eurovoc_concepts:
activity report
competition law
competition policy
competitiveness
single market

text: COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN Brussel, 10. 04 1996 COM(96) 126 def. XXVe VERSLAG OVER HET MEDEDINGINGSBELEID (1995) (door de Commissie ingediend) r\ INHOUD Inleiding I - Mededingingsbeperkende afspraken en misbruik van een machtspositie: artikelen 85 en 86 A - Veiligstellen van de voordelen van de interne markt 1. Distributie van motorvoertuigen 2. Beperkingen op parallelinvoer 3. Beperking van de toegang tot de markt door nieuwe marktdeelnemers 4. Groenboek over verticale beperkingen 5. Grensoverschrijdende credit-overmakingen 6. Clementieregeling 7. Inzage in dossiers B - Samenwerking en concurrentie in een economisch klimaat van snelle veranderingen en mondialisering 1. De toepassing van de artikelen 85 en 86 in de telecommunicatiesector 1. 1. Strategische allianties 1. 2. Overeenkomsten over toegang en interconnectie 2. Mondiale markten 3. Technologieoverdracht C - Vervoer 1. Zeevervoer 1. 1. Lijnvaartconsortia 1. 2. Vaststelling van de prijzen voor het inlandsegment door lijnvaartconferences 2. Luchtvervoer 2. 1. IATA-tariefoverleg 2. 2. Samenwerking tussen luchtvaartmaatschappijen D - E - F - G - H - Transeuropese netwerken en mededingingsregels Mededinging en milieu Secundaire produktmarkten Vrije beroepen Subsidiariteit en gedecentraliseerde toepassing 1. De minimis-overeenkomsten 2. Gedecentraliseerde toepassing I - Statistisch overzicht 5 14 14 14 15 17 20 20 22 22 23 23 23 2 6 2 6 27 27 27 28 29 30 30 30 31 32 33 35 35 36 36 38 II - Staatsmonopolies en monopolierechten: artikelen 37 en 90 A - Inleiding 1. De diensten van algemeen economisch belang als kernpunt van het liberaliseringsbeleid van de Commissie 2. De richtlijnen op grond van artikel 90, lid 3, van het EG-Verdrag 3. Overige instrumenten waarover de Commissie beschikt B - Telecommunicatie 1. Algemene maatregelen \. 2. De richtlijn tot liberalisering van de kabeltelevisienetten 3. De richtlijn tot liberalisering van de mobiele telefonie 4. De richtlijn inzake volledige mededinging : 5. Inbreukprocedures op grond van artikel 90, lid 3 C - Energie D - Postdiensten E - Vervoer 1. Luchthavens 1. 1. Landingsrechten 1. 2. Gronddiensten 2. Havens F - Andere staatsmonopolies van commerciële aard 1. Het Zweedse en Finse alcoholmonopolie 2. Het Oostenrijkse alcoholmonopolie 3. Het Oostenrijkse zoutmonopolie 4. Het Oostenrijkse monopolie op tabaksprodukten III - Concentratiecontrole Inleiding A - B - Grondige onderzoeken 1. Mediazaken 2. Andere grondige onderzoeken C - Andere belangrijke zaken D - Gewettigde belangen van de Lid-Staten E - Concentraties in de kolen- en staalindustrie F - G - Statistisch overzicht Perrier IV - Steunmaatregelen van de Staten A - Algemene beleidskwesties Nieuwe maatregelen om de aanmeldingsverplichting te doen naleven 1. Terugvordering van met schending van het Verdrag verleende steun 2. Samenwerking tussen de Commissie en de nationale rechterlijke instanties B - Het begrip steun C - Onderzoek van de verenigbaarheid van steun met de gemeenschappelijke markt 1. Sectoriële steun 41 41 41 42 43 43 43 44 44 45 46 48 49 50 50 50 50 51 52 52 52 53 53 54 54 54 55 57 59 60 61 61 62 64 64 65 65 66 67 70 70 1. 1. Sectoren waarop speciale roqel. n van t-onpanai no *ijn 1. 1. 1. Steun aan de scheepsbouw 1. 1. 2. Ijzer- en staalindustrie 1. 1. 3. Kolenindustrie 1. 1. 4. Automobielindustrie 1. 1. 5. Synthetische vezelindustrie 1. 1. 6. Vervoer 1. 1. 7. Landbouw 1. 1. 8. Visserij 1. 2. Specifieke sectoren die niet aan bijzondere regels zijn onderworpen 1. 2. 1. De banksector 1. 2. 2. De postsector 1. 2. 3. De audio-visuele sector 2. Horizontale steun 70 70 70 71 72 73 7 4 77 79 79 79 80 81 81 2. 1. 2. 2. 2. 3. 2. 4. 2. 5. 2. 6. 2. 7. Onderzoek en ontwikkeling Steun voor de werkgelegenheid en algemene sociale maatregelen 84 Steun voor milieubescherming Steun ten behoeve van het midden- en kleinbedrijf (MKB) 85 85 Steun aan de export 86 Reddings- en herstructureringssteun 87 Treuhandanstalt 81 82 3. Regionale steun D - Procedures (rechten van klagers) E - Statistieken V - Internationale activiteiten A - B - Europese Economische Ruimte Midden- en Oost-Europa, Baltische Staten, Nieuwe Onafhankelijke Staten en Middellandse-Zeelanden 1. Midden- en Oost-Europa 2. Baltische Staten, Slovenië en Nieuwe Onafhankelijke Staten 3. Middellandse-Zeelanden en Mercosur C - D - E - F - Noord-Amerika Japan Australië en Nieuw-Zeeland Multilaterale Organisaties en andere internationale aangelegenheden 1. OESO 2. WTO 3. UNCTAD 4. Internationale samenwerking VI - Voorlichtingsbeleid Bijlage : In het verslag behandelde zaken 88 88 90 92 92 92 92 93 94 94 95 96 96 96 96 96 97 98 99 Inleiding 1. Een concurrerend klimaat als voorwaarde voor een sterke concurrentiepositie 1. Algemeen wordt erkend dat het concurrentiebeleid van cruciaal belang is om het concurrentievermogen van het communautaire bedrijfsleven te handhaven. Het concurrentiebeleid is een instrument om te komen tot een optimale allocatie van middelen, een reële technische vooruitgang en de nodige soepelheid om zich aan een veranderende omgeving aan te passen. In dat opzicht zijn concurrentie en concurrentievermogen onlosmakelijk met elkaar verbonden. De ervaring leert dat alleen ondernemingen die gewend zijn tegen sterke concurrentie op te tornen en die in open en dynamische markten goed presteren in staat zijn dat ook op een grotere schaal te doen - zowel in andere geografische gebieden als in het kador van een steeds mondialer wordende economie in het algemeen. Een concurrentiebeleid en een beleid ter bevordering van het concurrentievermogen zijn derhalve niet tegenstrijdig en zijn uiteindelijk op hetzelfde doel gericht, namelijk het tot stand brengen van de basisvoorwaarden voor de ontwikkeling en handhaving van een doeltreffend en concurrerend communautair bedrijfsleven, dat aan de Europese burgers betere produkten en diensten levert, en het waarborgen van een stabiel economisch klimaat. 2. Interne markt en concurrentiebeleid 2. Dat deze twee beleidsvormen elkaar aanvullen komt ook duidelijk tot uiting in het streven van de Gemeenschap naar de totstandbrenging van een interne markt. Aan de ene kant is de interne markt een basisvoorwaarde voor de ontwikkeling van een doeltreffend en concurrerend het mededingingsbeleid een belangrijk instrument om de beoogde interne markt te verwezenlijken en in stand te houden, met name door het handhaven van regels die ervoor zorgen dat de wettelijke handelsbelemmeringen die zijn weggenomen niet worden vervangen door particuliere of andere door de overheid opgelegde beperkingen die dezelfde uitwerking hebben. bedrijfsleven. Aan andere kant de is 2. 1. Factoren die de mededinging in de interne markt ongunstig beïnvloeden 3. Ofschoon de wetgevende initiatieven die in het Witboek van de Commissie van 1985 inzake de interne markt waren aangekondigd vrijwel allemaal zijn genomen en in het nationale recht zijn verwerkt, zijn er aanwijzingen dat sommige produkten- en dienstenmarkten versnipperd blijven1. Integratie van de interne markt zal, te zamen met de geleidelijke mondialisering van de markten, naar verwachting leiden tot grotere geografische markten (niet noodzakelijk op communautaire schaal - de relevante markten kunnen bestaan uit een ander samenstel van regionale of nationale markten). Dit kan aanleiding geven tot een herijking van de structurele parameters van de markt waarop de gevolgen van handelingen van publieke of particuliere actoren op het gebied van de mededinging moeten worden beoordeeld. In dit vroege stadium kan geen definitief antwoord worden gegeven op de vraag of de concurrentie- bevorderende gevolgen van de interne markt zich werkelijk hebben De Commissie is voornemens om in de loop van 1996 de resultaten bekend te maken van een algemene analyse van het effect en-doeltreffendheid van het interne-marktprogramma, zoals gevraagd in Resolutie 92/1218 van de Raad van 7 december 1992. voorgedaan. Er zijn bepaalde aanwijzingen dat de mededinging op bepaalde markten zich steeds meer op een supranationaal niveau ontwikkelt. In andere sectoren ziet het ernaar uit dat de markten volgens nationale scheidslijnen opgedeeld blijven. Dit laatste is te verklaren aan de hand van een hele reeks factoren waarmee rekening moet worden gehouden bij de beoordeling van de gevolgen van de integratie van de interne markt in termen van geografische vergroting van de "relevante markten". 4. Een eerste factor betreft de doelmatigheid van de wetgevende initiatieven (en bijbehorende maatregelen, zoals Europese normalisatie) bij het opheffen van de wettelijke en administratieve belemmeringen voor grensoverschrijdende transacties. Voor zover het wettelijke kader niet voltooid of niet aangepast is, wil de Commissie druk uitoefenen om het te verbeteren. Voorts bestaan er allicht situaties waarin de toegang tot de markt weliswaar niet wordt belemmerd maar de verschillen in nationale regelingen niettemin leiden tot verschillen in de economische omstandigheden die de handel en de mededinging kunnen vervalsen (bij voorbeeld de prijsstelling voor geneesmiddelen, fiscaliteit, monetaire schommelingen). Wanneer deze factoren leiden tot verschillende economische omstandigheden op de nationale markten welke de marktdeelnemers ertoe brengen een onderscheid tussen deze markten te maken, moet hiermee allicht rekening worden gehouden bij het omschrijven van de in mededingingsopzicht relevante markt. "Natuurlijke belemmeringen" zoals taal, smaak en gewoonten, of structurele kenmerken die de verhandelbaarheid van produkten of diensten beperken, kunnen eveneens een reden zijn om nationale markten als afzonderlijke eenheden te beschouwen. Deze problemen zijn naar voren gekomen in het kader van het onderzoek van de Commissie naar fusies in de omroep- en mediasector, waarin taalkundige en culturele factoren ertoe nopen de EU-markt te beschouwen als een verzameling van afzonderlijke nationale markten. Deze culturele diversiteit draagt bij tot de rijkdom van ons gemeenschappelijke Europese erfgoed en moet door de Commissie bij de beoordeling van zaken in aanmerking worden genomen, zelfs indien dit ertoe leidt dat vaker tot het bestaan van een machtspositie moet worden besloten (Nordic Satellite; RTL/Veronica/Endemol). 2. 2. Rol van het mededingingsbeleid 5. Aan de ene kant is de integratie van de interne markt bepalend voor de economische context waarin het communautaire mededingingsbeleid ten uitvoer moet worden gelegd, maar aan de andere kant draagt de toepassing van het communautaire mededingingsbeleid ook bij aan een betere werking van de geïntegreerde markt. Er kunnen drie grote terreinen worden onderscheiden waarop het mededingingsbeleid inwerkt: concurrentieverstorende overeenkomsten en gedragingen, de gereguleerde of gemonopoliseerde sectoren en staatssteun. Het is in dit verband van fundamenteel belang erop te wijzen dat de Commissie over een reeks samenhangende instrumenten beschikt voor het voeren van een mededingingsbeleid. De kartelvoorschriften, de concentratiecontrole, het toezicht op steunmaatregelen van de Staten en de regels inzake liberalisatie dienen alle hetzelfde doel, namelijk ervoor zorgen dat de mededinging binnen de interne markt niet wordt verstoord. 6. De Commissie past de communautaire mededingingsregels met grote waakzaamheid toe wanneer bedrijven trachten de concurrentiebevorderende gevolgen van de integratie van de interne markt ongedaan te maken door concurrentiebeperkende gedragingen die erop gericht zijn de compartimentering van de markt in stand te houden. Voorbeelden van gedragingen die in dit verband aanleiding geven tot bezorgdheid, zijn beperkingen op de parallelle handel, sommige soorten van verticale overeenkomsten en/of distributiesystemen, alsmede niet gemotiveerde weigeringen om (op non-discriminitoire grondslag) toegang te verlenen tot faciliteiten waarover derden moeten kunnen beschikken om te concurreren. De liberalisatie van traditioneel gemonopoliseerde markten, zoals 7. de markt voor nutsvoorzieningen, is van cruciaal belang bij de totstandbrenging van een interne markt. Zonder een sterkere en concurrerende basis in de sectoren energievoorziening, openbaar vervoer en telecommunicatie zal de Europese economie, met inbegrip van de consumenten en het midden- en kleinbedrijf, in de toekomst in een nadelige positie verkeren2. De Europese Raad van Madrid in december 1995 kwam tot de conclusie dat het absoluut noodzakelijk is meer concurrentie te introduceren in diverse sectoren ten einde het concurrentievermogen aan te wakkeren en aldus nieuwe werkgelegenheid te scheppen. De Commissie heeft dan ook haar pogingen voortgezet om deze markten open te stellen voor mededinging en intracommunautaire handel, waarbij er wel op is toegezien dat de voorgestelde of genomen maatregelen verenigbaar zijn met de uitvoering van opdrachten van algemeen economisch belang door openbare diensten, zoals het verzorgen van een universele dienstverlening aan alle burgers tegen betaalbare prij zen. 8. De telecommunicatie is een strategische sector die voor de Europese Unie van groot belang is3. De voortschrijdende liberalisatie van deze sector heeft de telecommunicatiebedrijven ertoe verplicht nieuwe diensten te lanceren en de prijzen te verlagen. Zowel het bedrijfsleven als de consumenten profiteren van de openstelling van de telecommunicatiemarkten. De invoering van concurrentie in deze sector is tevens van wezenlijk belang voor het vergemakkelijken van de overgang naar de informatiemaatschappij en derhalve ook voor onze kansen om te overleven in een steeds concurrerender mondiale markt. In dit verband zijn culturele diversiteit en gelijke toegang tot de nieuwe diensten fundamentele doelstellingen die niet uit het oog mogen worden verloren. Het grootste deel van de regelgeving die op communautair niveau tot stand moet worden gebracht, is reeds vastgesteld of is in volle voorbereiding met het oog op een volledige liberalisatie in 1998. Deze regelgeving moet uiteraard worden omgezet in nationaal recht en daadwerkelijk worden toegepast om te bereiken dat er echte vrije mededinging komt. De rol van de Commissie zal niet kleiner worden wanneer de regelgeving eenmaal voltooid is. In tegendeel, de Commissie zal erop moeten toezien dat de wettelijke belemmeringen, wanneer die eenmaal uit de weg zijn geruimd, niet worden vervangen door overeenkomsten of gedragingen met een soortgelijke werking, zoals concurrentiebeperkende concentraties, overeenkomsten tot verdeling van de markt, misbruiken van gevestigde marktdeelnemrs om nieuwkomers te weren - bij voorbeeld door een non-discriminatoire toegang tot noodzakelijke faciliteiten te weigeren - of onrechtmatige staatssteun. Wanneer in bepaalde gereserveerde sectoren exclusieve rechten worden gehandhaafd, dient kruissubsidiëring met de niet-gereserveerde activiteiten van de betrokken onderneming te worden voorkomen. Inmiddels is het bedrijfsleven in volle beweging om te anticiperen op nieuwe markten die tot ontwikkeling komen. Nieuwe samenwerkingsvormen met wereldwijde implicaties zijn voor onderzoek aan de Commissie Adviesgroep Concurrentievermogen, "Enhancing European Competitiveness" (verbetering van het Europese concurrentievermogen), Tweede Rapport aan de Voorzitter van de Europese Commissie, de Minister-Presidenten en Staatshoofden, december 1995 (" Rapport-Ciampi"). In dezelfde context wordt ook aangevoerd: "waar het vooral op aankomt, is niet zozeer dat de eigendom - met het beheer - van de nutsvoorzieningen overgaat van de staat naar de particuliere sector, als wel dat in die sectoren concurrentie wordt ingevoerd en wel op zo ruim mogelijke schaal". Groenboek en kabeltelevisienetwerken: Deel Een (COM(94) 440 van 25. 10. 1994) en Deel Twee (COM(94) 682 van 25. 01. 1995). telecommunicatie-infrastructuur liberalisering inzake van de voorgelegd. Bij de beoordeling van deze zaken door de Commissie is gebleken hoe de bestaande mededingingsregels - indien op een realistische wijze toegepast - in staat zijn om op de dynamiek van innovatie en mondialisering in te spelen. Nieuwe opkomende markten zijn echter geen garantie voor goedkeuring van elke samenwerking. Terwijl samenwerking dient te worden toegestaan of zelfs aangemoedigd indien zij concurrentiebevorderend is, kunnen samenwerkingsvormen die het demonopoliseringsproces dwarsbomen of bedreigen niet worden aanvaard. Wanneer grote marktdeelnemers hun krachten bundelen, dient de Commissie alles in het werk te stellen om een vergrendeling van de markt te voorkomen. 9. De sector luchtvervoer, waarin de volledige liberalisatie tegen eind 1997 rond zal zijn, bewijst, meer nog dan de telecommunicatiesector, dat regelgeving een noodzakelijke doch niet voldoende voorwaarde is om te komen tot een echt concurrentieklimaat. In deze sector, waarin de luchtvaartmaatschappijen met elkaar knokken om een voldoende groot aandeel te verwerven of te behouden op een slechts langzaam groeiende en concurrerende markt, bestaat constant het gevaar dat de gevestigde marktdeelnemers oneerlijke methoden gebruiken om hun belangen te beschermen. Een strenge toepassing van de mededingingsregels, vooral op het gebied van staatssteun en het toezicht op misbruiken van sterke marktdeelnemers, is absoluut noodzakelijk. In het bijzonder staatssteun wordt gezien als een contraproduktieve maatregel die in de meeste gevallen inefficiënte ondernemingen beschermt tegen efficiënte concurrenten en daardoor noodzakelijke herstructureringsmaatregelen alleen maar uitstelt. Staatssteun kan zelfs worden gebruikt om nieuwe concurrenten te bestrijden door middel van afbraakprijzen en andere destructieve maatregelen. Herstructureringsmaatregelen zijn weliswaar noodzakelijk om de efficiëntie en het concurrentievermogen op een uitdijende markt te vergroten, maar de Commissie moet erop toezien dat een hoge graad van concentratie op de markt de vliegroutes en "slots" niet afgrendelt, hetgeen zou betekenen dat de opgeheven wettelijke barrières opnieuw worden opgericht. 10. Energie is een andere cruciale factor voor het bedrijfsleven en werd ook in het Rapport-Ciampi als zodanig vermeld. In het verslagjaar is evenwel geen noemenswaardige vooruitgang geboekt in de liberalisatie van deze sector. 11. Volgens het vierde overzicht van de steunmaatregelen in de Europese Unie, dat in 1995 is gepubliceerd, is het totale bedrag van de nationale steunmaatregelen in de periode 1990-1992 afgenomen, maar ligt dit bedrag - gemiddeld circa 94 miljard ecu per jaar voor de gehele Gemeenschap - toch nog te hoog om de doelstellingen van de Commissie binnen bereik te brengen, met name wat de rijkere Lid-Staten betreft. Grote bedragen uitgeven aan staatssteun is niet de juiste manier om een sterke concurrentiepositie te verwerven. Het vertraagt noodzakelijke herstructureringen, vervalst de mededinging tussen ondernemingen en regio's en bezwaart de overheidsbegrotingen. Het zou evenwel niet realistisch zijn voor te stellen dat alle staatssteun zonder meer wordt afgeschaft. Dat was ook nooit de bedoeling van de opstellers van het Verdrag of van de Commissie. Als men, op een markt die niet volmaakt is, alleen de marktkrachten laat spelen, kunnen bepaalde fundamentele doelstellingen van de Lid-Staten en de Europese Unie, zoals economische en sociale samenhang, een voldoende mate van onderzoek en ontwikkeling en de bescherming van het milieu, de ontwikkeling van het midden- en kleinbedrijf, alsmede de noodzaak om de nodige tijd uit te trekken voor structurele bijstellingen, met name om sociale redenen, nooit worden bereikt. In de ogen van de Commissie komt het er in essentie op aan ervoor te zorgen dat, wanneer bij wijze van uitzondering staatssteun wordt toegestaan, de negatieve gevolgen voor de mededinging en de handel tussen Lid-Staten tot het strikt noodzakelijke worden beperkt en dat deze worden gecompenseerd doordat doelstellingen van algemeen communautair belang worden verwezenlijkt. 3. Internationale samenwerking 12. De voortschrijdende mondialisering van de wereldeconomie en het veranderende patroon van de moderne handel maken internationale samenwerking tussen mededingingsautoriteiten een noodzaak. Om te beginnen moeten ondernemingen die op mondiale schaal werkzaam zijn kennis hebben van en zich gedragen in overeenstemming met de verschillende wetten en gebruiken op concurrentiegebied in verschillende rechtsgebieden. Dit brengt voor de betrokken ondernemingen onvermijdelijk kosten mee. Voorts wordt het risico dat tegenstrijdige maatregelen worden opgelegd groter wanneer transacties onder de bevoegdheid van meerdere mededingingsautoriteiten vallen. De mededingingsautoriteiten van hun kant hebben het allicht moeilijk toegang te krijgen tot informatie die het bewijs van een kartelinbreuk vormt wanneer die informatie zich buiten hun rechtsgebied bevindt. Overigens zijn mededingingsregels die de handhaving van een daadwerkelijke mededinging op de thuismarkt beogen wellicht minder doeltreffend om concurrentieverstorende gedragingen op mondiaal niveau te bestrijden. Tenslotte wordt algemeen erkend dat een liberalisatie van de handel alleen dan praktische resultaten oplevert wanneer zij gepaard gaat met een verruimde toepassing van de mededingingsregels. Particuliere handelsbelemmeringen mogen immers niet in de plaats komen van de afgeschafte barrières die vroeger door de overheid waren opgeworpen. Om al die redenen is een intensievere samenwerking op internationaal niveau onmiskenbaar in het belang van het bedrijfsleven en de consumenten. 13. Op een bilateraal niveau biedt de overeenkomst met de Verenigde Staten (die in april 1995 door de Raad is bekrachtigd) reeds mogelijkheden voor samenwerking. De bepalingen inzake coördinatie van de handhaving van de mededingingsregels maken het de partijen in zekere mate mogelijk samen te werken om concurrentieverstorende situaties die de markten in de EU en de VS ongunstig beïnvloeden aan te pakken. In een rapport over het mededingingsbeleid in de nieuwe wereldorde op handelsgebied, dat op verzoek van de heer Van Miert door een onafhankelijke groep deskundigen is opgesteld, beveelt deze groep als een "prioriteit" de versterking van de bestaande EG/VS-Overeenkomst aan. Het rapport van de groep deskundigen doet ook aanbevelingen met betrekking tot plurilaterale samenwerking, daar de groep van oordeel is dat bilaterale overeenkomsten alleen geen afdoende oplossing kunnen bieden voor alle problemen die zich op internationaal niveau kunnen voordoen. 4. Rol van de Commissie bij de toepassing van de mededingingsregels 14. Zonder overdrijving kan worden gesteld dat de fase van de ontwikkeling van het communautaire mededingingsbeleid voltooid is. Het beleid en de rechtsregels zijn thans terdege geconsolideerd op grond van de administratieve praktijk van de Commissie en de door de Europese rechtscolleges ontwikkelde jurisprudentie. De Commissie beschikt evenwel slechts over beperkte middelen om een steeds toenemend aantal zaken af te handelen. Met name in 1995 nam het aantal nieuwe zaken, vooral zaken in verband met staatssteun en de toepassing van de artikelen 85 en 86, in significante mate toe ten gevolge van de toetreding van drie nieuwe Lid-Staten. 15. Naar aanleiding daarvan heeft de Commissie gezocht naar mogelijkheden om zich te concentreren op die overeenkomsten en gedragingen die een aanzienlijke invloed hebben op de mededinging en waarvan mag worden aangenomen dat zij de handel tussen Lid-Staten merkbaar ongunstig zullen beïnvloeden. Met het oog daarop zijn reeds diverse instrumenten en ideeën uitgewerkt. Er zijn voorbereidende werkzaamheden aan de gang om deze verder uit te breiden en te verfijnen. In het bijzonder van belang zijn in dit verband de toepassing van de de minimis-regel (zowel op kartelgebied als met betrekking tot staatssteun), de groepsvrijstellingen (die het ondernemingen mogelijk maken overeenkomsten te sluiten zonder deze bij de Commissie aan te melden om rechtszekerheid te verkrijgen) en het concept "communautair belang" bij klachten. 16. Wanneer de Commissie zich bij voorrang moet toeleggen op zaken die een aanzienlijke invloed op de intracommunautaire mededinging hebben, wordt de rol van de nationale autoriteiten en rechterlijke instanties in mededingingszaken belangrijker. De gedecentraliseerde toepassing van de mededingingsregels is vaak een snellere en doeltreffender manier om een einde te maken aan inbreuken. Wanneer de mededingingsregels vaker door nationale rechters en autoriteiten worden toegepast, geeft de burger van de Gemeenschap zich er beter rekenschap van dat deze regels deel uitmaken van het "levende recht" van elke Lid-Staat en de bescherming van zijn rechten beogen. 17. De Commissie is dan ook de gedecentraliseerde toepassing van de communautaire mededingingsregels blijven stimuleren, met name ten aanzien van zaken die onder de toepassing van de artikelen 85 en 86 vallen. Het doel van de Commissie is een daadwerkelijke samenwerking tot stand te brengen tussen de nationale rechterlijke instanties en mededingingsautoriteiten aan de ene kant en de Commissie aan de andere kant. In dit verband is al heel wat voorbereidend werk geleverd voor een nieuwe bekendmaking inzake de samenwerking tussen de Commissie en de nationale mededingingsautoriteiten. Deze zal de tegenhanger vormen van de bestaande bekendmaking inzake samenwerking met de nationale rechterlijke instanties. Dit decentralisatiebeleid dient evenwel geleidelijk en met grote zorgzaamheid ten uitvoer te worden gelegd. De decentralisatie gaat hand in hand met een volgehouden inspanning van de Commissie om de regels inhoudelijk te verduidelijken en te vereenvoudigen, om aldus te waarborgen dat de Lid-Staten bij de toepassing van de communautaire mededingingsregels hetzelfde referentiekader gebruiken. 18. Het subsidiariteitsbeginsel schrijft voor dat de zaak dient te worden behandeld door de meest aangewezen autoriteit. Sommige zaken die onder de bevoegdheid van meerdere nationale autoriteiten vallen, dienen bijgevolg door de Commissie in behandeling te worden genomen. In het geval van concentraties verdient het bij voorbeeld de voorkeur dat ondernemingen de door hen voorgenomen fusies alleen door de Commissie laten onderzoeken in plaats van ze te moeten voorleggen aan een hele reeks nationale autoriteiten. De Commissie startte in 1995 een nieuwe procedure tot herziening van de concentratieverordening, waarbij het onder meer de bedoeling was na te gaan of het criterium van de omzet voor het bepalen welke zaken aan de Commissie moeten worden voorgelegd en welke onder de exclusieve bevoegdheid van de Lid-Staten vallen, nog aan de behoeften voldoet. 19. Op het gebied van staatssteun houdt het subsidiariteitsbeginsel in dat de Gemeenschap bij uitsluiting bevoegd moet zijn, aangezien van de Lid-Staten niet verlangd kan worden dat zij de door henzelf toegekende staatssteun controleren op een manier die eerlijk is ten aanzien van hun buren. Eén aspect kan echter op nationaal niveau worden afgehandeld: de nationale rechterlijke instanties kunnen optreden naar 10 aanleiding van klachten van de concurrenten van de staatssteun ontvangende onderneming, en zij kunnen met name nagaan of de voorgeschreven aanmeldings- en goedkeuringsprocedure door de Lid-Staat zijn gevolgd. De Commissie heeft ter zake een nieuwe mededeling bekendgemaakt, welke een drieledig doel heeft: de handhaving van de voorschriften inzake staatssteun verbeteren en decentraliseren, de juridische toestand in het belang van alle betrokken partijen verduidelijken en een houvast bieden aan de rechters. 5. Doorzichtigheid 20. De mededingingsregels zijn vaak complex omdat de economische, juridische en politieke context waarin zij functioneren eveneens gecompliceerd is en voortdurend verandert. Dit betekent niet dat een grotere doorzichtigheid en een vereenvoudiging niet meer mogelijk zouden zijn. De Commissie heeft zelfs diverse manieren gevonden om haar beleid beter bekend te maken en het regelgevende kader te vereenvoudigen. Te vermelden zijn in dit verband de pas goedgekeurde groepsvrijstelling voor overeenkomsten betreffende de overdracht van technologie, die de beide verordeningen inzake know-how en octrooilicenties zal vervangen; het gebruik van mededelingen en bekendmakingen om richtsnoeren te geven voor de toepassing van de mededingingsregels in bepaalde sectoren (grensoverschrijdende kredietoverdrachten; postdiensten); het gebruik van Groenboeken met het oog op het opzetten van een breed overleg (met name de geplande Groenboeken inzake verticale concurrentiebeperkingen en de herziening van de concentratieverordening, welke in 1996 zullen worden gepubliceerd); de publikatie van verklarende brochures (de nieuwe verordening inzake de automobieldistributie). Op het gebied van staatssteun is de aanmeldingsverplichting, zoals opgenomen in het Verdrag, de belangrijkste factor met het oog op de doorzichtigheid. De Commissie heeft in een mededeling aangegeven dat zij voornemens is alle bevoegdheden die het Verdrag haar verleent aan te wenden om de Lid-Staten te dwingen deze verplichting na te komen. De Commissie is voorts bezig met het uitwerken van een herziene, versterkte kaderregeling voor regionale steun en heeft een nieuwe kaderregeling voor steun ten behoeve van onderzoek en ontwikkeling goedgekeurd. Tenslotte is de Commissie het publiek op een actieve manier blijven informeren over concurrentieaangelegenheden: persberichten en persconferenties, de voorlichtingsdienst van DG IV, publikaties, de Nieuwsbrief concurrentiebeleid, en last but not least het jaarlijks verslag over het mededingingsbeleid, al deze middelen dienen hetzelfde doel: de doorzichtigheid, rechtszekerheid en voorspelbaarheid van het mededingingsbeleid vergroten. 6. Democratische verantwoording 21. Het mededingingsbeleid mag geen louter technocratisch of administratief gebeuren blijven, doch heeft alles te winnen bij een brede democratische instemming. De Commissie hecht dan ook groot belang aan een vruchtbare dialoog met de andere instellingen van de Europese Unie over alle aspecten van haar mededingingsbeleid. 22. Het jaarlijks verlag over het mededingingsbeleid dient als een basisinstrument voor de communicatie met en de informatie aan de andere instellingen van de Europese Unie, met name het Europees Parlement, de Raad en het Economisch en Sociaal Comité. De vruchtbare gedachtenwisselingen en discussies over het vorige verslag hebben de Commissie duidelijk geholpen bij het vervullen van haar taken en hebben ook bijgedragen tot een betere kennis en begrip van het Europese mededingingsbeleid. Voorts neemt de Commissie, wanneer dit gewenst is, het initiatief om de andere instellingen te raadplegen over nieuwe bepalingen die zij voorstelt of over andere beleidsdocumenten. Meer ïi bepaald in het kader van de goedkeuring van liberaliseringsrichtlijnen op grond van artikel 90 heeft heeft de Commissie zorgvuldig rekening gehouden met de opmerkingen van het Europees Parlement, de Raad, het Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de regio's. 23. Voorts heeft de Commissie met betrekking tot diverse aspecten van haar beleid, met name in verband met de verhouding tussen concurrentiebeleid en concurrentievermogen, nauw samengewerkt met de Raad. 24. De Lid-Staten zijn bij het besluitvormingsproces van de Commissie nauw betrokken via het Adviescomité inzake Mededingingsregelingen en economische machtsposities, het Adviescomité voor Concentraties en de Conferentie van nationale regeringsdeskundigen. Daarenboven hebben de ambtenaren van de Commissie geregelde en constructieve informele contacten met hun collega's op nationaal niveau. concurrentiebeperkingen4, 25. Op 3 en 4 april 1995 heeft de Commissie te Brussel het Eerste Europese Concurrentieforum georganiseerd over het vraagstuk van de 260 verticale vertegenwoordigers van mededingingsautoriteiten en rechters uit 35 Europese landen hebben deelgenomen. Het forum heeft ten doel de uitwisseling van ervaringen en de discussie te bevorderen tussen functionarissen van de Gemeenschap en van de Lid-Staten tot wier taak het behoort het mededingingsrecht te doen naleven. Voorts wil het forum de gedecentraliseerde toepassing van het mededingingsrecht aanmoedigen. Een tweede forum is gepland in 1996. waaraan meer dan 26. Het XXVe Jaarlijks Verslag over het mededingingsbeleid (1995) van de Commissie verschilt qua vormgeving van de vorige jaarverslagen. 27. In de voorbije jaren is het mededingingsverslag van de Commissie gestaag in omvang toegenomen. In 1994 telde het meer dan 600 bladzijden. De afzonderlijke brochure van de Commissie "Het Europese mededingingsbeleid 1994", waarin het beleid en de beschikkingen van de Commissie in een "gebruiksvriendelijke" vorm worden samengevat, kreeg een gunstig onthaal. De Commissie werd verzocht, met name door het Economisch en Sociaal Comité, een korter en leesbaarder document in te dienen. Daarom heeft de Commissie besloten een korter verslag op te stellen dan in het verleden gebruikelijk was, en daarbij de aandacht vooral te richten op de belangrijkste beleidsontwikkelingen op het gebied van de mededinging, welke in voorkomend geval worden geïllustreerd aan de hand van de belangrijkste beschikkingen van de Commissie en nieuwe regelgevende maatregelen. Naast dit jaarlijks verslag heeft het Directoraat-generaal Concurrentie (DG IV) van de Europese Commissie een "Verslag over de toepassing van de mededingingsregels in de Europese Unie in 1995" opgesteld. In dit document van de diensten van de Commissie worden de belangrijke toepassingsgevallen beschreven waarover de Commissie een beschikking heeft gegeven. Het bevat tevens lijsten met verwijzingen naar de nieuwe regelgevende bepalingen en bekendmakingen, de beschikkingen en persberichten van de Commissie, alsmede de arresten van het Hof van Justitie en het Gerecht van eerste aanleg. Voorts bevat het een beschrijving van de toepassing van de mededingingsregels in de Lid-Staten. Competition Policy Newsletter, nr. 5, deel 1, zomer 1995, blz. 7, 12 7. Statistieken 28. Er viel een sterke toename van het totale aantal nieuwe zaken (kartelzaken; concentraties; staatssteun) te noteren, namelijk van 1 081 in 1994 tot 1 472 in 1995, hetgeen neerkomt op 36%. Het aantal nieuwe zaken uit hoofde van de artikelen 85 en 86 steeg met meer dan 42%, het aantal aanmeldingen van concentraties met bijna 16% en het aantal nieuwe steunzaken met 35%. Een significant deel van deze toename, met name wat betreft de ingeleide kartel- en steunzaken, is een gevolg van de toetreding van drie nieuwe Lid-Staten tot de Europese Unie op 1 januari 1995. 29. Het totale aantal zaken dat in 1995 werd afgesloten, bleef vrijwel op hetzelfde niveau als dat van 1994: 1 210 zaken tegen 1 200. 13 I - Mededingingsbeperkende afspraken en misbruik van een machtspositie : artikelen 85 en 86 A - Veiligstellen van de voordelen van de interne markt 30. Eén van de voornaamste doelstellingen van het Europese mededingingsbeleid is ervoor te zorgen dat de voltooiing van de interne markt de consumenten en de Europese economie in haar geheel alle voordelen oplevert van een markt die de gehele Gemeenschap omspant. Het mededingingsbeleid moet het kader bieden dat ondernemingen in staat stelt in te spelen op de nieuwe kansen die ontstaan door het wegvallen van de nationale belemmeringen. Als ondernemingen echter het proces van marktintegratie proberen te vertragen of het grensoverschrijdende verkeer zelfs belemmeren door concurrentievervalsende praktijken, is het noodzakelijk om een strikt beleid te voeren, dat in geval van ernstige inbreuken op de mededingingsregels het opleggen van strenge sancties kan omvatten. nieuwe Een belangrijk onderdeel van het Europese mededingingsbeleid op dit terrein is gericht op verticale afspraken. In sommige gevallen kunnen dergelijke afspraken noodzakelijk zijn om toegang te krijgen tot nieuwe markten, efficiënte distributienetwerken tot stand te brengen, in welke gevallen deze afspraken ook voordelen voor de consument kunnen opleveren. Er kunnen zich echter problemen voordoen wanneer de concurrentie tussen producenten of tussen distributeurs in dezelfde markten onvoldoende is of wanneer de verticale afspraken worden aangewend voor concurrentievervalsing, bij voorbeeld verdeling van de markt of afscherming van de markt voor nieuwe marktdeelnemers. produkten lanceren te of 1. Distributie van motorvoertuigen 31. Omdat motorvoertuigen duurzame consumptiegoederen zijn die deskundig onderhoud en herstel vereisen, werken de fabrikanten samen met geselecteerde dealers en reparatiebedrijven om gespecialiseerde distributie en service voor hun produkt te kunnen aanbieden. Dergelijke overeenkomsten zijn bevorderlijk voor een doelmatige distributie van de betrokken produkten en de exclusieve en/of selectieve aard van het distributiesysteem kan als onmisbaar worden beschouwd voor de rationalisering en de doelmatigheid in de automobielindustrie. Dit was en is nog steeds de belangrijkste reden om restrictieve afzet- en klantenservice-overeenkomsten in de automobielindustrie toe te staan. De nieuwe groepsvrijstelling voor de afzet en de klantenservice inzake motorvoertuigen5, die de Commissie op 28 juni 1995 goedkeurde en die in de plaats komt van de bestaande Verordening nr. 123/856, bevat verscheidene aanpassingen waarmee wordt beoogd de concurrentie op de markten voor motorvoertuigen en reserve-onderdelen te vergroten, alsmede de positie van de consument te verbeteren door hem alle voordelen van de interne markt te bieden. 32. De nieuwe verordening geeft met name de dealers meer vrijheid ten opzichte van de automobielfabrikanten. Belangrijkste element hierbij is dat het dealers van motorvoertuigen wordt toegestaan voertuigen van andere fabrikanten te verkopen, op voorwaarde dat dit geschiedt in een gescheiden verkoopruimte, onder leiding van een afzonderlijke directie, Verordening (EG) nr. 1475/95 van de Commissie van 28 juni 1995 betreffende de toepassing van artikel 85, lid 3, van het Verdrag op groepen afzet- en klantenservice-overeenkomsten inzake motorvoertuigen, PB L 145 van 29. 6. 1995, blz. 25. Verordening (EEG) nr. 123/85 van de Commissie van 12 december 1984, PB L 15 van 18. 1. 1985. 