مولانا و عقل بشری عقل از نظر متفکران پست مدرن مدعی جهان گستری و فراگیری و در نتیجه گرایش به مطلق باوری است آنان معتقدند مدرنیسم کلاسیک که در بستر عقل خودبنیاد کلان نگر مطلق گرا شکل گرفته است همه چیز را کلی و بی توجه به تنوعات موجود در جهان ارزیابی می کند به عبارت دیگر از منظر اندیشمندان پست مدرن اعتقاد به احکام فراگیر و جهان گستر قبول قوانین ضروری در روند تاریخ و اصول کلی قابل اطلاق به تمامی جامعه های بشری و شرایط گوناگون زندگی اندیشیدن به جامعه همچون کلیتی یگانه و نادیده گرفتن بسیارگونگی فرهنگی درون یک جامعه یا جوامع مختلف را می توان از ویژگی های مدرنیسم کلاسیک دانست  اگر چنان که متفکران پست مدرن و کسانی چون تولستوی و داستایفسکی در آثارشان نشان می دهند توسعۀ عقل خودبنیاد بشری به نیهیلیسم و بی معنایی و پوچی زندگی انسان منتهی شده است بدیل های آن نیز آفات دیگری از جمله جزم و جمود و تعصب و نسبی گرایی بی ضابطه و  را در پی داشته است؛ از این رو لازم است درک عمیق تری از عقل بشری و فرآورده های آن و رابطه با دیگر منابع تولیدکننده باور و معرفت داشته باشیم حتی اگر بازگشتن به عصر حاکمیت دین و سنت های اجتماعی و اسطوره ها مطلوب باشد با توجه به قدرت روزافزون عقل خودبنیاد دیگر امکان چنین بازگشتی وجود ندارد  از این رو باید درک درست و عمیق تری از عقل و نقاط قوت و ضعف آن یافت و از این طریق رابطۀ آن را با دیگر منابع ترمیم و تعریف کرد اگر در این کتاب به بررسی دیدگاه مولانا دربارۀ عقل پرداخته شده از آن روست که با شناختی که او از عقل ارائه می دهد ضمن فهم و بیان چیستی و جایگاه عقل در منظومۀ فکری این عارف متفکر نقاط قوت و ضعف عقل از منظر وی بررسی شود و نشان داده شود وقتی مولانا انتقاداتی را متوجه عقل بشری می کند چه رخنه هایی را در آن یافته و آیا در این اظهارنظرها راه صواب را پیموده یا سخنش قابل توجه نیست به این منظور ناگزیر باید مقدماتی چند دربارۀ چیستی و جایگاه عقل در سطحی وسیع تر در تاریخ بشر و جهان اسلام بیان شود که به این مهم در بخش نخست پرداخته شده و معانی عقل عقل شناسی و تاریخ عقل در آن بررسی شده است  بخش مهمی از اینکه مولانا چه درکی از عقل و اقسام و کارکردهای آن داشته به تاریخ بحث از عقل میان متفکران مختلف بازمی گردد هیچ متفکری را نمی توان فارغ از تاریخ اندیشه پیش از وی مورد بررسی قرار داد اگر عارف متفکری همچون مولانا اندیشمند بزرگی دانسته می شود نه از آن روست که همۀ اندیشه های وی ابداعی ونوآورانه  است بلکه در اغلب موارد از آن روست که فرم و صورت بندی تازه ای بدان داده یا آن را با تأکید و تکرار بیشتری مطرح نموده یا مقدمات و لوازم آن را بهتر نشان داده است شاید هیچ مسئله ای را در سراسر آثار مولانا نتوان نشان داد که پیش از وی توسط متفکران مختلف اعم از عارف فیلسوف متکلم فقیه ادیب و  مطرح نشده باشد بحث عقل و رویکردهای متفاوت به آن نیز از این قاعده مستثنا نیست و در همین شمار است برای مثال اگر مولانا تفکیکی میان عقل جزوی و عقل کلی می کند به هیچ روی ابداع او نیست و در تاریخ اندیشه پیش از وی ریشه دارد و او در این بستر می اندیشد و البته نکاتی را هم بر مطالب پیشینیان می افزاید و نکات افزودۀ وی اهمیت بسیاری دارد  در بخش دوم کتاب ضمن تحلیل مباحث پیرامون عقل از منظر مولانا به ذکر برخی نکات تاریخی در این باب نیز پرداخته شده است گفتنی است هنگام سخن گفتن از عقل دست کم از سه جنبۀ وجودشناختی معرفت شناختی و روان شناختی درنظر گرفته می شود عقل از جنبۀ وجودشناختی هم به موجود مجرد از ماده گفته می شود و هم به یکی از قوای نفس انسان؛ عقل از جنبۀ معرفت شناختی یکی از منابع شناخت متعارف است که در کنار ادراک حسی حافظه درون نگری و گواهی به منابع متعارف شناخت انسان مشهورند؛ عقل از جنبۀ روان شناختی در تقابل با اموری چون عشق و جنون مطرح می شود مولانا در سخنان خود به عقل از سه جنبۀ مذکور پرداخته و در هر پژوهشی تمایز میان آنها امری ضروری است به همین دلیل در این کتاب نیز کوشیده شده به عقل از دیدگاه مولانا با توجه به این تمایز پرداخته شود