title: COMETT II - Eindrapport

eurovoc_concepts:
EU programme
school-industry relations
teaching curriculum
technology
vocational training

text: COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN Brussel, 16. 09. 1996 COM(96) 410 def. VERSLAG VAN DE COMMISSIE COMETT II Eindrapport (Door de Commissie ingediend) JL Inleiding Dit verslag heeft betrekking op de tweede fase van het COMETT-programma, COMETT II (1990-1994). COMETT II vormt het vervolg op COMETT I (1986-1989), het Community Action Programme for Education and Training for Technology. COMETT II werd aangenomen bij Besluit 89/27 EEG van de Raad van 16 december 1988. Op grond van artikel 6 van dit besluit is de Commissie verplicht om vóór 30 juni 1995 aan de Raad, het Europees Parlement en het Economisch en Sociaal Comité een eindrapport voor te leggen ter evaluatie van de opgedane ervaring en de resultaten van COMETT II. Met bet onderhavige eindrapport voldoet de Commissie aan deze verplichting. Het is hoofdzakelijk gebaseerd op een groot aantal evaluatie- en monitoringdocumenten die in de loop van de tenuitvoerlegging van het programma zijn opgesteld, met name de laatste twee jaar. Gezien de grote verscheidenheid aan activiteiten die in het kader van het COMETT-programma zijn ontwikkeld, kan dit rapport slechts een beknopt overzicht bieden van wat in feite een zeer veelomvattend en gevarieerd EG-initiatief is geweest, waarvan overigens de voornaamste elementen gehandhaafd zullen blijven in het nieuwe programma LEONARDO da VINCI. De belangrijkste resultaten van COMETT II Tussen 1990 en 1994 is er vijf maal een uitnodiging tot het indienen van voorstellen uitgegaan; bij de ingediende projecten ging het in totaal om een communautaire bijdrage van bijna 1. 2 miljard ecu. Na een selectieprocedure zijn ongeveer 3000 projecten geaccepteerd, wat leidde tot: • het opzetten van meer dan 200 samenwerkingsverbanden op opleidingsgebied tussen universiteit en onderneming in vrijwel alle Europese regio's, op talrijke technologische gebieden en in allerlei sectoren het organiseren van ongeveer 40. 000 transnationale uitwisselingen van studenten, pas afgestudeerden en medewerkers het organiseren van bijna 10. 000 bijscholingscursussen, waaraan een kwart miljoen Europeanen hebben deelgenomen het ontwikkelen van meer dan 4500 onderwijsmiddelen, waarvan meer dan een derde software- of videogestuurd was. • • • Deze projecten • • • • Bovendien • hadden betrekking op meer dan 30. 000 organisaties uit 19 Europese landen, waaronder de gehele hoger- onderwijssector, meer dan 20. 000 bedrijven (waarvan ruim 3/4 KMO's) en circa 5000 andere soorten organisaties kwamen tegemoet aan opleidingsbehoeften op vrijwel alle technologische en aanverwante gebieden speelden op het gebied van samenwerking en innovatie vaak een katalyserende rol die veel verder reikte dan het COMETT-programma als zodanig. is er een uniek Europese netwerk gevormd, waarbinnen jaarlijks op efficiënte wijze duizenden transnationale uitwisselingen tussen bedrijfsleven en universiteiten georganiseerd kunnen worden - met name stageplaatsen voor studenten - alsmede internationale korte bijscholingscursussen liep samenwerking met andere Europese programma's op het gebied van onderwijs, opleiding, O&O en innovatie als een rode draad door het programma • worden de voordelen van samenwerking tussen universiteit en onderneming ten behoeve van bijscholing • en de overdracht van technologie nu veel beter beseft en erkend is zowel de kwantiteit als de kwaliteit van het bijscholingsaanbod toegenomen, met name in perifere gebieden, hetgeen het Europese concurrentievermogen ten goede komt • wordt de toegevoegde waarde van samenwerking binnen een Europees programma als COMETT nu erkend door universiteiten, en in mindere mate ook door bedrijven. 2s_ COMETT - een overzicht factoren in de toekomstige economische en sociale Een van de belangrijkste ontwikkeling van de Europese Unie is het vermogen om de resultaten van onderzoeksinspanningen aan te wenden ten behoeve van innovatie en kwaliteit in het bedrijfsleven. COMETT, het programma van de Europese Unie betreffende samenwerking tussen universiteiten en bedrijfsleven inzake opleiding op het gebied van de technologie, is sinds de start in 1986 met name gericht geweest op deze en hiermee samenhangende kwesties. Bijscholing en bevordering van betere samenwerking tussen immers essentiële mechanismen voor hoger onderwijs en bedrijfsleven technologieoverdracht, waarmee onze inspanningen op O&O-gebied een industriële meerwaarde kunnen krijgen. zijn COMETT I liep van 1986 - 1989 met een budget van 50 miljoen ecu, en COMETT II van 1990 - 1994 met een budget van circa 230 miljoen ecu. Beide waren gericht op transnationale samenwerking tussen universiteiten en bedrijfsleven inzake onderwijs en opleiding op het gebied van geavanceerde technologie. In het Besluit van de Raad betreffende COMETT II werden als hoofddoelstellingen genoemd: • het vergroten van de rol van scholing op het gebied van de geavanceerde technologieën in de economische en sociale ontwikkeling van de Gemeenschap • het bevorderen van gezamenlijke ontwikkeling van opleidingsprogramma's en van een optimaal gebruik van de voor opleiding beschikbare middelen door de totstandbrenging van regionale netwerken voor opleidingsprojecten op het gebied van de geavanceerde technologieën transnationale sectoriële en • het inspelen op de scholingsbehoeften van kleine en middelgrote ondernemingen (KMO's) • het bevorderen van gelijke kansen voor mannen en vrouwen inzake opleiding op het gebied van de geavanceerde technologieën • het geven van een Europese dimensie aan de samenwerking tussen universiteiten en bedrijfsleven inzake opleiding op het gebied van de geavanceerde technologieën. COMETT bestond uit vier nauw met elkaar samenhangende hoofdstukken: • Hoofdstuk A: de samenwerkingsverbanden op opleidingsgebied tussen universiteit en onderneming (AUEF's) die zowel op regionaal als op sectorieel niveau georganiseerd konden zijn. Daarbij ging het hoofdzakelijk om samenwerkingsverbanden tussen instellingen voor hoger onderwijs, ondernemingen en andere relevante organisaties. • Hoofdstuk B: de transnationale mobiliteitsprogramma's. Hoofdstuk Ba had betrekking op stageplaatsen voor studenten in ondernemingen in andere landen; hoofdstuk Bb op langere stages voor pas afgestudeerden, en hoofdstuk Bc op uitwisselingen van personeelsleden van universiteiten naar ondernemingen en vice versa. • Hoofdstuk C: de opleidingsprojecten. Hoofdstuk Ca betrof korte cursussen, hoofdstuk Cb gezamenlijke opleidingsprojecten, en hoofdstuk Cc de grote proefprojecten op opleidingsgebied. • Hoofdstuk D: aanvullende maatregelen, zoals voorbereidende acties, evaluatie en monitoring. COMETT was het eerste grote Europese onderwijs- en opleidingsprogramma waarbij ook de EVA-landen betrokken waren. Het programma werd nauwlettend in het oog gehouden. Tijdens de uitvoering ervan werden diverse externe evaluaties uitgevoerd. Deze eindevaluatie van COMETT is voornamelijk gebaseerd op die documenten en op ermee samenhangende stukken van de interne monitoringactiviteiten. 3. Netwerken Op grond van het Besluit van de Raad zou er een Europees netwerk van tussen universiteit en onderneming samenwerkingsverbanden op opleidingsgebied (AUEF's) moeten worden opgezet dat (1) zou bijdragen tot het vaststellen van opleidingsbehoeften en de ondervanging daarvan, (2) op een gestructureerde en gecoördineerde manier in die behoeften zou voorzien, (3) een ondersteunende structuur zou bieden voor activiteiten zoals opleidingsstages voor bedrijfsleiders, personeelsleden en studenten, (4) de samenwerking en de interregionale overdrachten binnen Europa bij de ontwikkeling en toepassing van de technische opleiding zou versterken, (5) zou leiden tot transnationale sectoriële netwerken. Het gevormde Europese netwerk omvat circa 200 AUEF's. Deze AUEF's vertegenwoordigden ongeveer 12% van de totale voor het programma bestemde financiering. De gemiddelde begroting per AUEF lag in de orde van grootte van 180. 000 ecu, waarvan 25% door COMETT werd gedekt. Er zijn in feite twee soorten AUEF's. Bij regionale AUEF's gaat het om samenwerking tussen universiteiten, ondernemingen en andere geïnteresseerde partijen binnen een bepaald geografisch gebied. Bij sectoriële AUEF's wordt samengewerkt tussen partners uit verschillende Lid staten binnen een bepaalde technologie of bedrijfstak. De bedoeling was dat beide soorten AUEF's aansluiting zouden zoeken bij en samen zouden werken met vergelijkbare projecten in de rest van Europa. Op die manier zijn er twee soorten netwerken tot stand gekomen: interne partnerschappen binnen de AUEF's, en externe samenwerkingsverbanden op Europees niveau. De twee voornaamste bijdragen van de regionale AUEF's zijn geweest: (1) het ontwikkelen van lokale en regionale interfaces en infrastructuur met betrekking tot samenwerking tussen universiteit en bedrijfsleven, en (2) het integreren van deze regionale infrastructuur in het eerste netwerk op Europees niveau dat was toegespitst op het bevorderen van de Europese ontwikkeling van samenwerking universiteit bedrijfsleven inzake permanente educatie en opleiding. Sectoriële AUEF's hebben meer rechtstreeks bijgedragen tot technologieoverdracht en bedrijfsopleiding. Hun doelgroep werd gezien als een meer homogene groep met meer vergelijkbare technische behoeften. Hierdoor waren activiteiten zoals het analyseren van opleidingsbehoeften, het opstellen van overzichtsrapporten en het vormen van "Europese Werkgroepen" met name relevant en gemakkelijker uit te voeren voor dit soort AUEF's. Bedrijven waren positief over de rol van de AUEF's als overbrenger van informatie, waarbij relaties tot stand werden gebracht tussen bedrijven en het hoger onderwijs, en informatie werd gegeven over Europese programma's. In deze context is erop gewezen dat de AUEF's hebben gefungeerd als een soort "informatiecentrum" dat niet alleen bestaande studies samenbracht, methodieken vastlegde, opleidingsalternatieven koos, enzovoorts, maar ook een duidelijk overzicht bood van de behoeften van kleine en middelgrote ondernemingen (KMO's). Een belangrijk effect van de AUEF's is met name geweest dat ze partners hebben gestimuleerd om over de grens te kijken. Binnen het hoger onderwijs heeft internationale uitwisseling plaatsgevonden op het gebied van opleidingsmethodieken en onderwijssystemen, en zijn er contacten tot stand gekomen met bedrijven in het buitenland die stageplaatsen voor studenten boden. Voor de bedrijven heeft dit geleid tot het Europese tot verbetering van de opleidingspotentieel en van het besef van de Europese dimensie van O&O en technologie. toegang Bij zowel regionale als sectoriële AUEF's vormde de Europese dimensie hun sterkste kant. Deze Europese dimensie betrof tal van aspecten, zoals het rechtstreekse contact met de Commissie en kennis van programma's van de Commissie, deskundigheid op het gebied van het indienen van voorstellen voor en het leiden van Europese projecten, alsmede de sterke positie als onderdeel van een goed gestructureerd, toepassingsgericht operationeel Europees netwerk. Een tweede sterke kant was gelegen in het gevormde netwerk van binnenlandse, regionale of sectoriële deelnemers. Regionale AUEF's beschikken vaak over sectoriële specialismen, en sectoriële AUEF's en hun knooppunten maken veelal deel uit van de regionale infrastructuur. Over het algemeen spelen AUEF's nu een geaccepteerde rol (sommige een veel sterkere, andere een veel zwakkere) in de interface tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven in hun eigen land en zelfs tussen vraag en aanbod van bekwaamheden. in de bredere interface De twee grootste problemen waarmee het AUEF-netwerk te maken kreeg waren de kwetsbare financiële basis en de te geringe betrokkenheid van het bedrijfsleven. De zwakke en onzekere financiële basis van de meeste AUEF's wordt als het voornaamste zwakke punt beschouwd. Het betekent dat de AUEF zijn optimale omvang niet kan bereiken, dat de aantallen medewerkers beperkt zijn, en dat het maken van een realistische lange-termijnplanning problematisch is. Ten slotte werden de COMETT-netwerken op twee niveaus ontwikkeld. Op projectniveau werden netwerken opgezet tussen partners binnen een AUEF of binnen een gezamenlijk opleidingsproject. Maar ook tussen projecten onderling trad een netwerkeffect op. Zo werd er samengewerkt tussen AUEF's en hun partners en andere AUEF's, en was er sprake van kruisbestuiving en samenwerking tussen projecten. De AUEF's vormden daarom alleen het meest zichtbare aspect van de netwerkactiviteiten in het kader van COMETT. 4. Opleidingsacties In het Besluit van de Raad inzake COMETT II was sprake van steun aan bijscholingsactiviteiten op drie specifieke gebieden: • intensieve cursussen met een Europese dimensie op het gebied van geavanceerde technologie • het op Europees niveau ontwerpen en ontwikkelen van en experimenteren met gezamenlijke opleidingsprojecten • systemen voor afstandsonderwijs, waarbij gebruik wordt gemaakt van nieuwe opleidingstechnologieën en/of die resulteren in overdraagbare opleidingsprodukten. Uitnodigingen tot het indienen van voorstellen voor korte cursussen (hoofdstuk Ca) werden ieder jaar gedaan. Vanaf 1991 vonden de uitnodigingen plaats op basis van "pools", d. w. z. uitsluitend gegroepeerd en ingediend door AUEF's. Uitnodigingen tot het indienen van gezamenlijke opleidingsprojecten (hoofdstuk Cb) vonden plaats in 1990 en 1992. Een aantal gezamenlijke opleidingsprojecten werd gevraagd een meer gedetailleerde aanvraag in te dienen, waarna ze als proefprojecten werden aangemerkt. In totaal werden er iets meer dan 2000 aanvragen ingediend, gelijkelijk verdeeld tussen de organisatie van "pools" en gezamenlijke opleidingsprojecten. Bij de aanvragen ging het om meer dan 400 miljoen ecu, waarvan echter slechts 101 miljoen ecu kon worden toegewezen. De voornaamste gebieden waarop de opleidingsprojecten van COMETT II betrekking en geavanceerde communicatietechnologie, milieu, materialen, gezondheid & veiligheid, onderwijs (methodiek en technologie), en innovatiemanagement. hadden, waren informatie- produktie-, Er zijn twee soorten partnerschappen opgericht om de opleidingsactiviteiten van COMETT uit te voeren: • AUEF's, die projectaanvragen en contracten in de Ca-"pool" coördineerden • samenwerkingsverbanden die specifiek voor een bepaald opleidingsproject waren opgericht. De opleidingsprojecten van COMETT strekten zich uit over tal van internationale partners en werkten meestal in twee of meer Europese talen. Bij meer dan 80% van de cursussen waren opleiders uit andere Europese landen betrokken. Meer in het algemeen vormde de Europese dimensie de basis voor werkelijke Europese toegevoegde waarde, met name dankzij de kwaliteitsverbetering doordat er een groter arsenaal van deskundigen uit het buitenland beschikbaar kwam voor cursusontwikkeling. Vrijwel voor het eerst is een aantal grensoverschrijdende methoden voor kwaliteitsborging ontwikkeld. Regionale centra van deskundigheid op het gebied van bijscholing in Europa hebben meer bekendheid gekregen en zijn voor alle Europeanen toegankelijker geworden. Alles bij elkaar werden COMETT-cursussen door deelnemers beschouwd als rechtstreeks relevant, als een manier om hun technische kennis bij te spijkeren en ais relevant met het oog op hun werk. In de nationale eindevaluaties werd gewezen op de hogere cursuskwaliteit die was bereikt dankzij toegang tot internationale middelen en deelname van het bedrijfsleven in een vroeg stadium. 5. Mobiliteit van personen De doelstellingen van de mobiliteitsactiviteiten van COMETT behelsden de gelijktijdige bevordering van (1) transnationale samenwerking, (2) samenwerking bedrijfsleven universiteit, (3) technologieoverdracht en (4) bijscholing. Om deze doelstellingen te verwezenlijken bood COMETT steun voor drie soorten activiteiten: • Hoofdstuk Ba: een opleidingsperiode ('stage') voor studenten of pas afgestudeerden in een onderneming in een andere deelnemende staat. • Hoofdstuk Bb: langere opleidingsstages voor afgestudeerden. • Hoofdstuk Bc: uitwisselingen van personeelsleden van universiteiten naar bedrijven of andersom. Het grootste deel van de middelen werd toegekend aan stages binnen hoofdstuk Ba. In totaal ontvingen ongeveer 36. 000 studenten tijdens COMETT II een beurs; het aantal per jaar liep op van 3800 in 1990 naar bijna 8000 (van de 33. 700 aanvragen) in 1994. Naar schatting hebben 15. 000 bedrijven een of meerdere keren van deze mogelijkheid gebruik gemaakt; dat komt overeen met 20. 000 jaar aan arbeidspotentieel. Gemiddeld duurde een stage 5 tot 6 maanden, waarvoor een beurs werd verstrekt van gemiddeld 430 ecu per maand. Vanaf 1991 was hier het "pool"-systeem van toepassing. In 1994 ging het per "pool" gemiddeld om 50 stages voor regionale en 30 voor sectoriële AUEF's. Ongeveer 80% van alle stages verliep via regionale AUEF's. Hoofdstuk Bb bood, op experimentele basis, steun voor langere stages - van maximaal twee jaar - voor voortgezette beroepsontwikkelings- en opleidingsprojecten, met begeleiding van een universiteit en van de betrokken onderneming. Er waren weinig aanvragen en de weinige geselecteerde stages werden zorgvuldig in het oog gehouden. In 1992 was duidelijk dat ze weinig van karakter verschilden van hoofdstuk Ba of Bc, en werden er verder geen uitnodigingen voor het indienen van voorstellen meer gedaan. Hoofdstuk Bc, dat betrekking had op de uitwisseling van medewerkers tussen universiteiten en ondernemingen, ontving in totaal 1900 aanvragen, waarvan er tijdens COMETT II ongeveer 800 werden toegekend. De gemiddelde duur bedroeg 4,5 maand met een gemiddelde steun van 7000 ecu voor de gehele periode. Ongeveer 2/3 bestond uit universiteitsmedewerkers; van de gastbedrijven werd ongeveer 2/3 gevormd door KMO's. Vanaf 1991 was dit hoofdstuk volgens het "pool"-systeem georganiseerd. Het COMETT-mobiliteitsprogramma voor studenten is een groot succes geweest. De uitwisselingen zijn zeer nuttig geweest voor: • ondernemingen, die een stagecultuur hebben ontwikkeld en via de student technologie hebben binnengehaald. KMO's waren in veel gevallen voor het eerst bij een Europees programma betrokken; • studenten, die hun taalvaardigheid, cultureel inzicht, beroepsvooruitzichten en innovatievermogen hebben verbeterd; • instellingen voor hoger onderwijs, die stage-eisen en -mechanismen moesten ontwikkelen en feedback hebben gekregen waardoor ze werden gestimuleerd hun onderwijsaanbod en -technieken aan te passen. De resultaten van de uitwisselingen van personeelsleden, hoofdstuk Bc, waren bemoedigend, hoewel ze niet zo veel succes hadden of belangstelling kregen als de studentenstages. De banden tussen de universiteiten en het bedrijfsleven in Europa zijn versterkt. Het programma heeft bewezen dat het van toepassing is op KMO's, en de ideeën, concepten en meeste projecten kenden een aanzienlijke overdracht van technologieën tussen de deelnemers. Meer in het algemeen hebben COMETT-stages bijgedragen tot het ontwikkelen van nieuwe vormen van technologieoverdracht en nieuwe modellen aangereikt voor het op peil houden en opnieuw aanwenden van menselijke hulpbronnen - maar al te belangrijk in permanente educatie. Op organisatorisch niveau heeft COMETT geleid tot het unieke "pool"-systeem als een efficiënte en gedecentraliseerde aanpak voor het uitvoeren van stages. 6. Dwarsthema's Dit COMETT-eindrapport gaat ook in op acht dwarsthema's: (1) Samenwerking en samenhang met andere Europese programma's. Dit is van belang om COMETT een duidelijke plaats te geven binnen het Europees beleid ten aanzien van menselijke hulpbronnen. Deze afstemming is in twee opzichten op grote schaal gerealiseerd: • relaties met O&O-programma's zoals DELTA, ESPRIT, BRITE-EURAM en SPRINT waren in ruime mate aanwezig, maar er bleek behoefte te zijn aan een betere en structurele afstemming met deze programma's op beleidsniveau. • relaties met onderwijs- en opleidingsprogramma's, zoals ERASMUS, FORCE, LIN GUA en TEMPUS, die zowel algemener als directer zijn. (2) O&O, opleiding & innovatie. Op grond van het Besluit van de Raad inzake COMETT moesten er doeltreffende mechanismen worden ontwikkeld voor de ontwikkeling van O&O via onderwijs en opleiding, ten behoeve van ondernemingen die daarvan kunnen profiteren en er commercieel voordeel mee kunnen behalen. Het meest succesvol hierin zijn die eenheden, instellingen of AUEF's geweest die het volledige scala aan activiteiten op het gebied van technologieoverdracht aan bedrijven konden bieden. Ook de bijdrage van COMETT aan sociale en organisatorische innovatie verdient erkenning: namelijk door de ontwikkeling van netwerken, de organisatorische en operationele veranderingen die het teweeg heeft gebracht in de deelnemende universiteiten en ondernemingen. (3) Deelname aan COMETT. In heel Europa zijn meer dan 30. 000 organisaties rechtstreeks bij projecten betrokken geweest: • universiteiten zorgden voor de grootste deelname: bij de meeste projecten in alle hoofdstukken waren universitaire deelnemers de stuwende kracht; • er waren 20. 000 ondernemingen bij COMETT betrokken, meer dan de helft via studentenstages; bedrijven die het meest rechtstreeks bij opleidingsprojecten waren betrokken, waren voornamelijk dienstverlenende bedrijven; • zo'n 5000 andere organisaties zoals overheden, beroepsgerichte organisaties, enz. , die over het algemeen meer gemeen hadden met de ondernemings- dan met de universiteitscultuur; deze ruime interpretatie van de begrippen "universiteit" en "bedrijfsleven" heeft een verrijking betekend voor het programma voor wat betreft projectkwaliteit en versterkingseffect, met name ten aanzien van KMO's. (4) Het effect van COMETT op KMO's. Van de 20. 000 ondernemingen die aan COMETT hebben deelgenomen, waren er 15. 000 kleine en middelgrote met minder dan 500 werknemers. De helft daarvan had minder dan 50 mensen in dienst. Mobiliteitsacties zijn met name aantrekkelijk geweest voor KMO's. De mate van deelname aan opleidingsprojecten en AUEF's varieerde. De diversiteit aan activiteiten binnen COMETT was bevorderlijk voor de deelname van KMO's. Overigens hebben ten minste nog 20 tot 30. 000 andere KMO's van COMETT geprofiteerd door het bijwonen van cursussen. (5) Het regionale effect van COMETT. Dit heeft zich op twee niveaus voorgedaan: het intra- en het interregionale: • Met name binnen de minder bevoorrechte regio's, en vooral door middel van de AUEF's, bood COMETT een legitieme ontmoetingsplaats voor het hoger onderwijs, het bedrijfsleven, en andere geïnteresseerde particuliere en publieke instanties. Vanuit dit forum zijn er andere regionale initiatieven ontstaan, waardoor de lokale infrastructuur verder werd versterkt. 9 • De interregionale samenwerking is verstevigd op gebieden die ver buiten het bereik van COMETT lagen. Opnieuw hadden de AUEF's een centrale plaats in dit proces, doordat ze een gestructureerd, vraaggericht en gemakkelijk herkenbaar contactpunt boden om nieuwe partners regio's door de mobiliteitsacties open komen te staan voor een veel bredere Europese invloed. te ontmoeten. Daarnaast zijn (6) Gelijke kansen voor mannen en vrouwen. Hoewel er ten aanzien van deze algemene doelstelling geen specifiek toegespitste activiteit in het Besluit van de Raad was vastgelegd, nam het percentage vrouwelijke deelnemers aan de studentenstages toe van 36% tijdens COMETT I tot 43% tijdens COMETT II. De deelname van vrouwen aan cursussen schommelde rond de 22%, hetgeen een afspiegeling vormt van de achterliggende verdeling in de beroepsbevolking in het bedrijfsleven. Vrouwelijke projectmedewerkers waren goed vertegenwoordigd in hoofdstuk A en B. (7) Samenwerking bedrijfsleven-universiteit. De bevordering daarvan behoort tot de is kernsuccessen van COMETT: de toepassing van O&O in het bedrijfsleven toegenomen, de universitaire kwalificaties zijn in waarde gestegen, en er heeft overdracht van technologieën plaatsgevonden tussen sectoren en regio's. In sommige gevallen is er samenwerking tot stand gekomen en in veel andere gevallen is die gesystematiseerd. COMETT heeft bij beide partijen het besef teweeggebracht van het belang van dergelijke samenwerking en, meer in het algemeen, van de aanzienlijke Europese toegevoegde waarde van dergelijke transeuropese activiteiten. (8) De sectoriële "bottom-up" benadering. COMETT hanteerde dit principe van "geen prioriteiten stellen" om het potentieel van universiteiten en bedrijfsleven binnen de deelnemende staten de vrije hand te geven. Dit heeft geleid tot een selectie van projecten die voornamelijk technologisch georiënteerd waren en niet zozeer gericht op een bepaalde bedrijfstak. Dit heeft waarschijnlijk te maken met de grote belangstelling van de kant van de universiteiten en de nadruk van het programma op de overdracht van O&O. Aan de andere kant heeft deze aanpak wel steeds verandering en innovatie in de voorgestelde projecten mogelijk gemaakt. 7. Conclusies De belangrijkste conclusie is dat het programma een groot succes is geworden: aan de voornaamste strategische eisen van het Besluit van de Raad inzake COMETT II is voldaan. COMETT heeft geleid tot: • verbetering van de rol van onderwijs op het gebied van geavanceerde technologieën door de integratie ervan in het ervaringsleren in samenhang met bedrijfsstages, de verbetering van de kwaliteit en de beschikbaarheid van cursussen, de ontwikkeling van lokale en regionale samenwerkingsinterfaces tussen universiteit en bedrijfsleven en de vorming van een interface op Europees niveau, alsmede de bevordering van de economische en sociale samenhang binnen Europa; • bevordering van gezamenlijke ontwikkeling en van een optimaal gebruik van scholing door het bedrijfsleven te betrekken bij de gezamenlijke ontwikkeling van cursussen, betere gebruikmaking van technische scholing als integraal bestanddeel van het proces van technologieoverdracht, en de tot stand gebrachte verbetering in het niveau en de toegankelijkheid van scholing; • ontwikkeling van activiteiten die gelijke kansen voor vrouwen in scholing en 10 technologische ontwikkeling ondersteunen; • aanzienlijke • een belangrijke en rechtstreekse bijdrage aan KMO's, via (1) studentenstages die technische en economische ontwikkeling en de integratie van deze ondernemingen in de grotere Europese markt hebben bespoedigd, en (2) korte cursussen die de ontwikkeling en instandhouding van hun technische bekwaamheden hebben verbeterd; en en vorming van internationalisering van internationale netwerken voor het verbeteren van de tussen universiteiten en bedrijfsleven, en het sterke positieve effect op de economische en sociale integratie en samenhang in het gehele Europese hoger onderwijs. toegevoegde waarde voor Europa door de ontwikkeling stage-activiteiten, de ontwikkeling samenwerking Hoewel COMETT II zonder meer een succes is geweest, komen er uit de zwakkere kanten een aantal benaderingen, gebieden en activiteiten naar voren die bij initiatieven op Europees niveau het overwegen waard kunnen zijn: • de overgang van een opleidings- naar een leer-gerichte aanpak • de tendens om technische leerelementen op te nemen in een bredere strategie die zich richt op het verwerven van vaardigheden • het toenemende belang van kwaliteitsborging op opleidingsgebied • de integratie van technologische scholing in een bredere benadering van technologieoverdracht • het voordeel van meer gestructureerde samenwerking tussen Europese programma's • de vereiste ondersteuning van projectcoördinatoren om bij opleidingsprojecten tot kwalitatief goed projectmanagement te komen. 11 Bijlage 1 COMETT II Eindrapport 13 Inhoudsopgave Inhoudsopgave COMETT-terminologie 1. Kennismaking met COMETT 1. 1 De context 1. 2 Het begin van het COMETT-programma 1. 3 Structuur en werking van het programma 1. 3. 1 De hoofdstukken van COMETT 1. 3. 2 Deelname van EVA-landen 1. 3. 3 Uitnodigingen tot het indienen van voorstellen 1. 4 Evaluatie van het programma 2. Netwerken 2. 1 Inleiding 2. 1. 1 Het begrip netwerk 2. 1. 2 Netwerken binnen COMETT 2. 2 Functies en structuur van de AUEF's 2. 2. 1 Het Besluit van de Raad en de uitwerking ervan 2. 2. 2 De ontwikkeling van het netwerk 2. 2. 3 Financiële aspecten 2. 2. 4 Rechtsvorm en sterkte van de samenwerkingsverbanden 2. 2. 5 De Europese dimensie 2. 2. 6 Informatiebeleid 2. 3 De bijdragen van de AUEF's 2. 3. 1 De regionale AUEF-netwerken 2. 3. 2 De sectoriële AUEF-netwerken 2. 3. 3 Bepaling van de opleidingsbehoeften in het bedrijfsleven 2. 3. 4 Bevordering van een transnationale mentaliteit bij partners 2. 4 Sterke en zwakke kanten van de AUEF's 2. 4. 1 De sterke kanten 2. 4. 2 De zwakke kanten 2. 4. 3 Het zelfbeeld van de AUEF's 15 17 19 19 20 21 21 22 23 25 29 29 29 29 30 30 32 32 33 35 35 36 36 37 37 38 39 39 40 41 3. Opleidingsacties 3. 1 Inleiding 43 43 43 3. 1. 1 Opleidingsactiviteiten binnen COMETT 3. 1. 2 Belangrijke gegevens over door COMETT gesteunde opleidingsprojecten 44 46 46 3. 2. 1 Wat is opleiding op het gebied van de geavanceerde technologieën?. 3. 2. 2 Partnerschappen en samenwerkingsverbanden op het gebied van 3. 2 Opleiding op het gebied van de geavanceerde technologieën bijscholing 3. 3 De Europese dimensie van de scholing 3. 4 Belangrijke conclusies uit de COMETT-opleidingsacties 47 48 50 15 4. Mobiliteit van personen 4. 1 Mobiliteit binnen COMETT 4. 1. 1 Overzicht van mobiliteitssubsidies 4. 1. 2 Belangrijke gegevens over de studentenstages (hoofdstuk Ba) 4. 1. 3 Hoofdstuk Bb en Bc 4. 2 Kwalitatieve aspecten 4. 2. 1 Hoofdstuk Ba 4. 2. 2 Hoofdstuk Bb en Bc 4. 2. 3 Belangrijkste aanbevelingen voor de toekomst 5. Dwarsthema's 5. 1 Samenwerking en samenhang met andere Europese programma's 5. 1. 1 Inleiding 5. 1. 2 Samenhang met O&O-programma's 5. 1. 3 Samenhang met onderwijs- en opleidingsprogramma's 5. 2 O&O, opleiding en innovatie 5. 2. 1 Inleiding: innovatie in de Europese Unie 5. 2. 2 De rol van COMETT binnen het systeem van technologieoverdracht 5. 2. 3 Sociale en organisatorische innovatie in het kader van COMETT 5. 3 COMETT-deelname per soort organisatie 5. 3. 1 Inleiding 5. 3. 2 Deelname van universiteiten 5. 3. 3. Deelname van ondernemingen 5. 3. 4 Deelname van overige organisaties 5. 4 Het effect van COMETT op KMO's 5. 5 Het regionale effect van COMETT 5. 5. 1 De ontwikkeling van regionale infrastructuur 5. 5. 2 Interregionale integratie 5. 6 Gelijke kansen voor mannen en vrouwen 5. 7 Samenwerking bedrijfsleven-universiteit 5. 8 De sectoriële "bottom-up" benadering binnen COMETT 6. Conclusies en belangrijkste resultaten 6. 1 Uitvoering van het Besluit van de Raad 6. 2 Strategische aspecten in de toekomst 6. 3 Operationele aspecten in de toekomst 6. 4 Projectuitvoering > 53 53 53 54 55 56 56 57 58 61 61 61 62 64 65 65. 66 67 68 68 68 69 70 71 73 73 75 76 77 79 83 83 84 85 85 16 COMETT-terminologie Hieronder staan de belangrijkste termen die in dit rapport met betrekking tot COMETT worden gebruikt. Andere termen worden elders in het rapport uitgelegd. Uitnodiging Uitnodiging tot het indienen van voorstellen. Tijdens COMETT II werden er vijf uitnodigingen gedaan (1990, 1991, 1992, 1993, 1994). Alleen in 1990 konden alle organisaties projecten indienen in alle COMETT-categorieën; van 1991 tot 1994 waren de uitnodigingen beperkt tot bepaalde soorten projecten en/of bepaalde soorten organisaties. Hoofdstuk Binnen COMETT gebruikt voor een programma-onderdeel of een projecttype. Er zijn vier operationele hoofdstukken (A, B, C en D), met daarbinnen twee of meer subcategorieën of projecttypen (meestal ook hoofdstukken genoemd). Transnationaal Gebruikt als synoniem voor "internationaal" wanneer het Europese landen betreft. Project Hoofdstuk A Alle initiatieven die door het COMETT-programma binnen een van de hoofdstukken worden ondersteund, worden projecten genoemd. Een project moet ten minste één instelling voor hoger onderwijs en één bedrijf uit twee verschillende EU-landen omvatten. Daarbij ging het om de volgende projecten: Samenwerkingsverbanden op opleidingsgebied tussen universiteit en onderneming ("AUEF's") Hoofdstuk Ba Transnationale studentenstages in ondernemingen Hoofdstuk Bb Transnationale langere stages voor afgestudeerden Hoofdstuk Bc Uitwisselingen van personeel tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven Hoofdstuk Ca Korte bijscholingscursussen Hoofdstuk Cb Gezamenlijke opleidingsprojecten (ontwikkeling van cursussen en onderwijsmateriaal) Hoofdstuk Cc Hoofdstuk D Structureel gerichte opleidingsprojecten ("Proefprojecten") Aanvullende maatregelen (studies, rapporten, congressen, evaluatie en monitoring,. ). "Poor-systeem Een mechanisme binnen het COMETT-programma waarbij kleine projectvoorstellen worden samengevoegd tot één aanvraag, en vervolgens één contract krijgen voor een serie aanvragen en decentraal operationeel management. Onderneming Gebruikt in dezelfde betekenis als bijvoorbeeld "bedrijf', "firma", "industrie" om te verwijzen naar een organisatie die enige vorm van economische activiteit uitoefent (met name waarbij onder medewerkers een bepaalde opleidingsbehoefte bestaat). KMO Kleine of Middelgrote Onderneming. Bij COMETT wordt, in navolging van de Commissie, de eenvoudige definitie gebruikt van bedrijven met minder dan 500 medewerkers. Universiteit Een organisatie die erkend onderwijs verzorgt op hoog niveau. Cursus Een gestructureerde onderwijsgebeurtenis, gewoonlijk door middel van contactonderwijs. Materiaal (of "onderwijsmateriaal') Hulpmiddel bij cursussen of bij zelfstudie. Sector Gebruikt als algemene term voor het indelen van projecten naar vakgebied of discipline. Binnen COMETT omvatten sectoren zowel technologische gebieden als sectoren van het bedrijfsleven. 17 1. Kennismaking met COMETT 1. 1 De context in een ongekend en nog De jaren '90 zullen de geschiedenis ingaan als een decennium van dynamische ontwikkelingen en veranderingen, op zowel politiek als economisch gebied, waardoor de kaart van Europa er heel anders uit kwam te zien. Tegelijkertijd zien we dat technologische veranderingen zich tempo voltrekken. In het licht van de steeds grotere concurrentiedruk en de globalisering van markten van onderzoeksinspanningen doeltreffend aan te kunnen wenden ten behoeve van de Europese samenleving. Het Europese economische en maatschappelijke model, dat betrekkelijk hoge lonen tracht te combineren met sociale eisen, vereist immers een zeer efficiënte en concurrerende industrie. Deze zal in toenemende mate afhangen van de mate waarin ondernemingen in staat zijn tot voortdurende innovatie en systematische kwaliteitsverbetering. belangrijker toenemend resultaten geworden des om het de te is Het antwoord hierop is gelegen in onderwijs en opleiding. Op lokaal, regionaal, nationaal en Europees niveau moet meer aandacht worden besteed aan de ontwikkeling van menselijke hulpbronnen, aan een doeltreffend gebruik van onderwijsgelden en aan het bieden van scholing daar waar die nodig is. Op Europees niveau betekent dit dat samenwerking tussen opleidings- en onderwijsorganisaties uit verschillende Lid-Staten moet worden aangemoedigd en dat er meer synergie tot stand moet worden gebracht tussen onderzoek en ontwikkeling enerzijds en bijscholing anderzijds. Het vereist tevens dat ondernemingen en instellingen voor hoger onderwijs nauw samenwerken bij de ontwikkeling en organisatie van passende bijscholingsactiviteiten. En ten slotte vraagt het van individuen, organisaties en onderwijsstelsels om het concept van permanente educatie te accepteren en actief na te streven. Deze en hiermee samenhangende belangrijke uitdagingen voor Europa worden onderstreept in het Witboek Groei, concurrentievermogen en werkgelegenheid van de Europese Commissie. In dit document wordt inderdaad veel aandacht besteed aan het belang van de ontwikkeling van menselijke hulpbronnen om het Europese concurrentievermogen te verbeteren. Het Witboek benadrukt het belang van de toepassing, overdracht en verspreiding van O&O-resultaten, en beklemtoont de noodzaak van intensievere samenwerking tussen onderwijsinstellingen en ondernemingen. Soortgelijke ideeën zijn ook naar voren gebracht door IRDAC, het Raadgevend Comité van de Europese Commissie voor onderzoek en ontwikkeling in de industrie. In de recente publikatie over de uitdagingen voor de onderwijs- en opleidingssystemen in Europa, Quality and Relevance, onderstreept IRDAC het belang van een sterke samenhang tussen O&O- en opleidingsinitiatieven, zowel op nationaal als op Europees niveau. Reeds in 1991 had IRDAC in zijn rapport Skills Shortages in Europe gesteld dat de Europese investeringen in O&O niet de verwachte economische resultaten zouden opleveren als ze niet gepaard zouden gaan met even aanzienlijke en relevante inspanningen op onderwijs- en opleidingsgebied. In Quality and Relevance breidde IRDAC zijn analyse uit tot de bredere behoeften van ondernemingen om concurrerend te in een snel veranderende omgeving. Als voornaamste aanbeveling geldt blijven 19 samenwerking tussen bedrijfsleven en onderwijs, naast een fel pleidooi voor permanente educatie en afstemming tussen O&O en onderwijs. Het Europese COMETT-programma heeft zich sinds de start in 1986 op deze en hiermee samenhangende kwesties gericht. Het concurrentievermogen van het Europese bedrijfsleven ligt aan de basis van het programma. Het Besluit van de Raad inzake COMETT II stelt in artikel 3: Met COMETT II wordt beoogd de opleiding op het gebied van met name de geavanceerde technologieën, de ontwikkeling van hooggekwalificeerde menselijke hulpbronnen en aldus Met concurrentievermogen van de Europese industrie te versterken. Halverwege de jaren tachtig waren de Europese beleidmakers doordrongen van het gevaar dat onvoldoende bijscholing een belangrijke belemmering zou kunnen gaan vormen voor een volledige aanwending van de Europese O&O-inspanningen. COMETT I werd in 1986 door de Europese Gemeenschap gelanceerd met de duidelijke boodschap dat dergelijke bijscholing een efficiënte en effectieve manier van technologieoverdracht en -verspreiding vormde, en dat er meer contact en samenwerking tussen ondernemingen en universiteiten in Europa nodig was om dergelijke scholing tot een succes te maken. 1. 2 Het begin van het COMETT-programma Toen COMETT I eind 1986 van start ging, vormde het het eerste grote Europese ondersteuningsmechanisme voor onderwijs- en opleidingsprojecten. De algemene doelstelling was - en bleef de hele periode van COMETT I/II onveranderd - het bevorderen en ondersteunen van transnationale samenwerking tussen onderneming en universiteit op het gebied van onderwijs en scholing in de geavanceerde technologieën. De totstandkoming van het programma liep evenwijdig met de eerste uitkomsten van belangrijke Europese O&O-programma's zoals ESPRIT, die geen twijfel lieten bestaan over het belang van bijscholing als aanvulling op O&O-inspanningen en als cruciaal aspect van het Europese concurrentievermogen. Velen vreesden - terecht - dat een te laag opleidingsniveau op het gebied van de geavanceerde technologie de waarde van het Europese O&O zou ondergraven en de concurrentiepositie van Europa in gevaar zou kunnen brengen. In reactie hierop werd COMETT opgezet, als een programma dat zich zou toespitsen op de ontwikkeling van hooggekwalificeerde menselijke hulpbronnen en het aanbieden van scholing op het gebied van de geavanceerde technologieën. Projecten moesten gebaseerd zijn op Europese samenwerking en op samenwerking tussen industriële en academische partners. Ondanks de hooggestelde doelen en de complexiteit van de te ondersteunen projecten wekte COMETT I in de hele Europese Gemeenschap enorme belangstelling. Het aantal aanvragen overtrof de mogelijkheden van het programma ruimschoots en het aanvankelijk uitgetrokken bedrag - 55 miljoen ecu - was totaal ontoereikend. Heel gauw werd duidelijk dat een tweede fase wenselijk zou zijn. Reeds halverwege de uitvoering van COMETT I, op 16 december 19881, gaf de Raad zijn goedkeuring aan het 1 Besluit van de Raad 89/27/EEC van 16 december 1988, PB nr. L 13/28 van 17. 1. 1989. 20 COMETT Il-programma voor de periode 1990-1994, in eerste instantie met een budget van 200 miljoen ecu. COMETT II week niet wezenlijk af van COMETT I, maar vormde voornamelijk een verdieping en verbreding van de eerste fase. Het zwaartepunt en de doelstellingen van het programma worden in het Besluit van de Raad inzake COMETT II als volgt gespecificeerd: [COMETTj. wordt toegespitst op de veranderende behoeften van de ondernemingen en het personeel, die zowel in de Lid-Staten als op communautair niveau een extra inspanning vereisen. Via de opleidingsacties waaraan steun wordt verleend, draagt het programma ertoe bij dat de door het communautaire onderzoek- en ontwikkelingsbeleid ontwikkelde resultaten, methoden en instrumenten van de technologie worden benut en geëxploiteerd. COMETT II bevordert de innovatie en overdracht van technologie, alsmede de evenwichtige economische en sociale ontwikkeling van de Gemeenschap. In dit verband heeft COMETT II de volgende doelstellingen: (i) het verbeteren van de bijdrage van opleiding op het gebied van met name de geavanceerde technologieën op de verschillende betrokken niveaus en daardoor van de bijdrage tot de economische en sociale ontwikkeling van de Gemeenschap; (ii) het bevorderen van de gezamenlijke ontwikkeling van opleidingsprogramma's en de uitwisseling van ervaring, alsmede van het optimale gebruik van de middelen inzake opleiding op communautair niveau, met name door de totstandbrenging van transnationale sectoriële en regionale netwerken voor projecten inzake opleiding op het gebied van de met name geavanceerde technologieën; (Ui) het inspelen op de specifieke scholingsbehoeften van kleine en middelgrote ondernemingen, rekening houdend met de in de bijlage staande prioritaire maatregelen; (iv) het bevorderen van gelijke kansen voor mannen en vrouwen inzake initiële en permanente opleiding op het gebied van met name de geavanceerde technologieën; (v) het geven van een Europese dimensie aan de samenwerking tussen universiteiten en ondernemingen inzake initiële en permanente opleiding op het gebied van de technologieën, met inbegrip van de toepassing en overdracht ervan. 1. 3 Structuur en werking van het programma 1. 3. 1 De hoofdstukken van COMETT Het COMETT-programma ondersteunt een scala aan transnationale activiteiten waarbij samenwerking plaatsvindt tussen ondernemingen en instellingen voor hoger onderwijs. Er wordt ondersteuning verleend aan diverse soorten onderwijs- en opleidingsgerichte activiteiten, die met elkaar gemeen hebben dat ze allemaal tot doel hebben om, op transeuropees niveau, de scholing op technologisch gebied te bevorderen. Het COMETT-programma omvat vier onderling samenhangende onderdelen, die ieder worden aangeduid als een afzonderlijk hoofdstuk met zijn eigen financiële regelingen. Het betreft de volgende gebieden: • Hoofdstuk A. De ontwikkeling van de samenwerkingsverbanden op opleidingsgebied tussen universiteit en onderneming (AUEF's), die zowel op regionaal als op 21 sectorieel niveau kunnen functioneren. Deze AUEF's zijn unieke structuren, die elk tientallen instellingen voor hoger onderwijs, ondernemingen en andere organisaties in een samenwerkingsverband bijeenbrengen. Naast hun specifieke activiteiten op het gebied van bijscholing, fungeerden de AUEF's als de ruggegraat van het COMETT- programma vanwege hun ondersteuning en actieve betrokkenheid bij de projecten die binnen de andere hoofdstukken werden ondersteund, en vanwege hun transnationale netwerk- en uitwisselingsactiviteiten. • Hoofdstuk B: transnationale mobiliteitsprogramma's voor studentenstages bij bedrijven in andere Europese landen {hoofdstuk Ba), stages voor pas afgestudeerden {hoofdstuk Bb), en transnationale uitwisselingen van gedetacheerde personeelsteden van universiteit naar bedrijfsleven of andersom {hoofdstuk Bc). Deze mobiliteitsactiviteiten werden vrijwel volledig door het AUEF-netwerk verzorgd. • Hoofdstuk C: de ontwikkeling en organisatie van korte cursussen (hoofdstuk Ca), gezamenlijke opleidingsprojecten (hoofdstuk Cb) en proefprojecten (hoofdstuk Cc) op het gebied van technologieën en de toepassingen ervan. • Hoofdstuk D: een programma van aanvullende maatregelen die tijdens het programma werden ondersteund (informatie, evaluatie, projectmonitoring, studies, scholing ten behoeve van projectondersteuning, congressen en workshops,. ). Naarmate de uitvoering van het programma vorderde, veranderde de aard en het accent van deze maatregelen. Zo ging aan het begin van COMETT II veel aandacht uit naar voorlichting en bewustmaking, terwijl aan het einde de evaluatie- en monitoringmaatregelen in belang toenamen, alsmede de steun voor specifieke AUEF- initiatieven om hun managementcapaciteiten te versterken. Met uitzondering van een aantal maatregelen onder hoofdstuk D werden alle projecten gefinancierd op basis van concurrerende inschrijving naar aanleiding van de uitnodigingen tot het indienen van voorstellen. Overeenkomstig de bepalingen in het Besluit van de Raad gold dat de communautaire steun: • bij hoofdstuk A en C was beperkt tot 50% van de projectkosten • bij hoofdstuk B was gebaseerd op een plafond en een forfaitaire bijdrage per uitwisseling • voor projecten van hoofdstuk D varieerde tussen de 50% en 100% van de kosten. 1. 3. 2 Deelname van EVA-landen COMETT was het eerste belangrijke Europese onderwijs- en opleidingsprogramma waaraan organisaties uit de EVA-landen (Oostenrijk, Finland, IJsland, Liechtenstein, Noorwegen, Zweden, Zwitserland) deelnamen. In verband met de financiële bijdrage van deze landen steeg het budget van COMETT II van 200 naar 230 miljoen ecu. De afspraken tussen de Europese Gemeenschap en de afzonderlijke EVA-landen werden (met uitzondering van Liechtenstein) zodat universiteiten en tijdig geratificeerd bedrijven uit deze landen aan het programma konden meedoen en reeds bij de eerste uitnodiging in 1990 projecten konden indienen. Oostenrijk, Finland, Zweden en IJsland waren vanaf het begin tamelijk actief en dienden diverse hoogwaardige projecten in; de andere drie landen lieten het aanvankelijk enigszins afweten maar zouden dit vanaf 1991 weer goedmaken. In 1992 waren de EVA-landen in dezelfde mate bij het programma betrokken als de EU-landen. De deelname van organisaties uit deze landen was aan bepaalde beperkingen gebonden, 22 met name de conditie dat bij de meeste projecten organisaties uit ten minste twee Lid staten van de Europese Gemeenschap betrokken moesten zijn. In de praktijk was het niet erg moeilijk om aan dit criterium te voldoen omdat bij de meeste COMETT- projecten een groot aantal partners uit diverse landen betrokken is. Nadat op 1 januari 1994 de EER-overeenkomst van kracht was geworden, kwam er grotendeels een einde aan de kleine verschillen in deelnameregels tussen de EU- en de EVA-landen. 1. 3. 3 Uitnodigingen tot het indienen van voorstellen COMETT-projecten konden voor steun in aanmerking komen op grond van een procedure van concurrerende inschrijving. Tijdens COMETT II (1990-1994) gingen er vijf uitnodigingen tot het indienen van voorstellen uit. Een aantal hiervan was "open", terwijl andere een meer beperkt karakter hadden: • De eerste uitnodiging, in 1990, was een open oproep. Europese organisaties werden uitgenodigd om voorstellen in te dienen onder alle verschillende hoofdstukken van het programma. Onderhandelingen met de EVA-landen waren net op tijd afgerond, zodat organisaties uit deze landen ook aan het programma konden deelnemen. • In 1991 was de uitnodiging tot het indienen van voorstellen beperkt tot de 158 AUEF's die na de uitnodiging van 1990 voor COMETT II waren geaccepteerd. Bij deze nieuwe uitnodiging gold dat iedere AUEF binnen de hoofdstukken Ba, Bc en Ca projecten kon indienen op grond van het zogeheten "pool"-systeem (zie hierna). Extra financieringsmogelijkheden ontstonden door het "positieve acties"-initiatief (zie hierna) en door de speciale aandacht voor de nieuwe Duitse deelstaten vanuit de wens deze snel in het COMETT-netwerk te integreren. • De uitnodiging tot het indienen van voorstellen van 1992 was open voor wat betreft projecten van de hoofdstukken A en Cb, grotendeels met het oog op completering van de reeds gevormde netwerken. Met betrekking tot hoofdstuk A waren bestaande regionale en sectoriële lacunes geïnventariseerd en bekendgemaakt, en door middel van de uitnodiging werden deze lacunes vrijwel allemaal aangevuld. Voor de andere hoofdstukken bleef het "pool"-systeem van toepassing, waarbij de nieuwe AUEF's de mogelijkheid kregen om ook onder deze hoofdstukken projecten in te dienen. • De uitnodigingen tot het indienen van voorstellen van 1993 en 1994 waren opnieuw beperkt tot de bestaande AUEF's. Samenwerkingsverbanden die in 1990 waren opgericht en waarvoor geen financiering uit hoofdstuk A beschikbaar was, werd gevraagd hun ontwikkelingspotentieel te bepalen en werd de mogelijkheid geboden om steun aan te vragen voor een beperkt aantal essentiële ontwikkelingsactiviteiten onder het programma van aanvullende maatregelen (hoofdstuk D). Het "pool"-systeem Een deel van het budget en de uitvoering van COMETT werd apart gehouden voor de zogeheten "pool"-procedure. Dit systeem hield in dat aan bepaalde AUEF's een totaalbedrag ineens werd toegekend voor decentraal beheer van een aantal kleinere projecten. De "pool"-procedure werd tijdens COMETT I ingevoerd voor de administratie van stagecontracten van studenten; gezien het succes en flexibiliteit ervan werd het systeem onder COMETT II uitgebreid tot studentenstages (hoofdstuk Ba), uitwisselingen 23 van personeel (hoofdstuk Bc) en korte cursussen (hoofdstuk Ca - vanaf 1991). De voornaamste kenmerken van het "pool"-systeem zijn: • Ten eerste was het "pool"-systeem exclusief voor AUEF's. Dat hield in dat bij alle uitnodigingen (met uitzondering van hoofdstuk Ca in 1990), alleen door de AUEF's ingediende Ba-, Bc- en Ca-projecten konden worden geaccepteerd. In de praktijk betekende dit dat de coördinerende tevens de verantwoordelijke organisatie voor de AUEF was. Dit exclusieve recht was alleen mogelijk door de kwaliteit van de goedgekeurde AUEF's, hun vermogen om transnationale projecten op te zetten en te beheren, en het feit dat ze vrijwel alle geografische en sectoriële gebieden bestreken. instantie voor deze projecten • Bij de jaarlijkse uitnodigingen tot het indienen van voorstellen voegen AUEF's alle afzonderlijke verzoeken van leden en andere geïnteresseerden samen tot één aanvraag. Tijdens dit voorbereidende proces treden de AUEF's op als filter en intermediair, zodat alleen die projecten overblijven die aan alle eisen van COMETT voldoen. Al deze voorstellen samen worden dan als één projectvoorstel ingediend. • Tijdens het selectieproces worden de AUEF-voorstellen voor "pool"-projecten op hun kwaliteit beoordeeld en vergeleken. Vervolgens wordt een "pool"-subsidie aan de AUEF toegekend - over het algemeen met minder steun dan was aangevraagd - die dan verspreid over het academisch jaar flexibel kan worden gebruikt voor de organisatie van studentenstages, uitwisselingen van personeel en korte cursussen. Het contract kan echter bepaalde projecten uitsluiten die bij de beoordeling niet aan de COMETT-normen bleken te voldoen. • Tijdens de contractperiode kregen de AUEF's de gelegenheid om het programma van "pool"-activiteiten te voltooien, en eventueel (onder bepaalde voorwaarden) te wijzigen als ze daartoe door omgevingsveranderingen werden gedwongen. De "pool"-procedure werd ingevoerd om het operationeel management van de vele kleinere projecten binnen COMETT te vereenvoudigen en te decentraliseren. Een ander doel was om de AUEF's te helpen bij het realiseren van internationale samenwerking en daarmee het COMETT-netwerk als geheel te versterken. Beide doelstelling lijken, in ieder geval grotendeels, te zijn verwezenlijkt. De positieve acties In 1991 introduceerde de Commissie een reeks acties, de zogenoemde positieve acties, die hoofdzakelijk tot doel hadden om de deelname aan COMETT in het algemeen te verbeteren en een einde te maken aan enkele van de economische en sociale verschillen tussen de landen en regio's die bij het programma betrokken waren. Om te beginnen moesten de ontbrekende en zwakke schakels in de ontwikkeling van het COMETT- netwerk worden onderzocht, om vervolgens op basis van deze analyse maatregelen vast te stellen ter versterking en uitbreiding van het regionale en sectoriële AUEF-netwerk. Deze acties kunnen als volgt worden onderverdeeld: • Nationale studies en promotiemaatre gelen, vooral bedoeld ter verbetering van de mate van toepassing en verbreiding van COMETT in bepaalde landen en regio's waar 24 de resultaten van de uitnodiging tot het indienen van voorstellen van 1990 niet helemaal succesvol waren geweest. Daarbij ging het met name om Spanje, Griekenland, Zuid-Italië, Portugal, Zwitserland en Noorwegen. Nadien waren de resultaten van de uitnodiging van 1992 voor de meeste van deze regio's zeer bevredigend, met name voor wat betreft het ontstaan van regionale AUEF's op gebieden die tot dan toe niet aan bod waren gekomen. • AUEF-netwerken en scholing van. AUEF-coördinatoren. Er werd een aantal activiteiten opgezet ten behoeve van de ontwikkeling van het AUEF-netwerk en de scholing van AUEF-coördinatoren (met inbegrip van een uitgebreide analyse van hun opleidingsbehoeften). Dit markeerde het begin van speciale ondersteuningsmaatregelen voor AUEF's, die verder reikten dan de positieve acties als zodanig. een aantal • De organisatie van twee specifieke congressen over studentenstages, het ene in Lappeenranta, Finland en het andere in Segovia, Spanje. Het hoofddoel van deze congressen was het bevorderen en versterken van transnationale studentenstages in heel Europa, een COMETT-activiteit waar veel vraag naar was. De resultaten werden uiteindelijk opgenomen in een gids over Europese studentenstages. Ook werd onderzocht in hoeverre het gebruik van elektronische post en gegevensbanken het dagelijkse werk van stagecoördinatoren zou kunnen vereenvoudigen. • Binnen het algemene kader van de gerichtheid op bedrijfsleven en KMO's werd steun verleend aan drie projecten' om de deelname van het bedrijfsleven aan COMETT te onderzoeken en te verbeteren. Hoewel deze studies voornamelijk op specifieke gevallen en regio's waren gebaseerd, boden ze waardevolle informatie over de manier waarop COMETT voor ondernemingen aantrekkelijker gemaakt zou kunnen worden. • In het kader van de positieve acties werd speciale aandacht besteed aan het verbeteren van het inzicht in de sectoriële en technologische context van het COMETT-programma. Daartoe werden tien grote sectoriële studies uitgevoerd onder de projecten op de belangrijkste COMETT-gebieden. Een aantal van deze onderzoeken werd opgevolgd door workshops waarin de resultaten werden besproken. Gerelateerd aan de positieve acties waren de maatregelen die in 1991 waren genomen met het oog op de integratie van de nieuwe Duitse deelstaten in de Europese Gemeenschap. Er werd een miljoen ecu uitgetrokken voor het opzetten van samenwerkingsverbanden op opleidingsgebied tussen universiteiten en ondernemingen (bij de uitnodiging van 1992), extra steun voor transnationale studentenstages vanuit en naar deze regio's, alsmede voor diverse initiatieven om personen en organisaties uit de nieuwe bondsstaten kennis te laten maken met de COMETT-omgeving. 1. 4 Evaluatie van het programma Gedurende het programma vond uitgebreide monitoring en evaluatie plaats. In deze paragraaf wordt ingegaan op de formele, externe evaluaties die er zijn geweest; bijlage 4 geeft meer bijzonderheden over de verschillende activiteiten in het kader van de monitoring van het programma. 25 De eerste externe evaluatie van het COMETT-programma had betrekking op de eerste jaren van COMETT I (1986-1988), en werd uitgevoerd door Coopers & Lybrand en de Science Policy Research Unit van de University of Sussex. De tweede externe evaluatie bestreek zowel de laatste twee jaar van COMETT I (1988-1989) als het begin van COMETT II (1990-1991). Deze werd uitgevoerd door ECOTEC en in augustus 1991 voltooid. De algemene conclusie van het rapport was dat de verschillende doelstellingen van COMETT met succes waren bereikt. Met name werd opgemerkt dat "de [door COMETT ondersteunde] analyse van de opleidingsbehoeften in veel gevallen pionierswerk is geweest en tot betere communicatie tussen werkgevers en universitaire transnationale opleiders uitwisselingsprogramma's voor studenten werd gezegd dat de voordelen daarvan ". zich uitstrekken tot voorbij de grenzen van COMETT. Met name voor de betrokken studenten zijn de voordelen op de lange term aanzienlijk De actie heeft sterk bijgedragen tot samenwerking tussen universiteiten en ondernemingen en de ontwikkeling van transnationale netwerken. " commentaar In het op de geleid". heeft Het derde evaluatieonderzoek, in 1992 van start gegaan en halverwege 1993 voltooid, omvatte drie onderdelen: • Een evaluatie die qua opzet vergelijkbaar was met de eerste twee COMETT- evaluaties; deze werd uitgevoerd door GMV Conseil in samenwerking met andere consultants. Naar dit rapport wordt verwezen als het "evaluatierapport van GMV". • Nationale evaluaties door de overheid in de Lid-Staten en de EVA-landen. • Een strategische evaluatie door een panel van zeven onafhankelijke deskundigen die door de Commissie waren geselecteerd vanwege hun kennis op het gebied van de dialoog tussen universiteit en bedrijfsleven ten aanzien van technologische scholing in Europa. Naar het eindrapport van deze deskundigengroep wordt verwezen als het "evaluatierapport van het panel van deskundigen". Het evaluatierapport van GMV, het evaluatierapport van het panel van deskundigen en een samenvatting van de nationale evaluaties zijn in één overzichtsrapport gepubliceerd. in 1993 samen Het rapport van het panel van deskundigen was over het algemeen zeer positief. Met name prezen zij het COMETT-programma aan als: ". het voornaamste mechanisme voor communautaire acties inzake transnationale samenwerking tussen universiteiten en bedrijven op het gebied van (initiële en permanente) scholing ten behoeve van en vanwege technologische verandering. " Niettemin gaven ze ook gebieden aan waarop verbetering mogelijk zou zijn, zoals de toegang van KMO's tot het programma, nauwere samenhang met andere communautaire programma's en initiatieven, en actievere deelname van het bedrijfsleven aan projecten. Het evaluatierapport van GMV gaf aan dat COMETT: ". algemeen werd beschouwd als een politiek belangrijk programma met een werkelijke toegevoegde waarde en een katalyserend en versterkend effect. " Voor wat betreft de betekenis van het programma werd in het rapport geconcludeerd dat: ". COMETT in hoge mate bijdroeg tot de hernieuwing, vergroting en internationalisering van het netwerk van samenwerkende projectuitvoerders. " Het rapport erkende verder dat het oordeel van het bedrijfsleven over het programma en de mate van betrokkenheid bij projecten nogal varieerde. Een gemeenschappelijk punt in al deze rapporten had betrekking op de grote hoeveelheid administratieve procedures en papierwerk, waarbij er sterk op werd aangedrongen om dit te verminderen en te vereenvoudigen, of om hulp en ondersteuning te bieden om deze taak beter uitvoerbaar te maken. 26 Deze evaluatierapporten kwamen op het juiste moment en bleken voor de Commissie van grote waarde te zijn bij het maken van de voorstellen voor het nieuwe programma LEONARDO da VINCI. Ten slotte werd in 1994 aan alle Lid-Staten en EVA-landen gevraagd om een tweede en definitieve evaluatie van het COMETT-programma in hun land op te stellen. Hoewel er tussen de diverse landen uiteraard verschillen zijn voor wat betreft de tenuitvoerlegging, voortgang en beoordeling van COMETT, konden toch enkele gemeenschappelijke elementen in de meningen van de Lid-Staten worden onderscheiden. Een overzicht van al deze evaluaties, dat in 1995 is gepubliceerd, bevestigde grotendeels de resultaten van de voorgaande nationale evaluaties. In dit rapport werd met name geconcludeerd dat: ". De voornaamste bijdrage van COMETT aan het debat tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven is geweest dat het de aandacht heeft gevestigd op de mogelijke voordelen van transnationale samenwerking op dit gebied. " Verder kwam naar voren dat: ". Het belangrijkste succes van COMETT is gelegen in de Europese toegevoegde waarde die het heeft opgeleverd door de formalisering en bespoediging van transnationale studentenstages en, in mindere mate, van de ontwikkeling van het technisch onderwijs door instellingen voor hoger onderwijs. " 27 2. Netwerken Dit hoofdstuk gaat met name over de resultaten en successen van de AUEF's, de samenwerkingsverbanden onder hoofdstuk A. Omdat netwerken echter een gemeenschappelijk kenmerk vormen van alle soorten COMETT-projecten, wordt in een iets bredere context op het onderwerp ingegaan. 2. 1 Inleiding 2. 1. 1 Het begrip netwerk Netwerken zijn zo oud als onze samenleving. Daarvoor hoeft men slechts te kijken naar de vorming van politieke partijen, klieken en besloten kringen, maar ook naar het belang van een scala aan "genootschappen" en "onzichtbare in de ontwikkeling van de moderne wetenschap. Het wekt daarom weinig verbazing dat een dergelijke doeltreffende en zelfs noodzakelijke communicatiestructuur door veel Europese programma's, waaronder COMETT, wordt geformaliseerd, gefinancierd en aangewend voor Europese economische ontwikkeling. lichamen" Over het algemeen hebben netwerken te maken met het verlenen van een bepaalde "dienst". Ze vormen de verbinding tussen de gebruikers en de aanbieders van deze dienst. Gewoonlijk is er bij het ontwerp van het netwerk sprake van een compromis tussen de mogelijkheid om alle mogelijke verbindingspatronen desgewenst gelijktijdig aan de gebruikers aan te bieden, en de kosten van het aanbieden en onderhouden van het netwerk. Er wordt vaak onderscheid gemaakt tussen lokale (intraregionale) (interregionale/internationale) netwerken. De beste netwerken en wijde netwerkoplossingen kunnen in beide situaties verschillend zijn. Daarnaast kan men zich afvragen hoe vaak er informatie verspreid moet worden, welk soort toegang de leden van het netwerk wensen, en met welke snelheid er kan worden gedistribueerd. lokale 2. 1. 2 Netwerken binnen COMETT In het evaluatierapport van GMV werd het volgende opgemerkt2; Een van vaakst genoemde aspecten van het programma was het opzetten van een netwerk op Europees niveau. Voor degenen die er gebruik van kunnen maken, biedt dit netwerk een onmiskenbare toegevoegde waarde in termen van Europese integratie, concentratie van deskundigheid, gemak bij het vinden van partners, alsmede aanvullende elementen, synergie, schaalvoordelen, voldoende Europese kritische massa om een project op te zetten, enz. COMETT heeft in hoge mate bijgedragen tot het reorganiseren en vergroten van de samenwerkingsverbanden tussen de initiatiefnemers van projecten. Op dit moment is te zien dat, afgezien van de samenwerkingsverbanden tussen de AUEF's onderling, de helft van de samenwerkingsverbanden binnen het COMETT-programma een transnationaal karakter heeft, en dat de helft is opgezet dankzij COMETT. 2 Eerst van het Frans naar het Engels, daarna van het Engels naar het Nederlands vertaald. 29 Terwijl de AUEF's dus het structurele kader voor de COMETT-netwerken vormen, en het onderwerp van dit hoofdstuk, hebben de andere onderdelen van het programma vaak hun eigen specialistische netwerken ontwikkeld. Wat is nu het "COMETT-netwerk"? Het begrip "netwerk" wordt binnen COMETT in twee betekenissen gebruikt: • Het kan betrekking hebben op een projectpartnerschap of samenwerkingsverband als zodanig, gewoonlijk een dat binnen hoofdstuk A, Cb of Cc is ondersteund. Het begrip netwerk is hier van toepassing omdat aan dergelijke samenwerkingsverbanden tussen de 15 en 200 organisaties kunnen deelnemen. Bij de grootste AUEF's is zelfs sprake van een aantal sub-netwerken. • Het kan ook betrekking hebben op de samenwerking tussen COMETT-projecten onderling, in feite dus een netwerk van netwerken. Het "AUEF-netwerk" verwijst dus naar de mechanismen van samenwerking en uitwisseling russen AUEF's; ook hier zijn allerlei elkaar overlappende sub-netwerken ontstaan. Ook hielden veel netwerken van projecten uit hoofdstuk C zich met dezelfde gebieden bezig. 