text: COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN Brussel, 17. 04. 1996 COM(96) 160 def. EERSTE VERSLAG OVER DE INACHTNEMING VAN DE CULTURELE ASPECTEN BIJ HET OPTREDEN VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAP (door de Commissie ingediend) ALGEMENE INLEIDING In de preambule van het Verdrag betreffende de Europese Unie, dat op 7 februari 1992 in Maastricht werd ondertekend, hebben de Hoge Verdragsluitende Partijen hun voornemen tot uitdrukking gebracht om "een nieuwe etappe te markeren in het proces van Europese integratie waarmee een aanvang is gemaakt met de oprichting van de Europese Gemeenschappen. door de totstandbrenging van een steeds hechter verbond tussen de volkeren van Europa. ". De wens om de volkeren van Europa nauwer te betrekken bij het proces van Europese integratie komt in het bijzonder tot uiting door de instelling van een Europees burgerschap ("er wordt een burgerschap van de Unie ingesteld"), en door de uitdrukkelijke toekenning van bevoegdheden aan de Gemeenschap op nieuwe terreinen (onderwijs, jeugd, cultuur, volksgezondheid, consumentenbescherming. ). De belangrijkste factoren van de Europese integratie zijn historisch verbonden met de economische en handelsactiviteiten en derhalve dient die integratie op een bredere basis te worden verdiept. Bij dit proces moeten de burgers meer worden betrokken en moet het gevoel dat men tot de Europese Unie behoort, worden versterkt. Bovendien dient hierbij de verscheidenheid aan regionale en nationale tradities en culturen van de betrokken partijen te worden gerespecteerd. Hierbij moet het optreden op cultuurgebied een belangrijke rol spelen. Door het Verdrag betreffende de Europese Unie zijn enkele wijzigingen aangebracht op het vlak van de cultuur. Om er enkele van te noemen: - artikel 3, onder p), waarin als een van de doelstellingen van de communautaire actie wordt genoemd: "een bijdrage tot onderwijs en opleiding van hoog gehalte, en tot de ontplooiing van de culturen van de Lid-Staten", - artikel 92, lid 3, onder d), waarin wordt bepaald dat als verenigbaar met de gemeenschappelijke markt kunnen worden beschouwd: "de steunmaatregelen om de cultuur en de instandhouding van het culturele erfgoed te bevorderen, wanneer door deze maatregelen de voorwaarden inzake het handelsverkeer en de mededingingsvoorwaarden in de Gemeenschap niet zodanig worden veranderd dat het gemeenschappelijk belang wordt geschaad", - titel IX, artikel 128, van het EG-Verdrag biedt een specifieke basis voor de verwezenlijking van aanmoedigingsacties gericht op het ondersteunen en aanvullen van de activiteiten van de Lid-Staten op de omschreven gebieden, onder eerbiediging van de nationale en regionale verscheidenheid en met nadruk op het gemeenschappelijk cultureel erfgoed. Doordat een specifieke rechtsgrondslag voor cultuur in het Verdrag betreffende de Europese Unie wordt opgenomen, wordt duidelijk gemaakt dat de communautaire actie inzake cultuur voortaan een permanent karakter heeft en een erkend werkterrein van de Gemeenschap wordt. 1. Artikel 128 van het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap, zoals gewijzigd door het Verdrag betreffende de Europese Unie Titel IX, artikel 128, van het EG-Verdrag is grondig geanalyseerd in het kader van de Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement en de Raad van de Europese Unie (COM(94)356 van 27. 07. 1994): "de actie van de Europese Gemeenschap ten behoeve van de cultuur". Deze Mededeling heeft als kader gediend voor de goedkeuring door de Commissie van drie actieprogramma's: "Caleidoscoop", gewijd aan artistieke en culturele activiteiten, "Ariane", gewijd aan het boek en het lezen, en "Raphaël" op het gebied van het cultureel erfgoed. In deze Mededeling worden behandeld: 1/ de doelstellingen van de actie ten behoeve van cultuur, namelijk: bijdragen tot de ontplooiing van de culturen van de Lid-Staten onder eerbiediging van hun nationale en regionale verscheidenheid en tegelijkertijd met nadruk op het gemeenschappelijk cultureel erfgoed; de totstandkoming van hedendaags scheppend werk aanmoedigen; de culturele samenwerking met derde landen en met internationale organisaties bevorderen. 2/ de gebieden waarin wordt opgetreden: kennis en verbreiding van de cultuur en de geschiedenis van de Europese volkeren, instandhouding van het cultureel erfgoed, culturele uitwisseling, scheppend werk op artistiek en literair gebied. 3/ de wijze van steunverlening van de Gemeenschap. De Gemeenschap laat zich bij haar optreden op cultureel gebied leiden door het complementariteits- en het subsidiariteitsbeginsel. Het gaat erom de samenwerking tussen de Lid-Staten te bevorderen in de genoemde gebieden. Artikel 128 biedt geen rechtsgrondslag voor harmonisatie van de nationale wettelijke bepalingen. Er dient te worden onderstreept dat deze door het Verdrag betreffende de Europese Unie opgenomen bepaling absoluut geen afbreuk doet aan de rechtsgrondslagen op grond waarvan wettelijke bepalingen inzake andere doelstellingen doch met een culturele strekking of uitwerking worden geharmoniseerd. Dientengevolge kan de Gemeenschap haar actie voortzetten en verdiepen binnen de taken die haar door het Verdrag zijn toegewezen. Het Verdrag betreffende de Europese Unie heeft bijkomende bevoegdheden toegekend aan de Gemeenschap en heeft er haar geen ontnomen. In artikel 128, lid 4, van het Verdrag wordt bepaald dat de Gemeenschap voortaan bij andere acties of ander beleid rekening moet houden met de culturele aspecten. 4/ de besluitvormingsprocedure is die bedoeld in artikel 189 B (medebeslissingsprocedure), met raadpleging van het Comité van de Regio's. In alle stadia van deze procedure is eenparigheid van stemmen in de Raad vereist. 2. Inachtneming van de culturele aspecten (lid 4 van artikel 128) Lid 4 van artikel 128 stipuleert dat "de Gemeenschap rekening houdt met de culturele aspecten bij haar optreden uit hoofde van andere bepalingen van dit Verdrag". Het gaat hierbij om een fundamentele bepaling die de Hoge Verdragsluitende Partijen in het Verdrag hebben opgenomen en waaruit hun wil blijkt om cultuur tot de grote doelstellingen van de Europese Unie te rekenen. Deze bepaling houdt immers in dat de Europese Gemeenschap bij geheel haar optreden verplicht is rekening te houden met de doelstellingen op cultureel gebied. Artikel 128, lid 4, maakt deze inachtneming van de "culturele aspecten" tot een des te dwingender noodzaak daar deze voor het overgrote deel onder de bevoegdheid van de Lid-Staten blijven vallen en deze volledig bevoegd zijn om hun doelstellingen en beleidslijnen op dat vlak vast te stellen. Artikel 128, lid 4, noopt de communautaire wetgever er aldus toe om bij het vaststellen van een maatregel de verschillende doelstellingen van het Verdrag te verenigen. In de loop van de geschiedenis van de Gemeenschap werd dit wel toegepast en werd er bij de opstelling van communautaire besluiten aldus rekening gehouden met overwegingen inzake cultuurbeleid, bijvoorbeeld die tot instelling van een gemeenschappelijk beleid of waarin de middelen werden geboden om de binnenmarkt op te richten en te doen functioneren. Sinds de inwerkingtreding van het Verdrag betreffende de Europese Unie wordt deze regel echter verplicht en systematisch toegepast, zowel voor de wetgevende besluiten als voor de gemeenschappelijke beleidstakken. Voor het peilen van de werkelijke situatie en het effect van de bepalingen van artikel 128, lid 4, alsook van de vooruitzichten die deze bepalingen bieden voor de ontwikkeling van de culturele actie van de Gemeenschap, had de Commissie in de bovengenoemde Mededeling aangekondigd dat er een verslag zou worden opgesteld over de culturele dimensie binnen de communautaire beleidstakken. Dit verslag zou dan aan het Parlement, de Raad en aan het Comité van de Regio's worden voorgelegd. Overigens had de Commissie eveneens aangekondigd dat er interne maatregelen zouden worden uitgewerkt waardoor bij de vaststelling en tenuitvoerlegging van het communautair beleid op de verschillende gebieden met gevolgen op cultureel gebied rekening kan worden gehouden met de eisen wat betreft de cultuur. Bijgevolg gaat dit verslag niet over de culturele acties die de Gemeenschap op grond van artikel 128 heeft gevoerd: het Caleidoscoop-programma (artistieke activiteiten) dat in maart 1996 in werking is getreden, het Ariane-programma (boek en lezen) en het Raphaèl-programma (cultureel erfgoed), die thans door de instellingen worden bestudeerd. 3. Methodologie van het verslag over artikel 128, lid 4 Het onderzoek naar de wijze waarop in de diverse communautaire besluiten en beleidstakken rekening is of wordt gehouden met de culturele aspecten - onderwerp van het onderhavige verslag - is vanzelfsprekend afhankelijk van de definitie van cultuur. Het concept cultuur is evenwel een concept met vage omtrekken en varieert naargelang de denkwijze, de maatschappij en het tijdperk. Cultuur kan te maken hebben met de schone kunsten, de literatuur. maar kan zich ook uitstrekken tot al de kennis en de kenmerken van een maatschappij die het mogelijk maken om de wereld te begrijpen. Een cultuurgebied is "een ruimte waarin de bundeling van bepaalde culturele kenmerken overheerst" (F. Braudel). Deze benadering is terug te vinden in de definitie van cultuur die de Wereldconferentie van Unesco inzake het cultuurbeleid heeft uitgewerkt: "cultuur is het geheel van onderscheidende, geestelijke en materiële, intellectuele en affectieve kenmerken die een maatschappij of een sociale groep karakteriseren". (Mexico 1982). Deze ruime definitie voorspelt al meteen de moeilijkheden bij het opstellen van dit verslag. Op deze basis kunnen namelijk de gehele opbouw van Europa, de Verdragen zelf en alle handelingen waartoe zij aanleiding hebben gegeven, beschouwd worden als culturele expressie en realisatie. Als men daarentegen de "culturele aspecten" beperkt tot de traditionele bestanddelen van hetgeen men doorgaans "cultuurbeleid" noemt, namelijk het cultureel erfgoed, de podiumkunsten, de literatuur. , is er het gevaar dat er belangrijke ^parameters worden verwaarloosd die tot de vorming van de culturen bijdragen. Overwegende dat het niet de taak van een instelling is om de inhoud van het concept cultuur te definiëren, wordt in het onderhavige verslag - dat geen aanspraak op volledigheid kan maken - een ptàgmàimhê aanpak gevolgd, m wurdl binnen <te kp^Mn^n ó\e inh^ni zijn wn i\w$ aanpap g^wlif de volgende vier vragen te beantwoorden: - Welke besluiten en beleidslijnen van de Gemeenschap waarbij culturele kwesties dienden en dienen te worden behandeld, die gevolgen hebben gehad en kunnen hebben op cultureel gebied, hebben een culturele dimensie gekregen? - Hoe werden in deze besluiten en beleidslijnen de nagestreefde doelstellingen en de doelstellingen van culturele aard met elkaar verenigd? In hoeverre werd er rekening gehouden met de culturele aspecten? - Hebben de op communautair niveau vastgelegde richtsnoeren en genomen besluiten de op regionaal of nationaal niveau vastgelegde richtsnoeren en genomen besluiten inzake cultuurbeleid geconsolideerd, beïnvloed of verzwakt? - Bij welke toekomstige beleidsbesluiten moet in het bijzonder rekening gehouden met de "culturele aspecten"? Na het opmaken van deze inventaris worden in het onderhavige verslag de wegen en middelen bestudeerd om in te spelen op de nieuwe taken op cultureel gebied die het Verdrag betreffende de Europese Unie heeft toegewezen aan de Gemeenschap. Hierbij wordt een methode voorgesteld om de culturele aspecten in aanmerking te nemen bij het opstellen van de besluiten en het vastleggen en uitvoeren van de beleidslijnen die effect kunnen hebben op cultureel gebied, en wel onder eerbiediging van het subsidiariteitsbeginsel en de verscheidenheid van de culturen van de Lid-Staten. VERSLAG OVER DE INACHTNEMING VAN DE CULTURELE ASPECTEN BIJ HET OPTREDEN VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAP (Artikel 128, lid 4, van het EG-Verdrag) I. CULTUUR EN INTERNE MARKT - REGELGEVING Hoofdstuk I: VRIJ VERKEER EN PERSONEN DIE IN DE CULTURELE SECTOR WERKZAAM ZIJN Hoofdstuk II: AUTEURSRECHTEN Hoofdstuk III: BELASTINGEN Hoofdstuk IV: MEDEDINGINGSBELEID Hoofdstuk V: VERKEER VAN CULTUURGOEDEREN Hoofdstuk VI: TRADITIONELE EN REGIONALE LANDBOUWPRODUKTIE Hoofdstuk VII: CULTUUR IN DE ARRESTEN VAN HET HOF VAN JUSTITIE II. CULTUUR IN HET INTERNE BELEID VAN DE GEMEENSCHAP Hoofdstuk I: CULTUUR, COHESIE ONTWIKKELING EN EVENWICHTIGE RUIMTELIJKE 1. Cultuur en regionale programma's Regio's van doelstelling 1 Regio's van doelstelling 2 Regio's van doelstelling 5b Programma's van communautaire initiatieven met regionale strekking en cultuur 2. 3. Artikel 10 van de EFRO-Verordening Hoofdstuk II: CULTUUR, SOCIAAL BELEID EN MENSELIJKE HULPBRONNEN 1. Cultuur, werkgelegenheid en sociale samenhang 2. Cultuur en menselijke hulpbronnen Hoofdstuk III: CULTUUR EN GEAVANCEERDE TECHNOLOGIEËN 1. Geavanceerde informatie- en communicatietechnologie 2. Inhoudindustrie en de informatiemarkt Hoofdstuk IV: CULTUUR EN OVERIG INTERN BELEID Toerisme en cultuur 1. Milieu en cultuur 2. 3. Onderzoek en cultuur 4. Het midden- en kleinbedrijf Sociale economie en cultuur 5. 6. Communautaire actie voor jumelages tussen Europese gemeenten III. AUDIOVISUEEL BELEID Hoofdstuk I: Hoofdstuk II: REGELGEVINGSASPECTEN STEUNMAATREGELEN IV. CULTUUR IN DE EXTERNE BETREKKINGEN VAN DE GEMEENSCHAP Hoofdstuk I: Hoofdstuk II: HANDELSPOLITIEK SAMENWERKINGSACTIES MET DERDE LANDEN V. CONCLUSIES DEEL I: CULTUUR EN INTERNE MARKT - REGELGEVING Het onderhavige deel behandelt het in aanmerking nemen van de culturele aspecten bij de totstandkoming van het Gemeenschapsrecht. Dit deel wil analyseren hoe de Gemeenschap de algemene doelstellingen van de Unie heeft verenigd met de culturele overwegingen die soms kunnen afwijken van de wettelijke verplichtingen die uit de tenuitvoerlegging van het Verdrag voortvloeien. Dit deel behandelt hoofdzakelijk de onderwerpen die rechtstreeks met de culturele sector te maken hebben op de belangrijkste terreinen van het Gemeenschapsrecht: de vier fundamentele vrijheden van het Verdrag: vrij verkeer van personen, goederen, diensten en kapitaal; auteursrechten, belastingen, mededingingsbeleid en verkeer van cultuurgoederen. De besluiten inzake het afgeleid communautair recht zijn hierbij in aanmerking genomen, en de eventuele rol van de jurisprudentie van het Hof van Justitie in de totstandkoming van deze besluiten is hierbij nader gepreciseerd. Het is overigens nuttig gebleken een overzicht te geven van de belangrijkste arresten die aantonen hoe het Hof de diverse geschillen met een culturele dimensie heeft beslecht. Ieder hoofdstuk van het onderhavige deel bevat een evaluatie van de inachtneming van de culturele aspecten, en er wordt daarin gewag gemaakt van de belangrijkste toekomstige beleidsbesluiten waarbij daarmee rekening zal moeten worden gehouden. Hierbij moet worden onderstreept dat vrijwel alle behandelde besluiten en arresten genomen en gewezen zijn vóór de invoering van artikel 128, zoals gewijzigd door het Verdrag betreffende de Europese Unie. Hoofdstuk I: VRIJ VERKEER EN PERSONEN DIE IN DE CULTURELE SECTOR WERKZAAM ZIJN Hoofdstuk II: AUTEURSRECHTEN Hoofdstuk III: BELASTINGEN Hoofdstuk IV: MEDEDINGINGSBELEID Hoofdstuk V: VERKEER VAN CULTUURGOEDEREN Hoofdstuk VI: TRADITIONELE EN REGIONALE LANDBOUWPRODUKTIE Hoofdstuk VII: CULTUUR IN DE ARRESTEN VAN HET HOF VAN JUSTITIE HOOFDSTUK I: VRIJ VERKEER EN PERSONEN DIE IN DE CULTURELE SECTOR WERKZAAM ZIJN De onderdanen van de Lid-Staten van de Gemeenschap hebben de vrijheid zich te verplaatsen naar of te verblijven in een andere Lid-Staat dan die waar zij woonachtig zijn. Dit verblijfsrecht geeft iedere communautaire onderdaan1 met name het recht om een beroepsactiviteit te zoeken en uit te oefenen, al dan niet in loondienst, ongeacht het beoogde activiteitengebied. De personen die hun beroepsbezigheden in de culturele sector verrichten, genieten volledig het fundamentele communautaire recht van vrij verkeer van personen. 1/ Beginselen * Vrij verkeer van werknemers (artikel 48 en volgende van het EG-Verdrag) Het vrije verkeer van werknemers, zoals bepaald in artikel 48 van het EG-Verdrag, impliceert de afschaffing van elke discriminatie op grond van de nationaliteit voor wat de werkgelegenheid, de beloning en de overige arbeidsvoorwaarden betreft. Hier zijn echter een aantal beperkingen mogelijk uit hoofde van de openbare orde, de openbare veiligheid en de volksgezondheid. Bovendien heeft de wetgever een voorbehoud ingelast wat de betrekkingen in overheidsdienst betreft (art. 48, lid 4). Het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen heeft de gelegenheid gehad zich uit te spreken inzake de notie betrekking in overheidsdienst, en is van mening dat deze uitzondering alleen voor die betrekkingen geldt welke een directe of indirecte deelname aan "de uitoefening van de openbare macht" inhouden, of voor functies die "de handhaving van de algemene belangen van de Staat" of van de lagere overheden betreffen2. Naar aanleiding van deze arresten hebben verscheidene Lid-Staten hun regelgeving betreffende de toegang tot betrekkingen in overheidsdienst moeten wijzigen. Op cultureel gebied werden de omroepdiensten het meest door deze liberalisering getroffen, naast het onderwijs in overheidsinstellingen. * Vrij verkeer van anders dan in loondienst werkzame personen: vrijheid van vestiging (art. 52 en volgende van het*EG-Verdrag) en het vrij verrichten van diensten (art. 59 en volgende van het EG- Verdrag) De vrijheid van vestiging veronderstelt dat men in een andere Lid-Staat dan die waar men woonachtig is, een hoofd- of bijvestiging kan oprichten om er anders dan in loondienst een beroep uit te oefenen. Het vrij verrichten van diensten veronderstelt dat men tegen beloning, maar zonder permanente of duurzame vestiging, diensten kan verlenen. 'Een ieder die de nationaliteit van een Lid-Staat bezit 2Twee arresten: van 17. 12. 1980 en 26. 05. 1982, Commissie v/België Net als het vrije verkeer van werknemers, kunnen ook de vrijheid van vestiging en het vrij verrichten van diensten beperkt worden om redenen van openbare orde, openbare veiligheid en volksgezondheid, en omvatten zij niet de werkzaamheden die rechtstreeks en specifiek te maken hebben met de uitoefening van het openbaar gezag. Het Hof van Justitie heeft ook de uitzondering inzake de uitoefening van het openbaar gezag op beperkende wijze geïnterpreteerd door een onderscheid te maken tussen activiteit en beroep. Zo mag de notie deelname aan de uitoefening van het openbaar gezag geen belemmering vormen voor de toegang tot een beroep in zijn totaliteit3. Voor alle werkenden (al dan niet in loondienst) moeten de wettelijke bepalingen allereerst gelijke behandeling garanderen, dat wil zeggen het verbod van elke discriminatie op grond van de nationaliteit. Bovendien zijn zonder onderscheid toepasselijke beperkingen ook onverenigbaar met deze fundamentele vrijheden die door het Verdrag zijn erkend, als zij niet gerechtvaardigd worden door een dwingende reden van algemeen belang die geen gelijkwaardige bescherming geniet in het land van vestiging, als de beoogde doelstelling daardoor niet kan worden verwezenlijkt en als zij bovenmatig zijn ten opzichte van het beoogde doel (dat wil zeggen, als zij vervangen kunnen worden door minder dwingende maatregelen). Wat de beperkingen betreft die gerechtvaardigd zijn door objectieve overwegingen op grond van het algemeen belang, heeft het Hof enkele dwingende eisen erkend voor de culturele sector. 4 2/ Begeleidende maatregelen Het vrije verkeer van al dan niet in loondienst werkenden is slechts volledig gegarandeerd als het gepaard gaat met de volgende bijkomende maatregelen: de wederzijdse erkenning van diploma's; de coördinatie van de wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen inzake de toegang tot de uitoefening van werkzaamheden; de coördinatie van wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen inzake de sociale zekerheid. Er zijn talrijke sectorièle richtlijnen goedgekeurd maar zij hebben hoofdzakelijk betrekking op medische en paramedische beroepen. Wat de niet-medische beroepen betreft die te maken hebben met de culturele sector, verdient vermelding: - de richtlijn van 10. 6. 19855 betreffende architecten en "inzake de onderlinge erkenning van de diploma's, certificaten en andere titels op het gebied van de architectuur, tevens houdende maatregelen tot vergemakkelijking van de daadwerkelijke uitoefening van het recht van vestiging en vrij verrfchten van diensten". Vervolgens hebben de communautaire Instellingen besloten om de gevalsgewijze toegepaste methode te vervangen door een algemeen stelsel van erkenning. Hiertoe werden er twee richtlijnen goedgekeurd: 3Arrest in de zaak "Reyners" van het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen van 21. 06. 1974 4Zie hoofdstuk VII 5PBC 223, 21. 08. 1985 de eerste richtlijn, van 21. 12. 1988 (van kracht sinds 1. 1. 1991 ), beoogt het instellen van een stelsel van erkenning van diploma's van hoger onderwijs met een duur van minstens drie jaar; de tweede richtlijn, goedgekeurd op 24. 7. 1992 (van kracht sinds 18. 6. 1994), betreft opleidingen met een duur van minder dan driejaar, alsook de vakdiploma's en de bekwaamheidsattesten afgegeven in het kader van het secundair, algemeen of beroepsonderwijs. Deze twee richtlijnen zijn slechts van toepassing bij ontbreken van een sectoriële richtlijn en hebben tot doel de uitoefening te vereenvoudigen van alle beroepswerkzaamheden waarvoor in het gastland een diploma vereist is (zogenaamde gereglementeerde beroepen). Dit systeem berust op het principe van wederzijds vertrouwen. Als er echter te grote verschillen tussen de opleidingen bestaan wat de inhoud en de duur ervan betreft, kan het gastland compensatiemaatregelen opleggen, ofwel het doorlopen van een aanpassingsstage, of het afleggen van een proeve van bekwaamheid. In februari 1996 heeft de Commissie een verslag goedgekeurd over de werking van het algemeen stelsel ter erkenning van diploma's van hoger onderwijs voor de periode 1991-1994, waarin zij vaststelt dat dit nieuwe stelsel op bevredigende wijze functioneert. De gereglementeerde beroepen in de culturele sector vallen voor het overgrote deel onder het algemene stelsel van erkenning. In Frankrijk is het beroep van veilingmeester bijvoorbeeld gereglementeerd en valt dit als zodanig onder het algemeen stelsel van erkenning. Wat de sociale zekerheid betreft, coördineert een communautaire verordening van 14. 6. 1971, aangevuld door een verordening van 2. 6. 1983, de diverse nationale stelsels die van toepassing zijn op al dan niet in loondienst werkenden die zich binnen de Gemeenschap verplaatsen. De communautaire reglementering sluit "sociale en medische bijstand" uit; deze blijft voorbehouden voor eigen onderdanen. Culturele werkers en kunstenaars die zich binnen de Gemeenschap verplaatsen, vallen volledig onder deze verordeningen. * * * * ** Concluderend stelt men vast dat de Gemeenschap zich voortdurend inzet om het vrije verkeer van personen die een economische activiteit uitoefenen, volledig te verwerkelijken, en dat het vrije verkeer op bevredigende wijze van toepassing is op personen die in de culturele sector werkzaam zijn. Niettemin bestaan er in deze beroepssector bepaalde specifieke problemen die de ministers van Cultuur ertoe hebben aangezet na te denken over de bijzondere context waarin de culturele beroepen worden uitgeoefend, waarbij zelfs werd gedacht aan een statuut van kunstenaar. Ook al hebben de meeste Lid- Staten onderstreept dat zij belang hechten aan de situatie van de artistieke beroepen (directe belastingen, sociale positie, enz,. ), toch hebben zij ook benadrukt dat zij van mening zijn dat deze kwesties onder de nationale bevoegdheden vallen en dat zij in dit stadium een communautaire actie, met name vanwege het subsidiariteitsbeginsel, niet gerechtvaardigd achten6. 6Informele Raad te Antwerpen op 19 en 20 september 1993. 10 In het algemene kader van het vrije verkeer heeft de Commissie een "groep op hoog niveau voor het vrije verkeer van personen" opgericht die tot taak heeft om vóór het einde van 1996 een verslag in te dienen over alle (juridische, administratieve en praktische) problemen die burgers bij de uitoefening van hun recht op werk en vestiging in een andere Lid-Staat ondervinden. De Commissie zal niet nalaten, met name op basis van artikel 128, lid 4, aandachtig de moeilijkheden te volgen die meer in het bijzonder betrekking hebben op de culturele sector. 11 HOOFDSTUK II: AUTEURSRECHTEN EN NABURIGE RECHTEN Het auteursrecht heeft economische, juridische en culturele aspecten. Enerzijds heeft de auteur zo het recht om een geldelijk voordeel te halen uit het economisch gebruik van zijn werk. Anderzijds wordt door dat recht de intellectuele en artistieke schepping gestimuleerd. In het algemeen wordt het auteursrecht gedefinieerd als een exclusief recht op de exploitatie van een literair, muzikaal of artistiek werk. Het wordt gevormd door vermogensrechtelijke en morele voorrechten. Op vermogensrechtelijk vlak geniet de houder van een auteursrecht hoofdzakelijk twee voorrechten : het geven van toestemming voor de uitvoering (directe mededeling aan het publiek) of de reproduktie van zijn werk (materiële vastlegging van het werk door eender welk procédé). De auteur geniet eveneens voorrechten op moreel vlak, zoals het recht om zich te verzetten tegen iedere vervorming van zijn werk, of het recht het auteurschap ervan op te eisen, gerechtvaardigd door het feit dat het werk de weerspiegeling van de persoonlijkheid van de auteur is. De naburige rechten liggen dicht bij de auteursrechten en zijn erop gericht bepaalde artistieke beroepen te beschermen waarbij strikt genomen geen scheppende activiteit wordt uitgeoefend, zoals het geval is bij vertolkende of uitvoerende kunstenaars, producenten van fonogrammen en omroeporganisaties. De opkomst van nieuwe technologieën en de totstandkoming van de interne markt tegen eind 1992 hebben op dit vlak een impuls gegeven aan de actie van de Gemeenschap. 1. Het acquis communautaire De werkzaamheden van de Gemeenschap op dit vlak hebben een aanvang genomen met de goedkeuring in 1988 van het Groenboek over het auteursrecht en de uitdaging der technologie7 - dat hoofdzakelijk een economische analyse was -, maar vooral door de goedkeuring in 1990 van een werkprogramma8, waarin de Commissie een nieuwe aanpak voorstelt die het tweeledige (culturele en economische) karakter van het auteursrecht verenigt. De Commissie onderstreept hierin met name dat iedere harmonisatie van het auteursrecht en van de naburige rechten op basis van een hoog beschermingsniveau moet geschieden omdat zij noodzakelijk zijn voor de culturele schepping en omdat de bescherming ervan de beste waarborg is voor de instandhouding en de ontwikkeling van de creativiteit in het belang van de auteurs, de cultuurindustrie, de consument en uiteindelijk de gehele samenleving. De Gemeenschap streeft immers naar een hoger niveau van bescherming van het auteursrecht en de naburige rechten (harmonisatie naar boven toe). 7COM(88) 172 def. , 07. 06. 1988 8Vervolg op het Groenboek, Werkprogramma van de Commissie inzake auteursrecht en verwante rechten, COM(90)584 def. van 17. 01. 1991. 12 Er moet worden benadrukt dat cultuur een gevoelig thema is, en dit heeft de Commissie ertoe aangezet om de beroepskringen uitgebreid te raadplegen alvorens een voorstel tot harmonisatie te doen. Tot op heden zijn er een aantal richtlijnen goedgekeurd die niet alleen gericht zijn op een hoog en doeltreffend beschermingsniveau maar die eveneens een juridisch kader bieden dat gunstig is voor de ontwikkeling van de intellectuele en artistieke schepping. Op dit ogenblik vormen deze richtlijnen een eerste onderbouw van maatregelen die op communautair niveau een hoge graad van bescherming behelzen inzake auteurs- en naburige rechten. De goedgekeurde richtlijnen zijn: 1. Richtlijn betreffende de rechtsbescherming van computerprogramma's, van 14. 5. 19919 Deze richtlijn heeft tot doel auteursrechtelijke bescherming te bieden aan computerprogramma's, in welke vorm dan ook, als literaire werken. Zij bepaalt wie beschermd wordt, de exclusieve rechten van de beschermde personen om bepaalde handelingen toe te staan ofte verbieden, alsook de duur van de bescherming (duur van 50 jaar verlengd tot 70 jaar door de hieronder genoemde richtlijn "duur"). 2. Richtlijn betreffende het verhuurrecht, het uitleenrecht en bepaalde naburige rechten op het gebied van intellectuele eigendom, van 19. 11. 199210 Deze richtlijn voorziet in enerzijds uitsluitend verhuur- en uitleenrecht van auteursrechtelijk beschermde werken voor bepaalde groepen rechthebbenden (auteurs, uitvoerende kunstenaars, producenten van fonogrammen en filmproducenten), en anderzijds het vastleggingsrecht, het reproduktierecht, het distributierecht, het recht tot uitzending en mededeling aan het publiek op het gebied van de bescherming van de naburige rechten. 3. Richtlijn tot coördinatie van bepaalde voorschriften betreffende het auteursrecht en naburige rechten op het gebied van de satellietomroep en de doorgifte via de kabel, van 27. 9. 1993" Deze richtlijn vervolledigt, op het vlak van de intellectuele eigendom, de richtlijn van 3. 10. 1989 "Televisie zonder grenzen"12 en beoogt het juridische kader van de eengemaakte audiovisuele ruimte te harmoniseren door enerzijds uit te gaan van het principe van de contractuele verwerving van de rechten op mededeling per satelliet in één enkele plaats, en anderzijds van het principe van het collectief beneer voor de onderhandelingen over de rechten op doorgifte via de kabel. 991/250 PB L 122/42 van 17 mei 1991 ,092/100/EEG, PB L 346/61 van 27. 11. 1992 "93/83/EEG, PB L 248/15 van 6. 10. 1993 ,2Richtlijn 89/552/EEG betreffende de coördinatie van bepaalde wettelijke en inzake de uitoefening van televisie in de Lid-Staten bestuursrechtelijke bepalingen omroepactiviteiten, PB L 298 van 17. 10. 1989 13 4. Richtlijn betreffende de harmonisatie van de beschermingstermiin van het auteursrecht en van bepaalde naburige rechten, van 29. 10. 1993'3 Deze richtlijn harmoniseert de duur van de bescherming van de auteursrechten : deze gelden zo gedurende 70 jaar na de dood van de auteur, of gedurende 70 jaar na het tijdstip waarop het werk op geoorloofde wijze toegankelijk is gemaakt voor het publiek. De beschermingsduur van de naburige rechten is 50 jaar na de datum van eerste uitvoering. 5. Voorstel voor een richtlijn betreffende de rechtsbescherming van gegevensbanken Over dit voorstel werd op 10. 7. 1995 een gemeenschappelijk standpunt in de Raad ingenomen. Het is gericht op het harmoniseren van het auteursrecht dat toepasselijk is op iedere vorm van gegevensbanken (elektronisch of niet-elektronisch). Het stelt eveneens een nieuw economisch recht in - een specifiek recht - dat de financiële en professionele investering van een fabrikant van gegevensbanken beschermt door hem de mogelijkheid te geven om het niet-toegelaten gebruik en/of hergebruik van de gehele inhoud van de gegevensbank of een aanzienlijk deel ervan te verhinderen. 2. Evolutie De Commissie zet haar werkzaamheden voort op andere gebieden die te maken hebben met de intellectuele eigendom en worden genoemd in haar "werkprogramma" van 1991 (zie hierboven), zoals het thuiskopiëren van geluids- en audiovisueel materiaal, het volgrecht, de reprografie, het collectief beheer en tot slot de morele rechten. Op 19 juli 1995 heeft de Commissie voorts een groenboek14 goedgekeurd over het auteursrecht en de naburige rechten in de informatiemaatschappij, teneinde een algemeen overleg te stimuleren over de vraag of er in deze context nieuwe wetgevingsinitiatieven moeten worden genomen op de volgende gebieden: - toepasselijk recht - uitputting van rechten - reproduktierecht - mededeling aan het publiek - uitzendrecht en digitale omroepuitzending - morele rechten - exploitatie van rechten - systemen $oor identificatie en beveiliging van werken In het licht van deze verschillende ontwikkelingen stelt men vast dat de communautaire actie die in het kader van de interne markt inzake auteursrechten en naburige rechten wordt gevoerd, niet ten koste gaat van de culturele belangen maar dat deze actie juist gezorgd heeft voor een hoog en doeltreffend niveau van bescherming van de intellectuele en artistieke schepping. Wat de andere nog te behandelen onderwerpen betreft, zal de Gemeenschap er zich voor inzetten om, net zoals zij tot op heden heeft gedaan, dit hoge beschermingsniveau te handhaven. ,393/98/EEG, PB L 290/9 van 24. 11. 1993 l4COM(95)382 def. 14 HOOFDSTUK III: BELASTINGEN De totstandkoming van de interne markt en de hiermee gepaard gaande opheffing van de intracommunautaire fiscale en douanebelemmeringen heeft de Gemeenschap ertoe aangezet het omzetbelastingstelsel inzake intracommunautaire verwervingen aanmerkelijk te wijzigen, en de in elke Lid-Staat geldende tarieven van de belasting over de toegevoegde waarde en de accijnzen nader tot elkaar te brengen. Op 1 januari 1993 heeft de Gemeenschap een overgangsfase ingesteld voor de harmonisatie van de indirecte belastingen15. Deze overgangsfase biedt de mogelijkheid om over te gaan tot de geleidelijke convergentie van de BTW- en de accijnstarieven die in de diverse Lid-Staten gelden. Daartoe heeft de Gemeenschap op 19 oktober 199216 een richtlijn tot wijziging van richtlijn 77/38817 goedgekeurd. Overeenkomstig deze tekst mogen de Lid-Staten slechts twee categorieën tarieven hanteren: een verlaagd tarief, dat niet lager dan 5% mag zijn, en een normaal tarief, dat minimaal 15% moet bedragen18. Deze richtlijn voorziet ook in tijdelijke afwijkingen van het algemene stelsel, en bevat ook een lijst van produkten en diensten die in aanmerking komen voor een verlaagd tarief. De aldus ingevoerde overgangsregeling handhaaft voor de belastingplichtigen het principe van belasting van de goederen in het land van consumptie, terwijl de grenscontroles afgeschaft kunnen worden. Wat betreft het definitieve belastingstelsel, dat moet uitgaan van het beginsel van belasting in het land van oorsprong, zal de Commissie in de loop van 1996 haar basisideeën voorleggen voor het invoeren van het definitieve stelsel, alsook een mogelijk tijdschema voor de tenuitvoerlegging ervan. 1. Het acquis communautaire A - Cultuurgoederen en -diensten zijn onderworpen aan BTW. Er moet worden onderstreept dat de Europese wetgever de mogelijkheid voor de Lid-Staten heeft voorzien om - voor het merendeel van deze goederen en diensten - het verlaagde BTW-tarief toe te passen, teneinde met name de artistieke en intellectuele schepping en de toegang tot cultuur te stimuleren. "ECOFIN-Raad van 18. 12. 1989 16Richtlijn 92/77/EEG, PB L 384/47, van 30. 10. 1992 tot invoering van vereenvoudigingsmaatregelen op het gebied van de belasting over de toegevoegde waarde ,7Zesde richtlijn van de Raad van 17 mei 1977, PB L 145/1, van 13 juni 1977 betreffende de harmonisatie van de wetgevingen der Lid-Staten inzake omzetbelasting ,8De Commissie heeft onlangs een voorstel voor een richtlijn ingediend tot wijziging van richtlijn 77/388/EEG betreffende het gemeenschappelijk stelsel van belasting over de toegevoegde waarde (normale tarief). Dit voorstel behelst dat het normale tarief van de belasting over de toegevoegde waarde niet lager mag zijn dan 15% en niet hoger dan 25%. 