کتاب تاریخ مطالعات دینهای ایرانی نویسنده هاشم رضی ناشر فروهر وزیری گالینگور چاپ اول 1366 تاریخ مطالعات دین های ایرانی  نویسنده هاشم رضی ناشر فروهر تعداد صفحه 298 اندازه کتاب وزیری گالینگور   سال انتشار 1366  دوره چاپ 1    رساله ای که تحت عنوان تاریخ مطالعات زرتشتی اینک در دسترس قرار دارد حاصل تحقیق و پژوهش و تتبع چند تن از دانشمندان می باشد که به تدریج ترجمه و تالیف شده و با تحقیقاتی تازه تر همراه و منتشر گشته است به تقریب از حدود سده پنجم پیش از میلاد شاید مقارن با اوایل شاهی داریوش بزرگ در یونان مورخان و نویسندگان شروع به نوشتن مطالبی متنوع و گوناگون درباره زرتشت و آیین او و همچنین مطالبی پیرامون ادیان ایرانی کردند این همه عکس می و رنگ مخالف که نمود یک فروغ رخ ساقی است که در جام افتاد دین به عنوان پدیدهاى عالمگیر وجه امتیاز اصلى بشر مىباشد در تمام جوامع بشرى اعتقادات و اعمال دینى وجود داشته و انسانها همواره از دریچه مذهب به جهان نگریسته اند جایگاه دین در ایران باستان نیز بسیار ارزشمند بوده است مِهر پرستی یا آیین مهر یا میترائیسم آیینی راز آمیز بود که بر پایه پرستش مهر میترا ایزد ایران باستان و خدای خورشید عدالت پیمان و جنگ در دوران پیش از آیین زرتشت بنیان نهاده شد این آیین بعدها دگرگون شده و به سرزمینهای امپراطوری روم برده شد و در طول سده های دوم و سوم پس از میلاد در تمام نواحی تحت فرمانروایی روم در سرزمین اصلی اروپا شمال آفریقا و بریتانیا برپا بود گرچه پس از پذیرفتن آیین مسیحیت توسط امپراطور کنستانتین در اوایل سده چهارم میلادی این دین محو شد اما تاثیری به سزا بر ادیانی چون مسیحیت بر جای گذاشت تاریخچه مهر پرستی پیش از زرتشت پیامبر باستانی ایران در حدود ۶ قرن پیش از میلاد ایرانیان دینی چند خدایی داشتند و مهر یا میترا گرانقدرترین خدای آنان محسوب می شد او خدای پیمان و تعهد و سرسپردگی متقابل بود در لوحی به خط میخی متعلق به پانزده قرن پیش از میلاد که شامل پیمان نامه ای بین هیتی ها و میتانی ها می باشد به میترا سوگند یاد شده است در زمان مادها زردشت از میان ایرانیان برخاست و به دین و آئین کهنی که از زمان های پیش میان این قوم معمول بود خرده گرفت و راه و روشی نو در پرستش خداوند بنیاد کرد این دین خاص ایرانیان بود و تا غلبه اسلام در سراسر ایران رواج داشت فرهنگ معین در مورد دین مادها چنین می گوید از مذهب ماد نیز اطلاع درستی در دست نیست ولی از تصویر برجسته ای که در قیزقاپان از دوره ماد پیدا شده و آن پادشاه و روحانی را در دو طرف مشعل آتش نشان می دهد برمی آید که مادها هم میتراپرست و آتش پرست بوده اند و اگر گفته تاریخ نویسان راست باشد که زردشت از کنار دریاچه چیچست برخاسته باید گفت مادها نیز به دو نیروی آهورامزدا و اهریمن عقیده داشتند بنا بر عقیده همین محققان مغ ها که طایفه روحانی مادها بودند مذهب را با سحر و جادو آلوده ساختند و زردشت چون خواست دین را پاک گرداند مغ ها بر او شوریدند وی به ناچار به باختر رفت و در آنجا دین خود را گسترد کیش شاهان هخامنشی از دوران داریوش کبیر به بعد زرتشتی بوده است با اینحال داریوش و جانشینانش قصد ایجاد شرایط سیاسی سختگیرانه برای از میان بردن باورهای قدیمی که همچنان نزد بسیاری از نجیب زادگان محبوب بود را نداشتند بدینسان آیین زرتشت رفته رفته با عناصر آیین چند خدایی قدیم در هم آمیخت و یَشت هایی در ستایش خدایان کهن سروده شد یشتی در اوستا به نام مهریَشت به مهر یا میترا اختصاص داده شده است که در آن مهر ایزدی نظاره گر بر همه چیز و روشنایی آسمانی نگاهبان پیمان ها محافظ نیکوکاران در این گیتی و پس از آن و بالاتر از هر چیز دشمن بزرگ اهریمن و تاریکی و خداوند نبرد و پیروزی ها تصویر شده است مهرپرستی در دوره سلوکیان و اشکانیان و راهیابی آن به اروپا هر چند پس از حمله اسکندر مقدونی و فتح سرزمینهای تحت سلطه امپراطوری ایران توسط او در حدود ۳۳۰ سال پیش از میلاد ساختار اجتماعی پیشین ایران از هم پاشید و برای مدتها اثری از مهرپرستی در این سرزمین نبود نجیب زادگان مناطق مختلف در سرزمینهای غربی امپراتوری پیشین ایران پرستش میترا یا مهر را از سرگرفتند شاهان و نجبای مرز ایران و دنیای روم و یونان از جمله سرزمین آناتولی آسیای صغیر همچنان بر این کیش بودند آنگاه که تیرداد اول شاه ارمنستان در هنگام تاجگذاری خویش به سال ۵۷ پس از میلاد نرو امپراتور روم را حکمران بزرگ خود اعلام نمود آداب و تشریفات مهرپرستی را به نمایش گذاشت و اعلام نمود که ایزد پیمان و دوستی رابطه دوستانه ای را بین ارمنیان و رومیان مقتدر برقرار نموده است میتراداد یا مهرداد ششم شاه پُنتوس احتمالاً یک مهرپرست بوده است و متحدانش یعنی دریانوردان کیلیکیه در حدود ۶۷ سال پیش از میلاد آداب و مناسک میترایی را برگزار می نمودند همچنین آنتیوخوس یکم پادشاه کُماژن جنوب شرق آسیای صغیر میترا را تکریم و ستایش می نمود تا آغاز قرن دوم میلادی آثار کمی پیرامون میترا ایزد ایرانی در سرزمین روم یافت شده است در صورتی که که از سال ۱۳۶ میلادی به بعد صدها کتیبه و سنگ نبشته وقف شده به این ایزد وجود دارند شرح سبب این تجدید محبوبیت به آسانی ممکن نمی باشد و امروزه یک نظریه اینست که شاید آیین میتراییسم رومی توسط نابغه ای مذهبی که در حدود صد سال پس از میلاد میزیسته است تجدید بنا گردیده و به منظور پذیرفته شدن مناسک باستان ایرانی در سرزمین روم تفسیر و تعبیری افلاطونی و جدید به آن بخشیده است میترایسم رومی در سده های سوم و چهارم میلادی به اوج خود رسید و بویژه در میان سربازان رومی باورمندان بسیاری داشت پس از گرایش کنستانتین کبیر امپراطور روم به آیین مسیحیت که در آن هنگام گسترش یافته بود و پس از پیروزی او در نبرد به سال ۳۱۲ میلادی که طی آن همه کیش ها و آیینهای غیرمسیحی ممنوع اعلام شد