'Het COMETT-netwerk' omvat dus naar schatting zo'n 900 sub-netwerken, waarbij de duizenden bi- of trilaterale mini-netwerkjes voor uitwisselingen van studenten en personeelsleden niet zijn meegeteld. 2. 2 Functies en structuur van de AUEF's 2. 2. 1 Het Besluit van de Raad en de uitwerking ervan Het netwerk van samenwerkingsverbanden op opleidingsgebied tussen universiteit en onderneming (AUEF's) werd onder COMETT I ingesteld, en tijdens COMETT II verder ontwikkeld en uitgewerkt. Het werd expliciet opgezet als structurele basis voor het verwezenlijken van de vijf algemene doelstellingen van het programma (zie paragraaf 1. 2 hierboven). Specifiek bepaalt het Besluit van de Raad met betrekking tot dit "Europese netwerk" het volgende: De ontwikkeling en versterking van de samenwerkingsverbanden op opleidingsgebied tussen universiteit en onderneming (AUEF's)3 en de uitbreiding, zowel op regionaal als op sectorieel niveau, van het Europese netwerk, om de transnationale samenwerking verder te stimuleren, zeer in het bijzonder met de volgende doelstellingen: • in overleg met de ter zake bevoegde instanties meewerken aan het vaststellen van de behoeften aan technologische opleidingen en aan de ondervanging daarvan • het steunen en vergemakkelijken van de ontwikkeling en de exploitatie van projecten van andere hoofdstukken van het COMETT U-programma • het versterken van de samenwerking en de interregionale overdrachten tussen de Lid- Staten bij de ontwikkeling van de initiële en permanente opleiding op het gebied van de technologie en van de toepassing en overdracht daarvan • het ontwikkelen van integraties in de vorm van transnationale sectoriële netwerken met projecten uit diverse hoofdstukken van het programma op hetzelfde opleidingsgebied. 3 Overeenkomstig COMETT I wordt binnen hoofdstuk A de afkorting AUEF gebruikt en wordt gewoonlijk gesproken van 'onderneming' in plaats van 'industrie'. 30 Op basis hiervan ontwikkelde de Commissie het Vademecum en het Toepassingspakket voor COMETT II als operationele basis voor de AUEF's en de uitnodigingen tot het indienen van voorstellen om financiële steun voor dergelijke projecten te krijgen. In het Vademecum werden AUEF's gedefinieerd als: "samenwerkingsinitiatieven universiteiten en ondernemingen waarbij: • universiteiten en ondernemingen overeengekomen zijn om bij te dragen tot de vaststelling van de opleidingsbehoeften op technologisch gebied en actie te ondernemen om ten aanzien van hooggekwalificeerde menselijke hulpbronnen te voorzien specifieke opleidingsbehoeften in die tussen • ernaar gestreefd wordt op gestructureerde en gecoördineerde wijze in die behoeften te voorzien in overleg met de betrokken instanties en instellingen • een ondersteunende structuur wordt geboden voor de uitvoering van bepaalde of alle van de volgende activiteiten (ïtetzij binnen het kader van COMETT hetzij ondersteund binnen andere programma's): (a) stages voor studenten en academisch personeel bij ondernemingen, (b) detachering van medewerkers van ondernemingen naar universiteiten met het oog op opleiding, (c) samenwerking op het gebied van de ontwikkeling en uitvoering van her- en bijscholingsprogramma's voor medewerkers van ondernemingen en voor opleidingspersoneel (met name mensen midden in hun carrière), inclusief en met name de medewerkers van KMO's • de samenwerking en de interregionale overdracht tussen Lid-Staten bij de ontwikkeling van de initiële en permanente opleiding op het gebied van de technologie en van de toepassing en overdracht daarvan wordt versterkt • integraties worden ontwikkeld in de vorm van transnationale sectoriële netwerken met projecten uit diverse hoofdstukken van het programma op hetzelfde opleidingsgebied. " Het Europese netwerk bestaat dus uit twee soorten AUEF's: • regionale AUEF's: samenwerkingsverbanden op regionaal niveau waarin binnen een bepaald geografisch gebied groepen universiteiten en groepen ondernemingen gezamenlijk deelnemen aan een opleidingsinitiatief met de steun van de betrokken particuliere en publieke instanties en met een zodanig karakter dat het een belangrijk effect op scholingsactiviteiten binnen dat gebied heeft • sectoriële AUEF's: transnationale samenwerkingsverbanden binnen een gegeven technologisch vakgebied of sector waarin universiteiten, ondernemingen en andere relevante op dat vakgebied gespecialiseerde organisaties samenwerken met het doel om de scholing in die sector te verbeteren. industriële een Bij beide soorten AUEF's moet sprake zijn van een actieve inzet voor samenwerking met soortgelijke initiatieven in andere Lid-Staten. De AUEF-structuur heeft dus twee specifieke kenmerken: • Een intern samenwerkingsverband tussen in een regio gevestigde actoren: lokale instellingen voor hoger onderwijs, ondernemingen, opleidingsinstituten, kamers van koophandel, vakbonden, enz. In het geval van een sectoriële AUEF kan het gaan om een aantal vergelijkbare actoren uit verschillende regio's en met een gemeenschappelijk industrieel of technologisch belang. • Een netwerk op Europees niveau voor samenwerking tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven, met name voor wat betreft scholing op het gebied van de geavanceerde technologie. Dit netwerk biedt de partners in sectoriële of regionale AUEF's dan de gelegenheid om hun opleidings- en mobiliteitsactiviteiten over heel Europa uit te breiden door middel van samenwerking met andere AUEF's binnen het COMETT- netwerk. 31 Voor de AUEF's was geen bepaalde rechtsvorm vastgelegd. Deze varieerde afhankelijk van lokale, regionale en nationale omstandigheden. Over het algemeen speelden instellingen voor hoger onderwijs de belangrijkste rol in de organisatie en het bestuur van de AUEF's, vanwege hun bestaande of snel opkomende directe belangen bij mobiliteitsactiviteiten en bij de ontwikkeling van permanente educatie op basis van hun O&O en uitbreiding van bestaande cursussen. 2. 2. 2 De ontwikkeling van het netwerk COMETT I liet aan COMETT II een sterk netwerk na. De helft van de 158 AUEF's die na de uitnodiging tot het indienen van voorstellen van 1990 voor financiering in aanmerking kwamen, had reeds tijdens het eerste programma financiële steun ontvangen. De resultaten van. 1990 gaven echter aan dat de deelname aan COMETT in een aantal regio's problemen opleverde, namelijk in diverse perifere regio's, in de EVA- landen die voor het eerst meededen, en in de nieuwe Duitse deelstaten die sinds kort bij de Gemeenschap hoorden. In deze context werd in 1991 het programma van "positieve acties" ingesteld om de grondslag te leggen voor de uitnodiging van 1992. Dit initiatief was specifiek gericht op die regio's, landen en sectoren waarvan bekend was dat er sprake was van zwakke schakels in de AUEF-structuur van COMETT. De positieve resultaten van deze goedgeplande aanpak worden erkend in de nationale eindrapporten en evaluaties, die niet alleen volledige deelname van Duitsland, inclusief de nieuwe deelstaten, laten zien, maar bijvoorbeeld ook een sterke integratie van AUEF's in de Noorse en Zwitserse infrastructuur en een betere sectoriële vertegenwoordiging. In 1992 in Europa; de bestonden er regionale AUEF's in verreweg de meeste regio's voornaamste uitzonderingen golden bepaalde delen van Italië en Spanje. De sectoriële AUEF's waren over het algemeen gestructureerd volgens een algemene technologische indeling en niet op grond van traditionele industriële sectoren. De voornaamste gebieden waren: • toepassingen van programmatuur en informatietechnologie (9 AUEF's) • geavanceerde produktie- en fabricagetechnologie (7 AUEF's) • milieu en aanverwante gebieden (7 AUEF's) • landbouw & voedingsmiddelen en biotechnologie (7 AUEF's) • materiaaltechnologie (6 AUEF's) • werktuigbouwkunde, ontwerptechniek en toegepaste wiskunde (6 AUEF's) • specifieke industriesectoren (6 AUEF's) • telecommunicatie en aanverwante gebieden (5 AUEF's). Hierbij geldt dat veel regionale AUEF's zelf sectoriële specialismen omvatten. De opbrengst van de uitnodiging van 1992 was de oprichting van 207 AUEF's: 130 regionale en 77 sectoriële. Het grootste aantal regionale AUEF's bevond zich in Frankrijk (21), gevolgd door Duitsland (19), het Verenigd Koninkrijk (17) en Italië (13). Per definitie hebben de sectoriële AUEF's bij uitstek een Europees karakter, en ze kunnen vaak niet in een bepaald land worden gesitueerd. 2. 2. 3 Financiële aspecten In totaal bedroeg de steun voor het werkprogramma van de AUEF's binnen COMETT zo'n 12% van het totale budget voor het programma. De AUEF's profiteerden echter ook mee van financiering onder de andere hoofdstukken, met name door de toepassing van 32 het "pool"-systeem, dat later in dit rapport nog aan de orde komt. Over de uitgangspunten voor de financiering vermeldde het COMETT Vademecum: Het doel van de communautaire financiële steun aan de AUEF's is vóór alles het ondersteunen van: • activiteiten met een Europese dimensie • activiteiten die zijn bedoeld om te komen tot samenwerking, uitwisselingen en communicatie, zowel binnen de AUEF's zelf als via de werking van de AUEF's binnen het Europese netwerk De Gemeenschap kan ten behoeve van bovenstaande activiteiten een forfaitaire bijdrage verstrekken tot een maximum van 50% van de in aanmerking komende uitgaven van de AUEF's. De steun is degressief met een plafond per AUEF van respectievelijk 70,000 ecu, 60,000 ecu en 50,000 ecu voor de eerste drie jaar. Er werd echter een zekere flexibiliteit ingebouwd voor dergelijke bijdragen, met name voor AUEF's die onder COMETT I waren opgezet. Gezien het totale aantal van 207 in 1992 werd de steun in feite onder meer AUEF's verdeeld dan aanvankelijk de bedoeling was en waren de bedragen evenredig lager. In 1992 bedroeg het gemiddelde AUEF-budget 180,000 ecu, waarvan 25% door COMETT werd gedekt. Bijdragen in natura vormden 38% van de budgetten: de helft van de projectaannemer of -coördinator en de helft van de partners. Bijdragen in contanten maakten 13% uit, opnieuw vrijwel gelijkelijk verdeeld tussen de projectcoördinator/aannemer en de andere partners. Overige belangrijke bronnen van inkomsten ware regionale steun (7% - met name regionale AUEF's) en nationale steun (4%). Vooral Franse AUEF's waren zeer succesvol in het verwerven van fondsen uit die bronnen. Andere bronnen waren onder meer inkomsten uit het leiden van andere COMETT-projecten, seminars, enz. Al met al is dus een derde van de financiering afkomstig uit EU-ondersteuning en een derde uit bijdragen in natura. Dit is een sterke aanwijzing van de moeilijkheden die de AUEF's op het gebied van zelffinanciering te wachten kunnen staan als ze in de toekomst onder vergelijkbare omstandigheden moeten functioneren. 2. 2. 4 Rechtsvorm en sterkte van de samenwerkingsverbanden De juridische status van de 147 AUEF's die drie jaar operationeel waren geweest, omvatte de volgende vormen: • 64 gewone overeenkomsten tussen partners • 33 nieuwe onafhankelijke stichtingen of associaties • 21 onafhankelijke bedrijven, gewoonlijk op niet-commerciële basis • 20 als onderdeel van bestaande organisaties of associaties, bijvoorbeeld beroeps- of bedrijfsorganisaties of Kamers van Koophandel, en • 9 andere rechtsvormen. Gelet op de eis dat de AUEF's na drie jaar financieel onafhankelijk moesten zijn en gezien de jaaromzet van de gemiddelde AUEF (300-400. 000 ecu) is het verontrustend dat 44% van de samenwerkingsverbanden de kwestie van de juiste rechtsvorm niet had aangepakt - ofschoon ze al ten minste 3 jaar bestonden, sommige zelfs al 5 of 6 jaar (sinds COMETT I). Hoewel hen in dit opzicht niets kon worden opgelegd, heeft de Commissie zich in haar documenten wel expliciet uitgesproken over de risico's die de 33 contracterende partij in een dergelijke situatie neemt, vanwege de mogelijkheid dat partners zich aan het einde van het programma terugtrekken. Als er nieuwe juridische structuren zijn opgezet, heeft een samenwerkingsverband uiteraard betere mogelijkheden om andere overeenkomsten en relaties aan te gaan, maar het betekent ook dat het moet zorgen voor marketing en vergroting van de eigen naamsbekendheid. De personeelssituatie binnen de AUEF's vormt niet alleen een afspiegeling van de nogal losse juridische structuren, maar ook van het verschil in activiteiten tussen regionale en sectoriële AUEF's. In de 147 AUEF's die voldoende gedetailleerde informatie gaven over hun personeelsopbouw, waren er slechts 75 leidinggevende medewerkers met een voltijds dienstverband. Deze zijn geconcentreerd in de regionale AUEF's. Het grote aantal hogere functionarissen in deeltijd bij de sectoriële AUEF's wijst op een organisatie die vaak één leidinggevende coördinator per land heeft, met ondersteuning van andere deeltijdmedewerkers. Daarnaast vereisen sectoriële AUEF's over het algemeen hooggekwalificeerde, hoogwaardige technische inbreng, vergeleken met meer algemene deskundigheid bij de regionale AUEF's. Evenals de juridische structuren geeft de personeelsstructuur van de AUEF's enige reden tot ongerustheid over hun levensvatbaarheid op de lange termijn. Terwijl volledige afhankelijkheid van deeltijdwerkers al onzekerheid met zich mee kan brengen, kan een AUEF net zo kwetsbaar zijn bij afhankelijkheid van de inspanningen van, in veel gevallen, slechts één persoon. Sommige van de nationale eindevaluaties maken melding van het vertrek van goede medewerkers bij de AUEF's vanwege hun onzekere toekomst, waardoor de positie van de betrokken AUEF vervolgens nog zwakker werd. De besluitvorming in de AUEF's geeft de grote hoeveelheid juridische en operationele structuren weer die er zijn ontstaan. Van de AUEF's van meer dan drie jaar oud had 58% een onafhankelijk beheerscomité of Raad van Bestuur, 27% had wel een bestuur maar dat was verantwoording schuldig aan een andere organisatie, gewoonlijk de contracterende organisatie, en 7% had nog steeds geen besluitvormend orgaan. Van de Raden van Bestuur van de regionale AUEF's moest 32% verantwoording afleggen aan een andere organisatie, vergeleken met 17% van de sectoriële AUEF's. Dit zou kunnen wijzen op integratie van de AUEF's in de regionale infrastructuur. Slechts 44% van de AUEF's had een stuurgroep ingesteld voor de dagelijkse bedrijfsvoering. Van de AUEF's had 57% werkgroepen opgericht voor bepaalde onderwerpen. Ongeveer 30% van de AUEF's had werk uitbesteed of gedelegeerd aan partners en buitenstaanders. Sectoriële AUEF's werken noodzakelijkerwijs met meer gedecentraliseerde managementstructuren. Hun managementstructuren zijn minder ontwikkeld. Daarentegen houden regionale AUEF's, waar het reiskostenprobleem minder speelt, meer vergaderingen en hebben ze een beter ontwikkelde managementstructuur. De AUEF's die drie jaar of langer bestaan, hebben gemiddeld ongeveer 50 partners (waarbij 10% van deze partners uit andere AUEF's bestaat). Bij sectoriële AUEF's zijn er onder de partners gemiddeld 17 universiteiten, tegenover 10 bij de regionale AUEF's. Dat heeft te maken met het feit dat sectoriële AUEF's op een bepaald technologisch vakgebied en niet op een industriële sector zijn gebaseerd, en dat ze veelal door universiteiten zijn opgericht. Opvallend is dat 73% van de industriële partners van de AUEF's uit KMO's bestaat, d. w. z. bedrijven met minder dan 500 medewerkers. Globaal gezien is de aard en de rol van de leden, partners of deelnemers van de AUEF's 34 vaak niet erg duidelijk. Vanwege de veelheid aan AUEF-structuren is nooit vastgelegd is. Sommigen denken daarbij aan een wat een "lid" van een AUEF eigenlijk deelneming, anderen aan managementdeelname, en voor weer anderen is een blijk van belangstelling al voldoende. Daardoor zou de actieve deelname aan COMETT door ondernemingen en anderen aanzienlijk lager kunnen uitvallen dan de ruwe gegevens kunnen doen vermoeden. In de loop van de uitvoering van het programma werd een aantal maatregelen genomen (zoals het doen van formele aanbevelingen aan projecten en een aantal initiatieven in het kader van de Positieve Acties) om de deelname van het bedrijfsleven te vergroten en de samenwerkingsverbanden te versterken en verdiepen. 2. 2. 5 De Europese dimensie De Europese dimensie is aanzienlijk, met name in de sectoriële AUEF's, die gemiddeld deelnemers uit 10 landen omvatten. Hun activiteiten zijn onmiddellijk en rechtstreeks transeuropees. Hun bestuurlijke vorm varieert van een democratisch gedecentraliseerd model tot een gecentraliseerde piramidale vorm. De regionale AUEF's zijn minder direct Europees; zij bereiken deze dimensie over een langere periode, via stages, scholing en andere gezamenlijke acties. Naar eigen zeggen werken ze na 3 jaar samen met gemiddeld 4 buitenlandse AUEF's. Met betrekking tot andere COMETT-activiteiten bleek uit de laatst beschikbare volledige studie van de AUEF's dat 54% sterke banden met andere AUEF's had - wat het belang van activiteiten tussen AUEF's onderling en de Europeaniserende kracht daarvan onderstreept. Ook bestonden er sterke banden met stage-activiteiten, korte cursussen en gezamenlijke opleidingsprojecten. De relaties van AUEF's met andere Europese programma's zijn toegenomen, vooral met andere onderwijs- en opleidingsinitiatieven. Van de drie programmarelaties die er gemiddeld per AUEF bleken te zijn, liggen er twee op het gebied van onderwijs en opleiding; de andere op het gebied van O&O. In dat opzicht is er weinig verschil tussen sectoriële en regionale AUEF's. De voornaamste relaties blijken te bestaan met TEMPUS, ERASMUS, FORCE, SPRINT, LINGUA, EUROFORM, ESPRIT en BRITE/EURAM, in die volgorde. Dit bevestigt opnieuw de rol van de AUEF's als Eur opeaniserende kracht, waarvan het effect veel verder reikt dan de oorspronkelijke ondersteunende activiteiten van COMETT. 2. 2. 6 Informatiebeleid traditionele methoden Meer dan 50% van de AUEF's brengt regelmatig een nieuwsbrief uit en eenzelfde percentage maakt regelmatig gebruik van elektronische post. Aan de andere kant had ongeveer 10% zelfs geen algemene brochure uitgebracht. Informatieactiviteiten lijken voornamelijk op te berusten: mailings, bezoeken en informatiedagen. Desalniettemin verstrekt driekwart van AUEF's informatie over een hele reeks onderwerpen, van COMETT tot andere COMETT-projecten en EU- onderzoeksprogramma's. Andere informatieactiviteiten omvatten het inventariseren van onderwijs- en opleidingsmogelijkheden, en het opzetten van andere opleidingsgerichte gegevensbanken. Ook hier wordt het Europeaniserende aspect van de AUEF's weer onderstreept. De helft van de AUEF's heeft contacten gelegd met Europese informatiecentra, en met 35 nationale en regionale netwerken. Er bestaat echter enige bezorgdheid over de wildgroei aan netwerken die dezelfde diensten aanbieden aan dezelfde doelgroep. Met het oog op rationalisatie is het misschien noodzakelijk om zich opnieuw te bezinnen op de rol van de AUEF's, met name hun rol als informatiebron, 2. 3 De bijdragen van de AUEF's De AUEF's zijn vaak de "ruggegraat" van het COMETT-programma genoemd. In de evaluatie van het panel van deskundigen stond het als volgt: "De AUEF's worden door het panel beschouwd als een wezenlijk onderdeel van een Europees netwerk voor het ontwikkelen van samenwerking tussen bedrijfsleven en universiteit en als cruciaal voor de uitvoering van COMETT zelf" In deze paragraaf zullen de specifieke bijdragen van de AUEF's worden besproken, ingedeeld onder: regionale AUEF's, sectoriële AUEF's, analyse van opleidingsbehoeften, en transnationale activiteiten. 2. 3. 1 De regionale AUEF-netwerken De twee voornaamste bijdragen van de regionale AUEF's zijn geweest: • het ontwikkelen van de lokale of regionale interfaces en infrastructuur met betrekking tot samenwerking tussen universiteit en bedrijfsleven, en • het integreren van deze regionale infrastructuur in het eerste netwerk op Europees niveau dat was toegespitst op het bevorderen van de Europese ontwikkeling van samenwerking universiteit-bedrijfsleven inzake permanente educatie en opleiding. Op lokaal en regionaal niveau hebben de AUEF's gezorgd voor interfaces op organisatie-, informatie- en bestuurlijk gebied tussen hoger onderwijs, binnenlandse ondernemingen op lokaal niveau, overheden, en andere instellingen die bij de regionale en nationale ontwikkeling zijn betrokken (met name, maar niet uitsluitend, ten aanzien van onderwijs en opleiding). Dit is gebeurd door middel van informatieverstrekking, workshops, cursussen, projecten enz. Ze hebben vooral gefungeerd als informatie- en managementstructuren voor EU-programma's (zie boven). In sommige landen is een aantal AUEF's sterk geïntegreerd in een breder kader van regionale en zelfs nationale technologische en industriële ontwikkelingsstrategieën. Het succes dat ze in deze bredere ontwikkelingsfunctie hebben gehad, kan met hun institutionele situering te maken hebben. De meest geroemde bijdrage van de AUEF's was echter het integreren van de bovenstaande activiteiten met overeenkomstige en parallelle activiteiten in regio's in andere Europese landen door de vorming van internationale samenwerkingsverbanden. De AUEF's hebben niet alleen een kader geboden voor internationale opleidings- en stage-activiteiten, maar ook, zoals een van de landen in het nationale evaluatierapport opmerkte, "een internationale visie op technologische opleiding", vaak met een internationaliserend effect op puur regionale projecten. Het grote belang van de AUEF's bij de ontwikkeling van de transeuropese interface lijkt zowel van toepassing op regio's waar reeds een sterk ontwikkelde interface tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven bestond, als op regio's met minder ervaring op dat gebied. Deze laatste hebben uiteraard naar verhouding meer geprofiteerd van het effect van de AUEF's op de binnenlandse infrastructuur. Binnen een bepaald deelnemend land kon de effectiviteit van de AUEF's echter van de ene tot de andere regio sterk verschillen. Zo 36 legt Italië de nadruk op de effectiviteit en het belang van de AUEF's in het zuiden. De over het algemeen positieve houding ten opzichte van de AUEF's moet echter enigszins worden getemperd door te vermelden dat het effect ervan buiten de rechtstreeks betrokken universiteiten en bedrijven in sommige regio's klein kan zijn. Ook zouden ondernemingen niet zo veel toegevoegde waarde in het werk van de AUEF's zien als regionale of Europese overheden. De meningen van universiteiten liepen sterk uiteen, doordat de toegevoegde waarde van het AUEF-netwerk grotendeels afhankelijk is van de omvang van de instellingen, de reeds opgedane ervaring met studentenstages en permanente educatie, en de bestaande banden met industriële en transnationale partners. 2. 3. 2 De sectoriële AUEF-netwerken Sectoriële AUEF's lijken minder met identiteitsproblemen te kampen te hebben gehad dan regionale AUEF's, en hebben meer rechtstreeks en in grotere mate bijgedragen tot technologieoverdracht en bedrijfsopleiding. Hun doelgroep werd gezien als een veel duidelijker omlijnde en over het algemeen ook meer homogene groep met dezelfde technische behoeften. Hierdoor, en door de meer gerichte expertise van de AUEF- medewerkers, waren activiteiten zoals het analyseren van opleidingsbehoeften, het opstellen van overzichtsrapporten en het vormen van "Europese Werkgroepen" niet alleen relevanter voor deze AUEF's, maar ook gemakkelijker uit te voeren. Om dezelfde redenen is het ook eenvoudiger geweest om een industriële basis voor het AUEF-netwerk te leggen. Sommige AUEF's zijn erin geslaagd om niet alleen een sterk netwerk te ontwikkelen, maar om ook in zekere zin een spreekbuis voor de sector te worden op het gebied van onderwijs- en opleidingskwesties op Europees niveau. Verder heeft een aantal van hen erkende opleidingsprogramma's op Europees niveau ontwikkeld en een meer zichtbaar effect op scholing gehad. Er is op gewezen dat dergelijke gespecialiseerde cursussen van hoog niveau beter binnen het bijscholingssysteem passen. Evenals de regionale AUEF's hebben de sectoriële samenwerkingsverbanden zich ontpopt als goede organisatoren van mobiliteitsprogramma's en coördinatoren van andere niet-opleidingsgerichte EU-programma's. Net als bij de regionale AUEF's moet de totale betekenis van hun bijdrage niet overschat worden: COMETT is een klein programma. Het heeft geen zin om de totale effectiviteit van regionale en sectoriële AUEF's te vergelijken; ze houden zich met verschillende zaken bezig. In de evaluatie van het panel van deskundigen wordt opgemerkt: "Sectoriële AUEF's zijn over het algemeen beter op hun plaats in de technologisch meer geavanceerde regio's, en regionale AUEF's zijn noodzakelijk waar het niveau van technische scholing beneden de maat is. " Op dezelfde manier geven de nationale eindevaluaties geen algemeen oordeel over de vraag of sectoriële of regionale te AUEF's beter of waardevoller zijn om de doelstellingen van COMETT verwezenlijken, maar bij nadere beschouwing ondersteunen ze grotendeels het standpunt van het panel van deskundigen. 2. 3. 3 Bepaling van de opleidingsbehoeften in het bedrijfsleven Rechtstreekse analyse van opleidingsbehoeften is een uiterst moeilijk domein voor de regionale AUEF's, en dat geldt in nog sterkere mate voor de sectoriële AUEF's. 37 Bedrijven, en ook AUEF's en regionale overheden, lijken dat ook niet als voornaamste taak van de AUEF's zien: het is een bedrijfsfunctie en het ontbreekt AUEF-medewerkers meestal aan de vereiste expertise. Bedrijven stonden veel positiever tegenover de rol van de AUEF's als overbrenger van informatie, waarbij relaties tot stand werden gebracht tussen bedrijven en instellingen voor hoger onderwijs, en informatie werd gegeven over Europese programma's en projecten. In dit verband is erop gewezen dat de AUEF's hebben gefungeerd als een soort "informatiecentrum" dat niet alleen bestaande studies samenbracht, methodieken vastlegde, opleidingsalternatieven koos, enz. , maar ook een duidelijk overzicht bood van de behoeften van KMO's. Evenzo maakten sommige AUEF's effectief gebruik van innovatieve instrumenten zoals ronde-tafelbijeenkomsten, sectoriële workshops, en toekomstige discussiegroepen om bekendheid te geven aan de eisen en behoeften van het bedrijfsleven. Toch zijn de meeste AUEF's uitgegaan van analyses van opleidingsbehoeften als voornaamste methode om de behoeften van het bedrijfsleven te formuleren en ze zijn daarbij in veel gevallen zeer succesvol geweest. De AUEF's en het project Scholingsbehoeften Een belangrijk resultaat van de AUEF's met betrekking tot het bepalen van de behoeften van het bedrijfsleven heeft zich in feite buiten het formele kader van COMETT II zelf voorgedaan. Het Europees Parlement, dat zich zorgen maakte over de mogelijkheid dat een te laag scholingsniveau de economische ontwikkeling van Europa zou kunnen vertragen, vroeg in 1990 aan de Commissie om de scholingssituatie in alle regio's van de Gemeenschap te onderzoeken. Voor deze analyse werd voornamelijk gebruik gemaakt van het COMETT-netwerk van AUEF's. Binnen een halfjaar waren de eerste regionale resultaten beschikbaar en na nog eens twee jaar was er een uitgebreid overzicht van scholingsbehoeften in heel Europa, dat reeds werd bijgewerkt. Uit deze actie kwam een groot aantal regionale initiatieven voort om lokale problemen op te lossen, alsmede verbeterde regionale netwerken en waarnemingsposten om de scholingsbehoeften blijvend in de gaten te kunnen houden. In verschillende AUEF's is de analyse van opleidingsbehoeften de aanleiding geweest voor het proces dat universiteit en bedrijfsleven bij elkaar bracht, niet alleen om over scholing te praten maar ook om een basis te leggen voor meer algemene toekomstige samenwerking op het gebied van de ontwikkeling van menselijke hulpbronnen en daarbuiten. 2. 3. 4 Bevordering van een transnationale mentaliteit bij partners Alle evaluatie- en monitoringrapporten erkenden dat de AUEF's hebben bijgedragen tot een transnationale mentaliteit onder de partners. Dit gold zowel voor universiteiten als voor ondernemingen. Binnen instellingen voor hoger onderwijs heeft internationale uitwisseling plaatsgevonden en onderwijssystemen, en zijn er contacten tot stand gekomen met stage-biedende bedrijven in het buitenland. Voor de deelnemende bedrijven heeft dit geleid tot betere toegang tot het Europese opleidingspotentieel en een beter besef van de Europese dimensie van O&O en technologie. opleidingsmethodieken op het gebied van Ook is opgemerkt dat er een specifiek voordeel verbonden is aan het feit dat KMO's voor het eerst bij Europese programma's worden betrokken via studentenstages en de buitenlandse lokatie van partners. Door dergelijke acties zijn bedrijven zich veel bewuster geworden van de mogelijke voordelen van samenwerking in Europa, niet 38 alleen op het gebied van scholing, maar ook met betrekking tot O&O-programma's en het zakenleven in het algemeen. Kwantitatieve evaluaties bevestigen de positieve houding van studenten en ondernemingen. Bovendien hebben de AUEF's puur nationale projecten een Europees karakter weten te geven. Dit heeft geleid tot de ontwikkeling van sterke internationale netwerken van universiteiten, instituten en ondernemingen rond korte cursussen en opleidingsprojecten. De AUEF's hebben deze mentaliteitsverandering kunnen bewerkstelligen via verschillende vormen van transnationaliteit; sommige legden de nadruk op specifieke technologische sectoren, andere hadden betrekking op een zeer breed spectrum aan organisaties uit hun regio, en weer andere hebben zich geconcentreerd op het ontwikkelen van hun onderwijsinstellingen als katalyserende factor. Al met al heeft tot het ontwikkelen van een COMETT dus gezamenlijke transnationale benadering van onderwijs en opleiding. in aanzienlijke mate bijgedragen 2. 4 Sterke en zwakke kanten van de AUEF's 2. 4. 1 De sterke kanten Bij zowel regionale als sectoriële AUEF's vormde de Europese dimensie ongetwijfeld hun sterkste kant. Deze Europese dimensie betrof tal van aspecten, zoals het rechtstreekse contact met de Commissie en kennis van Europese programma's, deskundigheid op het gebied van het indienen van voorstellen voor en het leiden van Europese projecten, alsmede hun sterke positie als onderdeel van een goed gestructureerd, toepassingsgericht operationeel Europees netwerk. Daarnaast kunnen de AUEF's profiteren van relaties met andere Europese netwerken en informatiebronnen. Voor zowel sectoriële als regionale AUEF's was een tweede sterke kant gelegen in het gevormde netwerk van binnenlandse, regionale of sectoriële deelnemers. Regionale AUEF's beschikken vaak over sectoriële specialismen, en sectoriële AUEF's en hun knooppunten maken veelal deel uit van de regionale infrastructuur. Over het algemeen spelen AUEF's nu een geaccepteerde rol (sommige een veel sterkere, andere een veel zwakkere) in de interface tussen universiteit en bedrijfsleven in hun eigen land en zelfs in de bredere interface tussen vraag en aanbod van beroepsvaardigheden. De uitgangspositie van een AUEF is in dit verband vrij belangrijk. Een sterke positie omvat relaties met of fysieke vestiging bij universitaire bijscholingsdepartementen of verbindingsbureaus, aanbieders van permanente educatie en scholing, instituten voor tot aanvullende contractonderzoek, kamers van koophandel, enz. De financiering wordt vaak bepaald door een dergelijke sterke positie en/of het gevormde netwerk. toegang Een andere dimensie is de institutionele omgeving van de AUEF (of sectorieel AUEF- knooppunt). Vestiging bij instellingen die zich specifiek richten op het overdragen O&O aan het bedrijfsleven, is gunstig gebleken voor het leggen van rechtstreekse contacten met het lokale bedrijfsleven. Dit heeft geleid tot beter inzicht onder afgestudeerden, heeft bij het bedrijfsleven interesse gewekt voor universitair onderzoek en voor de onderzoekers, en heeft voor bedrijven effectieve wegen geopend naar instellingen voor hoger onderwijs. Vestiging van AUEF's bij hoofdzakelijk academisch georiënteerde instellingen lijkt minder geslaagd te zijn geweest. In dat laatste geval waren de AUEF's 39 meer gericht op studentenstages, maar ondervonden ze ook meer problemen doordat een stabiele structuur voor samenwerking met het bedrijfsleven ontbrak. Op een lager niveau ligt de kracht van de AUEF's in factoren zoals de inzet van de coördinatoren, de motivatie van de medewerkers, de eigen reputatie, hun "onafhankelijke status als basis voor democratisch partnerschap", hun technische geloofwaardigheid, hun relaties met O&O-programma's, enz. De positie van sommige AUEF's is verbeterd sinds de recente introductie van wervingsactiviteiten. Ook het feit dat een staat geografisch volledig door AUEF's werd bestreken, werd van belang geacht. 2. 4. 2 De zwakke kanten De twee grootste problemen waarmee het AUEF-netwerk te maken kreeg, zijn de kwetsbare financiële basis en de te geringe betrokkenheid van het bedrijfsleven. De zwakke en onzekere financiële basis van de meeste AUEF's wordt als het voornaamste zwakke punt beschouwd. Het betekent dat de AUEF zijn optimale omvang niet kan bereiken, dat het aantal medewerkers beperkt is, en dat het maken van een realistische lange-termijnplanning problematisch is. Het feit dat sommige AUEF's sterk afhankelijk waren van Europese steun als aanvulling op hun eigen middelen, en hun onvermogen om andere middelen te genereren, heeft deze onzekere situatie nog versterkt. De beperkte betrokkenheid van industriële partners, met name KMO's, en het feit dat de belangstelling van het bedrijfsleven voor projecten moeilijk vast te houden was, bleek een ander kernprobleem te vormen. In de minder bevoorrechte regio's kunnen deze nadelen nog worden versterkt door de zwakke industriële basis en het niet-innovatieve, traditionele karakter van veel bedrijven. Ook komt het voor dat de AUEF-medewerkers zelf feitelijk weinig technische of industriële kennis hebben. In sommige regio's kon ook het hoger onderwijs voor problemen zorgen, bijvoorbeeld wanneer de universiteiten zelf een zwakke technische en organisatorische basis hadden. Sommige instellingen voor hoger onderwijs leken voornamelijk geïnteresseerd te zijn in stageplaatsen, en namen nauwelijks deel aan opleidingsontwikkeling. Evenzo kan de traditionele mentaliteit van bepaalde universiteiten problemen veroorzaken bij het instellen en erkennen van stageplaatsen in het bedrijfsleven. Andere zwakke kanten zijn de gebrekkige ontwikkeling van netwerken en de slechte afstemming met andere nationale en lokale opleidingsorganen, het grote verloop onder de AUEF-medewerkers, al te grote regio's, desinteresse bij overheden, enz. Slechte planning, het ontbreken van een marketingstrategie en te weinig tijd voor de eigen bijscholing binnen een complex vakgebied werden voor sommige AUEF's ook als zwakke punten genoemd. Ook de tijd die nodig is om bekendheid en acceptatie te verwerven vormt een probleem. Voor de EVA-landen geldt nog als bijkomend zwak punt dat hun AUEF's, vergeleken met die in de Lid-Staten van de EU, vooralsnog minder voordeel hebben van de synergie tussen COMETT en andere EU-programma's. Dit probleem zal zich in de komende jaren vanzelf oplossen. 2. 4. 3 Het zelfbeeld van de AUEF's 40 transnationale projecten of netwerken Het zelfbeeld van de AUEF's weerspiegelt deze zwakke kanten. Volgens dat zelfbeeld zijn ze competent ten aanzien van relaties tussen universiteit en bedrijfsleven op Europees niveau, met name de Europese dimensie, en vormen ze een belangrijke factor op het gebied van technische bijscholing. De AUEF's vinden hun structuur efficiënt en geschikt om te ontwikkelen via goede samenwerking binnen het AUEF-netwerk. Hoewel zelfverzekerd binnen de wereld van het hoger onderwijs, neemt hun zelfvertrouwen af als ze te maken krijgen met representatieve organisaties of, sterker nog, met het bedrijfsleven en met name KMO's. Ze zijn niet helemaal overtuigd van hun bijdrage aan regionale economische ontwikkeling. Ook directe scholing, analyse van opleidingsbehoeften en een directe verspreiding en marketing van de scholing baren hen zorgen. Hoewel dergelijke kwalitatieve beoordelingen van AUEF's en nationale overheden belangrijke indicatoren zijn van de gezondheid en strategische ontwikkelingsrichting van de AUEF's, bestaat er enige bezorgdheid dat er noch voor noch door afzonderlijke AUEF's in voldoende mate een systeem van operationele doelstellingen en kwantitatieve indicatoren is ontwikkeld, en dit werd beschouwd als een belemmering om hun werkzaamheden naar een hoger niveau te tillen. 41 3. Opleidingsacties 3. 1 Inleiding 3. 1. 1 Opleidingsactiviteiten binnen COMETT Scholing, wanneer in ruime zin gedefinieerd als het verwerven of aanvullen van kennis en vaardigheden, kan plaatsvinden: • via formele opleidingsactiviteiten, d. w. z. klassikaal, of door middel van afstandsonderwij s • door zelfstudie of bedrij fsscholing • door mensen met elkaar in contact te brengen, waardoor ze op een informele manier van elkaar kunnen leren • via de overplaatsing van mensen naar een andere baan of lokatie. Het COMETT-programma was gericht op het bevorderen van opleiding op het gebied van met name de geavanceerde technologieën in een Europese context. Zoals reeds aangegeven in paragraaf 1. 2, verwijst het Besluit van de Raad inzake COMETT II expliciet naar een aantal door COMETT II te verwezenlijken opleidingsdoelstellingen. De relatie tussen deze doelstellingen en de formele door COMETT ondersteunde opleidingsactiviteiten komen hieronder aan de orde. Het programma bood in dit verband een aantal uitvoeringsmechanismen. Immers, ten eerste boden de vele samenwerkingsverbanden en netwerken - AUEF's en andere - die in het kader van het programma werden opgezet en ondersteund, aan veel mensen een informeel platform voor het leggen van nieuwe contacten en daarmee voor de uitwisseling van kennis en ervaring. Tegelijkertijd bood COMETT allerlei mogelijkheden voor het organiseren van stages en uitwisselingen van personen (zie hoofdstuk 4). Ten aanzien van opleidingsactiviteiten echter werd het meest zichtbare en uiteindelijk ook het meest wezenlijke deel van het COMETT-budget besteed aan meer formele opleidingsontwikkeling. Deze activiteiten worden hieronder besproken. Binnen COMETT II werden opleidingsprojecten ondersteund op grond van hoofdstuk C, gezamenlijke opleidingsacties. Dit onderdeel van het programma was opgesplitst in 3 categorieën oftewel sub-hoofdstukken: • Korte opleidingscursussen (Ca) • Gezamenlijke opleidingsprojecten (Cb) • Proefprojecten (Cc). Deze onderverdeling vormde de operationele uitvoering van de eisen die in het Besluit van de Raad inzake COMETT II waren geformuleerd (zie hieronder). Een aantal zaken, zoals samenwerking tussen bedrijfsleven en universiteit, synergie met andere Europese programma's en gelijke kansen voor mannen en vrouwen, komt aan de orde bij de dwarsthema's in hoofdstuk S. 43 Steun aan bijscholingsactiviteiten zoals gespecificeerd in het Besluit van de Raad inzake COMETT II "(a) Steun aan intensieve leergangen van korte duur voor de opleiding op het gebied van met name de geavanceerde technologieën met een Europese dimensie, voor de snelle verspreiding - door en in de universiteiten en in en door de ondernemingen - van de resultaten van het onderzoek en de ontwikkeling op het gebied van nieuwe technologieën en hun toepassingen en voor de bevordering met name naar de kleine en middelgrote ondernemingen toe, van de overdracht van technologische innovatie in sectoren waar deze innovatie nog geen toepassing had gevonden. (b) Hulp bij het ontwerpen en het ontwikkelen van, en het experimenteren met, gezamenlijke projecten op Europees niveau voor opleidingen op het gebied van met name de geavanceerde technologieën, die gezamenlijk door verschillende ondernemingen worden opgezet in verbinding met de betrokken universiteiten van ten minste twee verschillende Lid-Staten van de Gemeenschap, op gebieden met betrekking tot de nieuwe technologieën en de toepassing daarvan. (c) Steun aan multilaterale voorzieningen voor de opleiding op het gebied van met name de geavanceerde technologieën, die gezamenlijk worden opgezet door verschillende ondernemingen in verbinding met de betrokken universiteiten, met de bedoeling systemen voor opleiding op afstand op te zetten, waarbij gebruik wordt gemaakt van nieuwe opleidingstechnologieën en/of die resulteren in overdraagbare opleidingsprodukten. 3. 1. 2 Belangrijke gegevens over door COMETT gesteunde opleidingsprojecten Voor de korte cursussen in het kader van hoofdstuk Ca is er in elk van de vijf operationele jaren van COMETT II een uitnodiging tot het indienen van voorstellen gedaan; vanaf 1991 vonden deze uitnodigingen plaats op basis van het "pool"-systeem (zie paragraaf 1. 3). Voor de gezamenlijke opleidingsprojecten in het kader van hoofdstuk Cb konden in 1990 en 1992 projecten worden ingediend. Voor de proefprojecten (hoofdstuk Cc) is er geen uitnodiging als zodanig geweest. In plaats daarvan werd uit de aanvragen van 1990 voor hoofdstuk Cb een aantal projecten (of combinaties daarvan) gekozen en gevraagd een meer gedetailleerde aanvraag in te dienen. Op basis hiervan werden 30 proefprojecten geselecteerd. Tussen 1990 en 1994 werden niet minder dan 2036 aanvragen ontvangen in het kader van hoofdstuk C: 1017 voor de organisatie van pools van korte cursussen en 1019 voor gezamenlijke opleidingsactiviteiten. Uiteindelijk werd meer dan 50% van de aanvragen goedgekeurd; dit betrekkelijk hoge aantal heeft voor een groot ^eel te maken met het "pool"-systeem (zie paragraaf 1. 3), waarbij de meeste projecten werden geaccepteerd, maar gewoonlijk slechts voor een deel van het voorstel. In de vijf jaar van COMETT II werden binnen hoofdstuk C in totaal aanvragen voor opleidingsacties ingediend voor een bedrag van ongeveer 500 miljoen ecu. Uiteindelijk zou ongeveer 101 miljoen ecu worden toegekend. Driekwart van de goedgekeurde projecten had betrekking op korte cursussen; financieel gezien vertegenwoordigen deze echter slechts een kwart van de onder hoofdstuk C toegekende subsidie. Het grootste 44 deel van het opleidingsbudget ging naar de gezamenlijke opleidingsprojecten in het kader van hoofdstuk Cb, met een gemiddeld bedrag van 200 000 ecu, en naar de proefprojecten, die ieder 500. 000 ecu ontvingen. Gemiddeld zijn de gezamenlijke opleidingsprojecten ondersteund op een niveau van 30 tot 50% van de totale kosten van het project; voor proefprojecten kwam het bedrag in de buurt van de 50%. Bij hoofdstuk Ca had de steun een meer forfaitair karakter, gebaseerd op het aantal en het soort te organiseren cursusbijeenkomsten - maar bedroeg nooit meer dan 50% van de kosten van het project. Een groot aantal organisaties heeft als partner deelgenomen aan opleidingsprojecten onder hoofdstuk C. Al met al gaat het naar schatting om 8500 verschillende organisaties die betrokken zijn of zijn geweest bij de ontwikkeling van projecten op het gebied van permanente opleiding in het kader van COMETT. Daarmee is het waarschijnlijk het grootste netwerk voor permanente educatie en opleiding ter wereld. De verdeling van de voornaamste soorten organisaties bij projecten onder hoofdstuk C is ongeveer als volgt: • meer dan 5500 verschillende bedrijven, waaronder zo'n 4000 KMO's (kleine en middelgrote ondernemingen) • 1200 universiteiten en andere instellingen voor hoger onderwijs (gemiddeld betrokken bij 2 projecten) • meer dan 1500 andere organisaties (zoals beroepsgerichte organisaties, onderzoeksinstituten, overheden, niet-commerciële organisaties, enz. ) • 200 AUEF's (de meeste AUEF's dienden "pool"-aanvragen in onder hoofdstuk Ca, en meer dan de helft van de AUEF's neemt deel aan gemiddeld 3 à 4 Cb- of Cc- projecten). Bij hoofdstuk Cb en Cc is het gemiddelde aantal projectpartners 19, waarvan gemiddeld 7 ondernemingen, 5-6 universiteiten, 1-2 AUEF's en 4-5 andere organisaties. Verder zijn de partnerorganisaties gemiddeld afkomstig uit 6 verschillende landen. De resultaten van deze opleidingsprojecten zijn talrijk en veelsoortig. Samenvattend wordt geschat dat aan het einde van de operationele periode van COMETT II (eind 1995): • • • met een totale duur van 280. 000 uur (dat is de som van de duur van de afzonderlijke er 9500 cursusbijeenkomsten zijn gehouden, voor ongeveer 260. 000 cursisten, cursussen). Daarnaast: • zijn er ongeveer 4600 onderwijsmiddelen geproduceerd, en • hebben naar schatting 250. 000 personen van een of meer van deze onderwijsmiddelen gebruik gemaakt. Met betrekking tot de aard van de geproduceerde onderwijsmiddelen kan vermeld worden dat zo'n 60% ervan hoofdzakelijk uit tekstmateriaal (op papier) bestaat, 30% software-gestuurd is en 8% uit videomateriaal bestaat. 45 3. 2 Opleiding op het gebied van de geavanceerde technologieën 3. 2. 1 Wat is opleiding op het gebied van de geavanceerde technologieën? In het Besluit van de Raad inzake COMETT II wordt meermaals gewezen op het feit dat COMETT opleiding op het gebied van de geavanceerde technologieën dient te ondersteunen, met name binnen de volgende doelstellingen: '(. ) het verbeteren van de bijdrage van opleiding op het gebied van met name de geavanceerde technologieën op de verschillende betrokken niveaus en daardoor van de bijdrage tot de economische en sociale ontwikkeling van de Gemeenschap (. )' Er werd echter geen definitie gegeven van wat men onder geavanceerde technologieën moest verstaan, noch in het Besluit van de Raad, noch in het COMETT II Vademecum. Het spreekt niettemin voor zich dat de toepasbaarheid van de desbetreffende technologieën een belangrijk criterium is. Hoe geavanceerder een vakgebied is, hoe moeilijker het wordt om opleidingsacties te ontwikkelen die op een grondige analyse van opleidingsbehoeften berusten. In het beste geval is er een representatieve groep onderzoeks- en ontwikkelingsdeskundigen die van mening is dat het soort onderwerpen dat aan de orde komt interessant zou kunnen zijn. Dit heeft mede te maken met de grondgedachte van COMETT: door het stimuleren van samenwerking tussen universiteiten, in combinatie met een sterke nadruk op relaties met andere Europese programma's, wordt getracht de beste voorwaarden te scheppen voor een optimale keuze van onderwerpen die zouden kunnen bijdragen tot de economische ontwikkeling van de Gemeenschap. Welke gebieden binnen COMETT uiteindelijk als "geavanceerd", innovatief en belangrijk werden beschouwd, kan worden afgeleid uit een overzicht van technologische gebieden die in COMETT-projecten het vaakst voorkomen. Bij COMETT I (1986-1989) geavanceerde onderscheidden produktietechnologie en micro-elektronica. Bij COMETT II (1990-1994) waren veel meer gebieden erg in trek, maar niet op hetzelfde moment: • de enige sector die gedurende COMETT II aldoor sterk in de belangstelling bleef innovatiemanagement, zich drie sectoren: staan, was geavanceerde fabricage • in 1990 was er veel vraag naar projectondersteuning op de gebieden materialen, gezondheid en veiligheid, en innovatiemanagement • in 1992 was er minder belangstelling voor materialen, gezondheid en veiligheid, en innovatiemanagement, maar milieu en onderwijs (technologie en methodiek) waren sterk in opkomst; nieuwe belangrijke gebieden hadden veelal met automatisering te maken: gegevens- en informatieverwerking, programmatuurbouw, en, in mindere mate, thema's uit de telecommunicatie en algemene informatietechnologie • in 1994 was het erg moeilijk geworden om een bepaald sectorieel patroon te ontdekken, gezien de aanzienlijke mate van vrijheid die de AUEF's hadden bij de uiteindelijke keuze van sub-projecten en cursussen in het kader van hun "pool"- project onder hoofdstuk Ca. Uit het onderzoek dat ten behoeve van het evaluatierapport van GMV werd uitgevoerd, kwam duidelijk naar voren dat voor zowel projectcoördinatoren als cursisten de nadruk lag op de rechtstreekse toepasbaarheid van de technologische scholing binnen de 46 COMETT-cursussen. Meer dan 90% van de projectcoördinatoren was het met deze bewering eens, en vond tevens dat de gegeven scholing daadwerkelijk had bijgedragen tot technologieoverdracht. Verder beschouwde 90% van de ondervraagde cursisten de COMETT-cursussen waaraan ze hadden deelgenomen voornamelijk als een instrument en ondersteuningsmechanisme om hun technische kennis te vergroten of aan te vullen. In het evaluatierapport van het panel van deskundigen werd enige kritiek geuit op de beperking tot technologische scholing. Zij adviseerden: "Niet alleen scholing op het gebied van technische vaardigheden maar ook de ontwikkeling van leidinggevende, sociale en ondernemingsvaardigheden. Deze zijn cruciaal voor de juiste aanwending van technologie, om de efficiëntie en het concurrentievermogen van de hedendaagse onderneming te kunnen maximaliseren. " Hierbij dient te worden aangetekend dat dit een van de weinige kritische opmerkingen van het panel over de reikwijdte van het programma was. In het verlengde van deze aanbeveling heeft de Commissie de ondersteuningsmogelijkheden in het kader van het nieuwe LEONARDO da VINCI- programma verruimd. De nationale eindevaluaties geven aan dat COMETT zonder meer een succes is geweest voor wat betreft de verbetering van de economische bijdrage van technologische scholing. Dit is echter nadrukkelijk niet alleen via de activiteiten binnen hoofdstuk C bereikt, maar ook door ervaringsleren in het kader van studentenstages. De meer formele opleidingsbenaderingen onder hoofdstuk C hebben ook geleid tot verbetering van de cursuskwaliteit, voornamelijk door transnationaliteit en betrokkenheid van het bedrijfsleven, en tot een bredere beschikbaarheid van cursussen. Door de beperkte omvang van het COMETT-budget, tenminste in vergelijking met nationale uitgaven op het gebied van permanente educatie en opleiding, zijn de directe en katalyserende effecten van COMETT naar verhouding bescheiden geweest. Het is dus zonder meer duidelijk dat COMETT in kwalitatief opzicht een opvallendere en belangrijkere rol heeft gespeeld bij de verbetering van het opleidingsaanbod dan in kwantitatief opzicht. Niettemin is het ook zo dat het programma in veel van de minder ontwikkelde regio's van de Gemeenschap een pioniersrol heeft vervuld. 3. 2. 2 Partnerschappen en samenwerkingsverbanden op het gebied van bijscholing Een wezenlijk kenmerk van de door COMETT ondersteunde opleidingsactiviteiten is dat ze zijn gebaseerd op samenwerking tussen verscheidene partners: het gaat om gezamenlijke opleidingsprojecten. Het Besluit van de Raad noemt als een van de doelstellingen: '(. ) het bevorderen van de gezamenlijke ontwikkeling van opleidingsprogramma's en de uitwisseling van ervaring, alsmede van het optimale gebruik van de middelen inzake opleiding op communautair niveau (. )' Voor de ontwikkeling en uitvoering van opleidingsactiviteiten zijn er twee soorten samenwerkingsverbanden geweest: • de AUEF's in het kader van hoofdstuk A, bedoeld als meer structurele en blijvende samenwerkingsverbanden van opleidingsbehoeften, en als projectaannemers voor de "pool"-projecten binnen Ca (vanaf 1991) betrokken waren analyse die bij de 47 • partnerschappen en samenwerkingsverbanden die specifiek voor een bepaald opleidingsproject onder hoofdstuk C waren opgezet; in principe waren deze van tijdelijke aard. Er bestaat echter geen scherpe scheidingslijn. Sommige AUEF's waren tamelijk strak omlijnd, terwijl veel van de meer succesvolle projecten binnen hoofdstuk C als echte AUEF's gingen functioneren, met doelstellingen en actieplannen die de oorspronkelijke projectomschrijving ver te buiten gingen. Hieruit blijkt dat efficiënte samenwerking en het daaruit voortvloeiende leerproces inderdaad een stimulans vormt voor verdere gezamenlijke acties. Hoewel ieder samenwerkingsverband een scala aan organisaties omvat, waaronder gewoonlijk een aantal ondernemingen, zijn universiteiten in veel gevallen de stuwende kracht geweest achter de opzet en coördinatie van projecten. De rol van ondernemingen is veel gerichter geweest, met name door het leveren van bijdragen in natura (tijd van medewerkers, apparatuur en diensten) voor specifieke aspecten van het project, en wat het belangrijkste is, door aan te geven op welke technologische gebieden er behoefte bestaat aan opleiding, zowel vanuit kwalitatief als kwantitatief oogpunt. Als het project eenmaal op de rails staat, hebben veel universiteiten vaak een belangrijke rol in de ontwikkeling van cursussen en onderwijsmateriaal, terwijl ondernemingen de koers bepalen voor wat betreft inhoud, het leveren van docenten en het sturen van deelnemers. Uit het totaal aan monitoring- en evaluatie-activiteiten binnen COMETT komt naar voren dat het bedrijfsleven steeds meer waardering heeft gekregen voor de mate waarin de eisen van de gebruikers in de opleidingsprodukten zijn opgenomen. De tevredenheid was het grootst wanneer deze aspecten reeds in de beginfase van het project waren meegenomen. Een van de sterkste kanten van COMETT is dus geweest dat het heeft bijgedragen tot de verschuiving van aanbodgestuurde naar vraaggestuurde opleiding, hetgeen werd vergemakkelijkt door de sterke nadruk van het programma op samenwerking tussen bedrijfsleven en universiteit. Tegelijkertijd wijst deze ontwikkeling op het toenemende belang van integrale kwaliteitsbenaderingen, met hun sterke nadruk op wat de klant wil. informele Universiteiten zijn zich ook bewust geworden van het positieve effect van samenwerking met bedrijven, niet alleen ten behoeve van een bepaald gezamenlijk project, maar ook voor hun reguliere onderwijsprogramma's. Samenwerking binnen een COMETT-project heeft kennelijk zowel aan universiteits- als aan bedrijfsmedewerkers leermogelijkheden geboden - een toegevoegde waarde van het goede internationale opleidingsproject die misschien niet helemaal voorzien was. Via samenwerking en door relaties tussen universiteit en onderneming hadden de partners de gelegenheid om inzicht te krijgen in andere culturen en verschillende benaderingen van opleidingsprocessen en van projectmanagement. Als de samenwerking en de interactie goed worden geleid, kunnen samenwerkingsverbanden daadwerkelijk een platform voor leerprocessen en creativiteit worden. 3. 3 De Europese dimensie van de scholing De begrippen "Europese dimensie" en "Europese toegevoegde waarde" komen in allerlei documenten met betrekking tot COMETT en andere Europese onderwijs- en opleidingsprogramma's vaak terug. Het Besluit van de Raad inzake COMETT noemt specifiek als een van de doelstellingen: 48 '(. ) het geven van een Europese dimensie aan de samenwerking tussen universiteiten en ondernemingen initiële en permanente opleiding op het gebied van de technologieën, met inbegrip van de toepassing en overdracht ervan (. )' inzake Wat wil dit nu zeggen in de context van bijscholing? Een mogelijke definitie is dat een project Europese toegevoegde waarde biedt als het gericht is op kwesties die op nationaal niveau niet (of niet in voldoende mate) hadden kunnen worden opgelost. Een dergelijke omschrijving komt dicht in de buurt van het subsidiariteitsbeginsel, en is in wezen gebaseerd op economische overwegingen. Een hiermee samenhangend argument voor het bevorderen van de Europese dimensie van projecten is het feit dat allerlei organisaties en personen in heel Europa met dezelfde problemen te maken hebben en dat iedereen ervan kan profiteren als oplossingen gezamenlijk worden ontwikkeld en uitgevoerd. Beide argumenten hebben ook betrekking op bijscholingsprojecten. De Europese dimensie of Europese toegevoegde waarde deed zich voor in de vorm van: • de organisatie van bijscholingscursussen met docenten en opleiders waarover een bepaald land zelf niet beschikt • de organisatie van bijscholingscursussen voor een internationaal publiek (bijvoorbeeld als de nationale markt te klein is om het rendabel te maken, of als het de interactie tussen cursusdeelnemers ten goede komt) • de bundeling van schaarse beschikbare hulpbronnen, kennis en deskundigheid om cursussen en langere programma's te ontwerpen en te ontwikkelen • de overdracht van kennis en deskundigheid van de ene regio naar de andere, bijv. door specifieke ontwikkelingen of door een bestaande cursus in een andere regio te herhalen • het opzetten van opleidingssystemen die meer dan twee landen bestrijken of zelfs een paneuropees karakter zouden kunnen hebben vertaling • gebruikmaking, en/of verbetering van bestaande hoogwaardige onderwijsmaterialen met het doel deze in andere landen te verspreiden. Deze Europese dimensie en toegevoegde waarde van COMETT II kan vanuit een aantal perspectieven worden beoordeeld: • de Europese spreiding van partners binnen de projectsamenwerkingsverbanden • • • het interne gebruik van verschillende Europese talen de verschillende nationaliteiten van docenten en opleiders de synergie met andere Europese programma's5. Voor wat betreft de internationale spreiding van partners, is reeds gezegd dat bij de gezamenlijke opleidingsprojecten gemiddeld partners uit 6 verschillende landen zijn betrokken. Dat betekent dat bij ieder gezamenlijk opleidingsproject doorgaans een derde van de in aanmerking komende Europese landen is betrokken. Dit is naar alle maatstaven absoluut een hoog aantal. Het Europese karakter van de samenwerkingsverbanden blijkt ook uit het interne gebruik van verschillende talen: uit gegevens uit de projectrapporten blijkt dat slechts 20% van de samenwerkingsverbanden op opleidingsgebied zich tot één taal beperkte. 5 Deze kwestie komt aan de orde bij de dwarsthema's in hoofdstuk 5. 49 Een doorsnee COMETT-samenwerkingsverband kon effectief omgaan met twee of drie talen, 20% gebruikte zelfs vier of meer talen. Dit wijst op de goede talenkennis binnen de samenwerkingsverbanden, hetgeen een basisvoorwaarde is voor kwaliteit en succes op de Europese markt. Een ander meetbaar kenmerk van de Europese dimensie is het land van herkomst van de betrokken opleiders. Hoewel er geen volledig betrouwbare gegevens beschikbaar zijn over het aantal en het aandeel van docenten en opleiders uit andere landen dan het land waar de cursus werd gegeven, is een veilige schatting dat er bij ten minste 80% van de opleidingsprojecten in het kader van COMETT dergelijke "buitenlandse" opleiders betrokken waren. Een bevinding die dit sterk internationale karakter van de cursussen en de zeer veelvuldige aanwezigheid van buitenlandse docenten bevestigt, is dat slechts een derde van de aangeboden cursussen volledig in de moedertaal van de cursisten werd gegeven. technologieën. Een groot deel van de kwaliteitsverbetering Op grond van deze en andere resultaten mag worden geconcludeerd dat COMETT II inderdaad voor een grote Europese toegevoegde waarde heeft gezorgd, en sterk heeft in de opleiding op het gebied van de bijgedragen tot een Europese dimensie geavanceerde in de bijscholingscursussen die op de Europese markt worden aangeboden, is te danken aan het feit dat er een groter arsenaal van deskundigen uit het buitenland beschikbaar kwam voor cursusontwikkeling. Cursusontwikkelaars hebben geleerd hun eigen benaderingen en institutionele kaders te vergelijken met de nieuwste methoden en kennis van elders. Regionale centra van deskundigheid in Europa hebben meer bekendheid gekregen. Deze beschikbaarheid van deskundigen is ook van belang geweest voor het vestigen van de aandacht op kwaliteitsborging, met name tegen het einde van COMETT II. 3. 4 Belangrijke conclusies uit de COMETT-opleidingsacties Een essentiële boodschap die uit de analyse naar voren komt, is dat het COMETT- programma een uiterst effectief mechanisme is geweest voor het bevorderen van de Europese dimensie en Europese toegevoegde waarde in opleidingsprojecten. Het programma heeft in aanzienlijke mate bijgedragen tot de ontwikkeling van tal van innovatieve Europese samenwerkingsverbanden en heeft als zodanig nieuwe en bijgedragen tot de verdere Europeanisering van de markt voor permanente bijscholing. Het programma heeft ook aan zowel het bedrijfsleven als de academische wereld laten inzake opleiding op het gebied van de geavanceerde zien dat samenwerking technologieën (en daarbuiten) voor beide partijen gunstig kan zijn. Het heeft bijgedragen tot een snellere overdracht van Europese O&O-resultaten via gerichte opleidingsacties, maar beschikte over onvoldoende middelen om dit op een zodanige schaal te doen dat het effect ervan aantoonbaar was. Voorzover het programma was bedoeld als katalyserende factor in dit proces, kan het echter als geslaagd worden beschouwd. In de loop van het programma zijn aspecten van kwaliteitszorg en -borging steeds belangrijker geworden. In die context dient onderstreept te worden dat COMETT duidelijk heeft aangetoond dat succesvol netwerk- en projectmanagement op dit gebied aanzienlijke kennis, vaardigheden en persoonlijke inzet vereist. De aanwezigheid van deze bekwaamheden binnen het samenwerkingsverband heeft een sterk effect op de mate waarin de specifieke projectdoelstellingen worden verwezenlijkt. Dit pleit er sterk 50 voor om in de toekomst meer aandacht te besteden aan ondersteuning, voorlichting en scholing van coördinatoren van opleidingsprojecten. Vooruitlopend op de nieuwe onderwijs- en opleidingsprogramma's heeft de Commissie reeds diverse projecten ondersteund waarin praktische handleidingen voor projectleiders worden ontwikkeld. De meeste van deze documenten, die sterk zijn gebaseerd op de ervaringen met COMETT, tijd beschikbaar, zodat ze kunnen worden gebruikt binnen komen rond deze programma's als LEONARDO da VINCI. 51 4. Mobiliteit van personen 4. 1 Mobiliteit binnen COMETT 4. 1. 1 Overzicht van mobiliteitssubsidies Steun voor de mobiliteit van personen is een gemeenschappelijk kenmerk van veel Europese programma's op het gebied van onderwijs, opleiding en onderzoek. Inderdaad wordt in toenemende mate erkend dat een verblijf gedurende een bepaalde periode bij een andere organisatie, voordelen kan bieden voor de desbetreffende persoon, voor de gastorganisatie en voor de thuisbasis van de betrokkene. Het is immers door middel van mensen dat de overdracht van technologie plaatsvindt, en mobiliteitsprogramma's vormen een uitstekend middel om dat te bereiken. Aangezien de Europese Gemeenschap als geheel op de middellange and lange termijn van dergelijke uitwisselingen zal profiteren, is het niet verwonderlijk dat er belangrijke subsidiebedragen aan mobiliteit worden besteed; bovendien vormen transnationale uitwisselingen een uitstekende manier om mensen bewust te maken van eikaars cultuur en van de voordelen van verdere Europese integratie. ideeën, kennis en Uiteraard gebruikt ieder programma de mobiliteitsactiviteiten die het ondersteunt ook als instrument om de eigen specifieke doelstellingen te verwezenlijken. COMETT heeft er vele, maar het ligt voor de hand dat uitwisselingen van personen met name gunstig of bevorderlijk kunnen zijn voor: • • • • transnationale samenwerking samenwerking tussen bedrijfsleven en universiteit technologieoverdracht bijscholing. In deze context worden subsidies voor transnationale uitwisselingen {"hoofdstuk B") in drie categorieën onderverdeeld: • Hoofdstuk Ba: beurzen voor studenten of pas afgestudeerden die een opleidingsperiode doorbrengen in een onderneming in een andere Lid-Staat of EVA- staat als onderdeel van of aanvulling op hun universitaire opleiding • Hoofdstuk Bb: beurzen voor langere stages; deze verschillen van hoofdstuk Ba in die zin dat deelnemers zich met het hoogste opleidingsniveau moeten bezighouden (maar niet met onderzoeksactiviteiten) • Hoofdstuk Bc: "fellowships" voor uitwisselingen van gedetacheerde personeelsleden van universiteiten naar het bedrijfsleven - of andersom - in een ander land, om hun bekwaamheden aan de gastorganisatie ter beschikking te stellen. Verreweg het grootste deel van de projecten en subsidies had betrekking op studentenstages in het bedrijfsleven (hoofdstuk Ba), en hierop zal in het onderstaande dan ook met name worden ingegaan. Zoals al eerder gezegd, werden vanaf 1991 alle transnationale uitwisselingen in het kader van COMETT II door de AUEF's volgens het "pool"-systeem georganiseerd (zie paragraaf 1. 3). Deze geleide en effectieve decentralisatie van het programma heeft ongetwijfeld de kern van het succes van dit programma-onderdeel gevormd. 