15 Het verlaagde BTW-tarief is toepasselijk op: - boeken en tijdschriften, - auteursrechten en naburige rechten, - culturele tentoonstellingen en manifestaties, - toegangsbewijzen voor bioscopen, musea, concert- en theaterzalen, - televisiediensten (kijkgeld, abonnement). Daarentegen is het normale BTW-tarief van toepassing op andere cultuurgoederen en -diensten, zoals: - CD's, - audio-cassettes, - video-cassettes, - CD-ROM's en CD-I's, evenals - werkzaamheden voor instandhouding en restauratie van monumenten. Tot slot is er een aantal afwijkingen tot in 1997 voor Lid-Staten die op 1 januari 1991 lagere tarieven toepasten dan het verlaagde BTW-tarief: België: 0% voor dagbladen en tijdschriften, Denemarken: 0% voor dagbladen, Ierland: 0% voor boeken, Frankrijk: 2,1% voor bepaalde pers- en boekhandelartikelen, Verenigd Koninkrijk: 0% voor boeken, dagbladen en tijdschriften. B - De Raad heeft dit instrument op 14 februari 1994 aangevuld met een richtlijn over tweedehands goederen, kunstwerken, antiek en verzamelobjecten. Deze richtlijn, die op 1 januari 1995 in werking is getreden, betreft goederen die veelvuldig verhandeld worden en die, omdat zij bij iedere transactie fiscale ontvangsten genereren, tot dubbele belastingheffing tussen Lid-Staten aanleiding zouden kunnen geven. De essentiële elementen van dit nieuwe stelsel kunnen als volgt worden samengevat: 1. Verkoop tussen particulieren is niet onderworpen aan BTW. 2. Bij beroepsbeoefenaars geldt het belastingprincipe dat BTW wordt geheven op de marge van de verkoper (verschil tussen de prijs waartegen de verkoper het goed heeft aangekocht, en de prijs waartegen hij het doorverkoopt) en wel om cumulatieve belastingheffing te vermijden. Dezelfde bepalingen gelden voor openbare verkopingen bij opbod die door veilingmeesters worden georganiseerd. 3. Het BTW-tarief op de marge van de doorverkoop is het normale tarief van de desbetreffende Lid- Staat (minimaal 15%). Voor rechtstreekse verkopen door kunstenaars of hun erfgenamen kan een verlaagd tarief worden toegepast en wel het verlaagde tarief van de desbetreffende Lid-Staat (minimaal 5%). Wat de van toepassing zijnde belastingtarieven betreft, zijn de volgende aspecten in aanmerking genomen: Het cultureel belang: op bepaalde goederen of diensten van bijzonder cultureel belang kan het verlaagd BTW-tarief worden toegepast. 16 De Lid-Staten kunnen het verlaagd tarief met name toepassen op leveringen van kunstwerken binnen de Gemeenschap, alsook op de import van kunstvoorwerpen, verzamelobjecten of antiek. Bij wijze van tijdelijke afwijking (tot 30. 06. 1999) kan het Verenigd Koninkrijk een specifiek tarief van 2,5% toepassen op bepaalde van deze importen. Het risico van verplaatsing naar derde landen van een gedeelte van de kunstmarkt: de wijzigingen inzake belastingen en heffingen in de Gemeenschap mogen niet leiden tot verplaatsing, naar derde landen toe, van bepaalde transacties, noch tot behandelingsdistortie tussen intracommunautaire import en transacties. Toegenomen concurrentie van derde landen: iedere wijziging inzake belastingen en heffingen in de Gemeenschap dreigt een transactievlucht naar derde landen te veroorzaken omwille van de grote gevoeligheid van de kunstmarkt en van de hoge eenheidsprijs van de verhandelde goederen. Concurrentie tussen de Lid-Staten: alle Lid-Staten passen niet dezelfde belastingheffing toe voor kunstwerken. Het Verenigd Koninkrijk genoot bijvoorbeeld een speciaal stelsel waarbij de import van kunstwerken, antiek en verzamelobjecten van BTW was vrijgesteld als deze van vóór 1973 dateerde. 2. Het huidige debat Bij de vaststelling van het communautair stelsel van de indirecte belastingen werd natuurlijk rekening gehouden met de culturele specificiteit van bepaalde goederen of diensten, zodat de Lid-Staten de mogelijkheid hebben om hierop een verlaagd tarief toe te passen. Wat de verkoop van CD's, cassettes, CD-ROM's en CD-I's betreft, pleiten de beroepskringen in Europa (producenten van video's, CD's en multimedia-produkten. ) voor het opnemen van deze produkten in de lijst van goederen en diensten die een verlaagd tarief kunnen genieten, en wel om de volgende redenen: - de toepassing van verschillende tarieven (minimaal 5 en 15%) tussen enerzijds film en televisie, en anderzijds video, veroorzaakt concurrentievervalsing ten nadele van de video, terwijl het enkel om andere technieken gaat om dezelfde films of programma's over te dragen; - video en multimedia-dragers zijn nieuwe middelen ter verspreiding van en voor toegang tot de cultuur die moeten worden aangemoedigd. r De beroepskringen vragen de Gemeenschap derhalve de lijst van de "verlaagde tarieven" uit te breiden met video-cassettes, multimedia-dragers en CD's, zulks met het oog op de totstandkoming van het definitieve BTW-stelsel. Op dit ogenblik lijken de meeste Lid-Staten een dergelijke verlaging van het BTW-tarief niet te willen goedkeuren. Tot op heden zijn er slechts twee officiële verzoeken tot herziening in die zin voorgelegd aan de Commissie. De toepassing van een verlaagd BTW-tarief is immers facultatief, en er moet derhalve worden onderstreept dat iedere uitbreiding van het toepassingsveld van hel verlaagde tarief zou kunnen leiden tot nog meer verschillen tussen de wetgevingen van de Lid-Staten en aanleiding zou kunnen geven tot een aanzienlijke verlegging van het handelsverkeer. Voorts is de afgrenzing op het gebied van de indirecte belastingen op goederen en diensten die een verlaagd tarief kunnen genieten, slechts denkbaar als aan een van de volgende criteria wordt voldaan: 17 - ofwel de aard zelf van het goed of van de dienst, en in dat geval is het toepasselijke tarief onafhankelijk van de culturele bestemming van het goed of de dienst (vandaag de dag illustreert het geval van het boek deze keuze tussen het verlaagde en het normale tarief); - ofwel de culturele inhoud van het goed of de dienst, en dan is het nodig om binnen eenzelfde categorie goederen of diensten verschillen aan te brengen ten nadele van de vereenvoudiging van het belastingstelsel. Bovendien is het bijzonder moeilijk om een onderscheid te maken tussen culturele activiteit en vrijetijdsactiviteit. Het neutraliteitsbeginsel van de belasting op de verschillende verspreidingsmiddelen en -dragers moet tenslotte daadwerkelijk worden gewaarborgd, doch dat veronderstelt dat identieke bepalingen worden toegepast in identieke situaties. Wat de werkzaamheden tot instandhouding en restauratie van monumenten betreft, hebben de niet- gouvernementele organisaties die actief zijn op het gebied van het erfgoed, ook gevraagd om een verlaagd tarief en wel om het belang ervan voor de verspreiding van en de toegang tot de cultuur voor de Europese burger. Er moet echter worden opgemerkt dat, rekening houdend met de aard en het karakter van deze goederen, het bestaan van verschillende tarieven volgens de Lid-Staten geen duidelijke verstoring lijkt in te houden van het functioneren van de interne markt (geen risico's van verlegging van het handelsverkeer)19. Het verslag dat de Commissie over de toepassing van de verlaagde BTW-tarieven voor de eerste jaren van de tenuitvoerlegging van de richtlijn van 1992 heeft opgesteld, besluit dat tot nog toe geen sprake was van concurrentievervalsing, noch van verlegging van het handelsverkeer, waardoor een toevoeging van culturele produkten en/of goederen aan de lijst van het verlaagde tarief gerechtvaardigd zou zijn20. ,9Tijdens de Raad van ministers van Cultuur (informeel, te Würzburg, 1993) hebben de ministers voor het eerst hun standpunten inzake deze kwestie uitgewisseld. 20Verslag van de Commissie aan de Raad overeenkomstig artikel 12, lid 4, en artikel 28, lid 2, onder g), van de Zesde Richtlijn betreffende de BTW (COM(94)584). 18 HOOFDSTUK IV: MEDEDINGINGSBELEID Het mededingingsbeleid speelt een belangrijke rol bij de bevordering van een harmonische ontwikkeling van de economische activiteiten, een gestadige en evenwichtige expansie, een grotere stabiliteit, een versnelde verbetering van de levensstandaard in de Gemeenschap. Zo draagt dit beleid bij tot een doeltreffende werking van de interne markt, en zodoende tot een betere bescherming van consumenten, werknemers en werkgevers. Dit beleid bevat: - regels voor de ondernemingen (artikel 85 en volgende van het EG-Verdrag): verboden zijn aldus enerzijds alle overeenkomsten tussen en verenigingen van ondernemingen die de handel tussen Lid-Staten ongunstig kunnen beïnvloeden en ertoe strekken of ten gevolge hebben dat de mededinging binnen de interne markt wordt verhinderd, beperkt of vervalst, en eik misbruik van een machtspositie (artikel 86). Niettemin voorziet het Verdrag onder welbepaalde voorwaarden in een afwijking op dit verbodsbeginsel door bepaalde mededingingsregelingen tussen ondernemingen toe te staan21. Er zij overigens op gewezen dat de Raad op 21. 12. 1989 een verordening (4069/89) heeft goedgekeurd betreffende de controle op concentraties van ondernemingen. Door deze verordening heeft de Commissie de bevoegdheid gekregen om concentraties met "communautaire dimensie" te controleren. En volgens artikel 3 verstaat men onder concentratie "de mogelijkheid om een bepalende invloed uit te oefenen op de activiteiten van een onderneming" (fusies, enz. ). - regels van toepassing op de Staten en met name op de steunmaatregelen van de Staten (artikel 92 en volgende van het EG-Verdrag): onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt zijn steunmaatregelen van de Staten die het handelsverkeer tussen de Lid-Staten ongunstig beïnvloeden of die de mededinging door begunstiging van bepaalde ondernemingen of bepaalde produkties vervalsen of dreigen te vervalsen. Het principe van onverenigbaarheid van steunmaatregelen met de interne markt is echter niet absoluut. Artikel 92 definieert immers steunmaatregelen die verenigbaar zijn of als verenigbaar kunnen worden beschouwd met de gemeenschappelijke markt. Artikel 128, lid 4, vertoont een concrete overeenkomst met artikel 92, lid 3, onder d), daar dit laatste artikel bepaalt dat als verenigbaar met de gemeenschappelijke markt kunnen worden beschouwd "de steunmaatregelen om de cultuur en de instandhouding van het culturele erfgoed te bevorderen, wanneer door deze maatregelen de voorwaarden inzake het handelsverkeer en de mededingingsvoorwaarden in de Gemeenschap niet zodanig worden veranderd dat het gemeenschappelijk belang wordt geschaad. " Ook al hebben cultuurgoederen en -diensten bijzondere specifieke kenmerken die als zodanig zijn erkend, toch is de culturele sector, qua economische aspecten ervan, net als de andere sectoren onderworpen aan de regels van het mededingingsbeleid. Het is dan ook noodzakelijk om ook voor die sector ervoor te zorgen dat de concurrentie niet wordt vervalst en dat geen subsidies worden verleend die niet evenredig zijn met het nagestreefde culturele doel. 2,Artikel 85, lid 3, van het Verdrag bepaalt dat vrijstelling wordt verleend voor overeenkomsten die aan de vier volgende voorwaarden voldoen: - bijdragen tot verbetering van de produktie of van de verdeling der produkten, - bijdragen tot verbetering van de technische of economische vooruitgang, - reserveren van een billijk aandeel in de daaruit voortvloeiende voordelen voor de gebruikers, - geen beperkingen opleggen welke voor het bereiken van de doelstellingen van de overeenkomst niet onmisbaar zijn. 19 Het mededingingsbeleid van de Commissie houdt rekening en heeft rekening gehouden met de kenmerken die eigen zijn aan de culturele sector. In die context verschaft dit beleid de juiste steun voor de culturele acties van de Lid-Staten. Het beleid van de Commissie heeft er immers altijd in bestaan de Lid-Staten toestemming te geven voor steunmaatregelen ter bevordering van de cultuur en de instandhouding van het culturele erfgoed, maar wel onder eerbiediging van de fundamentele regels van de interne markt en van het mededingingsbeleid. 1/ Mededingingsregels voor de ondernemingen Op cultureel vlak hebben deze mededingingsregels vooral betrekking op de uitgeverssector en de audiovisuele sector. AJ Uitgeverssector 1. Situatie Wat het boek betreft, en meer in het bijzonder wat de gebruikelijke systemen voor de vaststelling van de prijs van het boek betreft, heeft de Commissie altijd getracht de aan haar voorgelegde gevallen pragmatisch te benaderen en rekening te houden met het specifieke karakter van het boek en het nieuwe artikel 128 dat in het Verdrag is opgenomen en gewijd is aan cultuur. De Commissie moet echter waken over de naleving van de regels van het Verdrag en met name van artikel 85 ervan. Tot op heden heeft de Commissie vier verzoeken tot vrijstelling behandeld. Zij is overgegaan tot twee verboden (zaak VBVB/VBBB en NBA). Het eerste verbod is volledig bekrachtigd door het Hof van Justitie en het tweede is bekrachtigd wat aspect 85. 1 betreft (verbod overeenkomsten) maar nietig verklaard wat de toepassing van artikel 85, punt 3 (vrijstelling) betreft. Voor de twee andere gevallen en opnieuw voor de zaak-NBA bestudeert de Commissie, die gehouden is over te gaan tot een economische en juridische analyse, momenteel de mogelijkheid om wel of niet een vrijstelling te verlenen. Er zij overigens op gewezen dat de wetgevingssystemen ter vaststelling van de prijs van het boek vallen onder de regels betreffende het vrije verkeer van goederen (artikel 30 en volgende). Op dit ogenblik zijn er slechts twee Lid-Staten (Frankrijk, Spanje) die een dergelijke reglementering hebben uitgewerkt. Terwijl de Spaanse reglementering verenigbaar is met het Gemeenschapsrecht, heeft men de Franse reglementering moeten wijzigen om deze in overeenstemming te brengen met de communautaire regels. 2. Het huidige debat In een zeer omstreden communautaire context waarin uitgevers, boekhandelaars, lezers-consumenten verdeeld blijken te zijn, is de Commissie na een grondige analyse van de algemene problematiek van de prijs van het boek tot de conclusie gekomen dat er op dit ogenblik geen reden toe is om een voorstel in te dienen inzake het vaststellen van de boekenprijs. Zij heeft er overigens de aandacht op gevestigd dat vanuit cultureel standpunt de kwestie van de boekenprijs slechts een van de elementen is die in aanmerking moeten worden genomen in het onderzoek naar en de tenuitvoerlegging van een algemeen beleid ten gunste van het boek en het lezen. Dit beleid moet het lezen stimuleren, een gediversifieerd aanbod verschaffen en de werkelijke toegang tot cultuur garanderen, alsmede de literaire schepping stimuleren en een goede oplage handhaven. 20 Bovendien hangt het dynamisme van de boekensector ook van andere factoren af zoals promotie, onderwijs, opleiding, maatregelen inzake ruimtelijke ordening, enz. B/ Audiovisuele sector Artikel 85 en artikel 86 van het Verdrag zijn niet tot stand gekomen om het pluralisme in de media te beschermen of met enige andere doelstelling van culturele aard. De Commissie heeft echter wel handig gebruik van de haar ter beschikking staande juridische instrumenten inzake concurrentie weten te maken om indirect de instandhouding van concurrentiële marktstructuren te garanderen en om bij te dragen tot de diversiteit van de aan het publiek aangeboden programma's. De Commissie wil streng toezicht houden op de strikte toepassing van de mededingingsregels en houdt rekening met de gevolgen hiervan voor het pluralisme. Enkele gevallen zijn hier een duidelijk voorbeeld van: * de zaak MSG Media Service, waarin de Commissie de oprichting van een gemeenschappelijke onderneming tussen grote concerns zoals Bertelsmann, Deutsche Bundespost Telekom, heeft verboden op grond van het feit dat deze gemeenschappelijke onderneming de toegang tot de Duitse markt van de betaaltelevisie zou hebben afgesloten en derhalve de toegang tot de markt voor concurrerende leveranciers zou hebben beperkt; * de zaak Nordic Satellite Distribution, waarin een vergelijkbaar resultaat werd bereikt door een negatief besluit van de Commissie; * de zaak. Holland Media Group (HMG). waarin de Commissie de betrokken partijen (namelijk RTL4 en RTL5, alsook VERONICA) heeft verzocht om geschikte maatregelen te zoeken om de Nederlandse markt open te houden voor concurrerende leveranciers. In haar Mededeling van 21. 02. 1990 heeft de Commissie ook de gelegenheid gehad zich uit te spreken over het belang van de eerbiediging van het pluralisme in de mediasector. Er werd in gezegd dat het audiovisuele beleid van de Gemeenschap er ook voor moet zorgen dat de ontwikkeling van de audiovisuele sector zich niet ontwikkelt ten nadele van het pluralisme, maar dat dit beleid ertoe bijdraagt het pluralisme te versterken door de diversiteit van de aan het publiek aangeboden programma's te stimuleren. De eerbiediging van het pluralisme was niet de enige zorg. De Commissie heeft zich ter zake namelijk herhaaldelijk uitgesproken opdat de toegang tot grote evenementen, met inbegrip van de culturele evenementen, verzekerd zou zijn teneinde het publiek toegang te geven tot informatie. Bij wijze van voorbeeld kan de zaak MGM/UA worden genoemd, waarin de Commissie op basis van artikel 85 en artikel 86 van het Verdrag bestudeerd heeft of de toegekende exclusieve rechten niet buitensporig waren. Dit rekening houden met de culturele aspecten is evenwel in principe beperkt, en wel door de aard van de mededingingsregels. Het is aldus nauwelijks waarschijnlijk dat de bescherming van een culturele doelstelling op zich de basis kan vormen van een individuele vrijstelling. Er zij echter opgemerkt dat andere criteria die niet uitdrukkelijk vermeld staan in artikel 85, lid 3, reeds door de Commissie in aanmerking zijn genomen, namelijk het sociale criterium in het geval van de herstructurering van kartels die zich in moeilijkheden bevinden (bijv. : Besluit betreffende de overeenkomst inzake synthetische vezels 89/340) of nog recenter in verband met het milieu. Het is dan ook niet uitgesloten dat culturele criteria in de toekomst door de Commissie rechtstreeks in aanmerking worden genomen, zonder dat echter de belangrijkste doelstelling van de interne markt op losse schroeven wordt gesteld. 21 11/ Beleid inzake steunmaatregelen van de Staten op cultureel gebied A/ Steunmaatregelen voor de culturele sector Situatie De Commissie heeft een aantal besluiten goedgekeurd waarin zij haar standpunt verduidelijkt inzake de steunmaatregelen voor cultuur. Zo is de bevordering van de culturele diversiteit aanvaard als rechtvaardiging van de steun die met name aan de beeldende kunsten en aan de export van boeken wordt verleend. Over het algemeen vormen steunmaatregelen voor de culturele sector nauwelijks problemen vanuit het oogpunt van het mededingingsbeleid. De Commissie is echter gekant tegen deze steun, niet omwille van de aard ervan, maar omwille van de voorwaarden van toekenning, die veelal strijdig zijn met de fundamentele beginselen van de Europese Gemeenschap. Zo zijn er bijvoorbeeld subsidiestelsels geweest die indruisten tegen het fundamentele principe van non-discriminatie op grond van de nationaliteit, zoals het nieuwe artikel 6 van het Verdrag betreffende de Europese Unie dat bepaalt, waardoor onderdanen van andere Lid-Staten dezelfde behandeling moeten kunnen genieten als onderdanen van het land dat de steun verleent. De Commissie heeft bijvoorbeeld een door de Duitse regering opgelegde voorwaarde verworpen volgens welke gesteunde filmregisseurs Duits onderdaan moesten zijn of tot de Duitse cultuur dienden te behoren. Het huidige debat Naar aanleiding van het opnemen van artikel 128 in het Verdrag en van de bepaling betreffende steunmaatregelen voor de cultuur (art. 92. 3. d), en met het oog op verdere verduidelijkingen, is de Commissie de mogelijkheid gaan bestuderen om richtsnoeren ter zake aan te nemen. Op basis hiervan zouden bepaalde subsidies die verleend worden voor activiteiten die de concurrentie niet vervalsen en die het handelsverkeer tussen de Lid-Staten niet beduidend zouden beïnvloeden (theaters, kunstgalerijen, enz. ), zonder beperking kunnen worden toegestaan, voor zover zij aan alle potentiële begunstigden in de betroffen Lid-Staat zouden worden aangeboden. B/ Steunmaatregelen voor de audiovisuele sector Steun voor televisie en filmproduktie De Lid-Staten bevorderen de ontwikkeling van hun audiovisuele industrie op verscheidene manieren en met name door de directe subsidiëring van specifieke filmprodukties, door fiscale voordelen die toegekend worden aan investeringen in de ondernemingen van die sector, door de financiering van de opleiding en door steun aan filmfestivals. Qua doelstellingen sluiten deze maatregelen in het algemeen goed aan bij het audiovisuele beleid van de Gemeenschap, dat er onder andere op gericht is om het concurrentievermogen van de Europese programma-industrie te vergroten. De steunmaatregelen kunnen lokaal, regionaal of nationaal zijn. Voor zover deze maatregelen geen concurrentievervalsing in de hand werken, noch het handelsverkeer tussen de Lid-Staten aanzienlijk beïnvloeden, is artikel 92 van het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap, dat de regels inzake de door de Staten verleende steun bevat, niet van toepassing en heeft de Commissie geen enkele reden om op te treden. 22 kunnen bepaalde steunmaatregelen voor film- en televisieprodukties een niet te verwaarlozen effect hebben op de mededinging en het handelsverkeer tussen de Lid-Staten. Reeds lang aanvaardt de Commissie de eerbiediging van de culturele diversiteit als rechtvaardiging voor steun aan de filmindustrie en voor de produktie van televisieprogramma's, op voorwaarde dat deze steun geen onredelijke concurrentievervalsing veroorzaakt. Artikel 3 (p) van het Verdrag betreffende de Europese Unie bepaalt dat de actie van de Gemeenschap "een bijdrage tot de ontplooiing van de culturen van de Lid-Staten" inhoudt. Artikel 92, lid 3, onder d, alsmede artikel 128, zijn in toepassing van dit principe opgenomen in het EG-Verdrag, zonder dat dit noodzakelijkerwijs een fundamentele heroriëntatie van het desbetreffende beleid impliceert. De Commissie heeft bij de beoordeling van de steun aan deze sector al rekening gehouden met dit soort overwegingen. Bij toekomstige evaluaties van de overheidssteun aan de audiovisuele sector zal de Commissie blijven streven naar een evenwicht tussen de eisen van de bevordering van de cultuur en het cultureel erfgoed, open handelsverkeer en mededinging in de interne markt en de noodzaak om onredelijke concurrentievervalsing te voorkomen. Financiering van de openbare omroeporganisaties Op grond van de regels voor de steunmaatregelen van de staat hebben particuliere omroeporganisaties uit Frankrijk, Spanje en Portugal de meer specifieke kwestie van de financiering van de openbare omroeporganisaties voorgelegd aan de Commissie. De aanklagende partijen hebben de aandacht erop gevestigd dat de financiering van openbare omroeporganisaties door de staat door middel van kijkgeld, rechtstreekse subsidies of regelmatige kapitaalinbreng tegenover hen oneerlijke concurrentie meebrengt. Deze kwestie wordt in de gehele Gemeenschap steeds belangrijker. De Commissie heeft externe adviseurs belast met het bestuderen van het evenwicht bij de financiering van de openbare omroeporganisaties door de staat. De Commissie zal de lopende dossiers in het licht van deze analyse (waarbij ook de nieuwe Lid- Staten worden bestudeerd) behandelen. Richtsnoeren Teneinde haar beleid ter zake nog meer te verduidelijken bestudeert de Commissie momenteel richtsnoeren inzake de subsidies voor cultuur, kunsten en de audiovisuele sector; zij bevestigt hierin haar positieve benadering van de steun voor filmprodukties en televisieprogramma's, met inbegrip van video's en muziekopnames, voor zover aangetoond kan worden dat deze steun noodzakelijk is voor de bevordering en/of instandhouding van de Europese cultuur, en voor zover het belang hiervan in verhouding staat fot het nagestreefde doel. De Commissie zal er bovendien voor zorgen dat er geen discriminatie is op grond van de nationaliteit tussen de onderdanen van de Lid-Staten van de Europese Unie en dat het vrije verkeer van goederen, diensten, personen en ideeën op het gehele grondgebied van de Unie wordt gerespecteerd. Wanneer de culturele overwegingen van primordiaal belang zijn, zal de Commissie zich gunstig opstellen tegenover steun voor het culturele erfgoed door middel van subsidies voor de distributie van televisieprogramma's, video's, enz. De Commissie is van mening dat de publieke omroeporganisaties een belangrijke rol spelen bij de bevordering van de regionale, nationale en Europese cultuur, en bij de ontplooiing van de audiovisuele industrie in Europa. De Commissie is zich bewust van het feit dat de openbare dienst de taak heeft om de burgers informatieve, educatieve, culturele, recreatieve en sportuitzendingen te verschaffen. De Commissie staat positief tegenover de uitbreiding van de openbare en commerciële omroeporganisaties en zal zich ervoor inzetten een juist evenwicht te vinden bij het bereiken van deze dubbele doelstelling. 23 Conclusies Artikel 92, lid 3, onder d), houdt specifiek rekening met de culturele doelstellingen. De Europese industrie voor de produktie en distributie van films en televisieprogramma's vormt immers een belangrijk aspect van het Europese culturele landschap. De bevordering van de cultuur is door de Commissie aanvaard als rechtvaardiging van de overheidssteun aan de filmindustrie en de produktie van televisieprogramma's, op voorwaarde dat deze steun geen onredelijke concurrentievervalsing in de hand werkt. HOOFDSTUK V: CULTUURGOEDEREN IN DE INTERNE MARKT Het vrije verkeer, het fundamentele beginsel van het EG-Verdrag en de voorwaarde voor de totstandkoming van de interne markt, betreft eveneens cultuurgoederen. De bepalingen hierover in het Verdrag (en met name de artikelen 9, 10, 12 en volgende - douanerechten, en de artikelen 30 t/m 34 - kwantitatieve beperkingen, enz. ) zijn derhalve van toepassing op cultuurgoederen. Het beginsel van het vrije verkeer van cultuurgoederen mag desalniettemin niet in de weg staan aan de legitieme bescherming van het culturele erfgoed van onze landen, en meer in het bijzonder van hun nationaal bezit. Artikel 36 van het Verdrag bepaalt dat de Lid-Staten van de bepalingen van de artikelen 30 tot en met 34 mogen afwijken door het goedkeuren of het handhaven van verboden, beperkingen of maatregelen van gelijke werking voor de invoer, uitvoer of doorvoer 'binnen de Gemeenschap, als het om nationaal artistiek historisch en archeologisch bezit gaat22. Artikel 36 vormt een uitzondering op het beginsel van het vrije verkeer die wordt gepreciseerd door de bepalingen zelf van het artikel, en moet hierom beperkend geïnterpreteerd worden. Binnen de door het Gemeenschapsrecht vastgestelde beperkingen is het in principe de taak van iedere Lid-Staat om de eisen vast te stellen om de doelstellingen van artikel 36, in het onderhavige geval de definitie van het nationaal bezit op zijn grondgebied, na te komen. De Lid-Staat maakt zelf een keuze inzake de vorm en volgens zijn eigen waardeschaal, op voorwaarde dat dit naar alle redelijkheid gebeurt en hierdoor het vrije verkeer en de bescherming van het erfgoed elkaar niet in de weg staan. De bevoegdheid die de Lid-Staat op grond van artikel 36 heeft, is evenwel niet willekeurig: hij moet rekening houden met de grote beginselen van het Gemeenschapsrecht voor de toepassing ervan, waarop de communautaire Instellingen toezicht houden. 22Er zij opgemerkt dat een aan artikel 36 verwante bepaling is opgenomen in de verordening die sinds 1970 een gemeenschappelijk stelsel in de Gemeenschap voor de uitvoer naar derde landen regelt (Verordening nr. 2609/69, art. 11). De in artikel 36 bedoelde uitzondering voor de intracommunautaire handel geldt derhalve ook voor de uitvoer naar derde landen. Deze beperkingen inzake het handelsverkeer zijn niet in strijd met de regels van de GATT (art. 20, zelfde verwijzing naar het nationaal bezit). 24 I. Problemen bii de afbakening van het begrip nationaal bezit en cultuurgoederen Het is zeer moeilijk om het begrip nationaal bezit af te bakenen en op dit ogenblik is het niet eenvoudig om gemeenschappelijke criteria te geven om de reikwijdte van dit begrip te bepalen. De wetgevingen en praktijken van de Lid-Staten zijn verschillend, wat kan worden verklaard door de uiteenlopende culturele tradities en belangen op dit gebied. Bij de interpretatie van het begrip nationaal bezit kunnen er twee grote tendensen worden onderscheiden: Een uitbreidende interpretatie, die voorkomt bij landen die cultuurgoederen uitvoeren en een rijk erfgoed hebben dat zelden volledig geïnventariseerd is; Een beperkende interpretatie, die voorkomt bij landen die cultuurgoederen invoeren en die een in omvang beperkter erfgoed bezitten en waar zich veelal de grote centra van de kunsthandel bevinden. Het afbakenen van het begrip cultuurgoederen vormt een probleem wanneer het in internationaal of communautair kader gaat om het vaststellen van de reikwijdte en de omvang van wederzijdse verplichtingen tussen landen met het oog op samenwerking om deze goederen te beschermen23. II. Communautaire begeleidende maatregelen inzake cultuurgoederen voor de voltooiing van de grote markt Vanaf 1 januari 1993 is door de totstandkoming van de interne markt de controle aan de binnengrenzen van de Gemeenschap verplicht afgeschaft. Op deze verplichting geldt geen enkele uitzondering, om wat voor produkt het ook gaat. Wat de cultuurgoederen betreft, behouden de Lid-Staten krachtens en binnen de beperkingen van artikel 36 het recht om enerzijds hun nationaal bezit te bepalen en om anderzijds de nodige maatregelen te nemen om dit te beschermen. Zij mogen echter niet meer hun toevlucht tot controles aan de binnengrenzen nemen om zich van de doeltreffendheid van deze bepalingen te vergewissen. In deze context heeft de Gemeenschap derhalve maatregelen genomen om ervoor te zorgen dat de afschaffing van de binnengrenzen niet tot gevolgen zou leiden die in strijd zijn met de bescherming van het nationaal bezit. r Voor een doeltreffende bescherming van het "nationaal bezit" van de 12 en vervolgens van de 15 Lid- Staten is het binnen de interne markt - zonder controles aan de binnengrenzen - noodzakelijk dat iedere Lid-Staat bijdraagt tot de bescherming van het nationaal bezit van de andere Lid-Staten. 23Deze moeilijkheid vormde het struikelblok tijdens de onderhandelingen over de belangrijkste teksten en overeenkomsten gericht op samenwerking bij de bescherming van de goederen of op de preventie van ongeoorloofde handel (1970: Unesco-conventie - betreffende de maatregelen ter voorkoming van de invoer, uitvoer en overdracht van ongeoorloofd bezit van cultuurgoederen. 1985: Raad van Europa - Europese conventie over de overtredingen inzake cultuurgoederen. 1980 en daaropvolgende jaren: werkzaamheden van het Internationaal Instituut voor de Eenmaking van het Privaatrecht inzake gestolen of onrechtmatig uitgevoerde cultuurgoederen. 1995: Conventie van het Internationaal Instituut voor de Eenmaking van het Privaatrecht over de internationale teruggave van gestolen of onrechtmatig uitgevoerde goederen). 25 In dat opzicht is het onontbeerlijk dat iedere Lid-Staat de uitvoer uit de Gemeenschap van nationaal bezit controleert. Niet alleen de uitvoer van zijn eigen nationaal bezit, maar ook van nationale cultuurgoederen die toebehoren aan andere Lid-Staten en die zich een tijdlang op zijn grondgebied zouden kunnen bevinden op grond van de opheffing van de controles aan de binnengrenzen. Dat is de doelstelling van de verordening betreffende de uitvoer van cultuurgoederen nr. 3911 van 9. 12. 1992. Daar de idee van een gemeenschappelijk erfgoed van de Gemeenschap in dit stadium nog niet bestaat, blijft bovendien het feit bepalend dat een cultuurgoed in een bepaalde Lid-Staat en niet in een andere wordt gelokaliseerd. De Lid-Staten willen dat de terugkeer van cultuurgoederen gewaarborgd is die behoren tot het nationaal bezit en die op onrechtmatige wijze buiten het grondgebied van een Lid-Staat zijn gebracht. Bewerkstelligen dat de Lid-Staat op wiens grondgebied het goed is teruggevonden, dit goed teruggeeft aan het land waaruit het op onrechtmatige wijze is verdwenen na 1 januari 1993, is de doelstelling van de tweede communautaire begeleidende maatregel: de richtlijn betreffende de teruggave van cultuurgoederen die op onrechtmatige wijze buiten het grondgebied van een Lid-Staat zijn gebracht, richtlijn 1993/7/EEG van 15 maart 1993. De "teruggave"-richtlijn beoogt het erfgoed van een Lid-Staat weer te herstellen door tussen de landen van de Unie, via tussenkomst van de rechter, een teruggaveverplichting in te stellen. De werkingssfeer en de toepassingsbepalingen ervan zijn nauwkeurig omschreven. Bij gebrek aan overeenkomst over een mechanisme tot "wederzijdse erkenning" van de definities van nationaal bezit is door middel van deze twee instrumenten getracht om wederzijdse - in dit stadium afgebakende - verplichtingen in te voeren tussen de Lid-Staten teneinde voor een gemeenschappelijke "harde kern" van cultuurgoederen een communautair vangnet te creëren. Dit vult dan de bestaande en derhalve onderling afwijkende nationale beschermingsmaatregelen aan die na 1992 van toepassing bleven en waarvan de doeltreffendheid echter als afgezwakt zou worden beschouwd door de opheffing van de controles aan de binnengrenzen. Het doel hiervan is een hoog beschermingsniveau op communautair vlak te garanderen voor deze gemeenschappelijke harde kern (die het voornaamste deel, zoniet de totaliteit van het nationaal bezit zou kunnen omvatten), waarbij de fundamentele beginselen van het vrije verkeer en de veiligheid van de transacties worden geëerbiedigd. Deze "harde kern" is gedefinieerd in de gemeenschappelijke bijlage van de bovengenoemde verordening en richtlijn. Voor de grote hoeveelheid goederen bevat de bijlage een lijst met definities van de gemeenschappelijke categorieën cultuurgoederen die met deskundigen zijn vastgesteld (criteria: aard van het goed, ouderdom, waarde). Ten aanzien van deze lijst hebben de Lid-Staten zich verplicht om samen te werken met het oog op de bescherming van hun respectieve erfgoederen. Het gaat dus niet om een definitie van het nationaal bezit in de zin van artikel 36, welke definitie blijft behoren tot de bevoegdheid van de Lid-Staten. Derhalve is het mogelijk dat cultuurgoederen die onder het nationaal bezit vallen, niet zijn opgenomen in de gemeenschappelijke bijlage van de richtlijn en de verordening. Hoewel de inhoud van de bijlage van de twee instrumenten (de lijst van de categorieën goederen) gemeenschappelijk is voor de verordening en de richtlijn, is het toepassingsgebied niet exact hetzelfde. Op douanegebied geldt aldus de verplichting om een exportvergunning over te leggen ter ondersteuning van het "enig document"24 voor alle in de bijlage genoemde - al dan niet tot het nationale bezit behorende - cultuurgoederen. De eventuele kwaliteit van nationaal bezit van de cultuurgoederen die opgenomen zijn in de bijlage, vormt immers geen pertinent controlecriterium voor de douane. 24 Ook wel "enig administratief document" genoemd 26 Er kunnen nog andere kleine verschillen worden genoemd, met name die welke te maken hebben met de uitzondering voor archeologische goederen van gering belang. Daarentegen wordt de rechtsvordering tot teruggave, zoals bedoeld in de richtlijn, alleen ingesteld voor goederen die onder het nationaal bezit vallen in de zin van artikel 36, en niet voor alle cultuurgoederen van de categorieën in de bijlage. Het materiële toepassingsgebied van de richtlijn is aldus nauwkeurig afgebakend. Het bereiken van overeenstemming over de omvang van de categorieën van de bijlage stond in het middelpunt van het debat. Het resultaat is een politiek compromis, dat van nature voor verbetering vatbaar is. De politieke gevoeligheid van het onderwerp heeft onze Instellingen ertoe aangezet om vast te stellen dat voor iedere wijziging van de bijlage de in artikel 100A van het Verdrag bedoelde procedure moet worden toegepast. III. Stand van het debat 1. Bestaande communautaire maatregelen (verordening en richtlijn) Op basis van de nationale verslagen van de Lid-Staten zal de Commissie in de loop van 1996 het eerste driejaarlijkse verslag indienen waarin deze twee instrumenten voorzien. Dit verslag dient om de inventaris op te maken van de mogelijke problemen en om uit te maken of het eventueel noodzakelijk is om deze twee maatregelen aan te passen. Bovendien diende de Commissie, zonder het bovengenoemde driejaarlijkse verslag af te wachten, een voorstel tot wijziging in te dienen van een welbepaald punt, namelijk de classificatie van aquarellen en gouaches in de gemeenschappelijke bijlage van de verordening en de richtlijn (19. 