14 in de vorm van een afzonderlijke rechtspersoon en op een wijze die verwarring tussen verschillende merken uitsluit. Ten einde daadwerkelijke concurrentie op de markten voor onderhoud en reparatie te bewerkstelligen, is het autofabrikanten of -leveranciers niet toegestaan om de markt af te schermen voor onafhankelijke fabrikanten en distributeurs van reserve-onderdelen of een dealer het recht te ontzeggen om onderdelen van gelijkwaardige kwaliteit te betrekken bij bedrijven van zijn keuze buiten het netwerk. Voorts dienen autofabrikanten aan reparatiebedrijven die geen deel uitmaken van hun netwerk de technische informatie te verschaffen die nodig is om de door hen geproduceerde voertuigen te repareren en te onderhouden, op voorwaarde dat op de informatie geen intellectuele-eigendomsrechten rusten. 33. Het recht van dealers om verschillende automerken te verkopen, de openstelling van de markt voor reserve-onderdelen en meer concurrentie op het gebied van reparaties hebben alle ten doel de keuze van de consument te vergroten in overeenstemming met de beginselen van de interne markt. Om deze doelstelling te verwezenlijken moet het voor consumenten ook mogelijk zijn een motorvoertuig te kopen en te laten onderhouden en repareren daar waar de prijzen of de voorwaarden in de Europese Unie het gunstigst zijn. Dit is met name in de automobielsector van belang vanwege de grote prijsverschillen tussen de Lid-Staten. In het laatste halfjaaroverzicht van de autoprijzen, verschenen in juli, stelde de Commissie vast dat de prijsverschillen sinds november 19947 enorm zijn gestegen. Sinds het begin van 1995 ontvangt de Commissie een groeiend aantal klachten van burgers van de Europese Unie, hoofdzakelijk uit Oostenrijk, Duitsland en Frankrijk, die het onmogelijk wordt gemaakt een motorvoertuig aan te schaffen in Italië en Spanje, waar de prijzen sinds de devaluaties van de munteenheid naar verhouding laag liggen8. De nieuwe verordening bevat een uitdrukkelijk verbod op praktijken die bedoeld zijn om parallelinvoer9 te verhinderen. Het moet dealers worden toegestaan te voldoen aan de vraag buiten het hen toegekende grondgebied en zij zullen in de toekomst buiten hun contractgebied bepaalde vormen van reclame mogen voeren. 34. Op 26 september 1995 publiceerden de diensten van de Commissie een brochure in alle talen van de Gemeenschap over het nieuwe wettelijke kader voor autofabrikanten, dealers, fabrikanten van reserve-onderdelen en onafhankelijke reparatiebedrijven. Ook is hierin informatie te vinden over de vrijheid van consumenten om waar dan ook in de Gemeenschap een motorvoertuig te kopen10. 2. Beperkingen op parallelinvoer 35. Eén van de fundamentele beginselen van het mededingingsrecht van de Gemeenschap is dat het fabrikanten verboden is de interne markt te verdelen door middel van onderlinge overeenkomsten of prijsverschillen te handhaven door middel van concurrentievervalsende volledige bescherming van het grondgebied. Dergelijke praktijken komen op de markt echter nog steeds voor en de Commissie treedt streng op wanneer dergelijke zaken aan het licht komen. Persberichten van de Commissie IP/95/50 van 19. 1. 1995 en IP/95/768 van 24. 7. 1995. "De weerslag van de monetaire fluctuaties op de interne markt", Mededeling van de Commissie aan de Europese Raad, 31. 10. 1995, punt 25. Zie ook de uitspraken van het Hof van Justitie van 24 oktober 1995 in de zaken C-70/93 Bayerische Motorenwerke Volkswagen AG, VAG Leasing GmbH (nog niet gepubliceerd). "Distributie van motorvoertuigen", Verklarende brochure, Europese Commissie, DG IV, IV/9509/95. Van deze brochure zijn inmiddels al 7. 000 exemplaren verspreid. D GmbH en C-266/93 Bundeskartellamt AG en ALD Auto-Leasing en 15 BASF/Accinauto 36. Bij haar beschikking van 12 juli 199511 heeft de Commissie een boete van 2,7 miljoen ecu opgelegd man <lo Puit no n-ibrikani vnu autoreparatielakken BASF Lacke + Farben, een dochteronderneming van de groep BASF, alsmede een boete van 10. 000 ecu aan Accinauto S. A. , de alleenverkoper van BASF in België en Luxemburg. Aanleiding tot deze zaak vormde een klacht van twee Engelse parallelinvoerders van autoreparatielakken van het merk Glasurit. De klagers voerden aan dat Accinauto, waarvan zij de Glasurit-produkten betrokken, in opdracht van BASF in de zomer van 1990 de leveranties stopzette. De Commissie stelde bij BASF en Accinauto ter plaatse een onderzoek in en ontdekte dat Accinauto contractueel verplicht was alle bestellingen van afnemers buiten haar contractgebied voor alleenverkoop door te geven aan BASF. De Commissie concludeerde dat deze verplichting een onaanvaardbare beperking van de concurrentie vormde en de uitvoer van de betrokken produkten door Accinauto uit België naar het Verenigd Koninkrijk onmogelijk maakte. Deze verplichting leidde er in feite toe dat niet de alleenverkoper maar BASF zelf de beslissingen nam en de zeggenschap had over de levering van haar produkten aan parallelinvoerders in andere Lid-Staten. Farmaceutische produkten : Organon de en tussen prijsafspraken 37. De prijzen van farmaceutische produkten verschillen sterk tussen de Lid-Staten. Over het algemeen vindt dit zijn oorsprong in de verschillen de nationale gezondheidszorgstelsels. Reeds verscheidene malen heeft het Hof van Justitie gesteld dat parallelinvoer niet mag worden geblokkeerd, ongeacht de factoren die leiden tot prijsverschillen. In de farmaceutische sector past de Commissie dan ook consequent de mededingingsregels toe op overeenkomsten of gedragingen die de parallèle handel in geneesmiddelen belemmeren. De achterliggende gedachte is dat een onbelemmerde werking van het marktmechanisme bevorderlijk kan zijn voor een geleidelijke convergentie van de prijzen, maar ook van de prijscontrole-mechanismes. De prijzen in de "duurdere" landen dienen te dalen, terwijl die in de "goedkopere" landen, wanneer het rendement van farmaceutische bedrijven te laag is, uiteindelijk zouden moeten stijgen vanwege de dreiging dat de produkten uit de handel worden genomen. Sommige Lid-Staten met hoge geneesmiddelenprijzen stimuleren zelfs de parallelinvoer om een verlaging van de totale kosten van de gezondheidszorg te bewerkstelligen. 38. Organon is een Britse dochteronderneming van Akzo (Nederland) die zich bezighoudt met de vervaardiging en het op de markt brengen van anticonceptiepillen. Op 4 mei 1994 wijzigde Organon de prijzen van de anticonceptiepillen Mercilon en Marvelon, waarvan de laatste in de hele Gemeenschap een aanzienlijk marktaandeel heeft. Tot die datum gaf Organon een korting van 12,5% op alle aan haar afnemers geleverde produkten, ongeacht de eindbestemming. In de nieuwe prijsregeling werd een onderscheid gemaakt tussen de pillen die in het Verenigd Koninkrijk zouden worden verkocht en die welke bestemd waren voor export. Alleen op de eerstgenoemde werd nog een korting van 12,5% gegeven. Naar aanleiding van verscheidene klachten en de aanmelding van de nieuwe prijsregeling door Organon, leidde de Commissie een procedure in tegen Organon en publiceerde zij een mededeling van punten van PB L 272 van 15. 11. 1995, blz. 16. 16 bezwaar met als doel de vrijstelling van boetes die gold vanwege de aanmelding, op te heffen. De Commissie was van mening dat de nieuwe prijareqelinq, die deel uitmaakt van de lopende handelsbetrekkinqpn tussen Organon en haar groothandelaren en derhalve een uvexeeukomM. ir» \Vl is, een ernstige schending van de de zin van artikel 85, lid mededingingsregels was aangezien deze leidde tot discriminatie op het gebied van de prijzen van de produkten afhankelijk van hun geografische bestemming. Consumenten konden daardoor niet langer profiteren van de voordelen van parallelinvoer. In het bijzonder in Nederland, waar de anticonceptiepil Marvelon van Nederlandse origine niet volledig wordt vergoed door het ziekenfonds, hadden consumenten niet langer de mogelijkheid om te kiezen voor Marvelon uit het Verenigd Koninkrijk en zo te vermijden dat zij moesten toeleggen op het vergoede bedrag. Organon besloot echter de prijsregeling waartegen de Commissie bezwaar maakte, af te schaffen en de vroegere prijsvoorwaarden weer in te voeren. Aangezien werd teruggekeerd naar de oude situatie besloot Je Commissie de procedure op te schorten. Zij behoudt zich het recht voor de toekomstige prijsregeling die bij Organon in voorbereiding is, aan een onderzoek te onderwerpen. 3. Beperking van de toegang tot de markt door nieuwe marktdeelnemers 39. Een interne markt met werkelijke concurrentie impliceert ook dat het ondernemingen niet wordt belet toe te treden tot de markt en te concurreren met bestaande marktdeelnemers. De Commissie ziet er dan ook nauwlettend op toe dat de markten toegankelijk blijven en is opgetreden tegen ondernemingen die nieuwe marktdeelnemers beletten toe te treden tot de markt, hetzij door middel van beperkende overeenkomsten, hetzij door eenzijdig optreden. 40. Het betreden van de markt door nieuwe concurrenten kan worden belet door middel van verticale overeenkomsten tussen één of meer bestaande leveranciers en distributeurs. Dit is in het bijzonder het geval wanneer een groot aantal kleinhandelaren op de markt alleen de produkten mag verkopen van de producent waarmee zij een overeenkomst hebben of bij het bestaan van andere overeenkomsten met een vergelijkbaar effect van uitsluiting van derden. Voorbeelden hiervan vormen de zaken betreffende de markt voor impuls-ijsaankopen (Unilever/Mars). gedragingen In andere gevallen wordt het nieuwe marktdeelnemers belet de markt te betreden door middel van een horizontale overeenkomst of onderling tussen daadwerkelijke of potentiële afgestemde concurrenten. Dit was het geval met de Nederlandse markt voor de verhuur van hijskranen(Van Marwijk/FNK-SCK). De markt kan voorts ook worden afgeschermd doordat een monopolist of een zich in een machtspositie bevindende verstrekker misbruik maakt van essentiële voorzieningen of diensten. Dit is een groeiend probleem in verscheidene sectoren. Als een onderneming die een machtspositie heeft, eigenaar is of zeggenschap heeft over een voorziening die voor concurrenten van essentieel belang is om hun activiteiten voort te zetten, mag hun de toegang hiertoe niet worden ontzegd maar dient deze op niet-discriminerende basis te worden verleend. Ongeacht of het gaat om de sector vervoer, met name luchtvervoer, het bankwezen of de sector telecommunicatie past de Commissie dit algemene beginsel van het EU- In zijn arrest van 24 oktober 1995 in zaak C-70/93 en C-266/93 (voetnoot 9 hiervoor) bevestigde het Hof eerdere uitspraken dat een opdracht van een onderneming aan haar dealers geen unilaterale handeling is die buiten het toepassingsgebied van artikel 85, lid 1, valt, maar moet worden beschouwd als een overeenkomst in de zin van genoemde bepaling indien deze deel uitmaakt van een reeks lopende handelsbetrekkingen die worden geregeld door een voorafgaandelijk opgestelde algemene overeenkomst. 17 mededingingsrecht13 toe om nieuwe concurrenten de kans te geven actief te worden op de markt. Een dergelijk vraagstuk was aan de orde in de Franse haven Roscoff (ICG/CCI Morlaix). Unilever/Mars 41. Unilever is in de meeste Lid-Staten van de EU marktleider op het gebied van " impuls"-consumptie-ijsprodukten (d. w. z. in afzonderlijke porties verpakt industrieel consumptie-ijs dat voor onmiddellijke consumptie wordt verkocht in kiosken, benzinestations, enzovoorts). In de Republiek Ierland is Unilever veruit de grootste producent van consumptie-ijs. Het bedrijf verstrekte koelkisten aan detaillisten op voorwaarde van exclusiviteit, dat wil zeggen dat deze alleen mochten worden gebruikt voor de opslag van Unilever-produkten("koelkist- exclusiviteit" ). Bovendien werden de kosten van de verstrekking van de koelkisten verrekend in de ijsprijzen die aan alle detaillisten in rekening werden gebracht, ongeacht of deze wel of niet over een koelkist van Unilever beschikten. Naar aanleiding van een klacht van Mars stelde de Commissie een onderzoek in naar de distributie-overeenkomsten van Unilever in Ierland. Daaruit bleek dat detaillisten die over één of meer koelkisten van Unilever beschikten, daardoor in de meeste gevallen gehouden waren alleen consumptie-ijsprodukten van Unilever te verkopen; in Ierland valt de meerderheid van alle verkooppunten van consumptie-ijs in deze categorie. Een dergelijke exclusiviteit van een verkooppunt werd door de Commissie reeds in 1992 veroordeeld in verband met de Duitse markt voor impuls-consumptie-ijs14. Dit gecumuleerde concurrentiebeperkende effect van de Unilever-overeenkomsten betekende dat het derden onmogelijk werd gemaakt de markt te betreden. Ook werd geconcludeerd dat Unilever door middel van de overeenkomsten misbruik maakte van haar machtspositie op de markt. Unilever stemde er vervolgens mee in haar gebruiken te wijzigen ten einde de markt open te stellen, in het bijzonder door de detaillisten een grotere keuze te laten. De Commissie maakte daarop bekend dat de gewijzigde overeenkomsten in overeenstemming lijken te zijn met de voorwaarden om in aanmerking te komen voor een vrijstelling15. Ltd tegen Commissie (RTE) en Independant (Magill), Jurispr. 1995, blz. 1-743. Dit algemene beginsel vond steun in het arrest van het Hof van Justitie van 6 april 1995 in de zaken C-241/91 P en C-242/91 P Radio Telefis Eireann Television Publications In 1992 gaf de Commissie een afwijzende beschikking betreffende Langnese (Unilever) en Scholier die op de Duitse markt voor impuls-consumptie-ijs een duopolie vormen. In deze zaak trad de Commissie op tegen de overeenkomsten voor de "exclusiviteit van verkooppunten", volgens welke een detaillist zich ertoe verbond uitsluitend de produkten te verkopen van de producent waarmee hij een overeenkomst had gesloten. De Commissie kwam tot de slotsom dat het gecumuleerde effect van de betrokken overeenkomsten leidde tot een aanmerkelijke beperking van de concurrentie tussen Langnese en Scholier. De partijen tekenden beroep aan tegen deze beschikking, maar werden niet in het gelijk gesteld door het Gerecht van eerste Aanleg in diens uitspraak van 8 juni 1995 in de zaak T-7/93 Scholier Langnese-Iglo Lebensmittel GmbH & Co. KG/Commissie, Jurispr. 1995, blz. 11-1611. PB C 211 van 15. 08. 1995, blz. 4. Jurispr. 1995, blz. 11-1533 en in de zaak T-9/93 GbbH/Commissie, 18 Van Marwijk/FNK-SCK 42. In haar beschikking van 29 November 199516 legde de Commissie boetes17 op aan de FNK en de SCK wegens schending van artikel 85, lid 1, op de Nederlandse markt voor de verhuur van hijskranen. De FNK (Federatie van Nederlandse Kraanverhuurbedrijven) is een vereniging van Nederlandse bedrijven die mobiele kranen verhuren. De SCK (Stichting Certificatie Kraanverhuurbedrijf) werd opgezet op initiatief van de FNK om door middel van een certificatiesysteem de kwaliteit te waarborgen van de kranen en de installaties die worden gebruikt in het kraanverhuurbedrijf. De meeste ondernemingen die deelnemen in de SCK zijn tevens lid van de SCK. Zij vertegenwoordigen tussen 50 en 80% van de Nederlandse markt. Kraanverhuurders huren op hun beurt zelf op grotere schaal kranen bij andere kraanverhuurders. Afgezien van de adviesprijzen van de FNK voor de verhuur van kranen en de prijsafspraken tussen de leden van de FNK, maakte de Commissie bezwaar tegen het verbod voor gecertificeerde SCK-bedrijven om kranen te huren van niet bij de SCK aangesloten kraanverhuurders. De Commissie was van mening dat het huurverbod van de SCK onder artikel 85, lid 1, valt omdat hét certificatiesysteem van de SCK niet voldeed aan de voorwaarden inzake openheid en erkenning van andere vergelijkbare kwaliteitswaarborgsystemen. De Commissie concludeerde dat het verbod niet alleen de vrijheid van de aangesloten bedrijven beperkte, maar ook de toegankelijkheid van de Nederlandse markt voor derden ernstig belemmerde. In haar beschikking stelde de Commissie dat haar beleid inzake certificatie weliswaar ruimte laat voor privaatrechtelijke certificeringsystemen die bedoeld zijn om aanvullend toezicht te houden op de naleving van wettelijke voorschriften, maar dat dergelijke systemen in overeenstemming met de mededingingsvoorschriften dienen te zijn. ICG/CCI Morlaix 43. De Irish Continental Group (ICG) verzocht de Kamer van Koophandel van Morlaix (CCI Morlaix) om toegang tot de haven van Roscoff (Bretagne) ten einde met ingang van de zomer van 1995 een veerdienst tussen Ierland en Bretagne te beginnen. Brittany Ferries was op dat moment de enige onderneming die veerdiensten tusssen Ierland en Bretagne onderhield. Aanvankelijk werd tussen de partijen een beginselakkoord gesloten, naar aanleiding waarvan ICG begon met het aanbieden en accepteren van reserveringen voor zijn nieuwe veerdienst. De onderhandelingen liepen echter in januari 1995 spaak en ook na een klacht van ICG bij de Commissie en verdere onderhandelingen kon geen overeenstemming worden bereikt tussen CCI Morlaix en ICG. De Commissie kwam tot de conclusie dat CCI Morlaix als exploitant van de haven van Roscoff - de enige die beschikt over de benodigde havenfaciliteiten voor veerdiensten tussen Bretagne en Ierland - prima facie een machtspositie had. Bovendien bleek dat CCI Morlaix, door de onterechte weigering om ICG toegang te verlenen tot de havenfaciliteiten van Roscoff, prima facie misbruik had gemaakt van zijn machtspositie. De Commissie kondigde daarom op 16 mei 1995 voorlopige maatregelen af en sommeerde CCI Morlaix de nodige maatregelen te treffen om ICG tot het einde van het zomerseizoen PB L 312 van 23. 12. 1995, blz. 79. De vrijstelling van boetes die het resultaat was van de aanmeldingen van de FNK en de SCK van begin 1992 werd ingetrokken op grond van artikel 15, lid 6 van verordening nr. 17, bij beschikking van de Commissie van 13 april 1994 van PB L 117 van 7. 5. 1994. 19 toegang tot de haven van Roscoff te verlenen. Na de tussenkomst van de Commissie sloten de partijen een vijfjarig contract af betreffende het gebruik van de havenfaciliteiten van Roscoff door ICG, dat niet alleen de beide partijen ten goede kwam maar, belangrijker nog, voordelen opleverde voor de reizigers, die hun keuze op het gebied van vervoer en activiteiten in het gebied rond Roscoff zagen uitgebreid. 4. Groenboek over verticale beperkingen 44. Met het oog op de marktintegratie is in het Gemeenschapsrecht altijd bijzondere aandacht besteed aan verticale overeenkomsten tussen leveranciers en distributeurs in verscheidene Lid-Staten. Het vormt één van de voornaamste elementen van het communautaire beleid om de kanalen voor parallel handelsverkeer te beschermen tegen beperkingen van particuliere ondernemingen. Ofschoon het mededingingsbeleid ten aanzien van verticale beperkingen tot op heden goed heeft gefunctioneerd, wordt een herziening noodzakelijk geacht om er zeker van te zijn dat het Gemeenschapsbeleid op dit terrein ook voor de behoeften van de distributie en de consumenten van de toekomst adequaat is. Zo impliceert de toepassing van informatietechnologieën en just-in- time-methodes niet alleen een verandering van de produktiemethodes, maar ook van de vorm en de systemen van distributie. In het beleid dient met de gevolgen hiervan ten volle rekening te worden gehouden om voorkomen veranderende distributietechnieken in hun ontwikkeling worden geremd. dat de zeer innovatieve en snel Daar komt bij dat de voornaamste groepsvrijstellingen op het gebied van verticale beperkingen binnenkort aan vernieuwing toe zijn: alleenverkoop- en exclusieve afname-overeenkomsten in 1997 en franchising-overeenkomsten in 1999. Deze vernieuwing dient te worden voorbereid. Met het oog op deze herziening zal een Groenboek worden opgesteld, waarin de verschillende alternatieven voor het toekomstige beleid worden besproken. Deze nota met opties zal voor een bredere en diepgaande openbare raadpleging worden voorgelegd aan alle belanghebbende politieke en sociaal-economische partners (het Europees Parlement, de Lid-Staten, de producenten, de distributeurs en de consumenten). 5. Grensoverschrijdende credit-overmakingen 45. In het bankwezen is nog altijd geen sprake van een goed werkende interne markt. De voor financiële transacties in rekening gebrachte bedragen vormen een belangrijke kostenfactor voor ondernemingen en kunnen een aanzienlijke belemmering voor een soepele werking van de interne markt vormen. 46. In september hechtte de Commissie haar goedkeuring aan een bekendmaking over de toepassing van de communautaire mededingingsregels op grensoverschrijdende credit-overmakingen18. De bekendmaking maakt deel uit van een pakket maatregelen dat door de Commissie werd goedgekeurd, waaronder een voorstel voor een richtlijn, waarmee wordt beoogd de bankdiensten op het gebied van credit- overmakingen te verbeteren19. Deze systemen worden door banken gebruikt PB C 251 van 27. 09. 1995, blz. 3. Bekendmaking van de Commissie over "Het overmaken van geld in de EU: doorzichtigheid, kwaliteit en stabiliteit", COM(94)436, 19 oktober 1994; Buil. EU 9-1995, punt 1. 3. 12. 20 voor de overschriivina van qeld nampns hun klanten tussen verschillende landen van de Unie. 47. De mededeling is een bijwerking en vervanging van de mededingingsbeginselen die in 1992 werden gepubliceerd. In de mededeling stelt de Commissie dat zij als algemene leidraad een gunstig standpunt zal innemen ten aanzien van samenwerkingsovereenkomsten tussen banken, in het bijzonder die welke banken in staat stellen te voldoen aan de vereisten van de richtlijn. Deze samenwerking mag echter niet zo ver gaan dat de concurrentie tussen banken wordt uitgeschakeld. Daarom bevat de mededeling richtsnoeren voor banken betreffende het opzetten van samenwerkingsovereenkomsten om overmakingen doeltreffender te maken zonder dat de mededingingsregels worden geschonden. Op die wijze wil de mededeling bijdragen tot de totstandkoming van betere betaalsystemen voor de Europese burgers. 48. In de bekendmaking komen twee belangrijke vraagstukken aan de ord^: toegang tot de markt en tariefconcurrentie. Ten aanzien van de toegang tot de markt wenst de Commissie ervoor te zorgen dat kleinere banken niet op oneerlijke wijze worden uitgesloten van systemen waarbij zij moeten zijn aangesloten om in de praktijk grensoverschrijdende credit-overmakingen aan hun klanten aan te bieden. De voorwaarden voor toegang tot dergelijke systemen dienen objectief gerechtvaardigd te zijn en op niet-discriminerende wijze te worden toegepast. Het uitsluiten van nieuwe marktdeelnemers van een systeem dat geen essentiële voorziening vormt, bijvoorbeeld een kleiner systeem door een aantal banken ontwikkeld, vormt daarentegen normaalgesproken geen aanleiding tot bezwaren in verband met de mededinging. Ten aanzien van tariefconcurrentie wordt in de mededeling onderscheid gemaakt tussen tariefafspraken tussen banken en klanten en tariefafspraken tussen banken onderling. Banken mogen geen onderlinge afspraken maken over de tarieven die aan klanten in rekening worden gebracht of de wijze waarop deze in rekening worden gebracht. Eén van de voornaamste vraagstukken met betrekking tot tariefafspraken tussen banken onderling is de beoordeling van multilateraal overeengekomen interbancaire tarieven, dat wil zeggen collectief overeengekomen transactievergoedingen die worden betaald door de ene bank (in dit geval meestal de bank van de afzender of haar correspondent) aan de andere bank (de bank van de begunstigde). De Commissie is van mening dat een multilateraal overeengekomen interbancair tarief een beperking van de mededinging vormt in de zin van artikel 85, lid 1. Voor dergelijke tarieven kan echter een vrijstelling overeenkomstig artikel 85, lid 3, worden verleend wanneer aan de voorwaarden voor een dergelijke vrijstelling wordt voldaan. In het geval van OUR-overschrijvingen (waarbij de opdrachtgever de volledige kosten voor zijn rekening neemt) mag de bank van de begunstigde deze laatste geen aanvullende vergoeding in rekening brengen voor de afhandeling van de grensoverschrijdende overmaking. In een dergelijk geval kunnen banken overeenkomen dat de bank van de begunstigde een multilateraal overeengekomen interbancair tarief ontvangt, op voorwaarde dat dit tarief de kosten dekt die daadwerkelijk en noodzakelijkerwijze uit een grensoverschrijdende credit-overmaking voortvloeien. Het overeengekomen tarief mag niet hoger zijn dan de gemiddelde daadwerkelijke kosten die banken van begunstigden moeten maken voor de afhandeling van dergelijke overmakingen. Voorts dient het om een standaard tarief te gaan waarbij het mogelijk moet zijn in bilaterale overeenkomsten bedragen boven of onder het standaard tarief vast te stellen. 21 6. Clementieregeling 49. De Commissie ging voort met het actief opsporen van geheime kartelvorming in de vorm van vaste prijzen of marktverdeling, welke in belangrijke bedrijfstakken nog steeds voorkomt. Het speuren naar feiten legt in groeiende mate beslag op de administratieve middelen die de Commissie heeft uitgetrokken voor het toezicht op de naleving van het mededingingsrecht. De Commissie verrichtte in 91 gevallen verificaties, in 87 gevallen onaangekondigd. 50. Kartels worden meestal geheim gehouden en de betrokkenen doen er alles aan om ontdekking door de autoriteiten te voorkomen, waarbij ook gebruik wordt gemaakt van de informatietechnologie. In sommige gevallen is het belang voor de consument van opsporing en verbieding van geheime kartels groter dan het belang dat de Gemeenschap kan hebben bij het opleggen van boetes aan ondernemingen die de Commissie hun medewerking verlenen en haar zo in staat stellen of helpen een kartel op het spoor te komen en te verbieden. Daarom overweegt de Commissie een clementieregeling voor ondernemingen die meewerken aan het eerste stadium van een onderzoek of een inbreukprocedure20. De Commissie heeft een ontwerp-mededeling gepubliceerd waarin zij aangeeft onder welke voorwaarden bedrijven die hun medewerking verlenen, in aanmerking kunnen komen voor vrijstelling of verlaging van de boetes die hen anders zouden worden opgelegd. Alvorens over te gaan tot goedkeuring van de mededeling heeft de Commissie alle belanghebbenden uitgenodigd haar hun opmerkingen over de ontwerp-mededeling kenbaar te maken21. 7. Inzage in dossiers 51. De procedures voor het tegengaan van kartelvorming van de Europese Gemeenschap mogen niet arbitrair of oneerlijk zijn. De Commissie dient procedurele waarborgen te bieden om de ondernemingen die door haar beslissingen worden geraakt, te beschermen. In dit verband kan het recht op verweer worden genoemd, in het bijzonder het recht op wederhoor. Verder kunnen bedrijven en belanghebbenden in laatste instantie beroep aantekenen bij de Europese gerechtshoven. 52. Het Gerecht van eerste aanleg verklaarde een reeks beschikkingen van de Commissie van 19 december 199022 ongeldig. De beschikkingen hadden betrekking op schending van de mededingingsregels op de markt voor natriumcarbonaat. Eén van deze beschikking betrof de onderling afgestemde gedragen van Solvay en ICI ter verdeling van de markt. Bovendien was de Commissie in deze zaak tot de conclusie gekomen dat zowel Solvay als ICI misbruik hadden gemaakt van hun machtsposities in West-Europa, in respectievelijk het Verenigd Koninkrijk en Ierland23. De beschikking op grond van artikel 85 werd ongeldig verklaard omdat de Commissie het recht op verweer van de partijen niet had gerespecteerd. Het Hof stelde dat de Commissie Solvay in het kader van de procedure van artikel 85 inzage had moeten geven in bepaalde documenten die zich in het dossier van de Commissie betreffende de Op 10 augustus 1993 begon de kartelafdeling van het Amerikaanse Ministerie van Justitie met een dergelijk clementiebeleid ten aanzien van bedrijven. Op 10 augustus 1994 werd dit gevolgd door een vergelijkbaar beleid ten aanzien van natuurlijke personen. PB C 341 van 19. 12. 1995, blz. 13. PB L 152 van 15. 6. 1991. Twintigste Verslag over het Mededingingsbeleid (1990), punten 92 en 113. 22 procedure van artikel 86 tegen ICI24 bevonden. Om dezelfde redenen, in tegenovergestelde zin, stelde het Hof ICI in het gelijk25. Uu L'ommi aM-lfc onüfesj. ^ot-skt. wal preuitsw iJfc ijbvohjcii v an ü e ^e l ^b l l s a i tiy \>i> haar huidige werkwijze zijn, mede vanwege het te hernieuwen mandaat van de Raadadviseur, dat bepaalt dat indien een onderneming van mening is dat de Commissie haar niet alle noodzakelijke documenten voor haar verdediging heeft verschaft, de Raadadviseur een dergelijke klacht moet onderzoeken en moet beslissen of deze gegrond is26. B - Samenwerking en concurrentie in een economisch klimaat van snelle veranderingen en mondialisering 53. Het economische klimaat van dit moment wordt gekenmerkt door een sterke toename van de concurrentie. Verscheidene factoren hebben hiertoe bijgedragen: de voortgaande verkorting van produktlevenscycli, de toenemende mondialisering van bedrijfstakken en markten en de voltooiing van het wetgevingsprogramma voor de totstandbrenging van de interne markt. Met deze economische realiteit moet bij de toepassing van de mededingingsregels rekening worden gehouden. Daarom is economische marktanalyse in mededingingszaken van steeds groter belang. De Commissie moet rekening houden met de specifieke economische kenmerken van een bepaalde markt om de betrokken zaak in zijn werkelijke context te plaatsen. In een economisch klimaat dat wordt gekenmerkt door dynamische markten, innovatie en mondialisering, is samenwerking tussen ondernemingen vaak van vitaal belang om hen in staat te stellen op de markt concurrerend te blijven door het verbeteren van onderzoek en ontwikkeling, het verlagen van de kosten en de ontwikkeling van nieuwe produkten. Dergelijke samenwerking mag echter niet leiden tot een situatie waarin de concurrentie beperkt wordt, hetgeen niet verenigbaar is met de mededingingsregels van het Verdrag. 1. De toepassing van de artikelen 85 en 86 in de telecommunicatiesector 1. 1. Strategische allianties 54. De voortgaande liberalisering van de telecommunicatiesector stimuleert in combinatie met het steeds meer naar elkaar toe groeien van telecommunicatie, informatietechnologie en media de commerciële activiteiten in kernsectoren van de informatiemarkt. De marktpartijen positioneren zich thans zodanig dat zij voordeel kunnen trekken uit de nieuwe mogelijkheden. Dit heeft geleid tot een golf nieuwe allianties en samenwerkingsverbanden, die zijn aangekondigd of reeds tot stand gebracht27. Strategische allianties tussen bestaande telecommunicatie-exploitanten (TE's), die hun intrede doen op mondiale markten, zijn één vorm van dergelijke allianties (BT/MCI; Atlas-Phoenix). Andere allianties (conglomeraten) worden gevormd tussen ondernemingen die voorheen niet op de telecommunicatiemarkt aanwezig waren, maar wel profiteren van synergie door toetreding tot die markt - zoals electriciteitsbedrijven Arrest van het Gerecht van eerste aanleg van 29 juni 1995 in zaak T-30/91 Jurispr. 1995, blz. 11-1775. Arrest van het Gerecht van eerste aanleg van 29 juni 1995 in Zaak T-36/91 Chemical Industries Besluit van de Commissie van 12 december 1994 betreffende het mandaat van de raadadviseur auditeur in mededingingsprocedures voor de Commissie, PB L 330 van 21. 12. 1994, blz. 67. Een volledig overzicht van besluiten en publikaties op dit gebied wordt gegeven in Community Competition Policy in the Telecommunications Sector, Europese Commissie, Officiële documenten, juli 1995 (IV/18571/95). plc/Commissie, Jurispr. 1995, blz. 11-1847. Solvay/Commissie Imperial 23 en banken die omvangrijke interne netwerken hebben, alsmede de financiële middelen en know-how -, of allianties tussen dergelijke ondernemingen en TE's (Cable & Wireless en Veba, BT-Viag, BT-BNL, Albacom). Voorts worden grote consortia gevormd voor het aanbieden van mondiale mobiele satellietcommunicatiediensten (Inmarsat-P, Iridium, Globalstar en Odyssey). 55. De toepassing van de basisregels inzake mededinging op deze allianties is de afgelopen jaren één van de belangrijkste taken voor het mededingingsbeleid van de EU geworden. De Commissie moet ervoor zorgen dat het huidige herstructureringsproces leidt tot concurrerende en op groei gerichte marktstructuren. Het beleid van de Gemeenschap om de telecommunicatiesector te liberaliseren leidt tot nieuwe diensten en produkten, tegen concurrerende prijzen voor consumenten, alsook tot lagere kosten voor het bedrijfsleven en nieuwe banen. Deze inspanningen zouden echter nergens toe dienen, als toegestaan zou worden dat nieuwe concurrentiebeperkende overeenkomsten, praktijken of marktstructuren, die de opkomende concurrentie op de geliberaliseerde markten zouden verhinderen, ontstaan, of als zou worden toegelaten dat de TE*s hun macht gebruiken om hun positie te handhaven. Hieruit blijkt dat er een nauwe relatie bestaat tussen de verschillende beleidsterreinen van de Gemeenschap en dat alle beleidsinstrumenten op het gebied van de mededinging in combinatie met elkaar en samenhangend moeten worden toegepast. 56. De gemeenschappelijke onderneming Concert van British Telecommunications en het Amerikaanse MCI Corporation was de eerste grote strategische alliantie in de telecommunicatiesector die de Commissie behandeld heeft; hiervoor werd een ontheffing op grond van artikel 85, lid 3, verleend28. Allianties waarmee beoogd wordt nieuwe mondiale diensten aan te bieden met eigenschappen die met name grote ondernemingen reeds verlangen (bij voorbeeld naadloze diensten, end-to-end, one stop shopping en facturering, enz. ), zullen over het algemeen de kwaliteit en de beschikbaarheid van geavanceerde telecommunicatiediensten verbeteren en zullen tevens bijdragen tot het tot stand brengen van transeuropese netwerken, hetgeen één van de doelstellingen van het EG-Verdrag (artikel 129B) is. De afnemers, waaronder grote multinationale ondernemingen, maar ook innoverende kleine en middelgrote bedrijven, kunnen profijt trekken van meer geavanceerde mondiale diensten en toenemende efficiëntie, omdat hierdoor zowel mondiaal als binnen de Europese Unie hun concurrentiepositie verbetert. Voor zover allianties echter zowel binnenlandse als internationale diensten aanbieden, zijn de onmisbaarheid die artikel 85, lid 3, verlangt, en de mogelijke uitschakeling van de mededinging op nationaal niveau belangrijke elementen in de analyse van de Commissie. Belangrijke elementen voor het positieve standpunt van de Commissie over de oprichting van Concert waren de werkelijk mondiale aard van de betrokken diensten en het feit dat de markten van beide moederondernemingen reeds voor concurrentie zijn opengesteld. Atlas-Phoenix 57. De Atlas-Overeenkomst, die de Commissie in de loop van 1995 onderzocht heeft, wijkt in twee belangrijke opzichten af van de BT- MCI-alliantie: ten eerste is de binnenlandse component van de aangeboden diensten veel groter dan de geplande mondiale onderdelen, en ten tweede zijn de thuismarkten van de partijen (Frankrijk en Beschikking van 27 juli 1994, PB L 223 van 27. 8. 1994, blz. 36; XXIVe Verslag over het mededingingsbeleid (1994), punten 156 tot 160. 24 Duitsland) minder geliberaliseerd dan de thuismarkten van BT en MCI (het VK en de VS). De Atlas-transactie brengt een gemeenschappelijke onderneming tot stand van de Franse en Duitse openbare telecommunicatie-exploitanten, France Telecom (FT) en Deutsche Telekom (DT). Voorts is Atlas het instrument waarmee DT en FT participeren in een tweede transactie, met de Amerikaanse onderneming Sprint Corporation, onder de naam Phoenix. Atlas richt zich op twee afzonderlijke produktmarkten voor telecommunicatiediensten met toegevoegde waarde, namelijk de markt voor geavanceerde telecommunicatiediensten voor ondernemingen en de markt voor pakketgeschakelde datacommunicatiediensten. De bredere Phoenix-alliantie richt zich op dezelfde markten voor telecommunicatienetwerkdiensten met toegevoegde waarde en voorts op de markt voor diensten voor reizigers en de markt voor zogenaamde "carrier's carrier"-diensten. gestandaardiseerde laagwaardige De Atlas- en Phoenix-afspraken hebben vanuit het oogpunt van de mededinging een aantal bezwaren doen rijzen, met name in verband met de thuismarkten van de EU-partners bij de transacties, omdat FT en DT daarop de jure en de facto een machtspositie innemen met betrekking tot een aantal telecommunicatiediensten en het aanbieden van de infrastructuur. Aangevoerd werd daarom dat de mededinging zou kunnen worden uitgeschakeld en dat de positieve gevolgen van toekomstige volledige liberalisering in gevaar zouden kunnen komen. Als reactie hierop hebben de partijen bij de allianties en de Franse en Duitse regeringen bepaalde wijzigingen aangebracht en toezeggingen gedaan, waarmee aan deze bezwaren tegemoet wordt gekomen. Deze hebben betrekking op het niet in Atlas integreren van de binnenlandse Franse en Duitse openbare geschakelde datanetwerken, op non-disciminatie bij de toegang tot deze netwerken en op het voorkomen van kruissubsidiëring. De belangrijkste toezegging van de regeringen was echter dat het gebruik van alternatieve telecommunicatie-infrastructuur voor het aanbieden van geliberaliseerde telecommunicatiediensten (d. w. z. niet de basisspraakdienst) met ingang van 1 juli 1996 zal worden geliberaliseerd. Zonder een dergelijke liberalisering zou door deze alliantie van de grootste telecommunicatie-exploitanten in de Unie de concurrentie op het gebied van datacommunicatie ook in andere Lid-Staten in gevaar worden gebracht of uitgeschakeld. De volledige liberalisering, d. w. z. inclusief de basisspraakdienst en de infrastructuur, zal per 1 januari 1998 plaatsvinden. Op basis hiervan heeft de Commissie te kennen gegeven dat zij bereid is, onder voorbehoud van opmerkingen van derde partijen, een positief standpunt Atlas- Phoenix-overeenkomsten29. betrekking nemen met tot in te de 58. Andere vergelijkbare strategische allianties die door de Commissie worden onderzocht, zijn Unisource en de Uniworld-alliantie daarvan met AT&T. Mondiale mobiele satellietsystemen 59. De Commissie is begonnen met een diepgaand en uitvoerig onderzoek naar de recente strategische allianties die gevormd worden voor het mondiaal aanbieden van mobiele satelliettelecommunicatiediensten. In deze sector met slechts enkele mondiale marktpartijen is het van essentieel belang dat op de betrokken downstream-markten, namelijk Bekendmakingen overeenkomstig artikel 19, lid 3, van Verordening nr. 17, PB C 337 van 15. 12. 1995, blz. 2 en 13. 25 lokale dienstverlening, distributie en levering van apparatuur, sprake blijft van concurrentie. Ten aanzien van één van de onderzochte systemen, namelijk Inmarsat-P, heeft de Commissie reeds een positieve reactie gegeven30. 1. 