53 De COMETT-stagegids In het voorjaar van 1993 werd, met steun van de Commissie, de COMETT-stagegids "Transnational student placements: the COMETT experience" uitgebracht. Dit handboek is in hoge mate gebaseerd op de ervaringen van COMETT op het gebied van transnationale stages in Europa, en was vooral bedoeld als hulpmiddel bij de lopende transnationale studentenstageprogramma's van de AUEF's. De gids is opgezet als een praktisch instrument dat kan bijdragen tot een goede organisatie van effectieve stages in het bedrijfsleven. De gids is echter ook samengesteld met het oog op een breder publiek, en wie een Europees uitwisselingsprogramma organiseert of wil opzetten moet hierin niet alleen algemene adviezen over operationele aspecten kunnen vinden, maar ook allerlei handige voorbeelden. De gids gaat in op enkele van de barrières die geslaagde studentenuitwisselingen tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven in de weg kunnen staan. taalproblemen, Daarbij werkvergunningen, huisvesting en praktische problemen, erkenning van diploma's en financiële regelingen. toelatingsbeperkingen, het onder meer gaat om 4. 1. 2 Belangrijke gegevens over de studentenstages (hoofdstuk Ba) Bedrijfsstages binnen COMETT moesten aan de volgende criteria voldoen: • een uitwisseling vormen van een universiteit naar een onderneming in een ander EU- ofEVA-land • betrekking hebben op studenten of pas afgestudeerden • tussen 3 en 12 maanden duren • een werkprogramma omvatten op het gebied van technologie en aanverwante gebieden. Daarnaast moest ook aan bepaalde kwaliteitseisen worden voldaan ten aanzien van de voorbereiding, organisatie, begeleiding en evaluatie van de stage. Al met al hebben in de 5 jaar dat COMETT operationeel was zo'n 36. 000 Europese studenten van deze mogelijkheid gebruik gemaakt. Het aantal per jaar steeg van 3800 stages in 1990 tot bijna 8000 in 19946; dit geeft een jaargemiddelde te zien van ruim 7000 van dergelijke stages. Om dit cijfer in perspectief te plaatsen: in de drie jaar van COMETT I werden in totaal ongeveer 4000 studentenstages gefinancierd. In werkelijkheid was de vraag naar stageplaatsen veel groter dan het aantal toegekende beurzen. Zo was er in 1994 belangstelling voor 33. 700 transnationale stages, maar was er slechts geld beschikbaar voor ongeveer 8000 beurzen. Drie van de vier stage- aanvragen konden dus niet worden gehonoreerd. Dit cijfer is illustratief voor de aanzienlijke toename van de activiteit op het gebied van studentenstages in Europa als gevolg van het COMETT-programma. Naar schatting 15. 000 bedrijven, voornamelijk KMO's, hebben gebruik kunnen maken van bijna 20. 000 jaar aan arbeidspotentieel. De gemiddelde stage duurde 5-6 maanden, waarbij de student een maandelijkse Het feitelijke aantal studenten op stageplaatsen ligt ongeveer 10% hoger, omdat de beurzen soms over meerdere studenten werden verdeeld (dit was mogelijk dankzij aanvullende financiering). 54 mobiliteitstoelage ontving van gemiddeld 430 ecu (het werkelijke bedrag was afhankelijk van reiskosten en kosten van levensonderhoud in het gastland). In totaal werd ongeveer 80 miljoen ecu besteed aan studentenstages, dat wil zeggen 35% van het programmabudget. Bijna alle regionale AUEF's en verreweg de meeste sectoriële AUEF's hebben actief deelgenomen aan het "pool"-systeem voor de organisatie van studentenstages. 80% van de studentenstages werd door regionale AUEF's geregeld, met een gemiddelde "pool" (in 1994) van 50 studenten; voor de sectoriële AUEF's bedroeg het gemiddelde 30. Ongeveer 2/3 van de deelnemers bestond uit nog niet afgestudeerde studenten; de rest uit pas afgestudeerde en postdoctorale studenten. Van belang is dat 40% van het totale aantal uit vrouwen bestond. 4. 1. 3 Hoofdstuk Bb en Bc twee jaar) voor geavanceerde langere stages (van maximaal Hoofdstuk Bb had betrekking op een experimenteel soort uitwisseling dat onder COMETT I nog niet bestond. Het initiatief was bedoeld om ondersteuning te bieden voor industriële ontwikkelingsprojecten, met begeleiding van een universiteit en een gastonderneming. Bij de uitnodiging tot het indienen van voorstellen van 1990 werden relatief weinig projecten ingediend, en daarvan werden er slechts 13 uitgekozen (waarvan er uiteindelijk 10 het contract ondertekenden). Gezien de lage respons werd besloten om de ontwikkeling van deze projecten nauwlettend in de gaten te houden voordat er opnieuw een uitnodiging zou worden gedaan. In 1992 waren de projectresultaten niet geheel overtuigend; met name de bestaansreden voor een afzonderlijk programma-onderdeel was onduidelijk. Om twee redenen werd besloten om dit sub-hoofdstuk niet te continueren: • de vraag ten aanzien van hoofdstuk B was overweldigend en van hoge kwaliteit, met name met betrekking tot hoofdstuk Ba, en zo veel mogelijk aandacht zou naar die activiteiten uit moeten gaan • uit analyse van de lopende Bb-projecten was gebleken dat de aard van deze projecten niet erg afweek van de projecten die ook binnen hoofdstuk Ba of Bc al werden ondersteund; afzonderlijk ondersteuningsmechanisme. er was daarom niet echt behoefte aan een toegekend. Zoals Hoofdstuk Bc was echter wel succesvol, en bij iedere uitnodiging werd een groter aantal subsidies hoofdstuk bijscholingsuitwisselingen voor medewerkers van universiteiten naar ondernemingen of andersom, uiteraard altijd op een transnationale basis. De studentenstages werden vanaf 1991 via het door de AUEF's geleide "pool"-systeem georganiseerd. ondersteunt gezegd eerder dit Voor deze uitwisselingen werden ongeveer 1900 aanvragen ingediend, waarvan er uiteindelijk ruim 800 werden goedgekeurd. De gemiddelde duur van de "fellowships" bedroeg 4,5 maand, met een gemiddelde financiële COMETT-bijdrage per uitwisseling van rond de 7000 ecu. In totaal gaf COMETT ongeveer 6 miljoen ecu uit aan dit soort activiteiten. Ongeveer 2/3 van de deelnemers aan de uitwisselingen waren universiteitsmedewerkers, de rest was afkomstig uit het bedrijfsleven. Opmerkelijk is dat 2/3 van de deelnemende 55 bedrijven KMO's waren. Meer dan de helft van de deelnemende personen kwam uit perifere landen; het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk en Duitsland waren de populairste gastlanden. 4. 2 Kwalitatieve aspecten 4. 2. 1 Hoofdstuk Ba De ervaringen tot nu toe wijzen erop dat de doelstellingen van COMETT ten aanzien van de studentenstages in hoge mate zijn verwezenlijkt, niet alleen in kwantitatief opzicht, maar vooral ook in kwalitatief opzicht, met name voor wat betreft: • de rol van studentenstages als een doeltreffend mechanisme voor de overdracht van technologie • de bijdrage tot het opzetten van transnationale netwerken • het geven van een zeer duidelijke en tastbare Europese dimensie aan de samenwerking tussen universiteiten en bedrijfsleven • toegevoegde waarde voor alle rechtstreeks betrokkenen, en voor de Europese samenleving als geheel. Over het geheel genomen is het oordeel over hoofdstuk B dus positief voor wat betreft de bijdrage ervan en de effectiviteit van de mobiliteitsacties. Dit is op zichzelf een belangrijk resultaat van het COMETT-programma, zeker als men de huidige situatie vergelijkt met de bescheiden activiteit op het gebied van transnationale studentenstages aan het begin van het programma, en de talrijke organisatorische en gedragsgebonden hindernissen die genomen moesten worden. Mobiliteitsactiviteiten, met name studentenstages, hebben een gunstig effect gehad op: • ondernemingen, waaronder veel KMO's die voor het eerst aan een Europees programma deelnamen; in bepaalde landen is er een stagecultuur aan het ontstaan die voorheen niet bestond • studenten, die hierdoor beter voorbereid zijn op hun toekomstige beroepspraktijk dankzij betere beheersing van vreemde talen, breder cultureel inzicht en innovatieve vaardigheden • instellingen voor hoger onderwijs, waar het programma de aanzet heeft gegeven voor tot de ontwikkeling van stage-eisen en -mechanismen, en heeft bijgedragen bewustmaking en tot het bijstellen van cursussen en onderwijsmethoden. Meer in het algemeen - en dat was niet geheel voorzien - hebben de mobiliteitsacties van COMETT bijgedragen tot de ontwikkeling van nieuwe modellen voor technologieoverdracht op het gebied van kennis, technieken en modellen. Ze worden ook in toenemende mate beschouwd als een nieuwe manier om het menselijk potentieel in stand te houden en opnieuw aan te wenden. In landen waar bedrij f sstages reeds ingeburgerd waren, lijkt COMETT vooral een positief operationeel effect te hebben gehad, en niet zozeer een innovatieve rol te hebben gespeeld in de wijziging van beleid of praktijk. In andere landen, waar stages nog geen gemeengoed waren, heeft het programma het besef van de potentiële voordelen bij zowel universiteit als bedrijfsleven vergroot; in sommige landen heeft het ook geleid tot wetswijzigingen om de mobiliteitsregelingen gemakkelijker uitvoerbaar te maken. De unieke "pool"-procedure heeft aangetoond dat AUEF's in staat zijn een actieve rol te 56 spelen bij de organisatie van stages. Het AUEF-netwerk heeft zich geleidelijk unieke kennis en vaardigheden eigen gemaakt. Ondanks juridische, financiële en andere belemmeringen is het in staat gebleken om op effectieve en efficiënte wijze bijna tienduizend Europese stages en uitwisselingen per jaar te organiseren. Het heeft het geloof en vertrouwen van alle betrokkenen verworven. Het heeft tevens gefungeerd als overbrugging tussen mobiliteitsacties en opleidingsontwikkeling. Het AUEF-netwerk zal vermoedelijk een waardevol hulpmiddel blijken voor het LEONARDO da VINCI- programma en waarschijnlijk ook voor andere Europese initiatieven. Al met al is hoofdstuk Ba dus de meest netwerkbevorderende en Europeaniserende kracht binnen het COMETT-programma geweest. Het heeft meer mensen uit het bedrijfsleven en de universitaire wereld met elkaar in contact gebracht dan alle andere COMETT-hoofdstukken - en waarschijnlijk zelfs meer dan enig ander Europees programma. Daarnaast is het een zeer doeltreffend instrument geweest om KMO's, zowel geavanceerde als traditionele, te betrekken bij Europese samenwerkingsactiviteiten op het gebied van onderwijs en opleiding. Meningen van bedrijven over de waarde van studentenstages Een onderzoek dat eind 1994 werd gehouden onder 199 ondernemingen die samen stageplaatsen hadden geboden aan zo'n 500 COMETT-studenten, bevestigde dat bedrijven in heel Europa in toenemende mate de waarde erkennen van transnationale studentenstages van het soort dat COMETT stimuleert. In de conclusie van het rapport staat onder meer: " [. ] Europese bedrijven die aan COMETT hebben meegedaan zijn over het algemeen tevreden over hoofdstuk Ba, het programma voor transnationale studentenstages. Ze zijn bereid om studenten te blijven aantrekken - ten minste even veel als in de laatste jaren van COMETT. Ze aanvaarden ook dat studenten moeten worden betaald. [. ] Hoofdstuk Ba is voor ondernemingen een geschikt middel om te voldoen aan de doelstellingen ten aanzien van de Europese dimensie [. ] en de specifieke doelstellingen van COMETT in het bijzonder [. ]. Deze doelstellingen geven weer welke behoeften ondernemingen hebben, met name kleine en middelgrote bedrijven (tot 500 werknemers). Studenten worden door ondernemingen over het algemeen gezien als "probleem"-oplossers. [. ]" 4. 2. 2 Hoofdstuk Bb en Bc Voor wat betreft de uitwisselingen van personeel (hoofdstuk Bc), zijn de resultaten van COMETT globaal gezien bemoedigend. Hoewel dit onderdeel van het programma zich niet kon verheugen in zo veel succes en belangstelling als de studentenstages, was de kwaliteit van de ondersteunde projecten over het algemeen hoog en deze nam in de loop van het programma nog toe - hetgeen beslist is toe te schrijven aan de begeleiding door de AUEF's. Europese banden tussen universiteiten en bedrijven zijn versterkt en uitgebreid. De meeste projecten hebben geresulteerd in een vlotte overdracht van ideeën, concepten en technologie. Het programma heeft bewezen dat het geschikt is voor KMO's, alsmede welke praktische voordelen er verbonden zijn aan de uitvoering van de geïnformeerde praktische bemiddelingsorganisatie als een AUEF. effectieve aspecten goed door een en zo Er zou zich mogelijk een conflictsituatie kunnen voordoen tussen de persoonlijke 57 belangen van de betrokkene voor wat betreft zijn/haar eigen carrière, en de belangen van de organisaties die hem/haar uitzenden of ontvangen; gezien de grote vereiste persoonlijke inzet lijkt dit bij zulk soort projecten onvermijdelijk. Ook hebben deze uitwisselingen, gezien de betrekkelijk bescheiden deelnemersaantallen, weinig structurele veranderingen tot gevolg gehad. Met betrekking tot het beperkte succes van de activiteiten in het kader van hoofdstuk Bb is de belangrijkste conclusie dat dergelijke activiteiten duidelijk gericht moeten zijn en duidelijk onderscheiden van andere ondersteuningsprogramma's, voor wat betreft zowel het soort activiteit als de beoogde doelgroep. 4. 2. 3 Belangrijkste aanbevelingen voor de toekomst De organisatie en administratie van transnationale studentenstages en uitwisselingen van personeel tussen bedrijven en instellingen voor hoger onderwijs is geen eenvoudige taak. Het heeft veel tijd en inspanning gekost om een doeltreffend - en nog verre van perfect - netwerk op te zetten dat de vraag- en de aanbodkant bij elkaar kan brengen en ervoor kan zorgen dat de drie betrokken partijen (de persoon die naar het buitenland gaat, de organisatie die hem/haar uitzendt en de ontvangende organisatie) van de uitwisseling profiteren. Binnen LEONARDO moet de kennis en ervaring die nu binnen dit netwerk aanwezig is, in stand worden gehouden en verder worden ontwikkeld en verspreid. Dit vereist een snelle en doeltreffende verspreiding van informatie, instrumenten en kennis over heel Europa. Terwijl het belang van elektronische vormen van communicatie ongetwijfeld zal toenemen, zullen directe contacten tussen de betrokken personen ook van grote betekenis blijven. Het huidige jaarlijkse aantal transnationale studentenstages en uitwisselingen van personeel brengt inderdaad maandelijks duizenden besprekingen en discussies met zich mee, vaak tussen mensen voor wie dit de eerste ervaring op dit gebied is. Het zal daarom een belangrijke uitdaging blijven om de geloofwaardigheid en het kwaliteitsimago van dit soort acties blijvend veilig te stellen. De kwaliteit van het uitwisselingsprogramma is deels afhankelijk van de voorbereiding (op taal-, cultureel of professioneel gebied) van de studenten en personeelsleden voordat ze naar het buitenland vertrekken. De Lid-Staten en de Commissie moeten nader onderzoeken hoe dit op een meer gestructureerde manier zou kunnen worden gerealiseerd, om zodoende het rendement voor zowel de betrokken persoon als de gastorganisatie te verhogen. De ontwikkeling van richtlijnen voor diegenen die zich met de begeleiding bezighouden zou eveneens een nuttige investering zijn. Nader onderzoek naar de meest effectieve en efficiënte netwerkstructuren en samenwerkingsprocedures lijkt op zijn plaats. COMETT heeft ook laten zien dat deze kleine mobiliteitsprojecten de drempel voor samenwerking tussen bedrijfsleven en universiteit verlagen en in veel gevallen een opstapje vormen naar andere vormen van samenwerking. Meer diepgaand onderzoek op dit gebied zou ook nuttig zijn om te bepalen in hoeverre de netwerkstructuur een rol zou kunnen spelen bij andere vormen van mobiliteit - of om andere uitwisselingsinitiatieven van de omvangrijke AUEF- ervaringen te laten meeprofiteren. Een laatste punt betreft de juridische kwesties en aspecten van sociale zekerheid 58 waarmee stagiaires te maken krijgen, met name bij langere stages, die over het algemeen worden beschouwd als de meest waardevolle investering voor alle betrokken partijen. 59 5. Dwarsthema?s 5. 1 Samenwerking en samenhang met andere Europese programma's 5. 1. 1 Inleiding De eerste belangrijke aanbeveling in het evaluatierapport van het panel van deskundigen is: "De doelstellingen van het COMETT-programma moeten een samenhangend deel vormen van het EG-beleid inzake menselijk potentieel, economische, technologische, sociale en culturele ontwikkeling, en gebaseerd zijn op het Verdrag van Maastricht, de daarmee samenhangende Structuurfonds-regelingen en het Kaderprogramma op het gebied van onderzoek en ontwikkeling. " "Een samenhangend deel van het EG-beleid' wil zeggen: samenhangend met Europese programma's op het gebied van onderwijs en opleiding (zoals Erasmus, Tempus, Force), onderzoeks- en ontwikkelingsprogramma's (zoals Esprit, Brite-Euram, Delta)1, alsmede andere Europese initiatieven (bijv. Sprint en het Sociaal Fonds). De meeste mensen uit het bedrijfsleven en het onderwijs zullen het ongetwijfeld met de bovenstaande aanbeveling eens zijn. In de meeste nationale evaluatierapporten bestaat vrijwel volledige consensus over deze kwestie. Zowel in de EVA-landen als in de perifere gebieden van de Gemeenschap zelf is COMETT vaak beschouwd en gebruikt als een ingang naar meer integratie en een mogelijkheid om nationale en regionale belemmeringen voor samenwerking te overwinnen. is duidelijk: De gedachte achter het streven naar samenhang met Europese onderzoeks- en ontwikkelingsprojecten licht van de concurrentiedruk, de in het globalisering van de markt en de technologische ontwikkelingen wordt het steeds belangrijker om de resultaten van onderzoeksinspanningen aan te kunnen wenden en doeltreffend toe te passen ten behoeve van de Europese samenleving en economie. De reden voor het leggen van verbindingen tussen COMETT en andere onderwijs- en opleidingsprogramma's is de behoefte aan een samenhangend communautair kader voor beleid en samenwerking op opleidings- en onderwijsgebied dat zich uitstrekt over alle menselijke categorieën en niveaus. Dit idee wordt nu expliciet erkend in de nieuwe LEONARDO- en SOCRATES-programma's. Hoewel COMETT er beter in geslaagd is om zulke relaties te leggen dan enig ander Europees programma, is het algehele resultaat dat de synergie "bescheiden" was. Door de sterke nadruk van COMETT op technologische scholing, lag het accent in de evaluatie- en monitoringrapporten vaak op de relaties en samenhang met onderzoeks- en ontwikkelingsprogramma's. Hieronder zal echter tevens worden ingegaan op onderwij s- en opleidingsprogramma's. De aandacht gaat hoofdzakelijk uit naar hoofdstuk C (opleidingsprojecten) en hoofdstuk A (samenwerkingsverbanden). 7 De programma's die hiervoor in de plaats komen, hebben in het 4e Kaderprogramma andere namen gekregen. 61 5. 1. 2 Samenhang met O&O-programma's Kwantitatieve gegevens over relaties tussen COMETT en andere Europese programma's geven indrukwekkende getallen te zien. De onderstaande cijfers geven het gemiddelde aantal relaties van COMETT-projecten met onderzoeks- en ontwikkelingsprogramma's: • • • 1 relatie per 3 projecten voor de gezamenlijke opleidingsprojecten (hoofdstukken Cb 1 relatie per ondersteunde AUEF binnen hoofdstuk A 1 relatie per 3 projecten in de categorie korte cursussen (hoofdstuk Ca) en Cc). Als men deze gemiddelden vermenigvuldigt met het totale aantal AUEF's en opleidingsprojecten, en daar de iets minder talrijke relaties binnen hoofdstuk B (studentenstages en uitwisselingen van personeel) bij optelt, dan ziet men dat er duizenden relaties bestaan tussen COMETT-projecten en andere Europese O&O- initiatieven. De meest genoemde O&O-programma's met relaties met COMETT zijn: • Flexible en afstandsonderwijs (DELTA) (met name in de hoofdstukken Cb en Cc) • ESPRIT • • terwijl daarnaast allerlei verbanden met RACE, STRIDE, IMPACT en VALUE werden genoemd. BRITE-EURAM SPRINT (vooral in hoofdstuk A) Samenwerking tussen COMETT en Europese O&O-programma's Flexibel en afstandsonderwijs (DELTA). Er is een sterke en langdurige samenwerking op projectniveau geweest met het DELTA-programma, dat betrekking had op de ontwikkeling van technologieën en systemen die aangepast. In zekere zin zou men kunnen zeggen dat het bij DELTA om een verzameling van innovatieve onderwijs- en opleidingsbenaderingen gaat, terwijl de COMETT-projecten om de inhoud daarvan waren gericht. Diverse DELTA-projecten hebben bij hun activiteiten gebruik gemaakt van COMETT-resultaten, en andersom hebben DELTA-projecten de ontwikkeling en afronding van COMETT-projecten vergemakkelijkt. ESPRIT. Dit belangrijke O&O-programma op het gebied van informatietechnologie omvat een groot aantal sub-programma's; voor de meeste daarvan zijn allerlei relaties met COMETT gemeld. Speciaal relevant was het ESPRIT-programma op het gebied van VLSI-ontwerp, dat werd opgezet als aanvulling op COMETT, met name doordat de ondersteuning was gericht op initieel onderwijs aan universiteiten. Maar tegelijkertijd profiteerde het programma van de ervaringen en onderwijsprodukten van COMETT voor het opzetten van opleidingsgebieden. Een voorbeeld van een meer structureel niveau van samenwerking met ESPRIT was de analyse van opleidingsbehoeften op het gebied van de informatietechnologie. BRITE-EURAM. Een voorbeeld van de door COMETT nagestreefde synergie was het ondersteunen van opleidingsactiviteiten op luchtvaartgebied, hetgeen met name relevant is voor het BRITE-EURAM-programma. Hoewel administratieve procedures directe samenwerking niet eenvoudig maakten, werden er op dit gebied ongeveer 20 COMETT- opleidingsprojecten ondersteund, die ook bekend waren en deels werden gevolgd in DG XII. Het beste voorbeeld van de samenwerking is het COMETT-proefproject EC ATA 62 inzake bijscholing voor de luchtvaartindustrie, dat voortkwam uit een initiatief van DG XII. SPRINT. Gedurende zowel SPRINT als COMETT is er talloze malen sprake geweest van contacten, het uitwisselen van ideeën en wederzijdse aanwezigheid bij gebeurtenissen. Een van de eerste resultaten was een aantal gezamenlijke studies, onder meer met betrekking tot de rol van universitaire verbindingsbureaus voor het bedrijfsleven. IMPACT (Information Market Policy Actions). In het kader van het IMPACT programma, hebben projekten die betrekking hadden op de opleiding van elektronische informatiediensten providers en professors een technische hulp aan het COMETT- programma verleend. Men moet echter voorzichtig zijn met het interpreteren van de kwantitatieve gegevens. Uit een meer gedetailleerde analyse bleek dat wat een "relatie" tussen een COMETT- project en een ander programma wordt genoemd, niet per se op samenhang duidt. In veel gevallen betekent het alleen dat dezelfde organisatie betrokken is bij diverse Europese programma's, met een losse relatie op onderwerpsniveau. Evaluatie- en monitoringrapporten hebben erop gewezen dat de samenhang tussen programma's als COMETT en andere Europese programma's verbeterd dient te worden. Ondanks de vele goede voorbeelden van daadwerkelijke samenhang en samenwerking op programmaniveau is het resultaat dus niet geheel bevredigend. Deelname aan andere programma's dient vaak om de COMETT-samenwerking te versterken, zelfs als de relaties slechts indirect relevant waren voor de desbetreffende opleidingsactiviteit. Niettemin zijn er sterke argumenten vóór betere en structurele coördinatie van program ma's die betrekking hebben op de verspreiding, valorisatie en overdracht van door de EU gesponsorde O&O-programma's. Ook moet echter worden erkend dat COMETT veel meer heeft gedaan dan het ondersteunen van de overdracht van O&O-resultaten van Europese programma's. - Immers, slechts zo'n 5% van alle O&O in Europa wordt door Europese initiatieven ondersteund. Veel COMETT-projecten concentreerden zich op de interregionale overdracht van lokaal ontwikkelde kennis en technologie. Een ander aspect dat men in gedachten moet houden is dat COMETT niet alleen betrekking heeft op geavanceerd onderzoek. Meer dan de helft van de COMETT- projecten bevindt zich waarschijnlijk dichter bij de eindfase van de technologische ontwikkelingscyclus, reeds enigszins verwijderd van toegepast onderzoek, en vooral van Europese O&O-programma's die per definitie niet-commercieel zijn. Dit "technologisch profiel" van COMETT-projecten was het gevolg van het selectieproces; voor wat betreft de relevantie en directe toepasbaarheid van de scholing is dit wat men mag verwachten. Betere samenwerking tussen onderwijs- en O&O-programma's komt niet vanzelf tot stand; daarvoor is structurele ondersteuning nodig. Meermalen is het idee geopperd - zowel door projectleiders als door deskundigen en beoordelaars - om de AUEF's meer formeel te erkennen als mechanismen voor technologische samenwerking op het gebied van opleiding en O&O op Europees niveau. Binnen het nieuwe LEONARDO- programma zouden de ondersteunde AUEF-structuren bij formele erkenning door O&O- 63 programma's beter kunnen optreden als ter bevordering van de samenwerking tussen onderzoeks- en onderwijsprojecten. Dit zou tevens tegemoetkomen aan de duidelijke behoefte aan samenwerking op projectniveau die door de actoren in het veld kenbaar is gemaakt. Het is zeer waarschijnlijk dat, wil dergelijke coördinatie op projectniveau doeltreffend tussen Europese programma's nodig is. zijn, er veel meer samenwerking intermediair, 5. 1. 3 Samenhang met onderwijs- en opleidingsprogramma's Wanneer we kijken naar het aantal relaties tussen COMETT en andere Europese pro gramma's op het gebied van onderwijs en opleiding, zijn de cijfers wederom indrukwekkend. De relaties zijn hier zelfs nog talrijker dan die met O&O-programma's, gemiddeld namelijk: • 2 relaties per AUEF • • 2 relaties per 5 projecten voor de gezamenlijke opleidingsprojecten (hoofdstukken 1 relatie per 3 projecten voor de korte cursussen (hoofdstuk Ca) Cb, Cc). Ook zijn er veel relaties binnen hoofdstuk B, met name tussen studentenstages in het kader van COMETT en studentenuitwisselingsprogramma's in het kader van ERASMUS. Globaal gezien zijn de relaties die tot stand zijn gekomen met Europese onderwijs- en opleidingsprogramma's niet alleen talrijker, maar ze schijnen ook veel directer te zijn dan de relaties met O&O-programma's. Dit lijkt logisch omdat COMETT bij uitstek een onderwijs- en opleidingsprogramma is, en het ligt meer voor de hand dat een ERASMUS- of FORCE-project aansluiting zoekt bij COMETT (of andersom) dan bijvoorbeeld een BRITE-EURAM-project. Een belangrijk punt is dat tijdens de duur van COMETT het aantal relaties gestaag is toegenomen. Dit heeft te maken met zowel de dynamiek van COMETT zelf als de toegenomen mogelijkheden en deelnamecijfers binnen de andere programma's. In Europa is er nu vrijwel geen instelling voor hoger onderwijs meer te vinden die nooit heeft deelgenomen aan ERASMUS, COMETT, LINGUA of TEMPUS. Belangrijkste relaties tussen COMETT en andere Europese onderwijs- en opleidingsprogramma's geven 3 van de 5 een relatie aan met TEMPUS hebben 2 van de 5 AUEF's relaties met FORCE hebben 2 van de 5 AUEF's relaties met ERASMUS. Van de AUEF's in hoofdstuk A: • • • Andere relaties met programma's hebben onder meer betrekking op LINGUA, EUROFORM, PETRA, NOW, EUROTECNET, IRIS en het SOCIAAL FONDS. Lagere aantallen gelden voor de korte cursusprojecten binnen hoofdstuk Ca: • 1 van de 8 Ca's heeft relaties met TEMPUS • 1 van de 10 Ca's heeft relaties met ERASMUS • 1 van de 20 Ca's heeft relaties met FORCE. 64 Een vergelijkbaar patroon geldt voor hoofdstuk Cb/Cc: • 1 van de 8 Cb's heeft relaties met ERASMUS • 1 van de 8 Cb's heeft relaties met TEMPUS • 1 van de 9 Cb's heeft relaties met FORCE (dit cijfer is in de loop van de jaren gestegen). Andere programmarelaties van dit hoofdstuk hebben met name betrekking op EUROFORM, EUROTECNET en LINGUA. Een veel gehoord punt van kritiek van deelnemers aan projecten is de verscheidenheid en soms gecompliceerdheid van de Europese ondersteunings- en subsidiemechanismen op het gebied van onderwijs en opleiding. Het is niet altijd duidelijk voor welk programma een project moet worden ingediend en/of wat de soms subtiele verschillen tussen programma-onderdelen precies zijn. Om aan deze kritiek tegemoet te komen, heeft de Commissie het gehele proces gestroomlijnd en het aantal grote onderwijs- en opleidingsprogramma's tot twee gereduceerd: SOCRATES en LEONARDO. 5. 2 O&O, opleiding en innovatie 5. 2. 1 Inleiding: innovatie in de Europese Unie van het wezen innovatie. Géén Alle actieve samenlevingen, alle bloeiende economieën bevinden zich in een toestand van voortdurende innovatie betekent stagnatie, en uiteindelijk ondergang. Het O&O-potentieel van de Europese universiteiten en onderzoeksinstituten verandering. Het Witboek Groei, vormt concurrentievermogen, werkgelegenheid van de Commissie merkt op: "Onderzoek en technologische ontwikkeling kunnen bijdragen tot het stimuleren van de groei, het versterken van de concurrentiepositie en het vergroten van de werkgelegenheid in de Gemeenschap. Daartoe dient evenwel een aantal voorwaarden te worden vervuld, namelijk toereikende financiering, aangepaste onderzoeksactiviteiten en doelmatige mechanismen voor overdracht van de resultaten. " dergelijke Het Bangemann-rapport aan de Europese Raad gaat verder dan gewoon innovatie. Het stelt: "Deze revolutie voegt enorme nieuwe mogelijkheden toe aan de menselijke intelligentie en brengt verandering in onze manieren van samenwerken en samenleven. Europa's vermogen tot deelname aan, aanpassing en benutting van de nieuwe technologieën en de mogelijkheden die zij scheppen, zal samenwerking vereisen tussen individuele burgers, werkgevers, vakbonden en overheden die zich bezighouden met het sturen van verandering. " Toen COMETT halverwege de jaren '80 werd opgezet, kreeg het programma in feite de opdracht om zich bezig te houden met kernaspecten van deze uitdagingen, die nu zo hoog op de agenda van de Europese Unie staan. COMETT moest doeltreffende mechanismen ontwikkelen voor de overdracht van O&O-resultaten door middel van onderwijs en opleiding, en tegelijkertijd zorgen voor een samenwerkingsvorm tussen onderzoekers, universiteiten en bedrijven. In dit gedeelte van dit Eindrapport wordt kort besproken in hoeverre deze kernactiviteit - het omzetten van O&O in sociale en economische innovatie - doeltreffend is vormgegeven en welke conclusies daaruit getrokken kunnen worden voor bestaande en nieuwe Europese programma's. 65 5. 2. 2 De rol van COMETT binnen het svsteem van technologieoverdracht In veel Europese landen vindt een groot deel, of soms het overgrote deel van alle O&O plaats in universiteiten. De overdracht van deze kennis naar ondernemingen en andere organisaties die deze kennis commercieel kunnen aanwenden of ervan kunnen profiteren - of beide - staat binnen COMETT centraal. Het overdragen van O&O-resultaten van het hoger onderwijs naar het bedrijfsleven, van de ene instelling naar de andere, omvat echter meer dan de overhandiging van een "pakket". De O&O-resultaten van een instelling vormen meestal een slecht gedefinieerde, en misschien zelfs ondefinieerbare verzameling vaardigheden, kennis, technieken en impliciete informatie. Het overdragen hiervan vanuit het laboratorium naar een bedrijf dat onder commerciële druk, niet beperkte tijd en financiële limieten werkt, gaat met veel problemen gepaard. De partijen binnen het COMETT-programma die het best tegen deze moeilijkheden waren opgewassen, waren globaal gezien die welke van een systeembenadering konden uitgaan. Die benadering houdt in dat de verschillende activiteiten op het gebied van - technologieoverdracht, variërend van oppervlakkige bijwerking tot contract-O&O of zelfs commerciële bijprodukten, worden geplaatst binnen een continu spectrum waarin bedrijven kunnen deelnemen op het niveau dat ze op een gegeven moment geschikt vinden. Dit systeem zou men "de familie" van technologische overdrachtsactiviteiten kunnen noemen. Daarbinnen wordt de feitelijke omvang en het belang van de noodzakelijke bijbehorende scholing door het bedrijfsleven vaak implicatie van deze systeembenadering is dus dat COMETT-opleidingsactiviteiten bij voorkeur gekoppeld zouden moeten zijn aan instellingen die andere technische overdrachtsfaciliteiten bieden. sterk onderschat. De onmiskenbare informatieverzameling of het van stimuleren verbonden met Nauw van technologieoverdracht is de aard van de eigenlijke interface die COMETT-projecten aan het bedrijfsleven bieden. Bedrijven verschillen in omvang en structuur. De aard van de over te dragen technologie varieert van sector tot sector, evenals de plaats ervan in het continuüm van fundamenteel onderzoek tot zeer toegepaste ontwikkelingsactiviteiten. Deze verschillen vereisen een overeenkomstige flexibiliteit in de manier waarop COMETT-activiteiten met het bedrijfsleven worden opgezet. systeembenadering een in een - dat samenwerkingsverbanden die Paragraaf 2. 4. 1, over de sterke kanten van de AUEF's, gaf aan - en dat is misschien geen verrassing toepassingsgerichte technologieoverdrachtomgeving zijn gevestigd, over het algemeen het meest effectief zijn op het gebied van technologieoverdracht. De flexibiliteit en vraaggerichtheid van de interface die COMETT-activiteiten in een dergelijke situatie aan bedrijven kunnen bieden is essentieel. Projecten die uit een universitaire omgeving voortkomen, kunnen sterk op academische activiteiten en eisen zijn gebaseerd, en kunnen problemen hebben om goed aan commerciële behoeften tegemoet te komen. De interface naar universitaire O&O en technologie kan minder vraaggericht zijn dan in een toepassingsgerichte technologieoverdrachtomgeving of een gelieerd onderzoeksinstituut. Evenzo geven de evaluaties aan dat de ontwikkeling van de proefprojecten en gezamenlijke opleidingsprojecten het meest effectief verliep via een partner die kon zorgen voor de professionele interface naar potentieel geïnteresseerde bedrijven. Het belang van het feit dat technologische opleidingsactiviteiten van COMETT in een geschikt systeem met een flexibele interface worden geplaatst, wordt verder versterkt 66 door de behoefte aan een stapsgewijze benadering bij technologieoverdracht naar bedrijven, met name KMO's. Het werken met KMO's vereist een geleidelijke benadering, waarbij de potentiële partners elkaar via een hele reeks activiteiten kunnen leren kennen. Nadat ze met kleinschalige activiteiten zijn begonnen, zoals informatie en advies op een laag niveau waarmee weinig risico's en weinig investeringen zijn gemoeid, en opleidingsactiviteiten en daarna tot meer intensieve technologieoverdrachtprojecten, waaronder contractonderzoek. de betrokkenen vervolgens onderwijs- overgaan kunnen tot De ervaringen met COMETT geven aan dat het gescheiden houden van Europese activiteiten inzake opleiding op het gebied van de geavanceerde technologieën en de context waarin een dergelijke geïntegreerde en stapsgewijze benadering mogelijk is, met name twee negatieve gevolgen heeft. Ten eerste leidt het tot verstorende plotselinge overgangen in de werkrelaties met bedrijven. Ten tweede, en dat is het belangrijkste, tussen degenen die met de universiteit en de verstoort het de informatiestromen onderneming werken. Daardoor wordt het moeilijker over bedrijfsactiviteiten en -behoeften, die voortkomt uit opleidingsactiviteiten, door te geven teneinde advieswerk, contractonderzoek of joint ventures te kunnen ondersteunen - en andersom. informatie om 5. 2. 3 Sociale en organisatorische innovatie in het kader van COMETT Inmiddels wordt algemeen aanvaard dat voor een doeltreffende aanwending van O&O, tegelijkertijd sociale en organisatorische innovatie vereist is. Het is belangrijk om te onthouden dat een van de belangrijkste successen van COMETT het tot stand brengen en verspreiden van dergelijke innovatie is geweest. De voornaamste gebieden waarop deze sociale en organisatorische innovatie zich heeft voorgedaan, omvatten: • de ontwikkeling van Europese en regionale netwerken voor de verspreiding van O&O en daarmee samenhangende vaardigheden en informatie; en daarmee de bijdrage tot de ontwikkeling van een Europese ruimte voor wetenschap en technologie • de organisatorische veranderingen die in veel instellingen voor hoger onderwijs zijn doorgevoerd om ruimte en officiële erkenning te geven aan het ervaringsleren via studentenstages; en in bedrijven de organisatorische ontwikkeling die nodig is om de student en de ontwikkeling van zijn/haar technische vaardigheden te integreren tot een produktief onderdeel van het bedrijf • het in een vroeg stadium betrekken van ondernemingen uit de doelgroep bij het ontwikkelen en testen van onderwijsmateriaal. Innovatie heeft ook plaatsgevonden op individueel niveau; aangezien alle O&O en innovatie uiteindelijk vorm krijgt is gedragsverandering ook van belang geweest. in het menselijk denken en handelen, Het is van belang dat deze "niet-harde" technologische innovaties, waarvan er binnen COMETT uitermate veel zijn geweest, even cruciaal zijn voor de aanwending van de technologie als de totstandbrenging van de technische innovatie als zodanig. 5. 3 COMETT-deelname per soort organisatie 67 5. 3. 1 Inleiding Alleen al het feit dat er bij de projecten van COMETT meer dan 30. 000 organisaties uit heel Europa rechtstreeks betrokken waren, geeft aan dat het programma tamelijk succesvol is geweest is als katalyserende en bewustmakende factor - ten minste in verhouding tot de budgettaire beperkingen waaraan het gebonden was. De mobilisatie van een dergelijk aantal organisaties vormt nog een aanwijzing van de Europese toegevoegde waarde van het programma, met name wanneer men er rekening mee houdt dat COMETT voor veel van deze organisaties het eerste Europese programma was waaraan ze deelnamen. Tegelijkertijd moet worden erkend dat het gemiddelde projectdeelnameniveau niet erg hoog lag - wat overigens niet verwonderlijk is gezien de enorme aantallen betrokken organisaties en de betrekkelijk bescheiden beschikbare financiële middelen. samenwerking stimuleren van Europese soorten deelnemende organisaties. Omdat het tussen universiteiten en ondernemingen - in de ruimste zin - de voornaamste doelstelling van COMETT was, in een uitermate gevarieerde verzameling heeft het programma geresulteerd samenwerkingsverbanden met allerlei Ieder samenwerkingsverband omvat ten minste één instelling voor hoger onderwijs; in zekere zin hebben die instellingen een stabiele factor gevormd binnen de COMETT-projecten. De rol van ondernemingen en andere organisaties heeft daarentegen een veel wisselender karakter gehad. Ondernemingen zijn er in alle soorten en maten. Ze kunnen zich bezighouden met de meest uiteenlopende activiteiten, zoals traditionele produktie, geavanceerd technisch onderzoek of advieswerk. Het beeld is zelfs nog gevarieerder voor de "overige" soorten organisaties (zie hierna). De verscheidenheid aan partners en hun doelstellingen impliceert dus een verscheidenheid aan deelnamemodellen. Deelnameniveaus kunnen variëren van zeer actieve deelnemers tot "slapende" partners. De betrokkenheid bij projecten kan uiteenlopen van concentratie op één bepaald activiteitsterrein tot een hele reeks bijdragen verspreid over de looptijd van het project. Er bestaan ook grote verschillen met betrekking tot de resultaten van de vele partners. COMETT heeft geleid tot een uiteenlopende verzameling resultaten op allerlei technologische en sectoriële gebieden, en heeft allerlei mensen de gelegenheid geboden om samen te werken en om onderwijs- en opleidingsmogelijkneden te ontwikkelen en te gebruiken. Hieronder wordt kort ingegaan op de mate waarin de deelname van de verschillende soorten organisaties heeft bijgedragen tot deze resultaten: • universiteiten en andere instellingen voor hoger onderwijs • ondernemingen • overige organisaties. 5. 3. 2 Deelname van universiteiten Hoewel de universiteiten getalsmatig niet het grootste aandeel in COMETT hadden - hetgeen begrijpelijk is omdat er nog geen 4000 instellingen voor hoger onderwijs in de EU- en EVA-landen zijn - is de betekenis van hun deelname wel heel groot geweest. Enkele universiteiten waren zelfs vertegenwoordigd in meer dan 100 verschillende COMETT-projecten. Een meer algemeen en gezamenlijk kenmerk was hun actieve betrokkenheid bij projecten: bij de meeste projecten binnen alle COMETT-hoofdstukken waren universitaire medewerkers de stuwende kracht. 68 Dit hoeft geen verbazing te wekken. De meeste soorten door COMETT ondersteunde activiteiten behoren immers tot, of vertonen een sterke samenhang met, de kerntaken van universiteiten. COMETT bood universiteiten een uitstekende gelegenheid om hun kennis en onderzoeksbevindingen te verspreiden via mechanismen waarmee ze over het algemeen reeds vertrouwd waren. De opzet van het COMETT-programma sloot goed aan bij de cultuur binnen de wereld van het hoger onderwijs. Bovendien vormde de beschikbare subsidie een welkome aanvulling voor veel universiteiten die graag nieuwe samenwerkingsvormen wilden onderzoeken, of, in het geval van studentenstages, aan de toenemende belangstelling en vraag onder studenten wilden voldoen. Enkele andere redenen waarom universiteiten een vrij actieve rol speelden binnen COMETT: • de universitaire wereld internationaal gericht geweest; Europese is altijd samenwerking wierp weinig extra hindernissen op • de betrekkelijk open universiteitscultuur maakt samenwerking relatief eenvoudig, terwijl bij bedrijven rekening moet worden gehouden met vertrouwelijkheid en commerciële aspecten • vanwege de noodzaak om meer op marktbehoeften te spelen en door bezuinigingen van overheidswege waren veel universiteiten gedwongen om naar nieuwe wegen te gaan zoeken, juist op het moment dat COMETT operationeel werd. in De actieve rol van de universiteiten wordt weerspiegeld door de vele projectfuncties die ze op zich hebben genomen. Bij mobiliteitsacties waren universiteiten vaak de stuwende kracht - hoewel de toenemende belangstelling van het bedrijfsleven als gevolg van COMETT ook vermelding verdient. Bij gezamenlijke opleidingsprojecten namen in de meeste gevallen het eerste initiatief, en bleven universitaire medewerkers vervolgens een coördinerende en leidende rol spelen gedurende alle fases van ontwerp, ontwikkeling en afronding. Ook de belangrijke - maar zeker niet exclusieve - rol van universiteiten ten aanzien van het leveren van docenten en opleiders moet worden benadrukt. Een zwak punt in de deelname van universiteiten was hun veelal slechte marketing en verspreiding van projectresultaten. Voor de meeste universiteiten waren dit nieuwe activiteiten; door COMETT kwamen veel universiteiten tot het besef dat een uitstekende onderzoeker of docent nog niet goed hoeft te zijn op marketing-gebied. Al met al is de deelname van instellingen voor hoger onderwijs dus van wezenlijk belang geweest voor COMETT, en is hun bijdrage tot het succes van het programma zeer aanzienlijk geweest. 5. 3. 3. Deelname van ondernemingen Naar schatting 20. 000 ondernemingen waren als partners bij COMETT-projecten betrokken, waarvan meer dan de helft via stageregelingen voor studenten. Het voornaamste criterium voor een bedrijf om aan een COMETT-project mee te doen, zal altijd het profijt zijn dat het ervan kan hebben, op korte of op lange termijn. Dit profijt kan worden behaald door als actieve partner bij te dragen tot de projectontwikkeling, of door alleen gebruik te maken en te profiteren van de resultaten. Dit is het duidelijkst in het geval van studentenstages en uitwisselingen van personeel, waarbij de directe voordelen voor bedrijven duidelijk zichtbaar zijn, en vaak gepaard gaan met voordelen op de langere termijn. Daardoor was de mate van rechtstreekse betrokkenheid van bedrijven over het algemeen groter binnen hoofdstuk B dan binnen de andere 69 hoofdstukken. De beschikbare gegevens geven aan dat over het algemeen ongeveer 20% van de deelnemende bedrijven een tamelijk sterke mate van deelname liet zien, 40% een middelmatige en 40% een zwakke. Hoewel deze percentages nauwelijks optimaal genoemd kunnen worden, moet men wel bedenken dat het bij 20% sterk betrokken ondernemingen nog steeds om 4000 bedrijven gaat. In alle COMETT-hoofdstukken was het zeer uitzonderlijk dat ondernemingen een project coördineerden. Wanneer we meer specifiek naar de opleidingsprojecten en samenwerkingsverbanden kijken, is het niet verrassend dat de belangstelling voor COMETT-projecten bij de meeste bedrijven hoofdzakelijk uitging naar de resultaten en minder naar de ontwikkeling ervan. Niettemin is een aanzienlijk deel van de - deelnemende bedrijven aan COMETT-projecten opgetreden als "leverancier" rechtstreekse aanbieder van diensten - voor het project. Dit geldt met name voor een belangrijk aantal KMO's uit de software-, advies- of beroepsopleidingsbranche. Uiteraard is de mogelijkheid om hun diensten te leveren hier een belangrijk motief voor deelname geweest. Voor wat betreft de bedrijven die meer in de resultaten geïnteresseerd waren, om daarmee de kennis en vaardigheden van hun personeel aan te vullen, waren de belangrijkste bijdragen: • het bieden van stageplaatsen voor studenten (en soms medewerkers van universiteiten) input voor de analyse van opleidingsbehoeften het bieden van gespecialiseerde kennis en expertise het geven van colleges. • • • Daarentegen is de bijdrage van deze "afnemende" bedrijven tot het ontwerp en de totstandkoming van onderwijsmiddelen tamelijk beperkt geweest. Ten slotte is het gevaarlijk om algemene conclusies te verbinden aan deze en andere bevindingen. COMETT heeft duidelijk gemaakt dat het soort en de aard van de rol van het bedrijfsleven uitermate wisselend is - veel meer dan bijvoorbeeld bij Europese O&O-programma's - en allerlei verschillende vormen kan aannemen. Deze rol verandert en varieert bovendien in de loop van het project. 5. 3. 4 Deelname van overige organisaties Hoewel bij de uitvoering van COMETT het concept van samenwerking tussen bedrijfsleven en universiteit centraal stond, werd zowel het begrip "bedrijfsleven" als het begrip "universiteit" zeer ruim geïnterpreteerd. Als gevolg daarvan hebben ook duizenden andere organisaties meegedaan aan het programma - in totaal ruim 5000. De volgende hoofdgroepen kunnen daarin worden onderscheiden: • economisch actieve organisaties die mensen in dienst hebben maar gewoonlijk niet als "bedrijven" worden aangemerkt, zoals ziekenhuizen, nutsbedrijven, transfer agentschappen , e. d. • overheden en semi-overheidsinstanties op lokaal, regionaal, nationaal en internationaal niveau • beroepsgerichte organisaties, zoals kamers van koophandel, werkgeversorganisaties, vakbonden, bedrijfsorganisaties, e. d. • wetenschappelijke en onderwijsorganisaties: onderzoeksinstellingen en -instituten, 70 educatieve samenwerkingsverbanden, e. d. Al deze groepen zijn als partners betrokken geweest bij COMETT-projecten in alle hoofdstukken en in alle landen. Met betrekking tot COMETT is het zinvol om een herindeling in twee hoofdgroepen te maken: • organisaties die aansluiten bij het begrip "onderneming" en de bijbehorende cultuur, waaronder allerlei particuliere en publieke werkgevers, alsmede organisaties die ondernemingen vertegenwoordigen of met ondernemingen werken (beroepsgerichte organisaties) • organisaties die aansluiten bij de wereld van (hoger) onderwijs en onderzoek, zoals onderzoeksinstituten. Ongeveer 2/3 van de "overige organisaties" die bij COMETT betrokken zijn geweest, behoort tot de eerste groep. Er zijn verschillende beweegredenen om aan het COMETT-programma deel te nemen: • voor de eerste groep komt de motivatie vaak overeen met die van ondernemingen, waarbij het project een platform biedt om andere ondernemingen bij de ontwikkeling te betrekken; beroepsgerichte organisaties zoals kamers van koophandel zijn met name te vinden binnen hoofdstuk A, terwijl "overige werkgevers" ook veel voorkomen in projecten van hoofdstuk C (bijv. een ziekenhuis dat is betrokken bij een opleidingsproject op het gebied van medische technologie) • voor de tweede categorie is de voornaamste drijfveer vaak de gelegenheid die het project biedt voor overdracht en uitwisseling van kennis en onderzoeksresultaten; deze organisaties zijn binnen alle COMETT-hoofdstukken actief geweest. Globaal gezien heeft de ruime interpretatie van de begrippen "bedrijfsleven" en "universiteit" een verrijking betekend voor het programma, zowel voor wat betreft de kwaliteit van de projecten als voor het versterkingseffect die ze hebben gehad ten opzichte van andere organisaties, met name KMO's. 5. 4 Het effect van COMETT op KMO's Het Besluit van de Raad inzake COMETT II noemt als een van de doelstellingen: '(. ) het inspelen op de specifieke scholingsbehoeften van kleine en middelgrote ondernemingen (. )' Of deze doelstelling is verwezenlijkt is moeilijk te beoordelen. Er is veelvuldig op gewezen dat de deelname van KMO's aan COMETT niet erg bevredigend was. Het panel van onafhankelijke deskundigen stelde zelfs in hun evaluatierapport: "Net als veel andere communautaire acties is het COMETT-programma niet voldoen afgestemd op de behoeften van KMO's. zij schijnen niet gemakkelijk toegang te hebben tot het programma. " Als dat waar is, zou dat betekenen dat er een ernstige afstemmingsfout bestaat tussen de doelstellingen van het programma en de manier waarop de operationele mechanismen van het programma zijn opgezet en uitgevoerd. Het is echter, om een aantal redenen, heel moeilijk om duidelijk inzicht te krijgen in het werkelijke effect van een Europees programma als COMETT op KMO's: • er zijn miljoenen KMO's in Europa, waarvan misschien slechts een beperkt aantal 71 geïnteresseerd is in een (technologie)programma als COMETT • de activiteiten van KMO's lopen enorm uiteen, van advieswerk tot produktie, en van • O&O tot scholing in de context van COMETT worden KMO's gedefinieerd als bedrijven met minder dan 500 werknemers; een bedrijf met 10 werknemers zal echter geheel andere behoeften hebben dan een bedrijf met 450 werknemers • veel KMO's zijn dochterondernemingen van, of sterk verbonden met andere bedrijven, en volgen het beleid van die bedrijven onder meer op opleidingsgebied. Het is dus gevaarlijk om te generaliseren ten aanzien van "KMO's", en men moet uiterst voorzichtig zijn met het trekken van conclusies. Een eerste vraag betreft de omvang van de deelname van KMO's aan het programma. De onderstaande cijfers - gebaseerd op de COMETT-definitie van een KMO - spreken voor zich: • ongeveer driekwart van alle ondernemingen die aan COMETT-projecten meedoen zijn KMO's - oftewel tegen het einde van het programma ongeveer 15. 000 KMO's ongeveer de helft van deze KMO's heeft minder dan 50 werknemers in 80% van de COMETT-projecten is ten minste één van de partners een KMO een AUEF telt gemiddeld meer dan 10 KMO's onder zijn lid-organisaties • • • • voor de korte cursussen is het gemiddelde aantal KMO's per project ongeveer 4; voor de grotere opleidingsprojecten is het aantal circa 5 à 6. Dit zijn indrukwekkende cijfers. Uit nadere analyse blijkt evenwel dat 40% van de KMO's in COMETT-projecten voornamelijk een "toeleverende" rol speelt. Dat betekent dat hun voornaamste motivatie om mee te doen het leveren van een bijdrage is, en niet het optreden als begunstigde. Met name binnen hoofdstuk C (opleidingsacties) is dit duidelijk: 2/3 van de KMO-deelnemers binnen dit hoofdstuk treedt voornamelijk op als leverancier voor het project. Software-bedrijven vormen de meest expliciete "toeleveringssector". Hoewel de resultaten dus minder significant zijn dan de ruwe gegevens doen vermoeden, blijft de globale indruk toch zeer positief, vooral gezien de katalyserende functie en de beperkingen van COMETT, zoals het feit dat projecten niet per definitie direct financieel of commercieel aantrekkelijk zijn, en dat ze transnationale samenwerking tussen bedrijfsleven en universiteiten vereisen. Ondanks dergelijke beperkingen moet het programma voor KMO's dus een aantal andere aantrekkelijke kanten hebben. De complexiteit van COMETT met zijn verscheidenheid aan maatregelen, criteria en activiteiten is kennelijk een goede voedingsbodem geweest voor allerlei KMO-gebonden opleidingsinitiatieven. Een meer specifiek gericht programma zou waarschijnlijk een veel kleiner en minder gevarieerd aantal deelnemende KMO's hebben gekend. Desondanks blijft een nuttige aanbeveling dat men zich moet blijven afvragen hoe de toegang van KMO's tot programma's en de resultaten ervan kan worden vereenvoudigd. Een ander punt is dat, ondanks de hoge deelnamecijfers, de rol van KMO's als projectpartners over het algemeen bescheiden is. Zo bleek binnen hoofdstuk C dat slechts 20% actief bij de projectontwikkeling was betrokken, en in slechts enkele gevallen hadden ze een belangrijke rol in de besluitvorming. Het is echter wel een feit dat sommige van de criteria en eisen van COMETT tot op zekere hoogte onverenigbaar zijn met de werkwijze- van KMO's. Over het algemeen hebben KMO's geen lange- termijn-perspectief, waardoor het voor hen lang niet vanzelfsprekend is om mee te doen 72 aan het riskante soort projectontwikkeling dat COMETT ondersteunt. Actieve deelname aan een project is echter geen voorwaarde om van een succesvol project te kunnen meeprofiteren. Veel KMO's hebben met het programma te maken gehad zonder aan een van de projecten mee te doen. Naar schatting 40. 000 KMO's hebben direct of indirect van COMETT II geprofiteerd. Dat betekent dat circa 200. 000 werknemers van KMO's op de een of andere manier iets aan de resultaten van COMETT-projecten hebben gehad. KMO's en opleiding op het gebied van de geavanceerde technologieën: mogelijk tegenstrijdige doelstellingen binnen COMETT Met betrekking tot het "geavanceerde technologische karakter" van COMETT is het zinvol om op een belangrijk verschil tussen KMO's en grote ondernemingen te wijzen. De meeste grote bedrijven beschikken over onderzoeksfaciliteiten en zeer gespecialiseerde O&O-medewerkers. Dit maakt samenwerking tussen bedrijf en universiteit gemakkelijker, omdat het in wezen kan gaan om uitwisseling en overdracht van kennis tussen groepen onderzoekers. In een dergelijke context kan zelfs samenwerking tussen bedrijven onderling zinvol zijn, zoals blijkt uit de vele niet- commerciële Europese O&O-projecten. en zich goed echter zelden kunnen passende KMO's georganiseerde onderzoeksfaciliteiten veroorloven, met name in de produktiesector. Voor de meeste KMO's is de onmiddellijke toepasbaarheid van verworven kennis en vaardigheden een voorwaarde om te kunnen voortbestaan. En voor nieuwe technologieën en nieuwe kennis zijn ze in hoge mate afhankelijk van wat er buitenshuis wordt aangeboden. Het is dus geen wonder dat binnen COMETT blijkt dat naarmate de aard van de COMETT- activiteit meer toegepast en minder O&O-intensief is, men er beter in is geslaagd KMO's aan te trekken. Hoewel er vele technisch geavanceerde KMO's bestaan, geeft deze bevinding ook aan dat de nadruk op overdracht van geavanceerde technologie soms onverenigbaar kan zijn met de wens om een groot aantal KMO's bij het programma te betrekken. Ten slotte moeten we goed voor ogen houden dat KMO's die aan een programma als COMETT meedoen, een gezamenlijk en voor de hand liggend kenmerk hebben: ze willen ervan profiteren, dat wil zeggen, meer winstgevendheid op de korte, middellange of lange termijn. Het succes van een Europees programma ten aanzien van KMO's wordt bepaald door de effectiviteit waarmee KMO's kunnen worden overtuigd van het voordeel dat de projecten hen kunnen bieden. Mogelijkheden voor vergroting van de winst en verbetering van de concurrentiepositie van de betrokkenen moeten worden gezien als noodzakelijke voorwaarden voor een sterke betrokkenheid van KMO's bij welk Europees programma dan ook. 5. 5 Het regionale effect van COMETT 5. 5. 1 De ontwikkeling van regionale infrastructuur Een van de gunstigste effecten van COMETT voor de regio's is geweest wat een vertegenwoordiger van een deelnemend land omschreef als: "het bieden van een legitiem en democratisch forum om over samenwerking tussen universiteit en bedrijfsleven te 73 spreken". Dit forum heeft zich voornamelijk gemanifesteerd via de activiteiten van de regionale AUEF's. In regio's met een beperkte infrastructuur, vooral in de minder bevoorrechte en perifere gebieden van de Europese Unie, lijkt COMETT - soms voor het eerst - een legitieme ontmoetingsplaats te hebben geboden voor hoger onderwijs, bedrijfsleven, en andere geïnteresseerde particuliere en publieke organisaties. Vanuit dit forum kwamen tal van regionale initiatieven tot stand, waardoor de lokale infrastructuur en ontwikkeling verder werd versterkt. De kracht van dit effect is zichtbaar in de hoeveelheid co-financiering en regionale projectfinanciering die sommige AUEF's wisten te verwerven. Zoals misschien te verwachten was, waren op individueel niveau, voor wat betreft het bevorderen van algemene kwesties van regionale ontwikkeling, de meest effectieve AUEF's gevestigd bij regionale ontwikkelingsinstanties of soortgelijke organisaties. AUEF's die in dit opzicht succesvol waren, omvatten in veel gevallen belangrijke regionale besluitvormers, die expliciet van uitwisselings- en opleidingsactiviteiten in het te kader van COMETT gebruik maakten om regionale ontwikkelingsplannen ondersteunen en deze activiteiten in regionale ESF- en EFRO-projecten te integreren. Enkele tientallen regionale AUEF's konden in deze categorie worden ingedeeld, hoofdzakelijk in de minder geavanceerde regio's. COMETT heeft nu en dan ook gefungeerd als forum èn model voor regionale beleidsontwikkeling. Dit was met name het geval waar regio's een meer dan gemiddelde autonomie hadden bij het ontwikkelen van onderwijsbeleid en meer algemeen regionaal economisch beleid. Er was zelfs een land waar COMETT de basis vormde voor de ontwikkeling en uitvoering van regionale en gewestelijke strategische plannen op het gebied van samenwerking tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven. De specifieke, door COMETT opgezette, intraregionale ontwikkelingsacties omvatten: • het bijeenbrengen van regionale instellingen voor hoger onderwijs, met het oog op lokale samenwerking en coördinatie van hun bijscholingsaanbod voor het bedrijfsleven • het bijeenbrengen van regionale bedrijven en universiteiten om relevante aangelegenheden en mogelijke samenwerking op het gebied van hoger onderwijs en permanente educatie te bespreken • het bieden van een platform voor discussie en actie met betrekking tot bredere aspecten van lokale technologieoverdracht • het uitvoeren van regionale en lokale analyses van opleidings- en scholingsbehoeften • het opzetten en ontwikkelen van specialistische regionale netwerken ten behoeve van specifieke regionale kwesties op sectorieel en onderwerpsniveau • het actief deelnemen aan regionale ontwikkelingsprogramma's • het direct ontwikkelen en aanbieden van scholing aan het regionale bedrijfsleven • het introduceren van nieuwe opleidingstechnieken, waardoor de scholing een breder publiek binnen de regio kan bereiken • het vormen van een regionaal deskundigheidscentrum op het gebied van Europese programma's, met name inzake onderwijs en opleiding en in mindere mate inzake onderzoek en ontwikkeling. in paragraaf 1. 3. 3 Zoals in 1991 een reeks "positieve acties" geïntroduceerd. Deze acties waren onder meer bedoeld om structurele en functionele problemen bij de uitvoering van COMETT op regionaal niveau vast te stellen en aan te is gezegd, werd 74 pakken, en waren met name van belang voor de ontwikkeling van COMETT en van samenwerkingsactiviteiten in de minder begunstigde regio's van Europa en de nieuwe Duitse deelstaten. tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven 5. 5. 2 Interregionale integratie COMETT heeft vooral veel invloed gehad op de ontwikkeling van interregionale samenwerking - en die ging veel verder dan de specifieke, door het programma ondersteunde activiteiten. Opnieuw stonden de AUEF's centraal in dit proces, doordat ze een gestructureerd, vraaggericht en gemakkelijk herkenbaar eerste contactpunt vormden om in een bepaalde regio nieuwe partners te ontmoeten. De verscheidenheid van de AUEF-deelnemers heeft dit zoeken naar partners alleen maar effectiever gemaakt. Ook het feit dat er in de meeste Europese regio's wel een AUEF gevestigd was, is van belang geweest voor de bereikte niveaus van samenwerking en deelname. Als gevolg van de mobiliteitsactiviteiten van COMETT zijn regio's veel meer open komen te staan voor een veel bredere Europese invloed, met een toevloed van nieuwe technologieën, nieuwe culturen, nieuwe ziens- en handelswijzen. Dit geldt voor hoger- onderwijsinstellingen, studenten en, misschien als belangrijkste, voor KMO's. Hieruit is een aantal ontwikkelingen voortgevloeid, waaronder: • de overdracht van technologie tussen EU-regio's • contacten tussen universiteiten die studenten uitzenden en ondernemingen die studenten ontvangen in diverse deelnemende landen • het zorgen voor bewustmaking in ondernemingen en toekomstige contacten in andere Europese regionale markten • het opleiden van onderzoeks- en ontwikkelingspersoneel met een Europese mentaliteit, en de beschikbaarheid van zulk personeel voor lokale ondernemingen. Dit omvat ook de verbetering van hun vreemde-talenkennis. Bij de ontwikkeling van allerlei opleidingsprodukten heeft de interregionale aanpak het meeste effect gehad op de verbetering van de cursuskwaliteit. Daarnaast geven de nationale evaluaties aan dat COMETT heeft geleid tot betere beschikbaarheid van gespecialiseerde technische cursussen in perifere regio's. Dergelijke regio's beschikken zelf niet over voldoende industrie en hoger onderwijs om de grote verscheidenheid aan specialisaties te kunnen bieden die in de meer ontwikkelde kernregio's beschikbaar zijn. Aansluiting bij een meer geïntegreerde Europese opleidingsmarkt geeft hen betere mogelijkheden daartoe. Concluderend kan men zeggen dat deze interregionale technologie- (en cultuur-) overdracht een belangrijke pijler van COMETT is geweest in het streven naar regionale integratie en meer Europese samenhang. Hoewel deze het duidelijkst plaats heeft gehad via mobiliteitsacties en het verzorgen van cursussen, heeft er nog een andere, minder voor de hand technologieoverdracht plaatsgevonden via werkzaamheden op het gebied van pedagogiek en opleidingstechnieken. Ook hebben de organisatorische en managementstructuren die ondernemingen en universiteiten nodig hebben om nieuwe technologieën effectief te kunnen toepassen, deel uitgemaakt van de interregionale overdracht. liggende vorm van 75 5. 6 Gelijke kansen voor mannen en vrouwen De kwestie van gelijke kansen voor mannen en vrouwen komt expliciet voor in het Besluit van de Raad inzake COMETT II. Als een van de doelstellingen wordt genoemd: '(. ) het bevorderen van gelijke kansen voor mannen en vrouwen inzake initiële en permanente opleiding op het gebied van met name de geavanceerde technologieën (. )' Echter, noch in het Besluit van de Raad noch in het COMETT II Vademecum worden criteria of richtlijnen gegeven voor de uitwerking van deze doelstelling. De kwestie is in het evaluatierapport van het panel van deskundigen over het hoofd gezien, en dat geldt ook voor de meeste nationale evaluaties. Het evaluatierapport van GMV merkt over dit onderwerp op: "COMETT heeft geen speciaal effect gehad op het versterken van gelijke kansen voor mannen en vrouwen in de opleidingssfeer: geen van de ondervraagde initiatiefnemers van projecten verwees naar een bewust beleid in dit opzicht8. In de onderzochte steekproef vormden vrouwen 31% van de cursisten en 38% van de COMETT-studenten, wat echter volgens deskundigen representatief is voor de Europese studentenpopulatie in de wetenschappelijke en technologische disciplines. Er waren dus geen aanwijzingen van discriminatie. " Hoewel het bovenstaande de situatie goed weergeeft, is het toch zinvol om nog even bij enkele details stil te staan. Met name met betrekking tot de studentenstages moet worden gewezen op de continue toename in de deelname van vrouwen. Bij COMETT I was het percentage vrouwelijke studenten dat een stagetoelage ontving 36%; tegen het einde van COMETT II zal dat cijfer gestegen zijn tot 43%. Dit komt dicht in de buurt van het aandeel van vrouwen in het hoger onderwijs en ligt aanzienlijk hoger dan het percentage vrouwelijke studenten in de technische wetenschappen. De beschikbare gegevens laten in feite zien dat de verdeling mannen/vrouwen bij COMETT-stages grotendeels een afspiegeling vormt van de verdeling in het desbetreffende vakgebied of onderwijsprogramma (bijv. techniek, exacte wetenschappen, management, enz. ) binnen het hoger onderwijs. toenemende aantal vrouwen Het alle waarschijnlijkheid te maken met het grotere aantal disciplines dat van deze mogelijkheid gebruik ging maken, waardoor het percentage technische studenten (waarvan vrouwen slechts een kwart uitmaken) afnam. in de COMETT-stages heeft naar Bij de cursussen zijn de deelnamecijfers van vrouwen in de loop van de jaren tamelijk stabiel geweest. Vanaf 1987 heeft de jaarlijkse deelname van vrouwen aan COMETT- cursussen rond de 22% geschommeld. Dit hangt ongetwijfeld samen met het feit dat de samenstelling van de doelgroep vrij stabiel is (dit in tegenstelling tot de universitaire studenten): voor veel COMETT-cursussen moeten de deelnemers over een bepaalde universitaire graad beschikken, meer specifiek in een technische discipline, en/of een bepaalde functie bekleden, meer specifiek in het middenkader van produktie- of O&O- afdelingen. Beide categorieën worden nog steeds door mannen overheerst - een situatie waar COMETT weinig aan kan veranderen. Als dus 22% van de cursisten bij 8 Er is slechts een steekproef onderzocht; er zijn uiteraard COMETT-projecten die op dit punt wel een bewust beleid voeren, waaronder zelfs een AUEF die zich specifiek met dit onderwerp bezighoudt. 