10. 1995, COM(95) 479 def). 2. Administratieve samenwerking inzake cultuurgoederen buiten het specifieke kader van de verordening en de richtlijn In het IDA-programma (telematic network between administrations), dat de Raad in november 1995 (besluit van de Raad 95/468/EG) heeft goedgekeurd, wordt ook een plaats toebedeeld aan de cultuurgoederen. Dit programma is bedoeld voor de vereenvoudiging van de uitwisseling van informatie tussen overheidsdiensten. In het kader van het vierde kaderprogramma voor onderzoek medefinanciert de Commissie voorts het project GRASP dat tot doel heeft om door middel van een telematica-systeem voor de registratie vfcn verloren of gestolen voorwerpen de samenwerking te bevorderen tussen de politiediensten van de 15 Lid-Staten. Samenwerking inzake illegale handel in het kader van justitiële en binnenlandse zaken (politiële samenwerking, derde pijler) Het onderwerp van de samenwerking tussen de politiediensten op het gebied van illegale handel in kunstwerken wordt in deze specifieke context behandeld. 3. Samenwerking tussen culturele overheidsdiensten en andere bevoegde autoriteiten in de Lid-Staten In het algemeen is de bevordering van de samenwerking op communautair vlak tussen culturele overheidsdiensten en andere bevoegde autoriteiten van de Lid-Staten de aangewezen toekomstige weg voor de bescherming van cultuurgoederen die onder het nationaal bezit binnen de Unie vallen. 27 Bij een dergelijk complex onderwerp is het belangrijk om dubbel werk te voorkomen en ervoor te zorgen dat de bestaande communautaire maatregelen en hulpmiddelen volledig worden benut. Uitgaande van de geleidelijk ingezette instrumenten en de evaluaties van het functioneren ervan (cf. driejaarlijkse verslagen) kunnen eventuele nieuwe behoeften op het gebied van de samenwerking tussen de overheidsdiensten geleidelijk worden vastgesteld. Onder eerbiediging van het subsidiariteitsbeginsel en van de door het Verdrag aan haar toegekende bevoegdheden zal de Gemeenschap zich inzetten om de inspanningen die de bevoegde overheden van de Lid-Staten, en in het bijzonder de culturele diensten, hebben gedaan, aan te moedigen en aan te vullen. Op die wijze zal de Gemeenschap beter kunnen inspelen op de behoeften ter zake, wat uiteindelijk zal leiden tot een optimale bescherming van het cultureel erfgoed van de Unie. 28 HOOFDSTUK VI: TRADITIONELE EN REGIONALE LANDBOUWPRODUKTIE De bepalingen van het Verdrag inzake de landbouw en met name het gemeenschappelijk landbouwbeleid (GLB) hebben geen betrekking op de culturele aspecten. Niettemin hebben de landbouwactiviteiten van nature een cultureel karakter. De landbouw is nu eenmaal reeds duizenden jaren lang een van de drijvende krachten van de beschaving geweest. De landbouw is eveneens van invloed op de ruimtelijke ordening, de landschappen en het Europese milieu in het algemeen. De Europese Gemeenschap moet erover waken dat de culturele diversiteit van de Lid-Staten en hun regio's wordt geëerbiedigd. In Europa ligt de lokale en regionale know-how ten grondslag aan een zeer grote verscheidenheid aan traditionele produkten die deel uitmaken van de culturele identiteit van het grondgebied of van de regio waaruit zij afkomstig zijn. De totstandkoming van de interne markt bood de mogelijkheid om deze produkties een extra uitstraling te geven. De Gemeenschap heeft echter moeten ingrijpen om de lokale identiteit van deze produkten te beschermen. In die zin kan dan ook worden gezegd dat de Gemeenschap op landbouwgebied met de culturele aspecten in haar regelend optreden rekening heeft gehouden. Twee initiatieven hebben bijgedragen tot het behoud van de traditionele landbouwprodukties of produkties die uit een bepaald geografisch gebied stammen: verordening oorsprongsbenamingen van landbouwprodukten en levensmiddelen; (nr. 2081/92) inzake de bescherming van geografische aanduidingen en verordening (nr. 2082/92) inzake de specificiteitscertificering voor landbouwprodukten en levensmiddelen. De doelstelling van de beide verordeningen is gemeenschappelijk: enerzijds gaat het erom het specifieke karakter van bepaalde produkten te belichten wat de traditionele fabricagewijze of hun oorsprong betreft, en anderzijds om het beschermen van de consument tegen oneerlijke praktijken en namaak. Met het oog op de*homogeniteit van de nationale beschermingssystemen geeft Verordening nr. 2081/92 de noodzakelijke definities op het vlak van de geografische aanduidingen. Zij bevat geografische aanduidingen en oorsprongsbenamingen die produkten aanduiden die zeer nauw verbonden zijn met de streek waarvan zij de naam dragen. Verordening nr. 2082/92 beoogt het typische en traditionele karakter van de produkten te beklemtonen door de specificiteitscertificering. De culturele impact van deze teksten schuilt dan ook in de opwaardering van een gebied en de bescherming van lokale know-how of van een traditionele fabricagewijze. Ook moet de aandacht worden gevestigd op het invoeren in november 1994 van een grafisch symbool dat eigen is aan de landbouwprodukten van de ultraperifere regio's (overzeese departementen, Canarische eilanden, Azoren en Madeira). Dit symbool is bestemd om de agrarische kwaliteitsprodukten te bevorderen die specifiek uit deze regio's stammen. 29 Daarnaast zijn er in verschillende sectoren die door het gemeenschappelijk landbouwbeleid worden ondersteund, ook belangrijke culturele aspecten. Zo maken bijvoorbeeld de teelt van olijfbomen en de produktie van olijfolie deel uit van het erfgoed van de Middellandse-Zeegebieden van de Europese Unie. Ook moet worden opgemerkt dat de voorstellen van de Europese Commissie voor de hervorming van de gemeenschappelijke marktordening voor wijn (COM 94/117) met het belang van deze sector op milieu- en cultureel gebied rekening houden door de diversiteit en de tradities van de wijnproduktie in de Europese Unie te eerbiedigen. nr. van 1992 (EEG) 2078/92 bovendien betreft Verordening In de context van de begeleidende maatregelen voor de hervorming van het gemeenschappelijk landbouwbeleid de landbouwproduktiemethoden die verenigbaar zijn met de eisen inzake de bescherming en de instandhouding van het plattelandsmilieu. De programma's waarover met de Lid-Staten een overeenkomst werd bereikt in het kader van deze maatregel, kunnen belangrijke culturele connotaties bevatten, bijvoorbeeld het behoud van traditionele en historische landschappen. Het programma voor de Alpenregio Bolzano (Italië) is bijvoorbeeld gericht op het aanmoedigen van extensieve beweiding en het behoud van alpijnse teeltmethoden. De maatregelen omvatten steun voor de instandhouding van traditionele landschappen. In het Verenigd Koninkrijk is het "Country Steward Ship Scheme" een van de maatregelen die goedgekeurd is in het kader van Verordening (EEG) nr. 2078/92; een en ander is gericht op het in stand houden, onderhouden of herstellen van specifieke soorten landschappen van bijzondere natuurlijke schoonheid, de diversiteit van de fauna en/of de historische of vrijetijdswaarde, waarbij de traditionele landbouwproduktiemethoden worden geëerbiedigd. 30 HOOFDSTUK VII: CULTUUR IN DE ARRESTEN VAN HET HOF VAN JUSTITIE I ANALYSE VAN DE JURISPRUDENTIE Wat de uitzonderingen op het vrije verkeer van goederen, personen en diensten betreft, maakt het Hof een duidelijk onderscheid tussen discriminerende en niet-discriminerende maatregelen. De discriminerende maatregelen zijn alleen verenigbaar met het Gemeenschapsrecht als zij onder een uitdrukkelijke afwijkende bepaling vallen, zoals de artikelen 36, 56 en 66. Uit de jurisprudentie blijkt dat het Hof door een beperkende interpretatie van de artikelen 36, 48, lid 3, 56 en 66 van het Verdrag het eventuele in aanmerking nemen van het begrip cultureel belang uit hoofde van de openbare orde aanzienlijk beperkt. 25 Het Hof hanteert immers in de eerste plaats een strikte definitie van de notie openbare orde daar het zich beroepen op deze rechtvaardiging volgens het Hof "het bestaan van een werkelijke en genoegzaam ernstige bedreiging, die een fundamenteel belang van de samenleving aantast26", veronderstelt. Zelfs indien de basisvoorwaarde die in dit arrest wordt genoemd, vervuld is, legt het Hof daarnaast een voorwaarde van strikte evenredigheid op omdat "als uitzondering op een fundamenteel beginsel van het Verdrag, artikel 56 zo geïnterpreteerd moet worden dat de gevolgen ervan beperkt zijn tot hetgeen noodzakelijk is voor de bescherming van de belangen die dit artikel beoogt te waarborgen". Deze beperkende benadering laat veronderstellen dat het Hof iedere rechtvaardiging van culturele aard op grond van de openbare orde zal verwerpen. Niettemin werd een zekere bescherming van culturele specifieke kenmerken erkend door middel van een jurisprudentieconstructie die is gebaseerd op dwingende redenen van algemeen belang waarbij uitsluitend niet-discriminerende maatregelen op grond van de nationaliteit worden genomen. Uit de jurisprudentie van het Hof inzake het vrije verkeer van diensten blijkt aldus dat een zekere openheid bestaat voor doelstellingen inzake het cultuurbeleid die niet fundamenteel discriminerend zijn. In zijn arresten inzake de "Mediawet27" heeft het Hof erkend "dat een cultuurbeleid" een dwingende reden van algemeen belang kan vormen die een beperking rechtvaardigt van het vrij verrichten van diensten, naast het "behoud van de vrijheid van meningsuiting van de diverse maatschappelijke, culturele, godsdienstige en geestelijke stromingen in een land". Ook is het toegestaan om de bijzondere aard van bepaalde dienstverrichtingen die specifieke eisen impliceren, in aanmerking te nemen, bijvoorbeeld ter bescherming van een artiest. 28 25Arrest van 16. 12. 1992, Commissie v/België, 211/91 26Arrest van 27. 10. 1977, Boucherau 30/77 "Arresten van 25. 07. 1991, Mediawet, 353/89 en 288/89 28Arrest van 18. 01. 1979, Van Wesemael, 110/78 31 In de zogenaamde "Toeristengidsen29"-zaken werden "het uitbaten en het behoud van de historische, artistieke en culturele rijkdommen" erkend als dwingende redenen van algemeen belang die een beperking van het vrije verkeer kunnen rechtvaardigen. Ook op het vlak van het vrije verkeer van werknemers heeft het Hof zich ontvankelijk opgesteld voor de specifieke behoeften die het streven naar het behoud van de culturele identiteit met zich meebrengt. Dat kan geïllustreerd worden door het arrest-Groener30, waarin het Hof heeft verklaard dat "het EEG- Verdrag er zich niet tegen verzet, dat een Lid-Staat een beleid voert tot bescherming en stimulering van een taal van een Lid-Staat, die zowel de nationale taal als de eerste officiële taal is". Op het vlak van het vriie verkeer van goederen tenslotte kan men dezelfde wil van het Hof vaststellen om de culturele diversiteit in stand te houden. In het arrest-Cinéthèque31 heeft het Hof aldus besloten dat een nationale regeling die ", ten einde de produktie van films van welke oorsprong ook aan te moedigen, voor de verbreiding van deze films gedurende een eerste periode van korte duur de voorrang geeft aan exploitatie in de bioscoop," een doel nastreeft dat vanuit het oogpunt van het communautair recht gerechtvaardigd is. Ook in het arrest-"B&Q"32 heeft het Hof bevestigd dat, wat de winkelsluiting op zondag betreft, het de taak van de Lid-Staten is om keuzen te maken die verband houden met de nationale en regionale sociaal-culturele eigenheden, zulks onder eerbiediging van de eisen van het Gemeenschapsrecht. Deze dwingende reden kan - om de conclusies van advocaat-generaal Van Gerven in de zaak C-17/9233 te herhalen - op algemene wijze omschreven worden als de bescherming, de bevordering en de verspreiding van het cultureel erfgoed van een Lid-Staat of van een regio van een Lid-Staat in een "pluralistische" context en als "bestanddeel van een gemeenschappelijk cultureel erfgoed van de Lid- Staten". Het Hof heeft echter duidelijk een aantal beperkingen op deze erkenning gesteld. Zo heeft het Hof vastgesteld dat dergelijke dwingende redenen geen belemmeringen kunnen rechtvaardigen die niet kunnen leiden tot het verwezenlijken van het nagestreefde doel, of die verder gaan dat hetgeen objectief gezien noodzakelijk is om het beoogde doel te bereiken. Het Hof heeft eveneens de reikwijdte van deze dwingende redenen beperkt voor zover er verschillen tussen de Lid-Staten moeten bestaan die niet of niet voldoende geregeld zijn door een harmonisatiemaatregel of door de toepassing van het beginsel van wederzijdse erkenning. 29Arrest van 26. 02. 1991, Toeristengidsen, 154/89 30Arrest van 28. 11. 1989, Groener, 379/87 31Arrest van 11. 07. 1985, Cinéthèque, 60 en 61/84 32Arrest van 16. 12. 1992, B&Q, 169/91 33Arrest van 4. 05. 1993, Fédicine/Spanje, 17/92 32 Bovendien heeft het Hof duidelijk aangegeven dat het cultuurbeleid geen alibi mag worden voor economisch protectionisme ten opzichte van andere Lid-Staten. Bij wijze van voorbeeld kan het arrest in de zaak Commissie/België van 16. 12. 199234 worden genoemd waarin het Hof de door de Belgische regering aangevoerde culturele overwegingen verwerpt daar deze "in werkelijkheid tot doel hebben, de daadwerkelijke mededinging te beperken tot de nationale omroepen teneinde de reclame-ontvangsten van deze laatste veilig te stellen". Deze beperkende benadering sluit echter niet uit dat het Hof het bestaan van secundaire economische gevolgen van dergelijke regelingen kan toegeven, zoals het dat reeds in de gezondheidssector heeft kunnen doen in de zaak "Omroep Organisatie35". In deze zaak heeft het Hof toegegeven "dat met een nationale regeling die gerechtvaardigd is om objectieve, aan de vereisten van de in artikel 36 bedoelde belangen beantwoordende redenen, tevens andere, economische doelstellingen kunnen worden bereikt". Het is dan ook niet de bedoeling van het Hof om te ontkennen dat de bevordering van culturele doelstellingen vaak afhankelijk is van economische factoren, maar eerder om te voorkomen dat de Lid- Staten deze notie hoofdzakelijk voor economische doeleinden gebruiken. De balans van deze jurisprudentie gaat dan ook eerder in de richting van de evaluatie van de "primaire en secundaire" gevolgen van een nationale maatregel op cultuurgebied. Wat betreft de laatste beperking, namelijk het niet-discriminerende karakter van de maatregel, blijkt uit een hele reeks arresten (bijvoorbeeld de Mediawet-arresten, het arrest Commissie/België) dat de jurisprudentie a priori zeer strikt is. Het Hof zal zijn jurisprudentie op dit punt waarschijnlijk moeten preciseren. Tenslotte moet worden vermeld dat het merendeel van deze arresten gewezen is toen het Verdrag van Maastricht, en meer in het bijzonder het artikel 128 ervan, nog niet van kracht was. Het gaat dan ook enkel om een pretoriaanse constructie van het Hof, dat zich, ondanks het ontbreken van een specifieke rechtsgrondslag, heeft moeten uitspreken over culturele motiveringen van de Lid-Staten. Het belang van het beginsel van culturele diversiteit is erkend door het Verdrag betreffende de Europese Unie, en de vraag die nu gesteld moet worden is welk gevolg deze nieuwe bepaling op de jurisprudentie zal kunnen hebben. De eerste arresten ("arrest-Piageme en arrest-Bosman36"), waarbij artikel 128 werd ingeroepen, laten duidelijk zien dat het Hof niet voornemens is zijn traditionele lijn inzake jurisprudentie ter discussie te stellen, en dat het erop gewezen heeft dat deze bepaling door de Lid-Staten niet mag worden gebruikt om een bestaande communautaire regeling te omzeilen. Uit deze arresten is ook gebleken dat artikel 128 op geen enkele wijze de reikwijdte van de door het Verdrag erkende fundamentele vrijheden kan aantasten, noch de bevoegdheid die de Gemeenschap kan hebben uit hoofde van andere bepalingen van het Verdrag. De enige verplichting (lid 4 van artikel 128) ligt in de noodzaak de culturele aspecten in aanmerking te nemen bij haar optreden. Het Hof zal - zoals het dat reeds op milieugebied heeft gedaan -, de reikwijdte van deze verplichting nader moeten omschrijven. 34Arrest van 16. 12. 1992, Commissie/België, 211/91 35Arrest van 6. 10. 1987, Omroep Organisatie Nertsvoederfabriek, 118/86 36Arrest van 12. 10. 1995, Piageme, 85/94 Arrest van 15. ^2. 1995, Bosman, 415/93 33 II. CULTUUR IN HET INTERNE BELEID VAN DE GEMEENSCHAP Hoofdstuk I: CULTUUR, COHESIE EN EVENWICHTIGE ONTWIKKELING RUIMTELIJKE 1. Cultuur en regionale programma's Regio's van doelstelling 1 Regio's van doelstelling 2 Regio's van doelstelling 5b Programma's van communautaire initiatieven met regionale strekking en cultuur 2. 3. Artikel 10 van de EFRO-Verordening Hoofdstuk II: CULTUUR, SOCIAAL BELEID EN MENSELIJKE HULPBRONNEN 1. Cultuur, werkgelegenheid en sociale samenhang 2. Cultuur en menselijke hulpbronnen Hoofdstuk III: C U L T U UR EN G E A V A N C E E R DE I N F O R M A T I E- EN COMMUNICATIETECHNOLOGIEËN 1. Geavanceerde informatie- en communicatietechnologie Communicatietechnologie en cultuur Telematicatoepassingen en cultuur. Informatietechnologie en cultuur Inhoudindustrie en de informatiemarkt 2. Telecommunicatienetwerken en cultuur Informatiemarkt en cultuur Hoofdstuk IV: CULTUUR EN OVERIG INTERN BELEID Toerisme en cultuur 1. Milieu en cultuur 2. 3. Onderzoek en cultuur 4. Het midden- en kleinbedrijf 5. Sociale economie en cultuur 6. Communautaire actie voor jumelages tussen Europese gemeenten 34 DEEL II: CULTUUR EN HET INTERNE BELEID VAN DE GEMEENSCHAP In dit tweede deel worden de verschillende communautaire activiteiten met een rechtstreekse of onrechtstreekse culturele dimensie belicht. Deze "stand van zaken" zal ertoe bijdragen om voor de eerste maal een algemeen overzicht te geven van het communautair optreden op cultuurgebied. Doel ervan is de verworvenheden te beklemtonen, de reeds bestaande acties doeltreffender te maken, maar ook de gebieden vast te stellen waarop de Gemeenschap haar aanpak zou kunnen verbeteren door een betere synergie tussen de gevoerde acties tot stand te brengen. Het cultureel bestanddeel binnen het communautair beleid wordt geanalyseerd op de vier volgende actiegebieden: Cultuur, cohesie en evenwichtige ruimtelijke ontwikkeling I. II. Cultuur, sociaal beleid en menselijke hulpbronnen III. Cultuur en geavanceerde technologieën IV. Cultuur en overig intern beleid (milieu, toerisme, onderzoek, MKB, sociale economie,. ) HOOFDSTUK I: CULTUUR, COHESIE EN EVENWICHTIGE RUIMTELIJKE ORDENING Het beleid inzake economische en sociale samenhang, dat op basis van artikel 130A en volgende van het EG-Verdrag met het oog op een evenwichtige ontwikkeling binnen de Europese interne markt op gang is gebracht, vertegenwoordigt voortaan met meer dan 30% van de Gemeenschapsbegroting een van de belangrijkste beleidstakken van de Europese Unie. Dit beleid, dat gefinancierd wordt uit de Structuurfondsen van de Gemeenschap, moet de minder begunstigde regio's de mogelijkheid geven om hun ontwikkelingsachterstand ten opzichte van de ontwikkelde regio's te verminderen. De actie van de communautaire Structuurfondsen (Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling, Europees Sociaal Fonds, EOGFL-Oriëntatie, FIOV) heeft drie prioritaire krachtlijnen : steun voor regio's met een ontwikkelingsachterstand (doelstelling 1), steun voor de omschakeling van regio's die getroffen worden door een achteruitgang van de industrie (doelstelling 2), steun voor de instandhouding en de ontwikkeling van het platteland (doelstelling 5b). Bij de laatste uitbreiding van de Unie is dit instrument nog aangevuld met een bijkomende doelstelling (de zogenaamde "doelstelling 6") die steun behelst aan de noordelijke regio's met een geringe bevolkingsdichtheid. Voor al deze doelstellingen wordt 85% van de kredieten van het cohesiebeleid (die voor de periode 1994- 1999 165 miljard ecu bedragen) besteed ten gunste van de geografische gebieden die in aanmerking komen voor de actie van de Structuurfondsen. Er zijn drie belangrijke soorten steunverlening: de operationele programma's, die in partnerschap tussen de Europese Commissie, de Lid-Staten en de regio's uitgevoerd worden (90% van de Structuurfondsen), de "communautaire initiatieven" (9%), die op initiatief van de Commissie worden uitgevoerd, de "innoverende acties" (1%). 35 Deze programma's hebben de economische en sociale ontwikkeling ten doel. Zij betreffen de cultuur voor zover culturele acties deel kunnen uitmaken van een beleid ter opwaardering van de regionale of lokale hulpbronnen en van een strategie voor economische ontwikkeling, en zij kunnen de schepping van arbeidsplaatsen bevorderen. De tendens die zich sinds enkele jaren in onze samenlevingen aftekent, is die van een toenemend effect van deze activiteiten, dat vooral verband houdt met de sociaal-economische veranderingen, met het belang van het beleid ter opwaardering van het cultureel erfgoed en ter ontwikkeling van de ambachtelijke activiteiten en activering van de lokale maatschappelijke structuur. I. Cultuur en regionale programma's A) Steun aan regio's met een ontwikkelingsachterstand (doelstelling 1) betreft regio's waarvan het bruto binnenlands produkt lager is dan 75% van het communautair gemiddelde. Hiervoor is 96 miljard ecu uitgetrokken voor de periode 1994-1999 (+ 166 miljoen ecu voor Oostenrijk in de periode 1995-1999). De zones die in aanmerking komen voor bijstand uit hoofde van doelstelling 1, zijn in 1993 door de Raad van de Europese Unie geselecteerd; zij maken 27% van de bevolking van de Unie uit. De in dit kader gefinancierde acties werden door de nationale overheden voorgelegd als integrerend deel van een ontwikkelingsstrategie, en vervolgens besproken met en goedgekeurd door de Europese Commissie. De door de Gemeenschap verleende steun voor de regionale ontwikkelingsmaatregelen van iedere Lid- Staat maakt het voorwerp uit van een "enig programmeringsdocument". Dit document bevat de doelstellingen en strategische hoofdlijnen van de actie van de Structuurfondsen voor de desbetreffende zones. De Lid-Staten stellen vervolgens aan de Commissie operationele programma 's voor ter verwezenlijking van de gekozen doelstellingen. Deze operationele programma 's preciseren de doelstellingen, de aard en de financiering van de ten uitvoer gelegde acties. Uit onderzoek naar de 75 operationele programma's die voor de periode 1994-1999 zijn geselecteerd, blijkt dat 11 ervan subprogramma's bevatten die uitdrukkelijk voorzien in actie op cultuurgebied (cultuur, erfgoed, kunsten). Daaruit mag niet worden afgeleid dat de overige 64 operationele programma 's helemaal geen acties bevatten op cultuurgebied. Het betekent alleen dat het cultureel erfgoed of de kunsten in deze operationele programma's niet als doelstelling of instrument van regionale ontwikkeling werden aangewezen. De 11 operationele programma's die onder andere acties op cultuurgebied inhouden, vertegenwoordigen 12,5% van de totale begroting voor de 75 operationele programma's. Bij wijze van illustratie heeft de Commissie een operationeel programma goedgekeurd voor de ontwikkeling van de eilanden in het noorden van de Egeïsche Zee dat vijf belangrijke doelstellingen heeft (toerisme, landbouw- en industriële activiteiten, ontwikkeling van het platteland, menselijke hulpbronnen, lokale ontwikkeling). De eerste hoofdlijn "ontwikkeling van het toerisme" beoogt de bevordering van alternatieve toeristische activiteiten (bijvoorbeeld watersport), de verbetering van de vervoers- en telecommunicatiemiddelen, de opwaardering van het cultureel en archeologisch erfgoed van deze eilanden. Voor deze hoofdlijn is 38 miljoen ecu aan communautaire kredieten uitgetrokken, dat is 18% van de kredieten die door de Gemeenschap toegekend worden voor de tenuitvoerlegging van dit operationele programma. 36 In het kader van deze operationele programma's is er een grote verscheidenheid aan acties die met cultuur te maken hebben. Enkele van deze programma's zijn gericht op de rechtstreekse financiering van voorzieningen met culturele bestemming (bijvoorbeeld de oprichting van culturele centra of van theaterzalen in plattelandsgebieden). Andere bestaan uit begeleidende maatregelen voor de opwaardering van culturele rijkdommen (aanleg van groenstroken of voetgangersgebieden rondom monumenten, bewegwijzering. ) of van de plaatselijke know-how (produktie en verkoop van traditionele ambachtelijke produkten). B) De steun voor de omschakeling van regio's met een afnemende industriële activiteit (doelstelling 2) betreft de traditionele industriële regio's waarin het werkloosheidspercentage en de werkgelegenheid in de industrie hoger liggen dan het Europees gemiddelde. Deze regio's, waarin ongeveer 17% van de bevolking van de Unie leeft, ontvangen 15,3 miljard ecu voor de huidige programmeringsperiode van de Structuurfondsen, waarbij voor 1995-1996 nog steun ten belope van 444 miljoen ecu komt ten gunste van de drie nieuwe Lid-Staten van de Unie. De belangrijkste doelstelling van de steun voor de omschakeling van deze regio's is het stimuleren van economische activiteiten die werkgelegenheid scheppen. In dit kader is de "culturele dimensie" aanwezig binnen de volgende drie krachtlijnen : - cultuur als bestanddeel van werkgelegenheid en opleiding; - remodellering van het "natuurlijk" milieu, waarbij het dus niet gaat om een probleem inzake instandhouding en opwaardering van het reeds bestaande op het vlak van het "erfgoed" (braakliggende industrieterreinen,. ); - de rehabilitatie van het "gebouwde" erfgoed, waarbij het om werkplaatsen gaat (industriële gebouwen, fabrieken,. ) dan wel om leefplaatsen (arbeiderswijken,. ). 1. Het voorbeeld van het Lowrv Centre: Hierbij gaat het om de bouw van een cultureel centrum voor de beeldende kunsten (in de regio Greater Manchester, Lancashire and Cheshire) met totale geraamde kosten van 71,8 miljoen ecu en communautaire steun ten belope van 12,2 miljoen ecu (ca. 17%). Verwacht wordt dat dit project ongeveer 6. 500 arbeidsplaatsen zal opleveren in de sectoren handel, toerisme en vrijetijdsbesteding. Behalve het feit dat het centrum de mogelijkheid zal bieden professionele groepen te ontvangen (podiumkunsten, concerten,. ), verwacht men er ongeveer 700. 000 bezoekers per jaar. De tenuitvoerlegging van dit project gebeurt op basis van een partnerschap tussen beroepsmensen uit de handel, de wereld van de kunsten, van een universiteit, van organisaties voor permanente opleiding, van het toerisme en van milieubureaus. Dit project omvat ook de ontwikkeling van de lokale infrastructuur (toegangswegen, tram, binnenwateren), alsmede de verbetering van de kwaliteit van het water. 2. Het voorbeeld van Basse-Normandie: - Twee werkgelegenheidsconcentratiezones (Cherbourg en Caen) komen in aanmerking voor doelstelling 2 voor de periode 94-96 (communautaire bijdrage van 57,8 miljoen ecu). Cherbourg heeft tussen 1989 en 1993 reeds steun ontvangen van de Structuurfondsen voor doelstelling 2, alsmede van het communautaire initiatief REN A VAL. Cherbourg heeft in 1993 steun ontvangen op grond van het initiatief KONVER. Deze twee zones ontvangen dus bijstand die erop gericht is diverse strategieën volgens de troeven van iedere regio te ondersteunen: in Caen wordt beoogd om de afnemende industriële activiteit, een gevolg van de sluiting van ijzer- en staalbedrijven, een halt toe te roepen; in Cherbourg wordt beoogd om de toeleveringsactiviteiten te diversifiëren, die zeer afhankelijk waren van de nucleaire en de scheepsbouwsector. In beide gevallen moet de rol van de haven van de twee zones worden versterkt. 37 - (13,72 miljoen ecu); Hiervoor zijn er drie prioritaire krachtlijnen vastgelegd: i: Steun aan de regionale ondernemingen en aan de opleiding van de actieve bevolking (gemeenschappelijk zwaartepunt) 2i Herindustrialisering van de regio van Caen (25,92 miljoen ecu) met een subprogramma 2. 3 "Diversificatie van de economische activiteit" gericht op "Gemeenschappelijke acties ten gunste van de ambachten en diensten [. ]". Aanleg van toeristische voorzieningen en valorisatie van het cultureel en architectonisch erfgoed teneinde de regio Caen aantrekkelijker te maken voor toeristen" (2,59 miljoen ecu, ofwel 10%). 3: Vervolg van de omschakeling van de werkgelegenheidsconcentratiezone Cherbourg ( 17,53 miljoen ecu), met het subprogramma 3-5 "Toeristische diversificatie van de werkgelegenheidsconcentratiezone" gericht op "de structuren voor overnachtingsmogelijkheden voor toeristen, het mariene centrum, jachthavens, het cultureel erfgoed": (7,0 miljoen écu, ofwel circa 40%). Op basis van een studie inzake een twintigtal regio's van doelstelling 2, waaraan een kwart van het totale bedrag voor de in aanmerking komende regio's - zoals de twee bovenstaande voorbeelden - wordt besteed, wordt geraamd dat bij de 3 krachtlijnen voor ongeveer 14% in uiteenlopende mate een "culturele dimensie" aanwezig is. De analyse van deze drie krachtlijnen toont aan dat iets minder dan een derde besteed wordt aan culturele aspecten. Het resterende gedeelte (+ 2/3) wordt besteed voor maatregelen inzake integratie, inrichting van industriezones en plaatsen die slechts weinig met cultuur te maken hebben. Het deel van de financieringen van doelstelling 2 dat bestemd is voor acties van culturele aard of met een culturele strekking, kan aldus op 4% van de totale financiering worden geraamd. 3) Steun voor de instandhouding en de ontwikkeling van kwetsbare plattelandsgebieden (doelstelling 5b) betreft de regio's die aan minstens 2 van de 3 volgende criteria beantwoorden: een hoog aandeel van de landbouw in de totale werkgelegenheid, een laag inkomen in de landbouw, een geringe bevolkingsdichtheid. In deze zones is 8% van de bevolking van de Unie woonachtig, en met de steunverlening is een bedrag gemoeid van 7 miljard ecu tot 1999. Het opsplitsen van doelstelling 5 in twee afzonderlijke delen, namelijk het zwaartepunt a) inzake de aanpassing van de landbouw- en de visseriistructuur. en het zwaartepunt b) inzake de plattelandsgebieden, weerspiegelt de tendens naar een toenemende loskoppeling tussen het rurale en het landbouwaspect. wat ook te zien is in de evolutie van het communautair beleid. De diagnose van de afname van de landbouwbevolking, die tot een strijd tegen de exodus van het platteland noopte, wordt zo geleidelijk vervangen door de idee van het "verwoestijningsgevaar" van bepaalde regio's, wat een algemener beleid tegen het verlaten van delen van het grondgebied noodzakelijk maakt, en steunt op endogene ontwikkelingsfactoren. Een van de gevolgen van deze evolutie is de grotere rol van de "cultuur" in de ontwikkeling van het platteland, en dit zowel op het vlak van de analyse als in de concrete projecten. In dat opzicht moet worden vermeld dat, terwijl het EOGFL-Garantie op overigens zeer beperkte wijze - rekening houdend met de omvang van de bedragen die in het geding zijn - enkele (niet- geregionaliseerde) acties voor de promotie van bepaalde landbouwprodukten zoals bijvoorbeeld olijfolie financiert, het echter hoofdzakelijk het EOGFL-Oriëntatie (namelijk op basis van artikel 8 ervan) is dat samen met de twee overige Structuurfondsen (ESF en EFRO) bijdraagt tot de tenuitvoerlegging van projecten met een culturele dimensie in het kader van de zones van doelstelling 5b. 38 Uit onderzoek naar de verdeling van de communautaire steunverlening voor doelstelling 5b per prioritair zwaartepunt blijkt dat voor de periode 1994-1999 7,9% van de kredieten zijn toegekend voor plaatselijke ontwikkeling en de renovatie van dorpen (ofwel 532,8 miljoen ecu tegen lopende prijzen 94-95), en 12,3% (831,3 miljoen ecu) voor toerisme. Deze zwaartepunten behelzen maatregelen van culturele aard. Op het totale bedrag van circa 227 miljoen ecu per jaar wordt slechts een gedeelte besteed voor "cultuur". Dit culturele aspect houdt bovendien specifieke conceptuele benaderingen in die verschillend zijn van de reeds genoemde. De acties die rechtstreeks of onrechtstreeks als cultureel kunnen worden bestempeld, zijn te vinden op de volgende gebieden : - Op gebied van toerisme zijn er expliciete verwijzingen naar culturele of patrimoniumelementen, zoals bijvoorbeeld "de restauratie van grachten", "de valorisatie van de cultuur en het landelijke erfgoed", en "toeristische schema's, lokale studies, promotie van het grondgebied". - Op milieugebied zijn er projecten voor de "opwaardering en de bescherming van natuurlijke ruimten", of "het beheer van de ruimte", "de inrichting van landschappen" alsook "de instandhouding en het beheer van fauna en flora, de rehabilitatie en het beheer van biotopen, de bescherming van de aquatische milieus". - Tenslotte zijn aspecten van culturele aard aanwezig ter verbetering van de levensomstandigheden, zoals "de renovatie en de valorisatie van bestaande gebouwen", "de verbetering van dorpsvoorzieningen en dorpsvernieuwing" of "stadsvernieuwing en -inrichting". Rekening houdend met de grote diversiteit aan mogelijke situaties (de voor doelstelling 5b in aanmerking komende regio's beslaan ongeveer 1/3 van het grondgebied van de Gemeenschap) is het moeilijk om de culturele weerslag van deze financieringen exact in te schatten. In dat opzicht zou het interessant zijn om in de toekomst enkele testgebieden af te bakenen die het culturele aspect als factor voor een evenwichtige ruimtelijke ontwikkeling een grotere plaats willen geven. Ondanks hun verscheidenheid inzake materiële omstandigheden (klimaat,. ), grondgebruik, maar ook inzake culturele rijkdommen, beschikken deze regio's immers alle over ruimte en kunnen zij derhalve deze "bron" aanboren door nieuwe gebruikswaarden met grote ontwikkelingsmogelijkheden te ontplooien, zoals het "groene toerisme", de "aanleg van toeristische routes in natuurgebieden", de inrichting van "parken en natuurreservaten", enz. Al deze mogelijkheden dragen bij tot de ontsluiting van wat ook wel het natuurlijk erfgoed wordt genoemd. Daarnaast kunnen vergelijkbare nieuwe waarden - waarvan linguïstische elementen, levenswijzen, architectonische elementen de basis vormen - nieuwe combinaties vormen waarrond artistiek of cultureel scheppend werk tot ontwikkeling kan komen. De culturele dimensie in de beleidslijnen ten behoeve van de duurzame ontwikkeling van kwetsbare plattelandsgebieden zou een grotere plaats moeten innemen. Dit kan namelijk een uitstekend middel zijn voor de tenuitvoerlegging van alternatieve acties, waarbij investeringen worden aangemoedigd die op plaatselijk vlak werkgelegenheid scheppen. Deze aanpak kan bovendien tegemoetkomen aan de immer toenemende bezorgdheid om het milieu. 39 II. PROGRAMMA'S VAN COMMUNAUTAIRE INITIATIEVEN MET REGIONALE STREKKING EN CULTUUR De programma's van communautaire initiatieven zijn specifieke instrumenten van het structuurbeleid die de Commissie op eigen initiatief aan de Lid-Staten voorstelt. 9% (ofwel 13,45 miljard ecu voor de periode 1994-1999) van de kredieten van de Structuurfondsen is bestemd voor deze communautaire initiatieven. Voor de periode 1994-1999 zijn er 13 initiatieven goedgekeurd, waarvan er 8 een evenwichtige ruimtelijke ontwikkeling beogen. Deze initiatieven dragen bij tot de verwezenlijking van de grote doelstellingen van het structuurbeleid voor de periode 1994-1999. 