2. Overeenkomsten over toegang en interconnectie probleem bij de toepassing 60. Een belangrijk van het EU-mededingingsrecht op deze sector en in het algemeen bij de regelgeving voor de toekomstige telecommunicatiemarkt is het probleem van de overeenkomsten over toegang en interconnectie31. In de toekomstige multimediawereld zal na het verdwijnen van de monopolies waarschijnlijk sprake zijn van situaties, waarin ondernemingen alleen of gezamenlijk de zeggenschap hebben over faciliteiten - zoals netwerken, systemen met voorwaardelijke toegang of cruciale software- interfaces - waarmee cliënten essentiële routes aangeboden kunnen worden. Overeenkomsten over toegang en interconnectie kunnen in beginsel worden beschouwd als concurrentiebevorderend, omdat ermee beoogd wordt het aanbod van diensten, waarover cliënten kunnen beschikken, uit te breiden. Dergelijke overeenkomsten kunnen echter ook leiden tot verregaande onderling afgestemde gedragingen en het afsluiten van markten, alsook tot het misbruik maken van machtsposities32. Toegang tot essentiële faciliteiten op niet-discriminerende basis en op redelijke voorwaarden is in dit verband van cruciaal belang. Daarom is de Commissie voornemens om in 1996 een ontwerp-mededeling over de tenuitvoerlegging van de mededingingsregels op dit gebied uit te brengen. 2. Mondiale markten ATR/BAe 61. De markt voor regionale vliegtuigen is een voorbeeld van een sector met een wereldwijde dimensie. De voornaamste fabrikanten zijn werkzaam in alle werelddelen. 62. Op 18 augustus heeft de Commissie bij administratieve brief haar goedkeuring gehecht aan de oprichting van een joint venture voor de bouw van vliegtuigen voor regionaal verkeer door enerzijds, Aérospatiale en Alenia, reeds geïntegreerd in ATR, en anderzijds, British Aerospace. De uiteindelijke doelstelling is de fusie van de activiteiten van partijen op het gebied van vliegtuigen voor regionaal verkeer. De eerste fase van de samenwerking omvat in hoofdzaak rechtstreekse dienstverlening aan de klanten en gezamenlijke uitvoering van haalbaarheidsstudies voor nieuwe vliegtuigen in die sector. De goedkeuring van de Commissie geldt slechts voor een beperkte periode, tot 6 juni 2000, waardoor de Commissie de mogelijkheid heeft om de situatie opnieuw te bekijken indien de partijen als gevolg van de haalbaarheidsstudies zouden beslissen om de nieuwe vliegtuigen niet te ontwikkelen, produceren of op de markt te brengen, terwijl zij hun samenwerking op het gebied van verkoop en dienst-na-verkoop zouden handhaven. Bekendmaking overeenkomstig artikel 19, lid 3, van Verordening nr. 17, PB C 304 van 15. 11. 1995, blz. 6. Conclusies van de G7 en Groenboek Telecommunicatie-infrastructuur. Coudert Bros, Competition aspects of interconnection agreements in the telecommunications sector, rapport aan de Europese Commissie, juni 1995. 26 3. Technologieoverdracht 63. Een van de voornaamste taken die de Commissie zich heeft gesteld met het oog op de ontwikkeling van de grote interne markt, is het bevorderen van het dynamisme van de Europese industrie inzake innovatie en verspreiding van nieuwe technologieën. In het Witboek van de Commissie over groei, concurrentievermogen en werkgelegenheid werd benadrukt dat de technologieoverdracht van essentieel belang is voor de ontwikkeling van technologische innovatie in de economie van de Europese Unie en tevens bijdraagt tot de versterking van het concurrentievermogen van de in deze ruimte werkzame ondernemingen. de 64. De nieuwe verordening voor een groepsvrijstelling voor overeenkomsten inzake technologieoverdracht33, zoals voorgesteld in 1994 en in hoofdlijnen gewijzigd in 1995 na de hoorzitting met derden voor en mededingingsregelingen en economische machtsposities, beoogt bij te dragen tot de economische groei en de toename van het concurrentievermogen door de inhoud van de twee bestaande verordeningen inzake licentieovereenkomsten34 te vereenvoudigen en in een enkele tekst samen te brengen. Adviescomité vergadering tweede van het en de 65. Hiertoe worden in de nieuwe verordening de verschillen tussen de octrooilicentieverordening know-how-licentieverordening verminderd en worden meerdere uitzonderingen in die verordeningen op de groepsvrijstelling geschrapt of naar de verzetprocedure overgebracht. Bovendien worden een aantal nieuwe geoorloofde clausules vastgesteld, ten einde de contractuele vrijheid van partijen beter te respecteren. Deze verzachtingen komen ten goede aan de grote meerderheid van de marktdeelnemers in de Gemeenschap maar hierbij hoort een duidelijke waarschuwing voor de ondernemingen met een sterke positie op de markt. Aldus wordt in de verordening bepaald dat de vrijstelling kan worden ingetrokken indien de ondernemingen door het verkrijgen van exclusieve licenties de markt van een produkt zouden kunnen monopoliseren en de toegang van derden tot nieuwe technologieën verhinderen. Bij de beoordeling van een dergelijke situatie zal de Commissie bijzondere aandacht schenken aan de situaties waarin het marktaandeel van de licentienemer een drempel van 40% zou overstijgen. C - Vervoer 1. Zeevervoer 66. De Europese Unie is het grootste handelsblok in de wereld. Het grootste deel van haar handel met de rest van de wereld (en een belangrijk deel van de handel binnen de Unie) vindt plaats via vervoer over zee. In dit verband is de lijnvaart, dit zijn de maritieme lijnvaartdiensten, het belangrijkst. Bijgevolg is het voor de Europese Unie van essentieel belang om te kunnen beschikken over de best mogelijke zeevervoerdienst tegen de laagst mogelijke prijs. Om dit doel te bereiken vormt het mededingingsbeleid een goed instrument. 67. Er zij ook op gewezen dat onlangs in de Verenigde Staten door het Huis van Afgevaardigden een wetsontwerp is goedgekeurd, dat thans in behandeling is bij de Senaat, waarin de lijnvaart wordt gedereglementeerd en waarin voor die sector een meer concurrerend De verordening is op 31 januari 1996 door de Commissie vastgesteld. Verordening (EEG) nr. 2349/84 van 23 juli 1984 en Verordening (EEG) nr. 556/89 van 30 november 1988. 27 wettelijk kader wordt vastgesteld. Het betreft de "Ocean Shipping Reform Act" van 1995. Indien die wet wordt goedgekeurd zal de wettelijke regeling in de VS nader tot de Europese regeling zijn gebracht. 1. 1. Lijnvaartconsortia 68. De nieuwe verordening waarbij een groepsvrijstelling wordt verleend voor lijnvaartconsortia35 is in dit verband een belangrijk instrument aangezien de reders worden aangemoedigd om hun activiteiten te verbeteren en te rationaliseren, waardoor hun kosten en vrachttarieven kunnen worden verlaagd en zij terzelfder tijd hun dienstverlening kunnen verbeteren en de frequentie van hun diensten verhogen. Dit is de tweede groepsvrijstelling die in de sector van de lijnvaart is goedgekeurd. Verordening nr. 4056/86 tot vaststelling van de wijze van toepassing van de artikelen 85 en 86 op het zeevervoer bevat reeds een groepsvrijstelling voor lijnvaartconferences36. 69. De nieuwe groepsvrijstelling is op 22 april 1995 van kracht geworden en geldt voor een periode van vijf jaar. Lijnvaartconsortia zijn overeenkomsten tussen twee of meer scheepvaartondernemingen met betrekking tot de gemeenschappelijke exploitatie van lijnvaartdiensten door samenwerking op technisch, operationeel en/of commercieel gebied, met uitzondering van de vaststelling van prijzen. De groepsvrijstelling geldt enkel voor internationale lijnvaartdiensten van of naar een of meer havens van de Gemeenschap, en uitsluitend voor het vervoer van vracht, in hoofdzaak met containers. Daarnaast geldt de vrijstelling zowel voor consortia die binnen een lijnvaartconference werkzaam zijn als consortia die buiten die conferences werkzaam zijn, met uitzondering van de gezamenlijke vaststelling van vrachttarieven waarvoor de vrijstelling niet geldt. Leden van een consortium die de prijzen gemeenschappelijk wensen vast te stellen en niet voldoen aan de criteria van Verordening nr. 4056/86, moeten een individuele ontheffing vragen. De groepsvrijstelling geldt voor de volgende activiteiten: de onderlinge afstemming en/of de gemeenschappelijke vaststelling van de dienstregelingen en van de aanloophavens; de uitwisseling, de verkoop of de wederzijdse bevrachting van scheepsruimte of van "slots" van de schepen; het gemeenschappelijke gebruik ("pooling") van schepen en/of haveninstallaties; het voor de exploitatie houden van een of meer gemeenschappelijke kantoren; het beschikbaar stellen van containers, chassis of andere uitrustingen en/of overeenkomsten van huur, leasing of koop van die uitrustingen; het gebruik van een geautomatiseerd systeem voor gegevensuitwisseling en/of van een systeem voor gemeenschappelijke documentatie; tijdelijke capaciteitsaanpassingen37; de gemeenschappelijke exploitatie of het gemeenschappelijk gebruik van haventerminals en de daarmee verbonden diensten; de deelname aan een van de volgende "pools" : tonnage-pool, opbrengsten-pool of resultaten- pool; de gemeenschappelijke uitoefening van de stemrechten van het consortium in de lijnvaartconference; een gemeenschappelijke afzetstructuur en/of de afgifte van een gezamenlijk aan-boord- cognossement; en alle overige activiteiten in verband met één van deze Verordening (EG) nr. 870/95 van de Commissie van 20 april 1995 betreffende de toepassing van artikel 85, lid 3, van het Verdrag op bepaalde groepen overeenkomsten, besluiten en onderling afgestemde feitelijke gedragingen tussen lijnvaartondernemingen (consortia) krachtens Verordening (EEG) nr. 479/92 van de Raad, PB L 89 van 21. 04. 1995, blz. 7. Verordening nr. 4056/86 van 22 december 1986, PB L 378 van 31. 12. 1986, blz. 4. Dit omvat niet de regelingen met betrekking tot het niet-gebruik van de bestaande capaciteit waarbij lijnvaartondernemingen die aan het consortium deelnemen, afzien van het gebruik van een bepaald percentage van de capaciteit van de schepen die in het kader van het consortium worden ingezet; zie artikel 4 van Verordening nr. 870/95 en de beschikking van de Commissie van 19 oktober 1994 betreffende de Trans-Atlantic Agreement waarin de Commissie een overeenkomst inzake het niet-gebruiken van capaciteit verbood (PB L 376 van 31. 12. 1994, blz. 1 ). 28 activiteiten die voor de uitoefeninq daarvan ononthoor 1i ik 7iin. 70. De Commissie is van mening dat consortia in het algemeen bijdragen tot verbetering van de produktiviteit en de kwaliteit van de aangeboden lijnvaartdiensten door de rationalisatie van de activiteiten van de deelnemende ondernemingen en door de schaalvoordelen waartoe zij leiden bij het gebruik van schepen van haveninstallaties. Over het algemeen komt een billijk aandeel in de uit consortia voortvloeiende voordelen ten goede aan de vervoergebruikers indien er voldoende concurrentie bestaat in de vaargebieden waarin de consortia werkzaam zijn. Om in aanmerking te komen voor de groepsvrijstelling moet een consortium in de reeks havens die het aandoet, een marktaandeel bezitten van minder dan 30% van het rechtstreekse verkeer, indien het consortium in een conference werkzaam is, en minder dan 35% indien het daarbuiten werkzaam is. Voor consortia met een marktaandeel dat die drempel overschrijdt zonder evenwel hoger te zijn dan 50% van het rechtstreekse verkeer is een vereenvoudigde verzetprocedure van toepassing. 1. 2. Vaststelling van de prijzen voor het inlandsegment door lijnvaartconferences 71. Op 8 juni 1994 keurde de Commissie een verslag goed38 over de wijze waarop zij van plan is de mededingingsregels toe te passen op het geregeld zeevervoer, en dat zij aan de Raad Transport heeft voorgelegd. De basis van dit verslag is de analyse van de juridische situatie van overeenkomsten tussen bij lijnvaartconferences aangesloten rederijen inzake de vaststelling van prijzen voor het inlandsegment van het multimodaal vervoer dat zij in de Gemeenschap aanbieden. Er wordt gesteld dat deze praktijk van conferences in strijd is met de communautaire mededingingsregels en in de huidige voorwaarden geen vrijstelling kan genieten. In de oriëntaties van het verslag wordt echter een nieuwe benadering voorgesteld die verenigbaar is met de mededingingsregels en die het mogelijk zou maken het vervoer over land van containers te organiseren op een meer efficiënte en voor de bevrachters gunstiger wijze. 72. De Raad heeft dit verslag besproken in november 1994; bij die gelegenheid heeft commissaris Van Miert aanvaard om bij de Raad een verslag in te dienen over de uitvoering van die oriëntaties, zich baserend op de werkzaamheden van een Comité van Wijzen. Dit comité, " groupe Multimodal" genoemd, werd opgericht in juli 1995 en zal de commissaris begin 1996 een tussentijds verslag voorleggen dat bij de Raad zal worden ingediend in het eerste semester van 1996. 73. In 1994 heeft de Commissie twee beschikkingen gegeven waarbij overeenkomsten inzake de vaststelling van het inlandsegment van de vrachtprijzen werden verboden: de TAA (Transatlantic Agreement)39 en de FEFC (Far Eastern Freight Conference)40. Op 10 maart 1995 gelastte de President van het Gerecht van eerste aanleg de opschorting van de TAA- beschikking, voor zover daarin werd verboden om in het kader van het gecombineerde vervoer gezamenlijk de tarieven vast te stellen voor de segmenten vervoer over land over het grondgebied van de Gemeenschap41. Het beroep van de Commissie tegen die beschikking van de President werd door de President van het Hof van Justitie verworpen op 19 juli 199542. SEC(94)933. Beschikking van 19 oktober 1994, PB L 376 van 31. 12. 1994, blz. 1. Beschikking van 21 december 1994, PB L 378 van 31. 12. 1994, blz. 17. Zaak T-395/94 R Atlantic Zaak C-149/95 P (R) Commissie/Atlantic blz. 1-2165. Container Line Line and Others/ Commissie, Jurispr. 1995, blz. 11-595. Jurispr. 1995, and Others, Container 29 In de tussentijd werd bij de Commissie een gewijzigde versie aangemeld van de TAA: de Trans-Atlantic Conference Agreement (TACA). De Commissie stuurde aan de partijen bij de TACA een mededeling van punten van bezwaar, waarin zij de redenen uiteenzette waarom zij tot de voorlopige opvatting was gekomen dat de nieuwe TACA-aanmelding niet tot gevolg had dat met betrekking tot de vaststelling van de tarieven voor het inlandsegment, geen geldboeten zouden kunnen worden opgelegd43. Het Gerecht van eerste aanleg verwierp een verzoek om voorlopige maatregelen waarbij het de Commissie zou worden verboden om inzake geldboeten geen immuniteit toe te staan44. 2. Luchtvervoer 2. 1. IATA-tariefoverleg 74. In Verordening (EEG) nr. 1617/93 van 25 juni 199345 wordt vastgesteld dat artikel 85, lid 3, van toepassing is op de organisatie van overleg over de prijzen voor vervoer van passagiers en vracht met geregelde luchtdiensten tussen luchthavens van de Gemeenschap. Voor die vrijstelling gelden evenwel een aantal voorwaarden die zijn opgesomd in artikel 4 van die verordening. Met name geldt de vrijstelling slechts in zoverre dat het tariefoverleg leidt tot "interlining"- faciliteiten. 75. Op basis van de eerste inlichtingen die de Commissie in 1995 heeft ontvangen, blijkt dat er in het algemeen weinig of geen interlining- overeenkomsten op het gebied van goederenvervoer zijn. Het staat bovendien vast dat de prijzen die de luchtvaartmaatschappijen gezamenlijk hebben vastgesteld gevoelig hoger liggen dan de gebruikelijke marktprijzen, zodat de luchtvaartmaatschappijen ertoe worden aangezet hun tarieven meer te verhogen dan in normale concurrentievoorwaarden het geval zou zijn. De Commissie is derhalve van mening dat een wijziging van bovengenoemde verordening moet worden overwogen, ten einde het tariefoverleg inzake het goederenvervoer uit te sluiten van de werkingssfeer ervan. Vooraf heeft de Commissie een mededeling gepubliceerd46, ten einde de luchtvaartmaatschappijen en derde belanghebbenden de mogelijkheid te geven hun standpunt kenbaar te maken. In 1996 zal de Commissie beslissen welke stappen in deze zaak moeten worden genomen. 2. 2. Samenwerking tussen luchtvaartmaatschappijen 76. De samenwerking tussen luchtvaartmaatschappijen kan bijdragen tot een gezonde herstructurering van het luchtvervoer in Europa en kan leiden tot een betere dienstverlening aan de consumenten en een betere kostenbeheersing. Het is niet de bedoeling van de Commissie om deze herstructureringsoperaties in de Europese luchtvaart te bemoeilijken, doch zij waakt erover dat die operaties geen mededingingsbeperkingen met zich brengen die niet onontbeerlijk zijn en dat zij niet de mogelijkheid uitsluiten van een daadwerkelijke mededinging door nieuwe marktdeelnemers op de belangrijkste routes. In die doelstelling kaderen de door Swissair-Sabena voorgestelde voorwaarden, die de Commissie heeft aanvaard bij haar goedkeuring van de concentratie tussen die twee luchtvaartmaatschappijen, alsmede de voorwaarden die de Commissie heeft opgelegd met het oog op het verlenen Persmededeling van de Commissie IP/95/646, 21. 06. 1995. Beschikking van de President van het Gerecht van eerste aanleg van 22 november 1995, Zaak T-395/94 R II Atlantic Container PB L 155 van 26. 6. 1993, blz. 18. PB C 322 van 2. 12. 1995, blz. 15. Jurispr. 1995. Line/Commissie, 30 van een vrijstelling voor de samenwerking tussen Lufthansa en SAS. Lufthansa/SAS 77. De algemene samenwerkingsovereenkomst tussen Lufthansa en SAS voorziet in de invoering van een geïntegreerd luchtvervoersysteem tussen de twee luchtvaartmaatschappijen, gebaseerd op lange- termijnbetrekkingen op commercieel en operationeel vlak, waarbij de wereldnetten van de twee maatschappijen zullen worden geïntegreerd. Met name zal er een vergaande commerciële samenwerking tot stand komen op de routes tussen Scandinavië en Duitsland, waar de partijen beogen een gemeenschappelijke onderneming in het leven te roepen. 78. De Commissie stelde47 dat ofschoon de betrokken overeenkomst de mededinging op de betrokken markten op gevoelige wijze beperkt, inzonderheid op de routes tussen Scandinavië en Duitsland, voor die overeenkomst een vrijstelling zou kunnen worden verleend mits het opleggen van voorwaarden die moeten zorgen voor het handhaven van e^n voldoende daadwerkelijke en potentiële mededinging. Deze voorwaarden hebben hoofdzakelijke betrekking op: de bevriezing van het aantal dagelijkse vluchten van de twee luchtvaartmaatschappijen; de openstelling van de loyaliteitsprogramma's voor ondernemingen die niet over dergelijke programma's beschikken; de verplichting voor LH/SAS om onder bepaalde voorwaarden interlining-overeenkomsten te sluiten met nieuwe marktdeelnemers; het verbreken van bepaalde samenwerkingsovereenkomsten met andere maatschappijen; en de opgave door LH/SAS van "slots" in bepaalde luchthavens die op de piekuren verzadigd zijn, ten einde de marktintrede van nieuwe ondernemingen mogelijk te maken. Op 16 januari 1996 heeft de Commissie een ontheffingsbeschikking goedgekeurd. D - Transeuropese netwerken en mededingingsregels 79. De Commissie heeft in 1995 ook onderzocht hoe de mededingingsregels moeten worden toegepast met betrekking tot de particuliere financiering van de transeuropese netwerken. Het resultaat van dit onderzoek is neergelegd in een algemeen rapport betreffende transeuropese netwerken waarvan de Europese Raad van Madrid van 15 en 16 december 1995 met voldoening kennis heeft genomen. In dit rapport stelde de Commissie de volgende richtsnoeren vast met betrekking tot de behandeling van problemen van mededinging en kondigde zij aan dat ten behoeve van degenen die voor projecten verantwoordelijk zijn, een "one-stop help-desk" (fax : 32/2/295. 65. 04) zou worden ingesteld waar zij nadere informatie over die richtsnoeren kunnen verkrijgen. 80. De Commissie stelt voor de volgende hoofdcriteria te hanteren bij de behandeling van de haar voorgelegde dossiers: (i) Indien de beheerder van de infrastructuur aan de transportbedrijven de mogelijkheid wil geven om van bij de lancering van het project capaciteit te reserveren, is het wenselijk dat die mogelijkheid wordt geboden aan alle bedrijven in de Gemeenschap die hiervoor belangstelling zouden kunnen hebben; (ii) De aan een onderneming voorbehouden capaciteit moet in verhouding staan tot de rechtstreekse of onrechtstreekse financiële verbintenissen die deze heeft aangegaan en beantwoorden aan de binnen een redelijke termijn geplande operationele behoeften; (iii) Een nieuwe infrastructuur zal in het algemeen niet verzadigd zijn van bij de indienstneming ervan. Bijgevolg zou niet alle beschikbare capaciteit mcgen worden toevertrouwd aan een onderneming of een groep ondernemingen in de zin van artikel 3 van Richtlijn 91/440/EEG. Een gedeelte van die capaciteit dient beschikbaar PB C 201 van 5. 8. 1995, blz. 2. 31 te blijven om de mogelijkheid open te houden dat andere bedrijven concurrerende diensten exploiteren; (iv) De ondernemingen die gebruiksrechten bezitten kunnen zich niet ertegen verzetten dat die rechten vervallen indien zij niet worden benut; (v) De duurtijd van de overeenkomsten waarbij capaciteit wordt gereserveerd mag een redelijke termijn niet overstijgen, die in elk geval afzonderlijk moet worden vastgesteld. Deze lijst met criteria is niet uitputtend en doet geen afbreuk aan de bepaling van het eindstandpunt van de Commissie, dat zal worden vastgesteld in het licht van de specifieke kenmerken van elk project. 81. De Commissie zal de aanmeldingen van de overeenkomsten in verband met de financiering van de transeuropese netwerken zo snel mogelijk behandelen. Met name is zij voornemens een eindbeschikking te nemen binnen een maximumtermijn van zes maanden, op voorwaarde dat de partijen vôôr de afronding van de overeenkomsten contact hebben opgenomen met de diensten van de Commissie. Gas Interconnector 82. In haar Witboek over groei, concurrentievermogen en werkgelegenheid heeft de Commissie het belang benadrukt van nieuwe Europese infrastructuurnetwerken die ertoe kunnen bijdragen de fragmentering van bepaalde markten in Europa te verhelpen. Op 17 mei 1995 heeft de Commissie een administratieve brief gezonden ter goedkeuring van een joint venture-overeenkomst tussen negen belangrijke Europese gasmaatschappijen voor de bouw en de exploitatie van een onderzeese gasverbinding tussen het Verenigd Koninkrijk en België, met name een hoge-drukgaspijplijn waarmee de eerste verbinding zal worden gelegd tussen de gasmarkt van het Verenigd Koninkrijk en die van het vasteland. Gelet op het feit dat derden vrij konden onderhandelen over de voorwaarden voor toegang tot vervoercapaciteit via de verbinding, en in acht genomen het feit dat dit project concurrentiemogelijkheden zal creëren tussen markten die tot nog toe vrij geïsoleerd zijn, was de Commissie van mening dat de positieve gevolgen van de joint venture voor de concurrentie duidelijk belangrijker waren dan de beperkingen van de mededinging. In haar administratieve brief verzekerde de Commissie tevens dat de overeenkomsten in de praktijk een zodanige uitwerking zullen hebben dat effectief wordt voldaan aan de eventuele vraag naar capaciteit inzake omkering van de gasstroom. E - Mededinging en milieu 83. In 1995 hebben de diensten van de Commissie nogmaals de wijze uiteengezet waarop de Commissie het mededingingsbeleid wil toepassen op milieugebied en met name inzake convenanten48. 84. Het milieubeleid van de Gemeenschap berust op het beginsel "de vervuiler betaalt". De doeltreffendheid van dit principe is met name afhankelijk van de werking van het prijsmechanisme dat de ondernemers verplicht een prijs te betalen voor de negatieve milieugevolgen van een economische activiteit. Het prijsmechanisme kan zijn functie van indicator slechts op correcte wijze vervullen indien de ondernemingen de kosten in verband met de bescherming van het milieu intern doorberekenen. Het principe van "de vervuiler betaalt" sluit niet uit Zie document "Mededinging en milieu", ingediend door DG IV op de Rondetafel betreffende milieu en mededinging, georganiseerd door de Commissie Recht en Mededingingsbeleid van de OESO - Parijs, mei 1995. 32 dat in bepaalde omstandigheden overheidssteun voor de bescherming van het milieu gerechtvaardigd kan zijn (zie hierna). instrumenten Voor een betere benutting van de natuurlijke hulpbronnen kunnen de volgende rechtstreekse overheidsreglementering, fiscale maatregelen, de zogenaamde convenanten en zelfregulering. Convenanten zijn contracten tussen de industrie en de overheid waarbij de betrokken sector zich ertoe verplicht een aantal doelstellingen op milieugebied te verwezenlijken volgens een vastgesteld tijdschema. Convenanten kunnen zowel betrekking hebben op de doelstellingen als op de middelen om deze te realiseren. aangewend: worden In de meeste OESO-landen wordt meer en meer gebruik gemaakt van convenanten, terwijl er een tendens is tot deregulering en minder overheidstussenkomst. Convenanten en zelfregulering worden beschouwd als oplossingen die minder bureaucratisch en soepeler zijn dan de traditionele benaderingen. Convenanten en zelfregulering kunnen evenwel beperkingen van de mededinging opleveren zoals bedoeld in artikel 85, lid 1, van het Verdrag. De Commissie onderzoekt overigens op het ogenblik meerdere klachten in dit verband. 85. Bij haar onderzoek van individuele zaken weegt de Commissie de mededingingsbeperkingen die voortvloeien uit de overeenkomst af tegen de doelstellingen op milieugebied die met die overeenkomst kunnen worden verwezenlijkt, met gebruikmaking van het evenredigheidsbeginsel overeenkomstig artikel 85, lid 3. Met name wordt de verbetering van de toestand van het milieu beschouwd als een element dat bijdraagt tot de verbetering van de produktie of de distributie en tot de bevordering van de economische en technische vooruitgang. De Commissie is evenwel voornemens om zeer strikt te blijven toezien op de handhaving van het principe dat de nationale markten niet mogen worden afgesloten voor buitenlandse marktdeelnemers. Zij zal zeer waakzaam blijven ten opzichte van de problemen inzake de toegang van derden tot een systeem en ten opzichte van overeenkomsten die tot gevolg zouden hebben dat een produkt uit een markt wordt geweerd. De Commissie heeft ook een a priori negatieve houding ten opzichte van de multilaterale vaststelling van prijzen of tarieven als gevolg van de uitvoering van een overeenkomst betreffende het milieu; de onontbeerlijkheid van die overeenkomst zal echter geval per geval worden onderzocht. Een doelstelling inzake bescherming van het milieu lijkt op zich niet noodzakelijk te moeten leiden tot een overeenkomst inzake prijzen. F - Secundaire produktmarkten 86. De Commissie heeft verschillende klachten ontvangen met betrekking tot beweerd misbruik van een machtspositie in markten voor secundaire produkten, zoals reserveonderdelen, complementaire verbruiksgoederen of onderhoudsdiensten. Deze produkten worden gebruikt in samenhang met een hoofdprodukt en moeten daarmee technisch compatibel zijn (bij voorbeeld software of hardware-randapparatuur voor een computer). Bijgevolg is het mogelijk dat er buiten de onderdelen of diensten die worden geleverd door de leverancier van het hoofdprodukt voor die secundaire produkten weinig of geen substitutieprodukten bestaan. Dit leidt tot de vraag of een producent van hoofdprodukten, die geen machtspositie heeft voor die produkten, toch een machtspositie kan hebben met betrekking tot een vrij kleine secundaire produktmarkt, d. w. z. voor secundaire produkten die compatibel zijn met een bepaald soort hoofdprodukten van die leverancier. Die vraag is zeer complex. Volgens de producenten van hoofdprodukten 33 kan er geen machtspositie bestaan in secundaire produkten indien er in de markt voor hoofdprodukten geen machtspositie is, aangezien potentiële kopers hun aankopen van de hoofdprodukton zoud<=>n nt. op7eff. pn indien de prijzen voor onderdelen of diensten zouden sLijyen. beze theorie veronderstelt dat er een tijdige reactie plaatsvindt op de markt van het hoofdprodukt, als gevolg van de mogelijkheid van de consumenten om de kosten tijdens de volledige levensduur van het hoofdprodukt te berekenen, met inbegrip van alle onderdelen, complementaire verbruiksgoederen, diensten, enz. Voorts veronderstelt zulks dat prijsdiscriminatie niet mogelijk is tussen nieuwe klanten en "oude" klanten en dat de overschakelingskosten voor die laatsten laag zijn. De klagers, die complementaire verbruiksgoederen produceren of onderhoudsdiensten leveren, veronderstellen daarentegen dat er op de secundaire produktmarkt sprake is van een machtspositie indien op die markten de marktaandelen hoog zijn, d. w. z. dat zij enkel de secundaire produktmarkt beschouwen zonder onderzoek naar de mogelijke gevolgen op de markt voor hoofdprodukten. De Commissie is van mening dat geen van deze zienswijzen de werkelijkheid voldoende weergeeft. De Commissie heeft machtspositie steeds omschreven als de mogelijkheid om in aanzienlijke mate onafhankelijk van concurrenten en klanten te handelen. Bijgevolg dienen geval per geval de feiten te worden vastgesteld en grondig te worden onderzocht. Om in deze context machtspositie te beoordelen zal de Commissie rekening houden met alle belangrijke factoren zoals de prijs en de levensduur van het hoofdprodukt, de transparantie van de prijzen van secundaire produkten, de verhouding van de prijzen van secundaire produkten ten opzichte van de waarde van het hoofdprodukt, de informatiekosten en andere factoren die hiervoor ten dele werden vernoemd. Een gelijkaardige benadering werd gevolgd door het Hooggerechtshof van de Verenigde Staten in zijn beslissing van 1992 betreffende Kodak. Pelikan/Kyocera 87. De Commissie heeft deze benaderingswijze gevolgd toen zij in 1995 de klacht verwierp van Pelikan, een Duitse producent van inktcassettes voor printers, tegen Kyocera, een Japanse producent van computerprinters en van inktcassettes voor die printers. In haar klacht voerde Pelikan een aantal praktijken aan van Kyocera die erop zouden gericht zijn om Pelikan uit de markt van inktcassettes te drijven en werd Kyocera er onder meer van beschuldigd dat zij haar machtspositie op de secundaire markt zou misbruiken, ook al was het duidelijk dat Kyocera niet over een machtspositie beschikte op de markt voor hoofdprodukten. Ongeacht het feit dat er geen bewijs bestond voor gedragingen die als een misbruik zouden kunnen worden beschouwd, kon de Commissie evenmin vaststellen dat Kyocera een machtspositie had op de markt voor complementaire verbruiksgoederen. Dit vloeide voort uit de bijzondere kenmerken van de hoofdmarkt en van de secundaire markten. De kopers waren goed geïnformeerd over de prijzen die werden aangerekend voor complementaire verbruiksgoederen en bleken hiermee rekening te houden bij hun beslissing tot aankoop van een printer. "Totale kostprijs per bladzijde" was één van de meest gebruikte criteria bij de keuze van een printer, aangezien de aanschaf- en operatiekosten van complementaire verbruiksgoederen (in hoofdzaak inktcassettes) een zeer hoog aandeel vormden van de waarde van een printer. complementaire de verbruiksgoederen voor een bepaald merk werd opgetrokken, dan zouden de consumenten sterk geneigd zijn om een ander merk printer te kopen. Bovendien kon niet worden aangetoond dat de mogelijkheid bestond van prijsdiscriminatie tussen de oude en de nieuwe klanten. bijgevolg Indien prijs voor 34 G - Vrije beroepen 88. Beperkende praktijken met betrekking tot het vrij verkeer voor vrije beroepen in de Gemeenschap dreigen de handel tussen de Lid-Staten in toenemende mate ongunstig te beïnvloeden. Naar verwachting zal het aantal zaken op dit gebied toenemen. Herhaaldelijk heeft het Europees Parlement de Commissie gevraagd om de mededingingsregels toe te passen op de vrije beroepen49. Coapi 89. Op 30 januari heeft de Commissie overeenkomstig artikel 85 een beschikking gegeven waarin de mededingingsregels op dit gebied werden toegepast. Het Colegio Oficial de Agentes de la Propiedad Industrial (Coapi) is de beroepsvereniging van industriële eigendomsagenten in Spanje, waarbij alle in Spanje werkzame agenten zijn aangesloten. Industriële eigendomsagenten adviseren derden en verlenen bijstand aan of vertegenwoordigen klanten in procedures in verband met industriële eigendomsrechten. van van Coapi bindende minimumtarieven Volgens de Commissie vormde de vaststelling door de algemene vergadering voor grensoverschrijdende dienstverlening door zijn leden, een inbreuk op artikel 85, lid 1. Op grond van de bestaande communautaire wetgeving heeft de Commissie bevestigd dat het nationale wettelijk kader van dergelijke overeenkomsten of besluiten van vrije beroepen niet de toepassing van artikel 85 kan verhinderen. Zelfs indien overheidsautoriteiten dergelijke een ondernemersvereniging de bevoegdheid zouden delegeren om de tarieven die haar leden moeten hanteren vast te stellen, dan zou de uitoefening door die vereniging van die bevoegdheid niet kunnen ontsnappen aan de toepassing van artikel 85 van het Verdrag. gedragingen aanmoedigen zouden aan of H - Subsidiariteit en gedecentraliseerde toepassing 90. In zijn toespraak tot het Europees Parlement, ter gelegenheid van het investituurdebat van de nieuwe Commissie, heeft de voorzitter van de Europese Commissie de noodzaak benadrukt van een voortgezette inspanning om zich te concentreren op essentiële punten: "Minder optreden, doch beter optreden". In zoverre het gaat om zaken die onder de werkingssfeer vallen van de artikelen 85 en 86, hanteert de Commissie dit principe door haar optreden te beperken tot die regelingen die merkelijke gevolgen hebben voor de mededinging en waarvan waarschijnlijk een aanzienlijke ongunstige invloed zal uitgaan voor de handel tussen de Lid-Staten, Gelet op de verantwoordelijkheden die zijn toevertrouwd aan dip Commissie als enige bevoegde instantie om bepaalde overeenkomsten toë te staan, stimuleert de Commissie daarenboven decentralisering waar mogelijk, in het bijzonder in gevallen die tot een verbodsbeslissing kunnen leiden. Resolutie betreffende het XlXe Verslag over het mededingsbeleid, punt 9 liii), en resolutie betreffende het XXe Verslag over het mededingingsbeleid, punt 38, en het antwoord van de Commissie hierop in het XXIe Verslag over het mededingingsbeleid, blz. 241-243. 35 1. De minimis-overeenkomsten 91. Overeenkomsten waarvan de gevolgen voor de handel tussen de Lid-Staten of voor de mededinging verwaarloosbaar zijn, vallen niet onder het verbod van artikel 85, lid 1, inzake concurrentiebeperkende overeenkomsten. Enkel die overeenkomsten zijn verboden die merkelijke gevolgen hebben voor de marktvoorwaarden. Daarom is het van essentieel belang voor de Commissie om een juiste analyse te maken van de markt waarbinnen die overeenkomsten werkzaam zijn. De bekendmaking van de Commissie inzake overeenkomsten van geringe betekenis bevat kwantitatieve criteria in verband met de concrete betekenis van "beoordeelbaarheid". Ondanks de recente verhogingen van de drempelwaarden50, heerst de mening dat het begrip "geringe betekenis" verder moet worden onderzocht. Binnen de Commissie is derhalve in dit verband een onderzoek gestart met het oog op nieuwe voorstellen waarover in de loop van 1996 overleg zou plaatsvinden. 2. Gedecentraliseerde toepassing 92. In het kader van haar beleid om bij voorrang zaken te behandelen met een betekenisvolle communautaire dimensie, moedigt de Commissie ook de uitvoering van communautair mededingingsrecht op nationaal vlak aan. Volgens de Commissie is er normalerwijs geen voldoende communautair belang bij het onderzoek van een klacht, indien de klager een adequate bescherming van zijn rechten kan verzekeren voor de nationale rechter51. In zijn arresten SACEM van 24 januari 1995 heeft het Gerecht van eerste aanleg verder toegelicht onder welke voorwaarden de Commissie het recht heeft om een klacht te verwerpen op grond dat het communautaire belang van een zaak onvoldoende is52. In 1995 konden op basis hiervan verschillende zaken worden afgesloten. 93. Een belangrijke stap voorwaarts met het oog op de gedecentraliseerde toepassing is de mededeling van de Commissie betreffende de samenwerking tussen de nationale rechterlijke instanties en de Commissie voor de toepassing van de artikelen 85 en 8653. Op grond van het samenwerkingsmechanisme in deze mededeling hebben verschillende nationale rechtbanken uit Spanje, Frankrijk, Duitsland en België in 1995 inlichtingen aan de Commissie gevraagd inzake mededingingsvraagstukken. In een antwoord op prejudiciële vragen54 heeft het Hof van Justitie geoordeeld dat dezelfde principes inzake samenwerking tussen de Commissie en de nationale rechterlijke instanties van toepassing zijn op gebied van landbouw, waarvoor Verordening nr. 26 vaststelt in welke mate de communautaire mededingingsregels van toepassing zijn. Het is interessant op te merken dat het Hof van oordeel is dat de nationale s ie, BENIM/Commissie, Mededeling van de Commissie betreffende de actualisering van de bekendmaking van 1986 aangaande overeenkomsten van geringe betekenis, PB C 368 van 23. 12. 1994. Deze praktijk werd door het Gerecht van eerste aanleg voor het eerst gesteund in zijn Jurispr. 1992, arrest van 17 september 1992 in zaak T-24/90 Automec/Commissie, blz. 11-2223, r. o. 91-94. Jurispr. 1995, blz. 11-147 en Zaak T-5/93 Zaak T-114/92 Jurispr. 1995, blz. 11-185. Onder verwijzing naar het arrest Tremblay/Commis Automec II verklaarde het Gerecht van eerste aanleg dat, met het oog op de beoordeling van het communautaire belang, de Commissie een afweging dient te maken tussen het belang van de gestelde inbreuk voor de werking van de gemeenschappelijke markt, de waarschijnlijkheid dat zij het bestaan ervan kan aantonen en de reikwijdte van de onderzoeksmaatregelen die nodig zijn om de mededingingsregels ten uitvoer te leggen. Het feit dat een nationale rechter of een nationale mededingingsautoriteit een zaak betreffende de verenigbaarheid van een overeenkomst of gedraging met artikel 85 of artikel 86 reeds onderzoekt, is een element dat de Commissie in aanmerking mag nemen. PB C 39 van 13. 2. 1993, blz. 6. Arrest van 12 december 1995 in gevoegde zaken C-319/93, C-40/94 en C-224/94 Domo, van Roessel/Campina (nog niet gepubliceerd). de Bie/Campina Melkunie, Dijkstra/Frico Melkunie, 36 rechter in zijn beoordeling rekening kan houden met de criteria die zijn vastgelegd in de rechtspraak van het Hof en de praktijk van de Commissie, zoals die blijkt uit de door de Commissie gegeven beschikkingen maar ook uit haar verslagen over het mededingingsbeleid en haar mededelingen. 