76 COMETT II uit vrouwen bestaat, doelgroep. lijkt dat een realistische afspiegeling van de Verder kan vermeld worden dat vrouwen zeer goed vertegenwoordigd zijn als projectmedewerkers bij de projecten, met name binnen hoofdstuk A en B. Een ander vermeldenswaardig punt is dat projecten die speciaal sterk gericht waren op het bevorderen van gelijkheid tussen mannen en vrouwen - wat momenteel neerkomt op positieve discriminatie van vrouwen - zeer weinig voorkwamen; bovendien scoorden deze vaak slecht op andere criteria van COMETT. De conclusie is dat het bevorderen van gelijke kansen voor mannen en vrouwen waarschijnlijk de doelstelling is die de minste aandacht heeft gekregen, zowel op programma- als op projectniveau. Dit kan verklaard worden uit het feit dat er in de opzet van het COMETT-programma geen specifieke acties op dit punt waren voorzien. Het heeft ook te maken met de overtuiging van programma- en projectmedewerkers dat een programma als COMETT uiteindelijk heel weinig kan veranderen aan een probleem dat zijn oorsprong vindt in de keuzes en opvattingen van meisjes in het voortgezet onderwijs. Tegelijkertijd geven de beschikbare cijfers duidelijk aan dat er geen sprake is geweest van discriminatie van een van beide seksen. 5. 7 Samenwerking bedrijfsleven-universiteit Een van de meest originele kenmerken van COMETT was waarschijnlijk de strenge voorwaarde dat er bij projecten sprake moest zijn van samenwerking tussen bedrijfsleven en universiteit9. Zoals in de voorgaande paragrafen en hoofdstukken duidelijk is geworden, kan deze samenwerking allerlei verschillende vormen aannemen. Ondanks kritiek op de effectiviteit en de resultaten, zal men tegenwoordig weinig mensen horen beweren dat dergelijke samenwerking zinloos of overbodig is. De doelstellingen van de samenwerking tussen bedrijfsleven en universiteit variëren afhankelijk van de situatie. Veelal worden drie belangrijke argumenten naar voren gebracht: • snellere toepassing van onderzoeksresultaten in de industrie verbetering van de output van technische deskundigheid • effectievere overdracht van technologie tussen sectoren en regio's. • In Europa is men zich er beter van bewust geworden hoe noodzakelijk en belangrijk het is om de technologische basis te versterken door middel van samenwerking, zowel op internationaal niveau als tussen universiteiten en bedrijven. Voor veel mensen in het bedrijfsleven en het hoger onderwijs is COMETT een van de eerste goede mogelijkheden geweest om dergelijke samenwerking systematisch en gestructureerd te ontwikkelen. Als gevolg van COMETT is een aantal duurzame partnerschappen tussen universiteiten en bedrijven tot stand gekomen. In alle evaluaties van het programma worden voortgevloeide samenwerkingsverbanden benadrukt als een positief en tevreden stemmend aspect. samenwerkingsmogelijkheden eruit deze en de Ondanks deze over het algemeen positieve evaluatieresultaten zijn er ook enkele Er wordt nogmaals op gewezen dat zowel "universiteit" als "bedrijfsleven" in de ruimste zin van het woord moet worden opgevat. 77 kritische opmerkingen te maken. Veel van de samenwerkingsverbanden die via COMETT tot stand waren gekomen, kwamen slechts moeizaam van de grond, terwijl andere met allerlei andere problemen werden geconfronteerd. Met betrekking tot het bedrijfsleven zijn hiervoor onder meer als redenen te noemen: • men heeft vooral belangstelling voor problemen en oplossingen op de korte termijn • men is te weinig bekend met de mogelijkheden van COMETT (en andere Europese programma's) • er is te weinig bereidheid om deel te nemen aan de ontwikkeling van het opleidingsproject door het beschikbaar stellen van deskundigen en ondersteuning (een veel gehoorde opmerking is: "Ze zijn alleen geïnteresseerd in de resultaten") men is niet gewend om op Europees niveau te denken en te handelen. • Kritiek ten aanzien van de rol van universiteiten in samenwerkingsprojecten met het bedrijfsleven heeft vooral betrekking op: • het feit dat ze te academisch gericht zijn, d. w. z. ze staan te ver af van de praktische toepassing • het feit dat hun procedures te langzaam zijn, waardoor het lang duurt voordat er resultaten beschikbaar komen • het feit dat ze niet flexibel genoeg zijn. Er zijn echter diverse trends waarneembaar die gunstig zijn voor de samenwerking tussen bedrijfsleven en universiteit inzake onderwijs en opleiding: • het bedrijfsleven wordt zich steeds meer bewust van de voordelen op lange termijn van meer systematische samenwerking • bedrijven worden zich steeds meer bewust van hun grotere verantwoordelijkheid, op zowel economisch als sociaal vlak, met betrekking tot initiële en permanente educatie • door bezuinigingen op overheidsuitgaven gaan universiteiten meer denken in termen van klantgerichte activiteiten. COMETT heeft tot deze trends en ontwikkelingen bijgedragen, met name door te laten zien: • dat de meest succesvolle samenwerking zich voordoet wanneer samenwerking wordt toegepast als middel om specifieke doelen te bereiken • dat samenwerking het best verloopt wanneer betrokkenen het erover eens zijn dat deze leidt tot aantoonbaar betere resultaten dan wanneer universiteit en bedrijven afzonderlijk zouden werken • dat samenwerking een doeltreffende manier is om vraag en aanbod op complexe en nieuwe gebieden op elkaar af te stemmen. Al met al is het dus een belangrijke prestatie van COMETT dat het zowel het bedrijfsleven als de academische wereld beter bewust heeft gemaakt van de toegevoegde waarde van samenwerking op het gebied van onderwijs en opleiding. Dit geldt met name voor landen en regio's waar dergelijke samenwerkingsmechanismen nog in de kinderschoenen stonden. Bovendien lijkt dit effect onomkeerbaar te zijn, in die zin dat verreweg de meeste van de bij dergelijke samenwerkingsverbanden betrokken organisaties van plan zijn om, ondanks de ondervonden problemen, in de toekomst bij deze samenwerkingsmechanismen betrokken te blijven. 78 5. 8 De sectoriële "bottom-up" benadering binnen COMETT Het Besluit van de Raad inzake COMETT II gaat expliciet in op het technologische gehalte van COMETT-projecten. Sleutelbegrippen zijn: ". het versterken van de opleiding op het gebied van met name de geavanceerde technologieën,. COMETTII bevordert de innovatie en overdracht van technologie. ". Het voornaamste mechanisme waarmee dit doel bereikt moest worden was samenwerking tussen ondernemingen en universiteiten in heel Europa. Het wekt misschien verbazing dat expliciete verwijzingen naar technologische en sectoriële kwesties in de officiële COMETT-documenten schaars waren. In elk geval gaf informatie geen aanwijzingen voor wat betreft de sectoriële of de beschikbare technologische richting die het COMETT-programma zou moeten inslaan: in feite leek de voornaamste gemaakte keuze een "bottom-up" benadering te zijn. Gezien de doelstellingen van COMETT had een strategische keuze gemaakt kunnen worden om zich te richten op activiteiten die specifiek relevant waren voor bepaalde industriële of economische sectoren (een sectoriële benadering, deels toegepast in het in FORCE-programma) of voor bepaalde gebieden met toepassingsmogelijkheden (een technologie- of discipline- allerlei verschillende situaties en bedrijfstakken gebaseerde het Kaderprogramma). veel O&O-initiatieven benadering, toegepast binnen in Bij het begin van COMETT zijn zulke expliciete keuzes niet gemaakt. Projecten konden gericht zijn op een industriële sector, een technologisch deelgebied of beide. Voor dat doel werd sectorieel classificatiesysteem ontwikkeld, en de begrippen "gebied", "terrein", of "sector" zijn sindsdien willekeurig door elkaar gebruikt om te verwijzen naar het onderwerp van opleidingsprojecten. speciaal op COMETT een gecombineerd, toegespitst De sectoriële verdeling van de goedgekeurde projecten vormt over het algemeen een weergave van de ingediende projecten. Sommige sectoren waren echter succesvoller dan andere, vanwege het speciale gehalte van de op dat gebied ingediende projecten. De tabel (zie volgende bladzijde) geeft een ranglijst van de 15 zwaarst gefinancierde in drie perioden10. Zoals men kan zien gaat het om zowel COMETT-sectoren "technologische deelgebieden" als "industriële sectoren". Ranglijst van COMETT-sectoren (o. g. v. ontvangen bedrag aan steun) COMETT I (1987 - 1989) COMETT II (1990) COMETT II (1991 - 1992) 1 Geavanceerde produktie en fabricage Onderwijs (technologie en methodiek) Geavanceerde produktie- en fabricage 10 1993-94 is niet opgenomen, omdat er geen belangrijke A- en C-projecten werden goedgekeurd, en omdat het eigenlijk niet mogelijk is om de "pool"-projecten in bepaalde gebieden in te delen. 79 2 3 4 Innovatiemanagement Materialen Milieu Micro-elektronica Gezondheid en veiligheid Informatietechnologie (algemeen) Informatietechnologie (algemeen) Milieu Mechanisch ontwerp en onderzoek 5 Materialen Mechanisch ontwerp en onderzoek Materialen 6 7 Mechanisch ontwerp en onderzoek Informatietechnologie (algemeen) Programmatuurbouw en -technologie Architectuur en ruimtelijke ordening Innovatiemanagement Civiele techniek 8 Telecommunicatie Micro-elektronica Onderwijs (technologie en methodiek) 9 10 11 Gegevens- en informatie verwerking Programmatuurbouw en -technologie Biotechnologie Telecommunicatie Civiele techniek Landbouw en voedingsmiddelen Onderwijs (technologie en methodiek) Geavanceerde produktie- en fabricage Produktie en fabricage (algemeen) 12 Biotechnologie Produktie en fabricage (algemeen) Architectuur en ruimtelijke ordening 13 Civiele techniek Telecommunicatie Produktiemanagement 14 Landbouw en voedingsmiddelen Landbouw en voedingsmiddelen Gezondheid en veiligheid 15 Gezondheid en veiligheid Architectuur en ruimtelijke ordening Biotechnologie en de op nadruk De "bottom-up" benadering heeft duidelijk geleid tot een selectie van projecten die voornamelijk technologisch georiënteerd waren en niet zozeer gericht op bepaalde industriële sectoren. Dit hangt waarschijnlijk samen met de sterke rol van de universiteiten en de ontwikkelingsprogramma's zoals vastgelegd in het Besluit van de Raad. De COMETT- toewijzingen vormen een indicator van de kwalitatieve en kwantitatieve vraag op een bepaald gebied. De cijfers en trends laten zien dat: • de kwaliteit van de belangrijkste sectoren in de loop der jaren niet beduidend veranderd is de behoefte aan bedrij fsbij scholing op projectbasis sterk en snel kan variëren de selectiestrategie van COMETT gebaseerd is op een groot aantal criteria, die gezamenlijk niet tot prioriteit voor bepaalde sectoren lijken te leiden. afstemming met onderzoeks- • • Uit het ontbreken van duidelijke patronen (met uitzondering van het toenemende belang van Milieu en de betrekkelijke stabiliteit in bepaalde sectoren) kan de belangrijke 80 conclusie worden getrokken dat de huidige sectoriële trends in de vraag naar bijscholing weinig voorspellende waarde hebben voor de toekomst, zelfs niet op de middellange termijn. Ook wordt hierdoor bevestigd dat de voorzichtige "bottom-up" benadering van COMETT met betrekking tot sectoriële prioriteiten volledig op zijn plaats was. Het feit dat er geen "doelgebieden" waren vastgesteld, maar dat het volledig aan ondernemingen en instellingen voor hoger onderwijs werd overgelaten om gezamenlijk te bepalen op welke onderwerpen ze wilden samenwerken, lijkt dus een verstandige beslissing te zijn geweest, die mede heeft bijgedragen tot het succes en voortdurende innovatieproces als zodanig. Volledigheidshalve moeten ook enkele "top-down" initiatieven worden vermeld. Onder de "positieve acties" in 1991-1992 werd een bedrag beschikbaar gemaakt voor een aantal sectoriële studies van COMETT-projecten, alsmede voor een aantal experimentele workshops. Deze hebben sterk bijgedragen tot het inzicht in de sectoriële vraagstukken binnen COMETT11. Een andere sectorgerichte beslissing was het toekennen van prioriteit aan sectoriële AUEF's in de uitnodiging tot het indienen van voorstellen van 1992, waarbij het er voornamelijk om ging dat COMETT op het niveau van de sectoriële AUEF's zo veel mogelijk sectoren zou bestrijken. En ten slotte, als een rode draad door het programma, was er de nadruk op de afstemming van COMETT-activi teiten met andere Europese programma's, met name O&O-initiatieven, in sommige gevallen uitmondend in gezamenlijke actie. 11 Een overzicht van de studies alsmede nadere sectoriële informatie is te vinden in het rapport 'A sectoral view on COMETT. 81 6. Conclusies en belangrijkste resultaten 6. 1 Uitvoering van het Besluit van de Raad Als voornaamste conclusie van deze eindevaluatie van COMETT II moet worden gezegd dat het programma een groot succes is geweest. Dat wil niet zeggen dat er niet op bepaalde gebieden heroverweging en verandering nodig zou zijn. Aan de belangrijkste strategische eisen van het Besluit van de Raad inzake COMETT II is echter voldaan. COMETT II heeft de bijdrage van opleiding op het gebied van de geavanceerde technologieën tot de economische en sociale ontwikkeling van de Gemeenschap verbeterd door: • het ontwikkelen van lokale en regionale interfaces tussen bedrijfsleven en hoger onderwijs, en het vormen van interfaces op Europees niveau het verbeteren van de kwaliteit en de beschikbaarheid van cursussen • • het bevorderen, ontwikkelen en aanvaarden door het hoger onderwijs van het ervaringsleren via studentenstages bij het bedrijfsleven • het stimuleren van sociale en economische samenhang binnen Europa in het algemeen. COMETT II heeft de gezamenlijke ontwikkeling en het optimale gebruik van opleiding bevorderd door: het bedrijfsleven te betrekken bij de gezamenlijke ontwikkeling van cursussen • • onderwijs en opleiding op technologisch gebied beter aan te wenden als integraal onderdeel van het proces van technologieoverdracht • verbetering tot stand te brengen in het niveau en de toegankelijkheid van opleiding. COMETT II heeft het principe van gelijke kansen voor mannen en vrouwen toegepast en geëerbiedigd via de projecten die het heeft ondersteund. COMETT II heeft in belangrijke mate en rechtstreeks ingespeeld op de behoeften van KMO's: • door met name via de AUEF's een platform te bieden voor het verbeteren van bedrijfsrelaties, het vergroten van mogelijkheden voor technologieoverdracht en het verbreden van de Europese horizon van KMO's • via studentenstages, die de technische en economische ontwikkeling van KMO's en hun integratie in de bredere Europese markt hebben versneld • door middel van cursussen en onderwijsmiddelen, waarmee KMO's de ontwikkeling en instandhouding van hun technische vaardigheden hebben kunnen verbeteren. COMETT II heeft gezorgd voor een aanzienlijke Europese toegevoegde waarde door: • de ontwikkeling en in de meeste gevallen de vorming van internationale netwerken ten behoeve van betere samenwerking tussen universiteit en bedrijfsleven de belangrijke bijdrage aan de internationalisering van stage-activiteiten de Europese dimensie van de ondersteunde opleidingsactiviteiten • • • het sterke integratie- en cohesie-effect, in zowel economisch als sociaal opzicht, in 83 hoger onderwijs en opleiding op het gebied van de geavanceerde technologieën in heel Europa. 6. 2 Strategische aspecten in de toekomst Hoewel COMETT II zonder meer een succes is geweest, is er een aantal benaderingen, gebieden en activiteiten die door soortgelijke Europese initiatieven verder uitgewerkt zouden kunnen worden op basis van de ervaring die in de afgelopen vijf jaar is opgedaan: • Er is een overgang van een opleidings- naar een leer-gerichte aanpak te zien geweest, zowel in COMETT II als in bedrijfsscholing meer in het algemeen. Het bevorderen van een "leercultuur" en ontwikkelingen in de richting van de "lerende organisatie" leggen meer nadruk op het leerproces van individuen en teams. Ze vereisen meer en werkorganisatie. Dergelijke vergaande strategische verschuivingen zouden volledig moeten worden weerspiegeld in Europese onderwijs- en opleidingsinitiatieven. Ook vraagt dit om een nieuw soort opleiding voor docenten. aandacht voor kwesties leervermogen, motivatie als • Nauw verbonden met de accentverschuiving van opleiden naar leren is de tendens in sommige projecten van COMETT II om de puur technische leerelementen te plaatsen in een bredere strategie die zich richt op het verwerven van vaardigheden. Daarbij kwamen kwesties als opleiding op projectbasis, multidisciplinaire bekwaamheden en kerncompetenties van zowel individuen, teams en bedrijven aan de orde. Deze benadering verdient verdere uitwerking. • COMETT II heeft grote vooruitgang geboekt op het gebied van het verbeteren en waarborgen van de kwaliteit van het cursus- en materiaalaanbod. Het is van belang dat op deze ontwikkeling wordt voortgebouwd. In de operationele structuur van onderwijs- en opleidingsinitiatieven moet een integrale kwaliteitsbenadering worden geïntegreerd. Ook dit in de totstandbrenging van een doeltreffende " leercultuur". is een sleutelelement • Een centrale plaats in de door COMETT tot stand gebrachte betere samenwerking tussen universiteit en bedrijfsleven werd ingenomen door de ontwikkeling van permanente technologische scholing als kernonderdeel van de technologieoverdracht van universiteiten naar het bedrijfsleven. COMETT heeft aangetoond welke voordelen in het verschiet liggen als een instelling in staat is tot een geïntegreerde benadering van technologieoverdracht, variërend van advies en korte workshops tot omvangrijk contractonderzoek en zelfs joint ventures. Deze geïntegreerde benadering kan opnieuw worden beschouwd als een stap van "eenvoudige scholing" naar de ontwikkeling van een "lerende organisatie". • De Europese dimensie is vaak beschouwd als een van belangrijkste aspecten van de toegevoegde waarde van het COMETT-programma, die voor de deelnemers vaak indirecte voordelen met zich meebracht. Dit aspect dient te worden allerlei gewaarborgd en versterkt via meer structurele samenwerking in diverse Europese programma's. • Het is belangrijk om te waken voor "modegrillen" op opleidingsgebied; wat soms door kleine groepen wordt gepropageerd, is niet per definitie waar Europa behoefte aan heeft. 84 6. 3 Operationele aspecten in de toekomst De AUEF's van COMETT zijn wel de "ruggegraat" en een hoofdreden voor het succes van het programma genoemd. COMETT II heeft de aandacht gevestigd op een aantal operationele aspecten: • COMETT heeft laten zien hoe belangrijk het is dat deze netwerkknooppunten snel een juridische status moeten verwerven. Dat geeft meer stabiliteit en betere ontwikkelingsmogelijkheden. • De institutionele omgeving van een knooppunt speelt een centrale rol in het succes ervan. Vroegtijdig overleg over een goede vestigingsplaats geeft duidelijkheid ten aanzien van de verwachtingen die de diverse betrokken van het knooppunt hebben. • De respectieve verdiensten en voordelen van regionale (en Europese) AUEF's moeten worden erkend, zodat ieder soort samenwerkingsverband zijn eigen optimale bijdrage tot het Europese netwerk kan leveren. In het kader van COMETT hebben met name de mobiliteitsacties voor studenten hun doelstellingen kunnen verwezenlijken, vooral voor wat betreft het betrekken van het bedrijfsleven en KMO's bij het programma. • Het opgezette netwerk zou van nut kunnen zijn voor andere, minder succesvolle initiatieven op het gebied van stages in het bedrijfsleven. • Nu COMETT de aanpak van de studentenmobiliteit beheerst, zouden er extra ontwikkelingseisen voor universiteit-bedrijfsleven aan de mobiliteitsactiviteiten gesteld kunnen worden. • De plaatsing van personeel heeft in een aantal landen uitermate goed gefunctioneerd, en die positieve ervaring zou moeten worden aangewend voor nieuwe uitwisselingen. COMETT II heeft geleid tot de ontwikkeling van vele duizenden cursussen en een indrukwekkende hoeveelheid onderwijsmiddelen. De kwaliteitsverbetering in dit opzicht is reeds vele malen naar voren gebracht. • Het is belangrijk dat veel meer organisaties en personen toegang tot deze bronnen krijgen; marketing en verspreiding van het materiaal zou in de toekomst veel meer aandacht moeten krijgen. • Men zou moeten bedenken hoe programma's kunnen bijdragen tot de ontwikkeling van de "lerende organisatie", met name door gelegenheid te bieden voor praktijk- en on-line van opleidingsleveranciers, enz. "verkooptechniek" op projectbasis, opleiding, opleiding • Er moeten meer professionele interfaces voor interactie van universitaire opleiders met het bedrijfsleven worden ontwikkeld, bijvoorbeeld universiteiten in joint ventures met professionele opleidingsadviseurs, of nauwere samenwerking met instanties voor technologieoverdracht. 6. 4 Projectuitvoering Uit COMETT II kunnen enkele belangrijke conclusies worden getrokken op het gebied van projectmanagement, met name: • een goede behoeftenanalyse voordat het project volledig van start gaat is essentieel • goede voorbereiding en planning van een project is noodzakelijk; met name moet worden gestreefd naar volledig en algemeen inzicht in de doelstellingen van het project 85 • de intrinsieke risico's van transnationale onderwijs- en opleidingsprojecten moeten scenario's bestaan om het verloop onder worden onderkend; er moeten projectmedewerkers of het verlies van een partner op te vangen • beter inzicht in de werkelijke, en vaak onderschatte, "Europese overheadkosten" is belangrijk. Als men zich van deze en hiermee samenhangende kwesties bewust is, zal dat bijdragen tot verbetering van de kwaliteit van gezamenlijke opleidingsprojecten en de resultaten ervan. 86 Bijlage 1. Statistisch overzicht Dit is slechts een keuze uit de vele beschikbare statische gegevens. Meer details zijn te vinden in de verschillende rapporten die zijn verschenen (zie Bijlage 3). Het beknopte landenoverzicht van COMETT (Bijlage 2) bevat eveneens een kleine tabel per land. Hoofdst. A Ba Bb Bc Ca C Cc D Tabel 1. Verdeling van de projecten naar 'hoofdstuk' en jaar 1990 1991 1992 1993 1994 Totaal 366 | - ; 114 ; - ; - 480 351 j 148 j 194 j 181 j 176 1050 99 | - J - j - | - 99 138 | 328 I 726 ! 32 j 342 | 55 | 131 | - | - j 88 | 422 j 89 j 182 j 293 | - | - | 872 j 96 I 194 ; - | -| 146 j 617 j 95 182 - - 144 597 473 1017 1019 32 720 4890 Totaal 2382 j Opmerkingen1 (1) (2) Voor de betekenis van het woord " Hoofdstuk' zie onder COMETT-terminologie aan het begin van dit verslag, alsmede de hoofdstukken 2 tot en met 4. ^Hoofdstuk' D omvat ^ voorbereidende bezoeken', in 1992 een aantal positieve actieplannen en in 1993-1994 aanvullende steun voor de A UEF's. in 1990-1991 Vanaf 1991 konden aanvragen uit hoofde van de ^ Hoofdstukken' Ba, Bc, Ca alleen worden voorgelegd door A UEF's (goedgekeurd uit hoofde van "* Hoofdstuk' A in 1990 of 1991 ) - vgl. het in hoofdstuk 1 beschreven "pool-systeem'. Vanaf 1993 werden de aanvullende maatregelen uit hoofde van "* Hoofdstuk' D voorbehouden aan A UEF's die in 1990 werden goedgekeurd uit hoofde van * Hoofdstuk' A. (3) Het begrip ^project' heeft voor alle projecten en jaren niet dezelfde betekenis. Met name de pool-projecten ( ^ Hoofdstuk' Ba, Bc, Ca vanaf 1991) bevatten verscheidene deel-projecten. (4) De 32 aanvragen uit hoofde van "* Hoofdstuk' Cc waren opnieuw ingediende C-projecten die als mogelijke proefprojecten waren voorgedragen. 'Deze opmerkingen zijn ook van toepassing op een groot aantal andere tabellen. 87 Tabel 2. Verdeling van de goedgekeurde projecten per 'hoofdstuk' en jaar 1990 1991 1992 1993 1994 Totaal Hoofdst. ; 158 ; 246 j 13 j 66 I 123 j 191 j 30 j 49 | 876 j ; - j 148 | - \ 54 j 130 j - ï - j 88 | 420 | ; 49 ; ; - ; 172 j. 177 j -\ 67 j 154 ! 113 j - ! - j 555 ] -\ 86 ; 188 j - ; - ! 146 j 597 j - 175 - 92 179 - - 141 587 207 918 13 365 774 304 30 424 3035 A Ba Bb Bc Ca C Cc D Totaal Opmerkingen (1) Hoewel de meeste aanvragen voor pool-projecten werden aangenomen, werd over het algemeen het project slechts gedeeltelijk aangenomen. (2) De tabel geeft een weergave van de situatie op het moment van de beslissing. Na onderhandelingen over de contracten gingen sommige projecten uiteindelijk niet van start; ook werd een klein aantal na enige tijd gestopt. Tabel 3. Ontwikkeling van aanvragen en toekenning van stages (Ba) en uitwisselingen (Bc) 1990 1991 1992 | 1993 j 1994 Totaal Vraag Studenten stages Uitwisseling personeel Toekenning studenten stages Uitwisseling personeel Opmerking 16. 130 14. 558 j 26. 525 j 31. 820 | 33. 744 122. 777 420 215 j 512 j 427 j 327 1. 901 3. 777 5. 272 j 6. 926 j 7. 725 j 7. 940 31. 640 95 124 ; 140 ! 228 ; 252 839 Het aantal studenten dat stage liep, was in feite enigszins groter dan waarvoor goedkeuring werd verleend (zie hoofdstuk 4). Tabel 4» Verdeling van de financiële vraag per 'hoofdstuk* en jaar (in 1000 ECU) 1990 1991 1992 1993 j 1994 Totaal Hoofdst A Ba J?A Bc Ca C Cc D 82. 413 | - | 18. 973 j - j - 101. 386 103. 429 j 51. 413 \ 101. 765 j 725. 535; 725. 355 5/3. 5/0 5. 0P3 ! - | - ! -I - 8. 093 8. 669 | 3. 367; 9. 549 ; 7. 705; 5. 555 35. 439 19. 204 | 77. 4961 24. 400 j 35. 540 ; 24. 979 121. 859 286. 638 | 17. 607 | - | - j 2. 976 \ 1. 570 j 59. 763 j - | -j - j - | - - 375. 801 17. 607 6279 j 3. 775 74. 540 H M »/ 529. 029 j 73. W0 j 244. 150 j 77«. 362 ; 762. 554 1. 188. 235 Tabel 5. Verdeling van toewijzingen per "* hoofdstuk' en jaar (in 1000 ECU) 1990 1991 1992 1993 1994 Totaal Hoofdst A Ba /Jft Bc Ca C Cc D 21. 605 | - I 7. 607 ; - ] - 29. 212 10. 148 | 74. 279; 77. 705; 75. 497; 75. 954 79. 550 99 | 613 \ - | 907 \ - ; - ! - 946 \ 1. 680 \ 1. 762 2. 123 ! 6272 ! 7. 779 | 5. 767 j 6. 252 35. 591 ; 14. 770 \ - I -j 95 \ 248 \ 23. 288 \ -| -\ - ; -! - - 3. 461 j 2. 722 6. 526 99 5. 908 26. 897 58. 879 74. 770 7Yrtaa/ 85. 044 { 27. 646 | 56. 665 j 25. 793 ; 29. 720 227. 577 (1) Deze bedragen zijn gebaseerd op de situatie in de fase van het afsluiten van de contracten. (2) Voor meerjaren-projecten goedgekeurd; die het project duurde. in werkelijkheid werd het toegewezen bedrag uitgesmeerd over de verschillende (A, C, Cc) verwijzen de bedragen naar het jaar waarin het project werd jaren (3) Vanwege afrondingsverschillen is in een aantal totalen van tabel 7 en 8 het laatste cijfer anders. 89 Tabel 6. Verdeling van goedgekeurde projecten per land en jaar 1990 j 1991 1992 1993 1994 Totaal Land B D DK E F GR. *•• •• I IRL L NL P UK Totaal EG A CH FL IS N S SF Totaal EVA Totaal Opmerkingen 49 ; 88 j 24 j 61 | 166 | 63 j * • 76 | 47 j 4 j 49 j 38 ! 128 | 793 \ 23 j 5 | - I 2 | 6 | 28 | 20 j 84 j 877 ) 17 ; 43 ! 11 | 30 | 63 | 19 | 77 j 12 j 47 | 80 | 25 | •••••••*•« • 29 ! i. « •. 48 | 18 I 1 ! 23 j 30 ! 71 j 16 ; 76 ! 15 | 55 | 91 j 34 ! <i 63 ; 18 | - | 24 j 34 j 78 j 15 71 14 57 88 31 , , 61 17 3 22 34 84 116 355 76 250 488 182 285 116 8 139 161 422 455 \ 504 \ 497 2. 598 17 ; 23 | 2 | 4 | 20 | 17 j 17 | 700 j 555 ] 18 f 13 j 2 | 4 | 16 ! 20 j 20 | 93 j 19 12 1 4 16 20 20 92 597 j. 589 93 53 5 17 58 99 96 421 3. 019 37 | 16 j - | 21 | 25 ! 61 | 349 \ 16 | - | -j 3 | - | 14 I 19 | 52 j 401 j (1) De afkorting ^ EG' (Europese Gemeenschap) werd gebruikt omdat dit de officiële benaming was gedurende de langste tijd van COMETT II. (2) Het onderscheid tussen EG en EVA zoals dit bij de start van het programma (1990) bestond, werd aangehouden. (3) De landen verwijzen naar de locatie van de belangrijkste contractspartij tijdens de onderhandelingsfase. We willen er hier echter opnieuw op wijzen dat de COMETT-projecten internationaal van aard zijn en dat bij een typisch COMETT-project verschillende partners uit drie tot zes landen zijn betrokken. Tabel 7. Verdeling van toewijzingen per land en jaar (in 1000 ECU) 90 1990 j 1991 1992 1993 1994 Totaal Land B D 4. 374 j 898 ! 1. 895 j 926 j 1. 085 9. 178 • •• ••••* 10. 228 |. ,. « 2. 498 j. i. 7. 421 j. j. 3. 851 j i, 4. 035 28. 032 „,, DK E F GR I IRL L NL P UK 2. 843 | 742 j 1. 341 j 718 j 6. 188 | 1. 932 j 4. 325 j 2. 379 j 13. 743 | 3. 250 | 7. 681 j 4. 383 j 5. 478 | 1. 271 j 3. 031 j 1. 861 j 8. 414 j 1. 874 j 4. 746 j 2. 671 j 3. 633 | 1. 136 j 2. 280 j 1. 016 j 1. 035 | - | 150 | - | 5. 490 j 1. 058 j 2. 765 j 1. 435 j 3. 344 j 962 j 2. 063 j 1. 196 j 761 2. 497 4. 389 1. 862 2. 717 1. 213 170 1. 487 1. 515 6. 405 17. 321 33. 445 13. 503 20. 422 9. 278 1. 355 12. 235 9. 081 12. 826 | 3. 748 j 7. 979 j 4. 294 j 4. 162 33. 009 Totaal EG 77. 596 \ 19. 369 \ 45. 677 } 24. 730 j 25. 893 193. 265 A CH FL IS N S SF 1. 196 j i 572; - | 179 | 1. 107 | 2. 558 | 1. 836 | 719 ; i -j - | 42 | 861 | 656 j 2. 069 ; i 2. 599; 350 I 310 | 1. 680 | 2. 354 j 1. 629 j 828 ! i 858; 72 | 108 j 542 j 817 ; 837 j 896 5. 708 682 4. 711 10 93 631 704 811 432 732 3. 960 7. 295 5. 768 Totaal EVA 7. 448 j 2. 275 j 70. 997 j 4. 062 j 3. 827 28. 606 Totaal 85. 044 j 21. 647 j 56. 668 j 28. 792 ; 29. 720 221. 871 91 Tabel 8. Verdeling van toewijzingen per land en jaar (in 1000 ECU) Hoofdst. A } Ba/Bb/ I Ca C/Cc D Totaal Land Bc | ; ; ; 1. 035 | 2. 817 | 1. 410 j 3. 745 | 3. 937 j 11. 504 | 3. 089 j 8. 719 j 675 j 2. 315 j 595 I 2. 645 j 2. 505 | 7. 510 } 2. 088 j 4. 633 j 172 784 174 584 4. 265 | 13. 083 j 3. 995 j 10. 968 j 1. 134 B D DK E F GR I IRL L NL P UK Totaal EG A CH FL IS N S SF 1. 890 | 5. 621 I 1. 603 I 4. 089 j 2. 753 | 7. 496 j 2. 575 j 7. 015 j 690 | 3. 605 j 1. 262 j 3. 518 j 120 | • 105 | 45 | 1. 065 j 1. 455 ! 3. 804 ! 1. 685 j 4. 963 j 1. 350 ! 3. 687 j 1. 195 j 2. 470 ; 3. 860 ! i 24. 535 j j 14. 036 j i 75. 584 \ il 735 ; 2. 624 | 1. 130 | 1. 321 | 150 | 159 | 930 | 888; 52 | 210 j 1. 187 | 2. 357; 685 j 2. 251 j 3. 347 i j 22. 889 \ 826 | 867 ; 30 | 70 | 477 j 998 ; 740 | 10. 679 j i 64. 509 \ j 1. 336 | 1. 390 j 200 j 240 j 1. 318 I 2. 811 | 1. 845 j 9. 178 28. 032 6. 405 17. 321 33. 445 13. 503 20. 422 9. 279 1. 355 12. 235 9. 081 33. 009 193. 265 5. 708 4. 711 432 732 3. 959 7. 295 5. 768 28. 606 300 583 204 20 328 379 1. 087 •, 5. 748 187 2 - 53 47 241 248 778 Totaal EVA 4. 677 \ 10. 003 \ 4. 008 \ 9. 140 \ Totaal 29. 212 j 85. 587 | 26. 897 j 73. 649 j 6. 527 221. 871 92 Bijlage 2. Beknopt overzicht per land De hier volgende bladzijden bevatten een door COMETT opgesteld kort overzicht van de deelnemende landen. Verdere details zijn te vinden in de Nationale evaluaties van COMETT, alsmede in de ^ Nationale profielen'en de "* Regionale profielen' die als onderdeel van de begeleidende activiteiten werden opgesteld. De volgorde van de landen komt overeen met die in de tabellen van Bijlage 1. BELGIË Bevolking: 10,02 m. , Bevolkingsdichtheid: 328,4, BBP/hoofd: 16,2ppp. OVERZICHTSTABEL BELGIË (1990-94)2 Aantal Begroting AUEF's: Regionaal Sectorieel Studenten Docenten Cursussen Gezamenlijke opleidingsprojecten Proefprojecten Aanvullende maatregelen TOTAAL 3 4 1. 030 45 137 12 2 12 1. 035. 000 2. 530. 580 286. 340 1. 409. 500 2. 765. 000 980. 000 171. 558 9. 177. 978 1. Achtergrond: Wetgeving, programma's en activiteiten • • Er bestaat geen speciale wetgeving inzake samenwerking tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven. De grondwettelijke decentralisatie geeft in deze kwesties de belangrijkste rol eerder aan de gewesten dan aan de centrale regering. Dit geeft eveneens aanleiding tot aanzienlijke ongelijkheden in de van kracht zijnde wetgeving en de mogelijkheden in de diverse gewesten. Programma's en activiteiten omvatten: (1) dat wat tevoren door het Instituut voor Wetenschappelijk Onderzoek in Nijverheid en Landbouw werd uitgevoerd; een van die activiteiten ondersteunt voor 50% het toegepaste onderzoek in de industrie, hetgeen in veel gevallen universitaire deelneming insluit; (2) het werk van de Stichting Industrie-Universiteit; (3) permanente opleiding vanuit de Ingenieursopleidingen; (4) het onderzoek van de 11 gezamenlijke Onderzoekcentra, die gedeeltelijk zijn opgericht door het bedrijfsleven en nauwe banden onderhouden met universiteiten; (5) de 2 De rijen in deze tabel (en in soortgelijke tabellen voor de andere landen) verwijzen naar de volgende hoofdstukken: AUEF's: Hoofdstuk A; Studenten: Hoofdstuk Ba+Bb; Gezamenlijke opleidingsprojecten: Hoofdstuk Cb (met inbegrip van opleidingscursussen en onderwijsmiddelen); Proef Projecten: Hoofdstuk Cc (met inbegrip van opleidingscursussen en onderwijsmiddelen); Aanvullende maatregelen: Hoofdstuk D Docenten: Hoofdstuk Bc; Cursussen: Cursussen die uit hoofde van Hoofdstuk Ca worden ondersteund; 93 Nationale Raad voor Wetenschapsbeleid met leden uit de industriële en de universitaire wereld; (6) de technologie-bevorderende programma's van afzonderlijke gewesten. • Het universitaire onderwijzend personeel mag tot maximaal 20% van zijn tijd aan externe adviesdiensten besteden. Buiten de universiteiten bestaat een dergelijke voorziening op het niveau van het hoger onderwijs niet. De Vlaamse wetgeving voorziet in het financieren van permanente vorming als een basisactiviteit. Elke universiteit heeft haar eigen, gewoonlijk industrieel samenwerkingsverband, dat is tot stand gebracht om in bijzondere behoeften te voorzien. Geplande bedrijfsstages als onderdeel van universitaire studies zijn niet gebruikelijk, maar van toenemend belang in het niet-universitaire hoger onderwijs. intern, • De industriële genootschappen vormen het centrum van de activiteiten op het gebied van beroepsgerichte cursussen. Behalve bij de ingenieursopleidingen is men echter weinig gericht op het hoger onderwijs. In een aantal gevallen is er een vertegenwoordiging in besturen van instellingen van hoger onderwijs. Uit het bedrijfsleven afkomstige leerkrachten aan instellingen voor hoger onderwijs zijn een veel voorkomend verschijnsel, met name buiten de universiteiten. Grotere bedrijven hebben personeel dat contact met de universiteiten onderhoudt, vooral voor onderzoek. Het bedrijfsleven verschaft ongeveer 10% van de begroting voor het wetenschappelijk onderzoek van de universiteiten. 2. Nationale ontwikkeling van COMETT • De hoge deelnemingsgraad die COMETT I vertoonde, is in de periode 1993/94 teruggelopen, en wel van 10% tot 3%. Ook de deelneming van het bedrijfsleven werd minder. Tot voor kort namen Franstalige universiteiten nog niet volledig deel aan het programma, met slechts een AUEF in het gewest die zich uitsluitend met het gebied rond Luik bezighield en met stage-activiteiten voor studenten. De nieuwe AUEF "Wallonie-Bruxelles" biedt het vooruitzicht op grotere samenwerking met partners bij COMETT-activiteiten. Sectoriële AUEF's zijn goed vertegenwoordigd, met name in het Vlaamse gewest. AUEF's krijgen weinig financiële steun van de politieke autoriteiten. Het transnationale niveau van de projecten blijkt goed te zijn. 3. Netwerken • Ten aanzien van het gewestelijke Franstalige AUEF-netwerk waren zowel de geraadpleegde bedrijven als de studenten enigszins negatief over de toegevoegde waarde. Slechts 9% van de bedrijven stond positief tegenover de activiteiten inzake onderzoek naar opleidingsbehoeften (TNA, training needs analyses), terwijl 35% zich daarover negatief toonde. Ongeveer 24% zag de AUEF's als een hulp om opleiders duidelijk te maken welke opleidingsbehoeften er bestaan. Hoe dan ook, het bedrijfsleven beschouwt de AUEF als adviseur voor Europese projecten en als een trait-d'union met de universiteiten. • Het grensoverschrijdende element is de belangrijkste bijdrage van de AUEF's: 30% van de internationale respondenten was zich meer bewust geworden van het voordeel van samenwerkingsverbanden. 37% werd aangezet del te nemen aan Europese projecten. 57% van de industriëlen en 78% van de studenten waren van mening dat COMETT de Europese dimensie binnen de ondernemingscultuur verbeterde. • Men vond dat sectoriële AUEF's vergeleken met regionale AUEF's beter waren toegerust om TNA te verrichten en te werken aan mobiliteit en werving. • De AUEF's hebben samengewerkt met en synergie doen ontstaan tussen de meeste economisch gerichte en universitaire instellingen door samenwerking te steunen, terwijl zij tevens aan regionale en nationale projecten werkten. • De grootste kracht van de AUEF's is het verstrekken van regelmatige informatie, het organiseren van activiteiten op het gebied van mobiliteit, het geven van advies over Europese projecten, hun ontvankelijkheid voor vragen en hun rol als trait-d'union tussen universiteit en bedrijfsleven. De zwakke punten zijn, dat zij niet voldoende vertrouwd zijn met povere marketingmiddelen, beperkte mogelijkheden voor TNA en weinig actuele kennis van technologieën. 94 4. Mobiliteit • Het begrip mobiliteit heeft in België weinig betekenis, evenals de rol van bedrij fsstages door studenten als onderdeel van hun studie. De idee is echter veld aan het winnen. Was de situatie bij het begin van COMETT zo, dat veel meer studenten in België werden welkom geheten dan er vertrokken, nu is de toevloed in evenwicht dankzij de groeiende interesse van Belgische studenten om naar het buitenland te gaan. De meeste studenten gaan naar Duitsland of het Verenigd Koninkrijk. • Bedrijfsleven, universiteiten en studenten waren vrijwel voor 100% positief over activiteiten op het gebied van mobiliteit. Vooral kleinere universiteiten gebruikten stages als een eerste stap op de weg naar internationalisering en het krijgen van bekendheid in Europa. Zij werden geholpen hun onderwijs te actualiseren en eventuele studenten aantrekkelijkere mogelijkheden te bieden. • Aanvankelijk beschouwde het bedrijfsleven stages als "een gunst", nu wordt het gezien als een overeenkomst op voet van gelijkheid waarbij beide partijen voordeel hebben. Thans bieden bedrijven bieden regelmatig stages aan. Stagevoorwaarden, werkprogramma's en duur zijn verbeterd. • Ondanks een relatief goede deelneming wordt de mobiliteit van het personeel nog steeds als onvoldoende beschouwd. Stages vinden meestal plaats vanuit Belgische afdelingen voor toegepaste wetenschap naar buitenlandse bedrijven. 5. Opleiding • Over de ontwikkeling van opleidingscursussen was 45% van de antwoorden positief. De toegevoegde waarde die de internationale dimensie bood, was zeer groot. Er vond een innoverende hervorming van de projecten plaats, waarvoor multi-media en opleiding van instructeurs aangewend werden. • Ongeveer 68% van de ondervraagden gaf aan dat de kwaliteit en het niveau van de opleiding waren verbeterd en 57% dat een Europese dimensie aan de bedrijfscultuur was toegevoegd. 49% wees op de toegang tot een veel grotere schat aan informatie voor de ontwikkeling van opleidingscurussen, 46% op een betere toegang tot technologieën en 40% op de verbeteringen van de kwaliteit van het werk. COMETT verbeterde niet alleen de kwaliteit, maar ook de verscheidenheid aan aangeboden opleidingen. 6. Totaaleffect • Slechts 15% van de ondernemingen was van mening dat COMETT hun houding ten aanzien van de universiteiten had veranderd. Echter 40% had de werkzaamheden als onderdeel van een strategie voor internationalisering gebruikt. Concerns meenden dat COMETT veel meer onder de aandacht gebracht moest; het genoot te weinig bekendheid. • Van diegenen die stage liepen was 96% tevreden, hetgeen ook gold voor 80% van diegenen die een opleiding volgden. De internationaliserende invloed die -met name kleine en gespecialiseerde- universiteiten ondergingen was groot. • Globaal genomen was 54% van de ondernemingen van mening, dat COMETT een positieve invloed had op hun internationalisering, 35% zag een positieve invloed op hun technologie en 28% constateerde een positieve invloed op de kwaliteit van de arbeid. Van de ondernemingen vond 32% dat COMETT voordelen bood op regionaal niveau en 18% zag voordelen op nationaal niveau. • Over het geheel genomen maakte COMETT de deelnemers bewust van de mogelijkheden in Europa en het potentieel aan internationale samenwerking. 95 DUITSLAND Bevolking: 80,27 m. , Bevolkingsdichtheid: 224,9, BBP/hoofd: 18,3 ppp. OVERZICHTSTABEL DUITSLAND (1990-94) Aantal Begroting AUEF's: Regionaal Sectorieel Studenten Docenten Cursussen Gezamenlijke opleidingsprojecten Proefprojecten Aanvullende maatregelen TOTAAL 19 8 3. 937. 000 4447 11. 096. 640 48 407. 250 357 3. 089. 000 33 6. 426. 500 5 44 2. 292. 185 783. 644 28. 032. 219 1. Achtergrond: Wetgeving, programma's en activiteiten • De 3de Kaderwet op het Hoger Onderwijs bekrachtigt de structuur van de verschillende onderdelen van het hoger onderwijs. Veel van het hoger onderwijs en het ermee verbonden R&D wordt centraal niveau gefinancierd. • • Het BMFT stimuleert en (Bundesministerium für Forschung und Technologie) steunt samenwerkingsactiviteiten tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven, met inbegrip van het financieren van het leren omgaan met overdracht van technologie en ontwikkeling van consortia voor samenwerking tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven. Het in dienst nemen van R&D-personeel door kleine en middelgrote ondernemingen wordt eveneens gesteund. De deelstaten hebben ook eigen, afzonderlijke programma's. In de afgelopen tien jaar zijn de instellingen voor hoger onderwijs steeds meer betrokken geraakt bij de overdracht van technologie, waarbij vaak centrale bureaus en full-time-personeel adviserende en ondersteunende diensten verleenden aan faculteit en ondernemingen. Fachhochschulen hebben bijzonder goede regionale en industriële activiteiten ontplooid. Stages in het bedrijfsleven vinden steeds meer plaats als een onderdeel van de studieprogramma's. Ook individuele contacten tussen universiteit en bedrijfsleven zijn wijd verbreid. De Fraunhofer-instituten hebben de kloof tussen het hoger onderwijs en het bedrijfsleven helpen overbruggen. Op het niveau van de Lander werden regionale instellingen opgericht die verantwoordelijk zijn voor activiteiten op het gebied van technologieoverdracht. Vaak beschikken vakbonden binnen hun muren over bureaus voor overdracht van technologie. • Kamers van Koophandel en Fabrieken hebben met instellingen voor hoger onderwijs, met name de Fachhochschulen, afspraken voor samenwerking gemaakt op gebieden als research, technologie, bij en nascholing en voortgezette opleiding. Er is een groot aantal op initiatief van het bedrijfsleven opgerichte stichtingen en researchgenootschappen die universitair/industriële activiteiten steunen en financieren. Het bedrijfsleven levert 2 tot 3% van het extern gefinancierde onderzoek in het hoger onderwijs. 2. Nationale ontwikkeling van COMETT • Duitsland was een zeer aarzelende deelnemer aan COMETT I, met als gevolg een gering geografisch en technisch bereik door slechts 2 regionale, 2 gemengde en 7 sectoriële AUEF's. De uitnodiging tot het indienen van voorstellen uit 1992 zorgde voor een veranderde Duitse situatie; er kwamen 27 96 AUEF's waarmee alle regio's werden bereikt en alle Lander rechtstreeks in verbinding kwamen met COMETT. Het Nationale profiel van Duitsland constateert, dat de sectoriële AUEF's verantwoordelijk waren voor de overdracht van internationale kennis en technologie en actiever op het gebied van permanente opleiding. 3. Netwerken • De regionale AUEF's hebben gezorgd voor een constante samenwerking tussen universiteiten, verenigingen en ondernemingen. Dit maakt het bedrijven uit de regio mogelijk toegang te krijgen tot Europees onderwijs, opleiding en S&T-programma's. Zij vestigen eveneens de aandacht op een grotere betrokkenheid van instellingen van hoger onderwijs bij permanente opleiding en ontwikkelen hogere cursussen voor permanente opleiding en kortdurende cursussen. • De kracht van de AUEF's is gelegen in: (1) deelneming van partners uit alle delen van Duitsland; (2), sponsoring en bemiddeling van en zorg voor studenten; (3) toegang tot Europese samenwerking voor middelgrote bedrijven; (4) stimuleren van een groeiende samenwerking bij Europese partners - regelmatige informatiebulletins, deelneming aan handelsbeurzen enz. ; (5) het geven van Ca-cursussen (korte cursussen) en coördineren van grotere grensoverschrijdende projecten. • Hun zwakte is: (1) slechts een van de 27 AUEF's heeft een juridisch onafhankelijke status; (2) er is meer betrokkenheid vanuit het midden- en kleinbedrijf nodig evenals op kleine en middelgrote ondernemingen gerichte R&D-opleiding. 4. Mobiliteit • Tijdens COMETT II heeft het aantal studiebeurzen het niveau bereikt van andere grote EU-leden en ontstond er een evenwicht tussen binnenkomende en naar elders vertrekkende studenten. Op alle fronten werd de deelneming van Duitsland als succesvoller beschouwd. Weinig belangstelling was er echter voor uitwisseling van personeel, met name vanuit het bedrijfsleven. • COMETT biedt jonge studenten positieve indrukken van hun Europese praktijkopleiding die werkt als een vermenigvuldigingsfactor voor de samenwerking tussen universiteit en bedrijfsleven. Deze studenten zullen later de invoering van innoverende ideeën vergemakkelijken, met name in de kleine en middelgrote ondernemingen. Terwijl het realiseren van een praktijkopleiding in het bedrijfsleven tussen instellingen van hoger onderwijs en het bedrijfsleven in een gunstige situatie verkeert, verkeert de personeelsuitwisseling (Bc) nog in een onderontwikkeld stadium. De bereidheid van de kant van de studenten om hun praktijkopleiding in het buitenland af te ronden is sterk toegenomen. • Ondernemingen hebben positieve ervaringen opgedaan met stagiaires van Europese universiteiten. Dit toekomst zal een garantie vormen voor de bereidheid van het bedrijfsleven om praktijkopleidingsplaatsen aan te bieden. De nieuwe Lânder kunnen maar een gering aantal praktijkopleidingsplaatsen aanbieden. in de • De uitwisseling van personeel tussen universiteiten en bedrijfsleven wordt bemoeilijkt, niet alleen door een aantal wettelijke raamvoorwaarden, maar ook door de opzet van de inhoud van de praktijkopleiding. Uitlenen van personeel is financieel niet aantrekkelijk voor technici uit het bedrijfsleven, en door de behoefte aan langere periodes van beschikbaarstelling is het vrijwel te verwaarlozen. 5. Opleiding • Samenwerking tussen universiteit en bedrijfsleven op het gebied van onderwijs en verdere opleiding verkeert nog in een weinig ontwikkeld stadium. De groeiende inbreng van Duitse voorzieningen bij de coördinatie van Europese cursussen en proefprojecten toont, dat de COMETT-aanpak steeds meer wordt geaccepteerd. COMETT-projecten vormen een zinvolle aanvulling op bestaande plannen op bepaalde gebieden als milieubescherming e. d. • COMETT-initiatieven in Duitsland vergroten het beschikbare opleidingsaanbod, met name ten aanzien van onderwerpen die te maken hebben met de verwerkelijking van de interne EU-markt. De Duitse deelneming aan kortdurende opleidingscursussen is gedurende COMETT II constant gebleven. Ondanks een goede betrokkenheid van het bedrijfsleven, gingen cursussen uit van traditionele onderwijsmethodes. Zij vormden een goede aanvulling op andere EG-programma's. Gezamenlijke opleidingsprogramma's liepen in aantal terug. Duitsland was gastheer van vier proefprojecten. Positieve actieplannen werden aangewend voor de integratie van de nieuwe Lander; zij behelsden • 97 bijstand bij de voorbereiding van offertes, financiële steun voor studentenstages, alsmede steun voor studiebezoeken, conferenties, studies over de samenwerking hoger onderwijs/bedrijfsleven, enz. 6. Totaaleffect • Het overleg tussen universiteit en bedrijfsleven kende een duidelijke opleving. Daarin speelde COMETT een bepaalde rol. De belangrijkste onderwerpen en activiteiten hadden betrekking op: (1) de eisen die in de toekomst aan instellingen van hoger onderwijs zullen worden gesteld met het oog op de Europese integratie; (2) opvattingen over voor beide partijen gunstige samenwerking tussen instellingen van hoger onderwijs en bedrijfsleven; (3) nieuwe onderwijsopvattingen in het licht van het toenemend aantal studenten; (4) herstructurering van het academische systeem met het oog op verkorting van de studieduur; (5) sterkere gerichtheid van het derde-niveau-onderwijs op de praktische eisen van het beroeps- en bedrijfsleven; (6) verbetering van de betere erkenning van de buitenland studietijd en de aldaar verkregen kwalificaties; (8) stimulerende bijdrage van COMETT aan transnationale Europese samenwerking in centra voor technologieoverdracht; (9) via samenwerking van AUEF's en centra voor technologieoverdracht ontstaat de mogelijkheid onderzoek en ontwikkeling te koppelen aan permanente scholing, dat met name de kleine en middelgrote ondernemingen ten goede komt. DENEMARKEN Bevolking: 5,16 m. , Bevolkingsdichtheid: 119,8, BBP/hoofd: 16,6ppp. OVERZICHTSTABEL DENEMARKEN (1990-94) AUEF's: Regionaal Sectorieel Studenten Docenten Cursussen Gezamenlijke opleidingsprojecten Proefprojecten Aanvullende maatregelen TOTAAL Aantal Begroting 3 2 675. 000 909 2. 142. 310 24 54 9 2 12 172. 970 595. 000 1. 647. 000 998. 330 173. 972 6. 404. 582 1. Achtergrond: wetgeving, programma's en activiteiten • Na de Tweede Wereldoorlog was het hoger onderwijs niet langer in Kopenhagen geconcentreerd; nieuwe universiteiten werden opgericht in Aarhus, Odense, Alborg en Roskilde. Technische studies en onderzoek verbreidde zich van de Deense Technische School tot Aalborg. Het Deense Instituut voor Technologie verricht eveneens veel toegepast onderzoek. • De Wet op de bevordering van de industrie van 1990 stelde een wettelijk kader vast voor toenemende samenwerking tussen het private bedrijfsleven en de onderzoekinstellingen van de overheid. • Onafhankelijke instellingen - de netwerken voor technologische dienstverlening - verrichten fundamenteel onderzoek voor het bedrijfsleven. Het Onderzoekprogramma voor de industrie biedt jaarlijks financiële steun aan ongeveer 50 PhD-studenten die zich bezighouden met projecten over samenwerking tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven. De Deense Academie voor onderzoek steunt eveneens studenten die in het bedrijfsleven bezig zijn met hun proefschrift. Verscheidene R&D- 98 programma's bevorderen de samenwerking hoger onderwijs-bedrijfsleven op bepaalde terreinen. • De meeste universiteiten hebben een belangrijke functie op het gebied van de samenwerking met het bedrijfsleven. Er zijn vier science parken. 2. Nationale ontwikkeling en COMETT • De belangstelling voor COMETT-activiteiten was in 1990 groot, liep vanaf 1990 terug en is thans slechts middelmatig. Het COMETT-informatiebureau heeft goed werk verricht met instellingen van hoger onderwijs en met bedrijven. De in juni 1993 in Aalborg gehouden internationale conferentie over samenwerking tussen instellingen van hoger onderwijs en bedrijfsleven was een groot succes. 3. Netwerken • Tijdens COMETT II waren er vijf AUEF's actief (drie regionale en twee sectoriële AUEF's - opleidingstechnieken en vervoer), terwijl er uit hoofde van COMETT I slechts twee waren. Het succes van de AUEF's leek afhankelijk te zijn van de doelstellingen van de gastorganisatie, dat wil zeggen overdracht van R&D naar het bedrijfsleven in ruil voor onderzoek en onderwijs voor studenten. Degenen die met plaatselijke bedrijven werkten, hebben bereikt dat gediplomeerde AUEF-leden beter werden geaccepteerd, zij hebben belangstelling gewekt voor in bedrijven werkzame universitaire onderzoekers, opleidingsprogramma's uitgevoerd, voor de bedrijven wegen gebaand waarlangs deze toegang tot universitaire kennis kregen en tevens een bredere samenwerking tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven tot stand gebracht. AUEF's die zich alleen gericht hebben op studentenstages, zonder een duurzame gestructureerde betrokkenheid vanuit het bedrijfsleven bleken veel zwakker te staan, maar zij waren wel nuttig voor student en bedrijf. • Door regionale AUEF's werd geen TNA3 verricht. De bedrijven vonden ofwel AUEF-personeel daartoe niet geschikt of waren van mening dat het om een zich binnen de onderneming afspelende activiteit ging. Een van de sectoriële AUEF's voerde op uitgebreide schaal TNA uit als uitgangspunt voor activiteiten. • De sterke kanten van de AUEF's waren: (1) het lidmaatschap van het Europese inter-AUEF-netwerk, dat met Noord-Europa goede en met Zuid-Europa zwakke verbindingen onderhield. • De zwakke punten omvatten: (1) gebrek aan economische haalbaarheid; (2) de meeste AUEF's bereikten het bedrijfsleven slechts indirect en alleen via incidentele contacten; (3) onzekerheid leidde tot groeiend personeelsverloop waardoor de netwerken verzwakten; (4) de betrokkenheid van het bedrijfsleven is gering en vindt vaak louter op ad hoc basis plaats. 4. Mobiliteit 88% van de studiebeurzen werd bestemd voor het uitzenden en slechts 8% voor het ontvangen van. studenten. Er vonden slechts 24 uitwisselingen van personeel plaats, waarbij in 87% van de gevallen personeel werd uitgezonden. Studentenuitwisselingen hebben op grote schaal tot gevolg gehad dat bedrijven meer open werden, hoewel een betere kwaliteitscontrole van studenten nodig kan zijn. Waar sprake was van de uitwisseling van een werknemer, was deze uitwisseling succesvol. 5. Opleiding • Er werden zestien korte cursussen (Ca) en negen lange projecten (Cb) georganiseerd. Bij deze laatste was de deelneming van het bedrijfsleven en de vakbonden groot en open, terwijl op grote schaal methodes voor afstandonderwijs werden toegepast. Er werden twee proefprojecten (Cc) gestart; het ene beoogde de ontwikkeling van het gebruik van ICT bij open en afstandsonderwijs, het andere ontwikkelde leermateriaal voor de vervoersector. • Opleidingsprojecten die door organisaties met specifieke opleidingsbehoeften werden ontwikkeld, functioneerden goed en versterkten de contacten met partners. Buiten de groep partners konden geen cursussen aan de man gebracht worden. Voor de onderwijsinstellingen gold, dat als zij eenmaal 3 TNA = Training Needs Analysis (Onderzoek naar opleidingsbehoeften). 99 geïnteresseerd waren, de vraag naar opleiding kleiner bleek te zijn dan verwacht. Projecten met adviesbureaus boekten binnen hun eigen interessesfeer veel succes; dit vanwege (a) de grotere omvang van de projecten en de uitgebreidere Europese samenwerking; (b) de competentie van de managers en hun renommée op het gebied van opleiding; (c) de nauwere samenwerking met de eindgebruiker. • De vraag naar opleiding is aan verandering onderhevig; bedrijven zijn hun opleidingsafdelingen aan het ontmantelen en hun aandacht aan het verleggen van algemene vorming naar meer beroepsspecifieke en bedrijfsgerichte opleiding, met een meer resultaatgerichte aanpak. Opleiding is maatwerk, bedrijfseigen aan het worden. Een AUEF ging over tot het ontwikkelen van opleiding, nadat er via een R&D-contact nauwere samenwerking met het bedrijf was ontstaan. • COMETT-kwaliteit is groot, maar de omvang van de activiteiten is gering. Op regionaal niveau echter geven de autoriteiten steeds meer steun voor permanente scholing en opleiding inzake economische ontwikkeling. Op dit gebied heeft COMETT een bepaalde rol gespeeld. 6. Totaaleffect • Het Deens Nationale rapport vermeldt dat "Het programma nooit een echte economische doorbraak beleefde. Het studentenuitwisselingsprogramma kende het meeste succes. De behoefte aan coördinatie lag meer op nationaal niveau en was duidelijk voelbaar. " De uiteindelijke Nationale evaluatie vermeldt in dezelfde trant, dat de specifieke nationale betrokkenheid en steun "erg bescheiden" was geweest. Dit heeft de COMETT-activiteiten beïnvloed. Een ministerie zou dit alles onder zijn hoede moeten nemen, de verantwoordelijkheden zouden duidelijk moeten worden afgebakend en er zou ook een informatiecentrum moeten worden opgericht. • Vooral universiteiten en technische scholen hebben baat gehad bij COMETT. De aandacht was vooral gericht op de behoefte aan opwaardering van kwalificaties in het bedrijfsleven en het belang van technologie-opleidingen op hoog niveau. COMETT is echter slechts een van de middelen die de regering hiertoe kan aanwenden. In Denemarken heeft COMETT niet alleen de "Wet op de permanente educatie" en het "Onderzoekersprogramma voor de industrie" gesteund, maar ondervond er ook zelf steun van, zodat er enige synergie werd bereikt. • SPANJE Bevolking: 39,06 m. , Bevolkingsdichtheid: 77,4, BBP/hoofd: 11,96 ppp. OVERZICHTSTABEL SPANJE (1990-94) Aantal Begroting AUEF's: Regionaal Sectorieel Studenten Docenten Cursussen * Gezamenlijke opleidingsprojecten Proefprojecten Aanvullende maatregelen TOTAAL 12 6 2. 505. 000 2. 595 7. 025. 867 82 484. 470 244 2. 088. 200 21 3. 633. 050 2 33 1. 000. 000 584. 018 17. 320. 605 100 1. Achtergrond: wetgeving, programma's en activiteiten • De Ley de Reforma Universitaria (LRU) van 1983 bood het wettelijke kader voor volledige samenwerking van universiteiten met de private sector zowel ten aanzien van onderzoeksprojecten als van opleiding - dit echter binnen de specifieke wettelijke regelingen voor iedere afzonderlijke universiteit. • Verdere wetgeving in 1984 en 1986 gaf volledige goedkeuring aan deelneming van het onderwijzend • personeel aan gezamenlijke activiteiten van universiteit en bedrijfsleven. In 1986 opende de Ley de Fomento y Coordinación General de la Investigación Cientifica y Técnica de weg voor gezamenlijke activiteiten van overheid en private sector op nationaal en internationaal vlak. • Dit werd in praktijk gebracht door het in 1988 opgestelde Plan Nacional de Investigación Cientifica y Desarrollo Tecnológico dat: 74 eenheden voor technologieoverdracht oprichtte, in de meeste gevallen gestationeerd in universiteiten en onderzoekinstellingen van de overheid: de OTRI het PRTRI-programma opzette als stimulans voor een snelle industriële toepassing van technische vooruitgang het programma Proyectos Concertados lanceerde ter bevordering van R&D-activiteiten in het bedrijfsleven acties steunde ter aanmoediging van uitwisseling van onderzoekpersoneel tussen onderzoekcentra en bedrijfsleven. • Er werden steeds meer afstudeerscripties geschreven op basis van werk dat in de R&D-afdelingen van bedrijven was verricht. Evenzo bevatten kandidaats/ doctoraalopleidingen steeds vaker een stage periode in het bedrijfsleven. 2. Nationale ontwikkeling van COMETT • De belangstelling voor transnationale stageplaatsen is snel gegroeid. De belangstelling voor opleidingscursussen en multimediale activiteiten trok minder belangstellenden. In 1990 was het aantal voorgelegde projecten geringer dan tijdens COMETT I, maar dit nam in 1991 en 1992 weer toe dankzij het werk van de AUEF's. Men is van mening, dat de acceptatie en kwaliteit van projecten in de loop van COMETT II is toegenomen. Ook de Spaanse deelneming aan niet door Spanje geleide projecten nam toe. • De meeste Spaanse universiteiten namen deel aan COMETT II samen met ongeveer 800 bedrijven; deze laatste waren actiever dan in COMETT I. Ook vakbonden stelden zich actiever op. Geografisch gezien was de regio centrum-noord veel sterker dan de regio centrum-zuid; de regionale ontwikkelingsorganisaties waren in het noorden een bijzonder sterke ruggesteun. Via positieve actieplannen werd getracht activiteiten te ontwikkelen in de regio centrum-zuid. 3. Netwerken Er zijn 12 regionale, 5 sectoriële en een gemengde AUEF in Spanje; zij zijn voor het merendeel geconcentreerd in het noorden en oosten en zijn een weerspiegeling van de regionale industrialisatie. Acht AUEF's werden opgezet als non-profit "Fundaciones". • De regionale AUEF's functioneerden als informatie- en beheerstructuren voor EG-programma's, bijzonder op het gebied van menselijk potentieel, onderwijs en opleiding, en eveneens als organisatoren van internationale opleidingscursussen voor universiteitsstudenten. Samen met de sectoriële AUEF's verschaften zij een technologische opleidingen, opleidingscycli in bedrijven, nieuw en dynamisch onderwijsmateriaal, enz. internationale visie op • AUEF's steunden het bedrijfsleven bij het vaststellen van hun opleidingsbehoeften door TNA's te introduceren en de methodologische aanpak te bepalen, door hulp te bieden bij opleidingsplannen en keuzes te maken tussen diverse opleidingsmogelijkheden, door verscheidene bedrijfsonderzoeken samen te voegen en vervolgens een nauw op elkaar aansluitend opleidingsaanbod uit te werken. Deze activiteiten waren bijzonder belangrijk gezien de kleinschalige structuur van de Spaanse industrie. • AUEF's zijn van belang geweest bij het opzetten van transnationale contacten voor de deelnemers, met name kleine en middelgrote ondernemingen. Bedrijven kregen eveneens tot opleidingsprodukten van Europees niveau, terwijl zij via buitenlandse studenten een ruimere internationale visie verwierven. toegang 1 01 • De resultaten van de sectoriële AUEF's waren: een transnationale visie voor de deelnemers, Europese werkgroepen, opleidingsprogramma's op Europees niveau en cursussen van het derde niveau, een analyse van de sectoriële technologieën en van vraag en aanbod op het gebied van opleiding, alsmede een internationaal vergelijkend onderzoek naar de situatie in Spanje, een communicatienetwerk en een data base voor opleiding en technologie en een middel om het technologisch niveau van de bedrijven binnen de AUEF te verhogen. • De sterke kanten van de AUEF's zijn: kwaliteit van de geleverde diensten, ervaring met kennis en beheer van Europese opleidingsprojecten, bevordering van nationale en internationale contacten, een Europese uitstraling van de AUEF's, kennis van regionale en sectoriële behoeften van bedrijven, betrekkingen met regionale bestuurders en breder aanbod van diensten. • De zwakke kanten zijn: niet voldoende personeel, beperkte financiële middelen, gebrek aan uniformiteit van juridische structuren, uiteenlopende universitaire regelingen inzake opleidingsduur bij bedrijven (slechts een gering erkent die cursusduur), een niet-innoverende industrie hetgeen leidt tot geringe vraag naar diensten. 4. Mobiliteit • De programma's voor mobiliteit van studenten waren van zeer groot belang. Zij zorgden ervoor, dat COMETT een ruime bekendheid kreeg; zij ontwikkelden niet alleen een nieuwe formule voor samenwerking tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven met betrekking tot studenten, maar verbeterden ook hun beroepsmatige toekomst. Dergelijke studenten zullen een belangrijke bron van innovatie in de Spaanse ondernemingen vormen. • Zij ontwikkelden nieuwe methodes van technologieoverdracht in de vorm van kennis, technieken en modellen; door aandacht te geven aan beroepsstages en het aanbieden van nieuwe vormen van her- en bijscholing van arbeidskrachten plaatsten zij de betrekkingen tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven in een arbeidsmarktcontext. • • Zij hebben een vergelijkend aspect aan de betrekkingen tussen het Europese hoger onderwijs en het bedrijfsleven weten te geven en de taalvaardigheden verbeterd, waardoor andere vormen van transnationale samenwerking tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven werden vergemakkelijkt. In werkelijkheid is er echter weinig veranderd, ook al zijn sommige universiteiten overgegaan tot co- validering en het aanvaarden van stageperiodes. In het algemeen hebben universiteiten geen procedures gecreëerd voor universitaire erkenning van stages. Evenzo hebben ondernemingen behoefte aan een duidelijke wettelijke basis om hun medewerking te geven aan dergelijke door de universiteiten erkende stageperiodes. 