1) Steunverlening voor grensoverschrijdende samenwerking (1NTERREG II) is een programma waarvoor 1,9 miljard ecu is uitgetrokken voor de periode 1994-1999. De plaats van cultuur in de grensoverschrijdende samenwerking (intern en extern) blijkt voor de periode 1989-1993 nogal gering te zijn geweest. De kredieten zijn immers voornamelijk aangewend voor "grote" infrastructuurwerken. Toch zijn er in dit kader enkele initiatieven gefinancierd die culturele aspecten in zich dragen:. Het programma Spanje-Portugal (1990-1993) betrof meer dan de helft van het Portugese grondgebied en een gedeelte van de Spaanse regio's Galicië, Castilla-y-Leon, Extremadura en Andalusië, en hierbij ging het om ongeveer 6 miljoen personen. De Gemeenschap heeft 410,82 miljoen ecu (bij totale kosten van 592,83 miljoen ecu) steun verleend aan dit programma. De belangrijkste zwaartepunten waren de verbetering van de communicatie-infrastructuur (76,4% van de subsidie), de ontwikkeling van interstedelijke netwerken, en het gecoördineerde beheer van de natuurlijke, culturele en milieu-rijkdommen. De financiering van de aanleg van natuurparken en - reservaten valt binnen dit laatste zwaartepunt. Het programma België (West-Vlaanderen) - Frankrijk (Nord/Pas de Calais) werd tussen 1991 en 1993 ten uitvoer gelegd (28,33 miljoen ecu, waarvan 13,87 miljoen ecu, als bijdrage van de Gemeenschap) en behelsde voor een groot deel (40,2%) de "valorisatie van het toeristisch erfgoed". Dit was nauw verbonden met milieu-aspecten (20,6%) zoals de strijd tegen de erosie van dè duinen van de kuststreek; in het kader van de geselecteerde projecten, die uitgingen van een grensoverschrijdende strategie, valt bijvoorbeeld ook een campagne ter valorisatie van de Vlaamse kant. Voor de programmeringsperiode 1994-1999 wordt geschat dat slechts 1% van de totale steunverlening, ofwel ongeveer 3 miljoen ecu per jaar, besteed zal worden voor de culturele dimensie. Deze bedragen zouden moeten dienen om acties te financieren in verband met vormen van de "culturele samenwerking", of met de promotie van "toerisme en boerderijvakantie", of ook met "plattelandsontwikkeling". 2) Steunverlening voor ultraperifere regio's (REGIS II) heeft tot doel deze regio's de mogelijkheid te bieden om volop deel te nemen aan de netwerken voor transnationale samenwerking. Voor dit programma is voor de periode 1994-1999 een bedrag uitgetrokken van 600 miljoen ecu. De regio's (Guadeloupe, Guyana, Martinique en Réunion voor de Franse overzeese betreffende departementen, de Azoren en Madeira voor Portugal, de Canarische Eilanden voor Spanje) moeten hun bijstandsaanvragen indienen in de vorm van operationele programma's of globale subsidies. 40 De voor REGIS II in aanmerking komende maatregelen zijn gericht op 5 prioritaire zwaartepunten. investeringen Onder het zwaartepunt "diversificatie van de economische activiteiten" valt onder het aspect "toerisme" ook de "steun voor toeristische concentratiegebieden dat beter geïntegreerd is in de lokale omgeving en dat de biologisch zwakke gebieden niet in gevaar brengt (bijvoorbeeld: eenvoudige verblijfsmogelijkheden, familiehotels, toeristische planning die verband houdt met de oprichting of ontwikkeling van natuurparken, tochten in tropische bossen of op tropische rivieren, valorisatie van het architectonische erfgoed en van de lokale cultuur). ter bevordering van ontdekkingstoerisme buiten de Uit hoofde van het initiatief REGIS kan alleen steun worden verleend voor investeringen ter bevordering van ontdekkingstoerisme. met inbegrip van de valorisatie van het architectonische erfgoed en van de lokale cultuur. Het gaat derhalve niet om een culturele actie die uitdrukkelijk stoelt op een valorisatie van die zeer specifieke culturen. 3Y Het programma LEADER II ("Liaisons Entre Actions de Développement de l'Economie Rurale" - Netwerk van groepen voor plattelandsontwikkeling) richt zich hoofdzakelijk (90%) op de regio's van de doelstellingen 1 en 5b. Dit initiatiefis het vervolg van het programma LEADER I (1991-1993) en de beschikbare middelen bedragen 1400 miljoen ecu voor de periode 1994-1999. waarvan 900 miljoen ecu voor de regio's van doelstelling 1. Het accent van dit programma ligt op het innovatieve karakter en de voorbeeldfunctie van de ondernomen acties voor plattelandsontwikkeling, en deze acties worden ten uitvoer gelegd door "plaatselijke actiegroepen" (zoals bij LEADER I) of door organen van meer institutionele aard (lokale overheden, kamers van koophandel of landbouw,. ), en wel rond een bepaald thema. Het SPARC-project (South Pembrokeshire Partnership for Action with Rural Communities, "plaatselijke actiegroep" van het programma LEADER I) is een voorbeeld van een initiatief dat gericht is op het opnieuw ontwikkelen van een plattelandsregio in het zuiden van Wales, en wel via hoofdzakelijk culturele aspecten. De regio is duidelijk een minder begunstigd gebied en de levensstandaard ligt er rond 70% onder het gemiddelde binnen de Gemeenschap. Dit project mobiliseert in beginsel de gehele bevolking voor "wat gedaan zou moeten worden" en biedt elk van de 35 gemeenschappen de mogelijkheid om doelstellingen te realiseren die voor alle gemeenschappen van belang zijn. Deze initiatieven waren allereerst geconcentreerd op de wederaanleg van de wandelwegen die deze gemeenten verbinden, waarbij het ging om bijna tachtig kilometer voetpaden. De echte inzet van dit eerste initiatief was het herstel van het landschap. Alle gemeenten gingen belang hechten aan de renovatie van hun eigen erfgoed, aan het onderhoud van het landelijk roerend erfgoed, van oude gebouwen, van landelijk gereedschap. Meerdere monumenten zijn hierdoor opgeknapt: een middeleeuws gastenverblijf (Llangollen Medieval hospice), een oude bierbrouwerij, enz. Bovendien werd er een jaarlijks festival georganiseerd waarop werken van de Welshe cultuur werden voorgesteld. Op dit eerste initiatief volgde een volgend initiatief en wel ter bescherming van het Welsh. Deze bescherming was niet het hoofddoel maar droeg bij tot een betere kennis van de lokale samenleving. Er werden aldus 300 projecten op gang gebracht, en de financiële middelen hiervoor bedroegen bijna 2,5 miljoen Engelse pond. Het programma LEADER I heeft hiervan 1/5 gefinancierd. Bijna 3000 personen hebben vrijwillig hulp verleend voor het begeleiden van deze verenigingen en projecten. Met name wanneer deze initiatieven op basis van culturele elementen worden genomen, hebben zij de logica van de ruimtelijke ontwikkeling van het platteland gewijzigd. Die ontwikkeling is zo sterker gericht op de "kwaliteit van het bestaan" en op de actieve deelname van de bevolkingen. 41 Uit hoofde hiervan bevat het initiatief LEADER II elementen voor de promotie van de regionale (en ook linguïstische) identiteit, de instandhouding en de valorisatie van het cultureel erfgoed en de organisatie van culturele activiteiten. 4) Communautaire initiatieven ten behoeve van de omschakeling van mono-industriële gebieden De opbouw van Europa was aanvankelijk gestoeld op de steenkool- en de ijzer- en staalindustrie. Geleidelijk heeft deze opbouw zich losgemaakt van een sectoriële aanpak, totdat de sectoren die de Europese industriële ontwikkeling grotendeels hadden beïnvloed, in de jaren '80 in een crisis terechtkwamen. Op initiatief van de Gemeenschap werden er steunverleningsprogramma's ingesteld voor de omschakeling van de regio's die het meest getroffen waren door de crisis van deze "traditionele" sectoren. Deze programma's waren RESIDER I in 1988 (omschakeling van de ijzer- en staalzones), RECHARIin 1989 (omschakeling van de steenkoolwinningsgebieden), RETEXinl992 (textiel- en kledingsector), KONVER in 1993 (militaire activiteiten en defensiesector), en tenslotte PESCA in 1994 (visserijsector). Deze programma's zijn op verschillende tijdstippen vastgesteld en hebben dan ook andere programmeringsperiodes, en ontvingen tevens verschillende budgettaire kredieten: • Na RESIDER I (1988-1993) werd besloten een nieuw programma, RESIDER II, in te stellen voor een periode van 6 jaar (1994-1999). waarvoor 500 miljoen ecu werd uitgetrokken; • Na RECHAR I (1989-1993) volgde RECHAR II (500 miljoen ecu) voor de periode 1994-1997: •RETEX, aanvankelijk vastgesteld voor 2 jaar (1992-1993), werd verlengd tot 1999 (500 miljoen ecu); • de projecten voor de militaire omschakeling, die op verzoek van het Europees Parlement werden uitgevoerd in 1991 (PERIFRA I) en 1992 (PERIFRA II), zijn de voorlopers geweest van KONVER. dat allereerst voor één jaar (1993) ten uitvoer werd gelegd en vervolgens op meerjarenbasis werd verlengd tot eind 1997 (500 miljoen ecu); • PESCA werd in 1994 vastgsteld voor een periode van 5 jaar, en de beschikbare middelen hiervoor bedragen 250 miljoen ecu. Deze communautaire initiatieven hebben een gemeenschappelijke doelstelling en wel de economische omschakeling van deze gebieden door middel van de diversificatie van de activiteiten. De soorten maatregelen die in aanmerking komen, behelzen enerzijds de reactivering van de plaatselijke economische structuur, met name door de promotie van nieuwe activiteiten van het MKB, en anderzijds de aanpassing van de arbeidskrachten door middel van opleiding en werkgelegenheid. Naast deze twee zwaartepunten moet worden vermeld dat de oudste communautaire initiatieven een uitbreiding hebben, gekend van de in aanmerking komende maatregelen, inzonderheid met betrekking tot het milieu en het toerisme. Op de laatste twee vlakken zijn er acties met een culturele dimensie. In RESIDER II (6 in aanmerking komende soorten maatregelen) en in RECHAR II (7 in aanmerking komende soorten maatregelen), alsook in mindere mate in KONVER (9 in aanmerking komende soorten maatregelen) zijn er 2 maatregelen met een culturele dimensie, namelijk "het milieuherstel en het geven van een nieuwe economische bestemming aan oude industriegebouwen" en de "bevordering van het toerisme, met name het op het industriële erfgoed gebaseerd toerisme". 42 Voor RETEX behelst een enkele maatregel "de inrichting van niet langer gebruikte industrieterreinen en bestemming van oude fabrieksgebouwen voor een nieuw doel, steun voor de zuivering van afvalwater en ander industrieel afval, technische hulp bij de ontwikkeling van minder vervuilende procédés". Tot slot is een van de nevenmaatregelen van PESCA gericht op "de inrichting van de vissershavens en de investeringen voor nieuwe activiteiten (toerisme, ambachtelijke bedrijven)". Hierin zijn dus de elementen terug te vinden uit de steunverlening uit hoofde van doelstelling 2, maar wellicht stelt men hier duidelijker vast dat er praktisch geen acties zijn voor de instandhouding en het behoud van het erfgoed, terwijl dat wel een begeleidend aspect van deze maatregelen zou kunnen zijn. In dat opzicht kan men zich - bijvoorbeeld in de visserijsector - voorstellen dat de "vrij algemene, aanhoudende overcapaciteit van de vloten" die het noodzakelijk maakt een aanzienlijk aantal vissersvaartuigen uit de vaart te nemen"37, verenigbaar is met steunverlening voor de instandhouding, het behoud en de valorisatie van oude beroepen, vaartuigen, navigatie-instrumenten, vistuig,. Kortom, het gedeelte van de bijstand die aan de verschillende in aanmerking komende maatregelen met een volledige of gedeeltelijke culturele dimensie wordt verleend, blijkt slechts een betrekkelijk gering bedrag (rond 5 miljoen ecu per jaar, ofwel 1,15%) van deze communautaire initiatieven uit te maken daar met alle andere maatregelen grote bedragen zijn gemoeid (infrastructuur, collectieve uitrustingen, bouw van nieuwe gebouwen, enz. ). Hl. ARTIKEL 10 VAN DE EFRO-VERORDENING Naast de bijstand van de Structuurfondsen ten behoeve van de door de Lid-Staten ingediende programma's en de communautaire initiatieven financiert het EFRO op basis van artikel 10 studies en modelprojecten met een innovatief karakter om de overdracht van know-how rechtstreeks of onrechtstreeks te begunstigen. Dit artikel is dan ook een financieel instrument van het regionaal beleid38 op grond waarvan de bijstand voor de periode 1995-1999 (395 miljoen ecu) over vier prioritaire doelstellingen wordt verdeeld: 1. Interne en externe interregionale samenwerking (180 miljoen ecu); 2. Innoverende acties voor regionale ontwikkeling (90 miljoen ecu) met drie zwaartepunten: aanwending van het plaatselijk, eigen potentieel; ontwikkeling van technologie en telematica (informatiemaatschappij); cultuur en economische ontwikkeling: T 3. Stedelijk beleid (80 miljoen ecu); 4. Ruimtelijke ordening (45 miljoen ecu). Een groot aantal projecten kan acties van culturele aard of met een culturele strekking behelzen, zoals de acties voor interregionale samenwerking of ook de modelprojecten voor steden. "Communautair initiatief betreffende de herstructurering van de visserijsector - (PESCA) - 94/C 180/01. 38Genoemd in Verordening EEG nr. 2052/88 van de Raad betreffende de taken van de Fondsen met structurele strekking. 43 Met de acties op stedelijk gebied werd een aanvang gemaakt in de loop van de periode 1989-1993, waarin 32 modelprojecten voor steden op communautair niveau werden medegefinancierd voor een bedrag van 101 miljoen ecu. Een van de 4 thema's was "de heropleving van historische centra". Het voorbeeld Lissabon: de ontwikkeling van dit project stoelt op technische studies, gefinancierd in het kader van artikel 10 van het EFRO; de doelstelling van dit project is de economische heropleving van twee historische wijken van de stad. Het project "Muralho do Livramento" behelst de oprichting van een uitzichttoren, een museum en ambachtelijke ateliers. Het tweede initiatief omvat de renovatie van het paleis Pancas Palha, een gebouw in een vergaande staat van verval waarin een nieuw centrum wordt ondergebracht voor wetenschappelijke en culturele instellingen zonder winstoogmerk. Een van deze instellingen zal als permanente waarnemingspost dienen voor de stedelijke en regionale studies. Bij deze gelegenheid worden eveneens bepaalde bouwtechnieken getest voor de verbetering van de weerstand van gebouwen tegen aardbevingen. Voor dit project, voltooid wat de werkzaamheden aan het paleis Pancas Palha betreft, is er een communautaire subsidie van 5,665 miljoen ecu. Behalve de renovatie van historische monumenten en de bevordering van culturele activiteiten wordt verwacht dat dit project ook de plaatselijke industriële en commerciële activiteiten stimuleert. De uit hoofde van artikel 10 van het EFRO gevoerde acties voor interregionale samenwerking zijn geconcentreerd rond twee programma's, RECITE (48 miljoen ecu, 36 netwerken voor interregionale samenwerking binnen de Unie sinds 1990) en OUVERTURE/ECOS, gelanceerd in 1991 (programma's voor gedecentraliseerde samenwerking buiten de Unie, 20 miljoen ecu voor elk programma en 250 gefinancierde projecten). In het kader van de Europese netwerken voor samenwerking is er slechts een project met een duidelijke culturele strekking : "Toerisme en Middellandse Zee". Dit project gaat uit van de vaststelling dat het toerisme in de Middellandse-Zeegebieden een zekere achteruitgang doormaakt en stelt voor om aan deze situatie het hoofd te bieden door het watersporttoerisme en het culturele en het groene toerisme op te waarderen. De communautaire bijstand voor dit project bedraagt 1 miljoen ecu (totale kosten 1,3 miljoen ecu). Voor het watersporttoerisme beoogt het project de 540 getelde "kleine en middelgrote" jachthavens te valoriseren. En wel via de invoering van interregionale routes die aan de watersporters worden geboden als "volledige produkten", maar eveneens door de totstandkoming van interregionale groeperingen die gebruik maken van informatica en telematica waardoor de werking verbeterd en dit soort toerisme bevorderd kan worden. Wat het culturele en het groene toerisme betreft, gaat het om het coördineren van de valorisatie van weinig bekende historische of culturele plaatsen en die van het achterland, hetgeen meestal in de toeristische gidsen ontbreekt. Nog altijd m het kader van de acties voor interregionale samenwerking heeft het Europees Parlement in 1990 het programma PACTE (niet in het kader van artikel 10 van het EFRO) gelanceerd. Aanvankelijk samengesteld uit twee afzonderlijke programma's, en in één programma ondergebracht in 1994, bood PACTE de plaatselijke en regionale gemeenschappen de mogelijkheid met grensoverschrijdende samenwerking kennis te maken door middel van uitwisseling van ervaringen tussen minstens 3 gemeenschappen of instellingen in verschillende Lid-Staten. 44 1) Het in 1992-1993 uitgevoerde project op het vlak van "cultuur en ontwikkeling" door de Raad van het departement Aude (F), in partnerschap met de steden Mytilini (GR), Anos Siros (GR), Torroella de Montgri (E) en Bologna (I), bracht gemeenschappen samen die in de Middeleeuwen ketterij hebben gekend. De ontmoetingen handelden over de methodologieën waarmee het historische, natuurlijke of culturele erfgoed gebruikt kan worden ais een element voor de economische ontwikkeling van een regio. De algemene ontwikkeling in het land van de Katharen (Aude) heeft als referentiekader gediend voor de uitwisseling. Door middel van dit voorbeeld hebben de overige partners kunnen zien tot waar men kon gaan in het gebruik van het erfgoed als instrument voor economische ontwikkeling. De partners hebben het voornemen geuit zich als zustersteden te verenigen, gezamenlijke acties te voeren voor de uitwisseling van kennis en technische bijstand op diverse vlakken zoals milieu, historisch onderzoek en etikettering van produkten. 2) Nog altijd op het vlak van "cultuur en ontwikkeling" heeft het project "TV REGIO - Audiovisuele ruimte van de regionale televisie in Europa" (1994-1995) onder leiding van de "Midlands" (UK) een groot aantal partners samengebracht: de Elzas (F), Piemonte (I), Rheinland-Pfalz (D), Bornholm (DK), Norte (P), Valencia (E), Madrid (E), Catalufla (E), Lissabon en Vale de Tejo (P), Kopenhagen (DK), Noord-Holland (NL). In dit project zijn onderzoekers èn beroepsmensen uit de massamedia samengebracht, en zo ontstaat een netwerk voor de uitwisseling van programma's, voor overleg tussen de Europese regio's om coprodukties tot stand te brengen: grensoverschrijdende tijdschriften en dagbladen, documentaires en muziekuitzendingen. Dit netwerk leidt tot de verwezenlijking van een gids voor de regionale televisie, een catalogus van coprodukties en nieuwsbrieven. Een opleidingsprogramma voor journalisten en een gegevensbank van regionale uitzendingen worden eveneens bestudeerd. Dit project biedt de mogelijkheid om praktische resultaten te boeken op het vlak van de interregionale samenwerking op een bijzonder innoverend terrein. Op de verschillende vlakken van interregionale samenwerking neemt "cultuur en economische ontwikkeling" slechts rond 2% in beslag. Dit is duidelijk minder dan de overige thema's voor samenwerking zoals "overheid en ruimtelijk beheer" (22%) of "economische ontwikkeling, werkgelegenheid en bijstand aan het MKB" (23%). Voor de programmeringsperiode 1995-1999 voorziet artikel 10 van de EFRO-Verordening in de mogelijkheid van een bijdrage van de Gemeenschap van maximaal 600. 000 ecu per project voor de financiering van modelprojecten met culturele strekking voor interregionale samenwerking ten gunste van de economische ontwikkeling. Een totaalbedrag van 15 miljoen ecu is voor deze periode uitgetrokken om dit modelproject te financieren. Deze projecten hebben tot doel de "economische en sociale samenhang te versterken door bij te dragen aan de totstandbrenging van netwerken tussen regio's en steden binnen de Unie, op basis van het thema cultuur, alsook aan de valorisatie van het regionaal en lokaal cultureel erfgoed in het vooruitzicht van interregionale samenwerking en economische ontwikkeling". 39 De gebieden waafop wordt samengewerkt, zijn (aanvulling mogelijk): - het historische en architectonische erfgoed (stedelijk, archeologisch, religieus, militair, maritiem,. ) - het industriële erfgoed (textiel, ijzer- en staalindustrie,. ) - het ambachtelijke erfgoed (ambachten, traditionele beroepen, know-how,. ) 39Oproep tot het indienen van voorstellen voor netwerken van regionale en lokale overheden die gezamenlijk modelprojecten met een culturele strekking voor interregionale samenwerking ten gunste van de economische ontwikkeling willen verwezenlijken, uit hoofde van artikel 10 van het EFRO - (95/38). 45 Naast het specifiek culturele zwaartepunt (15 miljoen ecu) wordt voor cultuur binnen de vier prioriteiten van artikel 10 van het EFRO in totaal iets meer dan 2 miljoen ecu per jaar besteed (in plaats van 1 miljoen ecu voor de voorgaande periode). In die omstandigheden blijkt dan ook dat de afbakening van een specifiek cultureel veld binnen de innoverende acties voor regionale ontwikkeling een belangrijke sprong voorwaarts betekent op kwalitatief vlak, maar ook op kwantitatief vlak, daar het relatieve aandeel van cultuur in al deze acties samen van ongeveer 0,5% naar circa 6% zou stijgen. 46 HOOFDSTUK II: CULTUUR, SOCIAAL BELEID EN MENSELIJKE HULPBRONNEN Een gestructureerde en coherente actie van de Unie moet ertoe bijdragen om een hoog werkgelegenheidsniveau te herstellen. Dit is een van de doelstellingen van het Verdrag. De werkloosheid tast inderdaad een van de fundamenten van onze samenlevingen aan: in de Unie zijn er bijna 20 miljoen werklozen, met name jongeren. Omwille van de sociaal-economische veranderingen, de wijzigingen in leefpatronen en consumptie, de troeven die Europa in handen heeft met een bijzonder rijk en gediversifieerd erfgoed, zijn de culturele activiteiten een belangrijke bron van werkgelegenheid die geëxploiteerd moet worden. L CULTUUR. WERKGELEGENHEID EN SOCIALE SAMENHANG Naast de steunmaatregelen uit hoofde van de "uiteindelijke" doelstellingen 1, 2 en 5b waarbij het ESF opleidingsacties financiert op het gebied van cultuur, wordt het beleid van economische en sociale samenhang eveneens ten uitvoer gelegd door middel van steun van het ESF uit hoofde van de doelstellingen 3 en 4. Deze steunmaatregelen worden aangevuld door de twee communautaire initiatieven WERKGELEGENHEID en ADAPT, alsook, wat de innoverende acties betreft, door artikel 6 van de verordening van het ESF. Deze steunmaatregelen beogen of bevatten veelal ook culturele aspecten die, omdat zij. de menselijke hulpbronnen opwaarderen, het gevaar van marginalisering verkleinen. Doelstelling 3 is gericht op de bestrijding van langdurige werkloosheid, een gemakkelijker inschakeling van jongeren in het arbeidsproces, en de integratie van personen die uitgesloten zijn van de arbeidsmarkt. Doelstelling 4 is erop gericht de aanpassing van de werknemers aan de gewijzigde omstandigheden in het bedrijfsleven en aan de evolutie van de produktiesystemen te vergemakkelijken. Voor deze doelstellingen is 14 miljard ecu uitgetrokken voor de huidige programmeringsperiode 1994- 1999. Met een budget van 1,4 miljard ecu omvat het communautaire initiatief WERKGELEGENHEID drie deelinitiatieven die erop gericht zijn samen de problemen van uitsluiting en marginalisering binnen de arbeidsmarkt op te lossen. Het deel WERKGELEGENHEID/NOW bevordert de ontwikkeling van vernieuwende én efficiënte strategieën en instrumenten voor de opleiding en de inschakeling in het arbeidsproces van vrouwen. Het deel WERKGELEGENHEID/HORIZON moedigt de inschakeling van gehandicapten en kansarmen in het arbeidsproces aan teneinde economische en sociale uitsluiting tegen te gaan. Het deel WERKGELEGENHEID/YOUTHSTART steunt de projecten voor de inschakeling van ongeschoolde jongeren in het arbeidsproces, in het bijzonder van jongeren die met langdurige werkloosheid en geleidelijke uitsluiting uit de werkende maatschappij bedreigd zijn. 47 Het communautaire initiatief ADAPT beschikt eveneens over een budget van 1,4 miljard ecu. Het initiatief heeft vier onderling verwante doelstellingen: de aanpassing van de werknemers aan de gewijzigde omstandigheden in het bedrijfsleven bevorderen; het concurrentievermogen van de ondernemingen helpen vergroten; werkloosheid voorkomen door verbetering van de kwalificaties van de werknemers; de afschaffing van nieuwe banen en nieuwe activiteiten vergemakkelijken. Het initiatief ADAPT geldt prioritair voor werknemers die getroffen zijn door de gewijzigde omstandigheden in het bedrijfsleven, dat wil zeggen werknemers die door werkloosheid worden bedreigd, ofwel werknemers die hun baan hebben verloren ten gevolge van de reorganisatie van hun onderneming. Tijdens de periode 1989-1993 heeft de Gemeenschap actief bijgedragen aan het invoeren van een beleid voor de herinschakeling in het sociale en beroepsleven van kansarme groepen, langdurig werklozen, ongeschoolde jongeren, migranten en gehandicapten; een van de kenmerken van de acties die in deze vijf is dat de cultuur een belangrijke rol speelt in de acties voor jaar ten uitvoer zijn gelegd, beroepsopleiding. Deze opleiding kan bestemd zijn voor jongeren die al een bepaalde richting in verband met cultuur hebben gekozen. Voorbeeld 1 - Opleidingsacties op het gebied van de ontsluiting van het historisch en artistiek erfgoed in Italië Dit soort acties is in Italië in verscheidene regio's in aantal toegenomen, vooral in 1993. Veel jongeren hebben een kwalificatie op cultureel terrein, maar kunnen moeilijk een plaats vinden op de arbeidsmarkt. Er worden opleidingen aangeboden op uiteenlopende gebieden zoals het uitgeversvak, musea, muziek en de restauratie van gebouwen, waarbij voorrang wordt gegeven aan een economische en produktieve benadering van de artistieke beroepen. Het culturele aspect blijkt bij de deelnemers stimulerend en motiverend te werken. Enkele van de ondersteunde initiatieven zijn: - in Umbrië: een cursus voor het restaureren van oude boeken en een opleiding voor technische medewerkers in musea. Naar verluidt bedraagt het plaatsingspercentage bijna 100%; - in Toscane en Emilia-Romagna: een scala van opleidingen op het gebied van muziek, muziekrestauratie (geluidsbanden van oude films) en theater. In Toscane wordt een plaatsingspercentage opgegeven van 80%; - in Venetië: cursussen voor technici betreffende de restauratie van gebouwen in deze streek waar veel behoefte bestaat aan de instandhouding van het artistiek erfgoed. Als plaatsingspercentage geldt 80%. In de meeste gevallen hebben de deelnemers aan de genoemde opleidingen een betrekking gevonden, hetzij in overheidsbedrijven, hetzij in particuliere ondernemingen die een stage aanboden, hetzij - en dit komt het meeste voor - in een coöperatieve onderneming. Voorbeeld 2 - Het gebied van Belfort, het ESF en de inschakeling van jonge kunstenaars in het arbeidsproces De "pépinières européennes" bieden jonge kunstenaars drie tot negen maanden de middelen om hun onderzoeks- en scheppende werkzaamheden uit te voeren. Naast de materiële faciliteiten die de organiserende stad ter beschikking stelt, ontvangen de kunstenaars een beurs van de vereniging "Pépinière" ("kweektuin") om hun project te voltooien en om naar het arbeids- en cultureel proces dank zij de opgedane ervaring over te stappen. 48 Tevens kunnen kunstenaars die werken in dezelfde tak van kunst en van verschillende nationaliteit zijn, hier ervaringen uitwisselen en wordt het publiek uitgenodigd voor evenementen rond de gerealiseerde werken (tentoonstellingen, catalogi, publikaties, voorstellingen). Het ESF heeft dit initiatief, dat de inschakeling van jonge scheppende kunstenaars in het arbeidsproces bevordert, in 1993 gesteund. Ook andere door het Europees Sociaal Fonds (ESF) gesteunde experimenten hebben een culturele dimensie, niet omdat het om opleidingen voor kunstenaars gaat,. , maar omdat de toekomstmogelijkheden ervan in de culturele sfeer liggen. Deze opleidingen zijn dan ook bestemd voor jongeren die moeilijkheden hebben om opgenomen te worden in de arbeidsmarkt vanwege het gebrek aan initiële opleiding - kwalificaties. Voorbeeld - De "escuelas talleres" (leerwerkplaatsen) en de "casas de oficios" (ambachtelijke centra) De escuelas talleres en casas de oficios zijn overheidsprogramma's die beheerd worden door het nationaal instituut voor de werkgelegenheid. De acties zijn bestemd voor jongeren die het basisonderwijs niet hebben afgerond en daardoor geen beroepsopleiding kunnen volgen. Bij deze opleiding wordt een theoretisch scholingsdeel afgewisseld met praktische werkervaring; ook krijgen de leerlingen beroepskeuzebegeleiding en -voorlichting. Gedurende een tot driejaar krijgen de leerlingen een scholing binnen overheidsprojecten en op gebieden die zijn aangemerkt als bron voor werkgelegenheid in het Witboek over groei, concurrentievermogen en werkgelegenheid, bijvoorbeeld herstel van het artistiek, historisch, cultureel en stedelijk erfgoed, milieubehoud (onderhoud van tuinen) en het leren van ambachten. In sommige gevallen nemen de overheidsinstanties die bij de programma's betrokken zijn, de leerlingen van deze leerwerkplaatsen en ambachtelijke centra in dienst voor de werkzaamheden of diensten die zij onder hun beheer hebben. Dit soort programma wordt onder andere benamingen ook al in andere Lid-Staten toegepast en zal mogelijkerwijs in de gehele Gemeenschap ingang vinden. Voorbeeld - Bouw van een schip uit de 16e eeuw "Batavia" voor de opname van jonge werklozen zonder beroepskwalificaties (NL) Dit project, dat gefinancierd is in het kader van doelstelling 3, is gericht op de inschakeling van jonge werklozen en stelde tussen 1990 en 199S jaarlijks ongeveer 50 stagiaires te werk. Onder leiding van een geschoolde arbeider werkten deze stagiaires dan in kleinere groepen samen. Het werk, met name timmerwerk, heeft aan ongeveer 350 deelnemers de mogelijkheid geboden een opleiding te volgen, en 224 van deze deelnemers hebben een baan kunnen vinden. Een derde culturele dimensie in het sociale beleid is die van cultuur als bevoorrecht middel voor zelfexpressie en zelfbevestiging van personen die zich in moeilijkheden bevinden, en derhalve als hulp om deze personenrmet name in de arbeidsmarkt op te nemen. Voorbeeld - Centrum voor toneelkunst in Blvth: ontwikkeling van de talenten van langdurig werklozen Het project had tot doel een innoverend project op te zetten voor praktische scholing gecombineerd met een zeer diepgaande individuele evaluatie, waarmee doeltreffend op specifieke behoeften op lange termijn kon worden ingespeeld. Het doel was de betrokkenen de basisvaardigheden bij te brengen om hen in staat te stellen in een later stadium een andere opleiding te volgen. 49 De verantwoordelijken voor het project hebben hiertoe personen ouder dan vijfentwintig jaar en langer dan zeventien maanden werkloos benaderd van wie de specifieke behoeften op scholingsgebied erkend waren. In het kader van de opleiding dienden zij deel te nemen aan een groepsactiviteit van gemeenschappelijk belang, namelijk de voorbereiding van een theatervoorstelling met het doel bij de deelnemers zelfvertrouwen, motivatie en initiatief op te wekken, reeds aanwezige vaardigheden verder te ontwikkelen en hun nieuwe vaardigheden bij te brengen. Tijdens de opleiding stelden de deelnemers elk stap voor stap een dossier samen volgens aan hun eigen behoeften aangepaste maatstaven, welke dossiers vervolgens ter kennisgeving aan de Royal Society of Arts (RSA) zijn voorgelegd. De tweede les die uit de analyse van de periode 1989-1993 kan worden getrokken, is dat cultuur een veelbelovende sector inzake het scheppen van arbeidsplaatsen is, en dan ook een grote rol speelt in de sectoren die als 'werkgelegenheidscheppend' zijn erkend. De moeilijkheid schuilt in het begrijpen van het effect van de cultuur op de werkgelegenheid: de cultuurstatistieken verstrekken hierbij de beste hulpmiddelen. Het eerste hulpmiddel betreft de produktie en de verspreiding van de cultuurstatistieken in elk land van de Europese Unie en een onderzoek naar harmonisatie op Europees niveau. In die zin is er een voorbereidende studie uitgevoerd waarin op basis van drie methodologische hoofdconventies het terrein voor de definitie van cultuur wordt vastgesteld naast de bronnen op basis waarvan dit terrein geëvalueerd kan worden, en de wijze waarop de resultaten bekrachtigd kunnen worden. Voor de definitie van het cultuurterrein worden volgens de nomenclatuur van de UNESCO de volgende categorieën gehanteerd: Cultureel erfgoed Gedrukte werken en litteratuur Muziek en podiumkunsten Beeldende kunst Audiovisuele media Sociaal-culturele activiteiten De overvloed aan beschikbare gegevens in de meeste landen maakte het noodzakelijk om criteria op te stellen voor selectie met het oog op bestendig onderzoek binnen de Europese Unie. In dit stadium is er dan ook een lijst opgesteld van de bronnen die voldoen aan drie kenmerken: nationaal, terugkerend en beschikbaar. De resultaten zijn bekrachtigd via rechtstreekse contacten met de belangrijkste nationale informatiebronnen, en op grond hiervan kan een communautair overlegkader tot stand worden gebracht rond de volgende drie kwesties: - de omvang van 4e overheidsfinancieringen inzake cultuur - de evaluatie van het belang, op werkgelegenheidsvlak, van de culturele sector en de bestanddelen ervan, - de kennis van de culturele gebruiken. Het tweede hulpmiddel betreft een betere kennis van het belang van cultuur in de beleidsterreinen van de Gemeenschap. Met name op basis van de enquêtes "Werkgelegenheid" en "Vrije tijd" (van de huishoudens) die Eurostat heeft gehouden, maar ook door een meer systematisch gebruik van de gegevens die naar voren komen in de projecten die ingediend worden in het kader van de Structuurfondsen of van de communautaire initiatieven inzake werkgelegenheid. 50 Het is dan ook noodzakelijk de middelen te ontwikkelen en te verfijnen die dienen om de culturele dimensie in het sociaal beleid van de Gemeenschap te evalueren. In de vrijetijds-, de kunst- en de cultuursector in het algemeen zouden vandaag de dag namelijk evenveel personen tewerkgesteld zijn als in de autoindustrie en zelfs meer dan in de textiel- en de schoeiselindustrie (verslag inzake werkgelegenheid in Europa 1994). Afgezien van de reeds bestaande werkgelegenheid in de cultuursector voert de Unie eveneens actief onderzoek uit, waarbij zij 17 kernsectoren telt die het meest werkgelegenheidscheppend kunnen zijn. Hieronder vallen de valorisatie van het cultureel erfgoed, de plaatselijke culturele ontwikkeling en de audiovisuele sector. De Unie heeft voor deze sectoren innoverende acties op gang gebracht (uit hoofde van artikel 10 van het EFRO, zie Hoofdstuk I van dit gedeelte). Deze innoverende acties hebben een tweeledig doel: bevordering van het uitwerken van lokale, of bij voorkeur supralokale strategieën, en vervolgens ondersteunende modelprojecten voor het scheppen van werkgelegenheid op lokaal Initiatief. Deze acties zullen gebaseerd zijn op een geïntegreerde ontwikkeling en op prioritaire actieterreinen geselecteerd uit de 17 door het "Witboek" vastgestelde sectoren. Op communautair niveau worden deze acties aangevuld met specifiekere acties die uitsluitend gericht zijn op de langdurig werklozen. - Geïntegreerde ontwikkeling Voor het scheppen van werkgelegenheid op lokaal initiatief dient er een geïntegreerde actie te worden gevoerd inzake zowel de instrumenten als de partners. Deze geïntegreerde aanpak zal op een brede partnerschapsbasis moeten steunen waarin de belangrijkste actoren uit de overheidssector, maar ook de particuliere sector en het verenigingsleven samenwerken. - Actieterreinen De actieterreinen zijn geselecteerd op basis van het "Witboek", waarbij de verbetering van de kwaliteit van het bestaan centraal staat. Zij kunnen worden onderverdeeld in drie subgroepen: 1) - werkgelegenheid in verband met het individu, waaronder de plaatselijke culturele en audiovisuele dienstverlening; 2) - werkgelegenheid in verband met het leefklimaat, waaronder nieuwe vormen van toerisme; 3) - werkgelegenheid in verband met het milieu, waaronder de bescherming en de instandhouding van de natuurgebieden. De in aanmerking komende acties dienen in twee continue fasen te worden georganiseerd: - de uitwerking van regionale of lokale strategieën ter ondersteuning van het creëren van arbeidsplaatsen op plaatselijk initiatief (duur: 8 maanden), - de modelprojecten ter ondersteuning van de structurering van dienstverlening (duur: 16 maanden). Tijdens deze periode zullen de geselecteerde deelnemers hun acties ook valoriseren en verspreiden. In het kader van het door het Witboek "Groei, concurrentievermogen en werkgelegenheid" aanbevolen actieve werkgelegenheidsbeleid levert de stimulering van plaatselijke initiatieven voor ontwikkeling en werkgelegenheid (PB C 265/3 van 12. 10. 