94. Niet alleen de nationale rechtbanken maar ook de nationale mededingingsautoriteiten spelen een belangrijke rol om de tenuitvoerlegging van het communautaire mededingingsrecht te verbeteren en om de onbeperkte en eerlijke mededinging binnen de Europese Unie te verzekeren. In die gevallen waarin de economische gevolgen hoofdzakelijk in één enkele Lid-Staat merkbaar zijn, bevinden de nationale autoriteiten zich dichter bij de markt en zijn zij beter geplaatst om de zaak te behandelen. De Commissie heeft haar werkzaamheden voortgezet in verband met de voorbereiding van een mededeling inzake de samenwerking tussen de Commissie en de nationale mededingingsautoriteiten55. Hierin wordt vastgesteld dat de Commissie informatie kan verstrekken aan en kan worden geraadpleegd door de nationale autoriteiten wanneer die in gevallen met communautaire dimensie artikel 85, lid 1, artikel 86 of het nationale mededingingsrecht toepassen. Een ontwerp is reeds voor overleg aan de Lid-Staten overgemaakt. Er zal verder worden overlegd met derde belanghebbenden, op basis van een ontwerp-mededeling die de Commissie in 1996 beoogt te publiceren. 95. De gedecentraliseerde uitvoering mag er evenwel niet toe leiden dat het mededingingsrecht in de Europese Unie op verschillende wijzen wordt toegepast. Derhalve streeft de Commissie ook naar eenvormigheid ter zake van de inhoud en de toepassing van de nationale mededingingsregels. Dit gebeurt niet via formele harmonisatie maar via voortdurende en intensieve communicatie en samenwerking tussen autoriteiten van de Gemeenschap en van de Lid-Staten. Thans zijn er in negen Lid-Staten mededingingsregels van toepassing met betrekking tot mededingingsbeperkende overeenkomsten en misbruik van machtspositie, die grotendeels lijken op die van de Gemeenschap. De meeste overige Lid-Staten overwegen wijzigingen aan het nationaal recht om dit in overeenstemming te brengen met het Gemeenschapsrecht. Dit proces van "zachte harmonisatie" is een natuurlijk gevolg van het integratieproces, dat druk creëert om te komen tot gelijke mededingingsvoorwaarden in de hele Gemeenschap. De conclusies van een ad hoc groep, samengesteld uit vertegenwoordigers van de nationale autoriteiten en de Commissie, die in 1994 werden goedgekeurd door de directeurs-generaal Concurrentie, vormden de inspiratie voor het ontwerp van de Commissie. Zie het XXIVe Verslag inzake mededingingsbeleid (1994), punten 40-42. 37 I - Statistisch overzicht Tabel 1 : Nieuwe zaken 600 500 + 400 + 300 200 100 • Hl 368 E Op initiatief van de Commissie geopende zaken •Klachten B Aanmeldingen 282 246 266 236 1991 1992 1993 1994 1995 96. In 1995 werden bij de Commissie 559 nieuwe zaken ingeschreven, waaronder 368 aanmeldingen, 145 klachten en 46 ambtshalve ingeleide procedures. Dit vertegenwoordigt een stijging met meer dan 42% in vergelijking met 1994, waardoor het gemiddelde aantal ingekomen zaken gedurende de laatste acht jaren met meer dan 32% wordt overschreden. De toename van de nieuwe zaken kan voor bijna de helft (78 zaken) worden verklaard door de overdracht van zaken die dienden voor de toezichthoudende autoriteit van de EVA, als gevolg van de toetreding van Zweden, Finland en Oostenrijk tot de Unie. 38 Tabel 2: Afgehandelde zaken 1200 1000 + 800 + 600 + 400 200 1 Formele beschikkingen 'Informele procedure 41$ 1991 1992 1993 1994 1995 97. In 1995 h e e ft de Commissie in t o t a al 433 zaken a f g e s l o t e n, waarvan 419 v ia een informele procedure (zoals a d m i n i s t r a t i e ve b r i ef houdende goedkeuring of weigering, afwijzing van een k l a c ht en a d m i n i s t r a t i e ve a f s l u i t i ng van h et dossier5 6) en 14 door een formele b e s c h i k k i n g. In 1995 verminderde het a a n t al a f g e s l o t en zaken met 23,4% in v e r g e l i j k i ng met h e t z e l f de a a n t al in 1994. 56 Zaken die werden afgesloten omdat de overeenkomsten niet langer van kracht waren, het effect te gering was om verder onderzoek te rechtvaardigen, de klachten louter hypothetisch waren geworden of werden ingetrokken of omdat uit onderzoek geen concurrentiebeperkende praktijken waren gebleken. 39 Tabel 3: Evolutie van de in behandeling zijnde zaken 2500 2000 + 1500 + 1000 + 1178 500 + 388 399 404 I 392 1991 1992 1993 1994 1995 'Geopende zaken mam Afgehandelde zaken —•""Aantal zaken in behandeling 98. Het nettoresultaat van input en output in 1995 leidt ertoe dat, voor het eerst sinds 1988, het aantal nog niet afgehandelde zaken eind 1995 is gestegen. Die stijging is echter relatief gering: minder dan 12% en zelfs minder dan 5% indien geen rekening wordt gehouden met het aantal bijkomende dossiers van de nieuwe Lid-Staten. Het aantal zaken in behandeling is nog steeds aanzienlijk lager dan de meer dan 3. 000 niet-afgesloten zaken eind van de jaren tachtig en stemt ruwweg overeen met het aantal zaken die daadwerkelijk in behandeling zijn. De Commissie streeft er echter naar om het aantal niet-afgesloten zaken verder te verminderen, met name door een verdere verbetering van de efficiëntie van haar procedures en door stimulering van de gedecentraliseerde toepassing van de mededingingsregels waar dit mogelijk is. 40 II - Staatsmonopolies en monopolierechten: artikelen 37 en 90 A - Inleiding 1. De diensten van algemeen economisch belang als kernpunt van het liberaliseringsbeleid van de Commissie 99. De Commissie is in haar beleid ernaar blijven streven dat bepaalde sectoren waarin traditioneel monopolies bestonden, zoals de telecommunicatie, energie, postdiensten en het vervoer, geliberaliseerd en voor concurrentie opengesteld worden. Deze sectoren zijn van essentieel belang voor zowel de individuele consument als voor de concurrentiekracht, de groei en het scheppen van werkgelegenheid in de Europese economie als geheel; daarom heeft de toenemende efficiëntie die voortvloeit uit de introductie van een zekere mate van concurrentie, over het algemeen positieve gevolgen voor de Europese samenleving. Bovendien kan men niet van een werkelijke interne markt spreken, als deze essentiële sectoren georganiseerd blijven op grond van zuiver nationale overwegingen en op basis van monopolistische structuren. Het belang van deze sectoren voor onze samenleving en hun specifieke eigenschappen, zoals de organisatie op basis van netwerken, hebben de overheden in de Lid-Staten er in het verleden toe gebracht uitsluitende of bijzondere rechten te verlenen, dan wel andere beperkingen van de concurrentie toe te staan ten gunste van openbare of particuliere exploitanten; in ruil daarvoor dienden deze exploitanten bepaalde taken van algemeen economisch belang te vervullen, zoals het leveren van een universele dienst voor alle burgers tegen vastgestelde voorwaarden en redelijke prijzen. De Commissie heeft de legitimiteit van deze doelstellingen van algemeen economisch belang altijd aanvaard; zij is echter wel van mening dat de middelen die in het verleden zijn aangewend om hieraan te voldoen, niet altijd gerechtvaardigd zijn, met name vanwege de technologische ontwikkeling en de nieuwe behoeften van de gebruikers, maar ook vanwege de integratie van de Europese economieën. Dit geldt vooral voor de informatiemaatschappij, die de komende jaren een bron van groei, nieuwe diensten en arbeidsplaatsen zal zijn. In het licht van deze nieuwe omstandigheden moet derhalve opnieuw worden bezien welke de meest geschikte instrumenten zijn om de burgers openbare diensten van goede kwaliteit te garanderen. De Commissie is van oordeel dat de introductie van concurrentie in veel gevallen de kwaliteit van de diensten kan verbeteren, innovatie en het scheppen van arbeidsplaatsen mogelijk maakt en de prijzen kan doen dalen ten gunste van de consumenten. Het wegnemen van de belemmeringen voor vrije concurrentie is echter slechts één aspect van het liberaliseringsbeleid van de Commissie. Om ervoor te zorgen dat de universele dienst in omstandigheden waarin van concurrentie sprake is, blijft bestaan, zal vaak nieuwe regelgeving moeten worden vastgesteld. In gevallen waarin bepaalde concurrentiebeperkingen onmisbaar zijn om de universele dienst in stand te houden, erkent de Commissie dat dergelijke beperkingen in het licht van het Gemeenschapsrecht legitiem zijn (dit geldt ook voor staatssteun). Derhalve is de Commissie van mening dat de ontwikkeling van het mededingingsbeleid geheel en al verenigbaar is met de openbare dienstverlening. Het is overigens niet overbodig erop te wijzen dat liberalisering van een sector niet gelijk staat aan privatisering van de overheidsbedrijven die in die sector actief zijn. Hoewel openstelling voor concurrentie in bepaalde gevallen voortvloeit uit de communautaire bepalingen, doen deze bepalingen geen uitspraak over het publieke of private karakter van de betrokken bedrijven. 41 2. De richtlijnen op grond van artikel 90, lid 3, van het EG-Verdrag 100. Ter verwezenlijking van de doelstelling dat markten worden opengesteld voor concurrentie, verleent artikel 90, lid 3, van het Verdrag de Commissie de bevoegdheid bindende beschikkingen of richtlijnen tot de Lid-Staten te richten. Deze laatste mogelijkheid leidt vaak tot tegenstand van bepaalde partijen. In werkelijkheid is het zo dat, ook al geeft artikel 90, lid 3, de Commissie de mogelijkheid richtlijnen vast te stellen, het Hof van Justitie heeft verduidelijkt dat deze bepaling de Commissie slechts machtigt tot het stellen van algemene voorschriften, waarin de verplichtingen worden omschreven die uit hoofde van het Verdrag reeds op de Lid-Staten rusten met betrekking tot openbare bedrijven en bedrijven waaraan bijzondere of exclusieve rechten verleend zijn, dan wel tot het nemen van de noodzakelijke preventieve maatregelen die de Commissie in staat stellen haar toezichthoudende functie te vervullen. De beperkte bevoegdheid die artikel 90, lid 3, aan de Commissie verleent, is derhalve afwijkend van en specifieker dan de bevoegdheden die voor het vaststellen van richtlijnen aan het Europees Parlement en de Raad of aan de Raad alleen verleend worden. De Commissie kan geen nieuwe verplichtingen aan de Lid-Staten opleggen, maar kan slechts, op een wijze die voor alle Lid-Staten geldt, de concrete verplichtingen die krachtens het Verdrag op de Lid-Staten rusten, bepalen. De reikwijdte van de plichten en bevoegdheden van de Commissie hangt derhalve af van de reikwijdte van de regels, op de naleving waarvan moet worden toegezien. De Commissie heeft dit instrument altijd behoedzaam toegepast. Van richtlijnen op grond van artikel 90, lid 3, is slechts gebruik gemaakt in situaties waarin talrijke inbreuken op de fundamentele regels van het EG-Verdrag dergelijke richtlijnen noodzakelijk maakten, ten einde een veelvoud aan inbreukprocedures te voorkomen en te zorgen voor een minimum aan rechtszekerheid voor de economische subjecten57. Deze richtlijnen zijn over het algemeen gegeven als reactie op door de Raad of het Parlement kenbaar gemaakte bezorgdheid. De Commissie heeft er altijd het grootste belang aan gehecht dit instrument te gebruiken in het kader van een doorzichtige procedure, die gericht is op zo uitvoerig mogelijk overleg met de andere instellingen van de Unie, de Lid-Staten en de betrokken partijen. Normaliter komt deze aanpak reeds tot uitdrukking in de eerste fasen van onderzoek, als de Commissie groenboeken of discussiedocumenten publiceert die bestemd zijn om het debat in het kader van het openbaar overleg op gang te brengen. Op basis van de uitkomsten van dit overleg, de door deskundigen uitgevoerde studies en de door de Commissie ingewonnen informatie, stelt de Commissie in eerste aanleg een ontwerp van richtlijn vast, dat voor advies wordt doorgestuurd aan het Parlement, het Economisch en Sociaal Comité, het Comité van de regio's en de Lid-Staten. Ook wordt het ontwerp gepubliceerd in het Richtlijn 80/723/EEG van de Commissie van 25 juni 1980 betreffende de doorzichtigheid in de financiële betrekkingen tussen Lid-Staten en openbare bedrijven (PB L 195 van 29. 7. 1980, blz. 35), gewijzigd bij Richtlijn 85/413/EEG van de Commissie van 24 juli 1985 (PB L 229 van 28. 8. 1985, blz. 20) en bij Richtlijn 93/84/EEG van de Commissie van 30 september 1993 (PB L 254 van 12. 10. 1993, blz. 16); Richtlijn 88/301/EEG van de Commissie van 16 mei 1988 betreffende de mededinging op de markten voor telecommunicatie-eindapparatuur (PB L 131 van 27. 5. 1988, blz. 73); Richtlijn 90/388/EEG van de Commissie van 28 juni 1990 betreffende de mededinging op de markten voor telecommunicatiediensten (PB L 192 van 24. 7. 1990, blz. 10), gewijzigd bij Richtlijn 94/46/EG van de Commissie van 13 oktober 1994 met betrekking tot satellietcommunicatie (PB L 268 van 19. 10. 1994, blz. 15) en bij Richtlijn 95/51/EG van de Commissie van 18 oktober 1995 inzake de opheffing van de beperkingen op het gebruik van kabeltelevisienetten geliberaliseerde telecommunicatiediensten (PB L 256 van 26. 10. 1995, blz. 49). verrichten reeds voor van het 42 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen, ten einde de betrokkenen in staat te stellen commentaar te geven. De definitieve vaststelling door de Commissie van een richtlijn op grond van artikel 90, lid 3, wordt in elk geval voorafgegaan door een zorgvuldige overweging van het ontvangen commentaar en met name van de eventuele opmerkingen van het Europees Parlement, de Lid-Staten, het Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de regio's. Het overleg dat in 1995 plaats heeft gevonden over de richtlijnen inzake kabeltelevisienetten, mobiele communicatie en de volledige liberalisering van de telecommunicatie is een goede illustratie van deze aanpak. 3. Overige instrumenten waarover de Commissie beschikt 101. Artikel 90, lid 3, verleent de Commissie voorts de bevoegdheid in afzonderlijke gevallen beschikkingen te geven. Het gaat hierbij om individuele gevallen van toepassing van het Gemeenschapsrecht op concrete zaken, die qua inhoud geheel en al vergelijkbaar zijn met de beschikkingen die de Commissie op andere gebieden geeft (steun). Ook op de rechtsgeldigheid van deze handelingen wordt toegezien door het Hof van Justitie. Ter bevordering van de rechtszekerheid en de doorzichtigheid kan de Commissie het in bepaalde gevallen noodzakelijk achten een toelichting te geven op de criteria die zij voornemens is toe te passen bij de uitoefening van haar taak toezicht te houden op de naleving van het Gemeenschapsrecht door de Lid-Staten en de economische subjecten in een bepaalde sector. De ontwerp-bekendmaking over de toepassing van de regels van het Verdrag op de posterijen, die in 1995 gepubliceerd is, is een voorbeeld van een dergelijk initiatief. B - Telecommunicatie 1. Algemene maatregelen 102. Evenals in voorgaande jaren heeft de Commissie met steun van de Raad en het Europees Parlement maatregelen genomen ter bevordering van de liberalisering op het gebied van de telecommunicatie. Op 25 januari 1995 heeft de Commissie het tweede deel van het Groenboek over de liberalisering van de telecommunicatie-infrastructuur goedgekeurd. In het Groenboek wordt onderzocht welke regelgeving noodzakelijk is om binnen het tijdschema waarover de Raad overeenstemming bereikt heeft, te zorgen voor volledige mededinging in de telecommunicatiesector58. Na uitgebreid overleg over het Groenboek heeft de Commissie op 3 mei 1995 een bekendmaking goedgekeurd59, waarin de resultaten van dit overleg worden samengevat en vervolgens wordt vermeld welke maatregelen nodig zijn om de volledige liberalisering en de totstandbrenging van duidelijke regelgeving te voltooien. Dit omvat: het bepalen van 1 januari 1998 als datum voor het opheffen van alle resterende uitsluitende en bijzondere rechten voor openbare spraaktelefonie en concurrentie op de netwerken, zulks door middel van richtlijnen op grond van het EU-mededingingsrecht; Resolutie van de Raad van 22 december 1994 inzake het principe van en het tijdschema voor de liberalisering van telecommunicatie-infrastructuur, 94/C379/03, PB C 379 van 31. 12. 1994, blz. 4. COM(95)158. 43 te zorgen voor de financiering van de universele dienst en de voorwaarden voor toegang via onderlinge verbindingen te verduidelijken door de verdere ontwikkeling van het rechtskader waarmee Open Network Provision tot stand gebracht wordt; de verdere ontwikkeling van de nationale en Europese regelgeving, waaronder een discussie over de toekomstige interactie van nationale en EU-regelgeving in deze sector. In de loop van het jaar zijn drie voorstellen voor richtlijnen, die de Commissie in verband hiermee op grond van artikel 90, lid 3, opgesteld heeft, behandeld en/of vastgesteld. 2. De richtlijn tot liberalisering van de kabeltelevisienetten 103. Op 18 oktober heeft de Commissie een richtlijn vastgesteld die het mogelijk moet maken de infrastructuur van de kabelnetten te gebruiken voor reeds geliberaliseerde telecommunicatiediensten60. Het ontwerp van de richtlijn is op 21 december 1994 voor openbaar overleg bekendgemaakt61. Hoewel zij daar op grond van specifieke verdragsbepalingen niet toe verplicht is, heeft de Commissie getracht voor de vaststelling van richtlijnen op grond van artikel 90, lid 3, een doorzichtige en open procedure tot stand te brengen. In de meer dan 40 schriftelijke opmerkingen die ontvangen zijn, wordt in het algemeen steun betuigd aan het ontwerp van de Commissie. In de richtlijn wordt bepaald dat beperkingen op het gebruik van transmissiecapaciteit op kabeltelevisienetwerken met ingang van 1 januari 1996 voor alle telecommunicatiediensten behalve de openbare spraaktelefonie moeten zijn afgeschaft; kabeltelevisienetwerken moet worden toegestaan i) onderlinge verbinding met het nationale openbare telecommunicatienetwerk tot stand te brengen en ii) rechtstreekse onderlinge verbindingen tot stand te brengen. Ook verlangt de richtlijn dat de Lid-Staten verplichtingen opleggen inzake boekhoudkundige doorzichtigheid en scheiding van de financiële boekhouding van de twee bedrijfsactiviteiten, wanneer de omzet op de telecommunicatiemarkt 50 miljoen ecu of meer bedraagt. Deze richtlijn is slechts een eerste stap in de richting van de doelstelling van liberalisering van de infrastructuur, die tot stand zal worden gebracht met de richtlijn inzake volledige mededinging. Deze eerste stap maakt het voorts gemakkelijker om met ingang van 1 januari 1996 reeds geliberaliseerde diensten daadwerkelijk aan te bieden. 3. De richtlijn tot liberalisering van de mobiele telefonie 104. De tweede richtlijn betreft de liberalisering van mobiele en persoonlijke communicatie. Een ontwerp hiervan werd door de Commissie op 1 augustus 1995 voor openbaar overleg bekendgemaakt62, waarbij voor het indienen van opmerkingen een termijn van twee maanden werd toegestaan. Het ontwerp werd voorts toegezonden aan de Raad, het Europees Parlement, het Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de regio's. In de commentaren werd de formulering van het ontwerp over het algemeen ondersteund. Richtlijn 95/51/EG van de Commissie van 18 oktober 1995 tot wijziging van Richtlijn 90/388/EEG van de Commissie inzake de opheffing van de beperkingen op het gebruik van kabeltelevisienetten geliberaliseerde telecommunicatiediensten, PB L 256 van 26. 10. 1995, blz. 49. 24e Verslag over het Mededingingsbeleid (1994), punt 220. verrichten reeds voor van het Ontwerp-richtlijn van de Commissie tot wijziging van Richtlijn 90/388/EEG met betrekking tot mobiele communicatie en personal communications, PB C 197 van 1. 8. 1995, blz. 5. 44 De Europese Commissie heeft op haar vergadering van 20 december 1995 in principe haar goedkeuring gehecht aan deze richtlijn op grond van artikel 90, lid 3. Op 16 januari 1996 heeft de Commissie de richtlijn officieel goedgekeurd63. Het doel van de Commissie is te zorgen voor eerlijke concurrentie, zowel bij het verlenen van vergunningen aan exploitanten als bij het beheer van het mobiele telefonienet in de Europese Unie. Dit moet de toetreding van nieuwe partijen tot de markt bevorderen en moet de interconnectie van nationale netten vereenvoudigen. De richtlijn tracht dit te bereiken door de Lid-Staten te verplichten alle uitsluitende en bijzondere rechten op het gebied van de mobiele communicatie af te schaffen en door voor het verlenen van vergunningen machtigingsprocedures in te voeren, indien de Lid-Staten dit al niet gedaan hebben. Voorts verlangt de richtlijn van de Lid-Staten dat zij nieuwe partijen op de markt voor mobiele telecommunicatiediensten toestaan hun diensten via eigen infrastructuur aan te bieden of via zogenaamde alternatieve infrastructuren. Dit is absoluut noodzakelijk om de concurrentie te bevorderen aangezien, zoals de Commissie in haar mededeling betreffende het overzicht 1992 van de situatie in de sector telecommunicatiediensten64 vastgesteld heeft, hoge tarieven voor basisinfrastructuur waarover geliberaliseerde diensten kunnen worden geëxploiteerd of aan derde partijen kunnen worden aangeboden, en het niet beschikbaar zijn daarvan de algemene ontwikkeling van dergelijke diensten vertraagd heeft. De Lid-Staten met minder ontwikkelde netwerken (Spanje, Griekenland, Ierland en Portugal) mogen, indien zij zulks wensen, gebruik maken van een derogatieperiode van vijf jaar. Vanwege de geringe omvang van het Luxemburgse netwerk mag dit land de termijn met twee jaar verlengen. Het juridische argument voor het op grond van deze richtlijn afschaffen van bijzondere en uitsluitende rechten is dat dergelijke rechten een beperking vormen op de in artikel 59 van het Verdrag bepaalde vrijheid om diensten te verrichten. De richtlijn is evenwel ook gebaseerd op artikel 86, waarvan de elfde overweging luidt: "De uitsluitende rechten die momenteel op het gebied van de mobiele communicatie bestaan, zijn over het algemeen verleend aan organisaties die bij de opbouw van het aardnet reeds eert machtspositie innamen, of aan een van hun dochterorgansaties. In dergelijke situaties hebben zulke rechten ten gevolge dat de machtspositie waarover deze organisaties beschikken, wordt uitgebreid en derhalve versterkt, hetgeen volgens de rechtsspraak van het Hof van Justitie met artikel 86 strijdig misbruik van de machtspositie oplevert". 4. De richtlijn inzake volledige mededinging 105. In zijn resolutie van 22 december 1994 heeft de Raad opnieuw uitgesproken dat onder voorbehoud van overgangsregelingen voor bepaalde Lid-Staten (Griekenland, Spanje, Portugal en Ierland: maximaal vijf jaar; Luxemburg: maximaal twee jaar), 1 januari 1998 de datum is voor de liberalisering van de telecommunicatie-infrastructuur en van de openbare spraaktelefoniediensten. De Commissie heeft hierop gereageerd door een pakket van twee maatregelen voor te stellen: een richtlijn van de Commissie op grond van artikel 90, lid 3, betreffende de invoering van volledige mededinging op de telecommunicatiemarkten Richtlijn 96/2/EG van de Commissie van 16 januari 1996 tot wijziging van Richtlijn 90/388/EEG met betrekking tot mobiele en persoonlijke communicatie, PB L 20 van 26. 1. 1996, blz. 59. Mededeling van 21 oktober 1992 betreffende het overzicht 1992 van de situatie in de sector telecommunicatiediensten, SEC(92)1048. 45 en een voorstel voor een richtlijn van de Raad en het Europees Parlement op basis van artikel 100A van het EG-Verdrag, ten einde de regels voor onderlinge verbinding to harmoniseren, uit dit pakkot blijkt dat het mededingingsbeleid zich moet ontwikkelen in nauwe samenhang met de meer algemene aspecten van het telecommunicatiebeleid van de Gemeenschap. 106. De richtlijn op grond van artikel 90, lid 3, die onder voorbehoud van overgangsperioden voor bepaalde Lid-Staten beoogt dat alle telecommunicatiediensten met inbegrip van de spraaktelefonie op 1 januari 1998 geliberaliseerd moeten zijn, is op 10 oktober 1995 voor commentaar gepubliceerd. In 1996 moeten de beperkingen op het gebruik van alternatieve infrastructuur worden opgeheven (behalve in het geval van de openbare spraaktelefonie, die in 1998 moet worden geliberaliseerd) en in 1997 moeten de voorwaarden en regels voor het verlenen van toestemming voor onderlinge verbinding worden vastgesteld. Ook worden in de richtlijn de fundamentele beginselen bepaald die ten grondslag liggen aan het machtigen van nieuwe partijen op de markten voor spraaktelefonie en telecommunicatie-infrastructuur. Deze beginselen garanderen dat in de betrokken sectoren concurrentie ontstaat, en geven voorts een opsomming van de noodzakelijke maatregelen om de universele dienst in de Lid-Staten te garanderen. Daarnaast bepaalt de richtlijn dat de Lid-Staten de voorwaarden en procedures voor vergunningen, alsmede de voorwaarden voor onderlinge verbinding bekend moeten maken. Ook bij deze richtlijn geldt dat de Lid-Staten met minder ontwikkelde of kleine netwerken een ontheffing voor de duur van respectievelijk vijf of twee jaar kunnen krijgen. 107. Parallel aan dit beleid om het eerder genoemde kader voor de regelgeving tot stand te brengen heeft de Commissie evenals voorheen getracht toe te zien op de volledige tenuitvoerlegging van de bestaande richtlijnen op het gebied van de telecommunicatie, met name de richtlijn telecommunicatiediensten65. Op 4 april heeft de Commissie een mededeling bekendgemaakt66 over de stand van zaken en de tenuitvoerlegging van deze richtlijn, waarin de Commissie opnieuw haar voornemen uitsprak ervoor te zorgen dat de problemen en lacunes bij de tenuitvoerlegging, die in de mededeling worden vastgesteld, opgelost worden. 5. Inbreukprocedures op grond van artikel 90, lid 3 108. Naast algemeen toepasselijke richtlijnen van de Commissie op grond van artikel 90, lid 3, kan de Commissie voorts in afzonderlijke gevallen beschikkingen jegens Lid-Staten geven. De Commissie heeft aangegeven voornemens te zijn dit te doen ten aanzien van mogelijke discriminatie tegen tweede exploitanten van mobiele telefoniediensten in verschillende Lid-Staten. De openbare exploitanten genieten reeds aanzienlijke voordelen ten opzichte van nieuwe partijen - zoals het universele telefoonnetwerk, de machtspositie op de markt en een reeds aanwezig bestand aan gebruikers van mobiele diensten (waarbij de toestemming om mobiele diensten aan te bieden veelal is verleend zonder enig voorschrift voor een selectieprocedure). De Commissie ziet er daarom zorgvuldig op toe dat tweede exploitanten door de Lid-Staten Richtlijn 90/388/EEG van de Commissie betreffende de mededinging op de markten voor telecommunicatiediensten, PB L 192 van 24. 7. 1990, blz. 10. In de dienstenrichtlijn is bepaald dat bijzondere en uitsluitende rechten die de Lid-Staten voor het leveren van alle telecommunicatiediensten behalve de spraaktelefonie verlenen, moeten worden afgeschaft; deze richtlijn is de hoeksteen van de Eü-regelgeving voor de liberalisering van de Europese telecommunicatiemarkt geworden. Mededeling van de Commissie van 4 april 1995 over de stand van zaken en de tenuitvoerlegging van Richtlijn 90/388/EEG betreffende de mededinging op de markten voor telecommunicatiediensten, PB C 275 van 20. 10. 1995, blz. 2. 46 eerlijk behandeld worden. Met name heeft de Commissie zich zorgen gemaakt over de veilingprocedure, die een aantal Lid-Staten heeft opgenomen in de criteria voor de selectie van een tweede exploitant. Een dergelijke veiling, die in het Groenboek mobiele communicatie en Personal Communications uit 1994 kritisch beschouwd wordt67, leidt ertoe dat tweede vergunningen niet uitsluitend op basis van een vergelijking van intrinsieke kwalitatieve elementen verleend worden, maar ook op basis van een financieel bod boven een bepaalde drempel. Omnitel Pronto Italia voor verplichting 109. Op 4 oktober heeft de Commissie een formele beschikking op grond van artikel 90, lid 3, gegeven68 in het geval van Italië vanwege discriminatie van Omnitel Pronto Italia en bevoordeling van Telecom Italia Mobile (de openbare exploitant). De discriminatie, waardoor de machtspositie van Telecom Italia Mobile versterkt werd, had de vorm van een een toetredingsvergoeding voor een GSM-vergunning te betalen, zonder dat een dergelijke betaling van Telecom Italia verlangd werd en zonder dat Omnitel gecompenseerd werd door versoepeling van de regelgeving. In de beschikking wordt daarom bepaald dat de Italiaanse regering van Telecom Italia Mobile een gelijke betaling moet verlangen of, na daartoe toestemming van de Commissie te hebben gekregen, corrigerende maatregelen moet treffen die economisch gelijkwaardig zijn aan de betaling. Bovendien mogen de uiteindelijk vastgestelde maatregelen geen afbreuk doen aan de concurrentie die door de vergunning voor een tweede GSM-exploitant ontstaat. Omnitel Italia Pronto om GSM radiotelefoniediensten in andere Lid-Staten 110. De Commissie heeft voorts maatregelen genomen tegen een aantal andere landen (waaronder België, Spanje en Ierland), ten einde gelijke kansen voor de tweede GSM-exploitant te creëren. Zo heeft België pas na besprekingen met de Commissie de toezegging gedaan aan Belgacom (de openbare exploitant) een vergoeding voor haar bestaande GSM-vergunning in rekening te brengen die vergelijkbaar is met de vergoeding die de tweede GSM-exploitant, Mobistar, moest betalen. De Commissie blijft toezicht houden op de exploitatievoorwaarden voor tweede exploitanten in de Lid-Staten. Vebacom de van telecommunicatiedochter 111. De Commissie heeft ook op andere gebieden van de telecommunicatiesector maatregelen op grond van artikel 90 genomen. In april ontving de Commissie een klacht op grond van artikel 90 van Vebacom, een houdstermaatschappij van Duitse nutsbedrijven. Veba had zonder succes verschillende pogingen gedaan om een vergunning te krijgen voor een breedband telecommunicatienetwerk op basis van SDH (Synchronous hierarchy)-technologie, waarmee het versturen van data tussen 36 verschillende locaties van de Duitse openbare omroepmaatschappij ARD mogelijk zou worden. Het voorlopige standpunt van de Commissie was dat de klacht terecht was, met name omdat Vebacom voornemens was een dienst aan te bieden op basis van nieuwe technologie (SDH), die niet door Deutsche Telekom AG, de houder van het monopolie op de infrastructuur in Duitsland, aangeboden wordt. Na informeel overleg met de Commissie heeft het Duitse Ministerie van Posterijen en Telecommunicatie ermee ingestemd een vergunning te verlenen voor het opzetten en exploiteren van een alternatief telecommunicatienetwerk. VEBA AG, Naar de Personal Communications Omgeving - Groenboek inzake een gemeenschappelijke benadering op het gebied van mobiele en personal communications in de Europese Unie, COM(94)145. JO L 280 van 23. 11. 1995, blz. 49-57. 47 C - Energie 112. De gewijzigde voorstellen voor richtlijnen betreffende gemeenschappelijke regels voor de interne markt voor elektriciteit en gas, die de Commissie op 7 december 1993 heeft ingediend, worden nog steeds diepgaand onderzocht door de Raad. 113. Ook in 1995 is het echter onmogelijk gebleken wezenlijke vooruitgang te boeken ten aanzien van de liberalisering van de markten voor elektriciteit en aardgas in de Gemeenschap, die behoudens enige uitzonderingen gedomineerd blijven door exclusieve rechten of monopolies. De Raad bleek op zijn vergadering van 20 december 1995 niet in staat overeenstemming te bereiken over een gemeenschappelijk standpunt met betrekking tot de ontwerp-richtlijn betreffende de gemeenschappelijke regels voor de interne markt voor elektriciteit; het Spaanse voorzitterschap kon wel concluderen dat de onderhandelingen hun laatste fase zijn ingegaan en dat het mogelijk moet zijn begin 1996 een besluit te nemen. 114. Begin 1995 heeft de Commissie op verzoek van de Raad mogelijkheden onderzocht voor het naast elkaar bestaan van de door de Commissie voorgestane benadering van toegang op basis van onderhandelingen (afnemers en producenten onderhandelen met de exploitant van het net over toegang tot het net) en het zogenaamde "single buyer"-concept (één enkele instantie in het systeem die verantwoordelijk is voor inkoop, verkoop en openbare dienstverlening). In haar werkdocument over de organisatie van de interne elektriciteitsmarkt69 heeft de Commissie vastgesteld dat het oorspronkeli j ke " single buyer" -model onverenigbaar is met het Verdrag en geen gelijkwaardige economische resultaten noch wederkerigheid tussen de twee systemen mogelijk maakt. De Commissie stelde ook een aantal varianten op het "single buyer"-model voor, die het naast elkaar bestaan van beide systemen mogelijk zouden maken. Deze wijzigingen in het "single buyer"-model betreffen de keuzemogelijkheden voor alle in aanmerking komende afnemers, de mogelijkheid van invoer en uitvoer tegen objectieve voorwaarden, maatregelen om te zorgen voor doorzichtigheid en het vermijden van vervalsing van de concurrentie, garanties voor eerlijke concurrentie bij de opwekking en het openstellen daarvan voor onafhankelijke opwekkers, en de mogelijkheid directe lijnen aan te leggen. Op zijn vergadering in juni heeft de Raad het standpunt van de Commissie in principe aanvaard, door te concluderen dat beide systemen alleen naast elkaar kunnen bestaan op basis van wijzigingen in het "single buyer"-model. Over de lijst van de door de Commissie voorgestelde modaliteiten bestond echter weinig of geen overeenstemming. 115. Het Spaanse voorzitterschap heeft in juli een compromistekst voorgesteld, waarin alle reeds in eerdere conclusies van de Raad bereikte politieke akkoorden verwerkt zijn, die mede op de conclusies van het werkdocument van de Commissie uit maart betrekking heeft, en waarin getracht wordt oplossingen voor de nog niet bestaande problemen voor te stellen. Het naast elkaar bestaan van het systeem met toegang op basis van onderhandelingen en het "single buyer"-systeem wordt geaccepteerd, maar laatstgenoemd systeem wordt wel gewijzigd om rekening te houden met een aantal vereiste veranderingen. In de tweede helft van 1995 is intensief overleg gevoerd over deze compromistekst. 116. De twee cruciale problemen waarvoor nog een oplossing bereikt moet worden, betreffen de mate waarin de markt opengesteld wordt door het definiëren van in aanmerking komende afnemers en met name de vraag of distributiebedrijven worden gerekend tot de in aanmerking komende afnemers, die de vrijheid hebben contracten te sluiten met de meest SEC(95)464 van 22. 3. 1995. 48 officiante produnenten. Voorts vroïion nontmi qo T. i d-St riton dnf do voorgestelde oplossing voor openbare dienstverleningsverplichtingen kan worden misbruikt op een wijze die de concurrentie al te zeer beperkt. 117. De Commissie betreurt dat een akkoord over het voorstel voor een richtlijn nog niet mogelijk is gebleken, met name vanwege het belang van de kwestie. Zoals in het rapport Ciampi70 vastgesteld is, begint de afwezigheid van liberalisering in de energiesector uiterst negatieve gevolgen te krijgen voor het concurrentievermogen van de Europese economie. D - Postdiensten 118. Op 26 juli heeft de Commissie een pakket maatregelen vastgesteld, dat bestaat uit een voorstel voor een richtlijn van het Europees Parlement en de Raad betreffende gemeenschappelijke regels voor de ontwikkeling van de postdiensten, alsmede een ontwerp-mededeling van de Commissie over de toepassing van de mededingingsregels op de postdiensten. Deze maatregelen beogen de levering van een universele postdienst te garanderen en tegelijkertijd de postmarkt voor meer concurrentie open te stellen. In het voorstel voor een richtlijn71, dat is gebaseerd op artikel 100A van het EG-Verdrag, is bepaald dat aan alle inwoners van de Gemeenschap een universele verplichte dienst moet worden geleverd, tegen redelijke prijzen, met een hoog kwaliteitsniveau en over het hele grondgebied, met name ten behoeve van afgelegen gebieden en perifere regio's van de Gemeenschap. Ten einde de financiële levensvatbaarheid van de universele dienst te garanderen, worden in het voorstel geharmoniseerde criteria bepaald voor de diensten die in aanmerking komen om in concessie te worden gegeven aan de verrichters van de universele dienst. Daarom mogen binnenlandse post in de Lid-Staten tot een gewicht van minder dan 350 gram en een tarief van maximaal vijfmaal het tarief voor gewone briefpost (normaliter een brief van 20 gram), alsmede direct-mail en "binnenkomende grensoverschrijdende post" tot 31 december 2000 blijven behoren tot de in concessie gegeven diensten (met als voorbehoud dat de sector van de direct-mail uiterlijk op 30 juni 1999 opnieuw zal worden bestudeerd). In het voorstel is voorts bepaald dat de Lid-Staten de tarieven voor de universele dienst zodanig moeten bepalen dat de prijzen redelijk zijn en in verhouding staan tot de kosten, en dat zij kwaliteitsnormen moeten vaststellen die voor de nationale dienst gelden en die coherent zijn met de communautaire maatregelen. De ontwerp-mededeling72, waarover openbaar overleg zal worden gepleegd, is een aanvulling op het voorstel voor een richtlijn. De Commissie geeft hierin de beginselen aan, die zij als leidraad zal hanteren bij de toepassing van de mededingingsregels van het Verdrag op de postdiensten, ten einde de geleidelijke en beheerste liberalisering van de postmarkt te bevorderen. De Commissie beschrijft de aanpak die zij voornemens is te hanteren bij de analyse van overheidsmaatregelen die het vrij verrichten van diensten of de vrije concurrentie op de postmarkten beperken, in het licht van de regels van het Verdrag. De Commissie stelt met name de problematiek van niet-discriminatie op het gebied van toegang tot het postnetwerk, het vaststellen van kruissubsidiëring, het vaststellen van de noodzakelijke beschermende Zie hiervoor, voetnoot 2. Voorstel voor een richtlijn van het Europees Parlement en de Raad betreffende gemeenschappelijke regels voor de ontwikkeling van de postdiensten in de Gemeenschap en voor de verbetering van de kwaliteit van de dienst, PB C 322 van 2. 12. 1995, blz. 22. Ontwerp-mededeling van de Commissie over de toepassing van de mededingingsregels op de postsector, met name over de beoordeling van bepaalde overheidsmaatregelen met betrekking tot postdiensten, PB C 322 van 2. 12. 1995, blz. 3. 49 maatregelen om eerlijke concurrentie te garanderen en de toepassing van de regels inzake steun in deze sector aan de orde. E - Vervoer 1. Luchthavens 119. De Commissie blijft trachten te bewerkstelligen dat de liberalisering van het luchtvervoer in de Europese Unie niet in gevaar wordt gebracht door concurrentiebeperkende praktijken op het gebied van de luchthavens. In dit verband onderzoekt de Commissie een aantal klachten en heeft zij evenals voorheen maatregelen genomen om te zorgen voor meer concurrentie op bepaalde belangrijke luchthavens in de Europese Unie. 1. 