5. Opleiding • De toename van het aantal cursussen was beperkt. Echter de kwaliteit van de cursussen was in COMETT II aanzienlijk verbeterd. Dit was het gevolg van een betere vaststelling van de vraag door behoeftenanalyse. • COMETT heeft eveneens ertoe bijgedragen dat aan de behoefte aan gespecialiseerde technologische opleiding op hoog niveau werd voldaan. In sommige gevallen heeft COMETT geholpen opleidingsactiviteiten op regionaal niveau te stimuleren, alsmede de benodigde financiën voor verdere opleidingsactiviteiten los te krijgen. • Het COMETT-netwerk voor opleidingsactiviteiten (transnationale aspecten, evaluatie, kwaliteit enz. ) werden met andere activiteiten samengevoegd, in sommige gevallen met regionale activiteiten. 6. Totaaleffect • COMETT heeft de discussie en activiteit met betrekking tot transnationale ontwikkeling, analyse van de behoeften aan vaardigheden en aanwending van nieuwe opleidingstechnieken uitgebreid. In sommige regio's heeft het de eerste formele samenwerking tussen universiteit en bedrijfsleven tot stand gebracht. In andere regio's heeft het een internationaal aspect aan de discussie toegevoegd. • Ten aanzien van de betrekkingen tussen universiteit en bedrijfsleven heeft COMETT op de volgende gebieden invloed gehad: (1) het koppelen van TNA aan het ontwikkelen van opleiding voor bedrijven; (2) het verbeteren van bedrijfsbeslissingen via betere informatie over beroepsopleiding; (3) ondernemingen, met name kleine en middelgrote ondernemingen, steunen bij hun eerste contact met universiteiten; (4) het begrip krijgen voor de invloed van opleidingsactiviteiten op bedrijven; (5) de 1 02 universitaire waarde van opleidingscursussen in de industrie en het aanwenden van cursussen bij technologieoverdracht naar bedrijven. Op nationaal niveau heeft COMETT een bijdrage geleverd aan het "Europeaniseren" van deze activiteiten op het gebied van samenwerking tussen universiteit en bedrijfsleven. FRANKRIJK Bevolking: 57,21 m. , Bevolkingsdichtheid: 105,2, BBP/hoofd: 17,25 ppp. OVERZICHTSTABEL FRANKRIJK (1990-94) AUEF's: Regionaal Sectorieel Studenten Docenten Cursussen Gezamenlijke opleidingsprojecten Proefprojecten Aanvullende maatregelen TOTAAL Aantal Begroting 21 10 4. 265. 000 5. 831 12. 624. 370 71 459. 430 469 3. 995. 000 49 9. 468. 000 3 65 1. 500. 000 1. 133. 614 33. 445. 414 1. Achtergrond: wetgeving, programma's en activiteiten • De Loi Edgar Faure (1969) en de Loi Savary (1984) boden het kader voor de betrekkingen tussen universiteit en onderneming. Universiteiten kunnen met industriepartners publieke of private organisaties oprichten. Het universiteitspersoneel kan tijdelijk overgeplaatst worden naar het bedrijfsleven. De staf mag voor derde partijen werken. De Groupements d'Intérêt Public (GIP's) zijn heel in het bijzonder bedoeld voor gezamenlijke onderzoekprogramma's. Sinds 1967 heeft ANVAR (Agence Nationale pour la Valorisation de la Recherche) de universiteiten actief geholpen bij het oprichten van bedrijven. Verscheidene commissies werken op hoog niveau mee ter bevordering en versnelling van de samenwerking tussen universiteit en bedrijfsleven. • • Verschillende universiteiten, met name Grenoble en Compiègne hebben samenwerkingsverbanden opgericht of sponsoring bevorderd voor de ontwikkeling van cursussen voor beroepsopleiding. De bedrijven zijn sterk vertegenwoordigd in onderwijscommissies. Stages in bedrijven zijn nu reeds verplicht voor het overgrote deel van het technisch, engineering- en economisch en administratief onderwijs. De wetten van 1971 en oktober 1985 hebben een breed aanbod aan permanente vorming bevorderd met behulp van universiteiten. • Grote bedrijven hebben een "campusmanager" aangesteld voor de contacten met universiteiten, met name inzake de stages. 2. Nationale ontwikkeling van COMETT • De steun van de nationale COMETT-commissie en het COMETT-informatiecentrum was voor de volledige ontwikkeling van COMETT in Frankrijk van vitaal belang. De wetgeving op het gebied van beroepsopleiding die nu al meer dan 20 jaar deze vorm heeft, is eveneens cruciaal gebleken. De sterke activering van hogeronderwijs-instellingen en ondernemingen, vaak via de AUEF's, was eveneens van betekenis. • Bij de uitnodiging voor het indienen van voorstellen van 1990 daalde de deelneming van Frankrijk in COMETT (van 28% naar 21%), hetgeen grotendeels toegeschreven moest worden aan het feit dat 1 03 andere landen hun achterstand inliepen. In 1993 en 1994 was Frankrijk echter van alle deelnemende staten het land dat het grootste aantal voorstellen indiende. 3. Netwerken • Van de 31 Franse AUEF's waartoe de uitnodigingen van 1990 en 1992 leidden, zijn er 21 regionaal en 10 sectorieel. Van de 21 regionale AUEF's hebben 7 een plaats in een Conseil régional en 9 in Chambres de Commerce et de l'Industrie. Kortom, het AUEF-netwerk functioneert goed en zal in de toekomst zeker blijven bestaan. De actieve steun van het Informatiecentrum en de nationale autoriteiten hebben een belangrijke rol gespeeld bij dit succes. • De sterkste kanten van de AUEF's zijn het optreden als coördinatie- en referentiepunt voor programmagebruikers. Zij hebben nieuwe ideeën omgezet in thans lopende Europese projecten: het netwerk van Europese partners is hierbij van zeer groot belang geweest. • Hun grootste zwakten liggen in hun breekbare financiële structuren die het gevolg zijn van hun kleine omvang en het ontbreken van een meerjarenbegroting. De AUEF's waren beperkt in hun personeel. Zij waren niet zeer prominent aanwezig. 4. Mobiliteit • Universiteiten hadden veel meer problemen bij het deelnemen aan activiteiten inzake studentenstages dan technische opleidingen. De instellingen voor BAC +2-onderricht namen op zeer beperkte schaal deel. • De doelmatigheid en eenvoud van studentenstages was voor de ondernemingen zeer nuttig, met name voor kleine en middelgrote ondernemingen. Zij schiepen een Europees perspectief, verschaften de bedrijven nieuwe vaardigheden en vestigden meer de aandacht op personeelsaangelegenheden, tevens verschaften zij deskundigheid voor bepaalde projecten als overdracht van technologie. De stages waren een steun voor de student bij het verkrijgen van een baan en bevorderden zijn taalvaardigheid. • De stages werden een bron van nieuwe commerciële betrekkingen en legden de basis voor toekomstige samenwerkingsverbanden, met name voor R&D-programma's. De termijnen bij de selecties zijn echter te lang. • Beleid en praktijk van COMETT hebben bijgedragen aan de normalisatie en systematisering van buitenlandse stages, in het bijzonder door het specificeren van kwaliteitscriteria: duur van het verblijf, rechten van beide partijen enz. Personeelsstages boekten geen succes en moeten heroverwogen worden. • 5. Opleiding • Er waren enkele moeilijkheden als gevolg van te grote aspiraties. Hergebruik van bestaand seminar materiaal was gering. Commercialisering en verbreiding van produkten vond weinig plaats. • Toch heeft COMETT een transnationale dimensie verschaft en aan het werk waarde toegevoegd en de menselijke factor tot een integrerend onderdeel van de technische opleiding gemaakt. Er ontwikkelden zich nieuwe connecties tussen opleiding en R&D. • COMETT opende een Europese markt voor technische opleidingen als integrerend onderdeel van verbetering van de overdracht van technologie. Het heeft eveneens bevorderd, dat men zich bewust werd van het bestaan van regionale centra van vakbekwaamheid. De tijd die het lanceren van opleidingsinititaieven nam, was echter te lang en de financiële steun te gering. 6. Totaaleffect • Het totaaleffect van COMETT was veel groter dan alleen het bedrag in ecu. Er was sprake van een sterke regionale synergie, waarbij regionale instanties financieel deelnamen aan projecten en hun eigen programma's creëerden. Zowel op nationaal als op Europees niveau was het een succes. • Bij de start van COMETT waren nationale beleidslijnen en programma's nauw met COMETT verbonden. Door economische en politieke veranderingen zijn beide echter uit elkaar gegroeid: COMETT is enigszins "gedateerd". 104 GRIEKENLAND Bevolking: 10,25 m. , Bevolkingsdichtheid: 77,7, BBP/hoofd: 7,4ppp OVERZICHTSTABEL GRIEKENLAND (1990-94) Aantal Begroting AUEF's: Regionaal Sectorieel Studenten Docenten Cursussen Gezamenlijke opleidingsprojecten Proefprojecten 7 6 1. 890. 000 1. 957 5. 150. 903 77 469. 690 152 1. 603. 000 17 3. 088. 850 2 1. 000. 000 Aanvullende maatregelen 18 300. 414 TOTAAL 13. 502. 857 1. Achtergrond; wetgeving, programma's en activiteiten • Er bestaat geen wettelijk kader ter vergemakkelijking van samenwerking met het bedrijfsleven, behalve op het specifieke terrein van onderzoeksprojecten. Er wordt gewerkt aan het tot stand brengen van een nieuwe context voor samenwerking tussen universiteit en onderneming. • De 17 universiteiten die Griekenland heeft bieden formeel gestructureerde onderwijsprogramma's die worden uitgevoerd volgens een intra-muros beleid dat de behoeften van het bedrijfsleven niet gemakkelijk onderkent. Gedurende de laatste 25 jaar is er een geheel van polytechnische scholen opgericht die praktijkgericht zijn. technische opleidingen werd een nationale beroepsopleidingsstructuur ontwikkeld. In deze • Het bedrijfsleven heeft de neiging de universitaire wereld met enige argwaan te bezien. De onstabiele aard ervan roept problemen op als het gaat om lange-termijn-samenwerking met het bedrijfsleven. 2. Nationale ontwikkeling van COMETT • Het COMETT-programma ging langzaam van start door moeilijkheden tussen de partners. Nationale en lokale autoriteiten waren behulpzaam, bedrijfsleven en beroepsorganisaties stonden ervoor open, maar namen niet krachtdadig deel. Verscheidene universiteiten stelden zich vijandig op. Hoe het ook zij, naarmate de tijd verstreek werd de deelneming beter, waarbij bedrijven het voortouw namen. • Griekenland kende geen vergelijkbare programma's en er bestond weinig traditie op het gebied van samenwerking tussen universiteit en onderneming. • De transnationaliteit van de projecten lag in het begin moeilijk, maar werd in de loop van het programma steeds meer aanvaard. • Onder de 900 Griekse organisaties die deelnamen aan COMETT II bevonden zich 600 ondernemingen en 200 beroepsorganisaties, Kamers van Koophandel enz. 3. Netwerken • Van de 13 Griekse AUEF's zijn er 11 actief en volop in ontwikkeling, waarbij zij met andere EU- programma's werken en de nationale beleidslijnen volgen. De regionale spreiding werd goed geacht. Nationaal noch regionaal ontvangen zij echter enige co-financiering. • De ontwikkeling van transnationale samenwerking via AUEF's en andere COMETT-projecten wordt beschouwd als het meest positieve gebeuren voor Griekse organisaties. Sectoriële AUEF's zijn 1 05 gebaseerd op de actieve deelneming van het bedrijfsleven, met name in de sectoren voedsel, chemie, textiel en metaal. • De belangrijkste sterke kanten van de AUEF's zijn: (1) de brede geografische spreiding (met uitzondering van de Egeïsche eilanden); (2) stimulering van deelneming door het bedrijfsleven; (3) ontwikkeling van nieuwe wijzen van samenwerking tussen universiteit en bedrijfsleven; (4) de bijdrage van universiteit en bedrijfsleven aan transnationale samenwerking en uitwisselingen. t De belangrijkste zwakten waren: (1) problemen bij het bereiken van financiële autonomie; (2) AUEF- coördinatoren traden op als cursusdeelnemers en zeer sporadisch als cursusleiders; (3) deelnemende universiteiten houden zich vooral bezig met studentenstages en nemen zelden deel aan de ontwikkeling van cursuspakketten. 4. Mobiliteit • • Praktijkstages in het buitenland is iets nieuws voor Griekse studenten: AUEF's, vooral de sectoriële AUEF's, speelden een belangrijke rol bij het vinden van die stageplaatsen. De houding van het bedrijfsleven tegenover stages is eveneens verbeterd. In het algemeen werden stages in het bedrijfsleven niet erkend door de universiteiten. De polytechnische scholen echter eisen dergelijke stages. • Het "pool-systeem" werkte goed en was een steun voor de AUEF's bij het ontwikkelen van stevige betrekkingen met de polytechnische scholen. Managementsystemen voor stages werden in de loop van COMETT II verbeterd. Bijzonder goede betrekkingen kwamen tot stand met de nieuwe Duitse Lander. Personeelsstages werkten niet goed. • 5. Opleiding • De meeste korte cursussen vonden plaats in Athene, Thessaloniki of Patras. • COMETT ondervond concurrentie omdat bij het organiseren van cursussen de voorkeur werd gegeven aan het ESF dat betere financiële voorwaarden biedt en geen transnationaal element vereist. • De projecten voor gezamenlijke opleiding en de proefprojecten stimuleerden het gebruik van nieuwe opleidingstechnologieën. De kwaliteit was bevredigend. Co-financiering was echter een probleem, terwijl ook het op de markt brengen en verbreiden van de produkten in geringe mate plaatsvond. Vanwege de beperkingen voor overheidsinstellingen werden de meeste projecten door ondernemingen uitgevoerd. 6. Totaaleffect • De deelneming aan opleidingsactiviteiten binnen het kader van COMETT was opmerkelijk; hoewel deze deelneming in de eerste jaren beperkt was en vooral overheidsdiensten, banken en plaatselijke bestuur betrof, is zij nu indrukwekkend geworden. • Het COMETT-programma wordt als een van de succesvolste programma's beschouwd. • De samenwerking tussen instellingen voor hoger onderwijs en ondernemingen is aanzienlijk hechter de geworden communicatiemechanismen tussen universiteiten en bedrijfsleven toenemen. niveau. COMETT op nationaal internationaal zowel deed als op • COMETT leverde een bijdrage aan de mentaliteitsverandering tegenover Europese programma's en bracht een infrastructuur tot stand voor interim-samenwerking en ontwikkeling van initiatieven op het gebied van opleiding. 1 06 ITALIË Bevolking: 56,76 m. , Bevolkingsdichtheid: 188,4, BBP/hoofd: 15,9 OVERZICHTSTABEL ITALIË (1990-94) AUEF's: Regionaal Sectorieel Studenten Docenten Cursussen Gezamenlijke opleidingsprojecten Proefprojecten Aanvullende maatregelen TOTAAL Aantal Begroting 13 6 2. 753. 000 2. 867 7. 024. 750 83 471. 800 268 2. 574. 500 34 6. 515. 000 1 35 500. 000 582. 818 20. 421. 868 1. Achtergrond: wetgeving, programma's en activiteiten • Wet 382 (1980) regelt de aanwezigheid van privé-ondernemingen bij universiteits-R&D alsmede externe vergoeding voor universiteitspersoneel. Wet 705 (1985) bood het kader voor de aanwezigheid van universiteiten in consortia en onderzoekbedrijven. Wet 67 (1988) stelde een kader vast volgens welk 10% van R&D-begrotingen moest worden besteed aan opleiding. Recente wijzigingen van dezelfde wet stimuleren transnationale stages in industrie en deskundigheidscentra als middel tot scholing. Wet 391 van 1990 stelde de middelen vast waardoor de Italiaanse universiteiten konden deelnemen aan gezamenlijke initiatieven met derden en eveneens korte beroepsgerichte cursussen konden geven. Wetgeving in 1990 en 1991 reguleerde het universitaire onderwijs in de private sector en bevorderde meer beroepsgerichte cursussen. • Driejarenplannen hebben aanvankelijk de algemene samenwerking tussen universiteit en bedrijfsleven gestimuleerd en vervolgens zaken als science parken ontwikkeld. • De meeste universiteiten hebben afdelingen door contacten met de industrie, alsmede afdelingen voor Europese programma's en studentenmobiliteit. De meeste universiteiten hebben deel aan R&D- consortia. • Confmdustria heeft overeenstemming bereikt over universitaire loopbaanbegeleiding, innovatie van onderwijscurricula, het opzetten van korte cursussen waaraan een diploma is verbonden, R&D enz. Grotere bedrijven hebben stafleden die contact met universiteiten onderhouden over R&D-contracten, studentenstageplaatsen, produkten voor de universitaire markt enz. Plaatselijke Verenigingen van ondernemingen hebben afdelingen die betrekkingen met plaatselijke instellingen van hoger onderwijs onderhouden. 2. Nationale ontwikkeling van COMETT • Het ministerie voor universiteiten en wetenschappelijk en technologisch onderzoek, waarbij het COMETT-informatiecentrum was ondergebracht, hield toezicht op het COMETT-programma en was belangrijk voor het succes ervan. • COMETT was verantwoordelijk voor het tot stand komen van een gemeenschappelijke en gestructureerde transnationale aanpak van onderwijs en opleiding, hetgeen voor de start van het programma in Italië volledig ontbrak. 1 07 3. Netwerken • De 19 AUEF's die in Italië uit hoofde van COMETT II activiteiten ontplooiden, bestonden uit 13 regionale en 6 sectoriële AUEF's. Het percentage AUEF's dat in universiteiten werd ondergebracht steeg van 17% tijdens COMETT I tot 40% tijdens COMETT II, aangezien hun belangstelling voor mobiliteitsactiviteiten en cursussen toenam. • De 13 regionale AUEF's in Italië boekten met name vooruitgang in het verbreiden van een kwaliteitsgerichte aanpak van opleiding en onderwijs in het hele land - in het bijzonder in Zuid-Italië. Zij droegen eveneens concreet bij tot een beter inzicht in de behoeften aan opleiding in het bedrijfsleven - met name kleine en middelgrote ondernemingen - in het land. Binnen de regionale AUEF's werd een bedrijfsbenadering inzake opleiding ontwikkeld die de lange-termijn-effecten van het programma op de kwaliteit van de opleidingen in Italië moeten waarborgen. • De COMETT-AUEF's hebben systematisch de opleidingsbehoeften geanalyseerd die zowel door het bedrijfsleven als de universiteiten naar voren werden gebracht. De TNA heeft: (1) het mogelijk gemaakt specifieke methodologieën ter plaatse uit te proberen; (2) bedrijven geholpen problemen systematischer te overdenken; (3) een gedachtenwisseling op gang gebracht over een regelmatig aanwenden van TNA; (4) geholpen bij de ontwikkeling van korte cursussen. • De regionale AUEF's gingen op verschillende wijzen met transnationaliteit om. Sommige legden de nadruk op specifieke sectoren van technologie, andere trachtten een groot aantal organisaties uit hun regio bij transnationale projecten te betrekken en weer andere richtten zich vooral op de ontwikkeling van de rol van universiteiten als katalysatoren van geavanceerde transnationale opleidingen. • De 6 sectoriële AUEF's hebben een belangrijke bijdrage geleverd aan de ontwikkeling van initiatieven op het gebied van hooggekwalificeerde opleidingen in hun specifieke sectoren. Zij vertegenwoordigen toonaangevende technologiegebieden in Italië als automatisering en omvatten de belangrijkste organisaties in het land. • De sterkste kanten zijn: (1) hoge kwaliteit van het personeel, teamwork, opzet en beheer van projecten; (2) de transnationale dimensie; (3) deelneming van kleine en middelgrote ondernemingen; (4) het ondernemingstalent van de AUEF's en hun algemene regionale ontwikkelingsbureaus te worden. strategie om • De zwakste kanten zijn: (1) problemen bij het in gesprek blijven met de plaatselijke autoriteiten; (2) beperkte financiële middelen; (3) gebrek aan erkenning voor bedrijfsstages binnen universitaire curricula; (4) zwakke rol van universiteiten bij beslissingen aangaande de strategie van de AUEF's; (5) gebrek aan integratie van door COMETT-AUEF's verricht werk met nationale en lokale bureaus die verantwoordelijk zijn voor beroepsopleiding. 4. Mobiliteit • Voor Italië was de belangrijkste inbreng van het COMETT-programma het tot stand brengen van het model en de procedures voor studentenuitwisseling - voordien onbekend in Italië -, wat in hoge mate verantwoordelijk was voor de opstelling van een praktisch kader voor contacten tussen universiteit en onderneming. • Het belang van mobiliteit was langzaam door universiteiten, ondernemingen en studenten aanvaard. Met name sinds COMETT 1 heeft het Italiaanse bedrijfsleven zozeer de waarde van stagiaires ingezien dat de vraag naar buitenlandse studenten die naar vertrekkende studenten met 25% overstijgt. • De jeugdcultuur heeft transnationale stages maar langzaam geaccepteerd door armzalige talenkennis, sociale druk (in het bijzonder in Zuid-Italië en voor vrouwen), geringe waardering voor de voordelen van bedrijfservaring bij het zoeken naar een baan, militaire dienst, gebrek aan soepelheid van het universitaire curriculum en gebrek aan waardering voor de stageplaats. 5. Opleiding • Het COMETT-programma heeft in Italië invloed uitgeoefend op het tot stand komen van innoverende modellen voor cursusontwikkeling binnen de nationale context en wel via het stimuleren van universiteiten om aan gezamenlijke projecten deel te nemen en het ontwikkelen van een transnationale dimensie bij de projectopzet. Het bevorderde de aanmaak van hooggekwalificeerde onderwijsmiddelen (met inbegrip van multimedia en afstandsonderwijs) en de samenwerking met DELTA en bewerkte, dat er een groter bewustzijn en flexibele onderwijssystemen tot stand kwamen. COMETT oefende met name op nationaal niveau invloed uit op de aanvulling en versterking van opleidingsactiviteiten 1 08 • en -beleid. In Italië trad COMETT op als een katalysator voor het oprichten van een institutioneel systeem voor samenwerking tussen universiteiten en ondernemingen; het wist eveneens met succes een handelsmerk te ontwikkelen dat zich in de Italiaanse context kenmerkt door een duidelijk kwaliteitsniveau. • Herhaaldelijk gebeurde het, dat deelnemers door samen te werken met het programma, betrokken raakten bij ander EG-initiatieven. Italiaanse AUEF's onderhouden sterke banden met FORCE en TEMPUS. 6. Totaaleffect • In Italië heeft COMETT via de AUEF's eerder duidelijke wegen gebaand voor een systematische dan voor een incidentele samenwerking tussen universiteiten en kleine en middelgrote ondernemingen, handelsorganisaties, Kamers van Koophandel en de plaatselijke overheid. • Het was in belangrijke mate verantwoordelijk voor het creëren van een gekwalificeerd kader voor een openbare discussie tussen universiteit en onderneming in het land. Het succes van het programma heeft een aantal universiteiten ertoe aangezet hun statuten te herzien, waardoor stages in bedrijven formeel konden worden erkend. • Het COMETT-programma is eveneens een belangrijke factor geweest in de mate waarin het als medium voor de overdracht van technologie functioneerde. Dit bestendigt de AUEF's als effectief werkende ontwikkelingsbureaus die hun steentje bijdragen aan opleiding, R&D en ontwikkeling van programma's voor de EG en de nationale overheden. • Dankzij COMETT is bij de huidige samenwerking tussen universiteiten en bedrijfsleven alle aandacht gericht op het voorzien in de vastgestelde behoeften aan opleiding binnen het bedrijfsleven door cursussen en stages, waardoor deze samenwerking een transnationale dimensie kreeg. • Het COMETT-programma biedt een goed functionerend model om het toekomstige opleidingsbeleid en de permanente vorming op af te stemmen. COMETT zal het nationale beleid aanzetten tot het ontwikkelen van een gedecentraliseerd en flexibel onderwijs- en opleidingssysteem via een rechtstreekse samenspraak met partners uit universiteit en bedrijfsleven, alsmede via actieve medewerking aan gezamenlijke projecten. • Door de discussie tussen universiteit, industriële R&D-organisaties en lokale en nationale overheden te bevorderen, heeft COMETT een platvorm gecreëerd voor overleg over onderwijs- en opleidingsbeleid dat zowel een nationale als Europese dimensie bezit. • Het werk van het nationale COMETT-informatiecentrum, dat is ondergebracht in de MURST, was van cruciaal belang voor het bij het programma betrekken van de belangrijkste deelnemers en het garanderen van de kwaliteitsnormen van het programma. Het informatiecentrum heeft in het bijzonder veel invloed gehad door de aanvaarding en erkenning van systemen voor studentenuitwisseling in Italië te bevorderen. 1 09 IERLAND Bevolking: 3,52 m. , Bevolkingsdichtheid: 50,4, BBP/hoofd:: 10,8 OVERZICHTSTABEL IERLAND (1990-94) Aantal Begroting AUEF's: Regionaal Sectorieel Studenten Docenten Cursussen Gezamenlijke opleidingsprojecten Proefprojecten Aanvullende maatregelen TOTAAL 3 2 690. 000 1. 205 3. 294. 330 46 310. 530 110 1. 262. 000 12 2. 517. 940 2 18 1. 000. 000 582. 818 9. 278. 508 1. Achtergrond: wetgeving, programma's en activiteiten • De in 1992 in werking getreden Regional Technological Colleges & Dublin Institute of Technology Acts hebben als een van de belangrijkste functies omschreven: "het geven van beroepsgericht en technisch onderwijs en opleiding ten behoeve van de economische, technologische, commerciële, industriële, sociale en culturele ontwikkeling van de staat, met een speciale aandacht voor de regio die de onderwijsinrichtingen bestrijken". Net als de nieuwe Technological Universities (1989) hebben alle instellingen nu juridische structuren die het mogelijk maken dat er commerciële activiteiten worden ondernomen. De statuten van de National University en Trinity College voorzien ook in dergelijke activiteiten. Een Onderwij sdicussienota (1992) toonde een toenemende gerichtheid op de beroepsaspecten in het hoger en wetenschappelijk onderwijs. Sinds het einde van de jaren '70 worden er programma's voor samenwerking tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven ontwikkeld. De huidige programma's omvatten: (1) het programma Industrial Liaison Officer, dat dergelijke activiteiten in sommige instellingen voor hoger onderwijs ondersteunt; (2) het Higher Education Industry Cooperation Scheme dat gezamenlijk onderzoek steunt; (3) programma's op het gebied van geavanceerde technologieën (PAT's) die een cruciale commerciële hoeveelheid eco- technologieën ontwikkelen; (4) stage-programma's waardoor gekwalificeerde afgestudeerden een plaats krijgen in het bedrijfsleven; (5) programma voor ontwikkeling van regionale technische infrastructuur dat de ontwikkeling van afzonderlijke, voor de regio relevante, technologieën ondersteunt, enz. • • De meeste instellingen voor hoger onderwijs hebben thans een duidelijk beleid en ondersteunen procedures die commerciële activiteiten mogelijk maken. 2. Nationale ontwikkeling van COMETT • Ierland heeft gestaag vooruitgang geboekt onder COMETT II. Er kwamen twee sectoriële AUEF's bij, waardoor het aantal Ierse AUEF's op 5 kwam en er alles bij elkaar zo'n 111 contracten werden aangegaan. • Op vier belangrijke gebieden deden zich problemen voor: (1) het verbreiden van de projectresultaten onder kleine en middelgrote bedrijven; (2) uitbreiding van de Europese dimensie in alle hoofdstukken; (3) ontwikkeling van commerciële AUEF-plannen; (4) commercialisering van opleidingsmiddelen en cursussen op Europese schaal. 1 10 3. Netwerken • De bijdrage van sectoriële AUEF's betrof het ontwikkelen van vaardigheden op het gebied van Europese samenwerkingsprogramma's, alsmede het geven van een EU-dimensie aan regionale activiteiten. Alle AUEF's verrichtten TNA en organiseerden korte cursussen en betrokken Ierse bedrijven bij internationale opleidingsprojecten. Analyses van opleidingsbehoeften werden uitgevoerd in samenwerking met regionale en nationale instellingen die bij S&T waren betrokken. Ook werd een nationaal genootschap van AUEF's opgericht. • AUEF-activiteiten hebben geleid tot hechte netwerken rond korte cursussen en opleidingsprojecten die vaak samenvielen met en gesteund werden door activiteiten inzake mobiliteit. Voor kleine bedrijven is het vaak het eerste contact met transnationale activiteiten. Zij worden gesteund door AUEF's wanneer zij deelnemen aan grotere projecten. • Er worden slechts twee sectoriële AUEF's vanuit Ierland gecoördineerd. Beide zijn actief betrokken bij het aanbieden van Europees gerichte korte cursussen en het ontwikkelen van mobiliteitsprogramma's. Voor hun leden hebben zij andere EG-programma's (LINGUA, TEMPUS, FORCE) geïntroduceerd en gecoördineerd. • De sterke kanten van de AUEF's zijn: (1) zij hebben een goede reputatie, deskundigheid en vaardigheden ontwikkeld; (2) er werden contacten met andere EG-programma's tot stand gebracht en netwerken opgericht. • De zwakke kanten zijn: (1) onvoldoende deelneming van industriële bedrijven, hetgeen wordt veroorzaakt doordat wordt gewerkt in een regio waar bedrijven geografisch ver uit elkaar liggen en een laag technologie-niveau bezitten, waarbij kleine en middelgrote bedrijven de overhand hebben; (2) geen enkele ministeriële afdeling heeft de AUEF's onder haar hoede genomen; (3) onzekerheid en gebrek aan financiën. 4. Mobiliteit • • • Ierland bezit geen sterke traditie op het gebied van stages, afgezien van de nieuwe technologie universiteiten; dankzij COMETT en vergelijkbare nationale activiteiten komt er echter steeds meer begrip voor. De rivaliteit bij bedrijfsstages wordt echter fel aangewakkerd door het hoge werkloosheidsniveau en een zwakke industriële structuur. Personeelsuitwisselingen zijn eveneens in aantal toegenomen. Studentenstages hebben: (1) een transnationaal element geïntroduceerd in instellingen van hoger onderwijs die al met bedrijfsstages werkten; (2) als katalysatoren gewerkt voor de ontwikkeling van stage-vereisten en -procedures in instellingen van hoger onderwijs die nog niet bij dergelijke activiteiten betrokken waren; (3) de taalvaardigheid van de studenten doen toenemen; (4) gefungeerd als een grondslag voor hechtere samenwerking en gezamenlijk projecten; (5) een aantal bedrijven een cultureel leerproces geboden. Sommige onderwijsinstellingen die nog geen activiteiten op het gebied van stages hadden ontplooid, wijzigden op formeel niveau hun structuren. Een aantal vakgroepen heeft de structuren formeel aangepast. Het mobiliteitsprogramma voor personeelsleden werd als te strak beschouwd, een stageduur van drie maanden als te lang. 5. Opleiding • COMETT heeft het aanbod van opleidingsmogelijkheden in Ierland vergroot door instellingen van hoger onderwijs te stimuleren technische opleidingen op te zetten en aan te bieden, met name in gebieden waar het anders noodzakelijk geweest zou zijn naar het buitenland te gaan. De toegang tot internationale deskundigheid deed de kwaliteit verbeteren. Ook activiteiten op het gebied van open, multimediaal en afstandsonderwijs zijn door COMETT versneld. Innoverende samenwerking heeft plaatsgevonden door: (1) bedrijven rechtstreeks bij cursusplanning en -ontwikkeling te betrekken; (2) de internationalisering van het ontwikkelingsproces; (3) het tot stand komen van flexibele netwerken om dergelijke werkzaamheden te verrichten. • • De Cb-projecten werden in Ierland als uiterst succesvol beschouwd. De twee proefprojecten (biotechnologie en aanleg/onderhoud van autosnelwegen) kwamen ook goed uit de verf. 111 6. Totaaleffect • Over het geheel genomen heeft COMETT de discussie voedsel gegeven door onderwerpen toe te voegen met betrekking tot de opleidingsdimensie en de transnationale gerichtheid. • Als infrastructureel netwerk hebben de AUEF's een extra dimensie toegevoegd. Het nationale COMETT Liaison Committee wist met succes voor de eerste maal al diegenen bijeen te brengen (regering, universiteiten, bedrijfsleven, vakbonden enz. ) die belang hebben bij hoger onderwijs en opleidingen op het gebied van wetenschap en technologie. Het programma bood eveneens steun bij het aanbrengen van een EU-dimensie in het nationale beleid op dit gebied en er werden banden gecreëerd met activiteiten die uit hoofde van het Operational Programme for Industrial Development (1989-1993) op het gebied van de samenwerking hoger onderwijs-bedrijfsleven plaatsvonden. • Er werden stevige ondersteunende contacten gelegd met het contactbureau voor de bedrijven in instellingen voor hoger onderwijs, zowel in nationale S&T-prioriteitsontwikkelingsgebieden (bijv. houtwinning en bosbouw, marine en aquacultuur, biotechnologie). LUXEMBURG Bevolking: 0,38 m. , Bevolkingsdichtheid: 188,4, BBP/hoofd: 19,64ppp. OVERZICHTSTABEL LUXEMBURG (1990-94) Aantal Begroting AUEF's: Regionaal Sectorieel Studenten Docenten Cursussen Gezamenlijke opleidingsprojecten Proefprojecten Aanvullende maatregelen TOTAAL 1 0 50 5 3 1 1 120. 000 105. 030 45. 000 565. 000 500. 000 20. 000 1. 355. 030 1. Achtergrond: wetgeving, programma en activiteiten • Een volledige onderwijscyclus op het niveau van hoger en wetenschappelijk onderwijs bestaat in Luxemburg niet, dat alleen het Institut Superieur de Technologie (1ST) en het Centre Universitaire de Luxembourg (CUL) bezit. Om die reden zijn bedrijven geneigd naar het buitenland te kijken als het gaat om samenwerking tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven. Pas sinds de oprichting in (1987) van de Centres de recherche Publics (CRP) is nieuw en hoger technologie-onderwijs beschikbaar. • 2. Nationale ontwikkeling van COMETT • COMETT heeft een concrete, vernieuwende rol gespeeld bij de ontwikkeling van SITec (een platvorm voor nieuwe technieken voor intensieve cursussen) binnen het CRP-Henri Tudor. • Ook het COMETT-informatiebureau speelde een belangrijke rol. 1 12 3. Netwerken • Luxemburg heeft slechts één regionale AUEF voor het hele land. Na een langzame start werkt deze nu goed. Er werden sectoriële TNA-onderzoeken verricht. Cursussen kregen een internationale component. • De toegevoegde waarde die de AUEF aanbracht lag hierin dat ondernemingen werden gewezen op zowel de Europese dimensie van R&D als opleidingen. • De sterkste kant is, dat tot de deelnemers van de AUEF ook beroepsorganisaties behoren, waardoor voor bedrijven de betrouwbaarheid werd vergroot en de toenadering vergemakkelijkt. Andere partners waren o. a. het 1ST, de CU (Cours universitaires) en de CRP's. Alle deelnemers waren zowel op nationaal als EU-niveau actief in R&D, waardoor de AUEF opleiding en onderzoek aan elkaar kon koppelen. 4. Mobiliteit • Sinds de economische problemen van 1992 kregen de studenten meer belangstelling voor opleidingsstages en gingen de bedrijven zorgvuldiger om met hun beoordeling van de relevantie ervan. • Voor kleine en middelgrote bedrijven was het vaak het eerste contact met een Europees programma, hetgeen hen aanzette zich bij R&D-programma's aan te sluiten. Stages in bedrijven vonden stelselmatiger plaats. • 5. Opleiding • De ontwikkeling van SITec als platvorm voor korte cursussen was het belangrijkste resultaat van COMETT. Uit hoofde van COMETT heeft CRC-CU korte cursussen ontwikkeld voor het bedrijfsleven, evenals de Chambre de Métiers: deze laatste speciaal voor ondernemingen uit het midden- en kleinbedrijf. 6. Totaaleffect • De betrekkingen tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven bestonden al vóór COMETT. Toch heeft COMETT een indirect, katalyserend effect gehad op de betrekkingen tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven. Het heeft eveneens de aandacht gevestigd op het belang van transnationale samenwerking. • Het goede beheer van COMETT werden bedrijven ertoe aangezet om deet te nemen in andere EG Programma's. • De activiteiten van COMETT hebben de aandacht gevestigd op de nood aan nationale coördinatie op het gebied van samenwerking tussen nationale bedrijven en buitenlandse universiteiten en hebben gezamenlijke activiteiten in de regio Saarland, Lotharingen en Luxemburg aangemoedigd. • De AUEF heeft het QUALIF-programma inzake kwaliteitsbeheer van informaticaprojecten tussen bedrijven en nationale organen gesteund. Tevens heeft het innoverende instanties die geïnteresseerd zijn in opleiding met elkaar in contact gebracht. 1 13 NEDERLAND Bevolking: 15,13 m. , Bevolkingsdichtheid: 367,2, BBP/hoofd: 15,6 ppp. OVERZICHTSTABEL NEDERLAND (1990-94) Aantal Begroting AUEF's: Regionaal Sectorieel Studenten Docenten Cursussen Gezamenlijke opleidingsprojecten Proefprojecten Aanvullende maatregelen TOTAAL 3 7 1. 455. 000 1. 567 3. 706. 315 15 97. 460 147 1. 685. 500 17 3. 463. 000 3 21 1. 500. 000 328. 329 12. 235. 104 1. Achtergrond: wetgeving, programma en activiteiten • De hoger-onderwijs-sector is verdeeld in universiteiten (WO) en hoger beroepsonderwijs (HBO). In 1986 werd dienstverlening aan de samenleving expliciet in wetten op het hoger onderwijs erkend. • De Stichting voor Technische Wetenschappen (STW) subsidieerde onderzoek dat van groot commercieel belang was. Het ministerie van Economische zaken heeft twee veelomvattende programma's ter stimulering van technologisch onderzoek en voor de gezamenlijke ontwikkeling van nieuwe commerciële produkten. In de raden van bestuur en directies van HBO's is het bedrijfsleven vertegenwoordigd; bedrijfsstages van 6 à 12 maanden zijn verplicht. Kwaliteitsbeoordeling sluit in toenemende mate evaluatie door het bedrijfsleven in. De meeste instellingen voor wetenschappelijk en hoger onderwijs beschikken over centra voor contacten met het bedrijfsleven en voor technologieoverdracht. • • Grote ondernemingen zijn bekend met het financieren van buitengewone leerstoelen in het hoger onderwijs en het doen geven van gastcolleges. 2. Nationale ontwikkeling van COMETT • Na een langzame start van COMETT I groeide de deelneming snel. Het NUFFIC heeft bij deze ontwikkeling een belangrijke rol gespeeld door gastvrijheid aan het COMETT-informatiebureau te verlenen en het werk ervan te steunen. 3. Netwerken • Van de 10 Nederlandse AUEF's zijn de drie regionale AUEF's ondergebracht bij de drie technische universiteiten (Delft, Eindhoven en Twente); zij bestrijken het hele land. Er zijn 7 sectoriële AUEF's. De meeste van de bekende multinationals zijn lid van de AUEF's; het succes bij kleine en middelgrote ondernemingen was geringer. • De AUEF's van COMETT hebben steun geboden bij het ontwikkelen van ^ cluster' strategieën. Het organiseren van industriële " ronde-tafel-conferenties' bleek uiterst nuttig te zijn. Er werd niet steeds TNA verricht. • De sterkste kanten van de regionale AUEF's waren: een nauwe band met andere bemiddelende organisaties, provinciale overheden en bedrijven; (2) concrete en zichtbare resultaten van de internationale samenwerking; (3) bekendheid met Europese deskundigheid en de mogelijkheid die af te nemen wanneer nodig. 1 14 Sectoriële AUEF's hebben hun werkzaamheden een sterke internationale dimensie meegegeven. • De zwakste kanten waren: (1) gebrek aan geldmiddelen voor activiteiten; (2) te grote regio's; (3) onvoldoende betrokkenheid van industriële partners; (4) ondernemingen zijn zich nauwelijks bewust van het bestaan van COMETT; (5) veel personeelsverloop bij de AUEF's. De regionale AUEF's hebben meer moeite met contacten in het bedrijfsleven. 4. Mobiliteit • Een van de AUEF's stelde " Plaatselijke strategiecommissies' in met partners in het bedrijfsleven om toezicht op de uitwisselingen te houden en invloed uit te oefenen op de cursusinhoud. Andere AUEF's mikten op een meer bescheiden niveau van innovatie. • Er wordt thans meer aandacht besteed aan praktische kwesties als onderdak, het structurering van de contacten (geen informele contacten, maar een netwerk) en een systematisch aanbod aan studenten van projecten binnenshuis als onderdeel van de bedrijfsvoering, enz. • Er was behoefte aan vereenvoudiging van regels en procedures waarmee mobiliteitsprojecten zijn omgeven. Sancties en verslaglegging achteraf zouden de efficiëntie van het programma sterk kunnen verbeteren. 5. Opleiding • Dankzij COMETT vond er internationalisering van een aantal cursusactiviteiten plaats en werden instructeurs gesteund de opleiding een internationaal niveau te geven. Als gevolg van de betrokkenheid van bedrijven werden er meer op de vraag afgestelde projecten ontwikkeld. • Door de onderlinge uitwisseling van ideeën verbeterde de kwaliteit van de cursussen. Kwaliteitsgaranties op Europees niveau kwamen tot stand door al te grote verschillen tussen de diverse universiteiten te vermijden en een gemeenschappelijk kerncurriculum (waarop de uitwisselingen zijn gebaseerd) vast te stellen. Er werden inspecteurs aangesteld om toezicht te houden op de kwaliteit. • Het assortiment aan beschikbare cursussen werd aanzienlijk uitgebreid, zowel in Nederland als in Europa als geheel, terwijl de cursussen tegelijkertijd op meer verschillende manieren werden internationaler van aard en er is een groeiende aangeboden. Opleidingsactiviteiten werden belangstelling en deelneming van de kant van het midden- en kleinbedrijf. 6. Totaaleffect • COMETT speelde nooit een belangrijke rol in welke nationale discussie dan ook over samenwerking tussen universiteit en bedrijfsleven. Dat is te wijten aan het geringe COMETT-budget en de rijke traditie aan post-tertiair permanent onderwijs in het bedrijfsleven. Zo bestonden er ook al voor de start van COMETT veel contacten tussen universiteiten, hogescholen en bedrijven. Bovendien bestaat er een uitgebreid maatregelenpakket voor de ontwikkeling en verbreiding van nieuwe technologieën, met name naar het midden- en kleinbedrijf. Zodoende speelt COMETT eerder een ondersteunende dan een leidende rol. • COMETT heeft niet geresulteerd in het opstellen van nieuwe nationale of regionale beleidslijnen of het leggen van banden met aanvullende nationale of regionale programma's. Desondanks heeft het ministerie de AUEF's financieel gesteund. • Het belangrijkste effect was, dat het programma de opleiding een Europese dimensie gaf. 1 15 PORTUGAL Bevolking: 9,85 m. , Bevolkingsdichtheid: 106,6, BBP/hoofd: 9,06ppp. OVERZICHTSTABEL PORTUGAL (1990-94) Aantal Begroting AUEF's: Regionaal Sectorieel Studenten Docenten Cursussen Gezamenlijke opleidingsprojecten Proefprojecten Aanvullende maatregelen TOTAAL 4 6 1. 350. 000 1. 321 3. 282. 700 59 404. 660 127 1. 194. 500 11 1. 970. 371 1 24 500. 000 378. 656 9. 080. 887 1. Achtergrond: wetgeving, programma's en activiteiten • • • In 1980 werd het 1NESC (Instituto Nacional de Engenharia de Sistemas e Computadores), een instituut voor hard- en software, opgericht als trait-d'union tussen de Technische universiteit van Lissabon en de communicatie- en IT-bedrijven. Het was vooral gericht op R&D en technische opleiding op hoog niveau. AITEC (Tecnologias de Informaçâo SA) werd door INESC opgezet voor overdracht van technologie en het uitbroeden van bedrijfsplannen. In 1984 werd FUNDETEC (Fundo para o Desenvolvimento do Ensino da Engenharia e da Tecnologia Electronitecnica, Electronica e de Computadores) door de Technische universiteit van Lissabon opgericht ter ontwikkeling van nieuwe opleidingsprogramma's voor ingenieurs. In 1987 richtte de Technische universiteit van Lissabon ITEC (Instituto Tecnologico para a Europa Comunitaria) op ter bevordering van de Portugese deelneming aan EU-programma's. In 1986 werd in Porto het INEGI (Instituto Nacional de Engenharia Mecanica e Gestâo Industrial) opgericht, een instituut voor werktuigbouwkunde en industrieel management, ter verbetering van de betrekkingen tussen universiteit en bedrijfsleven. In 1988 werd het Conselho para a Cooperaçâo Ensino Superior Empresa (CESE) opgericht - de instelling die belast werd met het doen van voorstellen voor procedures en beleidslijnen ter verbetering van de samenwerking tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven. • Vanaf midden jaren zeventig breidde het Portugese hoger onderwijs zich enorm uit. Meer recentelijk werden de universiteiten en polytechnische scholen statutair autonoom inzake financiën en bestuur. 2. Nationale ontwikkeling van COMETT • De vestiging van het COMETT-informatiebureau in het Conselho para Cooperaçâo Ensino Superior Empresa (CESE) was cruciaal voor het succes van COMETT in Portugal. Er ligt een voorstel op tafel om vergelijkbare samenwerkingsactiviteiten tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven in andere nationale programma's die gebruik maken van COMETT-ervaring te integreren. • CESE deed de aanbeveling de AUEF's van overheidswege te steunen om de synergie met nationale programma's te verbeteren. Parallel met COMETT organiseerde CESE elk jaar ook twee belangrijke conferenties over samenwerking met het hoger onderwijs. COMETT-activiteiten zette CESE er eveneens toe aan een nationaal programma te op te zetten voor stages voor afgestudeerden in bedrijven en organisaties in andere EU- en EVA-landen. Er zal veel gebruik worden gemaakt van de informatie en vaardigheden die via het COMETT-programma werden verkregen. 1 16 • Sommige bestaande consortia voor R&D en overdracht van technologie gingen zich via COMETT ook bezighouden met opleiding. 3. Netwerken • De bijdragen van COMETT en de AUEF's waren: (1) op regionaal niveau betrekkingen tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven creëren, waarbij de universiteiten echter de overhand hadden; (2) aan deze regionale betrekkingen een internationale dimensie toevoegen, die voordien uiterst zwak was; (3) uitbreiden van activiteiten naar andere EU- en nationale programma's (PEDIP, PRODEP, enz. ). • Twee AUEF's zijn overgegaan tot samenwerking met regionale overheden samen te werken op het gebied van regionale ontwikkeling. Een AUEF richtte in zijn regio een reeks centra voor technologieoverdracht op. • De AUEF's en COMETT hebben de banden met buitenlandse instellingen voor hoger onderwijs versterkt door nieuwe R&D- en opleidingspartners te bieden. Op vergelijkbare wijze bood het bedrijven internationale contacten en potentiële markten, terwijl het tevens de toegang vormde voor andere Europese programma's. Desondanks leverden vooral kleine en middelgrote ondernemingen een geringe bijdrage aan programma-ontwikkeling. • De zes sectoriële AUEF's (textiel, landbouw, mijnbouw, telecommunicatie, biotechnologie) hebben cursussen, onderwijsmateriaal, boeken, richtlijnen enz. vervaardigd; zij hebben studenten uitgewisseld en in heel Europa de banden versterkt. • De sterkste kanten zijn de transnationale dimensie van de AUEF-activiteiten, de ontwikkeling van een professionele beheerstructuur en hun specialisering op het gebied van internationale technologie opleidingen. • De zwakste kanten zijn: (1) AUEF's zijn nog steeds in sterke mate afhankelijk van kwetsbare financiële steun; (2) de meeste sectoriële AUEF's bezitten een onduidelijke juridische status; (3) van de kant van de overheid bestaat er onvoldoende kennis over en erkenning van hun potentieel binnen de nieuwe EG-onderwijs- en opleidingsprogramma's. 4. Mobiliteit • COMETT heeft de belangstelling van studenten voor buitenlandse stages vergroot en aan hun opleiding een Europese dimensie toegevoegd en eveneens een bijdrage geleverd aan de ontwikkeling van een Europees netwerk voor technologieoverdracht binnen universiteiten en bedrijfsleven. Desondanks krijgen studentenstages nog steeds onvoldoende erkenning binnen de academische curricula; dit geldt ook voor de erkenning van de behoefte aan een consistente structurele en in het curriculum opgenomen acceptatie van transnationale bedrijfsstages. Ook bestaat er een gebrek aan echt toezicht op opleidingswerkzaamheden door universiteiten en ondernemingen. • Uitwisseling van personeel, speciaal van onderneming naar universiteit, blijft moeizaam als gevolg van problemen die bedrijven ondervinden bij het afstemmen van personeelsopleidingsbehoeften op universitaire opleidingsmethoden en bij het geven van verlof voor langere periodes. 5. Opleiding • COMETT versterkte de transnationale ontwikkeling van en deelneming in opleidingsactiviteiten. • De kwaliteit en kwantiteit van onderwijsmateriaal op de markt werden verbeterd. Het effect was echter beperkt vanwege de gering vraag (en aanbod) naar technologiegerichte vorming in Portugal. 6. Totaaleffect • Mede dankzij COMETT werden er op het gebied van opleiding nieuwe ideeën en suggesties ontwikkeld en werd men zich beter bewust van het belang van technologieoverdracht. Het was een steun bij het opzetten van trait-d'unions tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven ter bevordering van technische opleiding, en startte een innoverende dialoog tussen instellingen van hoger onderwijs en ondernemingen die leidde tot meer " op maat gesneden' cursussen. • COMETT leverde een bijdrage aan de verbetering van de nationale en internationale contacten tussen universiteiten en ondernemingen inzake opleiding en overdracht van technologie. • Het heeft de integratie van transnationale bedrijfsstages in cursusstructuren bespoedigt. 1 17 VERENIGD KONINKRIJK Bevolking: 57,75 m. , Bevolkingsdichtheid: 236,6, BBP/hoofd 14,73ppp OVERZICHTSTABEL VERENIGD KONINKRIJK (1990-94) AUEF's: Regionaal Sectorieel Studenten Docenten Cursussen Gezamenlijke opleidingsprojecten Proefprojecten Aanvullende maatregelen TOTAAL Aantal Begroting 17 12 3. 860. 000 4. 785 13. 626. 124 69 324 42 4 71 410. 310 3. 347. 400 8. 679. 009 2. 000. 000 1. 086. 556 33. 009. 399 1. Achtergrond: wetgeving, programma's en activiteiten • Het Department of Trade and Industry, het Department of Employment en het Department of Education and Science zijn alle drie betrokken bij de ontwikkeling van een beleid voor samenwerking tussen universiteit en bedrijfsleven. Veel nadruk wordt gelegd op het overbruggen van de "kloof inzake overdracht van technologie". Via belastingmaatregelen wordt opleiding gestimuleerd. • Gelden die gereserveerd zijn voor de ontwikkeling van voortgezette beroepsopleiding worden aan de universiteiten gegeven. Het programma voor bedrijfsopleiding geeft financiële steun aan jonge afgestudeerden die door universitaire instellingen zijn aangesteld om te werken aan bepaalde projecten in het bedrijfsleven. LINK financiert onderzoeksprojecten tussen partners uit de natuurwetenschappen en het bedrijfsleven. CASE moedigt de bedrijven aan om afgestudeerden te sponsoren in ruil voor werkzaamheden aan een speciaal project. Het Enterprise Initiative biedt bedrijven de mogelijkheid universitaire adviseurs aan te trekken voor korte periodes. Andere verwante maatregelen omvatten het stimuleren van technologie-audits, het opzetten van de Faraday-centra (te vergelijken met de Fraunhofer-instituten), het Enterprise in Higher Education Scheme, het opzetten van de Training & Enterprise Councils (TEC's), het High Technological National Training Programme, enz. • Er is thans een ruime vertegenwoordiging van beroeps- en bedrijfsinstellingen de bestuursorganen en subcommissies van instellingen van hoger onderwijs. Instellingen van hoger onderwijs raken steeds meer betrokken bij de overdracht van technologie en de oprichting van bedrijven. De universiteitsstaf wordt thans actief aangemoedigd deel te nemen aan de commerciële exploitatie van hun onderzoek. De meeste universiteiten hebben contactpersonen voor het bedrijfsleven en veel hebben een science parken opgezet. Inkomsten vanuit de industrie nemen voor de instellingen van hoger onderwijs toe. Het bedrijfsleven is sterk vertegenwoordigd in de financiële adviesorganen van universiteiten. The Confederation of British Industry (CBI) treedt op namens het bedrijfsleven in onderhandelingen met het hoger onderwijs. • 1 18 2. Nationale ontwikkeling van COMETT • De sterke deelneming in COMETT I zette zich door bij COMETT II. De zich blijvende trend was gebaseerd op: (1) de goede organisatorische vaardigheden van de hoger-onderwijsinstellingen en het feit dat zij al voor COMETT II goede betrekkingen met het bedrijfsleven onderhielden; (2) het belang dat van oudsher aan bedrijfsstages werd toegekend; (3) de ondernemingsgeest die zich al sinds de jaren '80 in de instellingen van hoger onderwijs ontwikkelde; (4) erkenning van het belang van een inter-Europese samenwerking; (5) de nationale structuren die de samenwerking universiteit bedrijfsleven ondersteunden en de werkzaamheden van het COMETT-informatiebureau. 3. Netwerken • Na 1990 had het Verenigd Koninkrijk 25 AUEF's, waarvan 17 regionale AUEF's die het gehele land bestreken en 8 sectoriële AUEF's. In 1992 werden vier extra AUEF's toegevoegd. • De universiteiten waren van mening, dat AUEF's veel meer nut hadden op regionaal dan op nationaal niveau. AUEF's waren doeltreffend in het aan de man brengen van COMETT. Nieuwsbrieven, bijeenkomsten, stages, korte cursussen hadden stuk voor stuk hun nut. In het algemeen onderkenden de bedrijven de behoefte aan netwerken tussen universiteit en onderneming en zagen zij de AUEF's als een van de katalysatoren op dit gebied. Alle AUEF's constateerden een behoefte aan netwerken tussen universiteiten en bedrijfsleven waarmee transnationale contacten tot stand zouden kunnen worden gebracht en informatie over EU-opleidingsmogelijkheden geboden kon worden. • Meer dan de helft van de universiteiten meende, dat AUEF's van weinig of geen betekenis waren om bedrijven te ondersteunen bij het uiten van hun behoeften: er waren andere mogelijkheden te over. Wat betreft de bedrijven hebben de AUEF's geholpen bij TNA en bij het opstellen van een opleidingsprofiel binnen het bedrijf. De AUEF's lieten niet duidelijk blijken, dat zij zelf op deze gebieden behulpzaam waren geweest: 54% van de regionale AUEF's was mening, dat er weinig was bereikt. • De universiteiten meenden, dat AUEF's hen hadden geholpen om verder te kijken dan de nationale grenzen door betrekkingen met andere universiteiten en bedrijven in heel Europa tot stand te brengen. Voor de ondernemingen vonden AUEF's partners in het buitenland en leverden EU-studenten voor stages. 61% van de regionale en alle sectoriële AUEF's waren van oordeel, dat zij enigszins of in ruime mate hadden bijgedragen aan de bevordering van transnationale samenwerking. De bijdrage van sectoriële AUEF's week niet erg af van die van de regionale AUEF's. Zij schijnen echter nauwere en frequentere contacten met bedrijven te hebben gehad. inzake • De universiteiten waren ervan overtuigd, dat de kracht van de AUEF's is gelegen in hun uitgebreide contacten met andere AUEF's uit het Verenigd Koninkrijk en de EU en met universiteiten en ondernemingen. Van belang waren ook hun betrokkenheid bij industriële ontwikkeling en katalyserende stimulans bij de wisselwerking tussen universiteit en bedrijfsleven. De zwakke kant was: onvoldoende financiering en soms een onvoldoende hechte band met hun eigen regionale structuren. Voor het bedrijfsleven waren de sterke kanten van de AUEF's, dat zij Europese organisaties bijeen wisten te brengen en de nieuwste ontwikkelingen op het gebied van EU- opleidingsactiviteiten technologie konden aanbieden. Ook het bieden van Europese stagemogelijkheden was een sterk punt. De zwakke kanten waren: een gebrek aan eensgezindheid tussen sectoriële en regionale AUEF's, en de financieringsprocedure die planning op lang termijn moeilijk maakte. De overdracht van informatie via reclamecampagnes en publiciteit was gering evenals de bekendheid met het bestaan van AUEF. Regionale AUEF's beschouwden als hun sterke kanten: het werken met netwerken, deskundigheid op het gebied van mobiliteitsprogramma's, banden toegangspunt voor alle instellingen van hoger onderwijs, met de Commissie, projectbeheer, ondernemingen en EG-programma's. Zwakke kanten waren: onvoldoende financiering, afhankelijkheid van EG-financiering en onvermogen om andere financieringsbronnen te verwerven, problemen bij het vasthouden van de belangstelling van het bedrijfsleven, alles voor iedereen moeten zijn, enz. De sterke kanten van de sectoriële AUEF's waren o. a. : een duidelijke taakstelling, goede ondersteuning door instellingen van hoger onderwijs, bedrijven en EG, deskundigheid inzake EG-financiering en projectbeheer. Zwakke kanten waren o. a. : relatief weinig banden met het bedrijfsleven en een povere commerciële gerichtheid, alsmede povere banden met sommige landen. 119 4. Mobiliteit • Net iets meer dan de helft van de universiteiten was de mening toegedaan, dat studentenstages een bijdrage hebben geleverd aan de innovatie binnen hun instellingen. Tweederde deel van de ondernemingen vond, dat het hebben van een stageplaats voor hen nuttig was; het uit de weg ruimen van nationale barrières en het openen van marktmogelijkheden alsmede het technische element droegen hiertoe bij. 85% van de regionale AUEF's was van mening, dat studentenstages een bijdrage hebben geleverd aan innovatie: door het leggen van nieuwe connecties, het doen toenemen van de belangstelling voor en vraag naar studenten, het leggen van contacten met nieuwe markten en door universiteiten te laten profiteren van en ondernemingen in contact te brengen met een grote groep goed gemotiveerde studenten enz. • De helft van de universiteiten veranderde beleidslijnen of gebruiken, uiteenlopend van een grotere academische erkenning van stages tot wijziging van de plaatsingsprocedures. De helft van de ondervraagde bedrijven bracht veranderingen aan. Ongeveer driekwart van de AUEF's was van mening, dat universiteiten en ondernemingen wijzigingen hadden doorgevoerd in de trant van flexibiliteit bij cursusopzet, bijstand aan docenten door studenten in het buitenland te bezoeken, verzekeringspolissen, betere voorbereiding op taalgebied enz. 5. Opleiding • De meningen over de vraag of COMETT al dan niet innoverende bijdragen had geleverd inzake opleiding waren bij de universiteiten gelijkelijk verdeeld. Van de bedrijven vond 70%, dat COMETT weinig of geen invloed had gehad op innovatie. Bij de AUEF's was slechts 16% van de regionale en 57% van de sectoriële AUEF's van mening dat er iets of veel was bereikt. Deze mislukking was te wijten aan onvoldoende financiën en te weinig beschikbare tijd van stafpersoneel in de kleine en middelgrote ondernemingen. • Op het gebied van de opleidingskwantiteit en -kwaliteit waren de ondernemingen van mening, dat COMETT weinig of geen bijdrage had geleverd. Ongeveer de helft van de AUEF's vond, dat COMETT aan de kwantiteit en kwaliteit had bijgedragen door toegang tot een grotere groep experts te bieden, een Europese waarde toe te voegen, andere geldbronnen aan te boren, enz. Over de vraag of COMETT al dan niet een bijdrage had geleverd, waren bij de universiteiten de meningen gelijkelijk verdeeld. • Van de bedrijven vond 59%, dat COMETT een aanvulling was op hun eigen opleidingsactiviteiten. Sectoriële AUEF's waren hierover positiever dan regionale AUEF's: 57% ervan vond, dat er enigermate of veel was bijgedragen. • Conclusie:. "het COMETT-programma heeft in algemene zin succes geboekt door het Europese bewustzijn inzake onderwijs en opleiding te doen toenemen. (maar) in vergelijking met nationale en regionale acties had het een erg bescheiden reikwijdte. De belangrijkste toevoeging van COMETT was dat het voor een grotere groep bedrijven een opening betekende tot de stagepraktijk. Ook werd hulp geboden bij het leggen van nieuwe contacten tussen universiteiten in dit land en bedrijven in andere Lid-Staten of in EVA-landen. " 6. Totaaleffect • In het algemeen waren universiteiten van mening, dat COMETT de discussie over de samenwerking tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven enigermate had verlevendigd. Veel universiteiten merkten echter op, dat de discussie al lang vóór COMETT op gang was gekomen. Van de ondernemingen was 43% van mening, dat COMETT op dit gebied succes had geboekt; 36% was het hiermee niet eens. 58% van de regionale AUEF's en 71% van de sectoriële AUEF's vonden, dat COMETT een waardevolle bijdrage had geleverd. • De meeste universiteiten hadden de overtuiging, dat COMETT een waardevolle bijdrage had geleverd. Het deed het aantal contacten toenemen zowel ter plaatse als door heel Europa. Enkele bedrijven waren van mening, dat COMETT slechts een minimum aan nieuwe samenwerkingsondernemingen had opgeleverd. Een aantal vond, dat de door COMETT tot stand gebrachte contacten tussen universiteit en bedrijfsleven nieuwe ideeën had opgeleverd op de werkvloer. 70% van alle AUEF's vond, dat er op dit gebied door hen een waardevolle bijdrage was geleverd. De betrokken terreinen liepen uiteen van studentenstages tot het scheppen van nieuwe transnationale connecties, van vaardigheden en onderzoek naar opleidingsbehoeften op regionaal en sectorieel niveau tot kwesties 1 20 inzake werkgelegenheid voor afgestudeerden. Van de universiteiten vond 49% dat COMETT het beleid niet beïnvloedde; het meeste beleid had al vorm gekregen. Van de bedrijven vond 36% dat COMETT enige of aanzienlijke invloed had gehad op hun beleid ten aanzien van de universiteiten. Slechts 25% van de regionale en 14% van de sectoriële AUEF's waren van mening, dat COMETT enigermate of veel invloed had. Toch waren veel AUEF's ervan overtuigd, dat de indirecte invloed belangrijk was geweest. COMETT vormde een aanvulling op en een verbetering van de bestaande modellen voor samenwerking tussen universiteit en bedrijfsleven. Voor bedrijven waren de belangrijkste COMETT-voordelen het krijgen van toegang tot instanties die Europese deskundigheid aanbieden, en het betere bekendheid met kwesties op het gebied van Europese opleiding. 44% was bij dergelijke activiteiten betrokken. 77% van de regionale en 60% van de sectoriële AUEF's vermeldden, dat zij contacten hadden gelegd tussen COMETT en andere nationale/regionale beleidsinstanties die dezelfde doelen nastreefden. In het algemeen dachten universiteiten, dat COMETT weinig effect had, zelfs plaatselijk. Van de internationale aspecten werd echter gevonden, dat zij het opleidingsbeleid van de EU geloofwaardig maakten. Een aantal was van mening, dat de vaardigheid op het gebied van technologie in plaatselijke bedrijven erdoor was verbeterd. De helft van de bedrijven vond, dat COMETT een waardevol effect op hun eigen bedrijf had gehad, in het bijzonder via studentenstages, het aan het licht treden van nieuwe vaardigheden en bewustzijn van de EU-markt. Bedrijven waren van mening dat het regionale totaaleffect van COMETT gering was. AUEF's vonden, dat het effect bescheiden was doordat er onvoldoende geld beschikbaar was om breedschalige belangstelling en deelneming op gang te brengen. OOSTENRIJK Bevolking: 7,83 m. , Bevolkingsdichtheid: 93,7, BBP/hoofd: 16,7ppp. OVERZICHTSTABEL OOSTENRIJK 1990-94) Aantal Begroting AUEF's: Regionaal Sectorieel Studenten Docenten Cursussen Gezamenlijke opleidingsprojecten Proefprojecten 4 1 735. 000 796 1. 989. 560 73 84 8 634. 310 826. 500 1. 336. 000 Aanvullende maatregelen 13 187. 080 TOTAAL 5. 708. 450 1. Achtergrond: wetgeving, programma's en activiteiten • Er is geen speciale wetgeving inzake de samenwerking tussen universiteit en bedrijfsleven. Een in 1988 van kracht geworden wet geeft de universiteiten echter toestemming om op hun eigen wetenschappelijk terrein als ondernemers op te treden: dit is uiterst nuttig voor contractonderzoek. De wet "University Study" bevat bepalingen inzake permanente vorming: een duidelijk omlijnd kader voor certificatie, financiering, gebruik van universitaire infrastructuur, betaling van het personeel enz. Recentelijk kwam via een belangrijke hervorming de nadruk te liggen op het opzetten van een systeem van Fachhochschulen. 1 21 • Twee bijzonder relevante programma's jonge universiteitsdocenten en onderzoekers in staat stelt twee jaar bij bedrijven door te brengen en (2) "Scientists Establish Enterprises" dat beginkapitaal verschaft voor nieuwe activiteiten op basis van wetenschappelijke onderzoek. "Scientists for Industry" dat zijn (1) • Belangrijke activiteiten op het gebied van samenwerking tussen universiteit en bedrijfsleven zijn o. a. (1) Nationale en regionale S&T-beurzen om bedrijven R&D-resultaten te tonen en (2) "FoDoc Austria", een over het hele land verspreid informatiesysteem voor onderzoekpotentieel en projecten in alle universiteiten en hoge scholen. • Opgezet werden een netwerk voor technologieoverdracht en instellingen voor permanente opleiding, centra voor extraneï en bureaus voor contacten met bedrijven. • Het is gangbaar dat doctoraalscripties en proefschriften worden geschreven in samenhang met in bedrijven. In universitaire CET-programma's zijn docenten uit het projectwerkzaamheden bedrijfsleven een gewoon verschijnsel. • Alles bij elkaar zijn de betrekkingen tussen universiteit en onderneming goed ontwikkeld. 2. Nationale ontwikkeling van COMETT De nationale ontwikkeling van COMETT-activiteiten is snel en succesvol geweest; • De AUEF's sluiten gemakkelijk aan op de bestaande en goed ontwikkelde samenwerkingsstructuur tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven. • Het COMETT-informatiecentrum bood actieve en effectieve steun. Het startte projecten, organiseerde conferenties, seminars, workshops, informatiediensten enz. • Het ministerie voor Wetenschap en Onderzoek bood op centraal niveau steun en medefinanciering en uitte de bereidheid om ook in de toekomst steun verlenen. • Het EG-etiket was nuttig. De meeste leidende organisaties nemen thans deel aan COMETT met een grote inbreng van de ondernemingen. 