95), gelet op de kosten-batenanalyse, ontegensprekelijk een interessante bijdrage. Bij de macro-economische evaluatie van de mogelijkheden voor het scheppen van werkgelegenheid in drie landen van de Unie (Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk en Duitsland) is vast komen te staan dat bij een dergelijk beleid, dat een duidelijke culturele dimensie heeft, de werkgelegenheid in Europa ieder jaar met 140. 000 tot 400. 000 arbeidsplaatsen kan worden uitgebreid. Dit vertegenwoordigt ongeveer 51 40% van het streefdoel inzake de omzetting van groei in werkgelegenheid dat in het Witboek wordt genoemd om het huidige niveau van de werkloosheid tegen het jaar 2000 te halveren. In dit kader vormen de nieuwe bronnen van werkgelegenheid een reservoir dat voornamelijk kan worden gebruikt om de actieve beroepsbevolking (vooral vrouwen) te doen stijgen en om de werkloosheid onder jongeren te bestrijden. In het kader van de werkzaamheden van het onderzoek naar nieuwe groeiterreinen van de werkgelegenheid voert de Gemeenschap, gezamenlijk met de belangrijkste betrokken actoren, verscheidene acties inzake de analyse en de uitwisseling van ervaringen die speciaal gericht zijn op de relatie "werkgelegenheid - cultuur", of ondersteunt zij deze financieel. Hieronder volgen enkele voorbeelden: in het kader van het LED A-programma (Local employment development action) de totstandbrenging van een thematisch circuit inzake de nieuwe mogelijkheden voor werkgelegenheid in de culturele sector; onderzoek-actie op het gebied van de economische impact van festivalsteden en hun bijdrage tot het scheppen van arbeidsplaatsen. Dit project behelst 13 festivals in 5 Lid-Staten (Thessaloniki en Heraklion voor Griekenland; Spoleto, Pesaro en Torino voor Italië; Edinburgh en Manchester voor het Verenigd Koninkrijk; Avignon, Lorient en Bourges voor Frankrijk; Graz en Salzburg voor Oostenrijk); onderzoek-actie op het gebied van de economische impact van musea en naar hun bijdrage tot het scheppen van arbeidsplaatsen (NEMUS). Dit project verenigt de musea-beheerders van 20 steden of regio's in 7 Lid-Staten; studie over de mogelijkheden voor het scheppen van werkgelegenheid op cultuurgebied in Zuid- Europa; steun voor het congres "making music work", georganiseerd in het kader van Europodays, dat in mei 1996 meer dan 150 muziekgezelschappen uit de hele Unie zal bijeenbrengen; steun voor het project "internationale culturele arbeidsplaatsen", dat gericht is op een grotere mobiliteit van de werkenden in de cultuursector; steun voor de organisatie van seminars die gewijd zijn aan de economie van de cultuur (Perugia; 1995; Temple Bar, Dublin, 1994; Liverpool Institute of Performing Arts, 1994. ). Tot slot moet worden vermeld dat de Gemeenschap met het programma HELIOS II ten behoeve van gehandicapten financiële ondersteuning verleent (235. 000 ecu in 1995) voor culturele activiteiten die gehandicapte Europese kunstenaars op touw zetten. 52 2. CULTUUR EN MENSELIJKE HULPBRONNEN Terwijl het Verdrag van Rome reeds melding maakt van de beroepsopleiding, wordt door het Verdrag van Maastricht het onderwijs binnen de bevoegdheden van de Europese Unie opgenomen. Het optreden van de Gemeenschap op het vlak van de beroepsopleiding is in de loop van de jaren '80 ontwikkeld door de tenuitvoerlegging van samenwerkingsprogramma's tussen universiteiten en opleidingsinstituten. In 1993 heeft het Witboek van de Commissie over groei, concurrentievermogen en werkgelegenheid het belang onderstreept van de rol die onderwijs en opleiding spelen bij de omzetting van de economische groei in banen. Dit thema is vervolgens overgenomen in het Witboek over onderwijs en opleiding dat de Commissie in 1995 heeft opgesteld (COM(95)590, "onderwijzen en leren: naar een cognitieve samenleving"). Om haar rol beter te vervullen heeft de Unie sinds 1995 haar programma's inzake onderwijs en opleiding gereorganiseerd en gerationaliseerd en hoofdzakelijk in drie programma's samengebracht: "Socrates" (onderwijs), "Leonardo" (beroepsopleiding) en "Jeugd voor Europa". Het Socrates-programma Dit vijfjarenprogramma (1995-1999), waarvoor een totaalbedrag van 850 miljoen ecu is uitgetrokken, is gebaseerd op de ervaring die is opgedaan met ERASMUS, LINGUA en de verschillende eerdere modelacties. Het programma bestrijkt alle onderwijsniveaus, vanaf het kleuteronderwijs tot het hoger onderwijs, talenonderwijs, afstandsonderwijs, volwasseneneducatie, alsook de bevordering van uitwisseling van informatie en ervaringen op onderwijsgebied. De cultuur en de diversiteit ervan is een essentieel bestanddeel van de educatieve inhoud en vormt de basis van de meeste acties van het programma. De doelstelling van dit programma is het ontwikkelen van de Europese dimensie in het onderwijs ter consolidering van de zin voor Europees burgerschap, daarbij steunend op het culturele erfgoed van elke Lid-Staat. Dit verloopt via de stimulering van een betere kennis van vreemde talen, waardoor de ontwikkeling van de interculturele dimensie van het onderwijs wordt gestimuleerd, een betere samenwerking tussen de instellingen, de mobiliteit van studenten en docenten, alsook door de aanmoediging van de academische erkenning van diploma's en studieperioden, de bevordering van uitwisseling van informatie en ervaringen, enz. "Erasmus" en de interculturele dimensie binnen het hoger onderwijs r voorbereiding te bieden. Ook De actie "Erasmus" (begroting voor 1995: 128 miljoen ecu) betreft het hoger onderwijs en stimuleert vooral de mobiliteit van studenten en docenten door hun beurzen te verlenen en hun een adequate interuniversitaire linguïstische samenwerkingsprojecten op gebieden van algemeen belang, ook wel "thematische netwerken" genoemd. De culturele dimensie van een dergelijk initiatief is, hoewel deze op alle niveaus van de ontplooide activiteiten aanwezig is, moeilijk los te zien en te becijferen. De culturele dimensie is namelijk afhankelijk van de deelname van studenten en docenten uit de culturele sector, die de gelegenheid hebben om hun opleiding aan buitenlandse universiteiten te vervolmaken en om hun talenkennis te verbeteren, en tot slot om de culturele circuits in hun eigen land te verrijken met deze "Europese toegevoegde waarde". steunt dit programma 53 Het culturele karakter van een dergelijke actie vloeit eveneens voort uit de openstelling voor en de bewustmaking van de verschillende Europese culturen, die mede door de actie tot stand komen. Voorbeeld - Polyphonia (Europees muzikaal netwerk): 12 Europese faculteiten voor muziekwetenschap en conservatoria hebben zich in een netwerk gebundeld ter bevordering van de mobiliteit van hun studenten en docenten (gemeenschappelijke intensieve cursussen en programma's). Uit dit netwerk is een kamerorkest alsmede een ensemble van koperblazers ontstaan. "Comenius" en de samenwerking op het vlak van kleuter-, basis- en middelbaar onderwijs "Comenius" heeft tot doel de Europese en interculturele dimensie te bevorderen in het kleuter-, basis- en middelbaar onderwijs en omvat een reeks acties die gericht zijn op het stimuleren van de samenwerking tussen de onderwijsinstellingen, op het ontwikkelen van het professionalisme bij de leerkrachten en zodoende op het verbeteren van de kwaliteit van het schoolonderwijs in de verschillende Europese landen. In het kader van deze actie kunnen projecten worden gesteund die gebaseerd zijn op een cultureel thema dat als bindend element en als basis voor bezinning voor schoolnetwerken met zeer uiteenlopende achtergrond wordt beschouwd. Voorbeelden uit de voorbereidingsfase van de Comenius-actie: Voorbeeld 1 - Meithal Het Meithal-netwerk (Meithal is Gaelic voor "samenwerken") heeft sinds 1990 als doelgebied de initiële opleiding voor docenten en de Europese dimensie. Docenten en toekomstige docenten van 12 onderwijsinstellingen uit 8 Lid-Staten buigen zich een maand lang over een afgebakend thema (in 1984 "kunst in Europa"). Het doel van dit netwerk is het stimuleren van uitwisseling en bezinning over de Europese dimensie in de initiële opleiding van docenten. Voorbeeld 2 - Samenleven in Europa Het in de periode 1992-1994 in het kader van het modelproject van multilaterale schoolpartnerschappen dat de voorloper was van Socrates, ontwikkelde project "How to live together in Europe - Le forme della convivenza in Europa" werd gecoördineerd door een lyceum in Palermo (Italië) en werd uitgevoerd dank zij een netwerk van instellingen uit Oostenrijk, Frankrijk, Duitsland, het Verenigd Koninkrijk, Nederland en Spanje. Er was een multidisciplinaire aanpak, docenten uit diverse gebieden werden in didactische eenheden samengebracht en er werden uiteenlopende leervakken bij betrokken zoals geschiedenis, filosofie, literatuur, sociologie, antropologie, wetenschap, kunst, enz. Dit project heeft bijgedragen tot een beter bewustzijn van het gemeenschappelijk cultureel erfgoed, tot onderzoek naar de culturele wortels, tot een beter begrip van de onderlinge relaties tussen de nationale geschiedenis en de geschiedenis van de andere landen in Europa en de wereld. Voorbeeld 3 - De school adopteert een monument Dit door de Europese Unie gesteunde project dat in 1992 door een Italiaanse stichting werd gelanceerd en op Europees niveau door de Pegasus-stichting werd gecoördineerd, heeft geleid tot de oprichting van een netwerk van meer dan 350 schoolinstellingen uit 12 steden van de Unie waarvan het werkthema het architectonisch erfgoed is. ledere deelnemende school adopteert symbolisch een monument in zijn stad, neemt de gedetailleerde studie ervan op in het schoolprogramma -ook door gebruik van de nieuwe multimedia- technologieën -, organiseert geleide bezoeken, stelt informatiemateriaal samen, enz. , in nauwe samenwerking met de plaatselijke overheden en met de verantwoordelijken van het beheer van monumenten en historische plaatsen. Het project omvat tevens transnationale samenwerkingsactiviteiten waaronder de publikatie van een maandelijks bulletin, ontmoetingen tussen vertegenwoordigers van docenten en leerlingen van de deelnemende scholen, uitwisselingen van leerlingen tussen de scholen, enz. 54 De Comenius-actie wil bovendien de integratie bevorderen van kinderen van migrerende werknemers, van mensen met ambulante beroepen, en van reizigers en zigeuners, alsook deze gelijke kansen geven. De steun voor projecten ten behoeve van de bewustmaking van de rijkdommen van de linguïstische en culturele diversiteit moet hier bijdragen tot de strijd tegen sociale uitsluiting, racisme en vreemdelingenhaat. De projecten die in het kader van het "Intercultureel onderwijs" worden gesteund, volgen dezelfde aanpak. Deze projecten zijn gericht op het helpen van leerlingen bij het ontdekken van de factoren die de mensheid binden en onderscheiden, zulks door vergelijkende studie van de verschillende culturen, en bij het verwerven van kritisch en begrijpend inzicht in de culturele diversiteit. Culturele dimensie van transversale maatregelen van Socrates: Lingua, Arion, enz. De in het kader van Socrates beoogde transversale maatregelen worden ook gekenmerkt door een culturele dimensie, die net als bij de andere acties nauw verbonden is met uitwisselingen tussen onderwijssystemen en culturele werelden. Het is echter moeilijk om deze culturele dimensie exact te definiëren en nog moeilijker om de omvang ervan te bepalen. Hetzelfde geldt voor de actie ter bevordering van de talenkennis (LINGUA), die een aantal maatregelen ten uitvoer legt ter verbetering van de kennis van een toenemend aantal Europese talen. Binnen deze actie wordt voorrang verleend aan de minst verbreide en minst onderwezen talen van de Europese Unie, zodat deze maatregel bijdraagt tot het voortbestaan hiervan en tot de culturele verrijking van de Unie. Wat de acties voor de uitwisseling van informatie en ervaringen betreft, en met name de actie die zich richt op kwesties van gemeenschappelijk belang inzake het onderwijsbeleid, ofwel het Europees informatienetwerk inzake het onderwijs (EURYDICE), kunnen deze acties logischerwijze betrekking hebben op aspecten inzake het onderwijs op cultuurgebied. De erkenning van diploma's en van in andere landen genoten onderwijs - waarvoor het Netwerk van nationale informatiecentra voor academische erkenning (NARIC) ijvert - betreft zowel de studies met een cultureel karakter, als de overige studies. Een van de belangrijkste doelstellingen van de actie "Volwasseneneducatie" is de verspreiding van kennis betreffende de culturen, tradities en talen van Europa, door het steunen van modelprojecten die ingediend worden door netwerken van organisaties en instellingen van tenminste drie Lid-Statert. Op het totale budget voor deze actie van 3 miljoen ecu voor 1995 is naar schatting 29% besteed voor projecten met een cultureel karakter. Ontmoeting tussen onderwijs en cultuur: communautair initiatief op het vlak van kunstonderwijs en -opleiding r Dit in 1994 gelanceerde communautaire initiatief wil de transnationale samenwerking bevorderen tussen instellingen voor kunstonderwijs en -opleiding in de Europese Unie. Het initiatief is vooral gericht op het postsecundair onderwijs en streeft ernaar de te bescheiden plaats die in de onderwijsprogramma's voor kunstvakken is ingeruimd, te vergroten. Dit communautair initiatief behelst de organisatie van een reeks activiteiten met een educatief karakter op alle kunstgebieden, vanaf de audiovisuele sector (film, fotografie, videokunst, enz. ), dans en design (grafische kunst, textiel en meubilair), tot schone kunsten (schilder- en beeldhouwkunst), muziek (klassiek en populair) en theater. Tijdens de voorbereidingsfase in 1994 heeft de Commissie 61 demonstratieprojecten gefinancierd die al de bovengenoemde terreinen bestreken. In 1995 werden 52 projecten geselecteerd en voor een totaal bedrag van 700. 000 ecu gefinancierd. 55 Voorbeeld 1. Graniet-hout-brons Dit project bestaat uit een transnationale vervolmakingscursus waar studenten van academies voor schone kunsten en jonge kunstenaars cursussen volgen die gegeven worden door beroepskunstenaars die de beeldhouwtechnieken voor graniet, brons en hout beheersen. Daarbij wordt de relatie tussen deze drie materialen bestudeerd. Door de materialen te vermengen tijdens de cursussen worden docenten en deelnemers ertoe aangezet om samen te werken en ervaringen en methodes uit te wisselen en om nieuwe benaderingen van de beeldhouwkunst toe te passen. Een aan het eind van het project gepubliceerd document zal een nauwere samenwerking op Europees niveau tussen beeldhouwateliers en -scholen aanmoedigen. Bij het project, dat door een Schots beeldhouwatelier wordt gecoördineerd, zijn ook Ierse en Zweedse ateliers betrokken. Voorbeeld 2. Totstandbrenging van een "gemeenschappelijke structuur" voor de hogere kunststudies binnen de Europese Unie Gecoördineerd door de Universidad de la Laguna de Tenerife, en uitgevoerd met medewerking van de Ecole régionale des Beaux-Arts et des arts appliqués de Toulouse, alsook het Nationaal hoger instituut en de Koninklijke Akademie voor Schone Kunsten te Antwerpen, stelt dit project een onderzoek in naar de situatie van de instituten voor schone kunsten in de Europese Unie er hun sociale rol, en naar het creëren van arbeidsplaatsen met betrekking tot de kwalificaties. Er wordt een document voorbereid over de verschillende kwalificaties en diploma's op het gebied van de schone kunsten in de Europese Unie. De uiteindelijke doelstelling van het project is om een voor alle Lid-Staten gemeenschappelijke structuur te creëren waarmee de behoeften van de studenten kan worden voorzien inzake hun voorbereiding op het beroepsleven en de overdracht van hun bekwaamheden naar andere Lid-Staten. De in 1994 en 1995 geselecteerde projecten laten de uiteenlopende benaderingen zien ten aanzien van het kunstonderwijs, welke benaderingen beantwoorden aan de verschillende door de actie zelf gesuggereerde krachtlijnen: versterking van de transnationale samenwerking tussen instellingen voor kunstopleiding en -onderwijs in de Europese Unie, bevordering van de mobiliteit van studenten en docenten, steun aan initiatieven voor de verspreiding van informatie en ervaringen, en aanmoediging van de totstandkoming van modules, speciale cursussen of internationale ateliers en seminars die een Europese dimensie in het kunstonderwijs ontwikkelen. Bij tal van deze projecten van veelal multidiciplinaire aard worden de nieuwe communicatie- en informatietechnologieën aangewend. Bovendien getuigen zij van een niet te verwaarlozen sociaal-economische dynamiek. Het programma Leonardo da Vinci en de culturele dimensie van de beroepsopleiding Dit programma, dat evenals Socrates de periode 1995-1999 beslaat, beschikt over een totaal budget van 620 miljoen ecu. Om rationele redenen heeft Leonardo da Vinci de voorgaande communautaire programma's voor de beroepsopleiding samengebracht, in het bijzonder FORCE (voortdurende scholing), PETRA (initiële opleiding), COMETT (samenwerking tussen universiteiten en ondernemingen) en EUROTECNET (bevordering van kwalificaties in verband met technologische innovatie). In het kader van het Leonardo da Vinci-programma wordt steun verleend aan proefprojecten, programma's voof plaatsingen en uitwisselingen, enquêtes en analyses die in het kader van transnationale partnerschappen worden uitgevoerd, met name ter verbetering van en een betere kennis inzake de nationale systemen voor beroepsopleiding alsook de acties die ondernemingen op touw zetten (met inbegrip van de samenwerking tussen universiteiten en ondernemingen). Dit programma met zijn zeer brede werkingssfeer maakt het aldus mogelijk projecten met een cultureel karakter te stimuleren die gericht zijn op de ontwikkeling van de opleiding of de vervolmaking van beroepsbeoefenaars uit de kunst- en ambachtelijke sector. 56 Voorbeeld 1. Voortdurende scholing in de sector artistieke keramiek Dit project wordt gecoördineerd door een Spaanse groep van ondernemingen die actief zijn in de keramische sector, en heeft tot doel een systeem van cursussen voor voortdurende scholing in te stellen teneinde de grote lacunes in de opleiding van ambachtslieden en ondernemers op te vullen. De nadruk van het project ligt op het gebruik van nieuwe technologieën. De in dit kader uitgevoerde activiteiten hebben ten doel de beroepen volgens niveau in te delen, de technologische inhouden van ieder beroep te bestuderen, cursussen uit te werken die inspelen op deze inhouden en op de specifieke behoeften inzake opleiding, en ten slotte de gevonden oplossingen in de praktijk uit te proberen. Andere projecten hebben een methodologische bezinning op Europees niveau ten doel over een beroep dat verband houdt met de artistieke sector, om de functionering en de doeltreffendheid ervan te verbeteren. Voorbeeld 2. De vakmensen van de musea - de kloof tussen opleiding en beroep Dit project beoogt de kloof tussen de traditionele opleiding voor vakmensen inzake musea en de specifieke behoeften van deze instellingen te verkleinen. Hiertoe is een dialoog nodig tussen de diverse universitaire afdelingen voor museumkunde en de organisaties die de vakmensen van de musea vertegenwoordigen. Deze uitwisseling moet leiden tot een analyse van de bestaande opleidingssystemen teneinde nieuwe onderwijsmethoden uit te werken die beter aangepast zijn aan de behoeften van de sector. Concreet gezien zal dit project zich in de vorm van meerdere seminars voltrekken waarin de diverse aspecten van de problematiek worden behandeld. Dit initiatief zal worden afgesloten met een gemeenschappelijke publikatie waarvan de resultaten eveneens door middel van bulletins, tijdschriften en seminars in de deelnemende landen zullen worden verspreid. Het project wordt gecoördineerd door een Zweedse organisatie en de deelnemende landen zijn verder Denemarken, Nederland en het Verenigd Koninkrijk. Het programma "Jeugd voor Europa" Met een budget van 105 miljoen ecu voor de periode 1995-1999 heeft dit programma ten doel de uitwisseling van jongeren en initiatieven voor jongeren te stimuleren. De culturele thema's zijn bij voorkeur gericht op communicatie en uitwisseling tussen jongeren. De kunst kan een katalyserende rol spelen, een instrument zijn voor ontluiking, ontwikkeling en integratie in de maatschappij. In dit licht heeft "Jeugd voor Europa" verscheidene initiatieven gesteund, zoals: Graffiti: project met ontmoetingen en tentoonstellingen over graffiti, alsook een publikatie (hip hop cultuur. ). Muziek voor de ieued: totstandkoming van opnamestudio's voor jonge muzikanten en uitwisseling van de opnames tussen jongeren in heel Europa. Actie ten behoeve van de regionale of minderheidstalen en -culturen Overeenkomstig de wens van het Europees Parlement voert de Commissie sinds 1983 een actie voor de bevordering en het behoud van de regionale en minderheidstalen en -culturen. Voor 1996 bedraagt het budget 4 miljoen ecu. De actie is hoofdzakelijk bedoeld voor het stimuleren van initiatieven op het vlak van het onderwijs, de cultuur en de informatie, het versterken van de Europese dimensie en het stimuleren van de samenwerking tussen al diegenen die werken aan de instandhouding en de bevordering van de bedoelde talen en culturen, het verbeteren van de uitwisseling van informatie en de overdracht van ervaringen, het systematiseren, verbeteren en bevorderen van het onderwijs van regionale of minderheidstalen in alle stadia en vertakkingen van het onderwijs, vanaf de kleuterschool tot het volwassenenonderwijs. 57 De goedgekeurde projecten omvatten een breed gamma van educatieve en culturele activiteiten. Enkele voorbeelden zijn: het onderwijs van deze talen op alle onderwijsniveaus, de opleiding van docenten en volwassenen, publikaties voor kinderen en volwassenen, normalisatie van de taal en terminologische werkzaamheden, conferenties en seminars, culturele manifestaties, produktie van videofilms, radio- en televisieuitzendingen. Voorbeeld 1 - Europese talen Dit project, dat in 1994 door de TIDOC-groep in Barcelona werd gelanceerd, heeft geleid tot de totstandkoming van een grafische gegevensbank betreffende de in Europa gesproken talen. De gegevens, die in het Catalaans, Engels en Frans zijn uitgewerkt en op diskette staan, vormen een interessante formule van meertalig didactisch materiaal in de vorm van pedagogische spelen voor kinderen van 10 tot 15 jaar. Voorbeeld 2 - Celtic film festival Het "International Celtic film festival" is een belangrijke culturele manifestatie voor de talen en culturen van Schotland, Bretagne, Ierland, Wales en Cornwall. Het 16e evenement heeft in april 1995 in Fort Williams (Schotland) plaatsgevonden, en hieraan hebben film- en televisieproducenten, alsook vertegenwoordigers van de beroepsverenigingen uit die sector deelgenomen. Het festival omvatte tevens colloquia, seminars en de toekenning van prijzen voor de beste films. Voorbeeld 3 - Marixtu Berritsu Radioprogramma bestemd voor Baskisch sprekende kinderen in Frankrijk en Spanje. Deze dagelijkse uitzendingen van een uur worden voorbereid in samenwerking met docenten en leerlingen van het basisonderwijs en beogen kinderen te helpen bij het ontwikkelen van hun taalvaardigheden in het Baskisch. 58 HOOFDSTUK III: CULTUUR EN GEAVANCEERDE TECHNOLOGIEËN In dit hoofdstuk worden de diverse communautaire programma's behandeld waarbij interactie bestaat tussen enerzijds de sector van de geavanceerde communicatietechnologieën en de informatiemarkt en anderzijds de cultuursector. Vervolgens worden enkele modelprojecten en grote toepassingen van de geavanceerde technologieën in de cultuursector beschreven. De gekozen voorbeelden hebben voor zover mogelijk te maken met de musea teneinde de studie op een specifieker domein van de culturele sector te richten. De musea en galerijen vormen bovendien een bevoorrecht domein voor multimedia toepassingen en een perfecte illustratie van de voordelen die het integreren van de culturele dimensie in de projecten van geavanceerde technologieën biedt. De musea beschouwen de geavanceerde informatie- en communicatietechnologieën overigens als niet te evenaren instrumenten om de onderlinge samenwerking te stimuleren en voor een betere vervulling van hun specifieke taak. I. GEAVANCEERDE INFORMATIE- EN COMMUNICATIETECHNOLOGIEËN De sector onderzoek en ontwikkeling en geavanceerde technologieën is een van de belangrijkste activiteiten- en uitgaventerreinen van de Europese Unie. Deze sector beoogt de technologische basis en het internationale concurrentievermogen van de Europese industrie te versterken. De acties in die zin passen in het Vierde kaderprogramma (budget van 12. 700 miljoen ecu voor de periode 1994-1998) dat in het bijzonder waakt over de samenhang tussen het beleid voor onderzoek en technologische ontwikkeling (OTO) en de economische en sociale samenhang. De belangrijkste impuls is de wil om de wetenschap en de technologie te gebruiken voor het verbeteren van de concurrentiepositie van de Europese industrie en van de kwaliteit van het bestaan in Europa. Het OTO-beleid is van groot belang voor de cultuursector, met name inzake de steun voor de activiteiten van musea en bibliotheken. De invoering van geavanceerde technologieën in de culturele sector is noodzakelijk voor de toekomstige verspreiding van de informatie- en communicatietechnologieën en voor de toepassing ervan. Hieronder volgen enkele programma's die onderzoek en ontwikkeling in de cultuursector aanmoedigen en die een nauwere samenwerking stimuleren tussen de Europese culturele instellingen. 1. Communicatietechnologieën en cultuur Het programma RACE (Onderzoek en ontwikkeling inzake geavanceerde communicatietechnologieën in Europa) was bedoeld voor de integratie van communicatie en was opgedeeld in twee fasen: RACE I (1988-1992) en RACE II (1992-1995) en ontving een totale financiële bijdrage van de Gemeenschap van 1. 103 miljoen ecu*(minder dan de helft van de totale bijdrage die geschat werd op 2. 500 miljoen ecu). De doelstelling van RACE was het verbeteren van de toegankelijkheid voor de Europeanen tot een reeks telecommunicatiediensten die minder duur en van betere kwaliteit waren en om Europa te voorzien van een krachtige telecommunicatiesector met een groot concurrentievermogen op wereldniveau. 59 Wat de toepassing van de geavanceerde telecommunicatietechnologie op cultuurgebied betreft - en in het bijzonder op het roerend cultureel erfgoed - moeten in het kader van de RACE-programma's vooral twee projecten worden genoemd: (1) (2) In het kader van RACE I: het EMN-project (European Museums Network), met als zwaartepunt de met de gegevensbanken samenhangende aspecten, heeft een compleet digitaal multimedia- testsysteem ontwikkeld uitgaande van het concept klant-server. Dit systeem is in 8 musea geïnstalleerd en heeft geleid tot het oprichten van een gemeenschappelijke multimedia-database over 800 voorwerpen, die elk een multimedia-gegevensdocument vormen dat weer uit een hele reeks samenhangende multimedia-documenten bestaat. Het project heeft de musea in staat gesteld om hun eigen multimedia-documenten samen te stellen en uit te geven. De tweede toepassing was een presentatiesysteem voor niet-deskundige bezoekers zodat deze via sleutelwoorden met individuele associaties of indrukken van de bezoekers uitleg kregen over de kunstvoorwerpen. Dit project, dat tussen 1989 en 1992 werd ontwikkeld, heeft een totale communautaire bijdrage gekregen van 5 miljoen ecu. In het kader van RACE II: het RAMA-project (toegang op afstand tot de museumarchieven), dat van 1992 tot 1995 liep met een totale communautaire bijdrage van 8,6 miljoen ecu, beoogde het gebruik van gegevensbanken en beeldbanken te bevorderen die toegankelijk waren voor de op het systeem aangesloten musea, en het verschaffen van toegang op afstand tot experimentele breedbanddiensten waarbij de museumarchieven als bron werden gebruikt. RAMA stelt de Europese musea in staat om hun archieven elektronisch te organiseren, biedt nieuwe vormen van multimediapresentatie voor de tentoonstelling van hun eigen collecties (of die van andere musea), en om deze informatie van op afstand beschikbaar te maken. Het RAMA-project moet leiden tot de totstandbrenging van een museanetwerk waarbinnen de musea-archieven op afstand geraadpleegd kunnen worden door onderzoekers, uitgevers, onderwijsinstellingen en specialisten op internationaal niveau. De selectie van de kunstwerken gebeurt derhalve elektronisch op basis van uitgebreide multimedia-informatie betreffende de musea. zijn nu vervangen door het ACTS-programma De RACE-programma's (Geavanceerde Telecommunicatiediensten en - toepassingen), dat over een budget van 671 miljoen ecu beschikt voor de periode 1995-1999. ACTS is het resultaat van de inspanning van de Europese Unie om onderzoek en ontwikkeling (OTO) met preconcurrentieel karakter op telecommunicatiegebied te bevorderen uit hoofde van het Vierde kaderprogramma voor onderzoek, technologische ontwikkeling en demonstratie (1994- 1998). De tenuitvoerlegging van het ACTS-programma is een beslissende stap op weg naar de totstandkoming vdh een informatiemaatschappij in Europa. De op telecommunicatiegebied geboekte vooruitgang is een van de drijfveren van deze ontwikkeling. Telecommunicatie is een uiterst belangrijke industriële sector en vormt tevens de noodzakelijke infrastructuur voor de ontwikkeling van andere diensten, met inbegrip van cultuur. Voor de volledige verwezenlijking van het door telecommunicatie geboden potentieel dient er een stabiel en voorspelbaar kader te worden ingesteld waarin de talrijke actoren - zelfs de concurrenten - van de sector hun rol op constructieve manier kunnen vervullen. 60 De vooruitgang op telecommunicatievlak is niet alleen in economisch opzicht belangrijk, maar ook op cultureel en sociaal vlak. De communicatietechnologieën dienen eerst kwantitatief verbeterd te worden en vervolgens op kwalitatief vlak (kwaliteit van de communicatie) en dienen adequaat te zijn (communiceren met de juiste partner of de gevraagde juiste dienst of informatie ontvangen). Een van de troeven van de informatiemaatschappij is de betere toegankelijkheid van de culturele informatie en meer in het bijzonder de multimedia-gegevens betreffende de verwezenlijkingen op cultureel gebied. Een versterkte samenwerking is noodzakelijk voor een versnelde digitalisering van het cultureel erfgoed en voor de totstandkoming van coherente technische en operationele systemen voor opslag en toegang. Het zal zeker niet eenvoudig zijn om tot een volledige interoperabiliteit te komen van de verschillende toegangssystemen die vandaag de dag door verschillende gebruikers in verschillende plaatsen worden gebruikt. De samenwerking moet gericht zijn op consensus inzake de bescherming van intellectuele eigendom, auteursrechten en beheer en instandhouding van de culturele en linguïstische diversiteit. De doelstellingen zijn het optimaliseren van de voordelen van integratie en van nieuwe ontwikkelingen, de instelling van een overlegmechanisme en de bevordering van synergieën met samenhangende domeinen en diensten waarbij het zwaartepunt gelegd wordt op de interactie tussen de diverse sectoren. Het hoofddoel bestaat thans in het vaststellen van de grote richtsnoeren en de prioriteiten voor de definitie van: (1) doelstellingen inzake digitalisering van de informatie over collecties (multimedia); (2) doelstellingen inzake de interpretatie van multimediacommunicatie en toegangssystemen; (3) doelstellingen inzake de compilatie/digitalisering van repertoria over het erfgoed van kwetsbare of met verdwijning bedreigde minderheden; (4) doelstellingen inzake de toegankelijkheid van bibliotheken, scholen, universiteiten en overheidsdiensten; (5) doelstellingen inzake interactie met deze multimediagegevens; (6) doelstellingen leidende principes betreffende inzake intellectuele-eigendomsrechten, auteursrechten, facturatie, enz. 2. Telematicatoepassingen en cultuur TAP, het programma "Telematicatoepassingen" is een van de onderdelen van het Vierde kaderprogramma (1994-1998) dat sjpecifiek gericht is op de informatie- en communicatietechnologie (ICT). Een actie in de sector van de informatietechnologie richt zich op een betere en selectievere toegang tot alle vormen van informatie, tot een grotere gebruiksvriendelijkheid ervan en wel door middel van telematicasystemen en -methoden die gericht zijn op de informatie-inhoud. Doelstellingen zijn dan ook de toegankelijkheid, de gebruiksvriendelijkheid en de multimedia-inhoud. Dit nieuwe deelgebied van het TAP-programma beschikt momenteel over een budget van 37 miljoen ecu op het totale budget van ongeveer 900 miljoen ecu dat voor het gehele TAP-programma voor de bovengenoemde periode is vastgelegd. 61 De huidige actie heeft de volgende prioritaire doelstellingen: streven naar het voldoen aan de eisen van de gebruikers (zwaartepunt ligt op de gebruikers en hun behoeften, en op de deelname van deze gebruikers aan het theoretische proces); integratie van de impliciete kosten in de gebruikersvriendelijke systemen en methoden die in de diverse stadia van de informatieketen worden gebruikt; valorisatie en gebruiksgemak van de informatie (ontwerp van vorm en inhoud, zoeken naar informatie, gebruik van de informatie in de lokale context); beheer van de multimedia-informatie (zwaartepunt op niet-tekstuele informatie). Deze actie past in een commerciële visie en wordt eerder opgelegd door de vraag dan door de technologie. De aanpak houdt modeltoepassingen in die de drie belangrijkste schakels van de informatieketen integreren: de elektronische gegevensverwerking, met als zwaartepunt de scheppende personen en de creativiteit; de verspreiding van de informatie, met als zwaartepunt de distributie en het penetreren van de markt; en het zoeken naar informatie, waarbij het zwaartepunt op de gebruikers en de gebruiksvriendelijkheid ligt. Deze drie schakels impliceren op hun beurt weer een reeks van precieze onderzoekstaken alsook toepassingen in reële situaties bij een groot aantal gebruikers die aan het ontwikkelingsproces deelnemen. In deze context wordt een project met een duidelijke culturele dimensie medegefinancierd: het gaat om de actie AQUARELLE (openbaar maken van het cultureel erfgoed door middel van multimedia- telematicatoepassingen). Dit voor begin 1996 geplande project wil een gedecentraliseerd multimedia-informatiesysteem testen dat toegang biedt tot multimedia-referentiedocumenten, gestandaardiseerde berichten, en vaste en bewegende beelden die het cultureel erfgoed beschrijven: schilderijen, beeldhouwwerken, monumenten, muziekinstrumenten, historisch meubilair, enz. Alle gegevensbanken die beheerd en bijgewerkt worden door plaatselijke eenheden en nationale instellingen voor de digitalisering en indexering van het cultureel erfgoed, alsmede door particuliere uitgevers en instellingen, zullen onderling verbonden worden tot een homogeen netwerk dat de gebruiker een duidelijke toegang en een alomvattende visie van het Europees erfgoed biedt. Het systeem richt zich hoofdzakelijk op gebruikers uit het beroepsleven: conservators van musea, openbare beheerders die belast zijn met indexering, archivering en bescherming van het cultureel erfgoed, alsook commerciële uitgevers die artistieke informatieprodukten (boeken, CD, virtuele exposities) uitbrengen, kunsthistorici, verenigingen voor schone kunsten en organisatoren van tentoonstellingen. Het project wil deze gebruikers een mondiale verbreiding van de informatie verschaffen met meertalige ondersteuning, een gegarandeerde toegang en een bescherming van de intellectuele eigendomsrechten, geavanceerde hulpmiddelen voor de opstelling van hypermedia-"dossiers" waarin de nuttige informatiebronnen zijn opgenomen, en goede gebruiksmogelijkheden voor deze on line-hulpbronnen. Het succes van dit project houdt verband met de totstandbrenging van de noodzakelijke interactie tussen de talrijke actoren en partners uit de sector binnen het consortium dat aan het project deelneemt: ondernemingen voor informatietechnologie, onderzoekinstellingen, culturele organisaties en verenigingen, uitgevers en particuliere houders van hulpbronnen, specialisten inzake de evaluatie van de gebruiksvriendelijkheid, en organisaties voor de coördinatie en het beheer van het project. 