1. Landingsrechten Luchthaven Brussel Nationaal 120. De Commissie heeft een beschikking op grond van artikel 90, lid 3, gegeven73 ten aanzien van het systeem van kortingen op landingsrechten, dat bij Koninklijk Besluit van 22 december 1989 op de luchthaven Brussel Nationaal is ingevoerd. British Midland, de luchtvaartmaatschappij die de klacht heeft ingediend, was van mening dat dit systeem de luchtvaartmaatschappij Sabena, haar belangrijkste concurrent op de lijn Brussel-Londen, in staat stelde te profiteren van een korting van 18% op de landingsrechten, terwijl geen enkele andere luchtvaartmaatschappij in de positie verkeerde dat zij van deze korting kon profiteren. Na onderzoek van de klacht was de Commissie van oordeel dat dit systeem een overheidsmaatregel in de zin van artikel 90, lid 1, juncto artikel 86 vormde, omdat de maatregel tot gevolg had dat jegens de luchtvaartmaatschappijen ongelijke voorwaarden voor dezelfde diensten in verband met het landen en opstijgen toegepast werden, waardoor de concurrentie werd vervalst. De Commissie was van oordeel dat een dergelijk systeem alleen gerechtvaardigd zou kunnen zijn, als de beheerder van de luchthaven gelijkwaardige schaalvoordelen zou behalen. In het onderhavige geval was van dergelijke schaalvoordelen geen sprake. De Commissie heeft derhalve de Belgische autoriteiten opgedragen dit systeem af te schaffen. 1. 2. Gronddiensten 121. De Commissie is voorts praktijken blijven onderzoeken, waarmee beoogd wordt de concurrentie op het gebied van de gronddiensten te beperken (op de platforms, in de aankomst- en vertrekhallen en/of op het gebied van de afhandeling van vracht). In 1995 was sprake van positieve ontwikkelingen, omdat de bemoeienissen van de Commissie bij de autoriteiten van de Lid-Staten geleid hebben tot een geleideljke openstelling van de markt (dit geldt voor de Republiek Ierland, waar de markt voor gronddiensten sedert 1 januari 1995 is opengesteld voor een tweede exploitant) , dan wel geleid hebben tot concrete toezeggingen in deze richting (dit is het geval van Griekenland en Spanje, omdat de autoriteiten van deze landen de Commissie maatregelen voorgelegd hebben die zij voornemens zijn vast te stellen om de doelmatigheid in deze sector te verbeteren, waaronder een tijdschema voor de liberalisering). Voorts heeft de Commissie opnieuw klachten op grond van artikel 86 van het Verdrag onderzocht, die zijn ingediend jegens twee particuliere JO L 216 van 12. 9. 1995, blz. 8. 50 luchthavenondernemingen, verantwoordelijk voor het beheer van twee van de belangrijkste luchthavens in de Unie, Frankfurt en Milaan. 122. Op dit gebied moet voorts een nieuwe ontwikkeling worden gesignaleerd, te weten het beginselakkoord dat op 8 december 1995 in Vervoersraad is bereikt over de richtlijn betreffende de liberalisering van gronddiensten op de luchthavens in de Gemeenschap. Dit voorstel, dat gebaseerd is op artikel 84 van het Verdrag, is door de Commissie in december 1994 ingediend en vormt een vervolg op de resolutie van de Raad van 24 oktober 199474 betreffende de situatie in de burgerluchtvaart in Europa en op de mededeling van de Commissie die is getiteld "een betere toekomst voor de burgerluchtvaart in Europa". Gronddiensten zijn een activiteit die verband houdt met het luchtvervoer en die onmisbaar zijn om de vervoerders in staat te stellen hun diensten te verrichten. De liberalisering ervan past in het kader van de begeleidende maatregelen om de eengemaakte markt in het luchtvervoer tot stand te brengen, en is in het bijzonder een vervolg op de vaststelling van communautaire regelgeving op het gebied van de toewijzing van "slots" en het functioneren van geautomatiseerde boekingssystemen. Europese luchtvaartmaatschappijen in staat te stellen hun exploitatiekosten beter te beheersen en hun diensten beter af te stemmen op de behoeften van hun cliënten. Bovendien erom gaat het de In de voorgestelde richtlijn is een overgangsperiode bepaald om de markt in staat te stellen zich aan te passen. Op grond van bepaalde referentiewaarden zijn verschillende termijnen voor inwerkingtreding bepaald. Afhankelijk van de sector en van individuele gevallen moet de volledige liberalisering tussen 1998 en 2003 plaatsvinden. 2. Havens Na het arrest van het Hof "Haven van Genua"75 is in Italië een 123. proces van hervorming van de havens op gang gekomen, dat in 1994 geleid heeft tot het aannemen van Wet nr. 84. Hierin wordt het beginsel van het voor concurrentie openstellen van de markt voor havenactiviteiten (laden en lossen) uitdrukkelijk vastgesteld. Deze doelstelling wordt in de praktijk evenwel niet nageleefd, omdat in een aantal Italiaanse havens de plaatselijke autoriteiten systematisch weigeren de noodzakelijke vergunningen af te geven aan potentiële concurrenten van de bestaande havenbedrijven. Gezien deze situatie, die het mededingingsbeleid van de Commissie op het gebied van de havens in gevaar brengt, heeft de Commissie maatregelen noodzakelijk geacht. De Commissie heeft haar maatregelen gericht op de haven van Genua, de grootste haven van Italië en daarmee van groot belang voor de Unie als geheel. Op 21 juni 1995 heeft de Commissie de Italiaanse regering in gebreke een gesteld exploitatievergunning te verlenen aan een onderneming, waaraan dit recht op onrechtmatige wijze door de plaatselijke havenautoriteit ontzegd werd. verlangd binnen dagen haar tien van en Op 11 juli 1995 hebben de Italiaanse autoriteiten de Commissie medegedeeld dat de betrokken vergunning binnen de gestelde termijn was afgegeven. Deze vergunning stelt de sector van de havenactiviteiten in de haven van Genua open voor andere dienstverleners. De maatregel zal PB C 309 van 5. 11. 1994, blz. 2. Arrest van 10 december 1991 in zaak C-179/90 Porto di Genova/Siderurgica Jurispr. 1991, blz. 1-5839. Gabrielli, 51 ten goede komen aan de gebruikers van de haven, aan vele plaatselijke ondernemingen, hoofdzakelijk uit het midden- en kleinbedrijf, en zal de haven beter in staat stellen de internationale concurrentie het hoofd te bieden. 124. Daarnaast heeft de Commissie de verschillende inbreukprocedures tegen Italië betreffende aspecten van de havenorganisatie, die nog immer problemen in verband met het Gemeenschapsrecht opleveren, voortgezet. F - Andere staatsmonopolies van commerciële aard 125. Over de problematiek van de nationale monopolies van commerciële aard in de nieuwe Lid-Staten is intensief overleg gevoerd tussen de Commissie en de betrokken regeringen. Dit overleg heeft tot doel de wetgeving betreffende deze monopolies aan te passen aan het acquis communautaire, met name aan artikel 37 van het Verdrag. 1. Het Zweedse en Finse alcoholmonopolie 126. Over de alcoholmonopolies in Zweden en Finland is overleg gevoerd tussen de Commissie en deze nieuwe Lid-Staten, ten einde de regelgeving betreffende deze monopolies aan te passen aan het acquis communautaire. In het licht van deze doelstellingen hebben de betrokken twee Lid- Staten ermee ingestemd de exclusieve rechten voor invoer, uitvoer, produktie en groothandelsverkoop waaronder ook de groothandelsverkoop aan cafés en restaurants, af te schaffen. De Commissie heeft kunnen vaststellen dat deze exclusieve rechten - die reeds na de inwerkingtreding van de EER-Overeenkomst afgeschaft hadden moeten zijn - inderdaad uiteindelijk zijn afgeschaft door nieuwe wetgeving op het gebied van alcohol, die eind 1995 in Zweden en Finland is vastgesteld76. Wat betreft de exclusieve rechten op het gebied van de detailhandelsverkoop van alcohol, is de Commissie van oordeel dat, onverminderd eventuele ontwikkelingen in de jurisprudentie van het Hof van Justitie, deze binnen het kader van het huidige acquis communautaire gerechtvaardigd kunnen zijn, met name vanwege de gerechtvaardigde nationale zorg in verband met het bestrijden van alcoholmisbruik; elk effect waardoor gediscrimineerd wordt tussen nationale en uit andere Lid-Staten geïmporteerde produkten, moeten echter worden uitgesloten. Om ervoor te zorgen dat de praktijken van de monopolies op de detailhandelsverkoop aan deze eisen voldoen, heeft de Commissie het noodzakelijk geacht nauw te worden betrokken bij het gedetailleerde, periodieke toezicht op het functioneren daarvan. 2. Het Oostenrijkse alcoholmonopolie 127. Wat betreft zuivere alcohol en bepaalde alcoholhoudende dranken heeft de Oostenrijkse Staat een monopolie van commerciële aard, dat gekenmerkt wordt door het bestaan van uitsluitende rechten voor de invoer en de groothandelsverkoop; in tegenstelling tot het geval van de uitsluitende rechten voor de detailhandelsverkoop worden deze rechten beschouwd als volledig onverenigbaar met in het bijzonder artikel 37 van het EG-Verdrag, zonder dat de eerder genoemde voorwaarden van toepassing zijn. Derhalve zouden deze exclusieve rechten reeds voor 1 januari 1995 moeten zijn afgeschaft. De betwiste exclusieve rechten zijn tot op heden nog niet officieel afgeschaft, om welke reden de Commissie zich gedwongen heeft gezien ten aanzien van Voor Zweden, zie de Alcoholwet (1994:1738) die op 16. 12. 1994 is uitgevaardigd en op 1. 1. 1995 in werking is getreden. Voor Finland, zie de nieuwe Alcoholwet (1143/94), die op 8. 12. 1994 is aangenomen en op 1. 1. 1995 in werking is getreden. 52 Oostenrijk de inbreukprocedure van artikel 169 van het EG-Verdrag in te leiden. 3. Het Oostenrijkse zoutmonopolie 128. Wat betreft het nationale monopolie van commerciële aard in de zoutsector heeft Oostenrijk na ingrijpen van de Commissie uiteindelijk geaccepteerd de exclusieve reenten op de invoer en de groothandelsverkoop van produkten afkomstig uit andere Lid-Staten af te schaffen; deze rechten hadden reeds aan het begin van het jaar 1995 moeten worden afgeschaft77. 4. Het Oostenrijkse monopolie op tabaksprodukten 129. Voor het Oostenrijkse monopolie op tabakasprodukten, dat gekenmerkt wordt door het bestaan van exclusieve rechten op het gebied van de invoer en verkoop, gelden de bepalingen van artikel 71, leden 1 tot en met 3, van de toetredingsakte van Oostenrijk78. Op grond van dit artikel moet Oostenrijk haar monopolie op tabaksprodukten geleidelijk aanpassen door vanaf de datum van toetreding de grenzen steeds meer open te stellen voor invoercontingenten van produkten die uit andere Lid-Staten afkomstig zijn, zodat uiterlijk op 31 december 1997 bij de voorziening en de afzet geen sprake meer is van enige discriminatie tussen ingezetenen van de Lid-Staten. Naleving van deze verplichting houdt in dat het exclusieve recht op de invoer en het exclusieve recht op de groothandelsverkoop worden afgeschaft. Wat betreft de detailhandelsverkoop van contingenten geïmporteerde produkten moet er voor gezorgd worden dat deze produkten op niet- discriminerende wijze hun weg naar de consumenten vinden. Nadat de Commissie geconstateerd had dat Oostenrijk niet de noozakelijke maatregelen had genomen om aan deze bepalingen te voldoen, en met name niet was overgegaan tot het openstellen van contingenten op de voorgeschreven voorwaarden, heeft de Commissie zich gedwongen gezien de inbreukprocedure van artikel 169 van het EG-Verdrag in te leiden. Wat betreft de detailhandelsverkoop van contingenten geïmporteerde produkten ziet de Commissie er voorts op toe dat deze produkten op niet-discriminerende wijze hun weg naar de consumenten vinden. Zo moet de Commissie erop toezien dat de licentie- en distributie overeenkomsten tussen de exploitant Austria Tabakswerke en andere Europese exploitanten niet het nuttig effect van de aanpassing van het Oostenrijkse monopolie op tabaksprodukten in gevaar brengen en dat deze verenigbaar zijn met de mededingingsregels van het Verdrag. BGBL nr. 518/1995 van 4. 8. 1995. JO C 241 van 29. 08. 1994, biz. 35. 53 Ill - Concentratiecontrole A - Inleiding Er waren in 1995 nog meer concentraties die onder toepassing 130. van de concentratieverordening vielen, dan in 1994. De Commissie ontving 11. 4 aanmeldingen (tegen 100 in 1994) en gaf 109 eindbeschikkingen (tegen 90 in 1994). Er was in 1995 een toename van de activiteit met 24% ten opzichte van het voorgaande jaar, toen er reeds een toename van 50% was ten opzichte van 1991, 1992 en 1993. Er werden in 1995 zeven fase-II-onderzoeken ingesteld, tegen zes het voorgaande jaar, en er werden twee verbodsbeschikkingen gegeven, tegen één in 1994. 1995 was het vijfde jaar sinds de inwerkingtreding van de concentratieverordening79. De Commissie gaf in die vijf jaar 382 eindbeschikkingen, d. w. z. gemiddeld één beschikking om de drie en een halve werkdag of meer dan 70 beschikkingen per jaar. Uit de verdeling van de zaken over de verschillende sectoren blijkt dat op het gebied van de telecommunicatie, de financiële diensten, de media en de farmaceutische produkten het aantal aanmeldingen blijft stijgen. De herziene uitvoeringsverordening80 is op 1 maart 1995 in werking getreden. Daarnaast werden vier interpretatieve mededelingen die eind 1994 het licht zagen, voor het eerst toegepast81. Zij hebben respectievelijk betrekking hebben op het onderscheid tussen gemeenschappelijke ondernemingen met het karakter van een concentratie of een samenwerkingsverband (concentratieve GO 's en samenwerkings- GO's), het begrip "concentratie", het begrip "betrokken onderneming" en de berekening van de omzet. Deze wijzigingen met betrekking tot de werking van de concentratieverordening waren het resultaat van de door de Commissie in 1993 gerealiseerde herziening. In 1995 werd de aanzet gegeven tot eën nieuwe herziening. De Commissie voerde uitgebreid overleg over het vraagstuk van de. verlaging van de in de concentratieverordening vastgestelde drempels en over een aantal andere punten waarop de verordening misschien aan herziening toe is. Bij het overleg werden onder meer de Lid-Staten, andere Instellingen van de Gemeenschap, individuele ondernemingen, bedrijfsorganisaties en juridisch adviseurs betrokken. Begin 1996 werd een Groenboek over de werking van de gepubliceerd82, concentratieverordening brede maatschappelijke discussie over de aan de orde gestelde thema's te komen. Waarschijnlijk zullen later in het jaar voorstellen voor regelgeving worden ingediend. een tot om B - Grondige onderzoeken In zeven gevallen werd een grondig onderzoek (fase-II- 131. onderzoek) krachtens de concentratieverordening ingesteld. In twee van deze gevallen - beide op het gebied van de media - liep het onderzoek op een verbodsbeschikking uit, nl. in de zaak Nordic Satellite Verordening (EEG) nr. 4064/89 van de Raad van 21 december 1989 betreffende de controle op concentraties van ondernemingen, PB L 395 van 30. 12. 1989, blz. 1. Verordening (EG) nr. 3384/94 van de Commissie van 21 december 1994 betreffende de aanmeldingen, de termijnen en het horen van betrokkenen en derden overeenkomstig Verordening (EEG) nr. 4064/89 van de Raad betreffende de controle op concentraties van ondernemingen, PB L 377 van 31. 12. 1994, blz. 1; XXIVe Verslag over het mededingingsbeleid (1994), punten 234 en 235 XXIVe Verslag over het mededingingsbeleid, punten 237-260 COM(96)19. 54 Distribution (NSD), een joint venture in de Noordse reyio, en in de zaak RTL/Veronica/Endemol (Holland Media Groep - HMG) in Nederland. In de overige vijf gevallen werd een goedkeuringsbeschikking gegeven, in twee gevallen onvoorwaardelijk on in drie. gov. il Ion mof oplogqinrj v. in zodanige voorwaarden dat de bezwaren in verband met de mededinging, die de Commissie tijdens haar onderzoek had onderkend, werden weggenomen. 1. Mediazaken 132. De Commissie ontving een toenemend aantal aanmeldingen in de mediasector, hetgeen erop wijst dat de eigendomsstructuren hier aan het veranderen zijn en dat technologieën die voordien gescheiden waren, zoals telecommunicatie en media, naar elkaar toe beginnen te groeien. In de meeste van deze gevallen rezen er geen problemen voor de mededinging en werd de operatie na een fase-I-onderzoek goedgekeurd. De beschikkingen in de NSD-zaak en in de HMG-zaak maken duidelijk hoeveel belang de Commissie aan zaken in deze sector hecht. Beide operaties zouden aanzienlijke horizontale en verticale gevolgen hebben gehad, omdat het in de bedoeling lag nieuwe ondernemingen op te richten die in de toekomst de toegang tot televisienetten zouden hebben kunnen beperken, zowel op het gebied van uitzendingen door de ether en via de satelliet als via de kabeldistributie. De Commissie had in 1994 Bertelsmann, Kirch en Deutsche Telekom verboden hun plan tot oprichting van een gemeenschappelijke dochteronderneming, MSG Media Service, die diensten voor betaaltelevisie zou gaan verstrekken, uit te voeren. Toen zij de NSD-operatie verbood, verzocht de Commissie de partijen nieuwe voorstellen in te dienen, die als verenigbaar met de gemeenschappelijke markt zouden kunnen worden beschouwd. Hieruit blijkt dat de Commissie de oprichting van nieuwe ondernemingen in deze sector gunstig gezind is, maar niet wanneer daardoor een machtspositie ontstaat of sterker wordt. Nordic Satellite Distribution 133. NSD was opgezet als een gemeenschappelijke dochteronderneming die satelliettelevisieprogramma's zou doorgeven aan kabelmaatschappijen en huishoudens met een eigen schotelantenne. De Commissie was echter van oordeel dat de oprichting van NSD in de voorgestelde vorm tot een concentratie van de activiteiten van haar moedermaatschappijen zou hebben geleid waardoor het tot een verticale integratie van al die van activiteiten televisieprogramma's van detailhandelsdiensten op het gebied van de distributie van betaaltelevisie. produktie verstrekken gekomen, en vanaf zijn met het tot zou de De ondernemingen die NSD wilden oprichten, zijn sterke mediabedrijven in de Noordse regio. Norsk Telekom A/S is de grootste kabelmaatschappij in Noorwegen, is bedrijvig op het gebied van de distributie van betaaltelevisie in dat land en controleert satellietcapaciteit die bruikbaar is voor kijkers in de Noordse landen. TeleDanmark A/S (TD) is de dominante kabelmaatschappij in Denemarken. Bovendien controleert TD met Kinnevik het grootste gedeelte van de resterende satellietcapaciteit die bruikbaar is voor kijkers in de Noordse landen. Kinnevik, een Zweeds concern, is de belangrijkste leverancier van satelliettelevisieprogramma's en een grote distributeur van betaaltelevisie in de Noordse regio en heeft een aanzienlijk aandeel in de kabeltelevisie en in de commerciële televisie in Zweden. De Commissie was de mening toegedaan dat de oprichting van NSD tot het ontstaan of het versterken van een machtspositie zou hebben geleid op drie markten: 55 de markt voor de levering van transpondercapaciteit voor satelliettelevisie in de Noordse regio (Denemarken, Noorwegen, Zweden en Finland); de Deense markt voor de exploitatie van kabelnetten; en de markt voor de distributie met rechtstreekse ontvangst van betaaltelevisieprogramma's geëncrypteerde televisieprogramma's. andere en Door haar verticaal integrerend effect zou de operatie de partijen de macht hebben gegeven om de Noordse markt van de satelliettelevisie voor concurrenten af te sluiten, en zou de toegang tot die markt van hen afhankelijk zijn geworden. Omdat de betrokken markten zich op het ogenblik in een overgangsfase bevinden, greep de Commissie in om afscherming van die markten in de toekomst te verhinderen. RTUVeronica/Endemol 134. In de zaak RTL/Veronica/Endemol stelde de Commissie een onderzoek in nadat de Nederlandse regering een verzoek op grond van artikel 22 van de concentratieverordening had ingediend. Volgens dit artikel kan een Lid-Staat ook een zaak die geen communautaire dimensie heeft, naar de Commissie verwijzen, voor zover er sprake is van beïnvloeding van de handel tussen Lid-Staten. Hoewel de Commissie van oordeel was dat Nederland de relevante geografische markt vormde, kwam zij tot de conclusie dat de concentratie de handel tussen Lid-Staten beïnvloedde, omdat ze de voorwaarden waaronder nieuwkomers tot de Nederlandse markt voor televisie-uitzendingen zouden kunnen toetreden, zou wijzigen, omdat ze gevolgen zou hebben voor de aankoop van anderstalige programma's en omdat de gemeenschappelijke onderneming zelf in het Groothertogdom Luxemburg is gevestigd en de programma's van twee van haar kanalen met gebruikmaking van een Luxemburgse omroepvergunning worden uitgezonden. Het onderzoek verliep op de gebruikelijke wijze, behalve dat de gewone regels inzake de schorsing van de totstandbrenging van de concentratie niet van toepassing waren. Bijgevolg konden in dit geval de partijen hun concentratievoornemen uitvoeren, ondanks het besluit van de Commissie dat zij door de oprichting van de gemeenschappelijke onderneming een machtspositie zouden verwerven. Het ging in deze zaak om de oprichting van een gemeenschappelijke onderneming, Holland Media Groep (HMG), door RTL, Veronica en Endemol. RTL droeg haar omroepactiviteiten in Nederland, meer bepaald de twee commerciële televisiekanalen RTL4 en RTL5, aan HMG over. Een derde commercieel kanaal werd ingebracht via Veronica, dat uit het openbare omroepbestel in Nederland stapte om aan de joint venture deel te nemen. De andere moedermaatschappij, Endemol, is de grootste onafhankelijke producent van televisieprogramma's in Nederland. De Commissie kwam na haar onderzoek tot de conclusie dat de nieuwe onderneming ten minste 40% van de Nederlandse markt voor televisie met vrije toegang en meer dan 60% van de markt voor televisiereclame in handen zou hebben. Bovendien zou Endemol haar positie als de grootste onafhankelijke televisieproducent in Nederland door haar participatie in HMG versterken. De Commissie gaf een verbodsbeschikking en verzocht de partijen binnen drie maanden passende maatregelen voor te stellen om een daadwerkelijke mededinging op de Nederlandse markten voor televisiereclame en voor televisieprodukties te herstellen. Er is bij het Gerecht van eerste aanleg beroep tegen de beschikking van de Commissie ingesteld. 56 2. Andere grondige onderzoeken de de in van venture produktie 135. In alle overige gevallen waarin een grondig onderzoek werd ingesteld, werd de operatie na afloop verenigbaar met de gemeenschappelijke markt verklaard. In de zaak Siemens/Italtel, een joint van sector telecommunicatieapparatuur in Italië, en in de zaak Mercedes Benz/Kâssbohrer, waarin het ging om de overname door Mercedes van een andere Duitse fabrikant van autobussen en touringcars, werd een onvoorwaardelijke goedkeuringsbeschikking gegeven. In beide gevallen legden de partijen echter bepaalde verklaringen betreffende hun toekomstig zakelijk gedrag af, die in de beschikking werden opgenomen. Deze verklaringen behoorden evenwel niet tot de analyse die de Commissie van de concurrentiesituatie maakte, maar gingen op eigen initiatief van de partijen uit. Zo verbond STET, de moedermaatschappij van Italtel, zich ertoe het aankoopbeleid van Telecom Italia niet ten gunste van de gemeenschappelijke onderneming te beïnvloeden; en Mercedes zegde toe tegen concurrerende prijzen motoren te zullen leveren aan andere fabrikanten die niet over een eigen motorenproduktie beschikken. 136. In de zaak Siemens/Italtel wilden Siemens en STET, de holding van de Italiaanse telecommunicatie-exploitanten, waaronder Italtel, hun respectieve dochterondernemingen die telecommunicatieapparatuur produceren, in een gemeenschappelijke onderneming onderbrengen. De operatie moest zowel op haar horizontale als op haar verticale effecten worden beoordeeld. Uit het horizontale oogpunt bezien, was de gemeenschappelijke onderneming vooral actief op het gebied van schakelapparatuur waar het gecombineerde marktaandeel van de partijen 50-60% van de Italiaanse markt en circa 30% van de totale afzet in de EU bedroeg (het gecombineerde marktaandeel voor transmissieapparatuur was lager). Wat de verticale verhoudingen betreft, zou de gemeenschappelijke onderneming voor een deel eigendom van haar grootste afnemer worden. De Commissie kwam tot de conclusie dat de voorgenomen joint venture verenigbaar met de gemeenschappelijke markt was; zij hield daartoe rekening met: de potentiële gevolgen van de opkomst van nieuwe technologieën, waardoor de telecommunicatiemarkten waarschijnlijk ingrijpend zullen veranderen; de gevolgen van de standaardisering en van de richtlijnen inzake overheidsopdrachten voor de openstelling van de markten; en de verdere liberalisatie van de telecommunicatiediensten en inzonderheid de verdere liberalisatie op het gebied van de telecommunicatie-infrastructuur, waardoor er wereldmarkten voor telecommunicatieapparatuur zullen ontstaan. 137. In de zaak Mercedes Benz/Kàssbohrer zou de voorgenomen operatie weliswaar de gehele Europese autobusmarkt raken, maar oordeelde de Commissie desniettemin dat inzonderheid de gevolgen ervan op de Duitse autobusmarkt grondig moesten worden onderzocht. Er werden drie markten afgebakend; het gezamenlijke marktaandeel van de partijen bedroeg 44% voor stadsbussen, 54% voor touringcars en 74% voor intercitybussen. Niettegenstaande het aandeel van 57% op de gehele Duitse autobusmarkt kwam de Commissie tot het besluit dat de vrijheid van handelen van Mercedes op de Duitse markt op adequate wijze zou worden beperkt, niet alleen omdat er reeds twee concurrenten in Duitsland waren, maar ook omdat te verwachten viel dat elders in Europa gevestigde bedrijven tot de Duitse markt zouden toetreden. Volgens de afnemers zou het verschijnen van nieuwkomers op de Duitse markt hun positie versterken. Tenslotte stelde de Commissie vast dat de richtlijnen inzake overheidsopdrachten, volgens welke het verplicht is voor de meeste 57 aankopen van stadsbussen en intercitybussen een communautaire aanbesteding te houden, ook leiden tot de ontwikkeling van een grotere Europese markt. 138. In de resterende gevallen keurde de Commissie de operatie eerst goed nadat de partijen in de loop van de procedure bepaalde toezeggingen hadden gedaan. 139. In de zaak ABB/Daimler Benz ging de Commissie ervan uit dat de markt van railvoertuigen voor lokaal vervoer in Duitsland nog steeds een nationale markt was, ook al had in andere Lid-Staten de afwezigheid van grote producenten van materieel voor railvervoer reeds tot het ontstaan van omvangrijker geografische markten geleid. De voorgenomen operatie zou een dominant duopolie op de Duitse markt van railvoertuigen voor lokaal vervoer hebben gecreëerd. Ook zou ze, door het verdwijnen van alle onafhankelijke producenten van elektrische componenten, de toegang tot de markt voor buitenlandse aanbieders hebben bemoe i1i j kt. Om aan de bezwaren van de Commissie tegemoet te komen, gingen de partijen ermee akkoord Kiepe Elektrik GmbH (een dochteronderneming van Mercedes Behz) te verkopen. Kiepe is gespecialiseerd in de produktie van elektrische componenten voor railvoertuigen voor lokaal vervoer. Ten gevolge van deze afstoting zou een competente, van de partijen onafhankelijke producent van elektrische componenten op de Duitse markt aanwezig blijven en in staat zijn te leveren aan of samen te werken met bedrijven die de mechanische componenten voor railvoertuigen voor lokaal vervoer produceren. Kiepe is een gevestigde, succesvolle producent en heeft door zijn samenwerking met het Canadese Bombardier ook een belangrijke rol in de openstelling van de Duitse markt gespeeld. De Duitse regering had in verband met deze transactie een verzoek om verwijzing krachtens artikel 9 van de concentratieverordening bij de Commissie ingediend. Hoewel zich vooral op twee produktmarkten in Duitsland concurrentieproblemen voordeden, had de voorgenomen operatie - waardoor de grootste producent van materieel voor railvervoer ter wereld ontstond - aanzienlijke gevolgen in geheel Europa, zodat de Commissie het verzoek afwees. 140. In de zaak Orkla/Volvo werd de voorgenomen overname goedgekeurd op voorwaarde dat Orkla's brouwerij Hansa werd afgestoten. Zonder deze afstoting zouden de partijen een marktaandeel van 75% op de biermarkt hebben gehad, en de Commissie weigerde te aanvaarden dat de detailhandel of de horeca machtig genoeg was om aan de vraagzijde voor voldoende tegenwicht te zorgen. 141. In de zaak Crown Cork and Seal/Carnaud MetalBox stelde de Commissie na een grondig fase-II-onderzoek van zowel de horizontale als de verticale aspecten van de voorgenomen concentratie vast dat daardoor slechts op één markt een machtspositie dreigde te ontstaan, nl. op die voor blikken spuitbussen. Beide partijen produceren en verkopen in de Europese Economische Ruimte (EER) blikken spuitbussen, conservenblikken en bepaalde sluitingen voor drankblikjes en flessen, waaronder deksels voor drankblikjes, metalen kroonkurken en kunststof en aluminium doppen. De Commissie kwam dan ook tot de conclusie dat de verbintenis van Crown om een bepaald gedeelte van haar activiteit op het gebied van blikken spuitbussen af te stoten voldoende was om de bezwaren van de Commissie op het stuk van de mededinging weg te nemen. Partijen gingen ermee akkoord een aantal grote fabrieken van blikken spuitbussen in vijf verschillende Lid-Staten, met een marktaandeel van bijna 22% op deze produktmarkt in de EER, van de hand te doen. Zonder deze verkoop zou het gecombineerde Europese marktaandeel van de twee 58 partijen meer dan 60% - tegen 15 à 20% voor hun naaste concurrent - hebben bedragen en zouden zij over het overgrote deel van de reservecapaciteit op de betrokken markt hebben beschikt. C - Andere belangrijke zaken 142. Voor een aantal belangrijke operaties werd zonder grondig onderzoek binnen een maand na de aanmelding goedkeuring verleend. Hiertoe behoren verschillende zaken in de sector van de farmaceutische produkten, waaronder de zaken Glaxo/Wellcome, Behringwerke/Armour Pharmaceutical, Hoechst/Marion Merrell Dow, Rhône Poulenc Rohrer/Fisons en Upjohn/Pharmacia. Om mogelijke twijfel over de verenigbaarheid van de voorgenomen operatie met de gemeenschappelijke markt weg te nemen, stemde Glaxo ermee in een derde een exclusieve licentie op een van de op het ogenblik door Glaxo of Wellcome ontwikkelde middelen tegen migraine te verlenen. De recente concentraties in de farmaceutische sector blijken erop gericht te zijn het produktenaanbod van de ondernemingen te vergroten, zodat zij sterkere concurrenten worden voor de afzet aan groothandelaren, hospitalen en ketens van apotheken. Dientengevolge ging het tot nog toe voornamelijk om complementaire operaties die in het algemeen geen mededingingsproblemen opleverden. 143. In de zaak Swissair/Sabena slaagde de Commissie erin een regeling te bereiken waardoor de concurrentieproblemen die zich ten gevolge van de operatie, bestaande in de verwerving door Swissair van een participatie van 49,5% in Sabena, voordeden, uit de weg werden geruimd. De operatie zou tot het ontstaan van een monopolie op het gebied van het luchtvervoer tussen Zwitserland en België hebben geleid. Bovendien nam Swissair met SAS en Austrian Airlines aan de European Quality Alliance deel en had SAS aan Lufthansa voorgesteld een samenwerkingsovereenkomst te sluiten. De operatie zou in combinatie met deze afspraken de deelnemende luchtvaartmaatschappijen in staat hebben gesteld een uitgebreid netwerk van routes met een aandeel van ongeveer 35% in het Europese passagiersvervoer, het dubbele van de naastvolgende luchtvaartmaatschappij, tot stand te brengen. De Commissie was slechts bereid de operatie goed te keuren, indien de twee betrokken luchtvaartmaatschappijen en de Belgische en Zwitserse regeringen de verbintenis aangingen voldoende verkeersrechten en luchthaven-slots ter beschikking te stellen om concurrenten de mogelijkheid te geven vluchten tussen België en Zwitserland te verrichten. Voorts werd geëist dat Swissair en Sabena concurrenten in de gelegenheid stelden hun hen interlining-regelingen loyaliteitsprogramma's deel te nemen. Tenslotte moest Swissair haar banden met SAS in het kader van de European Quality Alliance verbreken. De operatie werd twee keer aangemeld, de tweede keer in gewijzigde vorm. Er vond die tweede keer een uitgebreide toetsing (met inbegrip van overleg met de Lid-Staten) plaats zonder dat het nodig was een fase-II-procedure in te leiden. treffen met aan te en 144. De Commissie hechtte haar goedkeuring aan een operatie die erin bestond dat de Finse ondernemingen Repola Corporation en Kymmene Corporation volledig fuseerden. Repola en Kymmene zijn grote internationale producenten van drukpapier en verpakkingsmateriaal. De operatie had onder meer betrekking op de volgende produktmarkten : krantenpapier, papier voor tijdschriften en papieren zakken. Wat papieren zakken betreft, leidde het onderzoek van de Commissie tot de conclusie dat er een afzonderlijke Finse markt voor dit produkt bestaat en dat ten gevolge van de concentratie een machtspositie op deze nationale markt zou ontstaan. De nieuwe onderneming zou praktisch de enige leverancier van papieren zakken aan Finse afnemers zijn. De partijen gingen een aantal verbintenissen aan, onder meer om een deel van hun capaciteit voor de produktie van papieren zakken voor de Finse markt af te stoten. 59 De markten voor krantenpapier en papier voor tijdschriften zijn ten minste Westeuropees van omvang, en Repola/Kymmene vervoeren zoals alle andere grote Europese papierproducenten hun produkten naar bijna alle Lid-Staten om ze daar te verkopen. De onderneming die door de fusie ontstaat, zal de grootste Europese producent van krantenpapier en papier voor tijdschriften zijn. Haar marktaandeel zal echter op geen van beide produktmarkten meer dan ongeveer 20% bedragen, en er zijn bovendien op die markten verschillende sterke concurrenten aanwezig. Repola is te zamen met vijf andere Finse papierproducenten lid van Finnpap Marketing Association. Finnpap is een gemeenschappelijke verkooporganisatie die over de gehele wereld de papierprodukten van de leden verhandelt. Kymmene heeft een eigen distributienet en is geen lid van Finnpap. De partijen hebben zich ertoe verbonden geen papierprodukten via Finnpap te verkopen. D - Gewettigde belangen van de Lid-Staten 145. Op 6 maart dienden de autoriteiten van het Verenigd Koninkrijk in verband met de voorgenomen overname van Northumbrian Water door Lyonnaise des Eaux voor het eerst een verzoek om erkenning van gewettigde belangen krachtens artikel 21, lid 3, van de concentratieverordening in. Het verzoek had betrekking op de Britse wetgeving inzake de watervoorziening. Deze wetgeving omvat bijzondere bepalingen betreffende concentraties van ondernemingen, die ervoor moeten zorgen dat de regeling haar doel, dat erin bestaat de continuïteit van deze vitale dienst te verzekeren en de consument te beschermen, bereikt. Deze bepalingen houden in dat, telkens wanneer een fusie of overname plaatsvindt of wordt gepland, de zaak aan de "Monopolies and Mergers Commission" (MMC) wordt voorgelegd, die moet beslissen of de operatie in strijd kan komen met het openbaar belang. Een van de criteria aan de hand waarvan concentraties op het gebied van de watervoorziening op hun verenigbaarheid met het openbaar belang worden watervoorzieningsbedrijven waartussen de regulerende overheid vergelijkingen kan maken ter berekening van de prijsbepalingsformule. Het verzoek van het Verenigd Koninkrijk had betrekking op deze bepalingen; de verwijzing naar de MMC geschiedt immers automatisch en hangt niet af van een discretionaire beslissing. zelfstandige b e o o r d e e l d, aantal het is De Commissie erkende het gewettigd belang van het Verenigd Koninkrijk, maar stelde bepaalde beperkingen aan het onder deze omstandigheden door de MMC te verrichten onderzoek. De Commissie aanvaardde in haar beschikking van 29 maart 1995 dat de MMC bevoegd is om potentiële concentraties op hun verenigbaarheid met het openbaar belang te toetsen, maar voegde eraan toe dat in dergelijke gevallen uitsluitend vragen die rechtstreeks met de wetgeving inzake de watervoorziening verband houden, kunnen worden geacht het openbaar belang te raken. De Commissie verzocht de Britse autoriteiten haar in kennis te stellen van alle maatregelen die op grond van het besluit van de MMC zouden worden getroffen, zodat zij kon nagaan of die maatregelen passend waren. Kort na de beschikking van de Commissie legden de Britse autoriteiten het voorgenomen overnamebod aan de MMC voor. Nadat de MMC zijn verslag had uitgebracht, waarvan de conclusie luidde dat de operatie in strijd met het openbaar belang was tenzij de consumentenprijs aanzienlijk werd verlaagd, pleegde OFWAT overleg met Lyonnaise en Northumbria en stelde het een maatregel voor die een prijsverminderingsformule inhield; Lyonnaise ging formeel met deze maatregel akkoord. Zoals zij in haar beschikking had geëist, werd de Commissie door de Britse regering van de voorgestelde maatregel in kennis gesteld; zij maakte daaromtrent geen opmerkingen. 60 E - Concentraties in de kolen- en staalindustrie 146. De Commissie gaf dit jaar zeven concentratiebeschikkingen krachtens artikel 66 van het EGKS-Verdrag. Drie van deze zaken hadden betrekking op de privatisering van voorheen door de overheid gecontroleerde het bedrijfsonderdeel platte produkten van U va door het RIVA-concern; een joint venture van Usinor Sacilor en Hoogovens met het oog op de overname van de Portugese producent van platte produkten SN-Planos; en een andere joint venture van RIVA en FREIRE met het oog op de overname van SN-Longos. staalondernemingen : overname van de F - Perrier 147. Op 27 april deed het Gerecht van eerste aanleg (GEA) uitspraak over twee beroepen, het ene aanhangig gemaakt door de werknemers van Perrier en het andere door de werknemers van Vittel en Pierval, tegen de beschikking van de Commissie van 22 juli 1992 in de zaak Nestlé/Perrier. De Commissie had de concentratie goedgekeurd met oplegging van voorwaarden en verplichtingen. De belangrijkste punten van het arrest kunnen als volgt worden geresumeerd : het voor werkgelegenheidspeil ofschoon het GEA erkent dat de concentratieverordening in de eerste plaats op vragen betreffende de mededinging betrekking heeft, is het van oordeel dat zulks niet betekent dat de Commissie de sociale gevolgen van een concentratie niet in aanmerking mag nemen, wanneer die gevolgen nadelig zijn de werkgelegenheidssituatie in de Europese Gemeenschap of een wezenlijk deel ervan; dat een derde niet direct bij de administratieve procedure betrokken is geweest, sluit die derde niet in alle gevallen uit van het recht de beschikking aan te vechten; de vertegenwoordigers van de werknemers van een onderneming worden een concentratieprocedure geraakt. Zij hebben bijgevolg niet het recht de nietigverklaring van een beschikking te vorderen, tenzij om hun procedurele rechten te beschermen; derden kunnen er geen aanspraak op maken tijdens de administratieve procedure op dezelfde wijze als de partijen bij de concentratie te worden behandeld. rechtstreeks beginsel door niet in of 61 G - Statistisch overzicht Grafiek 1 : Jaarlijks aantal eindbeschikkingen sinds 1990 Grafiek 2 : Uitsplitsing volgens het soort operatie (1995) Soorten concentratie (totaal 1990-95) Overeengekomen bod 5% Overige 7% Gemeenschappellijke onderneming/ zeggenschap 49% Ven/verving van een meerderheidsbelang 39% 62 Grafiek 3 : Landen van vestiging van de bij de operaties betrokken ondernemingen (1995) Uitsplitsing van ondernemingen naar land van vestiging (1995; zaken waarvoor een eindbeschikking is gegeven) 49 63 IV - Steunmaatregelen van de Staten A - Algemene beleidskwesties 148. De Commissie heeft in juli haar vierde overzicht inzake de steunmaatregelen van de Lid-staten in de Europese Unie83, bekendgemaakt, dat betrekking heeft op de jaren 1991 en 1992. Dit overzicht vormt een fundamenteel kwantitatief instrument voor de afbakening van het steunbeleid. De langzame doch bestendige neerwaartse tendens van het totale steunvolume, die reeds in het tijdvak 1981-1990 werd waargenomen, hield aan, ondanks de hoge kosten van de Duitse eenwording, een klimaat van conjuncturele achteruitgang en de intensivering van de internationale concurrentie. Het totale steunvolume blijft echter hoog met gemiddeld 94 miljard ecu per jaar voor de gehele Gemeenschap, ofwel 1,9% van haar BBP en 704 ecu per werknemer. De Industrieraad, die in novembe'r is bijeengekomen, stond achter de analyse van de Commissie dat het noodzakelijk is, met inaanmerkingneming van andere communautaire doelstellingen, het niveau van de verleende steun te blijven verminderen door een versterking van de controlemechanismen en de verbetering van de doorzichtigheid daarvan. 