3. Netwerken • De vier regionale AUEF's (APS, ATTAC, CATT & DONAU) hadden tot resultaat: Een regionaal platvorm voor onderwerpen inzake opleiding en technologie, terwijl men zich regionaal en nationaal meer bewust werd van deze kwesties. Internationale partners en een Europese dimensie bij technologie-opleidingen, die dienst doen als regionaal centrum voor Europese activiteiten. Zij ondersteunen de integratie van regionale kleine en middelgrote bedrijven en andere partners in Europese projecten en aangelegenheden. Dit leidde tot motivatie en ontvankelijkheid voor internationale technologieontwikkeling. Korte cursussen en personeelsuitwisselingen alsmede uit dergelijke activiteiten ontstane bedrijven. - Grotere synergie tussen onderzoek en opleiding. Een transnationale visie dankzij werkzaamheden met Europese partners, stages en de instroom van buitenlandse studenten in Oostenrijkse bedrijven. • De sterke kanten van de AUEF's zijn: (1) betrouwbare en onafhankelijke juridische status als basis voor een democratisch deelgenootschap; (2) hoge graad van acceptatie en een goede regionale ondersteuning en financiële betrokkenheid van overheids- en semi-overheidsinstellingen; (3) vaardigheden bij het beheer van Europese opleidingsprojecten; (4) nauwe betrokkenheid bij bedrijven en technische geloofwaardigheid; (5) banden met andere EG-netwerken; (6) banden met universiteiten en de kracht van de bestaande "centra voor extraneï" in Oostenrijk; (7) goed gemotiveerd personeel en een bescheiden en efficiënte structuur. • De zwakke kanten van de AUEF's zijn: (1) gemis aan energie bij het leggen van banden tussen COMETT en andere EG-projecten en Oostenrijk als lid van de EVA; (2) ontbreken van marketing en verkoopstrategieën; (3) beperkt aantal stafleden; (4) een aantal regio's met vrij zwakke bases voor universitaire en technische studies; (5) de tijd die het ontwikkelen van een specifiek profiel in beslag nam; (6) gebrek aan tijd voor eigen opleiding in een complexe materie; (7) COMETT-projecten zijn te kort om een "internationale opleidingsfilosofie" te ontwikkelen; (8) jaarlijkse vermindering van de financiële steun; (9) onzekerheid inzake de overdracht naar LEONARDO. 1 22 4. Mobiliteit COMETT-resultaten: • t • systematisch opgezette studentenstages op projectgerichte basis, met een duidelijk werkplan en welomschreven bepalingen voor universitaire erkenning stage-cultuur' aan het ontwikkelen en bieden betere voorzieningen voor en ondernemingen zijn een professionele begeleiding van studenten; hun aanvaarding van studenten werd probleemlozer en meer gestandaardiseerd uitwisseling van stafpersoneel biedt uitgebreide feedback en contacten tussen universiteiten en ondernemingen; het kost echter veel moeite en tijd om deze te organiseren, met name voor langere periodes. 5. Opleiding COMETT is van belang geweest vanwege • Het ontwikkelen van opleidingsprojecten met potentiële gebruikers en internationale partners. Het leidde ertoe dat cursussen op meer dan een plaats werden gehouden en verbeterde de internationale marketing en de toegang tot de cursussen. De drempel voor het organiseren of deelnemen aan cursussen is verlaagd. Het bieden van cursussen aan kleine en middelgrote ondernemingen werd aantrekkelijker. AUEF's vormden een aanvulling op de opleidingsactiviteiten van de universitaire centra voor extraneï. • Het verbeteren van de kwaliteit (meer dan van de kwantiteit) van opleidingen, dankzij: (!) een ruimere uitwisseling van deskundigheid en inzichten en (2) het bieden van de mogelijkheid de stand van zaken in de verschillende landen te vergelijken. • Het uitvoeren van een aantal specifieke TNA's alsmede een constante evaluatie van de behoeften in het bedrijfsleven. Er werden debatten over cursusopzet en marketing georganiseerd. Interactieve TNA kwam eveneens tot stand. De sectoriële AUEF verrichtte een "Stand van zaken"-overzicht als uitgangspunt voor een TNA. 6. Totaaleffect • Het totaaleffect was goed, in het bijzonder vanuit het AUEF-systeem. Er kwam een grote toename van transnationale studentenstages, gepaard aan een betere projectgerichte opzet van de stages en betere universitaire erkenning. De transnationale personeelsuitwisselingen tussen universiteit en bedrijfsleven, die voor COMETT volledig ontbraken, waren nuttig. De nationale markt voor geavanceerde opleidingstechnieken werd verrijkt door de internationale reikwijdte en de Europese dimensie van de ontwikkelde cursussen. • COMETT vormt een aanvulling op de regionale en nationale programma's en levert een bijdrage aan de verbetering van de opleidingsactiviteiten in Oostenrijk. Dit blijkt met name uit de gemeenschappelijke financiering op nationaal en regionaal vlak. COMETT versterkte de internationale dimensie van opleiding. Het legde banden tussen hoger-onderwijsinstellingen en bedrijfsleven, ondersteunde de ontwikkeling van permanente vorming aan instellingen van hoger onderwijs, katalyseerde de ontwikkeling van TNA, bood ervaring bij het internationale beheer van programma's en projecten, verbeterde het institutionele beheer van de relaties tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven, breidde netwerken uit tot andere vormen van samenwerking, deed de belangstelling van het bedrijfsleven voor hooggekwalificeerd personeel toenemen, enz. 123 ZWITSERLAND Bevolking: 6,83 m. , Bevolkingsdichtheid: 165,4, BBP/hoofd: 20,3 ppp. OVERZICHTSTABEL ZWITSERLAND (1990-94) Aantal Begroting AUEF's Regionaal Sectorieel Studenten Docenten Cursussen Gezamenlijke opleidingsprojecten Proefprojecten 3 4 1. 130. 000 417 1. 048. 540 29 86 7 272. 630 867. 450 1. 390. 000 Aanvullende maatregelen 1 2. 082 TOTAAL 4. 710. 702 1. Achtergrond: wetgeving, programma's en activiteiten • Er bestaat geen specifieke wetgeving inzake samenwerking tussen universiteit en bedrijfsleven. Er bestaat wel wetgeving die het de federale regering mogelijk maakt een S&T-beleid te voeren. Sommige specifieke wetten (bijvoorbeeld energie) onderbouwen een aantal activiteiten op het gebied van samenwerking tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven. Het meeste hoger onderwijs is op kantonnaal niveau georganiseerd. Wetgeving en bepalingen kunnen onderling dus aanzienlijk verschillen. • De CERS (Commission pour l'encouragement de la recherche scientifique) stimuleert samenwerking tussen onderzoekinstituten en bedrijven. Een aantal ministeries geeft grote bedragen uit aan R&D met advies en goedkeuring van vertegenwoordigers uit universiteit en bedrijfsleven. Prioritaire onderzoekprogramma's op lange termijn en spoed vereisende onderzoekactieprogramma's worden door het federale ministerie ten uitvoer gelegd. Iedere universiteit heeft een neigen bureau voor permanente vorming. Een nationaal programma: "Specifieke maatregelen ten gunste van voortgezette beroepsopleiding aan de universiteit" biedt aanvullende en postacademische studies. De beide instituten voor technologie onderhouden veel nauwere banden met de instellingen op het derde industrie. De opwaardering van veel onderwijsniveau tot Fachhochschulen is duidelijk op gang. Veel wetenschappers zijn zowel werkzaam in het hoger onderwijs als in het bedrijfsleven. • • TE-CH is een nationaal netwerk van centra voor twee werkgeversorganisaties hebben bureaus opgericht ter coördinering van onderzoeksprojecten en betrekkingen met de overheden. Het bedrijfsleven levert ongeveer 2% van de R&D bij het hoger onderwijs. technologieoverdracht. De 2. Nationale ontwikkeling van COMETT • In 1990 werd voor het eerst deelgenomen aan COMETT. In 1991 bestond er al een behoorlijke deelneming in projecten van andere landen en werden er positieve actieplannen gestart. In 1992 viel een krachtige respons op de uitnodiging tot het indienen van voorstellen te constateren. De uitnodiging van 1992 resulteerde in de oprichting van 7 AUEF's. 1 24 3. Netwerken • Van de Zwitserse AUEF's zijn er 3 regionaal en 4 sectorieel. Zij zijn een dialoog aangegaan met de diverse belanghebbenden op het gebied van technologieoverdracht en opleiding. Zij reageerden ook op regionale prioritaire kwesties. Zij brachten ondernemingen uit het midden- en kleinbedrijf in contact met zowel overheidsonderzoekinstituten als internationale organisaties voor gezamenlijke werkzaamheden. • Een federaal zesjarenplan verschafte de kantonnale universiteiten en de federale polytechnische scholen mechanismen voor permanente opleiding. De AUEF's hebben nauw samengewerkt met deze structuren en ze versterkt en uitgebreid. Dit versterkte ook het federale beleid voor verdergaande internationalisering van de instellingen van hoger onderwijs. Tot nu toe is het regionale beleid nog niet volledig geformuleerd, het schijnt echter zeer wel mogelijk, dat organen als de AUEF's een belangrijk onderdeel van dit beleid zullen worden. De AUEF's hebben goed samengewerkt met andere EG-programma's. • De AUEF's hebben niet alleen de samenwerking tussen universiteit en onderneming een internationale context geboden, zij hebben ook interkantonnale samenwerking en coördinatie ondersteund. Alles bij elkaar waren de AUEF's in verschillende mate succesvol, met name op het gebied van de betrokkenheid van de ondernemingen. 4. Mobiliteit • Van de kant van het COMETT-programma werd uitermate veel steun geboden bij de integratie van Zwitserland in haar EU-activiteiten via studentenstages en -mobiliteit. • Voor de mobiliteit van personeel was weinig begrip; op dit vlak werd geen succes geboekt. 5. Opleiding • Het succes van Zwitserland binnen COMETT was zowel op het gebied van korte als op dat van lange cursussen hoog. 6. Totaaleffect • Vanwege aspecten van het Zwitserse federale en het sterk autonome kantonnale systeem was de start van de deelneming van Zwitserland in 1990 enigszins moeizaam. Met de oprichting echter van een Zwitsers COMETT-informatiecentrum uit hoofde van het positieve actieprogramma en de toegenomen interkantonnale coördinatie was rond 1992 een volledig functionerend en succesvol COMETT- programma in werking. • Zo was COMETT, met de vrijwel gelijktijdig gelanceerde federale maatregelen inzake permanente vorming, zowel op federaal als op kantonnaal niveau heel succesvol. 1 25 LIECHTENSTEIN OVERZICHTSTABEL LIECHTENSTEIN (1990-94) Aantal Begroting AUEF's: Regionaal 1 150. 000 26 51. 890 2 1 30. 000 200. 000 Sectorieel Studenten Docenten Cursussen Gezamenlijke opleidingsprojecten Proefprojecten Aanvullende maatregelen TOTAAL 431. 890 1. Nationale ontwikkeling van COMETT • Naarmate Liechtenstein meer geïntegreerd raakte in EVA, kwam het land in aanmerking voor deelneming aan COMETT. Het deed in 1991 aan COMETT-activiteiten mee onder de vlag van Zwitserland. Na in 1992 volwaardig lid van de EVA te zijn geworden, nam het volledig deel aan COMETT. 2. Netwerken • Liechtenstein diende in 1992 een verzoek tot een regionale AUEF in en kreeg die toegewezen. De AUEF omvat gebieden bij de grens van Zwitserland en Oostenrijk. 3. Mobiliteit • De AUEF wist 26 studentenplaatsen te verwerven in 1993. 4. Opleiding • In 1992 organiseerde AUEF een gezamenlijk opleidingsproject voor milieukunde. Zowel in 1993 als in 1994 organiseerde de AUEF een korte cursus. 5. Totaaleffect • Het besluit van Zwitserland om niet toe te treden tot de EU, bemoeilijkte de ontwikkeling van COMETT in Liechtenstein enigszins. 1 26 IJSLAND Bevolking: 0,26 m. , Bevolkingsdichtheid: 2,5, BBP/hoofd: n/b. OVERZICHTSTABEL IJSLAND (1990-94) Aantal Begrotin g 1 159. 000 51 154. 030 7 7 2 56. 300 70. 000 240. 000 AUEF's: Regionaal Studenten Docenten Cursussen Gezamenlijke opleidingsprojecten Aanvullende maatregelen 3 52. 994 TOTAAL 732. 324 1. Achtergrond: wetgeving, programma's en activiteiten • De. institutionele scheiding tussen de onderzoekcentra en de universiteit en daarbij tot 1991 het gebrek aan academische cursussen vormden een beperking voor de samenwerking tussen universiteit en bedrijfsleven. 2. Nationale ontwikkeling van COMETT • Het COMETT-informatiecentrum en de AUEF van het land, beide ondergebracht in de universiteit van Reykjavik, waren belangrijk voor het succes van het programma. 3. Netwerken • Er is slechts een AUEF in IJsland. Deze verrichtte TNA, zette cursussen op en voerde ze uit om aan die opleidingsbehoeften tegemoet te komen. Het bevorderde het houden van conferenties over de betrekkingen tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven. • Aanvankelijk was de AUEF vooral sterk aanwezig in de visverwerkende industrie, maar sindsdien heeft deze AUEF uitgebreid tot andere sectoren van de industrie. • De sterke kanten van de AUEF's waren de deelneming van de bedrijfs- en beroepsorganisaties met een rechtstreekse toegang tot bedrijven en de sterke morele en financiële steun van de Universiteit van IJsland. • De belangrijkste zwakke punten waren het ontbreken van rechtstreeks contact met bedrijven en een uiterst onzekere financiële basis. 4. Mobiliteit • IJsland is altijd zeer internationaal georiënteerd geweest; het land kent de traditie dat men voor technische studies en opleiding naar het buitenland gaat. COMETT functioneerde als kanalisering voor deze pasklare markt. Bestaande informele mechanismen binnen de IJslandse universiteit en ondernemingen werden echter niet geformaliseerd. 1 27 5. Opleiding • COMETT is begonnen met het werken met TNA en is vervolgens met bedrijven in discussie gegaan over de beste manier om aan de behoeften tegemoet te komen. Het heeft eveneens ervaring opgedaan met de uitgebreide voorbereiding voor kwaliteitsgerichte opleidingsprogramma's samen met internationale universitaire deskundigen en bedrijfsmanagers. • Er werden kwaliteitsgerichte cursussen opgezet. Er waren echter niet voldoende cursussen beschikbaar. Ook werden nieuwe vormen van cursusaanbod onvoldoende benut. • COMETT heeft dus een nieuwe dimensie aan de opleidingen toegevoegd (en niet zozeer alleen een aanvulling geboden) door TNA, hooggekwalificeerde cursusvoorbereiding en de opleiding van cursusleiders. 6. Totaaleffect • COMETT had een grote invloed. Het verschafte een aanvaardbaar Europees platvorm voor een gedachtenwisseling die voordien met wederzijds wantrouwen was beladen. Het leverde ook een bijdrage aan* het in de ogen van de bedrijven legitimeren van veel van de in IJsland bestaande deskundigheid op hoger-onderwijsniveau. Het legde gedeeltelijk de basis voor een dialoog over betrekkingen tussen universiteit en onderneming. • Vanwege de aard van de IJslandse bedrijven (vooral kleine en middelgrote ondernemingen) moet COMETT op bestuurlijk niveau met bedrijfs- en beroepsorganisaties werken. Specifieke contacten met bedrijven vinden plaats tijdens projecten en stages. Uit de rechtstreekse wijze waarop de IJslandse samenleving functioneert, volgde dat COMETT contacten kan aanboren, maar dan niet langer bemiddelaar is. Het programma heeft gewerkt als een katalysator voor diverse opleidings-, onderzoek- en stage-activiteiten. • Op deze manier werden contacten met universiteiten en bedrijven binnen de Europese economische ruimte versneld en was het programma er in hoge mate verantwoordelijk voor dat instellingen van hoger onderwijs de noodzaak zagen hun onderwijs, opleiding en onderzoek aan bedrijven te koop te bieden. Het heeft tevens bedrijven bewuster gemaakt dat zij onder universitair afgestudeerden moeten aantrekken. NOORWEGEN Bevolking: 4,27 m. , Bevolkingsdichtheid: 13. 2, BBP/hoofd: 15,35 ppp. OVERZICHTSTABEL NOORWEGEN (1990-94) AUEF's: Regionaal Sectorieel Studenten Docenten Cursussen Gezamenlijke opleidingsprojecten Proefprojecten Aanvullende maatregelen TOTAAL Aantal Begroting 4 2 930. 000 360 1. 018. 100 27 46 4 1 3 169. 180 477. 000 818. 000 500. 000 47. 280 3. 959. 560 1 28 1. Achtergrond: wetgeving, programma's en activiteiten • Het Noors Instituut voor technologie (NTH) in Trondheim is de enige technische universiteit in Noorwegen; het speelde in de jaren '70 een vooraanstaande rol in de ontwikkeling van de olie industrie. SINTEF (Selskapet for industriell og Teknisk Forskning ved Norges Teknise Hoegskole) is een stichting van het NTH, die wordt benut voor het creëren van een samenwerkingsverband tussen universiteit en bedrijfsleven, met name op het gebied van contract-R&D en van permanente opleiding. • Het in 1991 uitgebrachte Witboek over Hoger onderwijs pleitte voor nauwere interne samenwerking tussen de onderwijsinstellingen in een geïntegreerd "Noors netwerk" alsmede voor samenwerking met externe instellingen; er bestond echter geen nationaal programma. • De Noorse Onderzoeksraden hebben programma's voor overdracht van technologie tussen universiteit en onderneming. Het ministerie van Industrie wenst een betere samenwerking tussen externe onderzoekinstituten en universiteiten. • Het Noorse Lange-termijn-plan 1994-97 tracht "beschikbare technologie en deskundigheid uit te breiden tot bedrijven. (en een) snellere bijscholing in en vernieuwing van technische en professionele vaardigheden. ". • De nationale begroting voor 1993 tekende aan, dat "Internationale samenwerking op het gebied van internationale inbegrip van deelneming aan hoger onderwijs hechter moet worden, met onderwijsprogramma's. " 2. Nationale ontwikkeling van COMETT • De enigszins ambivalente houding van Noorwegen ten opzichte van de EU en het volume aan nieuwe EG-programma's hebben misschien gezorgd voor een uiterst langzame start in 1990 met de voordracht van slechts 11 projecten waarvan er 6 werden goedgekeurd. • De positieve actieplannen van COMETT kenden in 1991/92 een grote toename van de betrokkenheid; 5 extra AUEF's werden het jaar daarop opgezet. 3. Netwerken • De AUEF's bevorderden regionale samenwerking tussen regionale handelsbelangen en het aanwezige onderwijs- en opleidingssysteem. Zij gaven binnen de universiteit de traditionele functies van contactpunt met bedrijven en permanente vorming een Europese dimensie. Zij hebben een landelijk netwerk voor informatie opgezet met technische bladen en nieuwsbrieven alsmede jaarlijkse conferenties over technische vaardigheden. Zij verleenden ook steun aan de ontwikkeling van cursussen en regelden studentenstages. Van samenwerking inzake opleiding gingen zij over tot projecten op het gebied van onderzoek- en technologieontwikkeling, en zij ontplooiden activiteiten op sectorieel niveau. • De AUEF-activiteiten liepen uiteen van rechtstreekse TNA en de daarmee samenhangende cursusopzet tot het steunen van bedrijven bij hun eigen activiteiten; zoals een van de AUEF's het uitdrukte: "Hulp bij zelfhulp". • Alle AUEF's boekten zeer veel succes op het gebied van de transnationalisering van activiteiten. Sectoriële AUEF's zijn vanaf het begin transnationaal geweest. Echter ook de regionale AUEF's hebben succes geboekt. • De beide sectoriële AUEF's werden ondergebracht bij het Noors Instituut voor technologie (NTH) in Trondheim, waar nauw contact met SINTEF werd onderhouden. De AUEF's hebben een bijdrage geleverd aan het internationale karakter en de activiteiten van dit grote technologie-complex door internationale TNA, korte cursussen, uitwisselingen van studenten en stafleden en hebben verder ruimere RTP-projecten buiten COMETT opgezet. • De sterkste punten van de AUEF's waren: de ontwikkeling van een krachtig Europees netwerk; (2) de steun van de regering van Noorwegen en van regionale overheden; (3) de actieve betrokkenheid en deelneming van het Noorse genootschap van erkende ingenieurs (NIF) en de Federatie van Noorse machine-industrieën (TBL). • Het zwakste punt was dat de omvang van de behoefte aan toewijzing van begrotmgsgelden was onderschat. 1 29 4. Mobiliteit • Activiteiten op het gebied van mobiliteit werden door deelnemers aan grotere COMETT- en andere projecten gebruikt om samenwerking hechter te maken of tot stand te brengen. • De regering van Noorwegen heeft COMETT-studenten de facto werk- en verblijfsvergunningen verleend. Overeenkomsten met studentenhuisvestingsbureaus boden instromende studenten veel gemak. Op grond van afspraken met de universiteiten kregen COMETT-studenten alle studentenrechten (korting op reiskosten, studentenactiviteiten enz. ) De TBL beval haar leden studentenstages aan. • Over het geheel genomen kan men studentenstages nu beter hanteren. 5. Opleiding • Vanaf de aanvang werden er cursussen opgezet voor een Europees gehoor en met een Europese dimensie. Een aantal cursussen werd opgezet met behulp van andere EU-investeringen (bijv. ESPRIT II). Uitgebreide aanwending van nieuwe technieken, softwareprogramma's en simulatiemiddelen maakte hiervan deel uit. COMETT-activiteiten waren zowel een praktisch instrument als een katalysator. • De nadruk lag op kwaliteitsverbetering. Bij het ontwikkelen van cursussen en activiteiten voor permanente vorming heeft COMETT een aantal "kwaliteitspartners" geïntroduceerd, die anders in Noorwegen niet beschikbaar zouden zijn geweest. • De grote overeenstemming tussen de doelstellingen van COMETT en die van het land op het gebied van technologieoverdracht en opleiding stond garant voor het aanvullende karakter. 6. Totaaleffect • Op nationaal niveau was COMETT niet sterk, maar het was vrij belangrijk voor het beleid en de planning op regionaal niveau. Op regionaal niveau moet de rol van COMETT bij de ontwikkeling en uitvoering van regionale en provinciale plannen worden benadrukt. • Waar dergelijke zaken al waren voorbereid, bijvoorbeeld in West-Noorwegen, was COMETT een belangrijk hulpmiddel bij de uitvoering; in andere gevallen werden de doelstellingen van COMETT overgenomen en gingen zij deel uitmaken van de uitgangspunten voor plannen die thans worden voorbereid. • Het lidmaatschap van COMETT heeft technologieoverdracht en -opleiding een Europese dimensie gegeven die anders zou hebben ontbroken of moeizaam zou zijn opgebouwd, als dit met gebruik van nationale middelen en vanuit louter nationale omstandigheden had moeten gebeuren; dat is nauwelijks een optimaal vertrekpunt voor het opstellen van een internationaal samenwerkingsprogramma. 130 ZWEDEN Bevolking: 8,64 m. , Bevolkingsdichtheid: 19,2, BBP/hoofd: 16,2ppp. OVERZICHTSTABEL ZWEDEN (1990-94) AUEF's: Regionaal Sectorieel Studenten Docenten Cursussen Gezamenlijke opleidingsprojecten Proefprojecten Aanvullende maatregelen TOTAAL Aantal Begroting 4 24 888. 000 807 2. 245. 940 13 83 13 1 15 111. 000 998. 000 2. 311. 038 500. 000 240. 952 7. 294. 930 1. Achtergrond: wetgeving, programma's en activiteiten • is de samenwerking In Zweden '60 goed ingeburgerd. Sinds de in 1977 in werking getreden wet kunnen industriëlen zitting hebben in alle commissies inzake studieprogramma's. Faculteiten kunnen externe contracten aangaan en door ondernemingen worden ondersteund. Sinds 1975 bieden de universiteiten programma's voor beroepsopleiding. tussen universiteit en bedrijfsleven sinds de jaren • De Zweedse Raad voor Technische ontwikkeling (STU) werd eindjaren '60 opgericht ter verbetering van het technisch niveau in Zweedse bedrijven; tussen universiteit en onderneming. Deze lanceerde al snel in de instellingen van hoger onderwijs een systeem van contactpunten. Onderzoekmanagers van grote bedrijven fungeren als part-time docenten. Kleine ondernemingen kunnen wetenschappers voor een periode van maximaal zes maanden "lenen", waarbij de helft van hun salaris wordt betaald door het bedrijvencontactpunt. In Noord-Zweden kunnen kleine bedrijven voor zes maanden een net afgestudeerde ingenieur aanstellen, afkomstig van de plaatselijke universiteit, waarbij diens salaris door het bedrijvencontactpunt wordt betaald. Dit voorkomt migratie naar Zuid-Zweden. speciaal doel was de samenwerking • • Wetgeving uit 1992 gaf instellingen van hoger onderwijs veel verder gaande autonomie en voerde een systeem in ter evaluatie van de universiteitsresultaten. Alle programma's voor het verkrijgen van een graad in de technische wetenschappen bevatten verplichte stages in het bedrijfsleven. Industriëlen hebben zitting technische hogescholen. Verscheidene science parken werden samen met het bedrijfsleven opgezet. Er zijn veel uitwisselings leerstoelen en gastdocenten uit het bedrijfsleven. Veel contractonderzoeken worden door het bedrijfsleven gefinancierd. Gezamenlijke onderzoekinstituten zijn opgericht. Gemiddeld 10% van de activiteiten binnen het hoger onderwijs wordt door het bedrijfsleven gefinancierd. in bestuurscolleges van universiteiten en 2. Nationale ontwikkeling van COMETT • COMETT was het eerste EU-programma waaraan EVA-landen konden deelnemen. De steun van vakbonden, werkgevers en regionale en plaatselijke overheden was zeer krachtig. De belangstelling 4 aannemer. Er zijn nog twee sectoriële AUEF's met een Zweedse coördinator, maar een niet- Zweedse 1 31 werd vergroot door de op handen zijnde toetreding tot de EU. • De belangrijkste punten van COMETT stonden hoog genoteerd op de agenda van Zweden: (1) internationalisering van het hoger onderwijs; (2) behoefte aan permanente opleiding in kleine en middelgrote ondernemingen en de noodzaak universiteiten in te schakelen bij wetenschappelijke opleiding op hoog niveau; (3) de noodzaak voor de kleine en middelgrote ondernemingen nauwer in contact te komen met buitenlands markten. 3T Netwerken • In 1990 kreeg Zweden vier regionale AUEF's, allemaal in het zuiden, en twee sectoriële AUEF's. Dit aantal werd in 1992 met drie nieuwe sectoriële AUEF's uitgebreid. Een van de sterke punten van de Zweedse AUEF's is hun grote betrokkenheid bij DELTA. • Buiten de rechtstreeks bij het programma betrokken bedrijven en universiteiten was hun bijdrage • echter klein. Zij hebben een identiteitscrisis gehad. Indirecte bijdragen waren: (1) verbreiding van informatie; (2) toegenomen marketing voor technologie en opleiding; (3) Europees veld voor samenwerking en politieke druk vanuit de regionale AUEF's die zeer goed functioneerden; (4) het onmiskenbare effect van internationale activiteiten. • De meeste AUEF's hebben getracht TNA te verrichten. Er zijn op dit terrein echter veel organisaties werkzaam. • De belangrijkste kracht was de inzet van de AUEF-mensen en de gelegenheid om te werken in een inter-Europees perspectief en andere programma's te steunen. De grootste zwakte was het gebrek aan betrokkenheid van het bedrijfsleven, met name van kleine en middelgrote ondernemingen, en gebrek aan interregionale uitwisseling van ervaring. 4. Mobiliteit • Er was niets wezenlijk nieuw aan de studentenstages. Personeelsstages waren nauwelijks aan de orde. Er een echter wel grotere inzet bij het vinden van stageplaatsen voor studenten bij grotere ondernemingen. Een aantal daarvan heeft COMETT gebruikt om potentiële werknemers in buitenlandse filialen uit te proberen. Sommige kleine en middelgrote bedrijven deden voor het eerst ervaring op met buitenlandse studenten. Dit leverde meer begrip op voor culturele verschillen. • 5. Opleiding • Op het gebied van opleiding waren de grootste COMETT-bijdragen gelegen in de voorbereidende werkbesprekingen en onderhandelingen over de sollicitatie en de formulering van de "leeropdracht" van universiteitsdocenten. • Dank zij de sectoriële AUEF's werd de invloed van bedrijfsbranches op de ontwikkeling van opleiding groter. • Er werd een IT-netwerk opgezet (aanvankelijk voor het zoeken van informatie en partners), dat mikt op toekomstig gebruik voor opleiding op de werkplek in bedrijven. Kwaliteitscontrole is een belangrijk en onmiskenbaar gegeven geworden, aangezien er door verschillende docenten in verschillende landen cursussen moeten worden gegeven. COMETT is te kort actief geweest om dit te beoordelen. De schaal waarop COMETT zich afspeelde was te klein om veel invloed te hebben. Hergebruik van opgezette cursussen vond nauwelijks plaats. 6. Totaaleffect • Op nationaal niveau was het totaaleffect bijkomstig, maar op regionaal en lokaal niveau bestond er wel enige invloed. Het programma is klein. Daarnaast was de economie ingezakt. Behalve door de rechtstreeks betrokkenen werd er weinig contact tussen universiteit en bedrijfsleven onderhouden. Universiteiten hebben al krachtige eenheden voor permanente opleiding. Toch was het onderhouden van internationale betrekkingen iets nieuws voor de Zweedse universiteiten en bedrijven. • Er werd geen invloed uitgeoefend op het beleid op nationaal niveau, op regionaal in gering mate. Tussen universitaire programma's voor permanente vorming en AUEF's is enige synergie ontstaan. • Het totaaleffect is gering geweest. Hoofdstuk B was het echte succes, met name voor de grotere ondernemingen uit het midden- en kleinbedrijf. De tot stand gekomen netwerken zullen voor andere 1 32 projecten worden gebruikt. COMETT heeft ook het begrip voor de EU vergroot. FINLAND Bevolking: 5,03 m. , Bevolkingsdichtheid: 14,9, BBP/hoofd: 16,1 ppp. OVERZICHTSTABEL FINLAND (1990-94) Aantal Begroting AUEF*: Regionaal Sectorieel Studenten Docenten Cursussen Gezamenlijke opleidingsprojecten Proefproject 3 2 685. 000 634 1. 560. 365 71 78 9 690. 350 740. 000 1. 845. 000 Aanvullende maatregelen 17 247. 568 TOTAAL 5. 768. 283 1. Achtergrond: wetgeving, programma's en activiteiten • Er is geen speciale wet voor samenwerking tussen universiteit en bedrijfsleven, maar de bestaande wetgeving is tamelijk vrijblijvend ten aanzien van deze activiteiten. • De Academie van Finland bezit een programma om afgestudeerden in het bedrijfsleven te steunen. Het ministerie van Onderwijs heeft een vergelijkbaar programma in IT. Het Centrum voor technologie-ontwikkeling (TEKES) financiert programma's die gebaseerd zijn op samenwerking tussen universiteit en bedrijfsleven en op onderzoekopleidingen. Het Finse onderwijs heeft sinds 1986 een snelle uitbreiding gekend. De instellingen van hoger onderwijs worden in toenemende mate als Regionale ontwikkelingscentra beschouwd. • Van oudsher was praktijkopleiding in bedrijven een verplicht onderdeel van technische doctoraalopleidingen. Permanente vorming is een van de snelst groeiende gebieden van het hoger onderwijs. Verscheidene science parken werden de laatste tien jaar opgezet. Technologie-instituten hebben "afdelingen voor diensten aan ondernemingen" gecreëerd. Uniscience Ltd heeft de universiteiten en ondernemersverbonden samengebracht voor het verlenen van diensten gebaseerd op de gezamenlijke know-how van de universiteiten. 85 instellingen voor beroepsonderwijs werden samengevoegd tot 22 instellingen van het type Fachhochschule die nauw samenwerken met het bedrijfsleven. • Van oudsher staat het bedrijfsleven dicht bij het hoger onderwijs. Grote bedrijven lanceerden hun eigen postacademische opleidingsprogramma's en zijn hun vraag aan het hoger onderwijs aan het uitbreiden. Zij gaan langdurende betrekkingen en contracten. Het aantal PhD's in de bedrijven neemt snel toe. 1 33 2. Nationale ontwikkeling van COMETT • Aangezien Finland een EVA-land is, raakte het pas bij de aanvang van COMETT II bij het programma betrokken, maar het land maakte een goede start. Dit was te danken aan de sterke basis waarop de bestaande samenwerking tussen universiteit en onderneming steunde en de centra voor permanente vorming die al binnen de universiteiten aanwezig waren. Evenzo had men al veel ervaring opgedaan met internationale studentenuitwisselingen en de regering zelfwas een eerste begin aan het maken met het internationaliseren van instellingen van hoger onderwijs. Het COMETT- informatiecentrum speelde eveneens een belangrijke katalyserende rol. 3. Netwerken • Finland kreeg in 1990 vijf AUEF's: 3 regionale, een gemengde en een sectoriële. Afgezien van de sectoriële AUEF werden zij allemaal ondergebracht bij universiteiten. In 1992 werd een extra AUEF met een gedeelde verantwoordelijk verworven. In 1994 werd een sectoriële AUEF overgeplaatst van Nederland naar Finland. • De AUEF's hebben de kloof tussen Brussel en de deelnemende Finse organisaties, vooral ondernemingen, weten te overbruggen. Alle AUEF's verrichtten TNA, hetgeen leidde tot de formulering van nieuwe projecten. Zij hebben ook internationale samenwerking bevorderd en ondersteund, waarbij zij heel vaak een nationaal project in een Europees project omzetten. De beide sectoriële AUEF's hadden een merkbaar effect op opleiding in de desbetreffende sectoren. • Het sterkste punt was een nauwe samenwerking tussen AUEF's en het Informatiecentrum. • De zwakste punten waren dat de AUEF's het land niet geheel bestreken, terwijl tegelijkertijd de economische recessie de industriële partners belemmerde uit te breiden. Aangezien COMETT het enige programma was waaraan Finland kon meedoen, waren de AUEF's voornamelijk beperkt tot werkzaamheden met COMETT. 4. Mobiliteit • Er bestond al een lange traditie op het gebied van buitenlandse studentenstages. COMETT heeft dus niet zozeer iets geheel nieuws gebracht als wel nieuwe wegen geschapen. Toch was COMETT voor de Instituten voor technologie een efficiënte manier om het aantal hooggekwalificeerde stages te vergroten. Hoewel de uitwisseling van deskundigen (Bc) niet nieuw was, werd het toch als een van de meest nuttige activiteiten binnen COMETT beschouwd. In 1994 was Finland het land dat binnen COMETT het op een na grootste aantal uitzendingen had! • Het gedecentraliseerde karakter van COMETT was een aansporing voor afzonderlijke universiteitsfunctionarissen, belast met internationale aangelegenheden, om initiatieven te ontplooien en meer verantwoordelijkheid bij het regelen van stages te nemen. Voordien waren de meeste werkzaamheden gecentraliseerd. Ondernemingen wijzigden hun houding van: studenten accepteren is liefdadigheid, in: erkenning van hun reële toegevoegde waarde. 5. Opleiding • Gezien het geringe aantal projecten heeft COMETT op nationaal niveau geen grote invloed gehad. Toch kregen cursussen die slechts een nationale aanpak gehad zouden hebben, een Europese dimensie. De cursussen werden in het Engels gehouden vanwege deelneming uit het buitenland. Het geproduceerde cursusmateriaal werd door het bedrijfsleven als nuttig beschouwd. • COMETT heeft een effectieve bijdrage geleverd aan een groeiende Europese samenwerking en heeft steun geboden bij het creëren van nieuwe contacten en nieuwe samenwerkingsvormen. 6. Totaaleffect • Aangezien Finland een sterke traditie kent op het gebied van samenwerking, uitwisseling en stages tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven, wordt niet gevonden dat COMETT op regionaal of nationaal niveau enige invloed van belang op de betrekkingen tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven heeft uitgeoefend of op het formuleren van beleid. De innoverende effecten lagen op transnationaal niveau. De gevestigde traditie op het gebied van samenwerking tussen universiteit en onderneming vormde een goed beginpunt voor de uitvoering van het programma. 1 34 Ers is een nauwe samenwerking tot stand gekomen met het nationaal programma ten einde de transnationale activiteiten van de technologie-instituten te doen toenemen. Tweederde deel van de naar het buitenland vertrekkende Ba-studenten was van dergelijke instituten afkomstig. Het ministerie van Onderwijs bezorgde de universiteiten extra gelden, hetgeen hun transnationale activiteiten deed toenemen. Deelneming aan COMETT vormt thans een van de criteria voor dergelijke toelagen. Zowel overheden als organisaties aan het programma deelnamen, deden in een EU-context ervaring met samenwerking op. Er werd een solide basis gelegd voor succesvolle deelneming in een EG- programma. 135 Bijlage 3. Lijst van COMETT-publikaties Hieronder volgt een lijst met de belangrijkste documenten en publikaties met betrekking tot COMETT, die tussen 1990 en 1994 verschenen; enkele publikaties die in 1995 zouden verschijnen zijn eveneens opgenomen. Officiële documenten met betrekking tot de uitnodiging voor het indienen van voorstellen • COMETT achtergronddocument • Vademecum COMETT II 9 talen 9 talen Dit document bevat belangrijke informatie over het COMETT-programma en geeft een uiteenzetting van de doelstellingen en operationele structuur van het programma. • Application Package 1990, 1991, 1992 9 talen De bundel is verkrijgbaar op papier of op diskette en is bedoeld voor diegenen die projecten aan COMETT voorleggen. De bundel bevat algemene informatie over het COMETT-programma en geeft aan op welke wijze voorstellen moeten worden geformuleerd. Aanvraagformulieren zijn bijgesloten. EN/FR/DE • Application Package 1993, 1994 Sinds 1993 werd dit in 3 talen gedrukt. Algemene informatie over het programma en de resultaten • The COMETT Bulletin EN/FR Vanaf februari 1988 tot december 1993 verscheen driemaal per jaar het COMETT Bulletin; het bevatte een reeks artikelen over het programma en de banden met andere communautaire initiatieven op het gebied van onderwijs, opleiding, technologie en R&D. Het bood eveneens informatie over COMETT-projecten en de ontwikkeling van het programma. In december 1993 werd de publikatie gestopt om de weg vrij te maken voor de nieuwe publikatie van DG XII: Le Magazine. • COMETT-brochure 9 talen Deze brochure op A5-formaat verscheen voor de eerste keer in 1990; op eenvoudige en gebruiksvriendelijke wijze wordt een uiteenzetting van de structuur van het programma gegeven. Beginnend met een algemene uiteenzetting van de COMETT-doelstellingen, geeft de brochure een verklaring van alle hoofdstukken van het programma en bevat basisinformatie over begrotingskwesties. • COMETT Pilot projects (informatiemap) EN De map is bedoeld voor een zeer gevarieerd publiek en bestaat uit losse informatiebladen over COMETT-proefprojecten. De informatiebladen hebben een eenvoudige presentatie en behandelen elk doelstellingen, opleidingsmateriaal en transnationale partners van het project. • Catalogue of COMETT I outputs EN Deze Catalogue biedt belangrijke informatie over de resultaten van alle COMETT I-projecten, met inbegrip van de cursussen, opleidingsmateriaal, studies, databases en nieuwsbrieven. Tevens bevat het een statistisch overzicht van COMETT I. • COMETT Project Compendium 1990, 1991, 1992, 1993/94 EN/FR Het Compendium geeft grondige informatie over alle COMETT-projecten die na elke uitnodiging tot het indienen van voorstellen werden goedgekeurd. De projecten worden vermeld met benaming, korte samenvatting en het volledige adres van de contactprsoon. Het bevat tevens een statisch overzicht van COMETT I en er worden verscheidene indexen en lijsten gegeven, zodat de projecten gemakkelijk te vinden zijn. • Transnational student placements: the COMETT experience. EN/FR Deze goeddoordachte gids maakt in ruime mate gebruik van de ervaring van COMETT met betrekking tot het beheer van transnationale stages in de Lid-Staten en de landen van de EVA. Omdat hij bedoeld is als een praktisch instrument voor organisatoren van studentenstages, bevat de gids tips voor zowel organisatoren als studenten, documentatie over landen en informatie over studentenstages binnen de ERASMUS- en TEMPUS-programma's. 1 37 Verslagen en studies • • • COMETT I. Eindverslag van de Commissie The development of COMETT I FR/EN Dit interne monitoringverslag over COMETT I behandelt de periode 1987 - 1989. Telkens is een hoofdstuk gewijd aan elk van de vijf hoofdstukken van COMETT I en van alle 12 Lid-Staten zijn landelijke verslagen bijgevoegd. Het document biedt niet alleen algemene statistische gegevens over de totale duur van het COMETT I-programma, het geeft ook statistieken per Lid-Staat. The development of COMETT I (Executive Summary) FR/EN 9 talen Dit officiële verslag handelt over de eerste fase van het COMETT-programma. Het documenteert de achtergrond van het programma, de ratio, structuur en uitvoering ervan, met bijzondere aandacht voor de effecten op de diverse operationele hoofdstukken. Het geeft een samenvatting van een groot aantal documenten, verslagen, overzichten, studies en analyses die tijdens de eerste operationele fase werden gemaakt. • COMETT Programma. Verslag van de activiteiten van 1990, 1991, 1992, 9 talen 1993 en 1994 Het jaarverslag is een formele weergave van alle COMETT-activiteiten in een bepaald jaar. De behandelde onderwerpen zijn o. a. de resultaten van de uitnodigingen tot het indienen van voorstellen, programmabeheer, -toezicht en -evaluatie, conferenties enz. Opgenomen zijn ook een statistisch overzicht van COMETT-projecten, actualisering van de proefprojecten en een lijst met publikaties. • National profiles 1992, 1994 Gemengd EN/FR In de National profiles worden de twaalf Lid-Staten en de zeven landen van de EVA behandeld; tevens is een verslag van de ontwikkeling van COMETT in elk land opgenomen, met een uitsplitsing van activiteiten binnen elk hoofdstuk van het programma. • Regional profiles 1993, 1994 Gemengd EN/FR In de Regional profiles wordt de nadruk gelegd op de bijdrage van COMETT aan regionale ontwikkeling in de twaalf Lid-Staten en de zeven landen van de EVA; het bevat statistische tabellen van COMETT-financiering en een uitsplitsing van de activiteiten binnen elk hoofdstuk van het programma. Sectoral surveys (reeks) In een reeks sectoriële overzichten worden de COMETT-activiteiten echnologie-sectoren gepresenteerd: in de tien belangrijkste • Medical technology and biomedical engineering in COMETT (EN) Advanced manufacturing technology in COMETT (EN) Technology and innovation management in COMETT (EN) Microelectronics in COMETT (EN/FR) Software technology in COMETT (EN) Materials in COMETT (EN/FR) Environment in COMETT (EN) Biotechnology in COMETT (EN) Mechanical engineering in COMETT (EN) Agrofood in COMETT (EN) COMETT II Evaluatierapporten • COMETT Evaluation (ECOTEC, 1991) EN/FR/DE • COMETT II: Evaluations (1993) Transnational training for technology in Europe - the COMETT experience (COMETT II Tussentijds evaluatieverslag 1990 - 1992) EN/FR/DE EN/FR/DE First part - Report by the Panel of Experts: COMETT. Transnational training for technology. The future of industry-university cooperation. Second part - National Evaluations • • • Third part - GMV Report: Evaluation of the COMETT Programme The Final National Evaluations of COMETT (1995) • • COMETT II. Het Eindevaluatieverslag (het onderhavige verslag, 1995) EN/FR/DE 11 talen 1 38 Verslagen ten behoeve van de eindevalutaie van COMETT (reeks: ** COMETT: the results')5 COMETT II in figures - a statistical overview Networks and European partnerships - COMETT UETPs: reality and perspectives COMETT II: the results. The mobility actions, 1990-1994 COMETT II: the results. Joint training report. Lessons and experience La mobilité d'étudiants COMETT en entreprise, 1990 - 94 Placements de formation avancée, 1990 - 94 Echanges de personnel, 1990 - 94 Cours de formation de courte durée, 1990 - 94 COMETT II: the results. Strand Cb/Cc report Complementary measures - strategic plans and actions of COMETT UETPs, 1990-1994 EFTA countries in COMETT II - an overview COMETT II: the results. - Linking R&D and education - SMEs in COMETT projects - A sectoral view on COMETT EN/FR/DE EN/FR/DE EN/FR/DE EN/FR/DE FR FR FR FR EN EN EN EN EN EN • The creation and development of successful university-industry partnerships • The contribution of the COMETT programme to the innovation in continuing education and training • COMETT: the results. Manual of good practice for skill needs analysis • COMETT: the results. Student mobility in the COMETT programme • COMETT: the results. The impact of COMETT on SMEs • The regional impact of the COMETT Programme EN/FR EN/FR EN/FR Andere documentatie • COMETT Video: "Forging the Europe of the future" • COMETT leaflets 9 talen EN/FR/DE • COMETT - User Guide • COMETT - facts and figures • University-enterprise training partnerships • Industrial student placements • Training for European industry • COMETT and higher education • Technology management • COMETT and SMEs • Women and technology • Linking R&D with training • COMETT and Micro-electronics » COMETT and Biotechnology • COMETT and Agriculture • COMETT and the automobile industry Slide show COMETT 1992, 1993 and 1994 • • COMETT Posters • Database of COMETT projects EN/FR/DE 9 talen EN 5 Het gaat hierbij gedeeltelijk om werktitels, aangezien de documenten in 1995 moeten verschijnen 1 39 Bijlage 4. Organisatie programma van het COMETT- A. 4. 1 Beheer en belangrijkste betrokkenen Een aantal organisaties heeft samengewerkt bij uitvoering en beheer van het COMETT- programma. Zoals werd gespecificeerd in het Besluit van de Raad lag de eerste verantwoordelijkheid voor de uitvoering van COMETT bij de Europese Commissie, met name bij de Task Force menselijke hulpbronnen, onderwijs, opleiding en jeugdzaken (thans DG XXII). Behalve het opstellen van richtlijnen, hield dit met name ook in de verbreiding van informatie over het programma, de toepassingsmogelijkheden en de projectresultaten, de beoordeling en selectie van projecten, de verstrekking van contracten en het financiële beheer. De Commissie werd bij dit alles bijgestaan door het COMETT-comité, samengesteld uit vertegenwoordigers van de 12 Lid-Staten, en door de Gemengde Commissie van de EVA, de COMETT-informatiecentra in elk van de Lid-Staten van de EU en de EVA, en de COMETT-experts. Het COMETT-bureau voor technische bijstand bood technische en professionele steun. twee vertegenwoordigers van elke Lid-Staat, Het COMETT-comité bestond uit geselecteerd op grond van voordrachten door de Lid-Staten, alsmede twee vertegenwoordigers van de sociale partners op communautair niveau als waarnemers. De Commissie moest het comité raadplegen in kwesties die betrekking hebben op de uitvoering van het COMETT-programma. Het comité kwam drie- of viermaal per jaar bijeen. Het comité uitte vooral meningen over algemene beleidskwesties, zoals de algemene richtlijnen voor financiële bijstand die moet worden verleend, het pool- systeem (dat door het Comité volledig werd ondersteund) en de aanvullende maatregelen. Wat de projectselectie betreft was het Comité betrokken bij de algemene procedures voor het selecteren van diverse soorten projecten, en moest het een mening geven over elk project waarvoor een bijdrage van meer dan 100. 000 ecu nodig was. Tegen het einde van het programma raakte het comité ook steeds meer betrokken bij de evaluatie van het programma, in het bijzonder bij de nationale evaluatie. Sinds de start van COMETT II namen de landen van de EVA deel aan het COMETT- programma en tussen de Europese Gemeenschap en elk EVA-land werd een Gemengde Commissie opgericht om zaken te overleggen waarbij EVA-landen betrokken zijn. Deze comités komen tweemaal per jaar bijeen, meestal na een bijeenkomst van het COMETT- comité (waarbij vertegenwoordigers van de EVA-landen niet aanwezig mogen zijn). Op nationaal niveau speelden de COMETT-informatiecentra een belangrijk rol bij het verbreiden van informatie en kweken van bekendheid. De voornaamste taken van de Informatiecentra waren het beantwoorden van vragen over COMETT, in het bijzonder over projecten in eigen land, en het vervaardigen van informatiemateriaal (brochures, bulletins enz. ). In de loop van het programma organiseerden zij ook een groot aantal informatiedagen, workshops, persbijeenkomsten en conferenties' zij hebben eventuele organisatoren bij de voorbereiding van nieuwe aanvragen geholpen en informatie over 141 resultaten van COMETT-projecten verbreid. Sommige centra gingen zelfs nog verder en traden in zekere zin op als tussenpersoon voor projectpartners, veelal in samenwerking met AUEF's van hun land. Voor beoordeling van inhoud en kwaliteit van de geselecteerde projecten werd de Commissie bijgestaan door de groep COMETT-experts. Deze werden in overleg met de Lid-Staten door de Commissie aangesteld op grond van hun kennis van en ervaring op een bepaald gebied of sector die voor COMETT van belang was. De groep werd verzocht haar mening te geven over de voorgelegde projecten en de selectieprocedures die voor elke uitnodiging tot het indienen van voorstellen werden gehanteerd, met speciale aandacht voor projecten uit hoofde van de hoofdstukken A en C. Er werd met name gevraagd de kwaliteit en relevantie van de voorgestelde projecten voor de behoeften van de industrie te beoordelen. Naast de groep experts werden ook andere afdelingen van de Commissie bij het selectieproces betrokken, in het bijzonder die welke verantwoordelijk zijn voor R&D-programma's, zodat synergie tussen de communautaire acties is verzekerd. Tot slot, het COMETT-bureau voor technische bijstand (TAO) is een in Brussel gestationeerde non-profit-organisatie, waarmee geëigende contractuele afspraken zijn gemaakt; het heeft allereerst een rechtstreeks ondersteunende taak om de Commissie bij haar werkzaamheden te helpen. De activiteiten omvatten met name de praktische organisatie van de uitnodigingen: voorbereiden, vertalen en in druk doen verschijnen van het Vademecum en de Application Package, verzenden van aanvraagformulieren, verschaffen van informatie en steun aan eventuele aanvragers, organisatie van de selectieprocedure, met inbegrip van nauwkeurig onderzoek en voorlopige beoordeling van al de voorgelegde projecten, voorbereiden van de contracten, betaling van aannemers, en voortgang op basis van jaarlijkse projectverslagen. Het vervaardigde ook de conceptteksten voor talrijke COMETT-publikaties en documenten. A. 4. 2 Overzicht van de ondersteunende activiteiten Binnen het COMETT-programma zijn er voornamelijk drie soorten ondersteunende activiteiten geweest: • mondelinge en geschreven antwoorden op verzoeken om informatie • vervaardigen en verspreiden van verslagen en andere publikaties • organiseren van bijeenkomsten, workshops en conferenties. Het rechtstreeks ondersteunen van belangstellende organisaties door geschreven of mondelinge verzoeken om te beantwoorden was een belangrijke en ononderbroken activiteit van de staf van de Commissie, het COMETT-bureau voor technische bijstand en de COMETT-informatiecentra. Verzoeken werden niet alleen door potentiële aanvragers ingediend, maar vaak ook door nationale en internationale organisaties, beleidmakers, sectoriële verenigingen, regeringsorganen enz. informatie Over het COMETT-programma werd een schat aan informatie geproduceerd. Het gaat hierbij om: • officiële aanvraagdocumenten voor organisatoren, met name het COMETT- Vademecum en Application Packages reclamebrochures met informatie over verschillende aspecten van COMETT • • officiële verslagen met feiten en bevindingen die de gemaakte voortgang illustreren, 142 bijvoorbeeld de jaarverslagen en het tussentijdse verslag over COMETT II • nieuwsbrieven, zowel op Commissie-niveau (het COMETT-Bulletin), als op nationaal en lokaal niveau door de COMETT-informatiecentra, talrijke AUEF's en coördinatoren van belangrijke projecten • overzichten en analyses van speciale gebieden, uitgevoerd met de steun van COMETT, bijvoorbeeld sectoriële overzichten • documenten die beschrijven welke COMETT-projecten werden goedgekeurd en welke resultaten er werden geboekt, bijv. het COMETT Compendium • richtlijnen en instrumenten die door experts en werkgroepen werden ontwikkeld met de bedoeling projectcoördinatoren en anderen die bij COMETT-projecten betrokken zijn, bij (voorbeeld: gebruikmaken van onderwijsmateriaal, copyright, kwaliteitsgarantie, marketing. ). te ondersteunen een huisstijl Bijlage 3 geeft een lijst van publikaties. Het organiseren van een groot aantal gevarieerde bijeenkomsten en conferenties was van fundamenteel belang voor de toevoer van informatie, uitwisseling van ervaring en het ontvangen van feedback. Tijdens COMETT II werden er vijf grote COMETT- conferenties gehouden (Amsterdam, Glasgow, Aalborg, Antwerpen en Bonn), met een deelnemersaantal dat varieerde tussen de 200 en de 500. Elke conferentie bestreek een specifiek algemeen, voor COMETT relevant thema, gaf de Commissie de mogelijkheid verslag te doen van de voortgang en ontving feedback van de projectcoördinatoren; het bood een platvorm voor de mensen om van elkaar te leren, van gedachten te wisselen over terreinen van gemeenschappelijk belang, nieuwe projecten voor te bereiden en de tot stand gebrachte resultaten te promoten. Naast deze grote conferenties werd in de loop van COMETT II een groot aantal bijeenkomsten, workshops en kleinere conferenties gehouden en gesponsord. Een deel daarvan werd gefinancierd binnen het kader van het initiatief voor positieve actieplannen, (vgl. 1. 3. 5), bijvoorbeeld conferenties over studentenstages en sectoriële workshops. COMETT ontbrak ook niet bij evenementen die door verwante Europese onderwijs- of R&D-programma's werden georganiseerd. In de eerste jaren van het programma werden twee informele discussiebijeenkomsten met de Commissiestaf, de leden van het COMETT-comité en de groep experts gehouden om van gedachten te wisselen over algemene beleids- en strategiekwesties. A. 4. 3 Programma monitoring De monitoring van het COMETT-programma en de door de staf van de Europese Commissie en het COMETT-bureau ondersteunde projecten vormt een aanvulling op de evaluaties die extern werden uitgevoerd. Het belangrijkste doel hiervan is zeker te stellen, dat alleen projecten met hoge kwaliteit worden gefinancierd, dat contractuele afspraken worden nagekomen met het oog op het bereiken van de doelstellingen van het programma, en dat gegevens en informatie worden verzameld die als feedback kunnen dienen voor het programmabeheer. Hiertoe werden een aantal procedures en activiteiten ontwikkeld. Om de doorzichtigheid hiervan te garanderen werd bij de start van COMETT II een Vademecum opgezet en wijd en zijd verspreid. In dit Vademecum worden niet alleen de doelstellingen en organisatie van het programma beschreven, maar staan ook veel details over de selectiecriteria voor de projecten. Voor elke uitnodiging werd met een speciaal 143 aanvullend Aanvraagpakket de organisatoren duidelijk gemaakt wat er werd verwacht - en wat zij konden verwachten. Dankzij deze informatiemaatregel was de weg vrij gemaakt voor objectieve monitoring in latere stadia. Een tweede aspect van cruciaal belang waren de selectieprocedures. Eenvoudig voorgesteld werd het volgende patroon aangehouden: 1. Een eerste doorlichting en beoordeling van de door de Commissie ontvangen aanvragen, gesteund door het bureau voor technische bijstand. Deze voorselectie vond plaats volgens criteria die in het Vademecum en de Aanvraagpakketten werden gegeven. 2. Beoordeling van de projecten door de groep COMETT-experts, in verband met de inhoud, aanpak en toegevoegde waarde; de zienswijze vragen van andere eenheden binnen de Commissie waarvoor de projecten van belang zouden kunnen zijn. 3. Het voorleggen van een conceptlijst van projecten waarover met het COMETT- comité en de gemengde Commissies van COMETT-EVA van gedachten kan worden gewisseld. 4. Uiteindelijk besluit over de door de Commissie geselecteerde projecten, rekening houdend met de inzichten die door de commissies naar voren werden gebracht. Na goedkeuring van de projecten werd er een contract opgesteld met daarin de voorwaarden voor de steun. In veel gevallen werden ^technische aanbevelingen' voor verbetering van het project gedaan. In het contract werden ook verplichtingen opgenomen ten aanzien van verslaglegging. Aan het eind van elk contractjaar moest een verslag worden overgelegd, en bij grote projecten soms ook tussentijds. Alle verslagen werden geanalyseerd op inhoud en gebruik van de steun; de verzamelde informatie werd gebruikt voor de Jaarverslagen, als informatie voor externe verslagen alsmede voor een groot aantal studies en verslagen die over COMETT werden gemaakt (vgl. Bijlage 3). uit te brengen Voor de proefprojecten die uit hoofde van hoofdstuk Cc werden gesteund, werden zeer specifieke procedures ontworpen. Voor elk proefproject werd een externe adviseur aangesteld, hooggekwalificeerde Europese experts die vertrouwd waren met COMETT. De projectadviseur is verplicht het project regelmatig te bezoeken en na elk bezoek verslag aan de COMETT-projectfunctionaris. Tussen de projectcoördinator, de COMETT-projectfunctionaris en de projectadviseur ontstond een tripartiet samenwerkingsverband. Bij hernieuwing van de contracten - na het jaarlijkse verslag - gaf de Commissie de projectadviseurs de mogelijkheid om een aantal aanbevelingen op te stellen. Over het geheel genomen was dit proces arbeidsintensief, maar bleek nuttig te zijn als garantie voor een goede ontwikkeling van de proefprojecten. In een aantal gevallen - wanneer het vermoeden bestond dat er problemen met de voortgang van het project waren - vond er een formele herbeoordeling van het project plaats. Dit gold voor een aantal AUEF's en verscheidene proefprojecten. Voor dergelijke herbeoordelingen werd door de Commissie gebruik gemaakt van de ervaring van COMETT-experts en projectadviseurs. Uiteindelijk moet echter worden erkend dat het zeer grote aantal projecten dat door COMETT werd gesteund een uitgebreid stimulerings- en monitoringprogramma op professionele basis voor alle opgezette projecten niet mogelijk was. Dit was alleen mogelijk voor de proefprojecten en tot op zekere hoogte voor de AUEF's. 144 Bijlage 2 COMETT II De nationale eindrapporten van COMETT Synthese van rapporten van Lid-Staten 145 INHOUD INLEIDING SAMENVATTING HET COMETT II-PROGRAMMA AFDELING A: UITVOERING VAN HET BESLUIT VAN DE RAAD 1. Verbetering van de economische & sociale ontwikkeling en samenhang 1. 1 Verbetering van de bijdrage van opleiding 1. 2 Regionale structurering en ontwikkeling 1. 3 Het verbeteren van de economische en sociale samenhang 2. Optimaal gebruik van opleiding 2. 1 Het koppelen van onderzoek, opleiding en technologieoverdracht 2. 2 Kwaliteitsverbetering 3. KMO's en innovatie 4. Gelijke kansen 5. De Europese dimensie & toegevoegde waarde 5. 1 Toegevoegde Europese waarde 5. 2 Het Europese netwerk 5. 3 Europese integratie AFDELING B: DE HORIZONTALE SYNTHESE 1. Algemeen overzicht 1. 1 Stimulering van de discussie 1. 2 Bevordering van betrekkingen universiteit - onderneming 1. 3 Invloed op beleidsformulering 1. 4 Banden/ synergie met nationale en regionale programma's 1. 5 Algehele impact van COMETT 2. De netwerken van SOUO's 149 150 154 155 155 155 156 157 157 157 158 159 160 160 160 160 161 161 161 161 162 163 163 165 166 2. 1 Bijdrage van regionale netwerken van SOUO's 2. 2 Verwoorden van scholingsbehoeften van bedrijven 2. 3 Bevorderen van een transnationale visie bij partners 2. 4 Bijdrage van sectoriële netwerken van SOUO's 2. 5 Belangrijkste sterke en zwakke punten van SOUO's in de deelnemende 166 167 168 169 staten 3. Mobiliteit & uitwisseling 169 171 3. 1 Bijdrage van mobiliteitsacties aan vernieuwingen in de samenwerking tussen universiteit en onderneming 3. 2 Wijziging van beleid en praktijken ter vereenvoudiging van uitwisselingen 171 172 147 Ontwikkeling van opleidingscursussen 4. 1 Het creëren van innovatieve manieren van samenwerken bij ontwikkelen van opleidingscursussen 4. 2 Bijdrage aan verbetering van aanbod van technologische opleidingen 4. 3 Aanvulling / versterking van nationale opleidingsinitiatieven 4. 4 Overige opmerkingen 173 173 174 175 175 148 INLEIDING en ondersteunen en het bedrijfsleven In het kader van de samenstelling van een eindrapport waarin de opgedane ervaring met en de resultaten van COMETT II (1990-1994) worden geëvalueerd, zoals genoemd in artikel 6 van het besluit van de Raad van 16 december 1988 (89/27/EEG)1, onderzoekt de Europese Commissie op welke wijze de deelnemende staten de samenwerking tussen zij bijdragen aan de universiteiten tenuitvoerlegging van het programma. Voor dit doel werd aan de deelnemende staten een vragenlijst verstrekt met het verzoek hun respectieve ervaringen met COMETT II aan de hand daarvan te evalueren. Het onderhavige rapport is een analyse van de aldus tot stand gekomen nationale eindrapporten2. In Afdeling A wordt nagegaan in hoeverre de in het besluit van de Raad met betrekking tot COMETT II geformuleerde doelstellingen zijn verwezenlijkt. Afdeling B geeft aan de hand van een staal van antwoorden van de deelnemende landen een horizontale analyse met betrekking tot elk onderwerp dat in de vragenlijst aan de orde komt. In Bijlage 1 wordt ten aanzien van elk deelnemend land een synoptische tabel gegeven, waarin in het kort het antwoord staat vermeld dat op de door de Commissie gestelde vragen werd gegeven. De betreffende tabellen werden voor commentaar en aanvullend materiaal aan de nationale delegaties ter hand gesteld, waarna in februari 1995 het eindrapport aan de Commissie werd overgelegd. Ten aanzien van de nationale rapporten bestaat echter een belangrijk methodologisch probleem: slechts in één, misschien twee gevallen4, is duidelijk om wiens mening - ondernemingen, studenten, universiteiten5, SOUO's, overheid - het gaat. Uit deze twee rapporten komen grote verschillen naar voren over de mate waarin de deelnemers vinden dat COMETT II een succes is geweest. De overige rapporten, daarentegen, worden grotendeels gepresenteerd als een verzameling reeds tot een coherent geheel samengevoegde meningen. Ook het onderhavige rapport heeft met dit ernstige probleem te kampen. Een ander punt is, dat de analyses en de informatie die in dit rapport staan vermeld, uitsluitend zijn gebaseerd op gegevens uit de nationale rapporten. 1 Besluit van de Raad 89/27/EEC van 16 december 1988, PB nr. L 13/28 van 17. 1. 1989. 2 Vier van de nationale eindrapporten waren op 31 december 1994 nog niet beschikbaar. In deze gevallen werden voor de analyses in de Afdelingen A en B de nationale rapporten van 1993 gebruikt. Rapporten die in een later stadium alsnog zijn ontvangen, zijn opgenomen in de synoptische tabellen en belangrijke gegevens uit deze rapporten zijn verwerkt in de afdelingen A en B. 3 Deze synoptische tabellen werden ter verificatie en correctie onder de nationale autoriteiten verspreid. In sommige gevallen werd die gelegenheid door de betreffende instantie aangegrepen om nog ontbrekende informatie aan te vullen. Belangrijke punten werden vervolgens weer verwerkt in de afdelingen A en B. 4 Het betreffende land is het Verenigd Koninkrijk. De meningen van de verschillende deelnemers kunnen ook, ofschoon minder consequent, in het rapport van België (Fr) worden onderscheiden. Dit zijn tevens de enige twee kwantitatieve evaluaties. 5 Omwille van de consistentie worden universiteiten, polytechnische scholen, grandes écoles en andere soorten van post-middelbare onderwijs- en opleidingsinstellingen allemaal aangeduid als universiteiten. 1 49 SAMENVATTING Dit rapport is een geïntegreerde samenvatting van de achttien nationale eindrapporten van de staten die deelnemen in COMETT II, een programma voor samenwerking tussen universiteiten en het bedrijfsleven inzake opleiding op het gebied van de technologie, dat onder de verantwoordelijkheid valt van de onder de Commissie ressorterende Task Force Menselijke Hulpbronnen. Het rapport is opgebouwd uit drie onderdelen. In afdeling 1 wordt aan de hand van de nationale eindevaluaties nagegaan in hoeverre de doelstellingen zijn verwezenlijkt die worden genoemd in het besluit van de Raad waarbij COMETT II is vastgesteld. Vervolgens wordt in afdeling 2 een samenhangend, algeheel overzicht gegeven van de inhoud van de rapporten. In afdeling 3, de bijlage, tot slot, wordt een samenvatting gegeven van de belangrijkste punten van de afzonderlijke nationale rapporten. Uitvoering van het besluit van de Raad COMETT II heeft de bijdrage van opleiding op het gebied van geavanceerde technologieën verbeterd door de integratie ervan in en de aanwending ervan bij 1) de bevordering, ontwikkeling en acceptatie van praktijkscholing van studenten en universiteitspersoneel in ondernemingen, 2) het verbeteren van de kwaliteit van cursussen en de uitbreiding van het aanbod daarvan, 3) de ontwikkeling van samenwerkingsverbanden tussen het plaatselijk en regionaal hoger onderwijs en de industrie en het tot stand brengen van een dergelijk samenwerkingsverband op Europees niveau, en 4) de bevordering van de economische en sociale samenhang binnen Europa. COMETT II heeft de gezamenlijke ontwikkeling en het optimale gebruik van opleidingen bevorderd middels 1) het betrekken van het bedrijfsleven bij de ontwikkeling van leergangen, 2) een beter gebruik van technische opleidingen als een integraal onderdeel van het proces van technologieoverdracht en 3) verbetering van de kwaliteit en toegankelijkheid van opleidingen. Met betrekking tot de KMO's heeft COMETT II middels stages voor studenten een belangrijke en rechtstreekse bijdrage geleverd aan de technische en economische ontwikkeling van deze bedrijven, alsmede aan hun integratie in de Europese markt. Ook korte cursussen worden sporadisch genoemd. Er zijn geen opmerkingen gemaakt over de rol die COMETT II heeft gespeeld bij het bevorderen van gelijke kansen voor mannen en vrouwen. COMETT II heeft middels het ontwikkelen en europeaniseren van stageactiviteiten in belangrijke mate waarde toegevoegd. Daarnaast zijn door het programma internationale netwerken voor het verbeteren van de samenwerking tussen universiteiten en de industrie verbeterd en in de meeste gevallen opgezet. Bovendien is er een sterke integrerende invloed vanuit gegaan op en heeft het de samenhang vergroot tussen Europese universiteiten en gevorderde technische opleidingen. 