62 Wat het onderdeel van TAP inzake de overheden betreft, beoogt de actie de grensoverschrijdende samenwerking tussen plaatselijke organisaties zonder winstoogmerk te stimuleren, het culturele beleid van de Europese Unie te steunen en de integratie ervan in het proces van coördinatie, planning en tenuitvoerlegging te vereenvoudigen, en het noodzakelijke mechanisme te verschaffen waardoor de culturele en toeristische mogelijkheden van Europa aan alle burgers van de Unie worden geboden. Het cultureel domein en de sector van de musea in het bijzonder zijn in deze context uiterst belangrijk. De Europese musea en galerijen hebben op het vlak van cultuur een leidende positie op wereldvlak. De ongeveer 15. 000 Europese musea en galerijen ontvangen jaarlijks meer dan 500 miljoen bezoekers - velen van hen komen uit andere regio's van Europa, en ook van overzee - en zij vormen dan ook een belangrijke economische inbreng naast de culturele rol die zij rechtstreeks of door middel van educatief personeel en kunstenaars spelen. Een groot deel van de collecties van deze musea kan echter niet worden getoond vanwege gebrek aan plaats en middelen. Talrijke mensen zullen baat hebben bij een grotere toegankelijkheid: zij die in afgelegen regio's wonen of zij die een handicap hebben, en al degenen die ervan uitgaan dat musea en galerijen "er niet voor hen zijn". Algemeen beschouwd moeten deze instellingen een belangrijke hulpbron worden binnen de informatiemaatschappij die tot stand komt. Deze ontwikkeling zal hen eveneens in staat stellen om bijkomende inkomsten te genereren als compensatie voor de lagere subsidies van overheidswege; er zijn al verscheidene communautaire en internationale projecten gelanceerd, maar zij worden bedreigd door de concurrentie van Amerikaanse projecten die over grotere financiële middelen beschikken. Een van deze initiatieven, het project MAGNETS dat deel uitmaakt van TAP (onderdeel "Overheden"), verdient bijzondere aandacht. Het project MAQNETS (Museums & Galleries New Technology Study - officiële titel RINASCIMENTO & EMMA) wil een diepgaande analyse verrichten inzake de behoeften van de gebruikers alsook inzake de grote commerciële en technologische kwesties in het kader van een internationale studie van de behoeften en ervaringen van musea. De conclusies zullen het uitwerken van toekomstige communautaire projecten vereenvoudigen en zullen een nauwkeurige beschrijving geven van de "visie" van de musea en galerijen op de toekomstige informatiemaatschappij. Deze studie zal de basis leggen van de planning en het beheer van projecten en programma's inzake culturele systemen op Europese, nationale en regionale schaal in de gehele Gemeenschap. Zij zal er de behoeften en eisen* van vaststellen, naast de mogelijke en beschikbare hulpbronnen, de oplossingen en de vooruitzichten. Ook zal deze studie bijdragen tot een beter begrip van de. implicaties van een verspreiding van informatie over de collecties van musea en van de toegang tot reeds beschikbare informatie over het cultureel erfgoed. De studie heeft als zwaartepunten de beeldende kunsten, de archeologie en de geschiedenis maar kan als voorbeeld dienen voor andere terreinen. De conclusies van deze analyse zouden bovendien van rechtstreeks belang moeten zijn voor een groot aantal musea en galerijen evenals voor de bevoegde openbare instellingen. Het MAGNETS-project zal worden geleid door een eersterangsvereniging die 40 musea bundelt en uitgerust is met een beeld-database van de 20e eeuw met 100. 000 kunstvoorwerpen (VIDEOMUSEUM), alsmede door een "culturele onderneming uit het MKB", die zelf ontstaan is uit een van de eerste communautaire projecten die aan culturele systemen is gewijd, VASARI Enterprises. De kosten van het project worden op 2,5 miljoen ecu geraamd. 63 Het TAP-programma behelst ook onderzoek in het bibliotheekwezen teneinde de toegang tot de in de bibliotheken van de gehele Unie beschikbare informatie te vereenvoudigen. Het programma richt zich speciaal op de opneming in een netwerk, de opstelling van catalogi, het vinden van hulpbronnen, het vormen van beelden, de multimedia, het afstandsonderwijs, de normen en de auteursrechten. Na enkele voorbereidende acties (1986-1990) met een budget van 5 miljoen ecu is het Libraries Programme opgestart met het Derde kaderprogramma (1990-1994) en een budget van 25 miljoen ecu. Dit programma wilde partnerschappen tussen bibliotheken (60%) en het MKB, onderzoekinstellingen en universiteiten (30%) stimuleren. Het levert bemoedigende resultaten op op nieuwe terreinen zoals netwerktechnieken, beeldsystemen en hypertekst, en de opstelling van catalogi die door een machine geraadpleegd kunnen worden. Prototypes van nieuwe bibliotheekdiensten worden bestudeerd, met name wat de geluids- en beeldarchieven betreft. Het programma Telematics for Libraries, dat binnen het Vierde kaderprogramma (1994-1998) met een budget van 30 miljoen ecu wordt uitgevoerd, is meer gericht op de opneming in een netwerk. Het werkprogramma voorziet in een uitbreiding naar alle informatie binnen netwerken toe, waarbinnen de bibliotheken als tussenstation kunnen dienen voor het opdoen van kennis. Het centrale element van het project is de integratie van eerdere resultaten in onderling gekoppelde en open diensten. Bibliotheken zijn culturele instellingen die, naarmate de diensten voor toegang tot en verschaffing van informatie in een netwerk - die de basis vormen van het programma - verder ontwikkeld worden, hun historische en culturele materiaal steeds meer in hun elektronische diensten zullen zien opgaan. Verscheidene geselecteerde projecten zijn gericht op materiaal van groot cultureel belang op het vlak van schone kunsten, kunstgeschiedenis, historische manuscripten en historische bibliografie (bijvoorbeeld de projecten VAN EYCK, ELISE, HISTORIA, BAMBI, INCIPIT, enz. ). In het kader van de tenuitvoerlegging van de task-force "educational software and multimedia" voorzien bepaalde programma's, met name de "Telematics Applications Programmes" in een versterking van hun activiteiten op cultuurgebied. 3. Informatietechnologie en cultuur Tijdens het Tweede (1987-1990) en het Derde (budget van 1532 miljoen ecu voor 1990-1994) kaderprogramma heeft ESPRIT (Strategisch Programma voor Onderzoek en Ontwikkeling op het gebied van de Informatietechnologie), gekozen voor een actie die, onder impuls van de technologie, gericht was op de in volle expansie zijnde informatiemaatschappij. Voor de ESPRIT-projecten die te maken hebben met cultuur, is voor de periode 1987-1994 19,6 miljoen ecu vastgelegd. Het Vierde kaderprogramma (budget van 2035 miljoen ecu voor de periode 1994-1998, waarvan 8,5 miljoen ecu reeds werd toegekend aan projecten met een culturele inslag) richt het onderzoek en de teclinologische ontwikkeling meer op de informatie-infrastructuur, die de basis moet vormen van de informatiemaatschappij van morgen. Het programma wordt dan ook in ruime mate bepaald door de behoeften van de gebruikers en van de markt en zal meer aandacht besteden aan projecten in verband met cultuur. De algemene doelstelling van dit programma is een bijdrage te leveren aan de goede ontwikkeling van de informatie-infrastructuur teneinde het concurrentievermogen van de gehele Europese industrie te versterken, en niet alleen dat van de informatietechnologische sector, en om de kwaliteit van het bestaan van de burgers te verbeteren. 64 Het programma legt de nadruk op het vereenvoudigen van de toegang tot de informatie, de diensten en technologieën voor ondernemingen, diensten en particulieren. De in deze context ontplooide activiteiten concentreren zich op het gebruik en de gebruiksvriendelijkheid van de technologieën en van de goede werkmethoden. Verscheidene informatietechnologieën richten zich op culturele actoren zoals musea, galerijen en de scheppers van audiovisuele werken. Culturele presentaties kunnen zo bijvoorbeeld gebaat zijn bij geavanceerde technologieën, zoals bijvoorbeeld bekendmaking op platte beeldschermen, virtual reality en simulatie waarvan de uitvoeringssnelheid voortaan interactie met de ontwerper mogelijk maakt. De exploitatiekosten van deze toepassingen worden zelfs voor kleine en middelgrote ondernemingen haalbaar. ESPRIT voorziet in een aantal taken die nuttig zijn voor de lancering van modelprojecten. De musea en galerijen worden ertoe aangezet om deel te nemen aan de ontwikkeling van toepassingen waarbij zij rechtstreeks betrokken zijn. Wat de multimediatechnieken betreft, wordt bijzondere aandacht verleend aan kwesties zoals intellectuele eigendom. De inspanningen om een consensus te bereiken inzake normen hebben geleid tot een betere coördinatie tussen de betrokken actoren. Evenzo wordt aan de musea en galerijen, net als aan andere actoren uit de culturele sector, gevraagd hun bijdrage te leveren. Enkele voorbeelden van projecten die in deze context zijn ontwikkeld en door het ESPRIT- programma werden gesteund: VASARI (Visual arts systems for archiving and retieval of images). Dit project, dat van 1989 tot 1992 door Brameur (VK) werd geleid, had hoofdzakelijk ten doel een invoersysteem samen te stellen met hoge definitie en een grote kleurenprecisie, naast aangepaste software voor de creatie van beelden voor de picturale werken in musea. De haalbaarheid en de voordelen van digitale verwerking met hoge definitie en superieure kwaliteit van beelden zijn hierbij duidelijk gebleken voor de presentatie van de visuele kunsten, (communautaire bijdrage van 2,1 miljoen ecu op een totaal budget van 3,66 miljoen ecu). MARC (Methodology for Arts Reproduction in Colour). Dit door Thomson (F) geleide project (1992-1995) wilde een geïntegreerd systeem ontwikkelen voor digitale invoer, opslag en behandeling van beelden van picturale werken met colorimetrische parameters voor editie. De onderliggende idee was de blijvende bewustmaking van het grote publiek ten aanzien van kunstbeelden, en daarnaast stonden eveneens de commerciële mogelijkheden van het drukken van deze beelden centraal. Uitgaande van digitaal opgeslagen en behandelde picturale werken zullen kwalitatief hoogstaande' catalogi tot stand komen waarin de schilderijen van meerdere Europese musea zijn opgenomen. Het project MARC steunt op de ervaring die is opgedaan in het kader van het VASARI-project en is in de wereld van de gedrukte editie in feite een verlenging ervan, (communautaire bijdrage van 2,98 miljoen ecu op een totaal budget vun 5. 232 miljoen ecu). 65 MUSA (Gebruik van de multimedia voor de instandhouding van het cultured erfgoed van Europa). Steunend op de resultaten van ESPRIT inzake de digitale technieken voor beeldcreatie en de multimedia had het MUSA-project (1992-1994) tot doel de multimedia-editie-industrie rechtstreeks toegang te verschaffen tot kwalitatief hoogstaande beelden en gegevens m. b. t. de beeldende kunsten in musea, met inbegrip van de visualisering van modellen in drie dimensies van gerestaureerde voorwerpen. Daarnaast wilde dit project de musea nieuwe middelen verschaffen (met inbegrip van nieuwe bronnen van inkomsten) voor het behoud en de verspreiding van kunstwerken. MUSA biedt musea de mogelijkheid om de uitgevers een elektronische catalogus voor te leggen met beeld en tekst, waarbij de tekst geformateerd is in opnames die een beschrijving geven van de schilderijen of andere kunstwerken, (communautaire bijdrage van 1,4 miljoen ecu op een totaal budget van 2,5 miljoen ecu). 3D-MSC (Hulpcentrum voor 3-dimensionale multimedia): project voor een hulpcentrum voor 3- dimensionale scantechnologieën voor musea en andere instellingen. Al deze projecten bieden de musea de mogelijkheid om de nieuwe technologieën toe te passen voor eigen gebruik en hier voordeel uit te halen. 66 II INHOUDINDUSTRIE EN DE INFORMATIEMARKT De geavanceerde informatie- en communicatietechnologieën vormen een geprivilegieerd instrument ter bevordering van de samenwerking tussen de culturele organisaties. De culturele actoren dienen eveneens een belangrijke rol te spelen in de totstandkoming van diensten en produkten van de toekomstige informatiemaatschappij. Van de grote mogelijkheden ervan wordt steeds meer gebruik gemaakt om de on line-inhoud van de nieuwe informatiesnelwegen en de off line-inhoud van de elektronische- informatiemarkt te leveren. Dit proces heeft een dubbel doel, namelijk de verbetering van de kwaliteit van het bestaan en de verkrijging van extra inkomsten. 1. Telecommunicatienetwerken en cultuur De totstandbrenging van de transeuropese netwerken, en in het bijzonder de telecommunicatienetwerken, zal de Europese markt openstellen voor nieuwe toepassingen en nieuwe diensten die de basis zelf zullen vormen van de toekomstige informatiemaatschappij. Deze netwerken blijven niet alleen noodzakelijk voor de schepping van deze informatiemaatschappij in Europa en de wereld, maar eveneens voor de werking van de interne markt, voor de verwezenlijking van de doelstellingen tot behoud en groei van de welvaart in het Europa van morgen, voor de schepping van nieuwe arbeidsplaatsen en voor de versterking van de economische en sociale samenhang van de Unie. In de Gemeenschapsbegroting is voor 1996 30 miljoen ecu uitgetrokken voor de transeuropese telecommunicatienetwerken, 35 miljoen ecu in 1997, 77 miljoen ecu in 1998 en 114 miljoen ecu in 1999. Op 10 specifieke gebieden van de transeuropese telecommunicatienetwerken zijn toepassingsprojecten van gemeenschappelijk belang gepland. Ieder project wordt voorgesteld door een consortium van actoren uit de sector en van betrokken partijen die voornemens zijn een toepassing te ontwikkelen die in essentie van collectief belang is. Een van deze projecten heeft betrekking op de transeuropese toegang tot het cultureel erfgoed van Europa. Transeuropese toegang tot het cultureel erfgoed van Europa Toegang via een netwerk tot musea en galerijen maakt zowel gemakkelijker contact met het Europees erfgoed als extra inkomsten mogelijk. Deze laatste zijn dan afkomstig uit de retributies voor toegang en hergebruik, en kunnen worden aangewend ter verbetering van instandhouding en presentatie. De musea en galerijen in Europa bezitten de grootste collectie kunstvoorwerpen ter wereld, maar een groot gedeelte is niet toegankelijk, noch voor deskundigen, noch voor het grote publiek, omdat de plaats en de middelen ontbreken. De instelling van een transeuropees kader voor toegang viareen elektronisch netwerk is derhalve op cultureel en commercieel gebied van groot belang. Dit project heeft tot doel de technische, operationele en commerciële grondslagen te leggen voor een transeuropese elektronische toegang tot het Europees cultureel erfgoed. De eerste evaluaties zullen waarschijnlijk betrekking hebben op de technische haalbaarheid, de verenigbaarheid van het kader met de taak van algemeen belang van de galerijen en musea die aan het project deelnemen, de belangstellende kringen en de behoeften van scholen, universiteiten en het grote publiek en de levensvatbaarheid van de structuren en van het beheer van de markt i. v. m. het innen en herverdelen van de retributies voor toegang tot musea en galerijen. 67 Deze haalbaarheidsstudies zouden binnen een jaar moeten worden uitgevoerd en moeten gevolgd worden door de tenuitvoerlegging van een modelproject in de meeste Lid-Staten van de Europese Unie in de loop van het tweede jaar ter verdere ontwikkeling van de markt. De aan het project deelnemende organisaties zullen richtsnoeren moeten vaststellen inzake goede handelwijzen bij de elektronische toegang tot het cultureel erfgoed. 2. Informatiemarkt en cultuur De Commissie heeft verscheidene initiatieven gelanceerd teneinde de informatie toegankelijker te maken op Europees vlak. Een van deze initiatieven is IMPACT, Actieplan voor de totstandbrenging van een markt voor informatiediensten en de versterking van het concurrentievermogen van de Europese industrie voor informatiediensten. Dit programma spoort uitgevers en andere actoren ertoe aan om op de elektronische-informatiemarkt (educatieve of recreatieve) produkten aan te bieden die bestemd zijn voor de exploitatie en de bescherming van het Europees cultureel erfgoed en van de Europese cultuur in het algemeen, en wel voor een groter publiek, met inbegrip van de onderwijsinstellingen. De culturele doelstelling is het verschaffen van paneuropese informatie en diensten teneinde op Europees vlak het dynamische gebruik van de culturele hulpbronnen in de overheidssector te garanderen, ten einde de interesse van het publiek én de markt van de cultuurgoederen te vergroten. Het programma behelst een nauwe samenwerking met de bezitters van de informatie-inhoud (musea, enz. ), de uitgevers en de multimedia-producenten. Met het oog op de bevordering van de culturele aspecten op de informatiemarkt heeft het eerste IMPACT-programma, met een budget van 36 miljoen ecu voor de periode 1989-1990, een project met een specifiek culturele dimensie medegefinancierd: Het NARCISSE-proiect (Network of Art Research Computer Images System in Europe), waarbij een hoge resolutie-beeldenbank werd opgericht waarin de kunstschatten van de Europese musea zijn opgenomen. De drijvende kracht hierachter was het Laboratoire de Recherche des Musées de France. Op grond van de met het NARCISSE-project opgedane ervaring heeft het IMPACT 2-programma (met een budget van 64 miljoen ecu voor de periode 1991-1995) 22 projecten gefinancierd die gericht zijn op de totstandbrenging van interactieve multimedia-informatiesystemen met het oog op de produktie van CD-ROM en CD-l Van deze 22 interactieve multimedia-projecten waren er negen projecten (met een budget van bijna 2 miljoen ecu) die cultuur en kunst betroffen en de impact hiervan op de bewustmaking voor het cultureel en hedendaags erfgoed is zeer groot geweest. Hieronder volgen enkele van deze projecten: Via Lucis - Museums for the Community: Via Lucis is een CD-I die de spectaculaire wereld van de barokkunst laat zien door middel van een uitgebreide collectie aan vaste en bewegende beelden en gespecialiseerde hulpbronnen. Museum of London - Journey through 19th Century London: Deze CD-ROM put uit de overvloedige kunstcollecties in het Museum of London en combineert meer dan 1000 beelden met originele geluidsopname en enkele van de eerste films. 68 The Genesis of European Art - the Flemish Contribution: Deze CD-ROM is hoofdzakelijk gewijd aan de schilderijen en tekeningen van Vlaamse kunstenaars uit de 14e tot 17e eeuw en aan de invloed van hun werk op het Europese artistieke erfgoed. The Gothic Cathedrals of Europe: Het gaat hier om de eerste titel van de projectenreeks "Monumenta", waarvan de elektronische publikaties het architectonisch erfgoed van Europa bestuderen. Met behulp van films en foto's kunnen de gebruikers de architectuur van 35 kathedralen in detail analyseren. Bij alle bovengenoemde projecten werden hardware en software ontwikkeld voor hun nieuwe multimediaprodukten. Deze projecten dienen niet enkel voor een betere bewustmaking van het publiek maar eveneens als instrumenten voor onderwijs en opleiding voor het grote publiek of voor een meer gespecialiseerd publiek. De IMPACT-programma's zijn thans vervangen door INFO2000, een door de Commissie voorgesteld communautair programma voor de ontwikkeling en het gebruik van de multimedia-inhoud. Het voorgestelde budget bedraagt 65 miljoen ecu voor de periode 1996-1999, en de doelstelling is om enerzijds de Europese inhoudleveranciers aan te moedigen nieuwe multimediadiensten en -produkten te ontwikkelen en anderzijds om de vraag naar deze diensten en produkten te stimuleren. Het belang van de informatie-inhoud is door verscheidene fora erkend. De Industrieraad van 6 en 7 november 1995 heeft de Commissie opgeroepen om haar initiatieven ten behoeve van de industrie van de multimedia-inhoud voort te zetten, aangezien het noodzakelijk is om inhoud en diensten naar de gehele industrie toe uit te breiden. INFO2000 is hoofdzakelijk gericht op de ontwikkeling van een Europese industrie van de informatie- inhoud die concurrerend is op wereldvlak en kan inspelen op de behoeften inzake informatie-inhoud van Europese ondernemingen en burgers in het licht van de economische groei, het concurrentievermogen en de werkgelegenheid, enerzijds en de professionele, sociale en culturele ontwikkeling van de Europese burgers anderzijds. Wat het cultureel erfgoed betreft, wil INFO2000 de economische benutting van het Europees cultureel erfgoed stimuleren door de ontwikkeling van nieuwe multimedia-informatiediensten. De projecten zullen een nieuwe multimedia-informatie-inhoud uitwerken en deze on line of off line toegankelijk maken. De ontwikkelde diensten zullen gebruik moeten maken van een zo ruim mogelijk beschikbare vervoerwijze en moeten goed aangepast zijn aan de nagestreefde functie. Zij moeten eveneens een inhoud met gegevens van superieure kwaliteit verschaffen zodat hun technologische toepassing volledig kan worden benut. 69 CONCLUSIES In het kader van de geavanceerde technologieën maakt de tot op heden bescheiden rol van de cultuur een veelbelovende ontwikkeling door. Het gaat hier om een gebied waarop de technologische ontwikkeling (de drager van de inhoud) klaar is om een culturele dimensie (de inhoud) op te nemen, omdat juist cultuur voor de geavanceerde technologieën de bevoorrechte applicatiesector is. In de volgende etappe moeten de culturele organisaties dan ook de mogelijkheid krijgen om de informatie- en communicatietechnologieën te gebruiken om hun specifieke taken uit te voeren. Hun actieve deelname blijkt noodzakelijk om de uitdaging aan te gaan die bijvoorbeeld de omzetting van ons cultureel erfgoed in elektronische vorm uitmaakt. Op dit vlak valt een streven naar versnelde ontwikkeling waar te nemen omdat de uitdaging niet alleen op Europees vlak maar eveneens op mondiaal vlak voelbaar is; het modelproject voor multimedia-toegang tot het mondiale culturele erfgoed, waartoe tijdens de vergadering van de G7 over de informatiemaatschappij in februari 1995 besloten is, en dat gecoördineerd werd door het Italiaanse en het Franse ministerie van Cultuur, is hier een voorbeeld van. De noodzaak van samenwerking wordt versterkt door het feit dat de culturele en de technologische actoren, die verschillend van aard zijn, aanvullende benaderingen en behoeften hebben. De vraag van de culturele actoren zou vanaf het eerste stadium van het proces moeten worden geïntegreerd zodat de toepassingen aangepast worden aan de inhoud en aan het gebruik waarvoor de gebruikers die bestemd hebben, waarbij met het oog op doeltreffendheid toegezien moet worden op de coherentie ervan. Bij gebrek aan een dergelijke benadering zou de versnippering van de acties kunnen leiden tot dubbele toepassingen of bepaalde lacunes. Deze samenwerking tussen culturele en technologische sectoren komt al tot uiting in bepaalde communautaire beleidslijnen die gebaseerd zijn op synergie tussen de betrokkenen, in het bijzonder op het vlak van de musea. De Europese Unie dient als katalysator te werken bij het vaststellen van het kader van deze samenwerking tussen de wereld van de cultuur (bezitters van de inhoud) en de industriële en commerciële belangen (informatie-industrie, hardware-industrie, telecommunicatiebedrijven, enz. ). Partnerschappen tussen de overheidssector en de particuliere sector ontstaan als concreet bewijs van de wil om alle actoren erbij te betrekken. Wanneer hun sectoren behoorlijk vertegenwoordigd worden, kunnen deze actoren voortaan gezamenlijk over hun actie nadenken, hun doelstellingen inzake musea en geavanceerde technologieën preciseren en duidelijk hun strategie bepalen. Rekening houdend met alle reeds opgedane ervaringen en verworven resultaten is de belangrijkste doelstelling de totstandbrenging van een stevige basis op Europees niveau door middel van een coherente aanpak. De integratie van een culturele dimensie in de geavanceerde technologieën zou de museawereld minstens drie voordelen kunnen bieden: (a) de musea zullen meer tot samenwerking op dat vlak worden aangezet en zullen zo de digitalisering van hun collecties bespoedigen; (b) de totale waarde van de projecten zal stijgen door het gevonden evenwicht tussen de superieure culturele kwaliteit enerzijds, en de technologische kwaliteit en de sociaal-economische effecten anderzijds; (c) de competentie en de creativiteit van de musea zullen de doelstelling beter dienen om een zichtbare culturele dimensie aan de toekomstige informatiemaatschappij te verlenen. 70 De sector van de musea en galerijen lijkt het meest ontwikkeld te zijn op het vlak van de integratie van de culturele dimensie in de geavanceerde technologieën. Op het vlak van de bibliotheken en de archieven zijn echter eveneens grote inspanningen gedaan. Ook andere gebieden van de culturele sector hebben nog een niet te verwaarlozen ontwikkelingspotentieel, bijvoorbeeld het architectonisch erfgoed, theater, muziek en dans. HOOFDSTUK IV: CULTUUR EN OVERIG INTERN BELEID 1. Cultuur en milieu In 1972 werd de Gemeenschap voor de eerste maal opgeroepen om zo spoedig mogelijk een gemeenschappelijk beleid uit te werken voor de milieu- en de consumentenbescherming. Het jaar daarop zag het eerste Actieprogramma voor het milieu het licht, en dit werd gevolgd door drie andere programma's. Met de goedkeuring van de Europese Akte in 1987 en recenter het Verdrag betreffende de Europese Unie (titel XVI, artikel 130, r,s,t) werd milieubescherming erkend als wezenlijk onderdeel van het beleid van de Unie en van haar doelstellingen. Het vijfde Actieprogramma voor het milieu, dat in februari 1993 voor een duur van acht jaar werd goedgekeurd, draagt als titel "Op weg naar een duurzame ontwikkeling". De doelstelling van dit programma is de milieubescherming niet meer te beperken tot corrigerende acties, maar om de milieubescherming te verzoenen met de noodzakelijke economische groei. Deze geïntegreerde visie en lange-termijnaanpak van de problemen inzake het milieu vormt de basis van de verschillende initiatieven die momenteel door de Commissie ten uitvoer worden gelegd. Financieel instrument voor het milieu (LIFE) Sinds 1984 beschikt de Gemeenschap over een aantal financiële instrumenten waarmee zij haar milieubeleid (1984-1991 - Communautaire acties voor het milieu - biotopen) ten uitvoer kan leggen. Het meest recente ervan, het "Financieel instrument voor het Milieu" (LIFE), werd in mei 1992 goedgekeurd voor een eerste periode van 3 jaar (1993-1995), met een totaal budget van ongeveer 400 miljoen ecu. Het programma behelsde meerdere prioritaire zwaartepunten, waarvan de twee belangrijkste waren de bevordering van een duurzame ontwikkeling en van een betere kwaliteit van het milieu (LIFE-milieu, vertegenwoordigt ongeveer 40% van de beschikbare middelen), en de bescherming van de habitats en de natuur (LIFE-rfatuur, met ongeveer 45% van de middelen). Op dit laatstgenoemde terrein zijn de acties uitgevoerd voor de financiering van aanmoedigingsprojecten voor de tenuitvoerlegging van Richtlijn van de Raad 92/43/EEG betreffende de instandhouding van natuurlijke habitats en de wilde flora en fauna (Habitat-richtlijn), alsmede van Richtlijn van de Raad 79/409/EEG over het behoud van de vogelstand (Vogel-richtiijn). LIFE-Natuur richt zich hoofdzakelijk op de instandhouding van het natuurlijk erfgoed en de biodiversiteit en gaat uit van een andere visie van cultuur dan die welke in dit verslag wordt aangehouden, en die gespecificeerd wordt in artikel 128 van het Verdrag. 71 Milieu en cultuur Daarentegen financiert het gedeelte "Milieu" van het instrument LIFE projecten met een specifieke culturele dimensie en wel met de volgende prioriteiten: Z - acties gericht op het ontwerpen en ontwikkelen van modellen voor de integratie van de milieu dimensie in ruimtelijke ordening en ruimtelijk beheer, alsook in de sociaal-economische activiteiten. Deze prioriteit behelst twee gebieden: plattelandsontwikkeling en duurzaam toerisme; - acties gericht op de verbetering van de kwaliteit van het milieu in de steden, zowel in de centra als in de periferie. Van de projecten die in het kader van de plattelandsontwikkeling worden gesteund, zijn er talrijke die de valorisatie of het herstel van "historische" landschappen betreffen en die een culturele dimensie nebben vanwege de interactie tussen dit natuurlijke milieu en de bewoners ervan, en vanwege de stimulansen voor het toerisme. Een voorbeeld hiervan is de produktie en de valorisatie van plantaardige olie uit de maquis met het oog op de instandhouding van het mediterrane landschap, en dit vanuit economisch, ecologisch en toeristisch standpunt (Sicilië, Italië). Het gaat hierbij echter om een definitie van cultuur die vrij marginaal is ten opzichte van die welke door dit verslag voor de diverse beleidsterreinen wordt gehanteerd. Binnen de actie ten behoeve van duurzaam toerisme kan men echter meerdere projecten aantreffen waarvan de culturele inhoud directer verband houdt met het door artikel 128 van het Verdrag afgebakende terrein. Het project "Inrichting en valorisatie van de megaliet-sites in Carnac" (Bretagne, Frankrijk) dat in juli 1994 is gelanceerd voor een duur van 54 maanden, heeft tot doel dit archeologisch gebied en het natuurlijk milieu ervan in de oorspronkelijke staat terug te brengen. Het intensieve bezoek aan dergelijke plaatsen, dat is geconcentreerd in tijd en ruimte, maakt dat het grastapijt verdwijnt. Dit veroorzaakt uitloging en geleidelijke erosie van de bodem, waardoor de rotsachtige ondergrond ontbloot wordt en de menhirs dreigen los te komen. Het project is gericht op een aanpassing van de bezoekersstroom, en hierbij worden alle gegevens en eisen inzake milieu, toerisme en erfgoed in acht genomen. Op het totale bedrag van 15. 164. 634 ecu wordt ongeveer 1,68% (254. 614 ecu) door LIFE gefinancierd. De prioritaire doelstelling van de verbetering van de kwaliteit van het milieu in stedelijke gebieden komt tot uiting in projecten voor het duurzame beheer van de toegankelijkheid en de kwaliteit van het milieu van belangrijke toeristische plaatsen. Het project "Toegankelijkheid voor het publiek van het historische handelscentrum van de benedenstad van Kos" (Griekenland) loopt over een periode van 20 maanden vanaf november 1995. Dit project richt zich op de verbetering van de kwaliteit van het milieu in het stadscentrum en op een betere toegankelijkheid en eenvoudiger verkeer voor de bezoekers van de historische en commerciële wijken. Van de talrijke maatregelen van dit project - die vooral van urbanistische aard zijn - moet de inrichting van de onmiddellijke omgeving van de oude monumenten worden onderstreept. LIFE steunt het project met een bijdrage van 232. 439 ecu, op een totaal budget van 826. 960 ecu (28,11%). 72 Door rekening te houden met het milieu in ruime zin - zowel het natuurlijk milieu als het door de mens gewijzigde landelijke of stedelijke milieu - heeft LIFE-Milieu een niet te verwaarlozen culturele dimensie. Dit programma kan - zoals de bovengenoemde voorbeelden aantonen - rechtstreeks bijdragen tot het beheer en de duurzame ontwikkeling van plaatsen die als "culturele landschappen" beschouwd kunnen worden (archeologische of historische plaatsen, stedelijke of landelijke plaatsen, door de mens gewijzigde landschappen, enz. ). 73 Culturele aspecten van LIFE-Milieu Budgetten in duizenden ecu Lid-Staat of Life-prioriteit Totale kosten van projecten met cultureel aspect Deelname van Life aan "culturele" projecten % van de "culturele" projecten in de Lite-kredieten Voor '92 en '93 is de deelname van LIFE aan "culturele" projecten een raming LIFE 92 LIFE 93 A15 A17 TOTAAL A15 A17 TOTAAL LIFE 94 België Duitsland Griekenland Spanje Frankrijk Ierland Italië Portugal Verenigd Koninkrijk Overige landen A151 A152 TOTAAL LIFE 95 België Duitsland Griekenland Spanje Frankrijk Italië7 Portugal Verenigd Koninkrijk Overige landen A17 TOTAAL TOTAAL 92-95 2763 2392 5155 5227 3159 8386 513 713 1464 1361 2111 680 1015 903 1459 0 0 4715 5504 10219 935 290 720 1180 915 342 80 616 0 0 5078 5078 28838 1202 1445 3230 4271 19112 1507 2305 2049 2932 11181 26872 38053 2079 579 1813 4840 2226 824 212 1871 14444 14444 90% 80% 19% 90% 80% 14% 21% 10% 33% 29% 30% 26% 16% 52% 21% 0% 86% 100% 19% 26% 4% 22% 25% 14% 5% 7% 12% 0% 81% 11% 15% 74 Enkele cijfers Als men voor de jaren 1994 en 1995 alle projecten met de prioriteit "duurzaam toerisme" en een groot aantal projecten met de prioriteiten "plattelandsontwikkeling" en "verbetering van de kwaliteit van het milieu in de steden" (onderzoek naar het "culturele" karakter uitgaande van de titels van de projecten) neemt, kan er een indicatieve schatting gemaakt worden van het bedrag van de kredieten van LIFE-Milieu die werden aangewend voor steun aan projecten met culturele aspecten. Op een totaal budget van 53. 085. 000 ecu voor 1994 bedroeg de deelname van LIFE aan dergelijke projecten ongeveer 10. 219. 000 ecu, hetzij 19%. Voor 1995 bedroeg de deelname van LIFE ongeveer 5. 078. 000 ecu, hetzij 11% van het totaalbedrag van 48. 147. 000 ecu. De cijfers voor 1992 en 1993 komen voort uit een extrapolatie naar deze jaren van de percentages voor 1994 en 1995. Voor 1992 werd zo op een totaal budget van 27. 038. 000 ecu 5. 155. 000 ecu vastgelegd ten behoeve van "culturele" projecten, hetgeen overeenkomt met 19%. In 1993 bedroegen de uitgaven op dit vlak 8. 386. 000 ecu op een totaal budget van 58. 517. 000 ecu, ofwel een percentage van 14%. Voor de periode 1992-1995 kan dan ook bij benadering worden geschat dat het percentage van de kredieten die werden besteed ter ondersteuning van projecten van culturele aard, met 15% van het totale budget van LIFE-Milieu overeenkomt. Het project "Duurzame steden" en het evenwichtige beheer van het stadsmilieu Het "Duurzame steden"-project, dat de Commissie in 1993 heeft gelanceerd, is een duidelijk voorbeeld van de culturele aanpak die uit hoofde van het milieubeleid kan worden ontwikkeld. Geleid door een groep van deskundigen van het stadsmilieu en gebaseerd op een uitgebreid netwerk van vertegenwoordigers van de Lid-Staten, stedelijke en plaatselijke overheden, sociale partners, milieu-organisaties, organisaties voor stedelijk beheer en de diensten van de Commissie, heeft dit project tot doel om een diepgaande studie uit te voeren over de duurzame ontwikkeling van alle Europese stadsgebieden en op lange termijn de totstandkoming van concrete projecten op dit vlak te bevorderen. Het resultaat van de eerste werkzaamheden is in 1994 uiteengezet in een verslag "Duurzame steden", waarvan in 1996 een nieuwe versie wordt verwacht. In het gedeelte over het thema "Evenwichtige planning van het grondgebruik" wordt er een hoofdstuk gewijd aan de instandhouding van het cultureel erfgoed. Deze problematiek wordt geanalyseerd in het licht van drie zwaartepunten: de kwaliteit van het stadsmilieu zoals deze weerspiegeld wordt in het cultureel en natuurlijk erfgoed van de Europese steden; toerisme en vrije tijd; de impact van deze laatste factoren op het cultureel erfgoed en op de kwaliteit van het stadsmilieu. Het verslag stelt een reeks maatregelen?voor op het vlak van ruimtelijke ordening en stedelijke verfraaiing, restauratie van historische gebouwen, esthetische kwaliteit van de nieuwe gebouwen en de integratie ervan in de oude structuur, enz. 75 Tot slot De activiteiten uit hoofde van het milieubeleid bevatten een niet te verwaarlozen cultureel bestanddeel, in het bijzonder door de inachtneming van het milieu zoals dat gewijzigd wordt door de interactie tussen mens en natuur. Er dient echter te worden onderstreept dat de verschillende dimensies van het milieu nauw met elkaar verbonden zijn en dat de culturele dimensie moeilijk nauwkeurig te identificeren en te kwantificeren is. Bovendien blijft de grens tussen cultuur en natuur vaag en zijn de standpunten hierover zeer uiteenlopend. Hierom wordt de meer specifiek ecologische betekenis van het milieu (ontwikkeld door LIFE-Natuur), hoewel het belangrijkste gedeelte van de communautaire actie op dit gebied hiermee verband houdt, in het kader van dit hoofdstuk niet in aanmerking genomen. Daarentegen is een specifiek "culturele" dimensie eerder terug te vinden in de projecten inzake het architectonisch erfgoed, dat beschouwd wordt als een belangrijk bestanddeel van het milieu, (zowel het stads- als het plattelandsmilieu) en als een essentieel element van de kwaliteit van het bestaan. Het architectonisch erfgoed wordt min of meer direct beïnvloed door menselijke factoren (demografie, sociologie, economie en cultuur), door fysieke factoren (verkeer, dichtheid, morfologie, materialen, functies) en door milieufactoren (vervuiling, instandhouding en duurzaam beheer), en met al deze factoren moet rekening worden gehouden. Als de Europese Unie in haar milieubeleid, OTO-beleid, regionaal beleid, toerisme en cultuurbeleid gelijktijdig met deze problemen rekening houdt en daarbij de reeds bestaande of nieuwe synergieën ontwikkelt, zal zij een geïntegreerd beleid ten uitvoer kunnen leggen dat aan de huidige eisen inzake ruimtelijke ordening en de instandhouding van het cultureel erfgoed beantwoordt. 