149. De door het Verdrag voorgeschreven verplichting tot aanmelding van steunmaatregelen vormt een kernelement van de doorzichtigheid van steun. De Commissie heeft er in een in mei goedgekeurde mededeling aan herinnerd dat zij voornemens is alle haar bij het Verdrag verleende bevoegdheden te hanteren om de Lid-Staten te nopen tot naleving van deze verplichting. Met een bekendmaking betreffende samenwerking tussen de Commissie en nationale rechterlijke instanties heeft zij medegedeeld dat zij gaarne bijstand zal verlenen aan de nationale rechterlijke instanties bij de op hun rustende taak tot bescherming van de rechten van ondernemingen die nadelige gevolgen hebben ondervonden van onrechtmatig aan hun concurrenten verleende steun. 150. Ook de bekendmaking van kaderregelingen en mededelingen waarin de door de Commissie bij haar toetsting van de verenigbaarheid van staatssteun met de gemeenschappelijke markt aangewende criteria worden vastgesteld, is een belangrijk element van het doorzichtigheids- en vereenvoudigingsbeleid van de Commissie. Alle per 31 december 1994 vigerende teksten, inclusief een handleiding van de procedures en een overzicht van de arresten van het Hof van Justitie zijn gebundeld in de bijgewerkte versie van de verzameling "Mededingingsrecht in de Europese Unie. Volume II: regels die van toepassing zijn op steunmaatregelen van de Staten". In de loop der jaren is echter een veelvoud van regels ontstaan. Bepaalde teksten dienen derhalve te worden geconsolideerd en de bestaande teksten te worden herbezien. De teksten op het gebied van regionale steun worden thans geconsolideerd en de Commissie heeft een nieuwe kaderregeling voor O&O-steun goedgekeurd, waarvan het ontwerp door haar diensten met de deskundigen van de Lid-Staten was behandeld op een multilaterale vergadering in april. Op deze vergadering is eveneens een discussie gehouden over de criteria voor het onderscheid tussen staatssteun en zgn. "algemene" maatregelen - die niet onder artikel 92, lid 1 vallen - alsmede over de problemen in verband met de in het kader van de verkoop van terreinen uit overheidsbezit verleende steun en steun in de vorm van leninggaranties. Een gedetailleerde vragenlijst over overheidsgaranties is aan alle Lid-Staten toegezonden. Vierde overzicht van de Commissie inzake de steunmaatregelen van de Lid-Staten voor de nijverheid en bepaalde andere sectoren in de Europese Unie, COM(95)365 def. 64 151. Twee andere multilaterale bijeenkomsten zijn in 199,'J gohoudtMi. In juli hebben de deskundigen van de Lid-Staten zich gebogen over do herziening van de de minimis-regel en de kaderregeling voor steun aan het midden- en kleinbedrijf, evenals over ontwerp-richtsnoeren voor staatssteun ten behoeve van kunst en cultuur, meer bepaald met betrekking tot de audiovisuele sector. In december werd gediscussieerd over de toekomstige controle op steun aan de synthetische vezelindustrie, een eerste ontwerp voor een horizontale kaderregeling voor regionale steun ten behoeve van grote investeringsprojecten en de problemen in verband met de vaststelling en verzameling van gegevens betreffende de referentierente en de disconteringspercentages welke een bepalende rol spelen bij de waardering van steunmaatregelen. 152. De Commissie heeft in 1995 een ongeëvenaard aantal besluiten genomen op het gebied van steunmaatregelen van de Staten, ten dele wegens de toetreding van drie nieuwe Lid-Staten. Talrijke steunmaatregelen die zij moest beoordelen beoogden de sociale gevolgen van herstructureringen in bepaalde sectoren te verzachten. Ook poogt de Commissie steun in lang tegen de internationale concurrentie beschermde sectoren beter onder controle te houden, evenals steun die in weinig doorzichtige vormen is verleend, die in het verleden dikwijls aan elke controle zijn ontsnapt. De grotere gevoeligheid van ondernemingen op het punt van steun die hun concurrenten ontvangen en hun betere kennis van de mogelijkheden die hun door de gemeenschapsregels op het gebied van staatssteun worden geboden om een eerlijke concurrentie te waarborgen, heeft hen ertoe gebracht steeds meer klachten in te dienen bij de Commissie, doch ook om vaker bij het Gerecht van eerste aanleg beroep in te stellen tegen besluiten van de Commissie om steun voor hun concurrenten goed te keuren. Nieuwe maatregelen om de aanmeldingsverplichting te doen naleven 153. De Commissie heeft haar inspanningen om een betere naleving van de verplichting van de Lid-Staten om al hun voornemens tot verlening van staatssteun bij haar aan te melden te verzekeren, voortgezet. Uit de ervaring is namelijk gebleken dat deze verplichting, waarvan de rechtsgrondslag gelegen is in het EG-Verdrag (artikel 93, lid 3) indien zij nuttige gevolgen wil hebben, vergezeld moet gaan van een reeks aanmoedigingsmaatregelen of zelfs sancties. 1. Terugvordering van met schending van het Verdrag verleende steun 154. De Commissie heeft opnieuw een duidelijk signaal gegeven met betrekking tot de betekenis die zij hecht aan het stelsel van voorafgaande controle op staatssteun en aan het concrete blijk daarvan, n. l. de regel van de voorafgaande aanmeldingsverplichting. Zij heeft dan ook in mei een mededeling goedgekeurd84 waarin de beginselen worden aangegeven die zij wil doen naleven bij de tenuitvoerlegging van haar beleid op het gebied van de terugvordering van met schending van deze verplichting verleende steun. Deze mededeling maakt deel uit van een breed opgezet initiatief, dat de Lid-Staten enerzijds wil brengen tot een betere naleving van artikel 93, lid 3, van het EG-Verdrag en anderzijds de marktdeelnemers wil aanmoedigen tot meer waakzaamheid op het punt van de rechtmatigheid van de steun die zij ontvangen. Deze problematiek is echter niet nieuw. De Commissie heeft deze reeds aangepakt door de terugbetaling van met het Verdrag onverenigbaar en onwettelijk toegekende steun te PB C 156 van 27. 6. 1995, blz. 5. 65 verlangen85, welk standpunt door het Hof van Justitie werd bevestigd en zelfs verstevigd86. Onlangs heeft het Gerecht van eerste aanlea nogmaals zijn steun voor het beleid van de Commissie op dit gebied bevestigd. In zijn arrest van 13 september in de gevoegde zaken T-244/93 en T-486/93, Textilwerke bevestigde het Gerecht de beschikking van de Commissie om als voorwaarde voor haar goedkeuring van een nieuw pakket steunmaatregelen de opschorting van de betaling van die steun te verlangen, totdat eerder aan dezelfde onderneming verleende steun die onverenigbaar was verklaard, was teruggevorderd, omdat uit de beschikking van de Commissie duidelijk bleek dat de cumulering van de onverenigbare steun en het nieuwe maatregelenpakket de steun in zijn geheel onverenigbaar zou doen worden. GmbH tegen Deggendorf Commissie, De doeltreffendheid van het destijds gehanteerde opschortingsbevel was echter beperkt, omdat het slechts in de toekomst werking zou hebben, d. w. z. zonder onmiddellijke gevolgen voor de reeds gedeeltelijk (of geheel) betaalde steun. Deze middelen waren derhalve niet toereikend om het probleem van de potentiële mededingingsdistorsie, waarvan de gevolgen voortgang zouden kunnen blijven vinden tot de eindbeslissing van de Commissie, aan te pakken en te regelen. De ondernemingen die onrechtmatig steun hadden ontvangen waren aldus steeds, zelfs al zouden zij uiteindelijk het ontvangen bedrag moeten terugbetalen, bevoordeeld ten opzichte van hun concurrenten, zij het financieel dan wel door de verlenging van hun solventieperiode in het geval van in moeilijkheden verkerende ondernemingen. De nieuwe mededeling van de Commissie situeert zich in deze context. Zij bepaalt dat de Commissie zich in bepaalde gevallen het recht voorbehoudt, bij voorlopige beschikking en na de betrokken Lid-Staat te hebben aangemaand zijn opmerkingen kenbaar te maken en als alternatief de toekenning van reddingssteun te overwegen, de Lid-Staat te gelasten de reeds met schending van het Verdrag geheel of gedeeltelijk betaalde steun terug te vorderen. De terugvordering moet plaats vinden in overeenstemming met de bepalingen van het nationale recht en te worden vermeerderd met moratoire rente over het terug te vorderen steunbedrag, met ingang van de dag waarop de onwettige steun is toegekend. Nog een nieuw punt is dat de rente niet moet worden berekend op basis van het wettelijk vastgestelde tarief, doch op basis van de marktrente, d. w. z. het referentiepercentage dat door de Commissie in het kader van regionale steunmaatregelen wordt gehanteerd87. Indien de Lid-Staat zich niet zou conformeren aan deze voorlopige beschikking, kan de Commissie zich rechtstreeks tot het Hof van Justitie wenden op basis van een soortgelijke procedure als die van artikel 93, lid 2, tweede alinea, van het EG-Verdrag, door middel van een vordering in kort geding. 2. Samenwerking tussen de Commissie en de nationale rechterlijke instanties 155. Eveneens op basis van het streven naar een betere naleving van het rechtmatigheidsbeginsel in de Gemeenschap, heeft de Commissie in oktober een mededeling goedgekeurd betreffende de samenwerking tussen de Commissie en de nationale rechterlijke instanties op het gebied van (Tubemeuse), Mededeling van de Commissie inzake onwettelijk toegekende steun, PB C 318 van 24. 11. 1983. Arrest van het Hof van Justitie van 21 maart 1990 in de zaak C 142/87 Koninkrijk België Jurispr. 1990, blz. 1-959 en arrest van het Hof van Justitie tegen Commissie van 14 februari 1990 in de zaak C 301/87 Franse Republiek (Boussac), Jurispr. 1990, blz. 1-307. Zie mededeling van de Commissie aan de Lid-Staten, brief SG(95) D/1971 van 22. 2. 1995. Het Gerecht van eerste aanleg heeft recentelijk de mogelijkheid voor de Commissie bevestigd, de betaling van rente over de teruggevorderde bedragen te verlangen: arrest van 8 juni 1995 in de zaak T 459/93 Siemens SA, Jurispr. 1995, blz. 11-1675. tegen Commissie 66 steunmaatregelen van de Staten88. Deze tekst is niet van dwingend of beperkend karakter, doch beoogt veeleer een nieuwe stimulans te geven aan de betrekkingen tussen het uitvoerend orgaan van de Gemeenschap en de nationale rechterlijke instanties; ook wil zij de aandacht van de laatstgenoemden vestigen op de belangrijke rol die zij kunnen spelen bij het zo snel mogelijk beschermen van de rechten van derden en bij het doen naleven van bepaalde procedurele verplichtingen door de Lid-Staat. Deze mededeling vormt derhalve ook een onderdeel van het nieuwe algemene initiatief dat in het voorgaande punt is beschreven. In dit document wordt eraan herinnerd dat, hoewel de Commissie het communautaire gezagsorgaan is dat verantwoordelijk is voor de tenuitvoerlegging en de ontwikkeling van het mededingingsbeleid in het openbare belang van de Gemeenschap, de nationale rechterlijke instanties, hangende de eindbeslissing van de Commissie, de rechten van de justitiabelen dienen te beschermen tegenover een eventuele miskenning, door de nationale autoriteiten, van het in artikel 93, lid 3, laatste volzin, van het EG-Verdrag neergelegde verbod89. Te dien einde wordt de nationale rechterlijke instanties verzocht zich te bedienen van alle passende middelen en alle pertinente bepalingen van het nationale recht toe te passen, met name: voorlopige maatregelen te treffen, onder meer door blokkering of teruggave van onrechtmatig uitgekeerde sommen te gelasten en de toekenning van schadevergoeding aan partijen wier belangen worden geschaad. Om deze doelstellingen zo goed mogelijk te effectueren, is de Commissie voornemens de nationale rechterlijke instanties bijstand te verlenen door met hun samen te werken, met name op de volgende wijze: voortzetting en verbetering van het doorzichtigheidsbeleid door middel van bekendmakingen van informatie op het gebied van staatssteun, het verstrekken van procedurele inlichtingen over in behandeling zijnde zaken verstrekken van feitelijke gegevens, zoals statistieken en analyses. B - Het begrip steun 156. De uitlegging van het door de Verdragen bedoelde begrip 'steun' is dikwijls het moeilijkste onderdeel van de beoordeling van de door de Commissie onderzochte maatregelen. De criteria die de aanwezigheid van een steunelement in de door de Lid-Staten ten aanzien van hun ondernemingen genomen maatregelen bepalen, zijn van bijzonder belang, niet alleen voor de overheidsautoriteiten van deze Lid-Staten welke deze moeten aanmelden doch ook voor de nationale rechterlijke instanties die genoopt kunnen worden te bepalen of een voor hun betwiste maatregel had moeten worden aangemeld. Een aantal in 1995 door de Commissie genomen beschikkingen maakt het mogelijk het door de mededingingsregels bedoelde begrip "steun" duidelijker af te bakenen. 157. a) Wil artikel 92, lid 1 van toepassing zijn, dan moet de maatregel een onderneming een economisch voordeel bieden, dat zij bij een normale bedrijfsvoering niet zou hebben ontvangen. De Commissie is van mening dat aan deze voorwaarde wordt voldaan als een onderneming grond in overheidseigendom of een industrieterrein in overheidseigendom verwerft tegen een prijs, die onder de marktprijs ligt. Zij heeft PB C 312 van 23. 11. 1995, blz. 8 Arrest van het Hof van Justitie van 21. 11. 1991 in de zaak C 354/90 Fédération du commerce extérieur transformateurs de rechtsoverweging 14. des produits saumon alimentaires État en Syndicat national français, tegen des négociants nationale et Jurispr. 1991, blz. 1-5527, 67 derhalve besloten de procedure van artikel 93, lid 2 in te leiden met betrekking tot de aankoop door de onderneming Siemens Nixdorf AG/Mainz van een terrein in overheidsbezit tegen een prijs die naar raming van 5,5 miljoen tot 21,5 miljoen DM onder de marktprijs lag. Dese. lfdts redenering gaat ook op, als de Staat grond van een onderneming verwerft tegen een prijs die boven de marktprijs ligt. Daar de Commissie betwijfelde of de prijs voor de grond die door het Spaanse staalbedrijf Tubacex aan de overheid was verkocht overeenstemde met de marktwaarde, besloot zij tot inleiding van de procedure van artikel 93, lid 2. een van gebouw/industrieterrein 158. Overheidsfinanciering van kosten ten behoeve van het waarbij bedrij fsklaarmaken aansluitingen op verschillende (openbare) nutsdiensten worden aangelegd valt niet onder artikel 92, lid 1, als de onderneming rechtstreeks of indirect wordt belast voor het gebruik van de infrastructuur. Daar het bedrijf sklaarmaken van het terrein te Villey, Meurthe-et-Moselle, voor de opzet van een nieuw produktiebedrijf door de papieronderneming Kimberly-Clark alleen aan deze onderneming ten goede kwam, in het bijzonder omdat zij zowel eigenaar als enig gebruiker is van de aangebrachte overheidsfinanciering van dit bedrij fsklaarmaken steun aan die onderneming. In deze context hield de Commissie er ook rekening mee, dat een particuliere investeerder tegen marktvoorwaarden de betrokken werkzaamheden niet zou hebben uitgevoerd, aangezien de verkoopprijs voor het terrein zelfs de gedeeltelijke financiering van het bedrij fsklaarmaken niet dekte. gedeeltelijke inrichtingen, vormde de 159. Overheidsmiddelen, die aan een (openbaar) bedrijf worden verstrekt onder gunstiger voorwaarden dan die waarop een particulier investeerder onder normale marktvoorwaarden deze aan een particuliere onderneming in een vergelijkbare financiële en concurrentiepositie zou verstrekken, vormt staatssteun. In gevallen waarin de verwerving door de Staat van een deelneming in een onderneming gecombineerd kan worden met andere typen overheidsmaatregelen die bij de Commissie op grond van artikel 93, lid 3 moeten worden aangemeld, bestaat er een vermoeden dat hier sprake kan zijn van staatssteun. In overeenstemming met haar mededeling inzake de toepassing van artikel 92 en 93 van het EG-Verdrag op kapitaalinbreng door de overheid in ondernemingen90 verzocht de Commissie de Spaanse regering van tevoren geïnformeerd te worden over verwervingen door het Instituut voor de ontwikkeling van Andalusië. Gezien het feit, dat de voorgenomen kapitaalinbreng door de Vrijstaat Beieren ter dekking van de geaccumuleerde verliezen van de staalbedrijven Neue Maxhütte Stahlwerke GmbH en Lech-Stahlwerke GmbH zou samenvallen met de verkoop van haar aandelen in deze ondernemingen, waarbij werd afgezien van alle vooruitzichten op rentabiliteit uit de verstrekking van deze middelen, zelfs op lange termijn, besloot de Commissie dat deze kapitaalinbreng staatssteun vormde. Om soortgelijke redenen besloot de Commissie dat de kapitaalinjecties door de Italiaanse Staat via zijn industriële holdingonderneming ENI in het meststoffenbedrijf Enichem Agricultura S. p. A. in de jaren 1991-1994 staatssteun vormden, daar zij gedaan werden alvorens een herstructureringsplan werd opgezet, uitsluitend met het doel, te beletten dat de onderneming failliet zou gaan en derhalve zonder enige vooruitzichten op een redelijk rendement. De Commissie was bovendien van oordeel dat onder de omstandigheden de periode waarin de onderneming zware verliezen had geleden, n. l. vijf jaar, te lang was om voor een particuliere investeerder aanvaardbaar te zijn, die de onderneming lang daarvoor zou hebben geliquideerd of grondig geherstructureerd. De kapitaalinjecties die in het kader van een later opgezet herstructureringsplan zouden worden gedaan, vormden derhalve Zie mededeling van de Commissie van 1983, Bulletin EG 9-1984, punten 3. 4 en 4. 4, 68 ook staatssteun en de Commissie was voorts van mening dat de van de tenuitvoerlegging van het plan verwachte positieve resultaten te gering waren in verhouding tot de totale inbreng van nieuw kapitaal. Anderzijds, als de kapitaalinbreng door de Staat in een onderneming samengaat met de kapitaalinbreng door een particuliere investeerder op gelijke voorwaarden en de deelneming van de particuliere investeerder in de onderneming van reële economische betekenis is, is de Commissie van mening dat bij de overheidsinterventie geen steun betrokken is. De Commissie besloot derhalve dat de kapitaalinbreng en de leningen die door de autoriteiten van het Waalse Gewest (België) verstrekt waren aan de textielonderneming EM-Filature gebaseerd waren op normale commerciële overwegingen en geen staatssteun vormden, daar deze interventie samenging met een kapitaalinbreng door particuliere aandeelhouders waardoor zij tot meerderheidsaandeelhouders in de onderneming werden en aangezien particuliere aandeelhouders leningen aanboden op gelijksoortige voorwaarden. Om soortgelijke redenen was de Commissie van mening dat de kapitaalinbreng door de Portugese Staat in een het herstructurering van de onderneming geen staatssteun ingevolge artikel 92, lid 1 inhield. scheepsreparatie-bedrijf in verband Lisnave met 160. b) Overeenkomstig artikel 92, lid 1 moet steun worden verleend aan bepaalde ondernemingen (of de produktie van bepaalde goederen) wil zij staatssteun vormen. Algemene economische, fiscale of sociale beleidsmaatregelen vallen niet onder artikel 92, lid 1 en mededingingsvoordelen voor ondernemingen in een bepaalde Lid-Staat ten gevolge van verschillen in dergelijke algemene beleidsmaatregelen moeten zonodig worden behandeld op basis van de desbetreffende procedure van de artikelen 101 en 102. Artikel 92, lid 1 is dan ook niet van toepassing op algemene maatregelen welke van toepassing zijn op alle ondernemingen in een Lid- Staat die aan objectieve en niet-discriminerende criteria voldoen. In het licht van deze overwegingen meende de Commissie dat door de Duitse regering verleende steun voor werknemers van de onderneming Maschinenfabrik Sangerhausen GmbH ter dekking van sociale zekerheidsverplichtingen in verband met de liquidatie van de onderneming geen staatssteun vormde, aangezien dergelijke steun automatisch kan worden verleend aan alle in Duitsland in liquidatie verkerende ondernemingen. Zo was de Commissie ook van mening dat de opschorting van betalingen voor het Spaanse staalbedrijf Tubacex als zodanig geen staatssteun vormde, doch een algemene maatregel is die wordt genomen in het kader van de Spaanse insolventiewetgeving welke algemenerwijze van toepassing is op alle ondernemingen. Uit de bovengenoemde criteria volgt echter ook, dat als het gevolg van de objectieve vereisten ingevolge een regeling die openstaat voor alle ondernemingen is, dat de maatregel alleen ten goede kan komen aan bepaalde ondernemingen, de Commissie van mening is dat hier sprake is van staatssteun. Als de maatregel van toepassing is op alle ondernemingen doch discrétionnaire bevoegdheid verleent aan de autoriteiten welke de maatregel toepassen, kan ook sprake zijn van staatssteun. De Commissie was derhalve van oordeel dat een Finse regeling voor werkloosheidssteun die van toepassing is op alle ondernemingen in iedere sector van de industrie en iedere regio van het land staatssteun inhield, daar de arbeidsmarktautoriteiten naar eigen goeddunken konden beslissen over het steunpeil en de duur van de gesubsidieerde periode voor elke werknemer die door een onderneming werd aangeworven. 161. c) De financiële voordelen voor bepaalde ondernemingen moeten door een Lid-Staat worden toegekend of uit staatsmiddelen worden bekostigd, om steun te kunnen vormen ingevolge artikel 92, lid 1. Dit 69 artikel ia van toepassing op steun die door centrale, regionale of plaatselijke overheden wordt toegekend of verleend wordt door een overheids- of particulier lichaam dat door de Staat is ingesteld of aangewezen voor het beheer van de steun91. Zelfs al wordt de steun niet verleend via een lichaam dat door de Staat is ingesteld of aangewezen, kan er sprake zijn van staatssteun, als de financiële bijdrage voor de ontvangende onderneming(en) door de Staat wordt voorgeschreven. 162. d) De steun moet het handelsverkeer tussen de Lid-Staten merkbaar ongunstig kunnen beïnvloeden. De Commissie was van mening dat aan deze voorwaarde werd voldaan met betrekking tot de steun aan de Duitse onderneming Leuna-Werke GmbH, hoewel de onderneming geen goederen uitvoert naar andere Lid-Staten, aangezien de steun haar in staat kan stellen haar produktie voor de thuismarkt te vergroten en derhalve de potentiële markt aldaar voor uit andere Lid-Staten ingevoerde goederen kan verminderen. - Onderzoek van de verenigbaarheid van steun met de C gemeenschappelijke markt 1. Sectoriële steun 1. 1. Sectoren waarop speciale regels van toepassing zijn 1. 1. 1. Steun aan de scheepsbouw van een OESO-Overeenkomst 163. Op 21 december stelde de Raad Verordening EG/3094/9592 vast tot inzake uitvoering normale concurrentievoorwaarden in de commerciële scheepsbouw- en scheepsreparatiesector, inclusief de opheffing van produktiesteun. De nieuwe verordening zal van toepassing worden op de dag van inwerkingtreding van de OESO-Overeenkomst. Dit had op 1 januari 1996 moeten geschieden, doch de inwerkingtreding moest, hoewel de Europese Unie de overeenkomst in december ratificeerde, helaas worden uitgesteld wegens vertragingen in het ratificatieproces bij andere partijen bij de overeenkomst. De Raad besloot derhalve dat de bepalingen van de zevende richtlijn inzake steunverlening aan de scheepsbouw93 voorshands van toepassing zouden blijven tot uiterlijk 1 oktober 1996. Als de OESO-Overeenkomst per 1 juni 1996 nog niet in werking is getreden, zal de Commissie de Raad de nodige voorstellen doen, zodat deze voor 1 oktober 1996 kan besluiten over het toekomstbeleid. Tegen deze achtergrond heeft de Commissie besloten het gemeenschappelijke plafond voor bedrijfssteun per 1 januari 1996 te handhaven op 9% voor grote schepen en 4,5% voor schepen met een waarde van minder dan 10 miljoen ecu en scheepsverbouwing. 1. 1. 2. Ijzer- en staalindustrie 164. Gedurende 1995 bleef de Commissie waakzaam bij haar toepassing van de Staalsteuncode94. Deze strikte tenuitvoerlegging van de steunregels resulteerde in het nemen van een aantal negatieve beschikkingen, inclusief het gelasten van de terugvordering van onwettig verleende steun. De Raad verleende zijn eenparige instemming voor speciale afwijkingen ex artikel 95 EGKS, respectievelijk met betrekking tot bedrij fs- en Arrest van het Hof van Justitie in de zaak 78/76 Steinike en Weinlig Ernâhrung und Forstwirtschaft, PB L 332 van 30. 12. 1995 Richtlijn 90/684/EEG van de Raad, laatstelijk gewijzigd bij Richtlijn 94/73/EG. Beschikking 3855/91/EGKS van de Commissie. Jurispr. 1977, blz. 575. tegen Bundesamt fur 70 sluitingssteun voor ijzerertsmijnbouw in Oostenrijk in november en de privatisering van het openbare staalbedrijf in Ierland in december. Een nauwlettend toezicht op zes vorige EGKS-gevallen ex artikel 95 (Uva in Italië, CSI en Sidenor in Spanje, EKO Stahl en SEW Freital in Duitsland, en Siderurgia Nacional in Portugal) werd voortgezet met indiening van halfjaarlijkse verslagen bij de Raad. De Commissie stelde in maart voor, de bepalingen van de Staalsteuncode betreffende milieusteun in overeenstemming te brengen met de herziene richtsnoeren van de Gemeenschap betreffende staatssteun voor milieubescherming ingevolge het EG-Verdrag, ten einde te waarborgen dat de ijzer- en staalindustrie op gelijke voet wordt behandeld als andere industriesectoren. Het wachten is nog op toestemming van de Raad. 1. 1. 3. Kolenindus trie 165. Bij Beschikking nr. 3632/93/EGKS95 van 28 december 1993 werd de communautaire regeling voor de steunmaatregelen van de Lid-Staten ten behoeve van de kolenindustrie vastgesteld voor de periode van 1994 tot en met 2002. Op 4 april gaf de Commissie goedkeuring96 voor financiële bijstand ten belope van in totaal 3,384. 2 miljoen ecu, die door Duitsland voor 1995 in de vorm van compensatie voor de elektriciteitsproducenten uit hoofde van de derde wet inzake uit Gemeenschapskolen geproduceerde elektriciteit, steun voor het behoud van ondergrondse arbeidskrachten in de mijnen ("Bergmannsprâmie" ), en steun ter dekking van de uitzonderlijke uitgaven van een aantal kolenbedrijven in verband met lasten uit het verleden. Op 19 juli nam de Commissie een positief standpunt in over het herstructureringsplan dat door de Franse autoriteiten was ingediend en keurde zij steun97, voor in totaal 912,8 miljoen ecu goed ter dekking van exploitatieverliezen over 1994, steun ter dekking van lasten uit het verleden voortvloeiend uit de modernisering, rationalisatie en herstructurering van de kolenmijnindustrie en steun voor onderzoek en ontwikkeling. Terzelfder tijd keurde de Commissie aanvullende Duitse steun voor in totaal 196,9 miljoen ecu goed voor de levering van cokeskolen en cokes voor de ijzer- en staalindustrie van de Gemeenschap98. Op 26 juli stond de Commissie99 Frankrijk toe voor in totaal van 668,1 miljoen exploitatieverliezen over 1995, steun ter dekking van lasten uit het verleden uit hoofde van de modernisering, rationalisatie en herstructurering van de kolenmijnindustrie en onderzoek voor steun en ontwikkeling. verlenen dekking steun ecu ter te De goedkeuring van de Commissie voor steunverlening door het Verenigd Koninkrijk voor in totaal 2. 594,4 miljoen ecu wegens lasten uit het verleden in 1995 is neergelegd in de beschikking van de Commissie van 3 november 1994100. Aanmeldingen van steun voor 1995 zijn ontvangen van de Portugese en Spaanse autoriteiten, terwijl van de Duitse autoriteiten een aanvullende kennisgeving is ontvangen. Deze worden alle door de PB L 329 van 30. 12. 1993, blz. 12. Beschikking 95/464/EGKS, PB L 267 van 9. 11. 1995, blz. 42. Beschikking 95/465/EGKS, PB L 267 van 9. 11. 1995, blz. 46. Beschikking 95/499/EGKS, PB L 287 van 30. 11. 1995, blz. 53. Beschikking 95/519/EGKS, PB L 299 van 12. 12. 1995, blz. 18. Beschikking 95/995/EGKS, PB L 379 van 31. 12. 1995, blz. 6. 71 Commissiediensten getoetst op hun al dan nU»t vor mij gbaai ho M im<i Beschikking 3632/93/EGKS. 1. 1. 4. Automobielinduatri e 166. In zijn arrest van 29 juni 1995101 besliste het Hof van Justitie dat de communautaire kaderregeling voor staatssteun aan de automobielindustrie sinds 1 januari 1995 niet meer van kracht was, dit in weerwil van het laatste besluit van de Commissie om de kaderregeling voor onbepaalde duur te verlengen. Om te vermijden dat er een juridisch vacuüm zou ontstaan als gevolg van het arrest moest de Commissie ongebruikelijke stappen nemen; zij besloot op 5 juli 1995 om de kaderregeling met terugwerkende kracht vanaf 1 januari 1995 te verlengen en stelde tegelijkertijd de Lid-Staten voor deze kaderregeling voor een periode van twee jaar, uiterlijk vanaf 1 januari 1996, opnieuw in te voeren. Vervolgens ging de Spaanse regering bij het Hof in beroep tegen het besluit van de Commissie om de kaderregeling met terugwerkende kracht te verlengen en verwierp zij, in tegenstelling tot alle andere Lid-Staten, ook het voorstel om de kaderregeling opnieuw in te voeren voor een periode van twee jaar. Hierdoor was de Commissie genoodzaakt de procedure van artikel 93, lid 2, EG, in te leiden om de verenigbaarheid ten behoeve van automobielondernemingen in Spanje, te onderzoeken. Op 20 december nam de Commissie een eindbeslissing waarbij zij Spanje aanmaande om - evenals de overige Lid-Staten - aan de vereisten van de sinds kort opnieuw ingevoerde kaderregeling te voldoen. van alle steunregelingen Op basis van haar besluit van 5 juli zette de Commissie de toepassing van de kaderregeling voor staatssteun aan de automobielindustrie gedurende het gehele jaar 1995 voort. Zij ontving negen kennisgevingen op basis van goedgekeurde regelingen en twee kennisgevingen op basis van ad-hoc regelingen. In zes gevallen stelde de Commissie een beschikking vast waarbij zij de aangemelde steun goedkeurde. Zij nam tevens een voorlopige beschikking waarin zij de Duitse regering gelastte binnen een bepaalde termijn alle informatie te verstrekken die nodig was om de nieuwe projecten van VW Sachsen te beoordelen, die niet onder een eerdere beschikking van 1994 vielen102. 167. Bij haar beoordeling van afzonderlijke gevallen van steun op basis van regionale steunregelingen (bij voorbeeld FORD Genk) hield de Commissie vast aan de voorwaarde dat regionale steun in deze sector evenredig moet zijn met de feitelijke regionale nadelen waarmee een investeerder te maken krijgt. Opgemerkt zij evenwel dat hierdoor in de regel hogere steunintensiteiten zijn verleend aan automobielproducenten die investeringsprojecten in de minst ontwikkelde regio's van de EU uitvoerden. 168. Ten aanzien van gevallen van reddings- en herstructureringssteun heeft de Commissie definitieve beschikkingen vastgesteld met betrekking tot de steunverlening aan DAF België, DAF Nederland en SEAT-Volkswagen. Deze beschikkingen hielden in dat, overeenkomstig de bestaande voorschriften, in het geval van het failliete DAF een gedeelte van de steun moest worden terugbetaald en dat, in het geval van SEAT, de produktiecapaciteit aanzienlijk moest worden verminderd. Bovendien besloot de Commissie de procedure van artikel 93, lid 2, EG, in te leiden met betrekking tot door de Spaanse autoriteiten aan Santana Motor, S. A verleende steun. 101 102 Zaak C-135/93 Spanje/Commissie, XXIVe Verslag over het mededingingsbeleid, punt 367 en bijlage II. E. , punt 2. 6. Jurispr. 1995, 1-1651. 72 169. Bij haar beoordeling van steunmaatregelen voor onderzoek en ontwikkeling neemt de Commissie, hoewel zij de potentiële gunstige invloed van O&O-werkzaamheden op de economische ontwikkeling erkent, het risico van concurrentiedistorsies in aanmerking en zorgt zij ervoor dat dergelijke steun alleen wordt verleend voor projecten die daadwerkelijk innoverend zijn op Europees niveau. Zij ziet er ook op toe dat de maximum-steunintensiteiten die in de communautaire kaderregeling voor steun aan O&O zijn vastgelegd, in acht worden genomen. Aangezien in de zaken Opel Austria en Ford Valencia aan deze voorwaarden was voldaan heeft de Commissie de voor deze projecten voorgenomen steun goedgekeurd. 170. In beide bovengenoemde gevallen was er tevens sprake van steun voor investeringsprojecten met het oog op de vermindering van de milieuvervuiling. Overeenkomstig de kaderregeling voor steun aan de automobielindustrie en de kaderregeling inzake overheidssteun ten behoeve van het milieu kan deze steun worden goedgekeurd mits zij uitsluitend bestemd is voor extra investeringskosten die nodig zijn om vervuiling te beperken of te beëindigen of om produktiemethoden aan te passen met het oog op de milieubescherming, en mits de maximale steunintensiteit die in de laatstgenoemde regeling is vastgesteld, d. w. z. 15% voor de aanpassing aan nieuwe milieunormen en 30% voor investeringen die gericht zijn op een beduidend hoger niveau van bescherming of voor vrijwillige maatregelen, niet wordt overschreden. Zowel in de zaak van Opel Austria als Ford Valencia, evenals met betrekking tot de steun aan de bovengenoemde onderneming Ford Genk, was aan deze voorwaarden voldaan zodat de Commissie de voorgenomen steun goedkeurde. 171. In een aantal gevallen had de Commissie de nationale autoriteiten verzocht toezicht te houden op de uitvoering van de voor steun in aanmerking komende investering en had zij de Lid-Staten gevraagd jaarverslagen in te dienen over de resultaten van de investeringen en de steunbetalingen. De praktijk heeft het belang van een dergelijke follow-up-procedure reeds aangetoond, aangezien de uitvoering van grootschalige meerjarige investeringsprojecten tot een groot aantal veranderingen leidt waarvoor wijziging van de steunbetalingen nodig kan zijn. In 1995 werd deze controle achteraf uitgeoefend in het geval van Ford/VW Setubal en Fiat Mezzogiorno evenals bij Chrysler en SNF in Oostenrijk, waar de Europese Unie met Oostenrijk overeenstemming had bereikt over vermindering van steun. In haar beschikking inzake NedCar had de Commissie de Nederlandse autoriteiten verzocht de voorschriften met betrekking tot de kostenallocatie tussen de oude en nieuwe modellen aan te melden, zodat zij zich ervan kon vergewissen dat geen steun werd verleend aan Volvo en Mitsubishi als gevolg van foutieve regelgeving103. Uit onderzoek van deze regelgeving voor 1994 en 1995 bleek dat zij geen elementen van staatssteun bevatte. Tenslotte werd in de zaak Rover (herstructureringssteun) , die van vóór de vaststelling van de kaderregeling stamt, en in de zaak Opel Eisenach (regionale steun) de controle achteraf beëindigd, nadat aan alle voorwaarden van de beschikkingen was voldaan. 1. 1. 5. Synthetische vezelIndustrie 172. Sinds 1977 is de steun aan deze industrie onderworpen aan aanvullende controle op grond van de kaderregeling inzake steun aan de synthetische vezelindustrie. In april verzocht de Commissie een onafhankelijke consulent om de gevolgen van de kaderregeling te beoordelen en, indien een voortzetting van aanvullende controle noodzakelijk zou blijken, om na te gaan in welke vorm deze zou moeten worden uitgeoefend. De consulenten brachten in oktober verslag uit; de XXIVe Verslag over het mededingingsbeleid, punt 367 en bijlage II. E, punt 2. 6. 73 Commissie zal begin 1996 besluiten welke maatregelen zullen worden genomen. Eveneens in april verlengde de Commissie de geldigheidsduur vqii dfc huidigfa 31 maart 1996lü5. kaiJoi-'teyeJ i u y "M nfcyfan m a a u U on i. < mol met bu 1. 1. 6. Vervoer inhoudelijk ingewikkelder 173. In 1995 steeg het aantal steungevallen in de vervoersector aanzienlijk (van 29 tot 52). Afgezien van deze stijging waren de steungevallen het toepassingsgebied van de artikelen 92 en 93 zich uit. Naarmate de liberalisering van de vervoermarkten voortschrijdt neemt de commerciële druk op de marktdeelnemers over de gehele linie toe. De aanstaande voltooiing van de liberalisering van de burgerluchtvaart omvat tevens, vanaf maart 1997, cabotage door Europese vervoerondernemingen. De onlangs goedgekeurde richtlijnen betreffende infrastructuurlasten en de toegang tot het spoorwegnet vormen verdere stappen op de weg die met Richtlijn 91/440 werd ingeslagen. Deze richtlijn wordt verder uitgebreid tot scheepvaartlijnen tussen de Lid-Staten. Dit zijn slechts enkele voorbeelden van de vooruitgang in de richting van een geïntegreerde markt voor vervoerdiensten. breidde en 174. Naarmate commerciële transacties hun intrede doen in nieuwe sectoren moet de controle op financiële overheidssteun worden uitgebreid om ervoor te zorgen dat eerlijke concurrentieverhoudingen voor alle ondernemingen, zowel openbare als particuliere, worden gehandhaafd. In de vervoersector dienen, op basis van een overheidsmaatregel, geen voordelen te worden toegestaan waardoor de kosten die normaal deel uitmaken van de kostenstructuur van een onderneming worden gereduceerd tenzij zij bestemd zijn voor de noodzakelijke coördinatie van het vervoer of een vergoeding vormen voor bepaalde verplichte openbare dienstverrichtingen. Bovendien kan de ontwikkeling van het vervoer als economische activiteit of als een concreet project van gemeenschappelijk Europees belang in aanmerking komen voor vrijstelling. 