150 In het algemeen De belangrijkste bijdrage van COMETT II aan de discussie over de samenwerking hoger onderwijs - industrie is geweest, dat het programma de aandacht heeft gevestigd op de voordelen die zijn verbonden aan transnationale samenwerking. Tevens heeft het bijgedragen aan een beter debat over hoogwaardige technologische opleidingen en kwalificaties in de industrie in het algemeen. Op de laatste twee terreinen echter, is COMETT in landen waar over deze kwesties al een grondig debat gaande was, slechts van marginale betekenis geweest. Het belangrijkste succes van COMETT II op het operationele vlak is de toegevoegde Europese waarde doordat activiteiten inzake transnationale studentenstages en, in mindere mate, de ontwikkeling en technische opleidingen door universiteiten zijn geformaliseerd en in een stroomversnelling geraakt. levering van COMETT II heeft bijgedragen aan een grotere Europese cohesie door de rechtstreekse en katalytische effecten die het heeft gehad op de samenwerking tussen universiteiten en ondernemingen, op de organisatie van stages en op de ontwikkeling van technische opleidingen voor de industrie in de minder ontwikkelde regio's van de Unie en in andere deelnemende staten. Met uitzondering wellicht van Griekenland en Portugal heeft COMETT II weinig of geen invloed gehad op het nationale beleid, ofschoon een aantal landen wel te kennen gaf dat de discussie over het beleid was "geëuropeaniseerd". Op regionaal niveau is de invloed van het programma afhankelijk geweest van de relaties die door en namens het in de betreffende regio opgezette SOUO met regionale instanties zijn aangeknoopt. Er was een goede synergie met nationale en regionale activiteiten, onder meer omdat COMETT II kon worden afgestemd op de plaatselijke behoeften. Er bestaat echter enige bezorgdheid dat de effecten van het programma beperkt blijven tot de instellingen en ondernemingen die er rechtstreeks bij betrokken zijn geweest. De belangrijkste algehele invloed van COMETT II is de bijdrage die in het kader van is geleverd aan 1) de europeanisering van universiteiten, dit programma onderwijsprogramma's en -activiteiten, studenten- en bedrijfscultuur, handel en technologie, 2) de regularisering en systematisering van internationale stages voor studenten, 3) de kwalitatieve verbetering van hoogwaardige voorzieningen voor technische opleidingen, 3) de verbetering van institutionele samenwerkingsverbanden tussen hoger onderwijs en industrie op zowel regionaal, sectorieel, nationaal als Europees niveau. De invloed van COMETT II is door een aantal factoren beperkt: 1) het relatief kleine budget; 2) in regio's waar universiteiten en ondernemingen al vóór COMETT goede betrekkingen onderhielden, is de invloed ervan veelal beperkt gebleven tot de europeanisering van activiteiten; 3) in sommige landen hebben de autoriteiten zelf weinig gedaan om van de mogelijkheden van het programma gebruik te maken. 151 Met betrekking tot de SOUO's De belangrijkste bijdrage van de regionale SOUO's is geweest: 1) de ontwikkeling van een lokaal/regionaal netwerk van universiteiten, instellingen op technologisch en opleidingsgebied en ondernemingen, en 2) de integratie van dit lokaal/regionaal netwerk, samen met dat van andere regio's, in het eerste op operationeel niveau effectief functionerende Europese netwerk voor het uitwisselen van informatie, het uitwisselen van studenten en personeel, en het ontwikkelen en verzorgen van opleidingen op het vlak van hoogwaardige technologieën. Er zijn aanwijzingen dat de toegevoegde waarde van de regionale SOUO's het grootst is geweest in de minder ontwikkelde regio's. Ook zijn er aanwijzingen dat hun effectiviteit afhankelijk was van de institutionele omgeving waarbinnen zij opereerden: als dat een omgeving was waarin de aandacht zich richtte op technologieoverdracht, was de effectiviteit groter dan wanneer men in een omgeving functioneerde waarin er uitsluitend aandacht was voor scholing en studentenstages. Hun flexibiliteit is belangrijk geweest voor hun acceptatie en daaropvolgende ontwikkeling. Tal van regionale SOUO's hebben grote moeite gehad met het effectief analyseren van scholingsbehoeften (TNA). In sommige eindevaluaties worden vraagtekens gezet bij de taak van de SOUO's op dit terrein, vooral als het gaat om rechtstreeks onderzoek op bedrijfsniveau. In alle rapporten wordt het positieve effect erkend dat de SOUO's hebben gehad op het bevorderen van een transnationale visie bij universiteiten (inzake opleidingsmethoden en -systemen, enz. ) en bedrijven (Europese dimensie van technologie, O&O, opleiding, markten, enz. ). Sectoriële SOUO's hebben rechtstreekser bijgedragen aan technologieoverdracht en de ontwikkeling van opleidingen dan regionale SOUO's. De sectoriële SOUO's zijn er ook beter in geslaagd om een homogeen netwerk op te zetten. Er wordt echter geen oordeel uitgesproken over de vraag of COMETT II-activiteiten in hun algemeenheid beter gedijden in regionale of in sectoriële samenwerkingsverbanden. De belangrijkste kracht van de SOUO's ligt in hun gestructureerde Europese en plaatselijke/regionale netwerken van deelnemers. Hun zwakke punten zijn voornamelijk een gebrekkige financiële structuur en de moeilijkheden die zij ondervinden bij het betrekken van het bedrijfsleven in hun activiteiten. Met betrekking tot de mobiliteit van studenten Het grootste succes van COMETT II waren de geïntegreerde studentenstages. Het belang van deze stages voor bedrijven is geweest dat hun activiteiten hierdoor een Europese dimensie hebben gekregen en de gelegenheid is vergroot tot het leggen van technische en commerciële contacten. Voor KMO's was dit vaak de eerste keer dat zij te maken kregen met een Europees programma. Wat de studenten betreft, zij hebben hun kennis van een vreemde taal en cultuur kunnen vergroten, hun technische kennis kunnen verbreden, alsmede hun vooruitzichten voor een baan kunnen verbeteren. En universiteiten hebben hierdoor de gelegenheid gekregen om kennis te nemen van nieuwe opleidingsmethoden en contacten op technisch gebied aan te knopen. In het algemeen 152 hebben de acties bijgedragen aan een flexibeler, geïntegreerder en beter opgeleide Europese markt van technisch personeel. Het beleid en de praktijk inzake opleidingsstages is veranderd, met name in bedrijven. Er wordt melding gemaakt van een grotere regularisering met betrekking tot het plaatsen van stagiaires en systematisering binnen opleidingsperioden bij bedrijven. De veranderingen bij de universiteiten lijken zich in een wat langzamer tempo te voltrekken. Met betrekking tot het ontwikkelen van bijscholingscursussen Een gezamenlijke aanpak van universiteiten en bedrijven heeft geleid tot 1) een grotere betrokkenheid van bedrijven bij het plannen en ontwikkelen van cursussen, 2) de internationalisering van het ontwikkelingsproces, waardoor een beroep kan worden gedaan op vakkennis die elders aanwezig is, 3) het opzetten van flexibele netwerken voor het ontwikkelen en leveren van dergelijke cursussen. De kwaliteitsverbetering wordt gezien als het belangrijkste resultaat. Deze verbetering is hoofdzakelijk het gevolg van het feit dat men over een groter reservoir aan technische kennis kan beschikken, een overzicht krijgt van de stand van zaken in de verschillende regio's, en de universiteiten bij de ontwikkeling van cursussen steeds meer aandacht besteden aan de wensen van bedrijven. Terwijl de gevarieerdheid van het cursusaanbod door COMETT II is toegenomen en het volgen van een cursus in de perifere gebieden gemakkelijker is geworden, is de invloed die het programma heeft gehad op de grootte van het aanbod, gering geweest. Een ander punt van zorg is de tijd die nodig is om een cursus te ontwikkelen. Van de opleidingsinitiatieven die in het kader van COMETT II zijn ontplooid, vindt men dat zij een aanvulling vormen op nationale initiatieven op het terrein van 1) de internationalisering van universiteiten, ondernemingen en andere instellingen, 2) de ontwikkeling van samenwerkingsverbanden tussen universiteiten en de industrie, en 3) de algemene verbetering van technische opleidingen, met name voor KMO's. 153 HET COMETT II-PROGRAMMA is het communautair programma betreffende Het actieprogramma COMETT samenwerking tussen universiteiten en ondernemingen inzake opleiding op het gebied van de technologie. COMETT II werd vastgesteld bij het besluit van de Raad van 16 december 1988 (89/27/EEG) en was vijfjaar operationeel, te weten, van 1990 tot 1994. Het eerste COMETT-programma, COMETT I, was vier jaar operationeel, van 1986 tot 1989. Sinds 1990 heeft COMETT II open gestaan voor deelname door EVA-staten. De doelstellingen van COMETT II, zoals vermeld in zijn vademecum, zijn: "het verbeteren van de bijdrage tot opleiding op het gebied van met name de geavanceerde technologieën op de verschillende betrokken niveaus en daardoor van de bijdrage tot de economische en sociale ontwikkeling van de Gemeenschap; het bevorderen van de gezamenlijke ontwikkeling van opleidingsprogramma's en de uitwisseling van ervaring, alsmede van het optimale gebruik van de middelen inzake opleiding op communautair niveau, met name door de totstandbrenging van transnationale sectoriële en regionale netwerken voor projecten inzake opleiding op het gebied van met name de geavanceerde technologieën; het ondernemingen; het bevorderen van gelijke kansen voor mannen en vrouwen inzake initiële en permanente opleiding op het gebied van met name de geavanceerde technologieën; het geven van een Europese dimensie aan de samenwerking tussen universiteiten en ondernemingen inzake initiële en permanente opleiding op het gebied van de technologieën, met inbegrip van de toepassing en overdracht ervan. " inspelen op de specifieke scholingsbehoeften van kleine en middelgrote Op operationeel niveau worden in het kader van COMETT II de volgende vier categorieën onderscheiden : (SOUO's), tussen universiteit en onderneming • Categorie A: De ontwikkeling en versterking van de samenwerkingsverbanden op opleidingsgebied teneinde de transnationale samenwerking tussen universiteiten en bedrijven te bevorderen. De samenwerkingsverbanden kunnen zowel van sectoriële als van regionale aard zijn. • Categorie B: De bevordering van transnationale uitwisselingen door het toekennen van beurzen aan 1) studenten die een opleidingsperiode van drie tot twaalf maanden in een onderneming in een andere Lid-Staat volbrengen; 2) personen die, hetzij als student van een universiteit, hetzij na het behalen van hun diploma, in de overgangsperiode voordat zij werk vinden, een opleidingsperiode van zes maanden tot twee jaar in een bij de uitvoering van een ontwikkelingsproject betrokken onderneming in een andere Lid-Staat volbrengen; 3) personeelsleden van universiteiten en ondernemingen die ter beschikking worden gesteld van een onderneming of een universiteit in een andere Lid-Staat ten behoeve van de verbetering van opleidingsactiviteiten; • Categorie C: Gezamenlijke projecten voor de permanente opleiding op het gebied van met name de geavanceerde technologieën en voor de multimediale opleiding op afstand 1) steun aan kortdurende, intensieve leergangen op het gebied van met name de geavanceerde technologieën, die een Europese dimensie hebben en zijn opgezet voor de 154 snelle verspreiding - door en in universiteiten en in en door de ondernemingen - van de resultaten van het onderzoek en de ontwikkeling op het terrein van nieuwe technologieën en hun toepassingen en voor de bevordering, met name naar de kleine en middelgrote ondernemingen toe, van de overdracht van technologische innovaties naar sectoren waar deze innovaties nog geen toepassing hadden gevonden 2) hulp bij het ontwerpen en het ontwikkelen van, en het experimenteren met, gezamenlijke scholingsprojecten op Eurdpees niveau 3) steun aan het opzetten van systemen voor opleiding op afstand waarbij gebruik wordt gemaakt van nieuwe opleidingstechnologieën en/of die resulteren in overdraagbare opleidingsprodukten • Categorie D: Aanvullende promotie- en begeleidingsmaatregelen. AFDELING A: UITVOERING VAN HET BESLUIT VAN DE RAAD Op basis van de in de nationale eindevaluaties vermelde gegevens wordt in deze afdeling nagegaan in hoeverre de doelstellingen zijn verwezenlijkt die worden omschreven in het besluit van de Raad (89/27/EEG) waarbij het COMETT II- programma is vastgesteld. De in artikel 3 van dit besluit genoemde en in de bijbehorende bijlage verder uitgewerkte doelstellingen zijn: 1. het verbeteren van. de bijdrage van opleiding op het gebied van geavanceerde technologieën aan de economische en sociale ontwikkeling en samenhang van de Gemeenschap; 2. het bevorderen van de gezamenlijke ontwikkeling en het optimale gebruik van opleidingen en in het bijzonder van opleidingen die zijn gebaseerd op communautair onderzoek; in 3. ondernemingen, waaronder de overdracht van technologie en vaardigheden; 4. het bevorderen van gelijke kansen voor mannen en vrouwen; 5. het geven van een Europese dimensie aan de samenwerking tussen universiteiten en ondernemingen op opleidingsgebied. te spelen op specifieke scholingsbehoeften van kleine en middelgrote 1. Verbetering van de economische & sociale ontwikkeling en samenhang 1. 1 Verbetering van de bijdrage van opleiding In de nationale eindevaluaties van COMETT II wordt het programma beoordeeld als een duidelijk succes als het gaat om de verbetering van de economische bijdrage die door opleidingen op technologisch gebied wordt geleverd. Dit succes is met name te danken aan de uitbreiding en kwalitatieve verbetering van de stages van studenten bij ondernemingen. De betreffende ondernemingen hebben hier rechtstreeks van kunnen profiteren. Bovendien is het begrip tussen universiteiten en het bedrijfsleven hierdoor vergroot. Ook de bijdrage van traditionele technische opleidingen is verbeterd, omdat de kwaliteit van deze opleidingen - voornamelijk door transnationalisatie en betrokkenheid van het bedrijfsleven - vooruit is gegaan en zij nu op meer plaatsen voorhanden zijn. Door de beperkte omvang van het COMETT II-budget, beperkt in verhouding tot de gelden die in de deelnemende staten door de particuliere en publieke sector aan permanente opleiding worden besteed, zijn de rechtstreekse en katalytische effecten van COMETT echter minder groot geweest dan de staten hadden gewild. Bovendien is de 155 in inzake samenwerking tussen landen waar het beleid invloed van COMETT universiteiten en het bedrijfsleven alsmede de praktijk van permanente bijscholing al goed ontwikkeld was, in de regel minder groot geweest. Door in de minder ontwikkelde regio's de banden tussen universiteiten en ondernemingen te versterken heeft COMETT daarentegen wel een bijzonder positieve invloed gehad op de samenhang binnen Europa. 1. 2 Regionale structurering en ontwikkeling In de nationale rapporten wordt aangegeven dat het COMETT II-programma een structurerend effect heeft gehad, met als gevolg betere mogelijkheden voor economische ontwikkeling op twee niveaus, te weten, het plaatselijk/regionale en het Europese. Op tussen universiteiten en deze niveaus heeft het programma de samenwerking bedrijfsleven verbeterd, nieuwe partners met elkaar in contact gebracht en hen betrokken bij andere nationale en Europese programma's, alsmede gezorgd voor synergie tussen de verschillende programma's. Op plaatselijk/regionaal niveau heeft COMETT, zoals een van de deelnemende staten het uitdrukt, "een kader en een legitiem platform voor een publieke discussie" verschaft. Voornamelijk door de activiteiten van de regionale SOUO's zijn plaatselijke, en soms nationale, sociale en economische partners bij elkaar gebracht om te praten over gezamenlijke initiatieven van universiteiten en het bedrijfsleven, in het bijzonder op het vlak van permanente technische bijscholing van hoog niveau. Dit heeft geresulteerd in een grotere samenwerking en een betere coördinatie van de activiteiten van deze voor het merendeel regionale partners. Tot de activiteiten van de SOUO's behoort onder meer het samenwerken met en het leggen van contacten tussen regionale bedrijven en universiteiten, het van opleidingsprodukten, het organiseren en verzorgen van opleidingen, het organiseren van stages voor studenten, enz. scholingsbehoeften, het analyseren van ontwikkelen In sommige regio's hebben de SOUO's tevens een nuttige en zo nu en dan belangrijke bijdrage geleverd aan de beleidsvorming inzake permanent technisch onderwijs en de samenwerking tussen universiteiten en het bedrijfsleven. Ook ondernamen zij soms regionale ontwikkelingsactiviteiten op een breder terrein, die geen direct verband hielden met COMETT. Tot de belangrijkste en meest gebruikelijke behoort het aanbieden van een volledig spectrum van activiteiten op het gebied van technologieoverdracht en dat in samenhang met communautair programmaonderzoek, contractonderzoek en activiteiten met betrekking tot het verkrijgen van patenten en vergunningen. Wij zullen hieronder zien dat er aanwijzingen zijn om te veronderstellen dat SOUO's die (hetzij omdat zij daar van begin af aan de mogelijkheden toe hadden, hetzij omdat zij zich in de richting hebben ontwikkeld) dergelijke geïntegreerde activiteiten kunnen aanbieden, het "meest succesvol" zijn en in de meeste nationale evaluaties als paradigma worden gezien. Deze structurerende invloed was echter niet overal even groot. Hij lijkt voornamelijk afhankelijk te zijn geweest van de mate waarin de kwestie al onderwerp van gesprek was en in hoeverre er al sprake was van een goed geregelde samenwerking tussen universiteiten en bedrijven. In die landen waar dit het geval was, vonden er op plaatselijk/regionaal niveau weinig structurerende activiteiten plaats. Daarnaast was de effectiviteit van de SOUO's afhankelijk van de vraag of zij gevestigd waren in relevante instellingen en organisaties of daarmee nauwe contacten onderhielden. De mogelijkheid 156 om aanvullende gelden te verwerven, hun geloofwaardigheid en hun invloed op het bedrijfsleven, alsmede de toegang die zij hadden tot regionale beleidmakers werden hiermee in verband gebracht. Een aantal van de financiële en andere problemen waarmee de SOUO's te kampen hadden, kan dan ook te maken hebben gehad met het isolement waarin zij opereerden. 1. 3 Het verbeteren van de economische en sociale samenhang Via COMETT II is op drie manieren bijgedragen aan een grotere economische en sociale samenhang: 1. Via de bovengenoemde structurerende effecten op regionaal niveau, die het duidelijkst waren in de minder ontwikkelde regio's van de Unie. Nogmaals, de activiteiten van de SOUO's zijn voor het succes hiervan van cruciaal belang geweest. In die regio's waar de betrekkingen tussen universiteiten en het bedrijfsleven het minst ontwikkeld waren, heeft COMETT II de grootste bijdrage kunnen leveren en de institutionele infrastructuur dusdanig verbeterd dat zij meer beantwoordt aan de Europese ideeën van best practice op dit terrein. 2. Via een sterk integrerend effect. Door het programma zijn alle regio's nauwer met elkaar gaan samenwerken en werden aan de minder ontwikkelde regio's concrete projecten verschaft, alsmede manieren om met de in economisch opzicht belangrijkste regio's binnen de EU te coöpereren. Een bijkomend gevolg van deze integratie is de betere verspreiding geweest van technische kennis en vaardigheden alsmede van informatie over de beste werkwijzen bij het ontwikkelen en verzorgen van opleidingen. 3. Via vergroting van het begrip van en het respect voor de verschillende culturen van de deelnemende staten, een effect dat veelvuldig wordt genoemd in de eindevaluaties. 2. Optimaal gebruik van opleiding 2. 1 Het koppelen van onderzoek, opleiding en technologieoverdracht De EVA- en EU-lidstaten zijn met name geïnteresseerd in het ontwikkelen van samenwerkingsverbanden tussen universiteiten en ondernemingen vanwege de mogelijkheden die dit schept voor technologieoverdracht: de overdracht van in universiteiten ontwikkelde wetenschappelijke en technologische kennis naar een terrein waar die kennis kan worden verhandeld en op die manier een bijdrage kan leveren aan de economische ontwikkeling. Een andere, maar misschien minder eenstemmig genoemde, reden is de universiteiten ontvankelijker te maken voor de behoeften van industrie en handel. tot simpele Met betrekking technologieoverdracht kunnen de methoden van commercialisering worden gezien als een continuüm, dat zich uitstrekt van het opzetten van een onderneming op de campus of het aangaan van een joint-venture, via contractonderzoek en advisering tot het eenvoudigweg verstrekken van informatie. Het vermogen van om bedrijven technologieoverdrachtsmechanismen aan te kunnen bieden, alsook de mogelijkheid van een oplopend pad langs dit continuüm, wordt door velen gezien als belangrijk, zo niet onmisbaar voor de effectieve overdracht van technologie. van universiteiten een volledig continuüm Tot de inwerkingtreding van COMETT waren technische opleidingen van hoge kwaliteit een bijzonder zwakke schakel in dit continuüm van technologieoverdracht. Zoals in veel 157 van de nationale rapporten wordt vermeld, is door COMETT de aandacht gevestigd op het opleidingselement van de samenwerking tussen universiteiten en ondernemingen, dat nu door het programma in de interactie tussen het bedrijfsleven en het hoger onderwijs meer op de voorgrond is geplaatst en ook meer geaccepteerd is geraakt. Op dit punt heeft COMETT zeker bijgedragen aan een "optimaal gebruik van opleidingen" en een effectiever technologieoverdracht. In dit verband kan het van belang zijn in welke institutionele omgeving de SOUO's functioneren. Er zijn aanwijzingen dat SOUO's die waren gevestigd in een organisatie die zich bezighield met technologieoverdracht, effectiever functioneerden dan die welke in een omgeving moesten opereren die uitsluitend oog had voor opleiding en scholing of zich voornamelijk bezighield met het organiseren van studentenstages. Een andere wijze waarop via COMETT II is bijgedragen aan een "optimaal gebruik van opleidingen", is door het verruimen van de horizon van met name universiteiten middels stages van studenten in buitenlandse ondernemingen. Als gevolg van COMETT- activiteiten hebben deze stages bij traditionele universiteiten meer aanzien gekregen, vaak onder druk van docenten en studenten, die gebruik wilden maken van de mogelijkheid om bij een buitenlands bedrijf stage te lopen. Verwant daarmee is het groeiend besef (bij de traditionele universiteiten) dat de werkplek een legitieme plaats is voor het verwerven van technische kennis en praktijkscholing en dat dit een waardevolle en zelfs noodzakelijke aanvulling op een academische studie vormt. Dergelijke stages en de veranderende opvattingen daarover bij universiteiten verschaffen een steviger basis voor de toekomstige overdracht van technologie, en wel in beide richtingen! 2. 2 Kwaliteitsverbetering Wat betreft de opleidingscursussen wordt in de rapporten voortdurend gesproken over een kwaliteitsverbetering door transnationale samenwerking en de betrokkenheid van het bedrijfsleven bij de ontwikkeling van deze cursussen. (Een toename in de kwantiteit wordt in de rapporten zelden genoemd, omdat zij in vergelijking met het aanbod van na- en bijscholing op technisch gebied als onbeduidend wordt ervaren. Over de verscheidenheid aan specialistische cursussen en het voorhanden zijn van deze cursussen in de perifere gebieden worden daarentegen wel opmerkingen gemaakt. ) Uit de rapporten blijkt duidelijk dat werken in Europees verband leidt tot een kwaliteitsverbetering. De mogelijkheid om in alle deelnemende landen een beroep te doen op deskundigen, om methodieken te vergelijken, om gade te slaan hoe functioneren, om verschillende multimediale opleidingssystemen verschillende institutionele omgevingen te onderzoeken, enz. , leidt bij de deelnemers tot een gigantische verruiming van hun horizon. Natuurlijk leidt werken in Europees verband tot een complexere organisatiestructuur, maar de nadelen hiervan lijken in het niet te vallen bij de voordelen van kwaliteitsverbetering. Sterker nog, in sommige rapporten wordt melding gemaakt van het feit dat werken op Europees niveau de drempel verlaagt om cursussen te ontwikkelen of daarin te participeren, omdat men via het netwerk van SOUO's toegang heeft tot een grotere, geconsolideerde Europese markt. in de praktijk Verder wijzen de rapporten op extra cursusverbeteringen doordat al in een vroeg stadium van het ontwikkelingsproces rekening wordt gehouden met de behoeften van het afnemende veld, de bedrijven. Het feit dat de producenten van opleidingen uitgaan van 158 de wensen van de afnemers, is kenmerkend voor de wijze waarop in het kader van COMETT II cursussen zijn ontwikkeld. In de kwantitatieve evaluaties wordt echter gewezen op de verbeteringen die nog doorgevoerd moeten worden bij universiteiten die op dit terrein samenwerken met het bedrijfsleven. Het door universiteiten opzetten van levering, misschien door een samenwerking met professionele opleidingsinstituten, adviseurs of organisaties die zich toeleggen op technologieoverdracht, komt dan ook in verschillende vormen ter sprake. interface voor marktinformatie/ ontwikkeling/ Een van de belangrijkste punten van kritiek is de lange tijd die nodig is voor het ontwikkelen van een cursus. Bedrijven maken dan ook alleen gebruik van COMETT II voor opleidingen die niet van cruciaal belang en weinig urgent zijn. Ook bij het vermogen van de SOUO's om scholingsbehoeften te analyseren, worden vraagtekens gezet. Uit kwantitatief onderzoek is gebleken dat bedrijven SOUO's meer zien als een interface waarlangs zij hun wensen aan de leveranciers kenbaar kunnen maken, dan als een bureau dat daadwerkelijk scholingsbehoeften analyseert. 3. KMO's en innovatie De COMETT-stages voor studenten vormden de activiteit waarmee in het kader van het programma in de belangrijkste mate en op de meest directe wijze is voorzien in de behoeften van KMO's en het bedrijfsleven in het algemeen. Het beperkte aantal stagiaires en de korte duur van de stages (vergeleken met de proefprojecten en de gezamenlijke opleidingsprojecten) pasten bij het soort activiteiten dat zij ondernamen. Voor sommige bedrijven was het de eerste kennismaking met een Europees programma en soms met Europa in een ruimer verband. In de gevallen waarin universitair personeel ter beschikking is gesteld, hebben KMO's daar bijzonder veel baat bij gehad. Dit is echter slechts zelden gebeurt. Als het de bedoeling is dat hiermee in de toekomst een belangrijke bijdrage wordt geleverd aan de ontwikkeling van de KMO's, is het volgens een groot aantal van de deelnemende staten nodig om nog eens goed na te denken over het karakter van deze activiteit. Uit de evaluatierapporten valt moeilijk af leiden wat de effecten van opleidingscursussen op KMO's zijn geweest. Ongetwijfeld zal het feit dat er consequent wordt gesproken over verbeteringen in de kwaliteit van de ontwikkelde opleidingen een positieve invloed hebben gehad op de KMO's die deze diensten afnemen. te In sommige rapporten wordt er echter enige bezorgdheid over geuit, dat de opleidingsinitiatieven van de SOUO's en de meer traditionele opleidingsactiviteiten van de ondernemingen te weinig samenhang vertonen. Uit de kwantitatieve onderzoeken die in twee landen zijn verricht, blijkt dat de waardering en belangstelling voor de SOUO's en de opleidingsactiviteiten die in het kader van COMETT zijn uitgevoerd veel lager is bij het bedrijfsleven dan bij het hoger onderwijs. Sommige bedrijven beklaagden zich over de duur van de langere projecten en er zijn aanwijzingen dat bedrijven van dergelijke opleidingen uitsluitend in de marge gebruik hebben gemaakt. In één rapport werden vraagtekens geplaatst bij de mate waarin opleidingsprodukten buiten de zeer kleine groep waarin de produkten zijn ontwikkeld, kunnen worden (her)gebruikt. Ook het feit dat SOUO's geen rechtstreeks contact hadden met bedrijven werd als een probleem gezien. 159 4. Gelijke kansen In de schriftelijke nationale eindevaluaties van COMETT II wordt nauwelijks aandacht besteed aan de bijdrage die het programma heeft geleverd aan de bevordering van gelijke kansen voor mannen en vrouwen. Dit hoeft echter niet te betekenen dat het programma op dit terrein geen resultaten heeft geboekt. 5. De Europese dimensie & toegevoegde waarde 5. 1 Toegevoegde Europese waarde De belangrijkste baten van COMETT II liggen op het vlak van de waarde die middels de Europeanisering van activiteiten aan de aanvankelijke financiële investeringen is toegevoegd. Tot de terreinen waarop waarde is toegevoegd behoren: • grotere economische en sociale samenhang binnen Europa; • het in Europees verband samenwerken van universiteiten en ondernemingen, waarmee een succesvol begin is gemaakt; • de verruiming van de Europese technische en commerciële horizon van bedrijven door het te werk stellen van buitenlandse stagiaires. En daarmee op langere termijn een integratie van markten; • een bijdrage aan de totstandkoming van een geïntegreerdere en effectievere Europese arbeidsmarkt voor hooggekwalificeerd technisch personeel; innovaties in universiteiten door contacten met buitenlandse universiteiten; • • verbeterde methodes bij het ontwikkelen van cursussen doordat men kennis kan nemen van de laatste ontwikkelingen op het vlak van techniek en opleiding in Europa; • een ruimere keuze en grotere beschikbaarheid van specialistische technische cursussen, dankzij de consolidering van een Europese markt. 5. 2 Het Europese netwerk in opzicht betrekkelijk Van essentieel belang bij de ontwikkeling van het Europese netwerk zijn, ondanks problemen in de interactie met het bedrijfsleven, de SOUO's geweest. De SOUO's hebben zowel ondersteuning verleend voor het plaatsen van stagiaires als voor opleidingsactiviteiten. Deze stabiele structureel samenwerkingsverbanden zijn het zichtbare resultaat van COMETT I en II. Zij vormen het kader waarbinnen universiteiten en bedrijven rechtstreeks en duurzaam kunnen samenwerken. Regionale SOUO's hebben plaatselijke/regionale platforms verschaft binnen het Europese netwerk van SOUO's. Uit de rapporten blijkt dat deze functie door alle SOUO's naar behoren is uitgevoerd. De over heel Europa verspreide netwerken voor het onderhouden van contacten en het uitwisselen van informatie over universiteiten, scholing en het bedrijfsleven worden door SOUO's permanente achtereenvolgens opgezet, enigszins geformaliseerd en vervolgens in stand gehouden. Via sectoriële SOUO's zijn binnen een bepaalde technologische sector netwerken ontwikkeld, die zich uitstrekken over heel Europa en zijn gebruikt om een groot aantal van de hierboven genoemde activiteiten ten uitvoer te leggen. technische Het Europese netwerk van SOUO's was de "ruggegraat" van tal van operationele activiteiten. Dit was de eerste keer dat er in Europa (en in sommige gevallen ook voor het eerst in de deelnemende staten) een regionaal netwerk werd opgezet voor het 160 uitwisselen van informatie en het bevorderen van de samenwerking tussen universiteiten en ondernemingen. Het kwam er in wezen op neer dat dit netwerk de kanalen verschafte waarlangs en mensen door Europa werden getransporteerd. opleidingsmateriaal informatie, 5. 3 Europese integratie Terwijl het netwerk van SOUO's wellicht de meest zichtbare Europese structuur is die is voortgekomen uit COMETT, hebben de studentenstages een belangrijke integrerende invloed gehad op afzonderlijke studenten, universiteiten en ondernemingen. Door transnationale stages zijn universiteiten zich bewuster geworden van hetgeen er elders in Europa gebeurt, waardoor zij gemotiveerd worden tot een grotere transnationale samenwerking die het mogelijk maakt onderwijsmethodieken en -programma's alsmede manieren van samenwerken met het bedrijfsleven met elkaar te vergelijken. Door de stages hebben studenten in een andere Europese cultuur gewerkt, hun talenkennis vergroot en is de eerste stap gezet naar de totstandkoming van een hooggekwalificeerde Europese beroepsbevolking. Bedrijven, veelal KMO's die voor de eerste keer deelnamen in een Europees project, zijn zich bewust geworden van het bestaan van andere culturen, markten en bronnen van specialistische informatie. Er bestaat dan ook weinig twijfel over dat de deelnemende staten van mening zijn dat COMETT II op dit terrein het meest succesvol is geweest. Het ontwikkelen en verzorgen van Europese cursussen in het kader van COMETT II heeft wellicht een minder opvallend - althans minder becommentarieerd - integrerend effect gehad, en misschien meer een effect dat beperkt is gebleven tot de ontwikkelaars en leveranciers. AFDELING B: DE HORIZONTALE SYNTHESE 1. Algemeen overzicht 1. 1 Stimulering van de discussie De belangrijkste bijdrage van COMETT II aan het stimuleren van de discussie over de samenwerking universiteit - bedrijfsleven is geweest: 1. Het vestigen van de aandacht van de deelnemers op kwesties die verband houden met transnationale samenwerking en op het profijt dat zij van een dergelijke samenwerking kunnen hebben. Alle deelnemende staten bevestigen dat dit en de operationele uitvoering het belangrijkste voordeel is dat COMETT II heeft afgeworpen. 2. Het stimuleren van dat deel van de discussie over de samenwerking universiteit - onderneming dat betrekking heeft op technologische opleiding. 3. Het stimuleren van de discussie over het theoretisch karakter van het academisch onderwijs en, wat in de Duitse eindevaluatie wordt omschreven als, "een sterkere heroriëntatie op de praktijkbehoeften van de beroepsbeoefenaren en het bedrijfsleven". 4. Het leveren van een bijdrage aan een bredere discussie over opleiding en kwalificatie in het bedrijfsleven. In de meeste landen en in veel regio's was de discussie over de betrekkingen tussen 161 universiteiten en ondernemingen echter al vóór de inwerkingtreding van COMETT in - en door de vergeleken met nationale en regionale volle gang. Hierdoor opleidingsbudgetten beperkte financiële middelen waarover COMETT kon beschikken - heeft het programma weinig kunnen bijdragen aan zuiver nationale of regionale discussies. In landen en regio's daarentegen waar aan de betrekkingen tussen universiteiten en het bedrijfsleven nog weinig aandacht werd besteed, heeft COMETT II natuurlijk wel een belangrijke bijdrage kunnen leveren aan het debat hierover, en dit ook aangewakkerd. In dit verband heeft het programma een positieve invloed gehad op de samenhang in de Unie en andere deelnemende staten. Dit gezegd hebbende, verschafte COMETT II over het algemeen wat in de Oostenrijkse eindevaluatie wordt omschreven als "een kader en een legitiem platform voor een in de meer ontwikkelde regio's waar de discussie al publieke discussie". Zelfs vergevorderd was, kon COMETT een extra instrument voor samenwerking en communicatie verschaffen. In de minder ontwikkelde regio's was de bijdrage op dit punt echter opvallender en ook nuttiger. 1. 2 Bevordering van betrekkingen universiteit - onderneming In de meeste staten is de belangrijkste bijdrage van COMETT II de ontwikkeling en formalisering van in onderlinge samenwerking tussen universiteiten en ondernemingen georganiseerde transnationale stages geweest. De betrekkingen op dit terrein waren de meest nauwe en meest positieve. Over dit onderdeel van het programma waren zowel bedrijven als universiteiten het meest positief. In mindere mate werd ook de transnationalisatie van de ontwikkeling en levering van opleidingscursussen als een positief effect van COMETT ervaren. De bijdrage die via COMETT II kon worden geleverd, was afhankelijk van de mate waarin er al sprake was van samenwerking tussen universiteiten en bedrijven. In staten en regio's waar die samenwerking goed was, zoals in Zweden, zijn de met COMETT II behaalde resultaten beperkt gebleven tot de groep van feitelijke deelnemers en was het katalytische effect daarbuiten vrij gering. Maar zelfs in dergelijke regio's/staten is van het programma gebruik gemaakt voor de ontwikkeling van bepaalde onderdelen van structuren, zoals de niet-technische universiteiten in Finland of het stagesysteem van de Nederlandse hogescholen. In zulke gevallen had COMETT II echter slechts een ondersteunende functie. In landen/regio's waar de samenwerking tussen universiteiten en ondernemingen minder goed was, deed zich een heel andere situatie voor. Daar is de impact van COMETT veel groter geweest en is in het kader van het programma bijstand verleend bij het uitkristalliseren aan samenwerkingsverbanden tussen universiteiten en ondernemingen. Er is hulp verleend bij het ondersteunen van bedrijven in het leggen van contacten met universiteiten, het stimuleren van de analyse van scholingsbehoeften, het verschaffen van het eerste regionale of nationale platform voor samenwerking tussen universiteiten en het bedrijfsleven op opleidingsgebied, enz. grotere verscheidenheid formaliseren van een veel en Uit de kwantitatieve rapporten van België (Fr) en het Verenigd Koninkrijk blijkt, dat er bij de diverse deelnemers enig verschil van mening bestaat over de bijdrage die COMETT II heeft geleverd aan het verbeteren van de betrekkingen tussen universiteiten 162 en bedrijven. De bedrijven waren het minst onder de indruk. Slechts 17% van de Belgische en 36% van de Britse bedrijven waren van mening dat de betrekkingen met universiteiten waren verbeterd. In het Verenigd Koninkrijk hadden de meeste universiteiten een positieve indruk, alsmede 70% van de SOUO's. Met deze verschillen dient men rekening te houden bij het lezen van enkele van de meer enthousiaste uitspraken over COMETT. De mogelijkheid bestaat dat sommige van de nationale evaluaties die meer kwalitatief van aard zijn, onevenredig veel op informatie van de SOUO's zijn gebaseerd. 1. 3 Invloed op beleidsformulering In Portugal en Griekenland lijken de medewerkers van COMETT II een rechtstreekser toegang tot nationale beleidmakers en enige invloed op de beleidsvorming te hebben gehad. De situering van het Portugese COMETT-informatiebureau in het CESE - de overheidsinstantie die is belast met het verbeteren van de samenwerking tussen universiteiten en ondernemingen - lijkt bijzonder gunstig te zijn geweest. In de meeste gevallen hadden COMETT-medewerkers op nationaal niveau echter weinig of geen directe invloed op de beleidsvorming, met name niet in die landen waar samenwerking tussen universiteiten en ondernemingen als iets vanzelfsprekends wordt gezien. Wel geeft een aantal te kennen dat de discussie over het te voeren beleid door COMETT is "geëuropeaniseerd". Desondanks zijn er op nationaal niveau een aantal specifieke, zij het vrij administratieve, resultaten geboekt, zoals de betere wettelijke voorzieningen die door het Oostenrijkse ministerie van Wetenschap en Onderzoek zijn getroffen voor de erkenning van via COMETT II bij een buitenlands bedrijf volbrachte opleidingsperioden, en het feit dat het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid studenten COMETT- stagiaires heeft vrijgesteld van het aanvragen van een werkvergunning. In Luxemburg is door COMETT-activiteiten duidelijk gebleken dat het bij de samenwerking tussen binnenlandse bedrijven en buitenlandse universiteiten ontbreekt aan nationale coördinatie. Op regionaal niveau is de invloed van COMETT II iets groter geweest, met name door de activiteiten van de SOUO's. In Noorwegen heeft COMETT II ertoe bijgedragen een kader te verschaffen voor het regionaal beleid op dit terrein en was het een instrument voor de implementatie ervan. Ook binnen een en hetzelfde land kon de invloed van COMETT aanzienlijke verschillen vertonen. In het Verenigd Koninkrijk, bijvoorbeeld, kan de specifieke relatie tussen het SOUO en de Training & Enterprise Council (Raad voor opleiding en bedrijf) van belang zijn geweest. In andere landen was de regionale invloed gering. 1. 4 Banden/synergie met nationale en regionale programma's Er lijkt een goede operationele synergie te zijn geweest tussen COMETT II en ter bevordering van nationale/regionale programma's. Nationale programma's internationale activiteiten (Zwitserland, Finland, Duitsland) vinden een natuurlijke partner in COMETT II. Nationale programma's voor interne opleiding of voor de ontwikkeling programma "Wetenschappers voor de economie", de Deense wet op permanent onderwijs, de Italiaanse wet nr. 67/1988, die bepaalt dat 10% van het budget voor O&O moet worden zoals het Oostenrijkse technologieoverdracht, van 163 besteed aan scholing, het Zwitserse nationale plan voor permanente opleiding in universiteiten en federale polytechnische scholen, of de Noorse programma's voor technologieoverdracht en opleiding, worden allemaal ondersteund door COMETT. Zonder nationaal programma of oriëntatie kan er natuurlijk geen sprake zijn van synergie, maar ook in dat geval kan COMETT bijzonder nuttig zijn. Nogmaals, het op elkaar afstemmen van COMETT-activiteiten en het Portugese beleid op dit en aanverwante terreinen middels het CESE, is zeer het vermelden waard. Zelfs op een breder terrein dan technologie en opleiding wordt het Luxemburgse streven naar uitbreiding van de internationale activiteiten van zijn bedrijven door COMETT ondersteund. De twee sectoriële SOUO's in Ierland zijn gevestigd in sectoren die op het vlak van wetenschap en technologie een nationale prioriteit zijn. In Portugal werd de uitbreiding van SOUO-activiteiten tot andere communautaire programma's als een positieve ontwikkeling beschouwd. Hetzelfde geldt voor de directere synergie die ontstond doordat gebruikt werd gemaakt van nationale programma's. Ook het feit dat overheidsmiddelen werden verstrekt voor de uitbreiding van SOUO's (zoals in Nederland, Duitsland, Portugal en Spanje) of de ontwikkeling van cursussen (uit hoofde van de IJslandse regeling voor bijstand bij scholing), duidt erop dat een zekere mate van synergie was bereikt. De mate van synergie tussen COMETT- en regionale activiteiten is zeer afhankelijk geweest van de activiteiten van de plaatselijke SOUO's. Dit was het geval in de Spaanse autonome regio's, met name die welke zeggenschap hebben over onderwijs- en opleidingszaken. In Duitsland was er tussen het beleid van de deelstaten om hun universiteiten te europeaniseren en COMETT-activiteiten een grote synergie. Daarnaast is het bereiken van synergie voor een belangrijk deel afhankelijk geweest van de plaatselijke regionale ontwikkelingsstructuur. In Frankrijk is de nauwe binding tussen de SOUO's en de regionale kamers van koophandel van belang geweest. In het Verenigd Koninkrijk was de mate van synergie met de activiteiten van de Training & Enterprise Councils per regio verschillend. In Noorwegen, daarentegen, was in vrijwel alle regio's sprake van een grote synergie met regionale projecten voor permanente opleiding (die zich in de ontwikkelingsfase bevonden). In België had één derde van de bedrijven die betrokken waren geweest bij COMETT, ook deelgenomen in soortgelijke regionale of nationale programma's. Hetzelfde gold in het Verenigd Koninkrijk voor de helft van de universiteiten en voor ongeveer 70% van de SOUO's. De verscheidenheid en flexibiliteit van COMETT-activiteiten was waarschijnlijk een belangrijke voorwaarde voor deze synergie, omdat het de afzonderlijke regio's en deelnemende landen in staat stelde het programma aan te passen aan de plaatselijke behoeften. Natuurlijk kunnen COMETT- en nationale/regionale activiteiten soms met elkaar botsen. Dit is bijvoorbeeld het geval geweest wanneer COMETT-studenten en studenten van nationale, regionale of particuliere universiteiten dongen naar een beperkt aantal lokale stageplaatsen. Tevens kon de synergie met programma's na verloop van tijd verminderen, zoals wordt opgemerkt in het Franse evaluatierapport. In Frankrijk was het als gevolg van nationale en regionale economische en politieke veranderingen noodzakelijk geworden COMETT aan te passen. 164 1. 5 Algehele impact van COMETT De deelnemende staten beschouwen het COMETT-programma op zichzelf als redelijk nuttig. Op nationaal niveau is de impact van het programma echter beperkt gebleven als gevolg van de vrij geringe subsidie die door de EU is verstrekt. Ook het feit dat in sommige deelnemende landen de betrekkingen tussen universiteiten en het bedrijfsleven al behoorlijk ontwikkeld waren, beperkte de impact. Dit gezegd hebbende, wijzen de deelnemende landen op de volgende positieve bijdragen van COMETT: 1. De europeanisering van activiteiten, hetgeen heeft plaats gehad op een aantal niveaus. Universiteiten zijn internationaler geworden, niet alleen in institutioneel opzicht maar tevens met betrekking tot de studentencultuur (door de stages) en in sommige gevallen ook wat betreft het leerplan. Sommige landen wijzen erop dat met name de kleinere universiteiten van het programma hebben geprofiteerd, en wel door de minder omvangrijke, gemakkelijk toegankelijke activiteiten te gebruiken voor hun eerste kennismaking met Europa. Bedrijven hebben in het bijzonder geprofiteerd van de studentenstages. Door deze stages zijn zij meer gaan nadenken over afzetmogelijkheden elders in Europa en zijn zij in sommige gevallen actief geworden op nieuwe markten. Op nationaal en regionaal niveau is het "europeaniserende effect" van COMETT variabeler geweest. Het programma heeft er verder met name toe bijgedragen dat de EVA-landen meer ervaring met en kennis over de werking van communautaire programma's hebben opgedaan en er een basis voor toekomstige activiteiten kon worden gelegd. 2. De impact van studentenstages. Deze activiteit heeft wellicht het meest directe en meest positieve effect gehad. Voor een aantal landen is dit het onderdeel geweest waarvan zij verreweg het meest hebben geprofiteerd. De ondernemingen konden nieuwe vaardigheden in huis halen en werden zich veel bewuster van de Europese markt. De stages verschaften directe informatie over andere onderwijs- en opleidingssystemen, alsmede over technische hulpmiddelen. Ook werden bedrijven zich hierdoor meer bewust van de voordelen van het aannemen van academici. Wat de voordelen voor de student betreft, hij kreeg de gelegenheid om zijn kennis van een vreemde taal te vergroten en voor het latere beroepsleven zeer waardevolle praktijkervaring op te doen. 3. Verbeteringen in het verzorgen van technische opleidingen. De invloed van COMETT is groot geweest met betrekking tot de belangrijkere rol die universiteiten zijn gaan spelen in permanente scholing en het feit dat zij de noodzaak hebben onderkend hun diensten aan bedrijven te verkopen. In één rapport werd melding gemaakt van een verbeterde analyse van scholingsbehoeften. niet heeft alleen 4. Verbeteringen in de institutionele cultuur en structuren. specifieke de COMETT samenwerkingsverbanden tussen het hoger onderwijs en ondernemingen een positieve invloed gehad, maar ook op de samenwerking tussen alle op regionaal en sectorieel niveau bij sectoriële opleidingen betrokken partijen, zowel via projecten als SOUO- activiteiten. Daarnaast hebben de SOUO's de doorzichtigheid van de communautaire programma's vergroot. In sommige gevallen is de opgezette infrastructuur zowel ontwikkeling van op de 165 gebruikt om een koppeling te maken met de structuurfondsen als om een instrument te verschaffen voor deelname in toekomstige programma's. 5. Andere effecten. De impact en de aanwending van COMETT in Noorwegen is bijzonder interessant, omdat het programma daar niet zozeer deel heeft uitgemaakt van initiatieven op het terrein van permanent onderwijs en opleiding, maar, wat minder gebruikelijk is, uitdrukkelijk ook technologieoverdracht behoorde. Dit leek het katalytisch effect van het programma te vergroten. Andere staten benadrukten echter wel de nauwe banden met O&O-activiteiten en het algemene vernieuwingselement dat zich ontwikkelde uit COMETT. activiteit waartoe opleiding bredere naast van een Er werden een aantal voorbehouden ten aanzien van het programma gemaakt. Een aantal staten waarschuwde voor de overmaat aan bureaucratie en wees op de noodzaak van een verdere decentralisatie en nauwere banden met andere programma's, met name O&O- programma's. 2. De netwerken van SOUO's 2. 1 Bijdrage van regionale netwerken van SOUO's De deelnemende landen onderscheiden twee niveaus van regionale ontwikkeling waaraan de regionale SOUO's hebben bijgedragen. 1. Zij hebben tussen universiteiten en overheids- en andere instellingen die betrokken zijn bij de regionale en nationale ontwikkeling (met name, maar niet uitsluitend, op het terrein van onderwijs en opleiding) en plaatselijke binnenlandse bedrijven nationale informatieuitwisseling alsmede voor organisatorische en platforms opgezet voor beheersdoeleinden. Dit heeft plaats gehad middels informatieve gebeurtenissen, workshops, opleidingscursussen, projecten, enz. De SOUO's hebben met name gefungeerd als informatie- en beheersstructuren voor communautaire programma's. In Nederland is COMETT bij de uitvoering van ontwikkelingsstrategieën voor industriële "clusters" op een breder terrein gebruikt. In sommige landen, zoals Noorwegen, zijn SOUO's er als groep in geslaagd enige activiteiten op nationaal niveau te ondernemen. 2. Het meest positief is men over de bijdrage van de SOUO's aan de integratie van de bovengenoemde activiteiten en soortgelijke of parallelle activiteiten in de regio's van andere deelnemende landen, met als resultaat internationale samenwerkingsverbanden. SOUO's hebben niet alleen gezorgd voor internationale opleiding en stageplaatsen maar ook voor wat in het Spaanse evaluatierapport wordt omschreven als "een internationale visie op technologische opleiding". In het Ierse rapport wordt opgemerkt dat zuiver regionale projecten door SOUO's zijn geïnternationaliseerd. Dat de SOUO's bij de ontwikkeling van transeuropese samenwerkingsverbanden van bijzonder groot belang zijn geweest, geldt zowel voor regio's waar de samenwerking tussen het hoger onderwijs en de industrie al goed was, als voor regio's waar men op dit punt nog weinig ervaring had. De regio's hebben natuurlijk verhoudingsgewijs meer profijt gehad van het positieve effect van de SOUO's op de binnenlandse infrastructuur. Binnen een en dezelfde staat kon de effectiviteit van de SOUO's echter aanzienlijke verschillen vertonen tussen de afzonderlijke regio's. Zo laatstgenoemde 166 wordt in de Italiaanse eindevaluatie hun effectiviteit in het zuiden benadrukt. Het Deense evaluatierapport maakt een onderscheid tussen de doelstellingen van twee soorten instellingen waar het SOUO was gehuisvest: 1. Instellingen die als doelstelling de overdracht van de resultaten van O&O naar de industrie hadden. In dit geval is er een nauwe werkrelatie met de plaatselijke industrie geweest, met als resultaat een positiever beeld van afgestudeerden, meer belangstelling voor universitair onderzoek en onderzoekers en gemakkelijker toegang voor bedrijven tot universiteiten. 2. Instellingen die als primaire doelstelling het doen van onderzoek en het geven van onderwijs hadden. De SOUO's die hier waren gevestigd, legden een grotere nadruk op stages. Zij ondervonden moeilijkheden omdat bedrijven slechts incidenteel bij projecten betrokken waren. (Andere kenmerkende verschillen worden behandeld in paragraaf 2. 5) De bijdrage van SOUO's hoeft zeker niet beperkt te blijven tot de traditionele activiteiten op het gebied van technologische opleiding en stages. In Portugal bijvoorbeeld hebben zij als basis gediend voor centra voor bedrijfsinnovatie. En in één geval is een SOUO getransformeerd in een consortium voor technologieoverdracht ten behoeve van KMO's. Ondanks de over het algemeen positieve houding jegens SOUO's moet erop worden gewezen dat hun bijdrage buiten de direct betrokken universiteiten en ondernemingen wel eens gering zou kunnen zijn. (In het Zweedse evaluatierapport gebeurt dat. ) Dit blijkt ook uit de kwantitatieve gegevens van het Belgische (Fr) onderzoek. Volgens dit onderzoek vindt slechts 30% van de bedrijven dat de SOUO's een positieve bijdrage hebben geleverd, terwijl 42% vindt dat dit niet zo is. De Britse ondernemingen waren iets positiever en vonden dat de impact die de SOUO's binnen hun eigen bedrijf hebben gehad, nuttig is geweest. Desalniettemin waren zij van mening dat de algehele invloed van COMETT gering was. 2. 2 Verwoorden van scholingsbehoeften van bedrijven In de nationale evaluatierapporten wordt aangegeven dat dit voor regionale SOUO's een bijzonder problematisch terrein is geweest. Slechts 9% van de bedrijven die aan het Belgische onderzoek hebben deelgenomen, was tevreden over de analyse van scholingsbehoeften (TNA) door de SOUO's, terwijl 35% er uiterst ontevreden over was. (24% van de bedrijven zag de SOUO's als informatie- en aanspreekpunten die contacten leggen tussen bedrijven en universiteiten en adviseren over EU-projecten, en niet als instanties die zelf ter plaatse onderzoek verrichten. ) Ook het Deense evaluatierapport acht de regionale SOUO's niet geschikt voor TNA, hetgeen als een taak van de bedrijven zelf wordt beschouwd. Een van de Noorse SOUO's gaf te kennen dat zij bedrijven wel hebben geholpen bij TNA, maar dergelijke analyses niet zelf hebben verricht: "bedrijven helpen om zichzelf te helpen", zoals zij het formuleerden. De meeste SOUO's echter lijken TNA te hebben beschouwd als dè manier om bedrijven te helpen bij het duidelijk definiëren van hun scholingsbehoeften. Bij de effectiviteit waarmee scholingsbehoeften zijn geanalyseerd, kunnen echter vraagtekens worden gezet, gezien het feit dat 54% van de Britse SOUO's zelf van mening was dat op dit terrein weinig is bereikt. Meer dan de helft van de universiteiten vond dat er op dit terrein weinig of niets was bereikt. In Oostenrijk daarentegen, waar SOUO's een aantal zeer 167 specifieke TNA's hebben verricht, heeft dit werk een positief effect gehad, alhoewel het in ernstige mate werd belemmerd door een gebrek aan tijd en geld. In het Spaanse rapport valt te lezen dat SOUO's fungeerden als een bureau voor uitwisseling van informatie, dat onderzoeksresultaten centraal verzamelt en helpt bij het definiëren van methodieken en het maken van een keuze tussen opleidingsalternatieven, alsmede de wensen van KMO's verwoordt. In Duitsland heeft het verrichten van TNA de grondslag gevormd voor concepten van een regionale strategie voor permanent onderwijs. In Nederland heeft TNA plaatsgevonden in de vorm van "ronde-tafelgesprekken", een afwijkende maar volgens het Nederlandse rapport effectieve methode voor het bedrijfsleven om kenbaar te maken welke opleidingsbehoeften er bestaan. 2. 3 Bevorderen van een transnationale visie bij partners Alle deelnemende landen bevestigen dat SOUO's een belangrijke bijdrage hebben geleverd aan het bevorderen van een transnationale visie bij de partners. Dat is in hoofdlijnen op twee manieren gebeurd: 1. Bij universiteiten door de uitwisseling van opleidingsmethodieken en -systemen, en door het onderhouden van contacten met buitenlandse bedrijven waar hun studenten stage lopen. 2. Bij bedrijven doordat men een ruimere toegang heeft gekregen tot de Europese opleidingsmarkt en een groter bewustzijn van de Europese dimensie van O&O en technologie. Een aantal landen, zoals Spanje en Ierland, merkt op dat KMO's, doordat studenten bij hen stage liepen en partners in het buitenland werden gedetacheerd, in een Europees programma. dankzij COMETT voor de eerste keer deelnamen Dergelijke bedrijven werden zich veel meer bewust van de voordelen die samenwerken in Europees verband kan hebben, niet alleen met betrekking tot opleiding, maar ook op het vlak van O&O en handel in het algemeen. Zowel de Britse als de Belgische kwantitatieve evaluatie bevestigt de rapporten van de andere landen. De Belgische evaluatie vermeldt dat 57% van de ondernemers en 78% van de studenten van mening was dat de Europese dimensie in de bedrijfscultuur was verbeterd. Daarnaast hebben de SOUO's ertoe bijgedragen zuiver nationale projecten te europeaniseren, hetgeen heeft geleid tot de ontwikkeling van hechte internationale netwerken van universiteiten, instellingen en ondernemingen rond korte cursussen en opleidingsproj ecten. In het Italiaanse evaluatierapport wordt erop gewezen dat SOUO's deze verandering in visie hebben bereikt middels verschillende vormen van transnationaliteit, waarbij sommige met name aandacht hebben besteed aan specifieke technologische sectoren, andere een grote verscheidenheid aan organisaties uit de eigen regio bij hun activiteiten hebben betrokken, en weer andere zich er vooral op hebben toegelegd de katalysatorfunctie van de universiteiten in hun regio te ontwikkelen. Alles samen genomen heeft COMETT bijgedragen tot de "ontwikkeling van een collectieve transnationale benadering van onderwijs en opleiding". 168 2. 4 Bijdrage van sectoriële netwerken van SOUO's Uit de nationale evaluatierapporten blijkt dat de sectoriële SOUO's minder identiteitsproblemen hebben gehad dan de regionale en gemiddeld ook rechtstreekser en in grotere mate hebben bijgedragen aan technologieoverdracht en de ontwikkeling van opleidingen voor het bedrijfsleven. Hun klantenkring was beter afgebakend en over het algemeen ook homogener van samenstelling, met meer gelijksoortige technische behoeften. Samen met de meer op de klanten afgestemde deskundigheid van de SOUO- medewerkers heeft dit ertoe geleid dat activiteiten op het gebied van technische ontwikkeling zowel relevanter voor de activiteiten van het netwerk zijn geweest als gemakkelijker uitvoerbaar. Om soortgelijke redenen is ook het ontwikkelen van de industriële basis van het netwerk van sectoriële SOUO's eenvoudiger geweest. Sommige hebben niet alleen een hecht netwerk kunnen ontwikkelen, maar zijn in zekere mate ook een spreekbuis geworden voor hun sector in Europese opleidings- en onderwijskwesties. Een aantal heeft daarnaast erkende Europese opleidingsprogramma's ontwikkeld en had, zoals in het Finse rapport wordt opgemerkt, een zichtbaarder impact op opleiding. Door Nederland wordt opgemerkt dat dergelijke specialistische cursussen van hoog niveau beter passen binnen het stelsel van hoger onderwijs. De SOUO's zijn ook effectieve organisatoren van mobiliteitsprogramma's geworden, alsmede coördinatoren van communautaire programma's die niets van doen hebben met opleiding. De algehele omvang van hun bijdrage moet echter niet worden overdreven: COMETT is een klein programma. Ook wordt in de rapporten niet gezegd dat sectoriële SOUO's over het algemeen beter of nuttiger zijn voor het verwezenlijken van de COMETT-doelstellingen dan regionale SOUO's. 2. 5 Belangrijkste sterke en zwakke punten van SOUO's in de deelnemende staten De sterke en zwakke punten van SOUO's zoals die naar voren komen uit de evaluatierapporten van de deelnemende staten: Sterke punten: 1. Het sterkste punt van SOUO's is hun Europese dimensie. Deze Europese dimensie reikt van rechtstreeks contact met de Commissie en kennis over programma's van de Commissie, over deskundigheid in het indienen van een aanvraag voor en het beheer van Europese projecten, tot hun grootste kracht, het gegeven dat zij deel uitmaken van een goed georganiseerd, toegewijd, Europees operationeel netwerk. Een SOUO kan daarnaast profiteren van banden met andere communautaire netwerken en informatiebronnen. 2. Een ander sterk punt van SOUO's vormt hun netwerk van binnenlandse regionale of sectoriële leden. SOUO's hebben nu een geaccepteerde - meer of minder grote - functie in de samenwerking tussen het binnenlands hoger onderwijs en het bedrijfsleven en in het op elkaar afstemmen van aanbod en vraag op opleidingsgebied. Vrij belangrijk in dit verband zijn de relaties die een SOUO onderhoudt met relevante diensten en instellingen, zoals universitaire afdelingen voor onderwijs aan niet-studenten (Oostenrijk), instituten voor contractonderzoek (Noorwegen), regionale kamers van koophandel (Frankrijk), enz. Het aanwerven van aanvullende fondsen kan een doel zijn van het onderhouden van dergelijke relaties en/of van het regionale of nationale netwerk 169 is opgezet. Ook de volledige dekking van een in sommige dat evaluatierapporten als een belangrijk punt genoemd (zie Duitsland en Griekenland). Een aantal SOUO's zijn uitgegroeid tot regionale ontwikkelingscentra (Italië, Portugal). land werd 3. Op een lager niveau is de kracht van een SOUO afhankelijk van de toegewijdheid van de beheerders, de motivatie van het personeel, de reputatie, de mate waarin het een onafhankelijk platform voor een democratisch samenwerkingsverband is (Oostenrijk), de aanwezige technische kennis, banden met O&O-programma's, enz. De recente introductie van wervingsacties (bijv. België (Fr)) heeft de positie van sommige SOUO's verbeterd. Zwakke punten: 1. De slechte en onzekere financiële situatie van de meeste SOUO's wordt beschouwd als de grootste zwakte. Dit heeft een subkritische omvang van de SOUO's en een beperkt personeelsbestand tot gevolg, alsmede problemen bij het opstellen van realistische lange-termijn-plannen. De vrijwel volstrekte afhankelijkheid van EU-gelden en het onvermogen om langs andere weg middelen te verwerven heeft deze onzekerheid nog vergroot. Een deel van deze problemen hebben de SOUO's wellicht aan zichzelf te danken. Zo vermeldt het Duitse rapport dat van de 27 SOUO's in Duitsland er slechts één een juridisch onafhankelijke status heeft, hetgeen volgens de samenstellers een voorwaarde is om financieel op eigen benen te kunnen staan. 2. De geringe betrokkenheid van het bedrijfsleven en de moeite die men heeft om bedrijven in projecten geïnteresseerd te houden, wordt genoemd als een ander centraal probleem. In de minder ontwikkelde regio's worden deze moeilijkheden nog vergroot door een zwakke industriële basis en het niet-innovatieve, traditionele karakter van veel bedrijven. Met name de geringe betrokkenheid van de KMO's is een probleem. De SOUO's zelf hebben in bepaalde gevallen weinig feitelijke technische of industriële kennis. in sommige regio's voor problemen zorgen, 3. Ook de universiteiten kunnen bijvoorbeeld omdat zij minder goed zijn of een zwakke technische basis hebben. Sommige universiteiten zijn voornamelijk geïnteresseerd in stageplaatsen voor hun studenten en hebben weinig belangstelling voor het ontwikkelen van opleidingen. 4. Andere zwakke punten zijn de gebrekkige ontwikkeling van netwerken en de slechte coördinatie tussen de SOUO's en andere nationale en plaatselijke instanties voor beroepsopleiding (Italië), het personeelsverloop, de grote regio's die bestreken moeten worden (Nederland), desinteresse bij de centrale overheid (Denemarken, Ierland), enz. Daarnaast werden genoemd een slechte planning, het ontbreken van een marketingstrategie en tijdgebrek om op een complex terrein door zelfstudie kennis te verwerven, alsook de lange tijd die nodig is om bekendheid te verwerven en geaccepteerd te raken. Het feit dat er maar weinig kwantitatieve indicatoren zijn waarmee de prestaties van een SOUO kunnen worden beoordeeld, werd gezien als een probleem bij het verbeteren van die prestaties. 5. Een extra probleem in EVA-landen is, dat zij momenteel minder kunnen profiteren van de synergie die er bestaat tussen COMETT en andere communautaire programma's dan de Lid-Staten van de EU. Maar dit probleem is van voorbijgaande aard. 170 3. Mobiliteit & uitwisseling 3. 