76 2. Toerisme en cultuur Op het gebied van toerisme heeft de Gemeenschap rechtstreekse initiatieven ontwikkeld uit hoofde van Besluit van de Raad 92/421/EEG, waarin staat dat: "het beleid van de Gemeenschap ten doel heeft haar cultuurbezit beter voor toeristische doeleinden aan te wenden alsook een grondiger kennis van de culturen, tradities en levenswijzen van de Europeanen te bevorderen". 40 Dit besluit onderstreept uitdrukkelijk de nauwe band tussen toerisme en cultuur, en meer in het bijzonder tussen toerisme en cultureel erfgoed. Deze twee elementen zijn in feite twee complementaire polen geworden die praktisch onlosmakelijk verbonden zijn met een uitgebreide bewustmakingscampagne voor cultuur en met een herdefiniëring van de identiteit. Tegelijkertijd is het cultureel toerisme een belangrijke factor geworden voor de ontwikkeling van de idee van het Europees burgerschap, waarvan de economische en sociale gevolgen steeds belangrijker worden voor talrijke landen van de Europese Unie. Overeenkomstig het subsidiariteitsbeginsel dat de communautaire actie regelt, vallen de ontwikkeling en het beheer van het toerisme allereerst onder de bevoegdheid van de Lid-Staten die zo de mogelijkheid hebben om de rijkdom van hun respectieve culturen te valoriseren. In dat opzicht bestaat de rol van de Gemeenschap uit het verlenen van een Europese dimensie aan de toeristische initiatieven door in het bijzonder de uitwisseling van informatie, van know-how en van goede praktijken te steunen door middel van grensoverschrijdende projecten. Het "Meerjarenplan voor communautaire actie op het gebied van toerisme" en het cultureel toerisme De Commissie heeft een "Meerjarenprogramma voor communautaire actie op het gebied van toerisme" opgesteld voor de periode 1993-1995. Het totale budget hiervoor bedraagt 18 miljoen ecu. Een groot aantal projecten die in het kader hiervan ten uitvoer worden gelegd, vertonen een cultureel aspect, namelijk: a) Ondersteuning van initiatieven voor het opzetten, in samenwerking met de nationale, regionale en plaatselijke overheden van de Lid-Staten, van nieuwe Europese culturele routes met toeristische bestemming, welke via brochures en andere publikaties of multimedia-instrumenten bekend worden gemaakt. (Oproep tot het indienen van voorstellen 93/C 128/09, PB C 128 van 8/5/93, p. 7) b) Bevordering en ondersteuning van het gebruik van de Europese netwerken die toeristische diensten en culturele instellingen in staat zullen stellen ervaring uit te wisselen, onder meer om het erfgoed te valoriseren. (Oproep tot het indienen van voorstellen 94/C 122/07, PB C 122 van 4/5/94, p. 9). r - "Art Cities in Europe" is een project van de Federatie van de verenigingen voor vreemdelingenverkeer van de Europese steden (1994-1995). In het kader hiervan zal een Europees netwerk van 31 kunst- en historische steden in 11 EU-landen tot stand worden gebracht dankzij de samenwerking tussen culturele en professionele toeristische organisaties uit de particuliere en de overheidssector. De nadruk zal worden gelegd op het stadstoerisme, dat functioneler en aantrekkelijker gemaakt wordt door toeristische "pakketten" samen te stellen en door de juiste marketing- en informatie-instrumenten te ontwikkelen, namelijk door middel van de informatica en de nieuwe technologieën. 40Voor de analyse van alle communautaire maatregelen die van invloed zijn op het toerisme, zie document COM(96)29 def. van 05. 02. 96. 77 - "European Cities within reach" is een door het Royal National Institute for the Blind (1993-94-95) uitgewerkt project. Het heeft tot doel een reeks publikaties in brailleschrift uit te brengen voor blinden en slechtzienden. In de publikaties wordt het cultureel erfgoed van een bepaald aantal Europese steden voorgesteld aan een publiek van slechtzienden. Ook zullen er speciale culturele routes worden aangelegd, of uitgebreid indien deze reeds bestaan. Als vervolg op het werkprogramma van 1993 zijn er in 1994 18 projecten uitgevoerd voor de ontwikkeling van nieuwe culturele routes. De communautaire bijdrage bedroeg 1. 200. 000 ecu. Van de 21 toeristische projecten die de Commissie in 1994 steunde en die tijdens de periode 1994-1995 werden uitgevoerd, hadden 11 projecten een cultureel karakter. Deze projecten hadden ten doel de uitwisseling van ervaringen te stimuleren tussen toeristische diensten en culturele instellingen, en voor ieder project werd een cultureel netwerk tot stand gebracht. De geselecteerde projecten zijn uiteenlopend van aard en hebben verschillende culturele doelstellingen: van de valorisatie van het architectonisch erfgoed om het ontdekkingstoerisme bij het grote publiek te stimuleren tot een socialere benadering, namelijk de bevordering van de cultuur van etnische minderheden door het uitwerken van toeristische routes, of de publikatie van braille-werken over het erfgoed van de Europese steden ten behoeve van slechtzienden (zie bovengenoemd voorbeeld). Op een totale communautaire bijdrage van 6. 566. 400 ecu werd 1. 093. 863 ecu (ofwel 16,66%) aangewend om deze projecten met een cultureel karakter te steunen. Tot slot Er is een onmiskenbaar verband tussen toerisme en cultuur en de communautaire actie op dat vlak kan alleen maar een grote toegevoegde waarde betekenen. Het cultureel toerisme is een domein met logischerwijze vele culturele mogelijkheden, maar eveneens met mogelijkheden op economisch en sociaal vlak. De valorisatie van het cultureel erfgoed voor toeristische doeleinden kan zowel bijdragen tot het behoud van de goederen als tot de ontwikkeling van de betrokken regio. Het cultureel toerisme kan echter ook het tegenovergestelde effect hebben: de openstelling van historische plaatsen of van musea voor een ongecontroleerde stroom toeristen, alsmede de hieruit voortvloeiende inrichtingen, kunnen een ernstig gevaar betekenen voor de integriteit en de instandhouding op lange termijn van dit cultureel erfgoed. Derhalve en in het licht van een versterkte actie van de Unie inzake toerisme blijkt het noodzakelijk, in samenwerking met de culturele sector, om de verwachtingen van het publiek in aanmerking te nemen, maar ook en vooral om rekening te houden met de eisen inzake de instandhouding en het evenwichtig beheer van het cultureel erfgoed. Middelen hiervoor zijn een beter beheer van de bezoekersstroom en een betere voorlichting en bewustmaking van de toeristen, alsook van de bewoners van de toeristische plaatsen. 3. Cultuur en onderzoek De communautaire onderzoeksprogramma's vallen onder het Vierde Kaderprogramma voor onderzoek (1994-1998), dat over een budget beschikt van 12,7 miljard ecu. 78 Wetenschap en technologie maken deel uit van de cultuur. Zij vormen een belangrijke bron van kennis en van nieuwe praktijken, waarbij de waarden en de visie van de omgeving waarin zij zich ontwikkelen, op het spel gezet en weerspiegeld worden. In zijn geheel beschouwd heeft het OTO-beleid van de Unie dan ook een onbetwistbare culturele dimensie. Dit beleid draagt bij tot de versterking van de plaats die wetenschap en technologie innemen in de Europese cultuur, waarbij op dat vlak tevens de expressie van de Europese cultuur of culturen wordt gestimuleerd. De culturele dimensie van het beleid voor onderzoek en technologische ontwikkeling komt in de volgende categorieën acties duidelijk naar voren: A) Acties van de Unie inzake de relaties tussen wetenschap en cultuur: deze actie heeft een dubbel doel: Op Europese schaal de bezinning op en het debat over wetenschap en technologie stimuleren. Het belangrijkste instrument dat hiervoor wordt gebruikt, is het "Europees Forum van Wetenschap en Technologie", het kader voor studies en conferenties over de historische, sociale en ethische culturele aspecten van wetenschap en technologie in Europa (budget: ongeveer 800. 000 ecu per jaar). Dit "Forum", dat in 1994 in het leven is geroepen, dient ieder jaar als kader voor 4 of 5 projecten. De actie van het Forum wordt aangevuld door de publikatie van het driemaandelijkse tijdschrift "Euroscientia Forum". Het doel hiervan is de bezinning op en het debat over wetenschap en technologie in Europa niet alleen te beperken tot de deelnemers aan de conferenties van het Forum en tot de onderwerpen die dan behandeld worden. Op Europese schaal de kennis over en het begrip van wetenschap en technologie bij het publiek stimuleren. Het belangrijkste instrument hiertoe is de "Europese Week van de wetenschappelijke en technologische cultuur'ïbudget: 1 miljoen ecu per jaar). Dit initiatief, dat sinds 1993 jaarlijks in het najaar wordt georganiseerd, dient als kader voor projecten van diverse aard (opendeurdagen; speciale televisieprogramma's; conferenties; tentoonstellingen; animatie; enz. ) die het publiek dichter bij wetenschap en technologie in hun Europese dimensie willen brengen (wetenschappelijke en technologische samenwerking op Europees vlak; wetenschap en technologie in de overige Europese landen). 20 à 30 van dergelijke projecten worden jaarlijks door instellingen uit diverse landen georganiseerd. B) Acties van de Europese Unie inzake OTO voor de bescherming en de instandhouding van het Europees erfgoed 1. Het programma "Milieu": onderzoek en technologie ten dienste van de instandhouding van het cultureel erfgoed Vanaf 1986 heeft de Gemeenschap op systematische wijze onderzoeksprojecten met een culturele dimensie gesteund door middel van haar Milieu-programma. 79 De algemene doelstellingen van dit laatste programma zijn het uitbreiden en versterken van de huidige onderzoeksactiviteiten door steun aan transnationale en multidisciplinaire projecten om de verbetering van het milieu en van de kwaliteit van het bestaan te verzoenen met de industriële ontwikkeling. Sindsdien heeft dit programma vier stadia gekend met steeds een specifiek cultureel onderdeel: 1. "De gevolgen van de luchtvervuiling voor historische gebouwen en monumenten" (1986-1990). 2. "De bescherming en instandhouding van het Europees cultureel erfgoed" (STEP-programma - 1989- 1992). 3. "Milieubescherming en instandhouding van het Europees cultureel erfgoed" (Milieu-programma -1991- 1994). 4. "Technologieën voor de bescherming en het herstel van het Europees cultureel erfgoed" (Milieu en klimaat-programma - 1995-1998). Deze titels wijzen er uitdrukkelijk op dat de culturele dimensie van deze initiatieven in verband staat met de nauwe band tussen het wetenschappelijk onderzoek en de technologische ontwikkeling enerzijds en de instandhouding van het roerend en onroerend cultureel erfgoed anderzijds. De in dit kader gesteunde projecten behandelen zeer uiteenlopende problemen: van de intrinsieke oorzaken van achteruitgang (materiaalgedrag naar aanleiding van externe factoren) en de extrinsieke oorzaken (bijv. klimatologische en milieufactoren), tot de maatregelen ter bescherming en instandhouding. Al deze projecten maken echter van onderzoek en geavanceerde technologische middelen gebruik voor de verwezenlijking van een culturele doelstelling. Bij wijze van voorbeeld kunnen wij het project noemen dat door een netwerk van Italiaanse, Belgische, Spaanse, Portugese en Griekse universiteiten en centra uitgevoerd werd, met deelname van Malta en Roemenië; "Marine spray and polluted atmosphere as factors of damage to monuments in the Mediterranean coastal environment"; het werd op 1 januari 1993 voor de duur van 36 maanden gelanceerd. Het project beoogde een wetenschappelijke studie uit te voeren naar de klimatologische en milieu invloeden op het proces van veroudering en achteruitgang van de steensoort waarmee de monumenten in de Middellandse-Zeegebieden van Zuid-Europa zijn gebouwd. Hierbij werd bijzondere aandacht besteed aan de gecumuleerde inwerking van zeezout en luchtvervuilende stoffen. De tweede doelstelling was de ontwikkeling van een studiemethodologie voor een evaluatie van de kenmerken van steen waardoor de verschijnselen van verval beter begrepen kunnen worden. Dit zou een basis kunnen verschaffen om dé* juiste technieken voor de instandhouding te ontwikkelen. De Commissie heeft dit project gesteund met een bijdrage van 1. 200. 000 ecu. De in het kader van dit programma gesteunde projecten worden uitgevoerd door universiteiten, onderzoekscentra of gespecialiseerde kleine en middelgrote ondernemingen. De duur van de projecten is 2 of 3 jaar, en zij moeten een Europese dimensie (deelname van verscheidene landen) en een hoog wetenschappelijk gehalte hebben en tot een nieuwe aanpak en een zo goed mogelijke benutting van de resultaten leiden. In de loop van de drie laatste fasen van het programma (1986-1990, 1989-1992 en 1991-1994) hebben 130 van de belangrijkste Europese laboratoria en onderzoeksinstellingen projecten ingediend en uitgevoerd op het vlak van het behoud van het cultureel erfgoed. 80 Het programma behelst eveneens voorbereidende en begeleidende maatregelen voor het gebruik en de verspreiding van de onderzoeksresultaten. Deze omvatten conferenties, ateliers voor specifieke thema's (bijv. de instandhouding van het baksteenmetselwerk, Leuven, oktober 1994), de oprichting van werkgroepen in netwerken, en de publikatie van rapporten over de belangrijkste in het kader van het programma gesteunde projecten, alsook van de "European Cultural Heritage Newsletter on Research". Tijdens de periode 1990-1994 is van het totale budget van 315 miljoen ecu ongeveer 11 miljoen ecu, ofwel 3,5%, toegekend voor de uitvoering van 18 projecten met een cultureel karakter. Dat komt overeen met een jaarlijkse bijdrage van ongeveer 2,2 miljoen ecu. 2. Milieu en klimaat: 1995-1998 Het huidige programma "Milieu en klimaat" beslaat de periode 1995-1998. Het gedeelte hiervan dat aan het onderzoek voor de bescherming en de instandhouding van het cultureel erfgoed wordt besteed, beoogt de volgende algemene doelstellingen: - Een beter begrip van de oorzaken en de mechanismen van het verval dat door milieu-factoren wordt veroorzaakt, waarbij ook de risicofactoren worden geëvalueerd die samenhangen met een verkeerd gebruik van de technologieën (bijv. verwarming, airconditioning, nieuwe bouwmaterialen, enz. ) en met het massatoerisme. - Bevordering van de ontwikkeling en toepassing van methoden en technologieën door vooral de beperkingen, de voordelen en de juiste toepassing ervan te onderzoeken in het kader van de bestudering van de oorzaken, mechanismen, gevolgen en behandeling van het milieuverval. - Bijdragen tot de oprichting van een wetenschappelijke gegevensbank voor de instandhouding. Dit programma beschikt over een totaal budget van 566,5 miljoen ecu. Er kan van worden uitgegaan dat minstens hetzelfde percentage als dat van de voorgaande periode (3,5%) wordt toegekend voor de financiering van projecten met culturele inhoud. Dit zou overeenkomen met een geraamd minimumbedrag van 20 miljoen ecu voor de periode 1994-1998, hetgeen dan weer zou overeenkomen met een jaarlijkse bijdrage van ongeveer 4 miljoen ecu. 3. Bijdrage van metingen en analyses aan de instandhouding van het cultureel erfgoed: het programma "Normalisatie, metingen en proeven" (1994-1998) Andere initiatieven binnen het Vierde kaderprogramma voor onderzoek behelzen maatregelen die een bepaalde invloed Icunnen hebben op de culturele sector, en met name op het cultureel erfgoed. Het programma "Normalisatie, metingen en proeven" (1994-1998) beoogt de ontwikkeling van een geharmoniseerd systeem van betrouwbare metingen en analyses die herhaalbaar zijn en dienen om het concurrentievermogen van de Europese industrie te verbeteren. Thema III van het programma, betreffende "Maatregelen ten dienste van de Samenleving", dient tot aanmoediging van het onderzoek dat bijdraagt tot de verbetering van de gezondheid en veiligheid van het individu, alsmede van de kwaliteit van het milieu (met inbegrip van de instandhouding van het Europees cultureel erfgoed). 81 In dit kader worden nieuwe meetinstrumenten en -systemen ontwikkeld om parameters aan te wijzen die van invloed zijn op de instandhouding en het onderhoud van de cultuurgoederen, en tevens om de schade vast te stellen. Ook wordt een methodologie ontwikkeld om behandelingen en produkten te evalueren die gebruikt worden voor de instandhouding, naast monsternemingstechnieken, en methodologieën voor de vaststelling van de oorsprong en de samenstelling van de voorwerpen. Dit programma beschikt over een totaal budget van 184 miljoen ecu. Ongeveer 4 miljoen ecu zou worden besteed aan activiteiten met een cultureel karakter. Het jaarlijkse bedrag voor deze uitgaven zou bijgevolg ongeveer 800. 000 ecu bedragen. 4. Het Innovation-programma Het Innovation-programma omvat modelprojecten om de maatschappelijke en, a fortiori, culturele dimensie op te nemen in zijn actie voor de ontwikkeling van een gunstig klimaat voor de verspreiding van wetenschappelijke en technische verworvenheden in de Europese samenleving, en meer in het algemeen de bevordering van een Europese innovatie-cultuur. De systematische verspreiding van goede praktijken en methodologieën die de deelname van de sociale actoren aan diverse innovatieprocessen bevorderen en in sommige Lid-Staten gangbaar zijn en in andere ontbreken of zeldzaam zijn, leidt tot belangrijke synergieën en draagt bij tot een sterke Europese samenhang. De voorwaarden voor het succes van deze acties voor de overdracht van know-how zijn uitvoerig geanalyseerd en op het terrein ruimschoots beproefd (meer dan 500 deskundigen, gemeentelijke verantwoordelijken en inwoners van een vijftiental steden hebben hieraan deelgenomen) bij een specifieke methodologie die in Denemarken is ontwikkeld en die vandaag de dag, voordat het project zelfs afgesloten is, wordt gebruikt in tientallen Europese steden. (Initiative European Awareness Scenario Workshops - EASW - ). De doeltreffendheid van deze aanpak wordt bevestigd door de ondersteuning door netwerken en diverse organisaties zoals de Raad van Europese Gemeenten en Regio's, Eurocities, de door directoraat-generaal XI D gecoördineerde campagne "Duurzame steden", het Milieuprogramma van de Verenigde Naties, en andere groepen die binnen minder formele netwerken werkzaam zijn. Op grond van een oproep tot het indienen van voorstellen wordt er binnenkort een reeks gelijkaardige projecten gelanceerd waarbij nieuwe thema's die zeer beïnvloed zijn door de komst van de informatiemaatschappij (gezondheid en kwaliteit van het bestaan, mobiliteit en toegankelijkheid, vergrijzing van de samenleving, enz. ), worden onderzocht naast nieuwe methodologieën of betere praktijken. Het budget hiervoor bedraagt ongeveer 2 miljoen ecu. C. Overige acties van de Unie In een deel van de actie van de Unie voor steunverlening voor de opleiding en mobiliteit van onderzoekers is de culturele dimensie aanwezig. Het is minder eenvoudig om het budget te berekenen dat aan activiteiten met een cultureel karakter wordt besteed binnen andere programma's of acties in het kader van OTO. Het programma "Opleiding en Mobiliteit van Onderzoekers" (1994-1998) heeft tot doel - in overeenstemming met het Witboek over groei, concurrentievermogen en werkgelegenheid - de mobiliteit van onderzoekers en de oprichting van onderzoeknetwerken op Europese schaal te bevorderen. 82 Deze doelstelling wordt verwezenlijkt door het verlenen van beurzen voor onderzoek, waarmee Europese onderzoekers stages van 3 maanden tot 3 jaar kunnen volgen in een ander land dan dat waaruit zij afkomstig zijn, alsook door de organisatie van onderzoeknetwerken die bedoeld zijn voor het bevorderen van ontmoetingen, het opdoen van ervaringen, uitvoeren van experimenten, de uitwisseling van resultaten, enz. Het programma behelst ook begeleidende maatregelen zoals de organisatie van Euroconferenties en andere wetenschappelijke ontmoetingen, opleidingscursussen en zomercursussen. De culturele dimensie van dit programma houdt natuurlijk verband met de deelname van onderzoekers uit de sectoren mens en sociale wetenschappen. Dit programma omvat immers projecten met een grote culturele dimensie (project inzake de geschiedenis van de wetenschappen; culturele antropologie; archeologie; sociologie van de waarden; talenstudie; enz. ). Binnen OTO zijn er verder initiatieven die weliswaar geen culturele dimensie hebben, maar wel een bepaalde invloed op cultureel vlak kunnen uitoefenen. Een voorbeeld hiervan is het programma "Technology Stimulation Measures for small and medium size enterprises" (1994-1998, met een budget van 700 miljoen ecu). Laatstgenoemd programma heeft tot doel de deelname van het MKB in communautaire OTO-programma's te bevorderen, en kan kleine en middelgrote ondernemingen helpen die nieuwe technologische middelen in de kunstsector en in de sector van het cultureel erfgoed willen inzetten. Conclusie In de afgelopen jaren heeft de culturele dimensie in het onderzoek- en technologiebeleid van de Europese Unie zich ontwikkeld, en dit is op drie vlakken tot uiting gekomen: er wordt meer rekening gehouden met de culturele aspecten van wetenschap en technologie, steun verleend voor onderzoek in dienst van het Europees erfgoed, en onderzoek verricht inzake de sociale problemen met een groot cultureel bestanddeel. Deze evolutie zou zich in de komende jaren moeten voortzetten, en wel binnen de door het Verdrag vastgelegde grenzen van de doelstellingen van het onderzoeksbeleid. 83 Samenhang met het O&O-programma Milieu (A) Sector wetenschap en onderzoek (B) Totaal beschikbare middelen voor de acties (C) Acties met een culturele dimensie Middelen toegekend aan acties met een culturele dimensie Percentage van de totale middelen besteed aan acties met een culturele dimensie Programma Milieu 315 miljoen ecu 18. 11 miljoen ecu 3,5 Lijst van de onderzoeksprojecten op het gebied van milieubescherming en de instandhouding van het Europees cultureel erfgoed, gefinancierd uit hoofde van het O&O-programma Milieu (1990-1994) Coördinator Partners Titel van het project Syremont Spa (Italië) Griekenland, Spanje, Italië, Frankrijk Institut für Instandhaltung GmbH (Duitsland) Verenigd Koninkrijk, Griekenland, Nederland English Heritage (UK) Verenigd Koninkrijk, Ierland Gifford & Partners Ltd (UK) Duitsland, Portugal, Verenigd Koninkrijk Birbeck College (UK) Nederland, Italië Microstructureel verval van monumenten van steen ten gevolge van milieufactoren, bestudeerd met behulp van nieuwe radarondersteunde methoden Archivale classificatie van de bodem bij opgravingen in Europa op basis van milieu-effecten en de conserveringsmogelijkheden van het cultureel erfgoed Bescherming van hout: inzicht in de relatie tussen houtwormen houtzwammen en verouderend hout in historische gebouwen in Europa om alternatieven voor de gangbare schadelijke en ineffectieve behandelingsmethoden te ontwikkelen Nieuwe behandeling van versterkte stenen gevels ERA: Milieuonderzoek voor de conservering van het artistiek erfgoed Koninklijke Academie voor Schone Kunsten (Denemarken) Frankrijk, België, Verenigd Koninkrijk Aantasting en conservering van met plantaardige middejen gelooid leer Bijdrage EG (ecu) 600. 000 518. 000 500. 000 164. 000 580. 000 480. 000 Duur (maanden) 30 24 36 24 36 24 84 Middlesex University (UK) Portugal, Oostenrijk, Verenigd Koninkrijk Universiteit van Patras (Griekenland) Italië, Spanje Universiteit van Manchester (UK) Carl von Ossietzky Universitat Oldenburg (Duitsland) Denemarken Italië, Spanje TNO, Bouw (Nederland) België, Italië Vervuiling door stofdeeltjes en afbraak van steen Neerslag van gassen en stofdeeltjes en de corrosieve gevolgen hiervan voor het oppervlak van culturele en artistieke voorwerpen in musea. Verbetering van de conserveringstechnieken voor archeologisch ijzer Biologische en mineralogische reacties van monumenten in het Middellandse-Zeegebied Doeltreffendheid van de oppervlakbehandelingen voor de conservering van metselwerk Katholieke Universiteit Leuven (België) Fraunhofer Institut fllr Silicatforschung Würzburg (Duitsland) Fraunhofer Institut für Silicatforschung Würzburg (Duitsland) Nederland, Italië, Duitsland Expertsysteem voor de evaluatie van het verval van metselwerk van oude historische gebouwen Verenigd Koninkrijk, Portugal Evaluatie van en toezicht op de omgeving van onroerende goederen van cultureel belang Verenigd Koninkrijk, Denemarken, Roemenië, Republiek Tsjechië Nieuwe methoden voor de conservering van bronzen beeldhouwwerken in de buitenlucht Universiteit Gent (België) Spanje, België, Duitsland, Italië Interactieve fysische studie inzake de verwering en biologische gevoeligheid van bouwstenen door tomodensitometrie Gemeenschap van Universiteiten van het Middellandse-Zeegebied (Italië) Universita degli Studi di Trieste (Italië) Spanje, Malta, Griekenland, Portugal, België, Duitsland, Italië Frankrijk, Italië Stuifwater en luchtvervuiling als factoren voor het verval van monumenten langs de kuststroken van de Middellandse Zee Niet-aantastende proeven voor de evaluatie van diagnosemethoden en consolideringstechnieken die woeden toegepast op historische gebouwen Université Paris Val-de- Marne (Frankrijk) Italië, Zwitserland, Frankrijk Experimentele aanpak van en maken van modellen inzake de oppervlakte-aantasting van monumenten 471. 000 280. 000 300. 000 116. 000 410. 000 600. 000 900. 000 714. 000 600. 000 1. 200. 000 660. 000 250. 000 24 24 24 24 24 24 36 24 30 36 36 27 85 4. MKB, handel en cultuur In het kader van het meerjarenprogramma ten behoeve van het bedrijfsleven en het midden- en kleinbedrijf (1994-1996) zijn verscheidene communautaire steunacties gericht op de produktie binnen het midden- en kleinbedrijf, de ambachtelijke sector, de handel en de distributie. Dit programma, dat onder andere de modernisering van handel en distributie beoogt en de rol van de handel bij de plaatselijke ontwikkeling beklemtoont, legt acties ten uitvoer die indirect een culturele dimensie hebben, met name door het stimuleren van de artistieke en ambachtelijke activiteiten die deze acties bevatten. In dit verband dienen er drie initiatieven te worden vermeld. Het initiatief "Steun voor seminars, conferenties en studies", met een totaal budget van 300. 000 ecu, dient ter ondersteuning van niet- lucratievé acties die van belang zijn voor handel en distributie. Deze conferenties en seminars kunnen een cultureel karakter hebben. In 1994 werd een conferentie georganiseerd over "De toekomst van de kleinhandelaars en de dienstverlening in plattelandsgebieden". Hier werd de rol van de handel geanalyseerd bij de instandhouding van de plattelandsgemeenschappen en de vertraging van de ontvolking van het platteland. In 1996 werd een seminar georganiseerd in Empoli, Italië, over de sociaal-economische impact van de handel in de stedelijke historische centra in verschillende Lid-Staten, waarbij vooral naar het toerisme werd verwezen. Het tweede initiatief behelsde de ondersteuning en de deelname van de Commissie aan de conferentie over artistieke beroepen die in juni 1994 in Londen werd georganiseerd door de British Craft Council. CRAFT - Tijdens de tweede Europese Conferentie van het ambacht en de kleine onderneming, die op 26 en 27 september 1994 in Berlijn werd gehouden, kwamen in de debatten ook de artistieke beroepen ter sprake, en met name een Europese prijs voor artistieke beroepen. De Commissie is bereid een dergelijk initiatief te ondersteunen dat gelanceerd zou worden door vertegenwoordigers van de particuliere sector. Dit initiatief zou dienen ter erkenning van de kunstenaars, ter verbetering van de kennis, de zichtbaarheid en de representativiteit van de ambachtelijke sector en ter verankering van deze sector in zijn Europese context. Met een eerste prijs zou het talent van gevestigde kunstenaars worden erkend, terwijl een tweede prijs de roeping van jonge kunstenaars zou aanmoedigen. Het midden- en kleinbedrijf, en in het bijzonder de bedrijven die actief zijn in de artistieke en de ambachtelijke sector, inzake de instandhouding van het cultureel erfgoed of de nieuwe technologieën die op deze terreinen worden toegepast, houdt een belangrijke culturele dimensie in. Het is echter moeilijk om deze dimensie binnen het huidige communautaire beleid te identificeren en te evalueren. De in economisch en sociaal opzicht veelbelovende actie van de Unie op dit vlak zal, mits versterkt, een belangrijke bijdrage kunnen leveren voor enerzijds de instandhouding en de revalorisatie van de traditionele beroepen, en anderzijds de opbloei van nieuwe bekwaamheden op cultureel vlak. 86 5. Sociale economie en cultuur Bij de culturele acties spelen stichtingen een zeer belangrijke rol, en geraamd kan worden dat zij in Europa ongeveer 152 miljoen ecu op dat gebied investeren. Er zijn minstens 150 stichtingen41 actief op cultureel gebied, en ofwel steunen zij culturele evenementen, ofwel voeren zij deze acties direct uit. Coöperaties en verenigingen, die bestaan uit vrijwillige groeperingen van personen die samenwerken om een gemeenschappelijk doel te verwezenlijken, worden veelal ingeschakeld als instrumenten voor de organisatie van culturele activiteiten. Zij zijn bijzonder actief bij de tenuitvoerlegging van een geïntegreerde aanpak van de cultuur, en zij breiden de culturele perspectieven uit naar benadeelde groepen zoals armen en etnische minderheden. De totstandbrenging van Europese statuten voor coöperaties, onderlinge maatschappijen en verenigingen werkt, evenals andere prioriteiten van het werkprogramma inzake de sociale economie, de transeuropese culturele actie in de hand. Cultuur biedt steeds meer competitieve voordelen voor Europa. De organisaties van de sociale economie moeten dan ook de beroepsopleiding op het vlak van cultuur verder ondersteunen, bijvoorbeeld door het ESF gesteunde opleidingsprojecten op het vlak van muziek, theater en het komische genre. Soms maken deze acties deel uit van multifunctionele projecten voor de sanering van stadscentra. Sommige projecten die gesteund worden in het kader van het meerjarenprogramma (1994-1996) van de Commissie ten behoeve van coöperaties, onderlinge maatschappijen, verenigingen en stichtingen in de Gemeenschap hebben een culturele dimensie. Het budget van dit programma bedraagt momenteel ongeveer 2,5 miljoen ecu per jaar en een kleine gedeelte hiervan wordt gebruikt voor de ondersteuning van culturele activiteiten. 6. Communautaire actie voor jumelages tussen Europese gemeenten Deze actie beoogt steden en gemeenten in Europa door middel van partnerschappen dichter bijeen te brengen. Tot op heden hebben circa 15. 000 steden aan deze actie deelgenomen. De financiële bijdrage van de Gemeenschap is hoofdzakelijk bedoeld voor kleine gemeenten en steden in benadeelde perifere regio's, en dient om multilaterale uitwisselingen en gemeenschappelijke projecten te ontwikkelen. In 1995 bedroeg het budget voor deze actie 3,5 miljoen ecu. Voor 1996 is dit verhoogd tot 7,5 miljoen ecu. Er kan van uitgegaan worden dat ongeveer 10% van het totale budget van de actie dient ter ondersteuning van activiteiten met een cultureel karakter. 4,Zie "Cultural Funding in Europe", European Foundation Centre, 1995. 87 DEEL III: AUDIOVISUEEL BELEID De ontwikkeling van het audiovisueel beleid van de Europese Unie beantwoordt aan twee fundamentele doelstellingen: een echte Europese ruimte voor de audiovisuele diensten scheppen en de werking ervan garanderen; een strategie ter versterking van de Europese programma-industrie ten uitvoer leggen. Deze twee doelstellingen, die verband houden met de ontwikkeling van de markt en het industriebeleid, worden nagestreefd met volledige inachtneming van de culturele dimensie van de audiovisuele sector. Dit gebeurt zowel op het niveau van het regelgevend kader voor de Europese audiovisuele ruimte, als op het vlak van de verschillende steuninitiatieven. 1. EERSTE DOELSTELLING - EEN EUROPESE RUIMTE VOOR DE AUDIOVISUELE DIENSTEN - (REGELGEVINGSASPECTEN) De in 1989 door de Raad aangenomen richtlijn "televisie zonder grenzen"1 is de hoeksteen van het regelgevend kader van de Europese ruimte voor audiovisuele diensten. De belangrijkste doelstelling hiervan is het mogelijk maken van het vrije verkeer van televisie-programma's binnen de Europese Unie en het aanmoedigen van de ontwikkeling van grensoverschrijdende diensten. Deze richtlijn is derhalve gebaseerd op artikel 57, lid 2, en artikel 66 van het EG-Verdrag. Dit vrije verkeer berust op het dubbele principe van de uniciteit van het toepasselijke recht en de vrije ontvangst: een omroeporganisatie kan enkel gebonden worden door de wetgeving van de Lid-Staat waaronder zij valt (waar zij gevestigd is), en moet een minimum aan gemeenschappelijke voorschriften op de zogenaamde "gecoördineerde gebieden" naleven; de Lid-Staten mogen de ontvangst of de uitzending op hun grondgebied van programma's uit andere Lid-Staten niet belemmeren, en wel om redenen die verband houden met de gecoördineerde gebieden. De toegepaste methode is dus de coördinatie van de nationale regels waar dit noodzakelijk is om te bereiken dat de onderlinge verschillen geen juridische belemmeringen meer kunnen vormen voor het vrije verkeer van televisie-uitzendingen. Het vrije verkeer is de belangrijkste doelstelling van de richtlijn; de richtlijn heeft echter daarnaast ook andere doelstellingen zoals de bescherming van consumenten en minderjarigen, de bevordering van de Europese audiovisuele industrie, de bescherming van de volksgezondheid, enz. Tot de gecoördineerde gebieden behoren de vaststelling van de criteria om uit te maken onder het rechtsgebied van welke Lid-Staat een omroeporganisatie valt, televisie-reclame en sponsoring (hoeveelheid reclame en inhoud), de bescherming van minderjarigen, het recht op weerwoord en een specifiek hoofdstuk gewijd aan de bevordering van de produktie en de distributie van audiovisuele programma's. 