کتاب قلمرو دین عبدالحسین خسروپناه کتاب یکى از مباحث چالش برانگیز روزگار ما بحث قلمرو دین است پرسش اساسى در این حوزه ى فکرى این است که آیا اسلام آخرین و کامل ترین دین الهى و آسمانى به همه ى مسائل انسانى اعم از دنیوى و اخروى فردى و اجتماعى و مادى و معنوى پرداخته است یا خیر؟ و آیا دخالت دین در این عرصه ها حداقلى است یا حداکثرى؟ البته واژه هاى حداقلى و حداکثرى چندان واضح و روشن نیستند و پاسخ دقیق را براى ما به ارمغان نمى آورند براین اساس باید این عرصه ها را مسئله محور بررسى نماییم و وجود و عدم پاسخ هاى آن مسائل را در دین جستوجو کنیم این پژوهش تنها به گستره ى شریعت در عرصه ى خداشناسى نبوت شناسى معادشناسى فقه و حقوق و اخلاق اختصاص دارد و به عرصه هاى دیگرى چون انسان شناسى اقتصاد نظام تربیتى مدیریت جامعه شناسى هنر و غیره نمى پردازد در این کتاب مقصود نگارنده از دیناسلام استیعنی مراد ما از قلمرو دین دامنه ی مرزهای مسائلی است که در سلام بدان پرداخته شده است کتاب قلمرو دین پیشکش علاقمندان به مسائل دینی میشود حوزه های مطالعاتی حجت الاسلام والمسلمین عبدالحسین خسروپناه موارد متعددی را دربرمی گیرد که به درستی در هر یک از آن ها می توان ایشان را صاحب نظر و پراندیشه دانست قرآن و سنت عرفان و اخلاق فلسفه و کلام روشنفکری دینی و سیاست عرصه هایی هستند که حجت الاسلام خسروپناه را به تفکر تحقیق تدریس خطابه و تألیف و در مجموع گفتمان سازی واداشته است  یکی از حوزه هایی که ایشان بیشترین اهتمام را بدان در سیر مطالعات خویش دارد مباحث کلام جدید است که با اندک جستجویی در میان آثار پرشمار زبانی و قلمی استاد می توان به آسودگی از آن سراغ گرفت برخی آثار ایشان در این حوزه عبارت است از انتظار بشر از دین قلمرو دین گستره شریعت پیرامون فلسفه دین هرمنوتیک علم و دین دین و توسعه کوثری نقد بسط تجربه نبوی خاتمیت پیامبری و دنیای مدرنیته اثبات پذیری گزاره های دینی تبیین و تحلیل سکولاریسم جامعه شناسی و علم دینی و اسلام و مقتضیات زمان از دیدگاه شهید مطهری  در این راستا کتاب ارزنده قلمرو دین عهده دار پاسخ گویی به این پرسش چالش برانگیز است که آیا دین به خصوص آئین مقدس اسلام که آخرین و کامل ترینِ ادیان الهی است به همه مسائل انسانی؛ اعم از دنیوی و اخروی فردی و اجتماعی مادی و معنوی پرداخته است یا خیر؟ و آیا دخالت دین در عرصه های مذکور حداقلی است یا حداکثری؟  کتاب قلمرو دین کتابی نقل محور است که در آن به بررسی دایره شمول دین اسلام در حوزه ارکان فکری و اعتقادی پرداخته شده است حجت الاسلام والمسلمین خسروپناه در این کتاب که در پائیز 1381 توسط مرکز مطالعات و پژوهش های فرهنگی حوزه علمیه در 283 صفحه و تیراژ 2000 جلد به چاپ رسیده است با روشی موضوع محور و متّکی بر نقل به استدلال در باب گستره گزاره های دینی می پردازد  موضوع محور بودن این کتاب به دلیل گستردگی موضوع بحث و عدم امکان بررسی کامل آن است این کتاب در شش بخش با عناوین کلّیات قلمرو دین در عرصه خداشناسی قلمرو دین در عرصه نبوت شناسی قلمرو دین در عرصه معادشناسی قلمرو دین در عرصه فقه و حقوق و قلمرو دین در عرصه اخلاق تنظیم گردیده است  به بیان نگارنده در پیشگفتار روش این کتاب در فصول دوم سوم و چهارم روش نقلی قرآنی بوده و وی از بررسی دیدگاه های مختلف متکلّمان دوری گزیده است نویسنده همچنین بیان می دارد که عدم پرداختن او به مسئله امامت و سخن گفتن از توحید معاد و نبوت بدان روست که این سه مسئله از امّهات اعتقادات اسلامی است  کتاب قلمرو دین تنها به گستره دین اسلام می پردازد و به این سؤال پاسخ می دهد که آیا اسلام برای تمامی شئون زندگی انسان حرف دارد یا آن که به میزان حداقلی کفایت کرده و تنها بدان چه برای هدایت بشر لازم است اکتفاء می کند  خسروپناه نگاه تک بعدی به این مسئله را مورد نکوهش قرار داده و می نویسد دین پژوهان اسلامی متجدّد برخلاف دین پژوهان سنتی متصلّب و دین پژوهان متجدّد غرب زده معتقدند که جمله قرآن و سنت و عقل و وجدان و تاریخ و تجربه می توانند در بحث قلمرو دین در عرصه های گوناگون ما را یاری رسانند  او می گوید بدان رو در این کتاب بیشتر از کتاب و سنت و عقل استمداد جسته ایم که موضوع کتاب قلمرو دین در عرصه ارکان دین است وی با ارائه تعریفی از عقل که آن را نیروی ادراکی انسان برای دست یافتن به داده ها و آموزه ها و معلومات قطعی و یقینی معرفی می کند تجربه حدسیات و ظنّیات را به خاطر جزئی و غیریقینی بودن از دایره دین بیرون می راند  خسروپناه در ادامه روش خویش در بهره وری صحیح از کتاب و سنت آن ها را هم به تفصیل شرح می دهد وی هم چنین به تبیین دو رویکرد حداقلی و حداکثری در حوزه قلمرو دین می پردازد و از ابتدای کتاب این ادعا را دارد که خود نیز با رویکرد حداکثری موافق است  نگارنده البته در مورد موضع خود راهش را از بسیاری دیگر از مسلمانان که دین اسلام را دارای احکام در ریزترین مسائل انسان می دانند جدا می کند او می گوید برخی گمان کرده اند هدف دین پاسخ دادن به تمام نیازهای بشری است و چون کتاب و سنت این هدف را به طور کامل تأمین نمی کند پس دین اسلام حداقلی است؛ یعنی با یک انتظار حداکثری از دین اسلام قلمرو حداقلی را نتیجه گرفته اند  در حالی که اگر از ابتدا به انتظار اعتدالی معترف می شدند قلمرو اعتدالی را نیز استنتاج می کردند؛ یعنی اگر هدف دین تأمین هدایت و سعادت آدمی باشد دین اسلام تمام وسایل و احکام و معارف مورد نیاز آن را معرفی و ارائه کرده است پس دین اسلام حداقلی نیست  او استدلال باورمندان به حداقلی بودن اسلام را مبنی بر این که دین در برابر اثبات صفات خداوند یا مواردی از این دست به نحو اقلّی عمل کرده است بیان نموده و آن را رد می کند