کتاب گزارش گمان شکن اثر صادق هدایت سرزمین ایران همواره مهد آراء و عقاید و مذاهب گوناگون بوده است از مراجعه به تاریخ قبل از اسلام ایران می بینیم که علاوه بر دیانت رسمی و دولتی مملکت همیشه فرقه ها و مذهبهایی وجود داشته که به نسبت معکوس قوت و اقتدار کیش رسمی قوی یا ضعیف می شده است  در زمان ساسانیان علاوه بر دین رسمی یعنی زرتشتی در داخل ایران یک عده ادیان و مذاهب دیگر مانند زروانیمهرپرستی یهودیعیسوی مانوی مزدکی سوفسطایی بوداییو غیره در کشمکش بوده استپس از فتح ایران بدست اعراب همین که ایرانیان به خود امده اند در برابر دین اسلام عکس العمل شدیدی نشان دادند و به وسایلی گوناگون خاصه بوسیله تجدید ادیان و مذاهب پیشین به دین فاتحین خود تاخت اوردند  از تراجم احوال سرکشان زمان خلافت و همچنین بسیاری از شعرا و ادبا و سرکردگان صدر اسلام چنین بر می اید که این مخالفت نهایت شدت را داشته است   کتاب گزارش گمان شکن با هدف مطالعه درست پیرامون عقیده ها و در این آراء با اموزشهای پیش از اسلام سندهای قابل قبولی در دست نیستچون این قسمت تاریخ خیلی تاریک بوده  و سندهای مکتوب که در این باره  می بایست باشد بدلایلی مشخص و هدفمند نابود شده و از بین رفته است