'Richtlijn van de Raad, 89/552/EEG, van 3 oktober 1989, betreffende de coördinatie van bepaalde wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen in de Lid-Staten inzake de uitoefening van televisie-omroepactiviteiten, PB L 298 van 17. IQ. 89 Dit hoofdstuk bevat een structurele regel ter ondersteuning van onafhankelijke produkties, alsook een regel om te waarborgen dat de meerderheid van de door Europese omroeporganisaties uitgezonden werken Europees is. Deze laatste regel heeft een duidelijke culturele dimensie daar op deze wijze een minimum aan nationale en Europese cultuur op de Europese schermen te zien is. Het basiskader van de richtlijn "televisie zonder grenzen" wordt op diverse andere gebieden aangevuld - om een werkelijk vrij verkeer van de diensten te waarborgen - door andere juridische instrumenten waarin de culturele dimensie van de audiovisuele sector ook in aanmerking wordt genomen. De zogenaamde "auteursrechten, kabel en satelliet"-richtlijn2 heeft in 1993 de richtlijn "televisie * zonder grenzen" aangevuld in de context van grensoverschrijdende uitzendingen. Bovendien bevat het Groenboek over de rechtsbescherming van geëncrypteerde diensten op de * interne markt3 ten behoeve van de betrokken partijen een analyse van de kwesties inzake de piraterij bij audiovisuele diensten tegen betaling, en derhalve onrechtstreeks audiovisuele werken. In dit Groenboek wordt er met name van uitgegaan dat een regelgevend optreden op communautair niveau, en gericht op het totstandbrengen van een gelijkwaardig beschermingsniveau in alle Lid-Staten, noodzakelijk zou kunnen zijn ter aanvulling van het regelgevend kader van de Europese audiovisuele ruimte die tot stand is gebracht door de richtlijnen "televisie zonder grenzen" en "kabel en satelliet". * Op andere omroepgebieden behouden de Lid-Staten natuurlijk de bevoegdheid om regels op te stellen in overeenstemming met het communautaire recht, met name onder inachtneming van de regel van non-discriminatie en het evenredigheidsbeginsel. Door toepassing van artikel 59 van het Verdrag, dat in de opheffing van belemmeringen van de vrijheid van dienstverlening voorziet, is het op deze gebieden mogelijk om nieuwe versnipperingen van de Europese audiovisuele ruimte te voorkomen. De toepassing ervan in de audiovisuele sector houdt echter eveneens rekening met de specifieke culturele kenmerken: de Lid-Staten hebben namelijk de mogelijkheid om bepaalde nationale maatregelen te handhaven die gericht zijn op het taalbeleid (cf. Deel I, Hoofdstuk VII - cultuur en communautaire jurisprudentie). Tenslotte is voor de goede werking van een Europese audiovisuele ruimte de instandhouding van * een open markt en een werkelijke mededinging vereist. Wat de staatssteun betreft, dienen de nieuwe mogelijkheden die artikel 92, lid 3, onder d), van het "Verdrag van Maastricht" biedt, echter volledig te worden benut. De audiovisuele sector wordt geconfronteerd met snelle ontwikkelingen, zowel op technologisch als op economisch vlak. Deze ontwikkelingen komen tot uiting in de totstandkoming van nieuwe soorten audiovisuele diensten aan beide zijden van de traditionele scheidingslijn tussen omroepdiensten en telecommunicatie. Nu satelliettelevisie en betaaltelevisie een vaste plaats beginnen te krijgen in het Europese audiovisuele landschap kan dank zij de revolutie van de digitale uitzending een vermenigvuldiging van het programma-ttanhod en de ontwikkeling van dicrmlcn /XMIIN "puy |>« i view" en "viiUnnm daiurnd" En dankzij de vooruitgang op het gebied van de digitale compressie worden de telecommunicatienetwerken Adequate dragers voor de uitzending van heelden «*•» de totülmidkoining van nieuwe multimedia en intemetieve diensten. 2 Richtlijn 93/83/EEG tot coördinatie van bepaalde voorschriften betreffende het auteursrecht en naburige rechten op het gebied van de satellietomroep en de doorgifte via de kabel. 3 COM(96) 76 def. 89 Met het oog op deze verschillende ontwikkelingen zijn voor de handhaving van de basisprincipes van de Europese audiovisuele ruimte zowel bepaalde aanpassingen van de bestaande regels nodig als een toekomstgerichte bezinning over het kader voor de bevordering van de ontwikkeling van de nieuwe diensten. Op al deze nieuwe werkterreinen wordt naar behoren rekening gehouden met de culturele dimensie van de sector. Afgezien van de beperkte herziening van de richtlijn "televisie zonder grenzen" zal de toekomstgerichte bezinning plaatsvinden in het kader van een Groenboek over de nieuwe audiovisuele diensten waarvan in de loop van 1996 de laatste hand moet worden gelegd. 2. TWEEDE DOELSTELLING - ONDERSTEUNING VAN DE EUROPESE PROGRAMMA- INDUSTRIE - (STEUNMAATREGELEN) Geruggesteund door de rijkdom en de diversiteit van haar erfgoed heeft de Europese industrie van cinematografische werken en televisieprogramma's haar structurele zwakheden blootgelegd ten aanzien van de toenemende concurrentie op de internationale markten. De ondersteuning van deze industrie en de wil om haar concurrentievermogen te versterken vormden vanaf het begin een fundamentele doelstelling van het audiovisueel beleid van de Gemeenschap. Afgezien van de industriële dimensie van deze doelstelling is het duidelijk dat men er een ruime culturele dimensie in terugvindt. Films en televisieprogramma's zijn geen gewone produkten: als bevoorrechte dragers van de cultuur behouden zij hun specificiteit te midden van de nieuwe soorten audiovisuele produkten die overal opduiken; als levende getuigen van de tradities en de identiteit van elk land verdienen zij te worden gestimuleerd; alleen een sterke Europese industrie zal tegelijkertijd de diversiteit van de Europese programma's en de internationale uitstraling van de Europese culturen kunnen waarborgen. Rekening houdend met de plaats van het beeld in onze samenleving, gaat het hierbij zelfs om een belangrijke uitdaging op cultureel vlak. In de loop van de jaren is de diagnose verfijnder geworden en zijn de communautaire steuninstmmenten verder ontwikkeld. De belangrijkste steun instrumenten zijn het MEDIA-programma4 en het Actieplan voor de geavanceerde televisiediensten in Europa5, beide op basis van artikel 235 van het EG-Verdrag. Deze instrumenten vormen een doeltreffende aanvulling op de inspanningen die gedaan worden op nationaal vlak. Onder inachtneming van het subsidiariteitsbeginsel behelzen zij structurele doelstellingen die een directe en indirecte impact hebben zowel op de produktie van Europese werken en als op het verkeer ervan in de Lid-Staten. Verder beoogt het door de Commissie voorgestelde Europees Garantiefonds voor de audiovisuele sector6 een financieringsinstrument in het leven te roepen dat de investeringen kan mobiliseren ten gunste van de Europese audiovisuele programma-industrie. 4 5 6 tenuitvoerlegging van een actieprogramma Het MEDIA-programnïa is opgesteld bij Besluit van de Raad 90/685/EEG, van 21 ter december 1990, betreffende de bevordering van de ontwikkeling van de audiovisuele industrie in Europa (MEDIA 1991- 1995). Dit programma werd omgezet in een MEDIA Il-programma op basis van twee Besluiten van de Raad: 95/563/EG betreffende een programma tot bevordering van de ontwikkeling en de verspreiding van Europese audiovisuele produkties (MEDIA II - Ontwikkeling en verspreiding) (1996-2000); 95/564/EG betreffende een opleidingsprogramma voor de vakmensen - Opleiding)(1996-2000). in de Europese audiovisuele programma-industrie (MEDIA II Besluit van de Raad 93/424/EEG van 22. 07. 1993 tot vaststelling van een Actieplan voor de invoering van geavanceerde televisiediensten in Europa; PB L 196 van 05. 08. 1993 Voorstel voor een besluit van de Raad tot oprichting van een Europees Garantiefonds ter aanmoediging van de film- en televisieproduktie. Doe. COM(95) 546 def. van 14. 11. 1995 90 Dit nieuwe instrument is bedoeld ter aanvulling op de actie van het MEDIA Il-programma door rechtstreeks steun te verlenen op het niveau van de audiovisuele produktie. Door middel van dit instrument kan de financiering van Europese werken die een paneuropese en mondiale uitstraling hebben, doeltreffend worden verbeterd. Aangezien hun belangrijkste doelstelling het bevorderen van de ontwikkeling van de programma-industrie is, zijn MEDIA II en het Garantiefonds gebaseerd op artikel 130 (industrie) van het EG-Verdrag. Maar deze instrumenten houden, evenals het Actieplan, ten volle rekening met de culturele aspecten van de industriële sector die zij willen bevorderen, zoals gesteld wordt in artikel 128, lid 4. Uit hoofde van de "Europese dimensie in de audiovisuele sector" is de ondersteuning van prijzen en festivals anderzijds een traditioneel middel om financiële steun te verlenen aan audiovisuele festivals, met name filmfestivals, waarbij Europese werken van hoge kwaliteit worden vertoond, zulks in een tijd waarin de commerciële bioscopen hoofdzakelijk Amerikaanse films vertonen. Deze actie, die sinds 1992 loopt, heeft een drievoudige doelstelling die vanuit cultureel oogpunt bezien niet onbelangrijk is: promotie van Europese werken; bevordering van het vrije verkeer en de verspreiding ervan (terwijl voor alle Lid-Staten slechts een uiterst klein gedeelte van de nationale films deel uitmaakt van de programmatic in andere Lid- Staten); vereenvoudiging van de wederzijdse kennis van de nationale cinematografische werken die zo bijdragen tot een verrijking van de culturele uitwisselingen. Alle vakmensen uit de filmwereld hechten belang aan deze actie. Hiervan getuigt onder andere de recente oprichting van de "Europese Coördinatie van Filmfestivals". En naast de financiële steun, wordt zo hun programmatie verrijkt los van de door de distributeurs opgelegde verplichtingen. Ook ontstaat hierdoor een "keurmerk" dat gunstig is voor het toekennen van nationale en regionale steun. En deze actie maakt ook de herdenking van het honderdjarig bestaan van de film in 1996 in bepaalde Lid-Staten mogelijk. CONCLUSIE De instrumenten van het audiovisueel beleid vormen als het ware een model voor het in aanmerking nemen van de culturele aspecten door de Gemeenschap bij haar optreden uit hoofde van andere bepalingen van het Verdrag, zoals artikel 128, lid 4, bepaalt. Reeds vóór de inwerkingtreding van het Verdrag betreffende de Europese Unie in 1993 en de bepalingen ervan betreffende de cultuur werd al rekening gehouden met de culturele aspecten (de richtlijn "televisie zonder grenzen" werd in 1989 aangenomen, en het eerste MEDIA-programma in 1990), en er is dan ook geen enkele reden waarom dit vandaag de dag het geval minder zou zijn. Dit model zou ook op andere gebieden moeten worden toegepast. Ook al is het duidelijk dat de belangrijkste doelstellingen van de richtlijn "televisie zonder grenzen" (vrij verkeer) en van het MEDIA Il-programma (ontwikkeling van de audiovisuele industrie) niet die zijn welke in lid 2 van artikel 128 worden genoemd, en dat zij bijgevolg terecht gefundeerd zijn op andere bepalingen van het Verdrag, dan is het eveneens duidelijk dat juist in dergelijke gevallen lid 4 van artikel 128 toegepast moet worden. Door middel van de verschillende communautaire initiatieven uit hoofde van het audiovisuele beleid levert de Europese Unie een onmiskenbare bijdrage aan de instandhouding en de uitstraling van de Europese culturen, waarbij de diversiteit ervan wordt geëerbiedigd. De industriële logica en de marktlogica, die de basis van deze actie vormen overeenkomstig de bepalingen van het Verdrag, hebben het in aanmerking nemen van de dubbele-economische en culturele-natuur van de audiovisuele sector niet belemmerd. Integendeel, de culturele dimensie van dit beleid wordt steeds meer versterkt in het kader van de nieuwe initiatieven. Zo zal de Commissie er met name op toezien dat de diverse synergieën die ontstaan tussen de culturele actie en het audiovisuele beleid, worden benut voor de ontwikkeling van de multimedia. 91 DEEL IV: CULTUUR IN DE EXTERNE BETREKKINGEN VAN DE GEMEENSCHAP HOOFDSTUK I: SAMENWERKINGSACTIES MET DERDE LANDEN Internationale samenwerking op cultuurgebied heeft wereldwijd aan belang gewonnen. De culturele dimensie blijkt voortaan een van de bestanddelen van de internationale betrekkingen en van het buitenlands beleid te zijn en vormt daarmee een aanvulling op de politieke en de economische dimensie. Deze ontwikkeling heeft zich ook voorgedaan bij de Europese Gemeenschap. Het EG-Verdrag roept in artikel 128, lid 3, de Gemeenschap en de Lid-Staten inderdaad op om de (culturele) samenwerking met derde landen te bevorderen. Vanaf Lomé III (1986-1990) en op basis van artikel 131, lid 3, van het EG-Verdrag heeft de Gemeenschap in haar diverse overeenkomsten met derde landen een verwijzing naar cultuur opgenomen. In de meeste gevallen gaat het om een verwijzing naar de cultuur vanwege het feit dat de Gemeenschap niet uitsluitend meer als een economische macht wordt beschouwd. In de samenwerkingsovereenkomsten met Latijnsamerikaanse landen is deze verwijzing dan ook opgenomen. Als gevolg van de gewijzigde omstandigheden in Europa in de voorbije jaren heeft dit proces zich voortgezet in de overeenkomsten met de Midden- en Oosteuropese landen (Europa-overeenkomsten en samenwerkingsovereenkomsten), met de Nieuwe Onafhankelijke Staten (samenwerkings- en partnerschapsovereenkomsten) en onlangs in het Middellandse-Zeebeleid (euromediterrane associatieovereenkomsten). De tussen de Gemeenschap en derde landen gesloten overeenkomsten waarin verwezen wordt naar de cultuur, zijn derhalve sinds 1986 is aantal toegenomen; deze overeenkomsten worden gekenmerkt door een grote verscheidenheid aan formuleringen als gevolg van de verschillende kaders waarin zij tot stand gekomen zijn. Wat de culturele samenwerking van de Gemeenschap met derde landen en internationale organisaties betreft, kunnen zes categorieën overeenkomsten worden onderscheiden: 1. Culturele samenwerking met de ACS-landen. De in 1991 ondertekende Vierde Overeenkomst van Lomé, met een budget van 14,6 miljard ecu voor de periode 1996-2000, bevat een artikel (139) dat gewijd is aan culturele samenwerking. In het kader van deze overeenkomst wordt momenteel in ongeveer 45% van de 70 nationale indicatieve programma's voor de ACS-landen de culturele sector formeel aangewezen als specifiek samenwerkingsgebied. Tot op heden heeft de Europese Gemeenschap in het kader van de Overeenkomsten van Lomé ongeveer 250 culturele programma's gefinancierd voor een totaal bedrag van iets meer dan 62 miljoen ecu. Bijna een derde van de gefinancierde culturele programma's betreft de audiovisuele sector (90 acties); het gaat hierbij om deelname aan de financiering van de produktie van films - meer dan 60 - of om financiële steun voor de verspreiding ervan, voor opleidingen of filmfestivals. Op dit vlak is de Europese Unie de belangrijkste geldschieter voor Afrika geworden en draagt zij ertoe bij dat haar imago van verdedigster van de cultuur bij een groot Afrikaans en Europees publiek op doeltreffende wijze wordt versterkt. 92 Een ander belangrijk punt is de steun geweest voor culturele manifestaties met een brede uitstraling, zoals de Markt van Afrikaanse Podiumkunsten in Abidjan, de Biënnale van Dakar, het Muziekfestival van zuidelijk Afrika en de grote culturele manifestatie AFRICA 95 in het Verenigd Koninkrijk. Wat de overige gefinancierde acties betreft, moet met name worden vermeld dat er veel belang gehecht werd aan de instandhouding en de valorisatie van het cultureel erfgoed. De Europese Commissie heeft op dat gebied meerdere acties gefinancierd. Deze acties werden in de eerste plaats ten behoeve van het materiële culturele erfgoed van de ACS-landen gevoerd, maar de immateriële component van het cultureel erfgoed werd niet uit het oog verloren omdat deze van cruciaal belang is voor de identiteit van de ACS-landen. Voorbeelden hiervan zijn de instandhouding van de mondelinge overlevering en steun voor plaatselijke talen en traditionele muziek. 2. In bepaalde gevallen voorzien de door de Gemeenschap en de Lid-Staten gesloten overeenkomsten in de tenuitvoerlegging van communautaire culturele programma's. [ontwerp-richtlijn voor - Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte (IJsland, Noorwegen, Liechtenstein) - Associatieovereenkomsten met de Midden- en Oosteuropese landen (Polen, Hongarije, Tsjechische Republiek, Slowaakse Republiek, Roemenië, Bulgarije, Estland, Letland, Litouwen, Slovenië een nieuwe [geparafeerd], Albanië samenwerkingsovereenkomst in voorbereiding]) - Associatieovereenkomsten met Cyprus en Malta (begin wordt genoemd in de tekst van de programma's "Caleidoscoop", "Ariane" en "Raphaël") - Euromediterrane associatieovereenkomsten met Tunesië en Marokko, en het begin van de programma's zal ook worden vermeld in de associatieovereenkomsten waarover onderhandeld wordt met Libanon, Egypte, Jordanië en Israël. In dat opzicht dient te worden onderstreept dat de Verklaring van Barcelona van 27/28 november 1995 een multilaterale dimensie verleent aan de culturele betrekkingen met de mediterrane landen: "De deelnemers erkennen dat de tradities op het gebied van cultuur en beschaving aan beide zijden van de Middellandse Zee, de dialoog tussen deze culturen en de menselijke, wetenschappelijke en technologische uitwisselingen een essentieel bestanddeel vormen van de toenadering en het begrip tussen de desbetreffende volkeren, en van de verbetering van de wederzijdse beeldvorming". Naar aanleiding van de conferentie van Barcelona werd een euromediterrane conferentie met als thema het cultureel erfgoed gepland voor 22 en 23 april 1996 te Bologna. De deelname van derde landen aan de communautaire culturele programma's gebeurt op basis van extra kredieten die verschaft moeten worden volgens de met deze landen overeengekomen procedures (zie Caleidoscoop- en Ariane-beschikking). De deelname van IJsland, Noorwegen en Liechtenstein is op meer specifieke wijze geregeld in de EER- overeenkomst (Europese Economische Ruimte) en voor de Midden- en Oosteuropese landen in de aanvullende protocollen bij de Europa-overeenkomsten. 3. Overeenkomstig de EER-overeenkomst hebben IJsland, Noorwegen en Liechtenstein: - toegang, na een besluit van het gemengd comité, tot de programma's die onder de overeenkomst vallen, met inbegrip van de culturele programma's; - dezelfde rechten en plichten als de Lid-Staten, op het niveau van de Comités die de Commissie bijstaan bij de tenuitvoerlegging van de programma's; - en leveren zij een financiële bijdrage voor de programma's, evenredig aan hun BBP. 93 4. De aanvullende protocollen bij de Europa-overeenkomsten hebben, overeenkomstig de conclusies van de Europese Raad van Kopenhagen (21-22 juni 1993), de voorwaarden van IJsland, Noorwegen en Liechtenstein aangepast aan de specificiteit van de Midden- en Oosteuropese landen en aan hun beperkte financieringsmogelijkheden. Overeenkomstig deze protocollen: - stelt de Associatieraad, die op grond van de Europa-overeenkomst is ingesteld, de wijze en de voorwaarden van deelneming vast voor het land dat betrokken is bij de communautaire programma's; - wordt de bijdrage van het betrokken land aan de financiering van het programma berekend op grond van het beginsel dat dit land de kosten van zijn deelname draagt; - kan de Gemeenschap in voorkomend geval besluiten om deze bijdrage te verhogen. 5. In andere gevallen zal een culturele samenwerking van algemener aard tot stand worden gebracht die zal moeten worden gerealiseerd en gecontroleerd door de gemengde comités of commissies die belast zijn met het beheer van deze overeenkomsten: - Partnerschaps- en samenwerkingsovereenkomsten met de Nieuwe Onafhankelijke Staten (Rusland, Oekraïne, Wit-Rusland, Moldavië, Kazachstan, Kirgizië, en na onderhandelingen Georgië, Armenië, Azerbaidzjan en Oezbekistan) - Samenwerkingsovereenkomsten met Latijns-Amerika (Chili, Mexico, Uruguay, Brazilië, Paraguay), Midden-Amerika (Costa Rica, El Salvador, Guatemala, Honduras, Nicaragua, Panama), het Andespact (Bolivia, Colombia, Ecuador, Peru, Venezuela), Mercosur en de Lid-Staten ervan. - Samenwerkingsovereenkomsten met landen van Azië (India, Macao, Sri Lanka, en na onderhandelingen Zuid-Korea). - Samenwerkingsovereenkomsten met een evolutieve clausule, op grond waarvan de in de overeenkomst genoemde samenwerkingsgebieden uitgebreid kunnen worden tot andere materies. Artikel 15, lid 2, van de met Vietnam geparafeerde overeenkomst bepaalt bijvoorbeeld: "Within the framework of this Agreement, either of the Parties may put forward suggestions for expanding the scope of the cooperation, taking into account the experience gained in its application". Afgezien van bepaalde uitzonderingen, bijvoorbeeld MED-MEDIA voor het Middellandse- Zeegebied (5 miljoen ecu, 1994-1995) en het "Cross Cultural Project" met India (30 miljoen ecu voor 5 jaar), beschikt de culturele samenwerking tussen de Gemeenschap en derde landen niet over een specifieke financiering. Derhalve kan deze samenwerking niet op gestructureerde wijze worden ontwikkeld en zal zij volledig afhankelijk blijven van de wisselvalligheden van het buitenlands beleid. 6. De Gezamenlijke verklaringen, die in het kader van de politieke samenwerking werden ondertekend tussen de Europese Gemeenschap en sommige geïndustrialiseerde landen (Verenigde Staten, Canada en Japan), bevatten eveneens een cultureel onderdeel zonder specifieke budgettaire middelen. Ook moet worden benadrukt dat de Gemeenschap in het buitenland van de cultuur als element van "public relations" (steun voor welbepaalde culturele manifestaties, bijvoorbeeld tournees van orkesten, concerten,. ) veelvuldig gebruik maakt om een of ander politiek initiatief te begeleiden dat genomen is in het kader van de buitenlandse betrekkingen. 94 Gezien hun aard vallen deze acties ook onder het buitenlands beleid van de Gemeenschap. En tot slot is er het vaak genoemde, maar zelden gepreciseerde mandaat van de Gemeenschap en de Lid-Staten (art. 128, lid 3) om samen te werken met de andere, inzake cultuur bevoegde internationale organisaties, met name de Raad van Europa en de Unesco. Deze samenwerking met de internationale organisaties is, voor zover het om technische samenwerking gaat (deelname aan vergaderingen van wederzijds belang en uitwisseling van informatie), niet nieuw. De betrekkingen tussen de Raad van Europa en de Europese Gemeenschap zijn gebaseerd op een briefwisseling van 16 juni 1987 betreffende de consolidatie en de intensivering van de samenwerking, de periodieke organisatie van vergaderingen op hoog niveau tussen functionarissen van het secretariaat van de Raad van Europa en van de Commissie, onder meer op cultuurgebied. * * * * ** Ook al zijn 112 Staten met de Gemeenschap verbonden door middel van overeenkomsten die culturele clausules bevatten, toch beschikt de Commissie op dit moment met over een doeltreffend systeem voor organisatie en coördinatie, noch over een voldoende budget voor dit belangrijke aspect van het communautair beleid. Wanneer men met name de oorsprong bekijkt van de financieringsbronnen - voor zover die er zijn - stelt men vast dat bij de Gemeenschap momenteel de tendens bestaat om een onderscheid te maken tussen landen die in elk geval aan de communautaire culturele programma's deelnemen, enerzijds, en de overige derde landen, anderzijds. Er dient op te worden gewezen dat op nationaal vlak de ministers van Cultuur en de ministers van Buitenlandse Betrekkingen verantwoordelijkheden en een specifiek budget hebben voor de ontwikkeling van de externe culturele samenwerking. Vanuit politiek oogpunt gezien hanteren zij daarbij een zeer verschillende logica. Ook al zijn de respectieve verantwoordelijkheden van deze instanties moeilijk af te bakenen, toch wordt het principe van deze dubbele bevoegdheid zelden in twijfel getrokken. Deze dualiteit inzake bevoegdheid is ook terug te vinden op communautair vlak. 95 HOOFDSTUK II: HANDELSPOLITIEK 1. De handelspolitiek van de Gemeenschap is gebaseerd op de artikelen 110 tot en met 115 van het Verdrag. Bij de behandeling van commerciële kwesties op Europees vlak werden de culturele aspecten gewoonlijk enkel aangeroerd als zij grote gevolgen hadden op economisch en commercieel vlak. De meest bekende en recente verwijzing naar cultuur blijft in dit verband die bij de onderhandelingen over de GATS (General Agreement on Trade and Services). Daarbij werd zeer uitvoerig ingegaan op de vraag of een "culturele uitzondering" moest worden gevraagd - een kwestie die nooit is opgelost, en onze onderhandelingspartners hebben dit principe evenals het gebruik ervan in de audiovisuele sector duidelijk afgewezen. 2. Het resultaat van de GATS was duidelijk aangezien er in het rechtskader van de Wereldhandelsorganisatie geen "culturele uitzondering" noch een "culturele specificiteit" van de audiovisuele diensten is opgenomen. Het feit echter dat de Europese Unie en haar Lid-Staten geen enkele verplichting zijn aangegaan inzake de toegang tot de markt en gelijke behandeling verschaft hun een niet te verwaarlozen vrijheid om hun cultuurbeleid en culturele doelstellingen veilig te stellen. 3. Anderzijds hebben twee van de vrijstellingen op grond van meestbegunstiging die de Europese Unie op audiovisueel vlak heeft gevraagd, een belangrijke culturele dimensie. De eerste vrijstelling betreft de maatregelen voor het definiëren van werken van Europese oorsprong, en wel om de gelijke behandeling inzake omroep of analoge uitzendingsvormen uit te breiden tot audiovisuele werken die aan bepaalde taai en oorsprongscriteria voldoen en die afkomstig zijn uit landen die de Overeenkomst inzake grensoverschrijdende televisie van de Raad van Europa hebben ondertekend, of uit Europese landen waarmee een overeenkomst kan worden gesloten. Deze vrijstelling is gerechtvaardigd op grond van de bevordering van de culturele waarden en de verwezenlijking van de doelstellingen inzake taalbeleid. De tweede vrijstelling betreft de produktie en de distributie van cinematografische werken en televisieprogramma's, en bestrijkt bilaterale kaderovereenkomsten tussen regeringen betreffende de coproduktie van audiovisuele werken die onder de gelijke behandeling vallen, met name wat de distributie en de toegang tot de financiering betreft. Deze vrijstelling beoogt eveneens de culturele banden tussen de betrokken landen te versterken. Deze bepalingen vormen een goede basis, op voorwaarde dat het cultureel argument niet als voorwendsel dient voor een duidelijk protectionistisch beleid. Er zij echter vermeld dat de GATS bepaalt dat deze vrijstellingen in principe niet langer dan tien jaar zouden mogen gelden en dat zij in ieder geval tijdens de volgende onderhandelingsrondes opnieuw zullen worden onderzocht. De onderhandelingen inzake de subsidies - Artikel XV - zullen de som op de proef zijn (hoewel er nog geen enkel tijdschema is vastgelegd, zullen deze waarschijnlijk in de komende maanden starten). Het is van wezenlijk belang dat de Europese Unie met één stem spreekt bij de verdediging van de steunregelingen voor de audiovisuele en de culturele sector, die, zonder grote financiële gevolgen te hebben voor de handelsbetrekkingen, van groot belang zijn voor een multicultureel Europa. Voorbereidende werkzaamheden zijn dan ook noodzakelijk als men wil dat de resultaten van de komende onderhandelingen positiever dan die van de GATS zijn wat de verwezenlijking van de culturele doelstellingen van de Europese Unie en haar Lid-Staten betreft. technologieën, de opkomst van de 4. De evolutie van de informatiemaatschappij en van multimediaprodukten met een sterk cultureel gehalte, de permanente ontwikkeling van wat men de "cultuurindustrieën en -diensten" noemt, en de bijbehorende commercialisering zullen meebrengen dat met cultuur - in alle vormen ervan - meer rekening zal moeten worden gehouden bij de handelsbesprekingen van morgen. 96 DEELV: CONCLUSIES De door de Commissie uitgevoerde studie inzake de inachtneming van de culturele aspecten bij de communautaire acties leidt tot een dubbele vaststelling: De eerste vaststelling is dat de wetgevende besluiten en de jurisprudentie van het Hof in talrijke gevallen de doelstellingen van het Verdrag hebben moeten verzoenen met de eigen doelstellingen van het cultureel beleid. De op communautair niveau genomen initiatieven en de arresten van het Hof van Justitie hebben de denkbeelden helpen consolideren die op diverse gebieden aan de organisatie van de culturele activiteiten zowel binnen als buiten de Gemeenschap ten grondslag liggen. Het bewijs hiervoor wordt bijzonder duidelijk geleverd op het gebied van de auteursrechten en de bevordering van de audiovisuele werken. In andere sectoren is het bereiken van deze overeenstemming veel moeilijker gebleken, vanwege de economische en commerciële aard van de betrokken culturele activiteiten. Er moest een keuze worden gemaakt tussen de bepalingen van het Verdrag en de culturele doelstellingen. Dit is tot uiting gekomen in een zekere inachtneming van de culturele aspecten, zonder dat deze de voorrangsbehandeling ontvingen die zij in bepaalde Lid-Staten kunnen krijgen (bijvoorbeeld bij de kwestie van de boekenprijs, die van de belasting op bepaalde culturele goederen en diensten of ook op het vlak van de mededinging). De tweede vaststelling is dat de grote meerderheid van de beleidstakken en acties van de Gemeenschap voortaan een culturele dimensie of een effect op bepaalde culturele gebieden heeft. Deze uitbreiding naar het culturele terrein toe is geleidelijk tot stand gekomen naarmate het begeleidend beleid voor de totstandkoming van de interne markt meer belang kreeg: met name economische en sociale samenhang, milieu, onderzoek en technologie, sociaal beleid. De culturele aspecten binnen de besluiten en het beleid van de Gemeenschap zijn dan ook talrijk. Ook dient te worden vermeld dat dit verslag slechts een gedeeltelijke investering van dit in aanmerking nemen van de culturele aspecten bevat. De kennis van acties die voortkomen uit een communautair initiatief, doch die in een zeer gedecentraliseerd stadium worden uitgevoerd, kan niet anders dan onvolledig zijn, zo niet moeten omvangrijke studies naar het effect op regionaal en zelfs lokaal niveau worden uitgevoerd. Dergelijke studies zouden echter slechts aanvullende informatie opleveren over een in zijn hoofdlijnen waarneembaar fenomeen,waaruit nu reeds lessen kunnen worden getrokken met betrekking tot politieke actie voor de toekomst. 1. Eerste lessen die uit de vaststellingen moeten worden getrokken: 1. De culturele aspecten van het diverse steunbeleid van de Gemeenschap zijn talrijk, belangrijk en gevarieerd. De meeste communautaire beleidsterreinen hebben een culturele dimensie, beïnvloeden elkaar wederzijds op cultuurgebied en mobiliseren de actoren van de culturele sector. Aanzienlijke middelen zijn voorhanden. 2. Ook al worden er omvangrijke middelen besteed aan culturele activiteiten of activiteiten met een culturele dimensie, dan nog komen de uitgevoerde acties niet of zelden voort uit een welbepaald beleid dat in overeenstemming zou zijn met de taken die de Gemeenschap heeft ontvangen op cultuurgebied. Zij komen niet overeen met een cultuurproject, en hebben geen of geringe culturele oogmerken op communautair vlak. 3. Het Verdrag betreffende de Europese Unie verleent de Gemeenschap precieze bevoegdheden op cultuurgebied. De Gemeenschap heeft dan ook voortaan tot taak om de eigen doelstellingen van het steunbeleid in overeenstemming te brengen met de doelstellingen van culturele aard. Dit impliceert 97 enerzijds dat de doelstellingen en middelen van het cultuurbeleid van de Gemeenschap van tevoren worden gepreciseerd, en anderzijds dat met deze doelstellingen en middelen vooraf de vaststellingen en de tenuitvoerlegging van het betrokken beleid van de Gemeenschap volledig rekening wordt gehouden. Het cultuurbeleid omvat de aanmoedigingsacties die gevoerd worden op grond van artikel 128, en de besluiten en het beleid op andere rechtsgrondslagen waarbij rekening dient te worden gehouden met de culturele aspecten. 2. Doelstellingen en middelen van een communautair cultuurbeleid Het communautair cultuurbeleid, dat op grond van met name artikel 3, onder p), en van titel IX van het EG-Verdrag ten uitvoer wordt gelegd, mag niet worden verward met het cultuurbeleid dat de Lid-Staten, de regio's en de overige gedecentraliseerde instellingen voeren. Het communautair cultuurbeleid beantwoordt aan precieze taken die aan de Europese Gemeenschap zijn opgedragen. Het cultuurbeleid speelt een rol in de opbouw van Europa en is derhalve een integratiefactor binnen "een steeds hechter verbond tussen de Europese volkeren" (preambule van het Verdrag). In dat opzicht moet het cultuurbeleid bijdragen tot de consolidatie en de uitstraling van het "Europees samenlevingsmodel dat gebaseerd is op een geheel van waarden die alle Europese samenlevingen gemeen hebben" (Advies van de Commissie over de bijeenroeping van de intergouvernementele conferentie in 1996). Cultuur is in al haar rijkdom en verscheidenheid een belangrijk bestanddeel van dit Europees samenlevingsmodel. De actie van de Gemeenschap moet de instandhouding en de verrijking bevorderen van datgene wat de culturele en linguïstische identiteit en realiteit van de Europese volkeren vorm geeft. Hierdoor moet het gevoel van de burgers worden versterkt dat zij allen tot een en dezelfde Gemeenschap behoren. Dit streven is door de staatshoofden en regeringsleiders uitgedrukt in Madrid (december 1995): "de Europese Raad bevestigt opnieuw het belang van de culturele actie ter aanmoediging van een communautaire dimensie van de culturen van alle Lid-Staten waaruit de Unie is samengesteld'. In dit vooruitzicht zijn drie actielijnen van bijzonder belang: de valorisering van de culturele oorsprong en stromingen die de Europeanen gemeenschappelijk delen en die hebben bijgedragen en nog steeds bijdragen tot de totstandkoming van de culturele identiteit en realiteit van de Europese volkeren. Cultuur is de uitdrukkingsvorm van een samenleving, en eveneens het resultaat van de wederzijdse uitwisselingen en confrontaties tussen samenlevingen. Er zijn weinig filosofische, wetenschappelijke of artistieke stromingen die in Europa geen transnationale dimensie hebben gekend. Het cultuurbeleid van de Gemeenschap moet de verrijking van deze uitwisselingen mogelijk maken maar ook toezien op de eerbiediging van de culturele identiteit en op de uitdrukkings- en scheppingsmogelijkheden van ieder volk. een culturele actie die het mogelijk maakt permanente netwerken tot stand te brengen tussen de culturele actoren van de verschillende landen en die hun de middelen biedt om duurzame samenwerkingsvormen aan te gaan die waarneembaar zijn voor de burgers. prioriteiten zouden door de Gemeenschap worden vastgesteld om de convergentie tussen de steunmaatregelen te garanderen en te doen toenemen. Deze methode zou voor meer samenhang kunnen zorgen tussen de acties op cultuurgebied en zou de versnippering kunnen voorkomen die bij het bestuderen van bepaalde gevoerde acties naar voren komt. Buiten de Europese Unie moet het cultuurbeleid van de Gemeenschap tenslotte gericht zijn op een sterkere uitstraling van de cultuur van de Europese volkeren en van het Europese samenlevingsmodel. Binnen die Unie fungeert het cultuurbeleid als integratiefactor, buiten de Unie dient het als samenwerkingsinstrument ten behoeve van de dialoog tussen de culturen. 98 3. Aanbevelingen voor het in aanmerking nemen van de culturele doelstellingen bij de communautaire maatregelen De inachtneming van de culturele aspecten bij het optreden van de Gemeenschap is een verplichting die voortaan geldt voor de Instellingen van de Unie en wel door de inwerkingtreding van het Verdrag betreffende de Europese Unie. Dit verslag stelt de Instellingen in staat de reikwijdte van deze verplichting te beoordelen en is bedoeld ten behoeve van bezinning en actie voor de totstandkoming van het cultuurbeleid van de Gemeenschap uitgaande van bovenstaande doelstellingen en middelen. Dit verslag toont aan dat het met deze middelen mogelijk is om een cultureel streven te verwezenlijken op Europees niveau, als de politieke wil bestaat om deze middelen te coördineren. Nu de Europese Unie zich opmaakt om nieuwe beslissende stappen te ondernemen, kan de Europese burger mede door dit beleid opnieuw een centrale plaats krijgen binnen de opbouw van Europa. Harerzijds zal de Commissie de noodzakelijke interne voorzieningen treffen opdat: de voorstellen voor besluiten van afgeleid recht die zij bij het Parlement en de Raad zal moeten indienen, alsook haar genomen besluiten verenigbaar zijn met de doelstellingen van het cultuurbeleid in de zin van artikel 128 van het Verdrag; bij de vaststelling en de tenuitvoerlegging van het intern beleid, de doelstellingen en de middelen van ieder instrument dat van invloed is op cultuurgebied, overeenstemmen met de doelstellingen en de middelen van het cultuurbeleid van de Gemeenschap. Te dien einde zal de Commissie zich laten leiden door de op andere gebieden getroffen voorzieningen, zoals de beleidsmaatregelen die genomen worden om de inachtneming van het milieu in het communautair beleid te garanderen. 99 ISSN 0254-1513 COM(96) 160 def. DOCUMENTEN NL 16 Catalogusnummer : CB-C0-96-183-NL-C ISBN 92-78-03024-4 Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen L-2985 Luxemburg