کتاب نیرنگستان اثر صادق هدایت يكي از شاخصه هاي مهم آثار هدايت  اهمييتي بود كه براي فرهنگ عامه قائل بود  فرهنگي كه به اعتقاد او در گذر تاريخ پر فراز و نشيب ايران شكل گرفته بود و سرشار از خرافات و اعتقاداتي بود كه تحت لواي دين  مذهب و قانون الهي  صواب  ناصواب و هزار دليل و بهانه ي دروغين ديگر به خورد مردم فرودست جامعه داده شده بود  خرافاتي كه او از آن به نيرنگ  ياد مي كند و جامعه ي آن روز ايران را كه سرشار از خرافات عجيب و غريب و واهي بود را نيرنگستان ناميد  سرزميني كه به اعتقاد خود هدايت جن زده شده بودند و به كسي نياز داشتند كه جن آن ها را بگيرد   چوبك از جمله كساني بود كه راه هدايت را ادامه داد و او نيز در به تصوير كشيدن اين خرافات و اعتقادات واهي و مسخره تلاش بسياري كرد  او شايد در اين راه پا را فراتر نيز نهاد و در قالب داستان هايي به غايت تلخ  پستي  جهل و خرافات مردم اين نيرنگستان را به تصوير كشيد   نيرنگستان از معدود كتاب هاي هدايت است كه از حالت داستاني خارج مي شود  او در اين كتاب فقط به نقل صرف خرافاتي كه خود ديده  شنيده و جمع آوري كرده بود مي پردازد و قضاوت را با خود خواننده مي گذارد كه به عقل خويش رجوع كند و اين ادعا ها را سبك و سنگين كند و به خودش بقبولاند كه آيا اين ها درستند يا مشتي اعتقاد واهي و ناچيز است كه بايد از بين روند  هدايت فقط در ديباچه ي كتاب است كه توضيحاتي درباره ي كتاب خود مي دهد و خيلي كوتاه به ريشه يابي اين جهل فرهنگي مي پردازد  اما كار هدايت در اين كتاب نقد و تحليل نيست بلكه مستندي است از جهل ايرانيان  اين كه چگونه آنها به اين روزگار افتاده اند را خيلي خلاصه مي گويد  شايد به خاطر رنجي كه بايد از تكرار تلخي ها بَرد  او در كتاب هاي ديگرش چون علويه خانم  زني كه مردش را گم كرد  حاجي آقا  توپ مرواري  البعثه الاسلاميه الي البلاد الافرنجيه و  نقبي نيز در قالب داستان به اين خرافات و فقر فرهنگي مي زند اما هيچ كدام به ارزش مستندي چون نيرنگستان نيست