175. In het afgelopen jaar werden de diensten van de Commissie in een aantal gevallen door Lid-Staten geraadpleegd (Ferrovie dello Stato, vaste Öresund-oeververbinding) om te verduidelijken of openbare investeringen in infrastructuurvoorzieningen als staatssteun konden worden beschouwd. De regeringen hebben financiële steun altijd gebruikt als een essentieel beleidsinstrument met het oog op de ontwikkeling van de infrastructuur. In principe zal deze steun, zolang de toegang en het gebruik openbaar en algemeen blijven, geen steunmaatregel in de zin van artikel 92, lid 1, uitmaken, doch zij zal in de regel worden beschouwd als een zaak van algemeen belang. Om van concurrentievervalsing te kunnen spreken moeten de voordelen die de infrastructuurwerken opleveren op selectieve wijze worden toegekend, met het doel specifieke bedrijven te helpen: bij voorbeeld een speciaal gebouwde installatie die uitsluitend door één onderneming wordt gebruikt, of discriminerende toegangsbeperkingen. Vanuit economisch oogpunt worden deze goederen en diensten in de regel door de openbare autoriteiten verstrekt omdat het prijsstelsel niet in staat is dit op efficiënte wijze te doen. Goederen als infrastructuurvoorzieningen zijn gewoonlijk ondeelbaar en worden collectief gebruikt door alle burgers, of zij hiervoor betalen of niet. Een dergelijk openbaar goed dat door de regering wordt verstrekt komt de samenleving als geheel ten goede en niet alleen een specifieke onderneming of industrie (beginsel van niet-exclusiviteit). Bijgevolg vormt overheidssteun voor infrastructuurwerken in de regel geen steun, 104 105 PB C 346 van 30. 12. 1992. PB C 142 van 8. 6. 1995. 74 doch veeleer een algemene maatregel die berust op de autonomie van de overheid op het gebied van economisch beleid, ruimtelijke ordening en ontwikkeling. 176. Een aantal klachten in 1995 stelden staatssteun voor havens aan de kaak. De vraag werpt zich op of financiële steun voor havenactiviteiten kan worden onderzocht in het kader van artikel 92. 177. Wat de burgerluchtvaart betreft heeft de Commissie haar beschikkingen inzake staatssteun in 1995 gebaseerd op de beginselen die in de nieuwe richtsnoeren van november 1994106 worden ontwikkeld. De richtsnoeren nemen de toenemende concurrentie in de markt voor luchtvervoerdiensten sinds de inwerkingtreding van het derde pakket liberaliseringsmaatregelen in 1993, in aanmerking. In 1994 keurde de Commissie de verlening van herstructureringssteun aan TAP en Air France goed, die in schijven zou worden uitgekeerd. In beide gevallen stelde de Commissie haar goedkeuring afhankelijk van de correcte nakoming c. q. uitvoering van een aantal verbintenissen en herstructureringsplannen. In 1995 hield de Commissie met de hulp van onafhankelijke deskundigen toezicht op de naleving van hetgeen was overeengekomen. Omdat zowel TAP107 als Air France108 op bevredigende wijze aan de verplichtingen voldeden, werd geen bezwaar gemaakt tegen de uitkering van de tweede schijven van de steun. 178. Eveneens in 1994 besloot de Commissie dat de inschrijving door de Franse publiekrechtelijke rechtspersoon CDC-P op door Air France uitgegeven obligaties onwettige steun uitmaakte die onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt was, en eiste zij terugbetaling ervan. In oktober 1994 stelden Frankrijk en Air France bij het Gerecht van eerste aanleg beroep tegen de beschikking van de Commissie in. De Commissie besloot dan op 4 april 1995109 haar oorspronkelijke beschikking te wijzigen en te eisen dat Frankrijk waarborgde dat de steun en de rente op achterstallige bedragen op een geblokkeerde bankrekening zouden worden geplaatst totdat het Gerecht definitief uitspraak zou hebben gedaan. De economische rechtvaardiging hiervan is dat Air France op die manier de als steun ontvangen sommen niet kan gebruiken zolang de zaak bij het Gerecht aanhangig is. 179. Op 4 mei 1995110 analyseerde de Commissie de financiële transacties die waren geregeld in een overeenkomst tussen Swissair en Sabena, op grond waarvan Swissair een strategische participatie (49, 5%) in Sabena zou nemen. De operatie hield in dat Sabena voor 9,5 miljard BFR nieuwe aandelen zou uitgeven, waarop Swissair voor 6 miljard BFR en de Belgische overheid en een groep Belgische investeerders voor het resterende bedrag zouden inschrijven. De Commissie herinnerde eraan dat, wanneer de overheid haar participatie in een vennootschap verhoogt, deze kapitaalinbreng niet als overheidssteun moet worden beschouwd, indien de overheidsinvestering gepaard gaat met een belangrijke kapitaalinbreng door een particuliere investeerder. Het feit dat Swissair tegen dezelfde prijs en tegen dezelfde voorwaarden als de Belgische overheid en de Belgische investeerders op de nieuwe aandelen inschreef, werd aanvaard als bewijs dat de operatie een normale financiële transactie was en geen overheidssteun uitmaakte. 106 101 108 109 110 XXIVe Verslag over het mededingingsbeleid, punt 375. PB C 154 van 21. 6. 1995. PB C 295 van 10. 11. 1995. PB L 219 van 15. 9. 1994. PB L 239 van 7. 10. 1995, blz. 19. 75 180. Op 10 mei 1995 besloot de Commissie geen bezwaar te maken tegen plannen van de Duitse overheid om in het kader van het in 1992 begonnen privatiseringsprogramma van Lufthansa bij te dragen aan pensioenfondsen voor het personeel van de onderneming. De maatregelen hielden verband met de lasten die Lufthansa te dragen kreeg nadat zij zich had moeten terugtrekken uit een door de publiekrechtelijke rechtspersoon VBL beheerd aanvullend pensioenfonds waarbij de onderneming als overheidsbedrijf verplicht was geweest zich aan te sluiten. De Commissie was van oordeel dat een particuliere investeerder die zich in dezelfde positie zou hebben bevonden als de Duitse overheid, die haar zeggenschap over Lufthansa had moeten opgeven, op dezelfde wijze zou hebben gehandeld om de uiteindelijke waarde van zijn participatie te maximaliseren. 181. Op 19 juli 1995 analyseerde de Commissie een kapitaalinbreng van 300 miljoen FF in de luchtvaartmaatschappij AOM door haar door de overheid gecontroleerde moedermaatschappij Crédit Lyonnais. Na het herstructureringsplan van de luchtvaartmaatschappij te hebben onderzocht, kwam de Commissie tot de conclusie dat deze waarschijnlijk in de nabije toekomst opnieuw winst zou boeken en dat de nettowaarde van de toekomstige cash flow op dat ogenblik hoger was dan die van de investering. De operatie werd als een normale financiële transactie en niet als overheidssteun beschouwd, omdat een particuliere investeerder in een markteconomie, die zich in dezelfde omstandigheden zou hebben bevonden, dezelfde investering in AOM zou hebben gedaan. 29 november 1995 gaf de Commissie 182. Op negatieve eindbeschikking met betrekking tot het bijzondere stelsel van afschrijving voor in Duitsland ingeschreven, voor internationale commerciële activiteiten gebruikte vliegtuigen. Het stelsel stond onder bepaalde omstandigheden een buitengewone afschrijving van ten hoogste 30% van de totale aankoopprijs toe. De Commissie was van oordeel dat het stelsel neerkwam op steunverlening en dat het niet onder toepassing van artikel 92, leden 2 en 3, kon vallen. een 183. Evenzo heeft de Commissie een aantal beschikkingen gegeven met betrekking tot gevallen van staatssteun in de sector van het zeevervoer. De richtsnoeren van de Commissie van 1989 betreffende het onderzoek van steunmaatregelen van de Staten ten behoeve van scheepvaartondernémingen in de Gemeenschap worden thans opnieuw bestudeerd in het kader van een algemene herijking van het communautaire zeevervoerbeleid. De resultaten hiervan werden door de Commissie in een strategisch document neergelegd; de Europese Instellingen, de Lid-Staten en andere belanghebbenden zullen worden verzocht dit document te bespreken en van opmerkingen te voorzien. 184. De Commissie besloot met name dat een overeenkomst tussen de Spaanse regionale en lokale overheden in Baskenland enerzijds en Ferries Golfo de Viscaya anderzijds, betreffende een veerdienst tussen Bilbao en Portsmouth, geen elementen van overheidssteun bevatte. Na een procedure ex artikel 93, lid 2, te hebben ingeleid, gaf de Commissie haar eindbeschikking op 6 juni 1995. 185. Er rees ernstige twijfel over de verenigbaarheid met het Verdrag van steun ten gunste van de scheepvaartmaatschappij Compagnie Générale Maritime (CGM), die eigendom is van de Franse overheid. De Commissie besloot op 31 oktober 1995 om een procedure ex artikel 93, lid 2, in te leiden en later op 20 december 1995 om deze procedure uit te breiden. De steun bedraagt ongeveer 330 miljoen ecu. 186. De Commissie heeft eveneens een aantal gevallen van staatssteun aan de sector van het wegvervoer onderzocht waarbij zij in het bijzonder rekening hield met de liberalisering van de cabotage in het 76 wegvervoer die sinds 1 januari 1995 geleidelijk plaatsvindt111 en waarvoor de openstelling van de plaatselijke markten voor communautaire concurrentie noodzakelijk is. 187. De Commissie heeft op 18 augustus 1995 bij het Hof van Justitie beroep ingesteld tegen Italië, dat niet de maatregelen heeft genomen die nodig zijn om te voldoen aan de beschikking van de Commissie van 9 juni 1993, waarin is vastgesteld dat een in Italië ingesteld belastingkrediet ten gunste van wegvervoerders onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt is, en waarin de Italiaanse autoriteiten is bevolen de uitgekeerde bedragen terug te vorderen. Bovendien is de betrokken regeling, die als eenvoudige bedrijfssteun werd beschouwd en die aanvankelijk voor het belastingjaar 1992 zou hebben gegolden, door de Italiaanse autoriteiten voor 1993 en 1994 verlengd, met een budget van 558 miljoen ecu. De Commissie heeft op 4 oktober 1995 besloten om ten aanzien van deze verlengingen een procedure ex artikel 93, lid 2, in te leiden, en zij heeft onmiddellijke opschorting van de steun bevolen. 188. In de binnenvaartsector wordt de structurele sanering met het oog op de vermindering van de bestaande overcapaciteit door sloop, waarmee in 1990 was begonnen op basis van Verordening (CEE) nr. 1101/89 van de Raad van 27 april 1989, nog voortgezet, Gezien de omvang van het scheepsruimteoverschot heeft de Commissie op 23 mei 1995 een voorstel bij de Raad ingediend tot wijziging van de voornoemde verordening, waarin zij grootschalige sloopwerkzaamheden aanbeveelt voor de jaren 1996-1998, te financieren door de Gemeenschap, de betrokken Lid-Staten en de beroepsgroep. Dit vormt een belangrijke begeleidende maatregel van de geleidelijke liberalisering van de binnenvaartmarkt die eveneens door de Commissie wordt aangekondigd in een voorstel van 23 mei 1995. 189. De Commissie toetste in 1995 een aantal operaties van spoorwegmaatschappijen aan de artikelen 92 en 93. Met betrekking tot de verkoop van de maatschappijen voor rollend spoorwegmaterieel (ROSCO's) in het Verenigd Koninkrijk besloot de Commissie op 29 november 1995 dat de aan de kopers verleende waarborgen nodig waren om de bij de verkoop geboekte winst te maximaliseren, en derhalve niet als overheidssteun moesten worden beschouwd. Evenzo besloot de Commissie op 18 oktober 1995 dat een door de Italiaanse overheid aan Ferrovie dello Stato S. p. A verleende staatswaarborg op een lening van 372 miljoen ecu voor investeringen in spoorweginfrastructuur ten behoeve van de HST-verbinding Brenner-Verona geen overheidssteun uitmaakte. 1. 1. 7. Landbouw 190. De toetreding van drie nieuwe Lid-Staten (Oostenrijk, Zweden en Finland) heeft de situatie op het gebied van staatssteun in de landbouwsector enigermate gewijzigd. Voor iedere nieuwe Lid-Staat voorziet het Toetredingsverdrag in een bijzondere procedure voor de steunregelingen die op het moment van de toetreding reeds bestonden, gedurende een overgangsperiode. Zoals in het Toetredingsverdrag wordt bepaald hebben de nieuwe Lid-Staten vóór 30 april 1995 hun bestaande steunregelingen ten behoeve van de landbouwsector in de zin van artikel 93, lid 1 van het EG-Verdrag aan de Commissie meegedeeld. Bovendien heeft de Commissie op 13 februari 1995 twee besluiten genomen waarbij zij het Oostenrijkse en Finse programma voor de toepassing van de artikelen 138 tot en met 140 van de Toetredingsakte goedkeurt; hierin wordt de toekenning van overheidssteun voor landbouwprodukten Verordening nr. 3118/93 van de Raad, PB L 279 van 12. 11. 1993. 77 gedurende een overgangsperiode en de geleidelijke vermindering ervan geregeld. Deze besluiten zijn vervolgens gewijzigd om met nieuwe elementen rekening te houden. 191. In zijn algemeenheid is heeft de Commissie het recht om zich te verzetten tegen overheidssteun van welke Lid-Staat dan ook die de marktmechanismen van de Gemeenschap dreigt te verstoren en die, als bedrijfssteun, geen duurzame invloed heeft op de ontwikkeling van de desbetreffende sector. 192. Wat de investeringssteun in de sector van de primaire produktie betreft, en met name de toepassing van artikel 12, lid 1, van Verordening (EEG) nr. 2328/91 van de Raad inzake de verbetering van de doeltreffendheid van de landbouwstructuren112, dienen, met het oog op de beoordeling van de communautaire en nationale steun, de steungevallen voortaan zoveel mogelijk gelijktijdig te worden onderzocht binnen de voor overheidssteun geldende termijnen; dank zij deze procedure kan één brief aan de betrokken Lid-Staat worden gezonden, zowel uit hoofde van de artikelen 92 en 93 van het Verdrag als van Verordening nr. 2328/91. 193. Wat de investeringssteun betreft die bestemd is voor de verbetering van de voorwaarden inzake verwerking en afzet van landbouwprodukten is het communautair beleid vastgelegd in Verordening (EEG) nr. 866/90 van de Raad113. Deze verordening staat de Lid-Staten tevens toe onder een aantal voorwaarden steun te verlenen uit hoofde van de artikelen 92 en 93 van het Verdrag. Deze mogelijkheid wordt evenwel beperkt door de in de genoemde verordening vastgestelde selectiecriteria welke door de Commissie op dezelfde wijze worden toegepast als bij de beoordeling van overheidssteun. Tot 1994 golden de selectiecriteria voor deze investeringen, "voor specifieke sectoren geldende beperkingen" genaamd, van Beschikking 90/342/EEG van de Commissie van 7 juni 1990114. Deze zijn gewijzigd bij Beschikking 94/173/EEG van de Commissie van 22 maart 1994115. In 1994 had de Commissie de Lid-Staten meegedeeld dat zij, wat de overheidssteun betreft, de beperkingen per sector zou blijven toepassen die zijn vastgesteld in punt 2 van de bijlage van de beschikking van 1990116. In 1995 heeft de Commissie haar standpunt genuanceerd ten einde de beperkingen van de beschikking van 1994 toe te passen in gevallen waarin de voorwaarden minder stringent zijn117. Naar aanleiding van haar voorbereidende werkzaamheden met de Lid-Staten heeft de Commissie besloten om, met ingang van 1 januari 1996, op steunmaatregelen van de overheid de beperkingen van haar beschikking van 22 maart 1994 toe te passen in plaats van die van haar beschikking van 7 juni 1990118. 194. De Commissie heeft eveneens besloten haar beleid op het gebied van gesubsidieerde beheerskredieten in de landbouwsector te herzien119. PB L 218 van 6. 8. 1991, blz. 1. PB L 91 van 26. 4. 1990, blz. 1. PB L 163 van 29. 6. 1990, blz. 71 PB L 79 van 23. 3. 1994, blz. 29. PB L 189 van 12. 7. 1994, blz. 5. PB L 71 van 23. 3. 1995, blz. 6. PB C 29 van 2. 2. 1996, blz. 4. PB C 44 van 16. 2. 1996, blz. 2. 78 1. 1. 8. Viaaerij 195. In 1995 heeft de Commissie 37 nieuwe aangemelde steunregelingen geregistreerd, alsmede 20 steunregelingen die niet of te laat werden aangemeld, evenals drie nieuwe gevallen van bestaande steunregelingen in deze sector. Zij heeft besloten zich niet tegen de uitvoering van 22 steunregelingen te verzetten, waarvan één reeds vanaf 1994 in behandeling was. Verder heeft zij besloten de procedure van artikel 93, lid 2, van het EG-Verdrag in te leiden ten aanzien van twee steunmaatregelen, één in Italië en één in Duitsland. In dezelfde periode heeft de Commissie besloten de procedure van artikel 93, lid 2, te beëindigen welke was ingeleid ten aanzien van een steunmaatregel die ten uitvoer was gelegd in Italië en die in 1993 was aangemeld. 1. 2. Specifieke sectoren die niet aan bijzondere regels zijn onderworpen 196. Sinds enkele jaren doet zich in Europa een golf van liberaliseringen, privatiseringen en aanpassingen van de nationale sectoren die een monopoliepositie bekleden, voor. Deze veranderingen, die verband houden met het voortschrijdende proces van harmonisatie van de voorschriften op communautair niveau, hebben de Commissie ertoe gebracht te onderzoeken hoe de regels op het gebied van staatssteun kunnen worden toegepast op bepaalde bijzondere sectoren, zoals de banksector of de posterijen. Deze sectoren moeten in theorie weliswaar op dezelfde manier worden behandeld als alle andere (met name het beginsel van de " particuliere investeerder in een markteconomie" ) , maar bezitten toch een aantal specifieke kenmerken die rechtvaardigen dat de Commissie hiermee rekening houdt bij de toepassing van de regels op het gebied van overheidssteun. 1. 2. 1. De banksector 197. Deze sector heeft bepaalde kenmerken die vooral verband houden met overwegingen van sociale en juridische aard (bescherming van spaarders), van macro-economische en financiële aard (noodzakelijke stabiliteit van de sector, goede werking van het betalingssysteem), en tenslotte van politieke en internationale aard (mogelijke weerslag in de vorm van "paniek" op andere instellingen in hetzelfde land of in andere landen gezien de zeer grote onderlinge afhankelijkheid in sectoren als de banksector, met name wanneer een grote instelling in ernstige moeilijkheden raakt). Daarom zijn bijzondere autoriteiten belast met het toezicht op deze sector in de verschillende Lid-Staten. Na de zaak Banesto in 1994 vormt de zaak Crédit Lyonnais een belangwekkend voorbeeld van de wijze waarop de regels inzake overheidssteun kunnen worden toegepast, waarbij niettemin rekening wordt gehouden met de bijzondere gevoeligheid van de sector. Deze zaak is in kwantitatief opzicht de belangrijkste die de Commissie ooit heeft behandeld: het totale steunbedrag beliep namelijk 45 miljard FF (7,5 miljard ecu). Bovendien was Crédit Lyonnais eind 1993 de grootste Europese bank wat het balanstotaal betreft, zodat deze zaak een voorbeeld vormt van een in ernstige moeilijkheden verkerende grote bank met alle gevolgen die dit downstream kan hebben voor het gehele Franse en zelfs Europese financiële en bancaire stelsel. De door de Commissie gekozen benadering bestaat, na raadpleging van een groep deskundigen op hoog niveau, in de toepassing op de banksector van materiële en procedurevoorschriften op het gebied van overheidssteun, waarbij tevens rekening wordt gehouden met de specifieke kenmerken van de sector. Wanneer de regels in acht worden genomen wordt bovendien voorkomen dat bepaalde kredietinstellingen, vertrouwend op de impliciete of expliciete steun van de overheid indien het een openbare onderneming betreft en/of een onderneming die te belangrijk is om aan haar lot te worden overgelaten, zich onvoorzichtig gaan gedragen. Deze 79 houding kan immers een beroep op overheidsondersteuning noodzakelijk maken en derhalve een concurrentiedistorsie veroorzaken die voorkomen had kunnen worden. Zelfs indien steun van de overheid noodzakelijk wordt geacht om ongewenste gevolgen voor de overige instellingen en financiële markten te vermijden, meende de Commissie dat ervoor moest worden gezorgd dat de gekozen oplossing de concurrentie zo min mogelijk verstoort. Tenslotte dient door de in moeilijkheden verkerende instelling een aanzienlijke compensatie te worden verleend om de negatieve gevolgen van de overheidssteun voor de overige marktdeelnemers teniet te doen. Daarom is in de eindbeslissing van de Commissie de goedkeuring van de steun afhankelijk gesteld van de verkoop door Crédit Lyonnais van een groot deel van het internationale netwerk, van een bijdrage in de kosten van de afstotingsoperatie door middel van een clausule inzake terugkeer naar winstgevendheid, een duidelijke de afsplitsingsconstructie en de waarschijnlijke privatisering van de bank binnen vijf jaar. scheiding Lyonnais Crédit tussen en 1. 2. 2. De poatsector 198. De Commissie hecht bijzonder veel betekenis aan deze sector, die een onmisbaar instrument is in het sociaal-economische leven van een land. Zij moet echter rekening houden met de uitspraak van het Hof van Justitie volgens welke in deze sector de mededingingsvoorschriften van toepassing zijn120, onverminderd het beginsel van artikel 90 ,lid 2, van het EG-Verdrag. De postdiensten en met name de overheids of semi-overheidsdiensten of de bedrijven die bijzondere of uitsluitende rechten hebben verkregen, onderhouden nog steeds bevoorrechte betrekkingen met de staat. Dit brengt met zich mee dat zij op directe (subsidies) of indirecte (belastingfaciliteiten) wijze steun ontvangen waarover vaak weinig bekend is. Deze steun valt echter onder de Richtlijn van de Commissie betreffende de transparantie van de financiële betrekkingen tussen overheid en overheidsbedrijven121 en is daardoor gebonden aan een aantal duidelijke boekhoudkundige en financiële verplichtingen. Bovendien is bij dergelijke rechtstreekse of indirecte financiële bijstand sprake van staatssteun hetgeen betekent dat de Commissie hierop toezicht moet houden, enerzijds om toe te zien op voorafgaande aanmelding van de bestaande steunvoornemens door de staten en anderzijds om steunregelingen in de Lid-Staten aan een voortdurend onderzoek te onderwerpen met het oog op de geleidelijke ontwikkeling en het functioneren van de interne markt. In dit verband is de zaak "Activités concurrentielles de la Poste française" in twee opzichten interessant. Enerzijds gaat het hier om de toepassing van de bepalingen ten aanzien van staatssteun (artikelen 92-93) en anderzijds om bepalingen die gelden voor ondernemingen belast met het beheer van diensten van algemeen economisch belang (artikel 90, lid 2). Dit is de eerste zaak waarin de Commissie beide bepalingen gezamenlijk heeft toepast. De Commissie stelde dat de eventuele belastingvoordelen waarvan de post kon profiteren, niet groter waren dan de extra kosten die voortvloeien uit het functioneren als een openbare dienst en geen voordeel opleverden voor de concurrerende activiteiten van de Franse posterijen (i. e. de activiteiten die krachtens het Franse recht niet voorbehouden zijn aan de posterijen). De Commissie besloot dus dat deze belastingfaciliteiten geen staatsteun vormden in de zin van artikel 92, lid 1, van het EG-Verdrag. Arrest van het Hof van Justitie van 12 februari 1992 in de gevoegde zaken C-48/90 en C- 66/90 Nederland Jurispr. 1992 1-565; arrest van het Hof van Justitie in de zaak C-320/91 Paul Corbeau, Jurispr 1993, p. 1-2563. Richtlijn van de Commissie 80/723/EEG van 25. 6. 1980 gewijzigd bij Richtlijn 84/413/EEG, PB L 229 vanu 28. 8. 1985, blz. 20. en PTT Nederland vs Commissie, en PTT Post 80 1. 2. 3. Dm audio-visuele sector 199. De Commissie erkent dat de Europese filmindustrie en de produktie van televisieprogramma's in belangrijke mate bijdragen tot de diversificatie van de Europese cultuur. Bevordering van de culturele diversiteit wordt dan ook door de Commissie geaccepteerd als rechtvaardiging voor staatsteun aan de filmindustrie en de produktie van televisieprogramma's. De Commissie zal er echter bij de beoordeling van staatsteun aan de audiovisuele sector op toezien, dat de steun niet tot onrechtmatige concurrentiedistorsies leidt en dat niet gediscrimineerd wordt op grond van nationaliteit. Ook mag het vrije verkeer van goederen, diensten, personen en ideëen niet op enigerlei wijze belemmerd worden. De Commissie zal streven naar een evenwicht tussen bevordering van het cultureel erfgoed en vrije handel en mededinging binnen de interne markt. De Commissie wil haar beleid op dit gebied duidelijk profileren en daarom worden momenteel richtsnoeren uitgewerkt over staatssteun voor cultuur, kunst en de audio-visuele sector. Deze richtsnoeren zijn tijdens een multilaterale vergadering met de Lid-Staten in juni besproken en hebben algemene bijval gevonden. 200. Naar aanleiding van klachten van particuliere televiesiestations over concurrentievervalsing binnen de EG door staatsteun aan openbare zenders liet de Commissie in 1993 een studie uitvoeren door een adviesbureau, dat met name moest onderzoeken welke diensten de openbare zenders verplicht moeten verstrekken, hoeveel deze kosten en hoeveel steun de openbare zenders ontvangen. In oktober 1995 ontving de Commissie het resultaat van dit onderzoek dat zij aan alle Lid-Staten deed toekomen. Voor de nieuwe Lid-Staten en de EVA-Staten die de EER- Overeenkomst hebben ondertekend, heeft de Commsiie een aanbesteding voor een analoge studie uitgeschreven. Zodra de Commissie de opmerkingen van de Lid-Staten over het eerste onderzoek heeft ontvangen en de tweede studie is afgerond, zal zij de hangende zaken in behandeling nemen en een discussie over de toekomstige ontwikkeling op gang brengen. 2. Horizontale steun 2. 1. Onderzoek en ontwikkeling 201. De Commissie heeft op 20 december 1995 de nieuwe communautair kaderregeling voor staatssteun aan onderzoek en ontwikkeling goedgekeurd. Bij de herziening van het beleidskader van 1986 is uitgegaan van de nieuwe communautaire en internationale concurrentieverhoudingen. Ook is in de nieuwe versie rekening gehouden met de aanbevelingen van het Witboek "Groei, concurrentievermogen en werkgelegenheid" en de gevolgen van de overeenkomsten die gesloten zijn naar aanleiding van de multilaterale onderhandelingen in het kader van de Uruguayronde. Bovendien brengt deze versie duidelijkheid omtrent een aantal ongeschreven gebruiken die sedert de inwerkingtreding van het kader van 1986 zijn ontstaan. Terwijl het steunplafond in het algemeen gehandhaafd blijft op 25% voor preconcurrentiële ontwikkeling - die dichter bij de markt staat - en 50% voor industrieel basisonderzoek, kunnen nu "bonussen" worden gegeven voor projecten waarbij het MKB (+10 punten), steunregio's (+5 of+10 punten) en prioritaire projecten van het communautair kaderprogramma voor O&O betrokken zijn. Bovendien kan de maximale steunintensiteit (met 10 punten) verhoogd worden voor projecten die aan één of meer van de volgende criteria beantwoorden: grensoverschrijdende samenwerking tussen onafhankelijke 81 verspreiding de ondernemingen, en onderzoeksresultaten, bedrijfsleven. Een bonus van 25 punten mag worden gegeven voor projecten die tot de prioriteiten van het kaderprogramma O&O behoren en waarbij ook sprake is van grensoverschrijdende samenwerking tussen ondernemingen of tussen ondernemingen en openbare onderzoekinstellingen alsmede van verspreiding op grote schaal van de onderzoeksresultaten. schaal van universiteiten op samenwerking grote tussen Dit bonussysteem maakt het mogelijk het steunplafond te moduleren naar gelang van het gemeenschappelijk belang van de projecten. De maxima die zijn vastgesteld in de steuncode van de WTO mogen echter in geen geval worden overschreden. Uitgaande van de concurrentie van buiten de Gemeenschap en de nieuwe mogelijkheden die de Overeenkomst over staatssteun en compenserende maatregelen van de WTO biedt, is in de nieuwe kaderregeling vastgelegd, dat de Europese ondernemingen in de volgende gevallen recht hebben op de maximale steunpercentages van de WTO (50% voor preconcurrentiële ontwikkeling en 75% voor industrieel basisonderzoek): cumulatie van staatssteun en steun van de Gemeenschap, belangrijke projecten van algemeen Europees belang (uitzondering op artikel 92, lid 3, onder b) , projecten en programma's waarvoor vergelijkbare werkzaamheden zijn uitgevoerd door buiten de Europese Unie gevestigde ondernemingen die daarvoor met instemming van de WTO (in de afgelopen drie jaar) hetzelfde steunpercentage hebben gekregen of nog krijgen. In de nieuwe kaderregeling is aan de hand van de opgedane ervaringen besloten, de administratieve procedures voor de Lid-Staten en de Commissie te vereenvoudigen door bij verhoging van het jaarlijkse steunbedrag (<100% van het oorspronkelijke bedrag) en/of verlenging van een goedgekeurde steunregeling voorafgaande aanmelding niet meer verplicht te stellen, wanneer aan bepaalde voorwaarden is voldaan. Steun voor projecten die deel uitmaken van een door de Commissie goedgekeurde O&O-steunregeling, behoeft in principe niet meer afzonderlijk te worden aangemeld. Voor afzonderlijke projecten waarvan het steunbedrag (5 miljoen ECU) en de projectkosten (25 miljoen ECU) een bepaalde grens overschrijden, is in de kaderregeling 1995 een ander aanmeldingscriterium vastgelegd. In de herziene kaderreggeling wordt tevens aangegeven, in welke gevallen openbare hoger-onderwijsinstellingen of openbare onderzoekcentra zonder winstoogmerk onder de bepalingen van artikel 92, lid 1, van het EG-Verdrag valt. O&O-activiteiten staatssteun voor van Voorts wordt in de nieuwe kaderregeling vermeld aan de hand van welke factoren de Commissie beoordeelt of staatssteun ten behoeve van O&O bedrijven er inderdaad toe aanzet, aanvullende werkzaamheden op het gebied van O&O te ondernemen naast die welke zij reeds in het kader van hun gewone dagelijkse activiteiten verrichten (stimulerende werking van steun aan O&O). De Commissie gaat ervan uit dat steun aan O&O voor het MKB zonder meer noodzakelijk en stimulerend is, maar zal zorgvuldig onderzoeken of dit ook het geval is bij steun voor grote ondernemingen die met marktgericht onderzoek bezig zijn. 2. 2. Steun voor de werkgelegenheid en algemene sociale maatregelen 202. Ook in 1995 vormde de hoge werkloosheid het voornaamste sociaal- economische probleem van de Gemeenschap. Om deze zorgwekkende situatie het hoofd te bieden proberen de Lid-Staten op allerlei manieren de werkgelegenheid te bevorderen. Ook de Commissie heeft in haar Witboek 82 over "Groei, concurrentievermogen en werkgelegenheid" een aantal mogelijkheden aangegeven om met inachtneming van het mededingingsbeleid van de Gemeenschap de werkgelegenheid te stimuleren. De maatregelen die de Lid-Staten in het kader van hun werkgelegenheidsbeleid nemen, zijn in de meeste gevallen algemene maatregelen en geen steunmaatregelen; zij begunstigen niet bepaalde ondernemingen en beïnvloeden ook niet de handel tussen de Lid-Staten in de zin van artikel 92, lid 1, van het EG-Verdrag. Zo worden onder de onlangs ingevoerde Deense energiewet nieuwe of hogere belastingen geheven op C02- en S02-emissies door de Deense industrie, maar komt de opbrengst van deze belastingen weer ten goede aan de industrie in de vorm van een algemene verlaging van de werkgeverspremies. Op basis van objectieve criteria en gezien het feit dat deze regeling automatisch aan alle ondernemingen ten goede komt, heeft de Commissie besloten, dat hier geen sprake is van staatssteun in de zin van artikel 92, lid 1, van het EG-Verdrag. Slechts wanneer maatregelen selectief de arbeidskosten van bepaalde ondernemingen of sectoren verlagen met de bedoeling, bedrijven ertoe aan te zetten hun personeel uit te breiden of in dienst te houden dan wel bepaalde categorieën werklozen aan te stellen, kan worden gesteld dat zij de mededinging vervalsen of dreigen te vervalsen, omdat de begunstigden bevoordeeld worden ten opzichte van hun concurrenten. Zo oordeelde de Commissie dat een Zweedse steunregeling ter bevordering van de werkgelegenheid beschouwd moest worden als staatssteun ten behoeve van bepaalde ondernemingen, omdat deze regeling alleen gold voor ondernemingen tot 500 werknemers en deze dus bevoordeeld werden ten opzichte van ondernemingen met meer dan 500 werknemers. in de b e t r e f f e n de " R i c h t s n o e r en 203. Aangezien steeds vaker werkgelegenheidssteun wordt gegeven, achtte de Commissie het wenselijk haar beleid ter zake te v e r d u i d e l i j k en werkgelegenheidssteun"122. Steun die gegeven wordt voor opleiding zal indirect worden getoetst aan de algemenere richtlijnen over het onderscheid tusssen staatssteun en algemene maatregelen, omdat dergelijke steun vaak als algemene maatregel kan worden beschouwd. De richtsnoeren inzake werkgelegenheidssteun zijn in eerste instantie bedoeld om de Lid-Staten en andere belanghebben te informeren over de beginselen die de Commissie toepast om vast te stellen of sprake is van staatsteun en zo ja, of deze verenigbaar is met de gemeenschappelijke markt. Voorts dienen zij om te zorgen voor coherentie tussen de mededingingsvoorschriften en de werkgelegenheidsmaatregelen zoals deze worden voorgesteld in het Witboek over "Groei, concurrentievermogen en werkgelegenheid". In de richtsnoeren wordt bevestigd, dat de Commissie staatssteun ter bevordering van de werkgelegenheid in beginsel positief beoordeelt, met name wanneer deze steun verstrekt wordt aan het MKB of aan bedrijven in regio's die voor regionale steun in aanmerking komen. Voorwaarde is wel dat de steun tot een netto stijging van het aantal arbeidsplaatsen in de betrokken onderneming leidt. Ook heeft de Commissie in de meeste gevallen geen bezwaar tegen steun die ondernemingen krijgen om werklozen uit kansarme categorieën, zoals langdurig werklozen of jongeren, in dienst te nemen. De Commissie zal bij de beoordeling van de steun tevens bekijken of de onderneming, naast het in dienst nemen van werklozen, ook op andere wijze tegenprestaties voor ontvangen steun levert, zoals bijvoorbeeld opleiding. Uiteraard zal de Commissie steeds handelen volgens de beginselen van haar beleid ten aanzien van staatssteun; zij zal nagaan of de steun onmisbaar is voor de aanstelling van werklozen en toezien op het tijdelijke karakter van de steun. PB C 334, 12. 12. 1995, blz. 4 83 Werkgelegenheidssteun wordt echter niet altijd goedgekeurd. Maatregelen die de mededinging binnen de gemeonschappel i j kr> markt ongunstiq beïnvloeden of kunnen be'invJoodmi, zl)n in ,ilii)d mei het gemeenschappelijk belang en zullen «lc*chtn in non hop^rkt. i. mt. il gevallen worden goedgekeurd. Zo bevestigt de Commissie in de richtsnoeren haar negatieve houding ten opzichte van maatregelen om werkgelegenheid in een onderneming in stand te houden. In deze gevallen is namelijk sprake van bedrijfssteun en het gevolg is meestal, dat de structurele hervormingen die nodig zijn om een bedrijf of een sector weer economisch gezond te maken, niet of te laat genomen worden en dat onrendabele produkties kunstmatig in leven worden gehouden. In de meeste gevallen zijn de negatieve gevolgen van dergelijke maatregelen volgens de Commissie groter dan de eventuele voordelen op korte termijn in de vorm van tijdelijke handhaving van het werkgelegenheidspeil. Bovendien is de Commissie in het algemeen geen voorstandster van werkgelegenheidssteun wanneer deze uitsluitend bestemd is voor één of meer gevoelige sectoren die in een crisis verkeren of met overcapaciteit te kampen hebben. De negatieve gevolgen die dergelijke steun kan hebben op concurrerende bedrijven uit andere Lid-Staten en het risico dat met deze steun enkel de werkloosheid naar andere Lid-Staten geëxporteerd wordt, wegen zwaarder dan de vermindering van de werkloosheid in de Lid-Staat die de steun verstrekt. Om deze redenen besloot de Commissie de procedure van artikel 93, lid 2, in te leiden tegen steun aan de schoenenindustrie in Italië in het kader van een algemene steunregeling voor de werkgelegenheid in sectoren die met een werkgelegenheidscrisis te maken hebben. Steun voor de handhaving van de werkgelegenheid kan echter wel worden goedgekeurd, wanneer deze verstrekt wordt aan ondernemingen in regio's die wegens hun ernstige sociaal-economische problemen in aanmerking komen voor regionale steun uit hoofde van artikel 92, lid 3, onder a) of wanneer de steun verstrekt wordt in het kader van een reddings- of herstructureringsplan123. Ook mag sectorale werkgelegenheidssteun worden goedgekeurd in regio's die met ernstige werkloosheid te kampen hebben, en in opkomende subsectoren die werkgelegenheid genereren. 204. Aangezien de huidige werkloosheidscrisis in de EU om dringende maatregelen vraagt en een structureel werkgelegenheidsbeleid gevoerd moet worden, met name via actieve arbeidsmarktmaatregelen, overweegt de Commissie voor de aanmelding van werkgelegenheids- en opleidingssteun een versnelde procedure toe te passen. Volgens deze procedure worden aanmeldingen binnen 20 werkdagen na ontvangst behandeld. 2. 3. Steun voor milieubescherming nodig Wanneer aanricht. ondernemingen 205. Het milieubeleid van de Gemeenschap is gebaseerd op het beginsel dat de onderneming die vervuilt, moet betalen voor de milieuschade die zij voor milieubescherming, is dit eigenlijk niet verenigbaar met het beginsel dat de vervuiler betaalt. Toch kan dergelijke steun in bepaalde gevallen zetten milieubeschermingsmaatregelen te nemen die verder gaan dan het wettelijk vereiste minimum of om de concurrentiepositie van de industrie in stand te houden, wanneer nieuwe milieuvoorschriften worden ingevoerd. voor milieubescherming dus gerechtvaardigd zijn. Het is daarentegen ook duidelijk dat hierdoor binnen de Gemeenschap concurrentiedistorsies tussen bedrijven kunnen ontstaan en dat de steun alleen toelaatbaar is, wanneer het milieu-effect ervan groter is dan de concurrentiedistorsies zijn om bedrijven ertoe aan te omstandigheden bepaalde krijgen Onder steun steun kan Richtsnoeren betreffende steun voor de redding en herstructurering van ondernemingen in moeilijkheden, PB C 368, 23. 12. 1994. 84 die ontstaan. 206. üe communautaire richtsnoeren1'"1 voor bLbuimidaLi byelen vdii de staat ten behoeve van het milieu zijn bedoeld om een evenwicht tot stand te brengen tussen de doelstellingen van het mededingingsbeleid en die van het milieubeleid. Dit betekent dat wordt uitgegaan van het beginsel "de vervuiler betaalt" , maar dat onder bepaalde omstandigheden milieusteun zal worden toegestaan. gewoonlijk In de richtsnoeren staat dan ook, dat bedrijfssteun onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt wordt geacht, maar dat de Commissie in bepaalde gevallen toestemming kan geven tot het verlenen van steun in de vorm van vrijstelling van milieuheffingen en andere compenserende maatregelen, wanneer dit nodig is om de beoogde milieudoelstellingen te verwezenlijken. Zo heeft de Commissie besloten, dat de vrijstelling van nieuwe energieheffingen op C02- en S02-emissies die in Denemarken en Nederland aan energie-intensieve bedrijven wordt verleend, en de vrijstelling van de belasting op grondwater en afval die sommige bedrijven in Nederland krijgen, geoorloofd zijn, omdat dit de prijs is die betaald moet worden voor het feit dat deze landen als eerste belastingen invoeren die het milieu ten goede komen. Zonder compensatie zouden deze belastingen voor de bedrijven in de landen waarin zij wordt ingevoerd, in dit geval Denemarken en Nederland, tot een ernstige verzwakking van de concurrentiepositie leiden en dus onuitvoerbaar worden. Dit neemt echter niet weg, dat dergelijke belastingfaciliteiten niet tot onnodige concurrentiedistorsies mogen leiden en de begunstigden er wel toe moeten aanzetten, maatregelen te nemen om de vervuiling tegen te gaan. Daarom zal de Commissie steeds als eis stellen dat de maatregelen tijdelijk zijn en een degressief karakter hebben. 2. 4. Steun ten behoeve van het midden- en kleinbedrijf (MKB) 207. De criteria van de communautaire kaderregeling voor steun aan het MKB die de Commissie op 20 mei 1992 had goedgekeurd125, zijn ook in 1995 toegepast bij de beoordeling van steunmaatregelen ten behoeve van het MKB. In deze kaderregeling is bepaald dat de Commissie uiterlijk drie jaar na datum van publikatie de toepassing ervan zal herzien. De diensten van de Commissie hebben daarom tijdens de multilaterale vergadering van juli aan de deskundigen van de Lid-Staten hun conclusies dienaangaande voorgelegd en de wijzigingen voorgesteld die wenselijk leken. De Commissie had als uitgangspunt dat zij steun met een stimulerend karakter die erop gericht is specifieke handicaps van het MKB weg te nemen, wil toestaan en daarbij de concurrentiedistorsies tot een minimum wil beperken. De voornaamste punten van discussie waren de verduidelijking en vereenvoudiging van de regels, de aanpassing van regel en de mogelijkheid rekening te houden met de de minimis investeringsuitgaven in verband met de overdracht van technologie. 2. 5. Steun aan de export 208. Steun aan de export, d. w. z. steun die gekoppeld is aan de hoeveelheid126 goederen die in een andere Lid-Staat/EER-Staat verkocht wordt of nauw verband houdt met de marketing en de verkoop van goederen in deze landen, zoals steun voor het opzetten en onderhouden van distributienetwerken of verkooppunten voor goederen en diensten binnen de Gemeenschap en de EER, is duidelijk in strijd met het streven naar een interne markt. Ook andere Gemeenschapsdoelstellingen zijn hierbij 124 125 126 PB C 72, 10. 3. 1994. PB C 213 van 19. 8. 1992, blz. 2. De Commissie overweegt hiertoe een uitdrukkelijke vrijstelling in te voeren in de "de minimis" regel die momenteel herzien wordt. 85 niet gebaat, zodat geen enkele rechtvaardiging bestaat voor de negatieve gevolgen die deze steun voor de mededinging heeft. Daarom zal de Commissie geen toestemming geven voor exportsteun. In het kader van haar positieve beleid ten opzichte van financiële steun aan het MKB, dat met beperkte know-how moet werken en vaak moeite heeft om externe financieringen te vinden, kan zij echter wel instemmen met zachte steun aan het MKB voor de ontwikkeling van exportmarkten, zoals steun voor bedrijfsadviseurs of marktonderzoek. Voorwaarde is daarbij dat de steun eenmalig is en slechts dient om vaste voet te krijgen op nieuwe markten. Onder dergelijke omstandigheden kan de Commissie ook instemmen met steun aan het MKB voor deelneming aan handelsbeurzen. 209. Europese bedrijven concurreren niet alleen met andere bedrijven binnen de EG/EER, maar ook op buitenlandse markten zoals Oost-Europa, Rusland en Zuidoost-Azië. De Commissie is dan ook van oordeel dat steun voor investeringen op vreemde markten ook de concurrentie en de handel binnen de Gemeenschap kan beïnvloeden en dus onder de bepalingen inzake staatsteun van het EG-Verdrag valt. De Commissie vreest dat dergelijke steunmaatregelen tot verplaatsing van bedrijvigheid zullen leiden en vooral zullen worden verleend in de centraal gelegen en meest ontwikkelde regio's van de Gemeenschap, waardoor ze een averechts effect zouden hebben op het door de Gemeenschap gevoerde cohesiebeleid, dat de kloof tussen welvarende en minder welvarende regio's van de Gemeenschap moet dichten. Anderzijds kunnen dergelijke steunmaatregelen de landen in Oost-Europa, de Baltische Staten en Rusland helpen bij de overschakeling naar de markteconomie en daardoor in sommige gevallen gerechtvaardigd zijn. Om op dit terrein tot een duidelijk beleid te komen, besloot de Commissie ten aanzien van een aantal internationale steunregelingen de procedure van artikel 93, lid 2, in te leiden en verzocht zij de Lid-Staten en andere belanghebbenden hun opmerkingen te maken. 210. De Commissie heeft in 1995 opnieuw met de Lid-Staten onderhandeld over een mededeling betreffende exportkredietgaranties voor de korte termijn. Zij wil dat de Lid-Staten afzien van steunverlening aan verzekeraars die exportkredietgaranties verstrekken voor korte- termijnrisico's. Het ziet ernaar uit dat de problemen in de loop van 1996 zullen worden opgelost, waarna deze mededeling kan worden aangenomen. 2. 6. Readings- en herstructureringssteun en aan herstructureringssteun 211. Voor deze vorm van steun gelden de nieuwe richtsnoeren inzake reddings- in moeilijkheden127. Wanneer geen strenge controle wordt uitgeoefend op reddings- en herstructureringssteun, bestaat het gevaar dat Lid-Staten hiervan misbruik maken om noodlijdende ondernemingen kunstmatig in leven te houden met als gevolg dat de nodige structurele aanpassingen in de Interne Markt niet of te laat plaatsvinden en de lasten van de aanpassingen worden afgewenteld op gezonde ondernemingen. Reddings- en herstructureringssteun kan daarentegen wel worden toegestaan wanneer deze past in bestaand sociaal of regionaal beleid. De richtsnoeren dienen ertoe, het juiste midden te vinden tussen dergelijke overwegingen en de totstandbrenging van een gemeenschappelijke markt met vrije, onvervalste mededinging. ondernemingen 212. Reddingssteun wordt gegeven met het doel een onderneming tijdelijk draaiende te houden en haar zo de gelegenheid te geven een herstructureringsplan op te stellen. Daarom mag deze steun slechts gedurende een beperkte periode worden vestrekt, gewoonlijk niet langer dan 6 maanden. De garantie van 18 maanden die de Spaanse regering de PB C 368, 23. 12. 1994, blz. 12. 86 onderneming Gutierrez Asunce Corporacion (Guascor) verstrekte voor marktleningen werd door de Commissie strijdig met de voorwaarden voor roddingssstoun gnacht. 213. In de richtsnoeren is vastgelegd, dat de Commissie slechts onder bepaalde voorwaarden toestemming geeft tot herstructureringssteun. Een van de voornaamste voorwaarden is dat de steun eenmalig is. Bovendien moet de steun gekoppeld zijn aan een herstructureringsplan dat ten doel heeft de levensvatbaarheid van de onderneming binnen een redelijk tijdsbestek en op grond van realistische veronderstellingen inzake de omstandigheden waaronder de onderneming in de toekomst zal functioneren, duurzaam te herstellen, zodat in de toekomst geen steun meer nodig is. Voor de Commissie is dit de conditio sine qua non om herstructureringssteun te kunnen goedkeuren128. Aangezien sommige Duitse steunregelingen inzake garanties en zachte leningen voor de redding en herstructurering van ondernemingen in moeilijkheden in beginsel niet uitsluiten dat dezelfde onderneming later nog eens een dergelijke steun ontvangt, heeft de Commissie zich het recht voorbehouden steun die meer dan eens verleend wordt, van geval tot geval te bekijken. Een soortgelijke situatie deed zich voor bij het herstructureringsplan voor SANTANA Motor S. A. , een dochteronderneming van Suzuki Motor Corporation Group, dat niet duidelijk en overtuigend was en bovendien niet ten doel had de levensvatbaarheid van de onderneming duurzaam te herstellen. De Commissie besloot dan ook geen toestemming te geven voor staatsteun van de Spaanse regering aan dit plan en de procedure van artikel 93, lid 2, van het EG-Verdrag in te leiden. de stelde 214. Om nadelige effecten voor concurrenten zoveel mogelijk te compenseren, wordt herstructureringssteun in sectoren met een structurele overcapaciteit slechts toegestaan, indien de begunstigde onderneming haar capaciteit daadwerkelijk en onomkeerbaar verkleind. Zo de bij herstructureringssteun aan de Italiaanse kunstmestproducent Enichem Agricultura S. p. A. als voorwaarde, dat de onderneming haar produktiecapaciteit zolang zou inkrimpen tot de steun voor de mededingingssituatie in de Gemeenschap geen merkbare gevolgen meer zou hebben. Een overheidsgarantie voor de Spaanse onderneming Guascor werd echter niet goedgekeurd, aangezien het herstructureringsplan in ten minste één van de produktiesectoren waarin sprake is van overcapaciteit in de EG, niet voorzag in capaciteitsvermindering. goedkeuring Commissie haar van De Commissie kan zelf niet eisen dat wordt overgegaan tot privatisering van ondernemingen die herstructureringssteun ontvangen. Wanneer een Lid-Staat echter de toezegging doet dat de begunstigde onderneming geprivatiseerd zal worden, kan dit voor de Commissie een beslissend element zijn bij de beoordeling van de vraag of de onderneming in de toekomst zonder steun kan blijven bestaan. Zo heeft de toezegging van de Italiaanse regering dat kunstmestproducent Enichem Agricultura S. p. A. geprivatiseerd zou worden, meegespeeld bij het besluit van de Commissie om herstructureringssteun toe te staan. 2. 7. Treuhandanstalt 215. In januari nam de Commissie een besluit over de voorwaarden voor privatiseringssteun in de nieuwe Duitse deelstaten in 1995. Dergelijke voorwaarden waren al eerder vastgelegd in 1991129 en in 1992130. Naar aanleiding van de opheffing van de Treuhandanstalt besloot de Commissie dat de procedures en beoordelingsctiteria voor privatiseringssteun in 1995 meer in overeenstemming moeten worden gebracht met die welke voor 129 129 130 Zie ook de richtsnoeren van de Commissie inzake staatssteun aan de luchtvaart, PB C 350 van 10. 12. 1994, blz. 5. XXIe Verslag over het mededingingsbeleid, punt 249. XXIIe Verslag over het mededingingsbeleid, punt 349. andere Lid-Staten gelden. Na het overgangsjaar 1995 zullen geen speciale regels meer bestaan. Een aantal gevallen van privatiseringssteun aan ondernemingen in de nieuwe Lid-Staten werd door de Commissie afzonderlijk onderzocht. Verreweg het belangrijkste hiervan was de privatisering van de petrochemische fabrieken van BSL (Buna, Sâchsische Olefinwerke, Leuna) die werden overgenomen door Dow Chemical. In november nam de Commissie een definitieve beslissing en stemde zij in met een steun van 5 miljard ECU (9,5 miljard DM) voor de herstructurering van BSL tot een geïntegreerd industriecomplex. 3. Regionale steun 216. De Commissie heeft ook dit jaar gewerkt aan de herziening van de bestaande steunregelingen en van de kaarten van de regio's die voor steun met regionale strekking in aanmerking komen (met als uitgangspunt vermindering van het bevolkingspercentage dat onder de steun valt en afstemming op de kaarten van de structuurfondsen). Zij heeft beschikkingen gegeven voor Nederland, België (zonder Henegouwen), Spanje en Italië. Hiermee is de herziening van de regionale kaarten vrijwel voltooid. Er is nog maar één land dat zijn kaart nog moet herzien. Voor de drie landen die op 1 januari 1995 tot de Gemeenschap zijn toegetreden (Oostenrijk, Zweden en Finland), heeft de Commissie de kaarten overgenomen die in 1994 door de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA in het kader van de Europese Economische Ruimte waren vastgesteld. Voorts zijn de steunmaatregelen die de Structuurfondsen uit hoofde van de verschillende doelstellingen hebben genomen, getoetst aan de artikelen 92 en 93 van het Verdrag. D - Procedures (rechten van klagers) 217. Het Hof van Eerste Aanleg vernietigde in zijn arrest van 28 september 1995 in zaak T-95/94 SYTRAVAL v. Commission, de beschikking van de Commissie van 31 december 1993, waarbij een klacht over vermoedelijke staatsteun aan "Securipost" een dochteronderneming van de Franse Posterijen die op de vrije markt actief is,werd verworpen. Het Hof was van mening dat een aantal vermoedens van de klagers betreffende bevoorrechting van Securipost door de staat via de posterijen door de Commissie onvoldoende waren weerlegd. De betekenis van dit arrest ligt in de uitspraken van het Hof betreffende de rechten van klagers in staatssteunprocedures. Het Hof maakte duidelijk dat de Commissie alle argumenten van de klagers aan een zorgvuldig en onpartijdig onderzoek moet onderwerpen en dat zij de bewijslast ten aanzien van het bestaan en de (on) verenigbaarheid van staatssteun niet bij de klager mag leggen. In de meeste gevallen zijn de klagers namelijk aangewezen op de Commissie om de informatie te verkrijgen waarmee zij hun beweringen moeten staven. De Commissie kan dus niet aanvoeren dat de aangevoerde argumenten onvoldoende zijn of dat zij bepaalde beweringen niet kan onderzoeken, omdat de klager zo weinig informatie heeft verstrekt. De conclusies in de zaak SYTRAVAL bevestigen het arrest van het Hof van 18 September 1995 in de zaak T-49/93 SIDE v. Commissie. 218. De procedure voor de bestudering van steunmaatregelen van de Staten door de Commissie verloopt in twee fases: een eerste onderzoek van de maatregelen en, wanneer de Commissie, na afloop van dit onderzoek nog twijfelt aan de verenigbaarheid van de maatregelen met de Gemeenschappelijke markt, inleiding van de procedure van artikel 93, lid 2. Terwijl het Verdrag bepaalt dat bij inleiding van de procedure van artikel 93, lid 2, aan belanghebbenden verzocht wordt hun 88 opmerkingen te maken, is dit niet het geval bij het onderzoek dat hieraan voorafgaat. Wanneer zonder verder onderzoek kan worden vastgesteld dat een maatregel verenigbaar is met de gemeenschappelijke markt, lijkt het niet nodig belanghebbende partijen in te lichten voor de Commissie een besluit neemt. Daarom heeft de Commissie het tot haar vaste praktijk gemaakt, tijdens het voorafgaand onderzoek geen belanghebbenden te horen, ook niet wanneer het klagers zijn. Het Europese Hof van Justitie heeft deze houding in een aantal arresten goedgekeurd131. Naast de eis dat de Commissie alle beweringen van de klagers aan een zorgvuldig en onpartijdig onderzoek moet onderwerpen en haar beschikking voldoende moet motiveren, heeft het Hof van Eerste Aanleg de Commissie in de zaak SYSTRAVAL echter ook de verplichting opgelegd, in gevallen waarin moeilijk is vast te stellen of maatregelen als staatsteun te betitelen zijn, voorafgaande aan de procedure van artikel 93, lid 2, een procedure van hoor en wederhoor met de klagers in te leiden. Aangezien deze uitspraak extra verplichtingen lijkt op te leggen aan de Commissie bij de behandeling van klachten in zaken waarin niet duidelijk is of al dan niet sprake is van steun, lijkt zij in strijd te zijn met de vaste rechtspraak van het Hof van Justitie en daarom is de Commissie hiertegen bij het Hof van Justitie in beroep gegaan. Zie met name Zaak 84/82 Duitsland v Commissie, Jurispr. 1984, blz. 1451. 89 E - Statistieken 219. In de loop van het verslagjaar heeft de Commissie kennis genomen van 680 aanmeldingen van nieuwe steunmaatregelen of wijzigingen van bestaande steunmaatregelen en 113 niet aangemelde steunmaatregelen132. In dezelfde periode heeft zij in 504 gevallen besloten geen bezwaar te maken. In 57 gevallen heeft zij besloten de procedure van artikel 93, lid 2, van het EG-Verdrag of van artikel 6, lid 4, van Beschikking 3855/91/EGKS in te leiden. Deze procedures hebben onder andere geleid tot 22 gunsige eindbeschikkingen, 9 negatieve eindbeschikkingen en 5 voorwaardelijke eindbeschikkingen. Ten slotte heeft de Commissie besloten dienstige maatregelen in de zin van artikel 93, lid 1, van het EG-Verdrag voor te stellen ten aanzien van 6 bestaande steunmaatregelen. Grafiek 1 : Nieuwe gevallen in 1995 900 • Opnieuw onderzochte steunmaatregelen • Niet-aangemelde steunmaatregelen n Aangemelde steunmaatregelen 1994 1995 Hieronder vallen niet de steunmaatregelen in de sectoren landbouw, visserij, vervoer en kolenindustrie. 90 Grafiek 2 Tabel 1 : Beschikkingen per Lid-Staat Oostenrijk België Denemarken Duitsland Griekenland Spanje Finland Frankrijk Ierland Italië Luxemburg Nederland Portugal Zweden Verenigd Koninkrijk 22 15 17 209 9 110 2 51 3 93 1 34 12 6 35 EUROPESE UNIE 619 91 V - Internationale activiteiten A - Europese Economische Ruimte 220. Na de toetreding van Zweden, Oostenrijk en Finland tot de Europese Unie op 1 januari 1995 blijven alleen Noorwégen en IJsland nog over als verdragspartijen van de Overeenkomst over de Europese Economische Ruimte (EER-Overeenkomst). Hierbij is op 1 mei 1995 Liechtenstein gekomen. Op het vlak van de mededinging blijft de samenwerking met deze drie landen verlopen volgens de regels van de EER-Overeenkomst, aangevuld door een procedure van informeel, maar systematisch overleg welke de Commissie en de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA gezamenlijk hebben ingevoerd133. Daarnaast zijn de dossiers met betrekking tot de nieuwe Lid-Staten die nog in behandeling waren bij de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA, overeenkomstig artikel 172 van het Verdrag betreffende de toetreding van Oostenrijk, Finland en Zweden tot de Europese Unie134 overgedragen aan de Commissie (ongeveer 80 dossiers voor de artikelen 53 en 54 van de EER-Overeenkomst en ongeveer 400 steundossiers). B Midden- en Oost-Europa, Baltische Staten, Nieuwe Onafhankelijke Staten en Middellandse-Zeelanden 1. Midden- en Oost-Europa 221. Tijdens de Europese Raad van Essen in december 1994 werd benadrukt dat het mededingingsbeleid een belangrijk onderdeel van de strategie ter voorbereiding van de landen van Midden- en Oost-Europa (LMOE's)135 op de toetreding vormde, maar dat ook iets moest worden gedaan om de toepassing ervan te bevorderen. De Commissie werd er o. a. mee belast samen met de Lid-Staten een opleidingsprogramma voor mededingingsbeleid op te zetten. De Commissie is een aantal keren met de bevoegde nationale diensten samengekomen en daarbij is het gelukt de samenwerking te verbeteren en een belangrijke gezamenlijke actie te lanceren. Ambtenaren uit de zes geassocieerde LMOE's en de Baltische Staten hebben in september in groepsverband een opleiding van twee weken bij DG IV gevolgd (gefinancierd door het PHARE-programma) en vervolgens ieder afzonderlijk een nationale dienst voor concurrentie in één van de Lid-Staten van de EU bezocht. Deze actie is door de deelnemers bijzonder op prijs gesteld. De technische bijstand in het kader van het PHARE-programma was tot nu toe voornamelijk gericht op de kartelwetgeving. In 1996 zal de nadruk gelegd worden op monopolies, exclusieve rechten en staatssteun. Hierbij zal de daadwerkelijke toepassing van de regels bijzondere aandacht krijgen. Het Witboek van de Commissie136 is een gids voor de integratie van de LMOE's en legt de nadruk op de grote betekenis van een goed mededingingsbeleid voor de economieën die zich in een overgangsfase XXlIe Verslag over het mededingingsbeleid, par. 85 t/m 89 en XXIVe Verslag, par. 399. PB C 241 van 29. 8. 1994. De Europa-overeenkomsten met Roemenie, de Tsjechische Republiek en de Slowaakse Republiek traden op 1 februari 1995 in werking; die met Polen en Hongarije op 1 februari 1994. De mededingingsvoorschriften in deze overeenkomsten zijn in feite dezelfde als die van het Verdrag van Rome; zie XXIVe Verslag over het mededingingsbeleid, blz. 283, par. 401. Witboek van de Commissie over de voorbereiding van de geassocieerde landen in Midden- en Oost-Europa op integratie in de Interne Markt van de Unie (mei 1995), goedgekeurd door de Europese raad van Cannes in juni 1995. 92 bevinden. In het Witboek worden vier domeinen genoemd waarin aanpassing van de wetgevingen van de geasssocieerde landen essentieel is (kartels, concentraties, staatssteun en staatsmonopolies/exclusieve rechten). Op het gebied van de kartelcontrole zijn belangrijke vorderingen gemaakt; op één na hebben alle geassocieerde landen nu een dienst voor concurrentie. Bij toetreding zullen deze landen het gehele "acquis communautaire" overnemen en in afwachting daarvan wordt verdergegaan met het verstrekken van technische bijstand. De uitvoeringsbepalingen van de Europaovereenkomsten die betrekking hebben op de mededingingsvoorschriften voor ondernemingen zullen binnenkort door de Associatieraden worden aangenomen. De voorgestelde regels voor staatssteun zijn in behandeling. Een land heeft met de regels ingestemd en de formele goedkeuringsprocedure gestart. Een ander land heeft aangekondigd hetzelfde te zullen doen. De Commissie probeert steeds weer, de deelnemers aan het economisch leven in deze landen vertrouwd te maken met het mededingingsbeleid. Tijdens de conferentie van Brno in april 1995 heeft de directeur- generaal voor mededingingszaken voor een groot publiek, waaronder zich ook vertegenwoordigers van concurrentiediensten en van het bedrijfsleven bevonden, een toespraak gehouden over de internationale dimensie van het mededingingsbeleid en het belang van de samenwerking tussen overheidsdiensten. Tijdens de conferentie van Visegrad op 19 en 21 juni 1995 spraken hoofden van concurrentiediensten uit de LMOE's en ambtenaren van DG IV over de specifieke concurrentieproblemen van economieën die in een overgangsfase verkeren en over de wisselwerking tussen concentratiebepalingen en het beleid ten aanzien van staatssteun. Er werd een gemeenschappelijk actieprogramma opgesteld. Zo werd onder andere besloten een netwerk voor elektronische uitwisseling van gegevens op te zetten. In de herfst bezocht de directeur-generaal voor mededingingszaken Bulgarije waar hij over vraagstukken in verband met staatssteun en monopolies sprak. 2. Baltische Staten, Slovenië en Nieuwe Onafhankelijke Staten 222. Als onderdeel van de strategie ter voorbereiding van de toetreding traden op 1 januari 1995 de vrijhandelsovereenkomsten met de Baltische Staten (Estland, Letland en Litouwen) in werking. Deze bevatten dezelfde mededingingsvoorschriften als de Europaovereenkomsten met de LMOE's. De vrijhandelsovereenkomsten worden op korte termijn vervangen door Europaovereenkomsten welke in juni 1995 reeds zijn geparafeerd. De Baltische staten moeten nu in het kader van de voorbereidingsstrategie aan dezelfde voorwaarden voldoen als de LMOE's. Ook zijn dezelfde uitvoeringsbepalingen voorgesteld als voor de LMOE ' s. Een land heeft in beginsel al ingestemd met de voorgestelde regels voor ondernemingen en voor staatssteun. Met Slovenië worden onderhandelingen gevoerd over een Europaovereenkomst. Partnerschaps- en samenwerkingsovereenkomsten zijn gesloten met Rusland, de Oekraïne, Wit-Rusland, Kazachstan, Kirgizië en Moldavië. Hoewel de mededingingsvoorschriften hierin minder streng zijn dan in de overeenkomsten met de LMOE's, bevatten deze overeenkomsten toch een paragraaf over aanpassing van de wetgeving. Er is een begin gemaakt met de samenwerking, met name in de vorm van technische bijstand in het kader van het TACIS-programma. Zo werd in het najaar van 1995 in Moskou een internationale conferentie gefinancierd die was georganiseerd door de Russische dienst voor concurrentie en werd bijgewoond door de adjunct-directeur-generaal voor mededinging. Een Russisch-Europese werkgroep kwam in mei en december bijeen om over de praktische samenwerkingsovereenkomsten te spreken. partnerschaps- uitvoering van en de 93 3. Middellandse-Zeelanden en Mercosur 223. Met Tunesië, Marokko en Israël zijn associatie-overeenkomsten gesloten en met Jordanië, Egypte en Libanon wordt over dergelijke overeenkomsten onderhandeld. Evenals in de Europaovereenkomsten zijn hierin mededingingsvoorschriften erover onderhandeld. De Overeenkomst over een douane-unie met Turkije, die reeds ondertekend is en momenteel geratificeerd wordt, bevat buitengewoon strenge verplichtingen ten aanzien van de aanpassing van de wetgeving, met name de mededingingsregels, die binnen bepaalde termijnen moet worden uitgevoerd. opgenomen of wordt Door al deze bilaterale overeenkomsten ontstaat er een duidelijke ontwikkeling in de richting van beleidsharmonisatie. Dit strookt met de aanbevelingen van de groep van deskundigen over het mededingingsbeleid in de nieuwe wereldhandelsorde (zie hieronder). Met Mercosur zijn onderhandelingen gaande, onder andere over enkele mededingingsaspecten C - Noord-Amerika 224. De Overeenkomst tussen de Europese Unie en de Verenigde Staten betreffende de toepassing van hun mededingingsregels werd op 10 april 1995 door de Raad goedgekeurd. Tegelijkertijd stemde de Raad in met de tekst van een brief aan de Verenigde Staten waarin de Europese Unie haar interpretatie van een aantal bepalingen van de Overeenkomst toelicht137. Deze brief geeft het standpunt weer dat de Commissie aan de Raad heeft doorgegeven en verstrekt opheldering over twee punten. In de eerste plaats zal de Commissie aan de diensten voor kartelcontrole van de VS geen inlichtingen verstrekken die onder de bepalingen van artikel 20 van verordening nr. 17 of onder gelijkwaardige bepalingen van andere verordeningen op het gebied van de mededinging vallen, behoudens uitdrukkelijke toestemming van de betrokken bron. In de tweede plaats zal elk van beide partijen de vertrouwelijkheid van informatie die als zodanig door de andere partij is verstrekt, waarborgen en alle ter beschikking staande rechtsmiddelen aanwenden om onthulling van dergelijke informatie te voorkomen. De Commissie zal de Lid-Staat of Lid-Staten waarop kennisgevingen van de Amerikaanse diensten betrekking hebben, hierover informeren na eerst de mededingingsdiensten van de VS hiervan op de hoogte te hebben gesteld. In overleg met deze diensten zal de Commissie de betreffende Lid-Staat of Lid-Staten ook op de hoogte stellen van samenwerking of coördinatie bij de uitvoering van besluiten. In dit laatste geval zal de Commissie echter het verzoek van de autoriteiten van de VS respecteren om door hen verstrekte inlichtingen niet bekend te maken, indien deze vertrouwelijk moeten blijven. Door de Overeenkomst goed te keuren hebben de Lid-Staten de politieke impuls en de juridische zekerheid gegeven, die nodig waren om de samenwerking tussen de EU en de VS nieuw leven in te blazen. De Overeenkomst heeft tot gevolg gehad dat de EG in de loop van het jaar regelmatig kennisgevingen van de VS heeft ontvangen. In het totaal waren dit er 35 (21 van het Ministerie van Justitie en 14 van • de 137 PB L 95, 27. 4. 1995 als gecorrigeerd door PB L 131, 15. 6. 1995. 94 Federale Commissie voor de Handel) waarvan 21 gevallen van concentraties. De kennisgevingen van de EG aan de VS werden op 10 april hervat na een korte onderbreking vanwege onzekerheid over de rechtsgeldigheid van de Overeenkomst onder het Gemepn. Tchapsrecht1™. Hot totaal aantal kennisgevingen van de EG aan de VS bedroeg in 1995 43, waarvan 30 concentratiezaken. De halfjaarlijkse bilaterale overeenkomsten op hoog niveau tussen de Commissie en de diensten voor kartelcontrole van de VS werden op 13 november na een onderbreking van twee jaar hervat. In de besprekingen werd vooral aandacht besteed aan de efficiëntie van de huidige bilaterale samenwerking. Besloten werd op een aantal gebieden nader onderzoek te verrichten. Voorts werd de toekomstige bilaterale en multilaterale samenwerking bekeken tegen de achtergrond van het verslag van de groep van deskundigen over het mededingingsbeleid in de nieuwe wereldhandelsorde en van de goedkeuring door de VS van de wet inzake internationale samenwerking bij kartelcontrole. Een belangrijk deel van de vergadering was gewijd aan vernieuwende markten en hun verhouding tot het mededingingsbeleid. Op 23 januari gaf de Raad de Commissie toestemming om onderhandelingen met Canada te beginnen over een Overeenkomst inzake bilaterale eerste samenwerking onderhandelingsronde op 27 januari 1995 werden reeds belangrijke vorderingen geboekt bij het definiëren van het raamwerk van een ontwerp-overeenkomst. Deze werd op 6 maart door de groep economische zaken van de Raad behandeld. Verwacht wordt dat de onderhandelingen vóór medio 1996 zullen kunnen worden afgerond. mededingingszaken139. Tijdens in de Op 14 november 1995 vond een informele ontmoeting tussen de Commissie en het Canadese bureu voor mededingingsbeleid plaats waarbij van gedachten werd gewisseld over de recente ontwikkelingen van het mededingingsbeleid in de EU en Canada. D- Japan 225. DG IV heeft in 1995 nauwe banden onderhouden met de Japanse dienst voor mededinging JFTC (Japanase Fair Trade Commission). Op 22 november 1995 vond te Tokyo voor de derde keer een gezamenlijk seminar plaats van de mededingingsdiensten van de EU en Japan. Hierbij in een werd gesproken over de rol van het mededigingsbeleid globaliserende economie en de gebieden waarop het beleid van toepassing is. De bilaterale vergadering tussen DG IV en de JFTC vond plaats op 24 november. Op de agenda stonden de bilaterale betrekkingen en een aantal onderwerpen van gemeenschappelijk belang zoals de liberalisering en de internationalisering van de mededingingsregels. Voorts stelden beide partijen elkaar op de hoogte van de voornaamste ontwikkelingen op het van de vlak van de wetgeving mèdedingingsvoorschriften. en de tenuitvoerlegging In de loop van 1995 zijn de formele en informele contacten met de Japanse autoriteiten toegenomen. Zo heeft DG IV de Japanse regering bij de aanpassing van haar dereguleringsprogramma in mei 1995 zijn desiderata inzake mededinging kunnen voorleggen. Dit zijn strengere toepassing van de mededingingsregels en uitbreiding van het toepassingsgebied, afschaffing van vrijwel alle uitzonderingen en meer bevoegdheden voor de dienst voor mededingingscontrole (JFTC). 138 139 XXIVe Verslag over het mededingingsbeleid, par. 413 XXIVe Verslag over het mededingingsbeleid, par. 414 95 E - Australië en Nieuw-Zeeland ??. f>. Bi j een aantal qel egenheden vonden in dp loop van 1995 bilaterale contacten met Australië plaats. Tijdens deze informele ontmoetingen werd gesproken over recente politieke ontwikkelingen in de EU en Australië, met name op het vlak van de deregulering en de herziening van de Australische mededingingswetgeving. F - Multilaterale Organisaties en andere internationale aangelegenheden 1. OESO 227. DG IV heeft actief deelgenomen aan de werkzaamheden van de OESO op het terrein van de mededinging. Het ging hierbij voornamelijk om harmonisatie van de wetgevingen, internationale samenwerking en de verhouding tussen het mededingingsbeleid en het handelsbeleid in de context van liberalisering van de handelsbetrekkingen. Voorts werd aandacht besteed aan de toepassing van de mededingingsvoorschriften in geliberaliseerde sectoren (telecommunicatie en vervoer over zee)en aan specifieke of sectorale aspecten van het mededingingsbeleid (faillissementsdreiging en rentabiliteitsoverwegingen, verticale integratie in de filmindustrie, mededingings- en milieubeleid). DG IV vertegenwoordigt de Commissie in de werkgroep staatssteun van het industriecomité van de OESO en heeft met haar vakkennis ook in 1995 een nuttige bijdrage kunnen leveren tot de studie die de OESO opstelt over staatsteun aan ondernemingen. 2. WTO 228. In sectoren waarin geen akkoorden zijn bereikt naar aanleiding van de Uruguayronde, zijn actief onderhandelingen gevoerd. Dit geldt met name voor de sector basiscommunicatiediensten. De Europese Unie heeft in het kader van deze onderhandelingen een ontwerp-aanbod voorgelegd, waarin met name wordt aangedrongen op afstemming van de externe liberaliseringskalender aan de liberalisering binnen de Europese Unie en op waarborgen voor de onafhankelijkheid van de regelgevende instanties. Ten aanzien van staatssteun stemden alle aangesloten landen in met het voorstel van de Commissie om het huidige gestandaardiseerde stelsel van kennisgeving van staatssteun en jaarlijkse verslaggeving140 te vervangen door één enkele procedure voor kennisgeving en verslaggeving aan de Commissie en de Wereldhandelsorganisatie. Ten gevolge van deze wijziging kunnen de aanmelding van subsidies uit hoofde van de WTO- overeenkomst inzake subsidies en compenserende maatregelen en de jaarlijkse verslaggeving hierover in één stap worden uitgevoerd. De Commissie is ervan overtuigd dat deze procedure voor de aangesloten landen een administratieve vereenvoudiging betekent en tot grote doorzichtigheid zal leiden. 3. UNCTAD 229. DG IV blijft nauw betrokken bij de werkzaamheden van de UNCTAD op het vlak van restrictieve handelspraktijken. Zo heeft het deelgenomen aan de Derde Conferentie van de Verenigde Naties die de door de UNCTAD vastgestelde grondslagen en regels op dit gebied moet herzien. Brief van de Commissie D/20500 van 2. 8. 1995 ter vervanging van brief SG(94) D/2484 van 22. 2. 1994. 96 4. Internationale samenwerking 230. De groep van deskundigen die in 1994 door Commissielid Van Miert is opgericht om de mogelijkheden tot nauwere samenwerking tussen diensten voor mededinging te onderzoeken, heeft in juli 1995 een verslag uitgebracht141. Dit verslag bevat een aantal aanbevelingen. De mogelijkheid om een internationale concurrentiedienst op te richten en wereldwijde mededingingsregels in te voeren, werd door de groep na een kort onderzoek als voorlopig onhaalbaar terzijde geschoven. Het werd daarentegen wel wenselijk geacht, dat landen die nog niet over een deugdelijke mededingingswetgeving beschikken, hiermee een begin gaan maken. Zij zouden hierbij geholpen moeten worden door landen die op dit gebied reeds de nodige ervaring hebben opgedaan. De groep pleitte voor een tweeledige aanpak, waarbij twee elementen worden samengebracht. In de eerste plaats versterking van de bilaterale samenwerking tussen diensten voor concurrentie, in hoofdzaak via intensivering van de bestaande samenwerking met de Verenigde Staten en uitbreiding van de bilaterale samenwerking tot andere landen. plurilateraal samenwerkingskader, De tweede en belangrijkste aanbeveling van de groep was het creëren van een bilaterale samenwerking, ook in versterkte mate, volgens de groep niet voldoende is om alle problemen van de concurrentiediensten te kunnen oplossen of naleving van de mededingingsregels op markten van derde landen te kunnen afdwingen. Een plurilaterale overeenkomst zou alle elementen van de bilaterale overeenkomsten moeten omvatten en daarnaast een noodzakelijk minimum aan mededingingsregels, een gedragscode en een goed functionerende, vooruitstrevende geschillenregeling. aangezien Op 17 juli heeft de Commissie toestemming gegeven om het verslag voor te leggen aan de Raad en het Parlement met het doel de discussie met de voornaamste partners van de EU en binnen de betrokken internationale organisaties op gang te brengen. de Tijdens de concurrentiediensten van de Lid-Staten op 17 oktober 1995 werd besloten een werkgroep op te richten om de technische aspecten van deze aanbevelingen te bestuderen. directeuren-generaal vergadering van van Het verslag is ook voorgelegd aan het Europees Parlement, het Comité voor artikel 113 van de Raad en de OESO-partners. De eerste reacties waren positief. Mededingingsbeleid in de nieuwe wereldhandelsorde: versterking van internationale samenwerking en regels. COM (95) 359 def. 97 VI - Voorlichtingsbeleid 231. De actieve campagne ter voorlichting van het publiek over het mededingingsbeleid is in 1995 voortgezet. Nog steeds heeft ongeveer een derde van de perscommuniques van de Commissie betrekking op mededingingskwesties. De voorlichtingsdienst van DG IV heeft met de beperkte middelen waarover het beschikt in de loop van het jaar meer dan 1000 vragen van het publiek beantwoord door documentatie toe te sturen of nuttig advies te verstrekken. Bij gebrek aan middelen moest tegen het eind van het jaar worden overgegaan tot het beantwoorden van verzoeken om inlichtingen met standaardbrieven. Deze bevatten een bijgewerkte lijst van voor het publiek toegankelijke publikaties van de Gemeenschap over het mededingingsbeleid142 (waaronder studies en voordrachten van personeelsleden van DG IV). In samenwerking met het Bureau voor Officiële Publikaties heeft DG IV in 1995 een aantal naslagwerken over het mededingingsbeleid gepubliceerd terwijl ook de drie keer per jaar verschijnende EC Competition Policy Newsletter (met een oplage van momenteel 17. 000)een belangrijke bron van informatie is geworden. Voor 1996 zijn aantal nieuwe publikaties in voorbereiding en DG IV heeft het plan informatie in te voeren in EUROPA, de hostcomputer van de Europese Instellingen op World Wide Web143. publikaties Voor meer informatie over het verkrijgen van de laatste lijst van Voor het publiek gelieve contact toegankelijke op te nemen met DG IV Cellule Information, C150 00/158, Wetstraat 200 , B-1049 Brussel, tel. (+32-2) 295 76 20, fax. (+32-2) 295 54 37, Electronic mail: X400: C=BE ; a=RTT ; p=CEC;o=DG4;s=INF04, Internet: Info4@dg4. cec. bë http://www. cec. lu van de Gemeenschap over het mededingingsbeleid, 98 Bijlage In het versing behandelde zaken 1. Artikelen 85 en 86 en artikel 90 Zaak Atlas - Phoenix ATR/BAe BASF/Accinauto Coapi Gas Interconnector ICG/CCI Morlaix Inmarsat-P Luchthaven Brussel Nationaal Lufthansa/SAS Omnitel Pronto Italia Organon Pelikan/Kyocera TACA Unilever/Mars Van Marwijk/FNK-SCK Vebacom 2. Concentratiecontrole Zaak ABB/Daimler Benz Crown Cork and Seal/Carnaud MetalBox Glaxo/Wellcome Lyonnaise des Eaux/Northumbrian Water Punt (en) 57 61-62 36 89 82 40,43 59 120 77-78 109 37-38 87 ___7J 40,41 40,42 111 Punt (en) 139 141 142 145 Mercedes Benz/Kàssbohrer 135,137 Nordic Satellite Distribution Orkla/volvo Perrier Repola Corporation/Kymmene RTL/Veronica/Endemol Siemens/Italtel Swissair/Sabena 1 133 140 147 144 134 135-136 76,143 ' =ü 99 3. Steunmaatregelen van de Staten Zaak Air France AOM BSL (Buna, Sâchsiche Olefinwerke,Leuna) CGM Chrysler Crédit Lyonnais DAF België DAF Nederland Deense energiewet EM-Filature Energieheffingen in Nederland Enichem Agricultura S. p. A. Ferries Golfo De Viscaya Ferrovie dello Stato S. p. A. Fiat Mezzogiorno Ford Genk Ford Valencia Ford/VW Setubal - Guascor (Gutierrez Asunce Corporacion) Instituut voor de ontwikkeling van Andalusie Kimberley-Clark Lech-Stahlwerke GmbH Leuna-Werke GmbH Lisnave Lufthansa Maschinenfabrik Sangerhausen GmbH NedCar-Volvo/Mitsubishi Opel Austria Opel Eisenach Poste française ROSCOs Rover Santana Motor SA Schoenenindustrie in Italië SEAT-Volkswagen Siemens Nixdorf AG/Mainz Punt (en) 177, 178 181 215 185 171 197 168 168 202, 206 159 206 159, 214 184 189 171 167 169 171 212 159 158 159 162 159 180 160 171 169 171 198 189 171 213 203 168 157 1 SNF 1 171 I 100 S wi. • i ua i f - S a b e na Sytraval TAP Textilwerke Deggendorf GmbH tegen Commissie Tubacex Zweedse steunregeling ter bevordering van de werkgelegenheid I /^ 217 177 154 157, 160 202 101 ISSN 0254-1513 COM(96) 126 def. DOCUMENTEN NL 08 Catalogusnummer : CB-CO-96-135-NL-C ISBN 92-78-01878-3 Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen L-2985 Luxemburg At v