1 Bijdrage van mobiliteitsacties aan vernieuwingen in de samenwerking tussen universiteit en onderneming Bijna alle evaluaties zijn positief over de bijdrage en effectiviteit van de mobiliteitsacties. Een beschouwt de mobiliteitsprogramma's, en dan met name het onderdeel dat de stages van studenten betreft, als hèt succes van het COMETT-programma. van de deelnemende landen aantal De stages hebben volgens de evaluaties een direct en positief effect gehad 1. Op ondernemingen. Door de stages namen KMO's vaak voor de eerste keer deel in een Europees programma. Het Oostenrijks rapport bericht a) dat het plaatsen van stagiaires steeds gebruikelijker wordt bij bedrijven, die zorgen voor betere faciliteiten, een beter toezicht en professionele begeleiding van studenten, en b) de systematisering van stages op projectbasis, met een duidelijk werkplan en een grotere kans op academische erkenning van het werk. In het Franse en Duitse rapport wordt aangegeven dat de stages een basis zijn geweest voor nieuwe commerciële relaties en toekomstige samenwerkingsverbanden, met name op het terrein van O&O. 2. Op de studenten. Volgens het Spaanse eindrapport zijn studenten die een dergelijke stage hebben gelopen in potentie betere vernieuwers in het bedrijfsleven. Tal van studenten zijn van mening dat hun kennis van een vreemde taal en cultuur is vergroot en hun carrièremogelijkheden zijn verbeterd. 3. Op universiteiten. De stageactiviteiten van COMETT hebben naar verluidt bijgedragen aan het up-to-date maken van universitaire opleidingsmethoden, alsmede de ontwikkeling van voorwaarden en procedures met betrekking tot stages bevorderd. In het Spaanse rapport wordt erop gewezen dat COMETT het mogelijk heeft gemaakt de verschillende vormen van samenwerking tussen onderwijs en onderneming in Europa met elkaar te vergelijken en dat door de aandacht voor stages bij het bedrijfsleven de arbeidsmarkt een centrale rol is gaan spelen in de discussie. Een Nederlandse SOUO had "lokale strategiecomités" opgericht om toezicht te houden op uitwisselingen en de inhoud van cursussen te beïnvloeden. 4. Meer in het algemeen hebben stages bijgedragen aan de ontwikkeling van nieuwe methoden van technologieoverdracht. Tevens worden zij beschouwd als een nieuwe manier om het menselijk potentieel te verbeteren en opnieuw bruikbaar te maken. in twee Slechts rapporten wordt gesproken over positieve ervaringen met stafdetachering, namelijk het Oostenrijkse en het Finse. De Deense rapporteurs merkten op dat in die gevallen waarin dit gebeurde, er sprake was van een succes. In Frankrijk daarentegen waren de ervaringen negatief en was men van mening dat er over deze activiteit nog eens goed moest worden nagedacht. De Duitsers constateerden juridische moeilijkheden, problemen aangaande de inhoud van praktische opleidingen, de lange duur die personeel van zijn werk moest worden vrijgemaakt, en financiële problemen. De reacties van de ondernemingen, studenten en universiteiten die aan het kwantitatieve (Fr) onderzoek deelnamen, waren bijna allemaal positief. Kleinere Belgische universiteiten gebruikten stages als een eerste stap in de richting van internationalisatie. 171 Uit het Britse onderzoek kwam naar voren dat twee derde van de ondernemingen vond dat zij baat hadden gehad bij het plaatsen van een stagiair, doordat op die manier nationale barrières waren doorbroken en nieuwe afzetmogelijkheden waren ontstaan, alsmede door de technische input van de stagiair. 3. 2 Wijziging van beleid en praktijken ter vereenvoudiging van uitwisselingen In de deelnemende landen waar stages bij bedrijven reeds lang gebruikelijk zijn, is de strategische/innovatieve rol van het programma bij het doorvoeren van wijzigingen in beleid en praktijken gering geweest. Op operationeel niveau zijn daarentegen wel positieve resultaten geboekt. In Nederland, bijvoorbeeld, is de aandacht verschoven naar praktische zaken als huisvesting, het structureren van contacten (een beleid om in netwerken samen te werken in plaats van informele contacten te onderhouden) en het plan om het stageproject van een student te integreren in de activiteiten van het desbetreffende bedrijf). Iets vergelijkbaars is te zien in het Franse rapport, waar gewezen wordt op de normalisering en systematisering van buitenlandse stages en de vaststelling van criteria voor kwaliteitsbeoordeling. Luxemburg en Noorwegen wijzen op soortgelijke tendensen. Veel evaluatierapporten maken melding van een veranderde houding van ondernemingen ten aanzien van stages. Het Belgische (Fr) rapport geeft aan dat het bedrijfsleven het plaatsen van stagiaires niet langer ziet als "een gunst" maar als iets waarvan beide partijen profiteren: bedrijven stellen nu voor dit regelmatig te doen. Iets soortgelijks is geconstateerd in Finland. Sommige deelnemende staten zijn begonnen met het doorvoeren van veranderingen in de wetgeving. In Oostenrijk is de academische erkenning van COMETT-stages in het buitenland nu wettelijk geregeld en zijn buitenlandse stagiaires vrijgesteld van het aanvragen van een werkvergunning. In Zweden en Noorwegen zijn de procedures omtrent werk- en verblijfsvergunningen vereenvoudigd. Ondanks deze over het algemeen positieve ontwikkelingen, blijkt uit sommige evaluatierapporten dat er sprake is van weinig echte veranderingen, met name binnen de universiteiten (Spanje), en dat er problemen zijn door de gebrekkige vreemde talenkennis van jongeren en de maatschappelijke druk op vrouwen (Zuid-Italië), de voortdurende starheid van de leerplannen van universiteiten en het gebrek aan erkenning van in het buitenland volbrachte opleidingsperioden. Uit Ierland en IJsland wordt gemeld dat het formaliseren en erkennen van buitenlandse stages door universiteiten traag verloopt en er nog steeds informele overeenkomsten worden gesloten. Driekwart van de Britse SOUO's maakt echter melding van wijzigingen, zoals een grotere flexibiliteit bij de ontwikkeling van cursussen, hulp voor docenten die studenten in het buitenland bezoeken, verzekeringspolissen, betere voorbereiding op de vreemde taal, enz. 172 4. Ontwikkeling van opleidingscursussen 4. 1 Het creëren van innovatieve manieren van samenwerken bij ontwikkelen van opleidingscursussen De belangrijkste terreinen waarop op een vernieuwende manier is samengewerkt, zijn: 1. Het voorbereidende werk. Ondernemingen nemen nu meer deel aan het plannen en ontwikkelen van cursussen (bijv. Zweden). Dit gebeurt zowel via rechtstreekse betrokkenheid van bedrijven studiegroepen waarvan als via platforms vertegenwoordigers uit het bedrijfsleven deel uitmaken. Dergelijke ontwikkelingen dragen ertoe bij dat bij cursusontwikkeling steeds meer aandacht wordt besteed aan de wensen van de afnemers (bijv. Nederland). en 2. De internationalisering van het ontwikkelingsproces, waardoor men toegang heeft gekregen tot nieuwe opleidingen en expertise en er nieuwe mogelijkheden voor samenwerking zijn ontstaan. Door de internationalisering is het ook mogelijk geworden nationale systemen voor de ontwikkeling van opleidingen met elkaar te vergelijken, waardoor verschillen in aanpak, onder andere in de manier van samenwerken, duidelijk naar voren zijn gekomen. Ook zijn er van begin af aan cursussen voor een Europese markt en met een Europese dimensie ontwikkeld, (bijv. Noorwegen). 3. De ontwikkeling van flexibele netwerken voor het uitvoeren van dergelijke projecten. Op dit punt heeft het netwerk van SOUO's een belangrijke rol gespeeld. In het Deense rapport wordt melding gemaakt van de "makelaarsfunctie" van SOUO's als het erom gaat bij het bedrijfsleven belangstelling te wekken voor interessante Europese cursussen en specifieke universiteiten in de EU aan te bevelen voor speciale taken. In hetzelfde rapport wordt echter ook op de noodzaak gewezen van betere en innovatieve distributiekanalen voor organisaties die niet beroepsmatig met opleiding bezig zijn, zoals universiteiten. 4. In sommige rapporten wordt melding gemaakt van innovaties die implicaties hebben voor de samenwerking, zoals het consequent uitvoeren van TNA ten behoeve van interactieve TNA (Oostenrijk), het planning (Spanje) en de ontwikkeling van ontwikkelen van een netwerk voor informatietechnologie ten behoeve van scholing op de werkplek (Zweden), nieuwe koppelingen tussen opleiding en O&O (Frankrijk, Noorwegen), enz. In Denemarken zijn verschillen in effectiviteit geconstateerd die zijn terug te voeren op het projectbeheer: • projecten die werden ontwikkeld om te voldoen aan speciale behoeften van een organisatie/netwerk, waren succesvol, maar bleken vervolgens moeilijk verhandelbaar; • projecten die werden beheerd door onderwijsinstellingen, hadden te kampen met een onverwacht lage vraag; • projecten van adviesbureaus die raakten aan de activiteiten van de desbetreffende bureaus, zijn het meest succesvol gebleken. Ondanks de bovengenoemde ontwikkelingen en de voorbeeldfunctie voor anderen blijkt uit het Britse onderzoek dat 70% van de ondervraagde bedrijven van mening was dat 173 COMETT op dit terrein weinig of niets had bijgedragen aan vernieuwing. De Britse regionale SOUO's waren nog pessimistischer: slechts 16% meende dat iets of behoorlijk wat was bereikt. Van de sectoriële SOUO's, daarentegen, was 57% die mening toegedaan. De resultaten van het Belgische (Fr) onderzoek: 45% van de respondenten vond dat de cursusontwikkeling op bepaalde punten was vernieuwd. 4. 2 Bijdrage aan verbetering van aanbod van technologische opleidingen In de meeste deelnemende landen is men van mening dat de bijdrage van COMETT aan de verbetering van de kwaliteit van het aanbod duidelijker en wellicht belangrijker is geweest dan de bijdrage aan de vergroting van het aanbod. De kwaliteitsverbetering is voornamelijk het gevolg geweest van het feit, dat men bij de ontwikkeling van opleidingen een beroep heeft kunnen doen op deskundigen in heel Europa. Degenen die cursussen ontwikkelen, kunnen hun methoden nu veel gemakkelijker vergelijken met die in andere landen en zich op de hoogte stellen van de laatste ontwikkelingen. Regionale in Europa hebben een grotere bekendheid gekregen. De poles of competence europeanisering van de cursusontwikkeling is tevens belangrijk geweest voor het vestigen van de aandacht op kwaliteitsbewaking. Zo wordt in het Nederlandse rapport melding gemaakt van inspecteurs die moeten toezien op de cursuskwaliteit. Verder valt in het Deense rapport te lezen dat er steeds meer sprake is geweest van bedrijfsinterne, op maat gemaakte opleidingen. Sommige SOUO's slaagden erin zich aan deze nieuwe ontwikkeling aan te passen. In het Franse rapport wordt er echter op gewezen dat het ontwikkelen van een cursus erg lang duurt. Het Belgische rapport vermeldt verder dat de kwaliteit van opleidingen niet systematisch is geëvalueerd: men ging er vanuit dat een betere afstemming van het aanbod op de behoeften van de industrie voldoende waarborg was voor de kwaliteit. Hoewel de bijdrage van COMETT aan vergroting van het cursusaanbod veel geringer lijkt te zijn geweest dan aan verbetering van de kwaliteit, wordt er in een aantal rapporten melding van gemaakt dat de verscheidenheid van cursussen nu groter is. In het Oostenrijkse rapport wordt opgemerkt dat ook de drempel om een cursus te organiseren of eraan deel te nemen door de internationalisering is verlaagd. In Ierland is geconstateerd dat COMETT-cursussen ertoe hebben bijgedragen dat stagiaires voor opleidingen niet langer naar het buitenland gaan. In relatie tot deze toename in het aanbod wijst een ander land op de hefboomwerking van COMETT bij het verwerven van gelden voor de ontwikkeling van opleidingscursussen. Tot slot is in Italië en Ierland een toename waargenomen in het gebruik van open, multimediaal en afstandsonderwijs, maar in IJsland is men van mening dat deze methodes van kennisoverdracht nog steeds te weinig worden gebruikt. Uit de kwantitatieve Belgische (Fr) evaluatie blijkt dat 68% van de respondenten van mening was dat de kwaliteit en het niveau van de opleidingen was verbeterd, 57% dat een Europese dimensie was toegevoegd en 49% dat zij toegang hadden gekregen tot veel meer informatie. Men liet echter ook weten dat COMETT weinig voorstelt als je kijkt naar het budget van het programma en dat vergelijkt met de nationale bestedingen aan permanent onderwijs en opleiding. 174 4. 3 Aanvulling / versterking van nationale opleidingsinitiatieven De evaluatierapporten laten met betrekking tot dit punt tamelijk grote verschillen zien. De complementariteit met COMETT die het meest wordt genoemd, betreft de pogingen instellingen ondernemen om hun die universiteiten, ondernemingen en andere activiteiten te internationaliseren (Beide delen van België, Nederland, Frankrijk). In het Duitse rapport wordt gewezen op de bijdrage die via COMETT is geleverd aan het tot stand brengen van een communautaire thuismarkt, alsmede aan specifieke plannen op terreinen als milieubescherming. De op één na meest genoemde complementariteit betreft de verbetering van de samenwerking tussen hoger onderwijs en industrie. Oostenrijk maakt melding van de complementariteit met universitaire afdelingen voor niet-studenten, alsook de mogelijke oprichting van Fachhochschulen waar stages een verplicht onderdeel van de opleiding zullen vormen. Italië noemt het katalytisch effect van COMETT op dit terrein in het algemeen. Andere landen wijzen op complementariteit op het gebied van het verbeteren van opleidingen, met name KMO-opleidingen, maar meer in het algemeen ook met de opleidingsinitiatieven van de regionale autoriteiten zelf. COMETT heeft bovendien een complementaire, "tekort aanvullende" functie bij het voorzien in de vraag naar specialistische opleidingen op hoog niveau. In het Verenigd Koninkrijk had 59% van de bedrijven het gevoel dat COMETT hun eigen opleidingsactiviteiten had gecompleteerd, terwijl sectoriële SOUO's er positiever waren over hun bijdrage dan regionale SOUO's. Zweden en Denemarken geven echter te kennen dat de impact van COMETT op nationaal niveau niet bijster groot is geweest. 4. 4 Overige opmerkingen De opmerkingen die onder dit punt worden gemaakt hebben over het algemeen betrekking op specifieke omstandigheden die van invloed zijn geweest op de tenuitvoerlegging van het programma in het desbetreffende land. Ook specifieke gegevens uit de evaluatie - met name de Belgische (Fr) - worden onder dit punt genoemd. Maar er komen ook andere onderwerpen ter sprake, meestal gerelateerd aan de wensen die men heeft ten aanzien van toekomstige EU-programma's op het terrein van opleiding en samenwerking. Behoud van de COMETT-identiteit Een aantal van de deelnemende landen pleit voor behoud van de COMETT-identiteit. Gedurende het is de naam COMETT bij universiteiten en ondernemingen synoniem geworden met kwaliteit en met een bepaald soort activiteiten. Het zou buitengewoon jammer zijn als hetgeen op dit punt is bereikt lichtvaardig werd weggegooid. Duitsland vindt dat COMETT als een afzonderlijk onderdeel van LEONARDO moet blijven voortbestaan. laatste decennium Behoud en ontwikkeling van de SOUO's De infrastructuur die door de SOUO's is opgezet, dient in stand te blijven. De financiering van de netwerken moet worden gewaarborgd, hetzij rechtstreeks, hetzij middels programmaonderdelen, waarbij de SOUO's een deel van de vaste kosten van de taakgeoriënteerde medefinanciering afzonderlijke van een 175 beheerde taken en programmaonderdelen voor hun rekening zouden nemen. De waarde van de SOUO's als een ontmoetingsplaats voor universiteiten, onderzoeksinstituten en overheidsinstanties is te groot om ze te laten verdwijnen. Over het algemeen streeft men naar enige zekerheid in de financiering. Er wordt een gestructureerde uitbreiding van hun activiteiten tot O&O voorgesteld, alsmede een uitbreiding van het programma tot Midden- en Oost-Europa waarbij de acties in het kader van COMETT en TEMPUS op elkaar worden afgestemd. Zweden (ontwikkelen en stelt voor een duidelijker scheiding tussen sectoriële SOUO's verstrekken van cursussen) en regionale SOUO's (organiseren van de vraag op plaatselijk niveau) aan te brengen, teneinde te komen tot een geïntegreerde produktie en levering van technische opleidingen van het COMETT-type. Synergie met andere programma's De deelnemende landen denken dat het mogelijk is zowel de effectiviteit van COMETT- acties als die van andere communautaire programma's te vergroten door een grotere synergie. Wellicht het meest voor de hand liggend is het streven naar een betere verticale integratie/synergie van activiteiten van het COMETT-type met 1) activiteiten op het gebied van hoger beroepsonderwijs zoals die worden ondernomen in het kader van bepaalde onderdelen van FORCE en PETRA, en 2) activiteiten inzake doctorale en postdoctorale opleidingen zoals verricht in het kader van het menselijk kapitaal- en mobiliteitsprogramma. Horizontale synergie kan wellicht ook worden bereikt door ondersteuning van en samenwerking met andere programma's betreffende wetenschap en in relatie tot de technologie van de 4FP. Daarnaast samenwerking met KMO's, dat er veel valt te leren van de ervaringen die met het CRAFT-programma zijn opgedaan. is voorgesteld, met name Programmaontwikkeling Er zijn een aantal suggesties gedaan ter verbetering van activiteiten van het COMETT- type, zoals 1) een grotere flexibiliteit en snelheid bij de behandeling van aanvragen, 2) een grotere flexibiliteit met betrekking tot de mobiliteitsprogramma's, en dan met name de sanctieregeling en eindrapportages, die de effectiviteit van het mobiliteitsprogramma zouden vergroten, en 4) het verstrekken van COMETT-getuigschriften; een eerste, eenvoudige en niet- controversiële stap zou de invoering van een deelnamecertificaat kunnen zijn. stafdetachering, die minder lang moet duren, 3) een 176 SYNOPTISCHE TABELLEN SAMENVATTINGEN VAN DE NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT II-PROGRAMMA 1990-1994 177 A NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA OOSTENRIJK ' Onderwerp Samenvatting van antwoorden Stimuleren van de discussie Ja, met name het SOUO-netwerk. 1. 1 1. 2 Bevorderen van betrekkingen tussen universiteit en onderneming 1. 3 Invloed op beleidsformulering 1. 4 Banden/synergie met nationale/regionale programma's 1. 5 Algehele impact van COMETT 2. 1 Bijdrage van regionale SOUO-netwerken2 Specifieke arbeidsrelaties die via COMETT zijn bevorderd, zijn: Belangrijke toename in het aantal buitenlandse stages van studenten, samen met een verbeterde project-georiënteerde opzet van stages en een grotere academische erkenning. Transnationale uitwisseling van personeel van universiteiten en ondernemingen, hetgeen vóór COMETT volstrekt niet gebeurde. Verrijking van de nationale markt van opleidingen op het gebied van geavanceerde technologie door het internationale karakter en de Europese dimensie van de ontwikkelde cursussen. Het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid heeft COMETT-studenten vrijgesteld van het aanvragen van een werkvergunning. Het ministerie van Wetenschap en Onderwijs verschafte financiële steun en zorgde voor een betere wettelijke voorziening met betrekking tot de academische erkenning van via COMETT bij een buitenlands bedrijf volbrachte opleidingsperioden. COMETT completeert het regionaal en nationaal programma "Wetenschappers voor de economie", dat de uitwisseling van personeel tussen universiteiten en ondernemingen stimuleert. De flexibele regelingen voor de detachering van universitair personeel gelden nu ook voor COMETT-personeelsuitwisselingen. Vanwege is geleverd aan de de bijdrage die via COMETT-projecten verbetering van Oostenrijkse is de medefinanciering van nationale en regionale COMETT-projecten aangekondigd. opleidingsactiviteiten, Door middel van COMETT is de internationale dimensie van opleidingen verbeterd. Het programma heeft universiteiten en ondernemingen bij elkaar gebracht, de ontwikkeling van permanent onderwijs op universiteiten ondersteund, de ontwikkeling van TNA gestimuleerd, ervaring verschaft in het internationaal beheer van programma's institutioneel beheer van samenwerkingsverbanden tussen universiteiten en ondernemingen andere vormen van verbeterd, netwerken uitgebreid samenwerking, bij het bedrijfsleven de belangstelling voor hooggekwalificeerd personeel vergroot, enz. en projecten, het tot Het verschaffen van een regionaal platform voor onderwerpen op het gebied van opleiding en technologie, en vergroting van het regionaal en nationaal bewustzijn over deze onderwerpen. Het leveren van partners en het geven van een Europese dimensie aan technologische opleidingen: zij fungeren als regionale centra voor Europese initiatieven. De integratie in Europese projecten van regionale KMO's en andere partners. Het organiseren van korte intensieve cursussen en het bieden van de mogelijkheid tot personeelsuitwisselingen, alsmede ondernemingen die uit deze activiteiten zijn ontstaan. Synergie van onderzoek en opleiding. Motiveren en ontvankelijk maken voor internationale technologische ontwikkeling. 179 A NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA Onderwerp Samenvatting van antwoorden OOSTENRIJK ' 2. 2 Verwoorden van de scholingsbehoeften van bedrijven 2. 3 2. 4 Bevorderen van transnationale visie bij partners Bijdrage van sectoriële SOUO-netwerken3 Ja, maar slechts in beperkte mate, omdat er een tekort is aan deskundigen met voldoende tijd en geld. Naast een constante analyse van de opleidingsbehoeften van bedrijven worden ook ter hand genomen. Er worden discussies specifieke TNA's georganiseerd over cursusconcepten en marketing. Ja, (maar niet door alle SOUO's in gelijke mate) door de actieve deelname van Europese partners, stages, en de toevloed van buitenlandse studenten naar Oostenrijkse bedrijven. heeft regionale, nationale en EuroLaser streeft naar de snelle verspreiding van de resultaten van O&O (momenteel beperkt door een tekort aan gekwalificeerd personeel) middels mobiliteitsactiviteiten, opleiding en onderwijs. internationale netwerken Het geïntegreerd en hierop voortgebouwd. De leden van deze netwerken (onderzoekers, ontwikkelaars, producenten, adviseurs en gebruikers) namen actief deel aan en droegen bij aan alle COMETT- activiteiten. EuroLaser heeft een onderzoek verricht getiteld "De laatste stand van zaken", dat als grondslag zal dienen voor een TNA. Het organiseert vakantiecursussen. De sterke punten van EuroLaser zijn vergelijkbaar met die van regionale SOUO's. Tot de zwakke punten behoort onder meer het nog niet hebben van rechtspersoonlijkheid, de verschillende interesses van de leden, het feit dat niet alle sectoren en landen even nauw betrokken zijn bij haar activiteiten, en verder een tekort aan geld en full-time- personeel, alsmede moeilijkheden als gevolg van onzekerheid over financiële steun van het CEC. 2. 5 Belangrijkste sterke en Sterke punten: 1) Veilige, juridische en onafhankelijke status als zwakke punten van SOUO's basis voor een democratisch samenwerkingsverband, 2) grote mate van acceptatie en regionale ondersteuning, alsmede goede financiële in de Lid-Staat ondersteuning door publieke en semi-publieke instellingen, 3) bekwaamheid in het beheer van Europese opleidingsprojecten, 4) nauwe relaties met bedrijven en technische geloofwaardigheid, 5) banden met andere EU-netwerken, 6) relaties met universiteiten en in universitaire afdelingen voor onderwijs aan niet-studenten Oostenrijk, 7) gemotiveerd personeel en een efficiënte structuur. Zwakke punten: 1) zwakke banden van COMETT met andere communautaire projecten, als gevolg van het feit dat Oostenrijk lid is van de EVA, 2) ontbreken van marketing- en verkoopstrategieën, 3) onderbezetting, 4) het feit dat sommige regio's minder goede universiteiten hebben of universiteiten met een zwakke technische basis, 5) de tijd die de SOUO's nodig hebben om zich te positioneren, 6) tijdgebrek om op een complex terrein door zelfstudie kennis te verwerven, 7) het feit dat COMETT-projecten te kort duren om een "internationale filosofie over opleiding" te ontwikkelen, 8) de jaarlijkse vermindering van financiële steun, en 9) onzekerheid over de overgang naar LEONARDO. 180 A | NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA Onderwerp Samenvatting van antwoorden OOSTENRIJK ' 3. 1 Bijdrage van mobiliteitsacties aan vernieuwingen in de samenwerking tussen universiteit en onderneming 3. 2 Wijziging van beleid en praktijken ter vereenvoudiging van uitwisselingen COMETT heeft geleid tot 1) gesystematiseerde stages op basis van projecten, met een helder werkplan, en duidelijke regels ten aanzien van academische erkenning, 2) het bij bedrijven steeds gebruikelijker worden van het plaatsen van stagiaires en het zorgen voor betere voorzieningen en professionele begeleiding voor studenten, en 3) stafuitwisselingen die zorgen voor een aanzienlijke feedback en waarmee tussen universiteiten en ondernemingen contacten (het organiseren van staruitwisselingen is echter moeilijk en tijdrovend, met name voor langere perioden). tot stand worden gebracht Zie 1. 3 voor formele veranderingen. Ten aanzien van de academische erkenning van opleidingsperioden in het buitenland is goede vooruitgang geboekt. Het is voor studenten eenvoudiger geworden om bij een bedrijf een stageplaats te krijgen en het gebeurt op een meer formele basis. Creëren van innovatieve manieren van samenwerken bij ontwikkelen van opleidingscursussen Ja, door het ontwikkelen van projecten in samenwerking met potentiële gebruikers en internationale partners en van een betere kwaliteit. Ook is interactieve TNA ontwikkeld en is het nu mogelijk een cursus op meerdere plaatsen te geven. 4. 1 4. 2 Bijdrage aan verbetering van het aanbod van technologische opleidingen 4. 3 Aanvulling/versterking van nationale opleidingsinitiatieven 4. 4 Overige opmerkingen Een verbetering van de kwaliteit (en minder van de kwantiteit) dankzij de uitgebreidere mogelijkheden tot uitwisseling van kennis en meningen, waardoor het onder meer mogelijk wordt de stand van zaken in verschillende landen te vergelijken. Een verbeterde internationale marketing en gemakkelijker toegang tot cursussen. SOUO's vormden een aanvulling op de universitaire centra voor onderwijs aan niet-studenten. De drempel om aan cursussen deel te nemen of ze te organiseren is verlaagd. Het verzorgen van opleidingen voor KMO's is interessanter geworden. Het voornemen bestaat om Fachhochschulen op te richten waar stages een verplicht onderdeel van de opleiding zullen vormen. De permanente en beroepsopleidingen in Oostenrijk zijn van een vrij hoog niveau en behoorlijk gediffentieerd. Dus de meerwaarde van COMETT kan uitsluitend liggen in de Europese dimensie die wordt toegevoegd en in de toegang die het programma biedt tot zeer specialistische en/of transnationale cursussen. In de Oostenrijkse evaluatierapporten werd verzocht om: ontwikkeling en versterking van de gedecentraliseerde structuur van de SOUO's en om een grotere flexibiliteit en snelheid bij de behandeling van aanvragen; het toepassingsterrein van COMETT te heroverwegen en het óf strikt te beperken tot technologische kwesties óf uit te breiden tot alle terreinen; COMETT toe te spitsen op KMO's, zoals aanvankelijk de bedoeling was, en gebruik te maken van de ervaring die is opgedaan met het CRAFT-programma voor KMO's; te zorgen voor synergie met andere TFHR- en 4FP-programma's; vroegtijdig op te roepen tot het indienen van projectvoorstellen voor LEONARDO, teneinde onzekerheid te voorkomen. 181 Het Oostenrijkse evaluatierapport vermeldt dat "De verklaringen en conclusies (van de evaluatie van 1993) nog steeds gelden en ongewijzigd kunnen worden overgenomen". Voor deze tabel is derhalve gebruik gemaakt van beide evaluaties. De antwoorden van de vier regionale SOUO's werden in het Oostenrijkse nationale evaluatierapport zonder samenhang gepresenteerd. In deze synopsis zijn zij tot een geheel samengevoegd. In Oostenrijk is er maar één sectoriële SOUO, EuroLaser. Alle antwoorden van EuroLaser zijn onder dit punt samengevat. BF NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA Onderwerp Samenvatting van antwoorden BELGIË (Frans) 1. 1 Stimuleren van de discussie 1. 2 Bevorderen van betrekkingen tussen universiteit en onderneming 1. 3 Invloed op beleidsformulering 1. 4 Banden/synergie met nationale/regionale programma's 1. 5 Algehele impact van COMETT 2. 1 Bijdrage van regionale SOUO-netwerken Slechts 15% van de ondernemingen had de indruk dat hun houding jegens universiteiten was veranderd. 40% had het werk echter op gebruikt internationalisering. Bedrijven waren van mening dat COMETT veel meer onder de aandacht moest worden gebracht: het programma was te weinig bekend. als onderdeel strategie gericht van een Het programma maakt deel uit van de lopende discussie, 35% van de ondernemingen had geparticipeerd in nationale of regionale programma's die overeenkomst vertoonden met COMETT. Maar slechts 6% gaf te kennen dat deze en COMETT- programma's aan elkaar waren gekoppeld. 96% van degenen die van het mobiliteitsprogramma gebruik maakten en 80% van degenen die een opleiding volgden, waren tevreden. Het effect op de internationalisering van universiteiten (met name op de bijzonder kleine en gespecialiseerde) was belangrijk. 54% van de ondernemingen was van mening dat COMETT een positieve invloed op hun internationalisering had gehad, 35% vond dat met betrekking tot hun technologie, en 28% ten aanzien van de kwaliteit van het werk. Van de ondernemingen vond 32% dat COMETT op regionaal niveau en 18% dat COMETT op nationaal niveau een positieve bijdrage had geleverd. Alles bij elkaar zijn de deelnemers zich door COMETT meer bewust geworden van de mogelijkheden die er liggen in Europa en de mogelijkheid van internationale samenwerking. Moeilijk te zeggen. Stagiaires waren vrij negatief. 30 % van de bedrijven was van mening dat zij op regionaal niveau waarde hadden toegevoegd, terwijl 42% de indruk had dat er geen enkele waarde was toegevoegd. 182 BF NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA Onderwerp Samenvatting van antwoorden BELGIË (Frans) 2. 2 Verwoorden van de scholingsbehoeften van bedrijven 2. 3 Bevorderen van transnationale visie bij partners 2. 4 Bijdrage van sectoriële SOUO-netwerken 2. 5 Belangrijkste sterke en zwakke punten van SOUO's in de Lid-Staat 3. 1 Bijdrage van mobiliteitsacties aan vernieuwingen in de samenwerking tussen universiteit en onderneming Slechts 9% van de ondernemingen was hierover positief; 35% was negatief. 24% zag de SOUO's als een hulpmiddel om aan opleiders te laten weten welke scholingsbehoeften er zijn. In de ogen van het bedrijfsleven is de functie van een SOUO het verstrekken van adviezen over Europese projecten en het leggen van contacten tussen ondernemingen en universiteiten. Dit is een van de sterke punten. 30% van de respondenten had de indruk zich meer bewust te zijn geworden van de voordelen van internationale samenwerking, 37% voelde zich gestimuleerd om deel te nemen in Europese projecten en 57% van de ondernemers en 78% van de studenten was van mening dat COMETT de Europese dimensie in de bedrijfscultuur had vergroot. De sectoriële SOUO's zijn volgens de respondenten beter geëquipeerd voor het verrichten van TNA en mobiliteits- en wervingsacties (een nieuwe SOUO-dienst) dan de regionale SOUO's. Sterke punten: Het regelmatig verstrekken van informatie, het organiseren van mobiliteitsactiviteiten, advisering over Europese projecten, ontvankelijkheid voor verzoeken, en rol als interface tussen universiteit en onderneming. Zwakke punten: Onvoldoende bekend met marketinginstrumenten, verrichten van TNA en weinig technologieën. / gebrekkige het in feitelijke kennis van de bekwaamheid onvoldoende Vrijwel 100% van de ondernemingen, universiteiten en studenten was hier positief over. Met name de kleinere universiteiten gebruikten de COMETT-stages als een eerste stap richting internationalisatie en als een middel om zichzelf bekendheid te verschaffen in Europa. Zij werden gebruikt om onderwijsmethoden te moderniseren aanlokkelijke potentiële mogelijkheden te bieden. Er werd te weinig gebruik gemaakt van stafdetachering. studenten en 3. 2 Wijziging van beleid en praktijken ter vereenvoudiging van uitwisselingen Het bedrijfsleven ziet het plaatsen van stagiaires niet langer als "een gunst" maar als iets waarvan beide partijen profiteren. Bedrijven stellen nu voor dit regelmatig te doen. Zowel de voorwaarden waaronder een stagiair wordt geplaatst, als de werkprogramma's en de stageduur zijn verbeterd. 4. 1 Creëren van innovatieve manieren van samenwerken bij ontwikkelen van opleidingscursussen 45% van de reacties was positief. De toegevoegde waarde van de internationale dimensie was heel belangrijk. De innovatieve COMETT-criteria werkten als een katalysator op de vernieuwing van projecten, waaronder het gebruik van multimediale opleidingssystemen en de opleiding van opleiders. 183 BF NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA Onderwerp Samenvatting van antwoorden BELGIË (Frans) 4. 2 Bijdrage aan verbetering van het aanbod van technologische opleidingen 68% van de respondenten gaf te kennen dat de kwaliteit en het niveau van de opleidingen was verbeterd, 57% dat aan de bedrijfscultuur een Europese dimensie was gegeven, 49% dat zij nu bij de ontwikkeling van cursussen konden beschikken over veel meer informatie, 46% dat zij een betere toegang hadden gekregen tot technologieën en 40% dat de kwaliteit van het werk op bepaalde onderdelen was verbeterd. Dankzij COMETT is niet alleen de kwaliteit van opleidingen verbeterd maar is er nu ook een grotere verscheidenheid aan opleidingen. 4. 3 Aanvulling/versterking van De SOUO's hebben samengewerkt met en gezorgd voor synergie met de meeste economische en universitaire instellingen en hulp geboden bij de samenwerking tussen deze instellingen, terwijl zij tevens actief waren in regionale en nationale projecten. nationale opleidingsinitiatieven 4. 4 Overige opmerkingen 42% van de studenten vond binnen één maand een stageplaats, 87% binnen drie maanden. Desondanks was het vinden van een stageplaats in de ogen van studenten het grootste probleem. De SOUO's zouden op dit punt meer hulp moeten bieden, bijvoorbeeld door het verstrekken van een lijst van bedrijven waarmee in de afzonderlijke landen contact kan worden opgenomen. De suggestie o is gedaan om in de toekomst COMETT-stagiaires eventueel een ERASMUS-stageplaats te geven. Maar is het wellicht effectiever studenten zelf een stageplaats te laten zoeken dan dit te doen via COMETT/SOUO's. Ook de kans dat een student een geschikt bedrijf vindt en vice versa lijkt daardoor te worden vergroot. Administratieve formaliteiten waren een probleem voor studenten. Stages van 6 tot 12 maanden waren het meest effectief. Het zou nuttig zijn als beide partijen van tevoren een beter idee hadden van hetgeen van hen werd verwacht. Universiteiten zijn een belangrijke intermediair, maar vaak zijn zij te passief. 78% van de studenten ontving geld van het bedrijf waar zij stage liepen. Voor 45% van de studenten vormde dit een aanvulling op de COMETT-beurs; slechts 27% ontving dit geld als salaris. In 42% van de gevallen werd een bedrag van tien- tot twintigduizend frank per maand uitbetaald. Maar de hoogte van deze bedragen was heel verschillend, evenals de kosten van levensonderhoud, en kon tijdens de planning maar moeilijk worden ingecalculeerd. Gevraagd is om invoering van een COMETT-certificaat. Op basis van een schriftelijke enquête. Van de 270 aangeschreven studenten reageerden er 85. Bij bedrijven en universiteiten waren deze cijfers respectievelijk 2270 en 94. 75% van de instellingen was Belgisch. 184 BFL NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA BELGIË (Vlaams) Onderwerp Samenvatting van antwoorden 1. 1 Stimuleren van de discussie Hoewel al enige organisaties actief bezig waren met het verbeteren van de contacten tussen universiteiten en het bedrijfsleven, heeft COMETT geleid tot een betere algehele coördinatie en communicatie, en wel op de volgende niveaus: organisaties die als partners actief waren in COMETT-projecten; organisaties die op indirecte wijze in aanraking waren gekomen met COMETT-informatie; op de Vlaamse ministeries groeide het bewustzijn dat universiteiten elkaar moesten ondernemingen met samenwerken. en De aanvraagrondes bleken een goed instrument voor het tot stand 1. 2 Bevorderen van de brengen van samenwerking (het is voor partners gemakkelijker betrekkingen tussen universiteit en onderneming om tot samenwerking te besluiten als het gaat om een concreet 1. 3 Invloed op beleidsformulering 1. 4 Banden/synergie met nationale/regionale programma's project). Het aantal contacten tussen het hoger onderwijs en het bedrijfsleven zijn toegenomen. Wat het hoger geïnternationaliseerd, onderwijs betreft, hebben met name de niet-universitaire hoger- onderwijsinstellingen het aantal contacten vergroot. en de mate waarin deze contacten is sterk impact van het COMETT- Bij de overheid beperkte de programma zich tot het ministerie van Onderwijs, waar het programma het beleid op een aantal essentiële punten heeft beïnvloed: -groeiende bewustwording over de noodzaak van permanent onderwijs en de kwaliteit van onderwijs; -grotere aandacht voor samenwerking tussen hoger onderwijs en industrie, en -meer aandacht voor Europese ontwikkeling op onderwijsgebied. In de rapporten wordt de suggestie gewekt dat het eenvoudiger is om de complementariteit te vergroten tussen verschillende Europese programma's dan tussen nationale/regionale initiatieven. De wijze waarop het COMETT-model werkt, maakt het moeilijk om het programma aan te passen aan de specifieke situatie in de afzonderlijke landen. Aan de ene kant is er het voorbeeld van een particuliere organisatie die permanent onderwijs verzorgt in samenwerking met universiteiten en het bedrijfsleven, waarbij synergie met het COMETT-programma het mogelijk maakte op een meer internationaal niveau te werken. Aan de andere kant heeft men de terrein van studentenuitwisseling erg veel problemen waren, omdat COMETT geen rekening hield met de specifieke Vlaamse problemen op dit gebied, noch met de reeds bestaande initiatieven betreffende internationale studentenuitwisseling. er op het indruk dat 185 BFL NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA Onderwerp Samenvatting van antwoorden BELGIË (Vlaams) 1. 5 Algehele impact van COMETT 2. 1 Bijdrage van regionale SOUO-netwerken 2. 2 Verwoorden van de scholingsbehoeften van bedrijven 2. 3 Bevorderen van transnationale visie bij partners 2. 4 Bijdrage van sectoriële SOUO-netwerken iets moeilijker impact van COMETT is het grootst geweest in de De universiteiten. Het bedrijfsleven bleek te overtuigen van de noodzaak tot samenwerken. Met name bij de KMO's was de impact van het programma vrij gering. In zijn algemeenheid, en rekening houdend met de economische situatie, kan COMETT als een gematigd succes worden beschouwd. Er werd een groot aantal nieuwe banden gesmeed en betrekkingen aangeknoopt. COMETT heeft echter niet geleid tot een institutionele koppeling met onderzoeksprogramma's. De in het kader van COMETT opgezette netwerken geven toegang tot een aantal diensten die worden verstrekt in het kader van andere Europese programma's. Een aanbeveling voor de toekomst is om de synergie en te communicatie vergroten. Er wordt opgemerkt dat in deze verschillende programma's vaak dezelfde deelnemers betrokken zijn. Gezien de huidige omvang van de financiële steun, is voor het voortbestaan van de COMETT-projecten een sterkere koppeling aan regionale programma's noodzakelijk. Het zou nuttig zijn om parallel aan de aanpak van de industriële aspecten van technologie, meer aandacht te besteden aan de effecten die culturele verschillen hebben op technologische ontwikkeling. tussen de diverse Europese programma's Samenwerken in een netwerk kan op twee niveaus: 1) via het regionale netwerk, en 2) via het Europese COMETT-netwerk. Via het SOUO staan de regionale netwerken zowel in contact met het Europese netwerk als met regionale netwerken in andere regio's. De hoofdtaken kunnen in het kort worden omschreven als het van verspreiden opleidingsprojecten. Partners kunnen op drie niveaus baat hebben van het netwerk: 1) inhoud en technologie, 2) algemeen niveau, TNA, enz. en 3) administratief niveau, het vereenvoudigen van het opstellen van projectvoorstellen. informatie opzetten van het en Een van de meest zichtbare resultaten die door de SOUO's is behaald, is de internationalisering van opleidingsactiviteiten. De SOUO's hebben deze activiteiten gestimuleerd en ondersteund. De impact van sectoriële netwerken op Vlaanderen is vrij beperkt geweest, terwijl de impact van sommige Vlaamse partners op sectoriële netwerken groot was. Met andere woorden, de export van kennis is groter geweest dan de import. Men vindt sectoriële netwerken in vergelijking met onderwijsinstellingen meer flexibel zijn in het opzetten van opleidingsprojecten. belangrijk, omdat zij 186 BFL NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA Onderwerp Samenvatting van antwoorden BELGIË (Vlaams) 2. 5 Belangrijkste sterke en zwakke punten van SOUO's in de Lid-Staat 3. 1 Bijdrage van mobiliteitsacties aan vernieuwingen in de samenwerking tussen universiteit en onderneming 3. 2 Wijziging van beleid en praktijken ter vereenvoudiging van uitwisselingen 4. 1 Creëren van innovatieve manieren van samenwerken bij ontwikkelen van opleidingscursussen 4. 2 Bijdrage aan verbetering van het aanbod van technologische opleidingen 4. 3 Aanvulling/versterking van nationale opleidingsinitiatieven 4. 4 Overige opmerkingen Sterke punten: Groeiende bewustwording over de noodzaak tot samenwerking tussen universiteit en onderneming. Bijdrage aan internationalisering van opleidingsactiviteiten. Het stimuleren van terreinen. Export van know-how. initiatieven op moeilijke regionale Inbrengen van opleidingsactiviteiten. Zwakke punten: De lange tijd die het duurde voordat het SOUO op regionaal niveau een vaste plaats had verworven. Beperkte impact op KMO's. Vrij beperkte impact op regionaal beleid. internationale deskundigheid in er algemeen was In het in niet-universitaire hoger- onderwijsinstellingen meer belangstelling voor uitwisselingen omdat zij daar meer gebruikelijk zijn. In universiteiten is de uitwisseling over het algemeen niet opgenomen in het leerplan en gebeurt zij meestal op initiatief van de desbetreffende student. Het COMETT-scenario voor uitwisselingen voldeed niet altijd aan de wensen van de ondernemingen, die niet vertrouwd zijn met uitwisselingen en ook niet zien hoe zij er hun voordeel mee kunnen doen Men betreurt dat bij de uitwisselingen in het kader van COMETT geen rekening is gehouden met de reeds bestaande organisatie voor internationale uitwisseling. In Vlaanderen had men met betrekking tot de samenwerking tussen universiteiten, het bedrijfsleven en de overheid bij het opzetten van opleidings- en onderwijsprojecten al de nodige ervaring opgedaan. COMETT heeft een internationale dimensie aan de samenwerking op dit terrein gegeven. COMETT heeft duidelijk geleid tot een toename in het aantal beschikbare programma's. De kwaliteit van de projecten is nog niet op een systematische wijze geëvalueerd. Maar men veronderstelt dat die is verbeterd, in die zin dat cursussen nu meer beantwoorden aan de behoeften van bedrijven. Men is van mening dat COMETT een goed instrument is om de wetenschappelijke resultaten van Europese onderzoeksprojecten onder een groot technisch publiek bekend te maken. Bij de meeste instellingen die zich bezighouden met permanent onderwijs en die betrokken zijn bij een of meer COMETT- projecten, is sprake van een toenemende internationalisering van activiteiten. Er zouden opleidingsactiviteiten kunnen worden ontplooid op terreinen die uit het oogpunt van marketing en verkoop minder voor de hand liggen. 187 CH 1 NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA ZWITSERLAND Onderwerp Samenvatting van antwoorden 1. 1 Stimuleren van de discussie De vrijwel gelijktijdige start van speciale federale maatregelen inzake permanent onderwijs en het COMETT-programma heeft ertoe geleid dat COMETT aan de nationale discussie heeft bijgedragen. 1. 2 Bevorderen van betrekkingen tussen universiteit en onderneming 1. 3 Invloed op beleidsformulering 1. 4 Banden/synergie met nationale/regionale programma's Middels een zes jaar durend federaal programma zijn aan de kantonnale universiteiten en de federale polytechnische scholen mechanismen verschaft voor permanente opleiding. De SOUO's hebben nauw samengewerkt met deze structuren en ze versterkt en uitgebreid. Daarnaast hebben zij het federaal beleid ondersteund dat gericht is op een verdere internationalisering van universiteiten. Het regionaal beleid is nog niet in detail uitgewerkt, maar het is goed mogelijk dat instanties als de SOUO's er een belangrijk onderdeel van zullen vormen. Er was een goede synergie met andere communautaire programma's. 1. 5 Algehele impact van COMETT was een groot succes. Zij hebben een dialoog tot stand gebracht tussen de diverse organisaties die betrokken zijn bij technologieoverdracht en opleiding. Ook zijn zij gevoelig gebleken voor regionale prioritaire onderwerpen. Zij hebben KMO's in contact gebracht met zowel publieke onderzoeksinstituten als met internationale organisaties voor het ondernemen van gezamenlijke activiteiten. COMETT 2. 1 Bijdrage van regionale SOUO-netwerken 2. 2 Verwoorden van de scholingsbehoeften van bedrijven 2. 3 Bevorderen van transnationale visie bij partners 2. 4 Bijdrage van sectoriële SOUO-netwerken • 2. 5 Belangrijkste sterke en zwakke punten van SOUO's in de Lid-Staat 3. 1 Bijdrage van mobiliteitsacties aan vernieuwingen in de samenwerking tussen universiteit en onderneming 3. 2 Wijziging van beleid en praktijken ter vereenvoudiging van uitwisselingen 188 CH NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA Onderwerp Samenvatting van antwoorden ZWITSERLAND 4. 1 Creëren van innovatieve manieren van samenwerken bij ontwikkelen van opleidingscursussen 4. 2 Bijdrage aan verbetering van het aanbod van technologische opleidingen 4. 3 Aanvulling/versterking van nationale opleidingsinitiatieven 4. 4 Overige opmerkingen Hoewel de Zwitsers zich in december 1992 uitspraken tegen toetreding tot de EU, vormt de volledige deelname in alle onderwijs-, opleidings- en jeugdprogramma's alsmede in de 4FP, een belangrijke en onderwijsbeleid. Er worden bilaterale onderhandelingen gestart. De onzekerheid die bestaat omtrent de programma's die het komende jaar worden uitgevoerd, stelt de deelnemers en de buitenlandse partners echter teleur en werkt demotiverend: twee SOUO's overwegen zelfs om zich in een Lid-Staat van de EU te vestigen. het wetenschaps- doelstelling van D NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA DUITSLAND Onderwerp Samenvatting van antwoorden 1. i Stimuleren van de discussie De discussie tussen universiteiten en het bedrijfsleven is duidelijk opgeleefd. COMETT heeft daarin een rol gespeeld. De hoofdthema's waren: de eisen die met het oog op Europese integratie in de toekomst aan universiteiten zullen worden gesteld; nieuwe onderwijsconcepten in het licht van het groeiende aantal studenten; herstructurering van het academisch stelsel in verband met het inkorten van onderwijsperioden; sterkere oriëntatie van het post-middelbaar onderwijs op de praktijkbehoeften in beroepen en het bedrijfsleven; erkenning van in het buitenland volbrachte opleidingsperioden en behaalde diploma's; rol van universiteiten in permanent onderwijs. 189 D NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA Onderwerp Samenvatting van antwoorden DUITSLAND 1. 2 Bevorderen van betrekkingen tussen universiteit en onderneming 1. 3 Invloed op beleidsformulering 1. 4 Banden/synergie met nationale/regionale programma's 1. 5 Algehele impact van COMETT 2. 1 Bijdrage van regionale SOUO-netwerken 2. 2 Verwoorden van de scholingsbehoeften van bedrijven en in de ondernemingen. Bij Centra voor technologieoverdracht en faciliteiten voor bij- en tussen nascholing bevinden zich reeds voor universiteiten tot meer technologieoverdracht heeft COMETT geleid transnationale samenwerking in Europa. Door voor technologieoverdracht is het mogelijk onderzoek en ontwikkeling te koppelen aan permanent onderwijs, hetgeen met name ten goede komt aan KMO's. interface centra tussen SOUO's samenwerking centra en Ter ondersteuning van COMETT hebben de desbetreffende in de deelstaten maatregelen genomen om de ministeries te stellen middels financiële steun voor COMETT veilig doorlopende of eenmalige subsidies. Er bestaan synergetische relaties met het stageprogramma van de Carl-Duisberg-Gesellschaft en het IAESTE-programma. Het bondsministerie van Onderwijs en Wetenschappen en de ministeries van de deelstaten stimuleren de transnationale samenwerking van universiteiten. De SOUO's ontvangen aanvullende subsidies van deze ministeries. Het bondsministerie van Onderwijs en Wetenschappen financiert het grootste deel van de activiteiten van het COMETT- informatiecentrum met betrekking tot de AiF en de DAAD. Het bondsministerie van Onderzoek en Technologie ondersteunt het programma "Samenwerking bij onderzoek"(deelprogramma onderzoek / stafuitwisseling). KMO's sturen hun personeel naar onderzoeksinstituten of nemen tijdelijk onderzoekspersoneel is van dergelijke instellingen. Tevens wordt transnationale uitwisseling bevorderd. in huis dat afkomstig Regionale SOUO's waarborgen een duurzame samenwerking tussen universiteiten, verenigingen en bedrijven, hetgeen verder wordt gecompleteerd met een specifiek Europees verbond. Via COMETT heeft de regionale industrie toegang gekregen tot andere onderwijs- en opleidingsprogramma's alsmede tot programma's op het gebied van wetenschap en technologie. De regionale SOUO's oefenen aanzienlijke druk uit op de universiteiten om meer aandacht te besteden aan permanente opleiding. Verdere ontwikkeling van post-secundaire cursussen alsmede van na- en bijscholing, alsook uitbreiding van het aanbod van korte intensieve cursussen. Ja, met name KMO's hebben hier baat bij gehad, omdat zij zelf financiële middelen en niet beschikken over de nodige deskundigheid. Het SOUO heeft geholpen bij het initiëren van projecten, financieel advies, projectbeheer, beheer van EU- subsidies, kennisoverdracht en de presentatie van succesvolle resultaten. Het doen van TNA is de grondslag geweest voor concepten van een regionale strategie voor permanent onderwijs. 190 D NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA Onderwerp Samenvatting van antwoorden DUITSLAND 2. 3 Bevorderen van transnationale visie bij partners 2. 4 Bijdrage van sectoriële SOUO-netwerken Regionale SOUO's hebben een belangrijke taak met betrekking tot onderwijsvraagstukken en bijscholing op het terrein van technologische ontwikkeling en technologieoverdracht voor de versterking van de regio's. Door transnationale samenwerking in het kader van COMETT- projecten wordt de informatie-uitwisseling tussen de partners van de verschillende regio's bevorderd. SOUO's bemiddelen bij transnationale projecten tussen geschikte Europese partners. diergeneeskunde, Er zijn acht sectoriële SOUO's, en wel op de volgende terreinen: micro-elektronica, aluminiumtechnologie, controlesystemen voor softwaretechnologie, rioleringen, telecommunicatie, en oppervlaktetechnologie. De voorwaarden voor een nauwere samenhang tussen wetenschap en technologie in de Europese context zijn in deze SOUO's gunstiger. Vergeleken met de sectoriële SOUO's zijn de regionale SOUO's actiever op het gebied van permanent onderwijs. Zij coördineren E u r o p e se ontwikkelingsprojecten uit ten behoeve van post-middelbaar en permanent onderwijs. Door in de telecommunicatiesector een samenwerkingsverband op te zetten, is men erin geslaagd de kennisoverdracht te verbeteren. p r o e f p r o j e c t en g r o t e re v o e r en en 2. 5 Belangrijkste sterke en Sterke punten: In de samenwerkingsverbanden participeren zwakke punten van SOUO's partners uit alle delen van Duitsland. Het verstrekken van een beurs, bemiddeling en begeleiding van studenten die ter zake van in de Lid-Staat hun vakgebied een praktijkopleiding volgen in een Europese onderneming. De SOUO's stellen middelgrote bedrijven in staat om op een regionale basis in Europees verband samen te werken tegen redelijke kosten en gedurende overzienbare tijdsperioden. Zij bevorderen een toenemende samenwerking tussen Europese partners. Middels regelmatig verschijnende nieuwsbrieven en deelname aan relevante handelsbeurzen (jaarbeurs van Hannover, CEBIT en Media-Net) werden belangstellende partijen en potentiële inschrijvers op de hoogte gebracht van het bestaan van COMETT. Alle SOUO's verzorgen Ca-cursussen (korte intensieve cursussen). transnationale Het verzorgen van de coördinatie bij grote projecten. Bij sommige projecten is er duidelijk sprake van synergie met O&O-projecten. Zwakke punten: 1) Van de 27 SOUO's in Duitsland is er slechts één juridisch onafhankelijk: een voorwaarde voor financiële onafhankelijkheid. Op dit punt is weinig vooruitgang geboekt. 2) Hoewel men erin slaagde de meeste KMO's via speciale maatregelen bij het programma te betrekken, is meer vereist. 3) en Het ontwikkelen van programma's voor na- en bijscholing die gekoppeld zijn aan O&O voor KMO's, is een noodzaak. SOUO's dienen dit eenvoudiger te maken. speciale onderwijsprogramma's 191 D NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA Onderwerp Samenvatting van antwoorden DUITSLAND 3. 1 Bijdrage van mobiliteitsacties aan vernieuwingen in de samenwerking tussen universiteit en onderneming 3. 2 Wijziging van beleid en praktijken ter vereenvoudiging van uitwisselingen 4. 1 Creëren van innovatieve manieren van samenwerken bij ontwikkelen van opleidingscursussen COMETT heeft zowel studenten als ondernemers een aantal voordelen te bieden. Jonge mensen die aan het begin van hun carrière staan, hebben een positieve indruk van hun buitenlandse stage, die een multiplier-effect heeft op de samenwerking tussen universiteit en onderneming. Deze studenten zullen later de introductie van innovatieve ideeën eenvoudiger maken, met name in KMO's. Terwijl het gezamenlijk door universiteit en onderneming organiseren van praktijkopleidingen in bedrijven voorspoedig verloopt, vormt personeelsuitwisseling (Bc) nog steeds een onderontwikkeld onderdeel van COMETT. De praktijkscholing van universitaire studenten vindt over het algemeen in het eigen land plaats, ofschoon sommige studenten in het buitenland stage lopen. Op veel universiteiten ontvangen stagiaires een beurs en worden zij tijdens hun stage begeleid, soms is dit verplicht. De bereidheid van studenten om hun praktijkscholing in het buitenland te voltooien, is aanzienlijk toegenomen. Ondernemingen hebben positieve ervaringen gehad met stagiaires van Europese universiteiten, waardoor zij ook in de toekomst bereid zullen zijn stagiaires te plaatsen. in de nieuwe Vanwege de moeilijke economische situatie deelstaten is slechts een gering aantal ondernemingen in staat om stageplaatsen aan te bieden. De uitwisseling van personeel tussen universiteiten en ondernemingen wordt bemoeilijkt, niet alleen door een aantal wettelijke inhoud van de praktijkopleiding. Stafdetachering is voor mensen uit het bedrijfsleven financieel weinig aantrekkelijk, en omdat het noodzakelijk is werknemers die hieraan deelnemen voor langere tijd van hun werk vrij te maken, is het aantal keren dat dit gebeurt, miniem. regels, maar ook door de terrein van onderwijs en bijscholing De samenwerking tussen universiteiten en het bedrijfsleven op het is nog steeds onvoldoende ontwikkeld. Voor de ontwikkeling van onderwijs- en bijscholingscursussen profiteert COMETT van Europese modelexperimenten. Uit het toegenomen aandeel van Duitse organisaties in de coördinatie van Europese cursussen en proefprojecten blijkt een toenemende acceptatie van de COMETT-aanpak. belang van het 4. 2 Bijdrage aan verbetering van het aanbod van technologische opleidingen 4. 3 Aanvulling/versterking van nationale opleidingsinitiatieven In kwantitatief opzicht kunnen van COMETT geen rechtstreeks effecten worden verwacht. COMETT-projecten vormen een zinvolle aanvulling op bestaande plannen op specifieke terreinen, zoals milieubescherming, COMETT-initiatieven in Duitsland vergroten de diversiteit van het cursusaanbod, met name van cursussen over onderwerpen die de totstandkoming van de interne markt betreffen. 192 D NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA Onderwerp Samenvatting van antwoorden DUITSLAND 4. 4 Overige opmerkingen de een grote SOUO's aangezien Het COMETT-programma moet behouden blijven als een specifiek onderdeel van LEONARDO. Universiteiten, onderzoeksinstituten en industriële ondernemingen moeten onder dezelfde voorwaarden aanvragen kunnen indienen. Het is eveneens belangrijk dat de verstrekking van beurzen, bemiddeling en begeleiding van studenten die in een andere Lid- Staat in een onderneming stage lopen, wordt bevestigd door de SOUO's, centrale ontmoetingsplaats zijn voor universiteiten, onderzoeksinstituten en het bedrijfsleven, waarvan op effectieve wijze gebruik moet worden gemaakt. Het SOUO-netwerk bestaat al zeven jaar en heeft zichzelf bewezen. De "merknaam" COMETT moet behouden blijven. De financiering van de SOUO's moet worden gegarandeerd. Als die garantie niet kan worden gegeven, moet worden besloten tot een afzonderlijke te programmaonderdelen. De eenvoudigste manier om dit bereiken is middels een hoger aandeel in de vaste kosten. Het uitgangspunt zou dan de momenteel op 20% getaxeerde bijdrage voor communautaire O&O-programma's zijn. taak-georiënteerde medefinanciering van PK NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA Onderwerp Samenvatting van antwoorden DENEMARKEN 1. 1 Stimuleren van de discussie Ja, met name in de universiteiten; bij de technische hogescholen was het besef van de kwesties het grootst. De meeste aandacht is besteed aan de noodzaak om de kwalificaties in de industrie te verbeteren en aan het belang van technologische opleiding van hoog niveau. 1. 2 Bevorderen van betrekkingen tussen universiteit en onderneming 1. 3 Invloed op beleidsformulering 1. 4 Banden/synergie met nationale/regionale programma's enige twijfel Zonder nieuwe samenwerkingsverbanden ontstaan, maar de resultaten zijn niet toereikend om het voor een verdere uitbreiding van de samenwerking zonder steun te kunnen stellen. dankzij COMETT zijn COMETT is slechts één van de overheidsinstrumenten. De Deense "Wet op het permanent onderwijs", bedoeld voor alle niveaus tussen geschoolde arbeider en academicus, ondersteunt COMETT-projecten en vice versa. In het kader van het Deense programma voor industrieel onderzoek, dat studenten ondersteunt die voor hun doctoraalscriptie wetenschappelijk onderzoek doen bij een bedrijf, wordt soms gebruik gemaakt van Bb-projecten. 193 PK 1 NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA Onderwerp Samenvatting van antwoorden DENEMARKEN 1. 5 Algehele impact van COMETT 2. 1 Bijdrage van regionale SOUO-netwerken 2. 2 Verwoorden van de scholingsbehoeften van bedrijven Specifieke steun van de centrale overheid is zeer gering geweest. Dit heeft gevolgen gehad voor COMETT-activiteiten. Er dienst zich een ministerie met het beheer van COMETT te belasten en er moet een duidelijke hiërarchische structuur worden opgezet. Ook moet er een informatiecentrum komen. Dit is afhankelijk van de doelstellingen van de gastorganisatie, d. w. z. overdracht van de resultaten van O&O naar de industrie versus onderzoek en onderwijs voor studenten. De SOUO's die hebben samengewerkt met de lokale industrie hebben de acceptatie vergroot van personen die zijn afgestudeerd aan een universiteit die deel uitmaakt van een SOUO, belangstelling gewekt voor universitaire onderzoekers die werkzaam zijn in de industrie, opleidingsprogramma's uitgevoerd, bedrijven toegang verschaft tot bij universiteiten aanwezige kennis, alsmede de samenwerking met universiteiten bevorderd. SOUO's die zich uitsluitend richtten op het organiseren van stages en waarbij geen vaste groep van bedrijven betrokken was, zijn veel zwakker gebleken maar zijn wel van voordeel geweest voor de student en het bedrijf. Regionale SOUO's hebben zich niet bezig gehouden met TNA. Bedrijven waren ofwel van mening dat de medewerkers van het SOUO daarvoor niet de geëigende personen zijn, ofwel dat dit een interne activiteit is. Eén van de sectoriële SOUO's heeft uitgebreide analyses van scholingsbehoeften gedaan als basis voor activiteiten. 2. 3 Bevorderen van In beperkte mate. transnationale visie bij partners 2. 4 Bijdrage van sectoriële SOUO-netwerken Zij leken meer waarde toe te voegen vanwege specialisatie en een meer gerichte aanpak. Zij hebben een betere mix van partners. 2. 5 Belangrijkste sterke en Sterke punten: Lidmaatschap van het Europese netwerk van zwakke punten van SOUO's SOUO's is belangrijk. Het aantal deelnemers in Noord-Europa is groot, maar in Zuid-Europa gering. Zwakke punten: Het ontbreekt in de Lid-Staat nog steeds aan een zinvol en economisch levensvatbaar concept: zij hebben nog steeds COMETT-steun nodig. De meeste SOUO's onderhielden slechts indirecte en incidentele contacten met het bedrijfsleven en fungeerden niet rechtstreeks als instrument bij het verbeteren van zinvolle samenwerking. De onzekere situatie heeft geleid tot een groot personeelsverloop, hetgeen de netwerken heeft verzwakt. De betrokkenheid van het bedrijfsleven is gering en vaak ad hoc. 3. 1 Bijdrage van mobiliteitsacties aan vernieuwingen in de samenwerking tussen universiteit en onderneming 3. 2 Wijziging van beleid en praktijken ter vereenvoudiging van uitwisselingen De studentenuitwisselingen hebben er grotendeels toe geleid dat bedrijven eerder bereid zijn tot het plaatsen van stagiaires. Maar een betere ten aanzien van van kwaliteitscontrole personeelsuitwisseling waren heel succesvol. is er wellicht schaarse studenten nodig. De gevallen Internationale bedrijven handhaven hun beleid ten aanzien van stagiaires en personeel dat bij hen is gedetacheerd. Er zijn geen beleidswijzigingen gemeld. 194 DK NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA Onderwerp Samenvatting van antwoorden DENEMARKEN 4. 1 Creëren van innovatieve manieren van samenwerken bij ontwikkelen van opleidingscursussen 4. 2 Bijdrage aan verbetering van het aanbod van technologische opleidingen 4. 3 Aanvulling/versterking van nationale opleidingsinitiatieven 4. 4 Overige opmerkingen De "makelaarsfunctie" van SOUO's bij het presenteren van interessante Europese cursussen aan bedrijven en het aanbevelen van specifieke universiteiten voor duidelijk omschreven taken. De rol van de projectleider wanneer de partner bezig is aan een project waarvoor nieuwe technologie en kennis is vereist. Er zijn innovatieve methoden nodig om op terreinen waar zich voortdurend nieuwe ontwikkelingen voordoen, opleidingen sneller te kunnen ontwikkelen. Betere en innovatieve distributiekanalen zijn vereist, met name voor organisaties die niet beroepsmatig met opleiding bezig zijn. Opleidingsprojecten door organisaties met een specifieke opleidingsbehoefte, waren vrij succesvol en hebben de betrekkingen met partners verbeterd. Het was niet mogelijk de cursussen buiten de groep van direct betrokkenen te verhandelen. Opleidingen van onderwijsinstellingen hadden te maken met een onverwacht lage vraag. Projecten van adviesbureaus die raakten aan de activiteiten van de desbetreffende bureaus zijn het meest succesvol gebleken, omdat a) de projecten omvangrijker waren en de Europese samenwerking groter, b) het leidinggevend personeel op het terrein van opleiding vakbekwaam was en een goede reputatie had, en c) zij nauwer samenwerkten met de uiteindelijke gebruiker. die werden ontwikkeld van de onderneming, met De vraag naar opleidingen verandert. Bedrijven zijn bezig met het opheffen van opleidingsafdelingen en houden zich steeds minder bezig met algemene opleidingen en steeds meer met opleidingen die speciaal zijn afgestemd op een bepaalde functie en op de behoeften een veel meer resultaatgerichte aanpak. Opleidingen worden in toenemende mate bedrijfsintern en op maat gemaakt. Eén SOUO is zich bezig gaan houden met cursusontwikkeling na contacten in het kader van O&O, waardoor nauwer met de desbetreffende onderneming kan worden samengewerkt. In verhouding tot de totale markt is de toename in het aanbod gering. Eén respondent beweerde dat korte, op zichzelf staande cursussen nuttiger zijn voor de ontwikkelaar dan voor de industrie. Eén bedrijf maakte uitsluitend van COMETT gebruik voor weinig spoedeisende opleidingsbehoeften. De kwaliteit van COMETT is hoog. De omvang van COMETT-activiteiten is klein. Op regionaal niveau ondersteunen de autoriteiten echter in toenemende mate permanent onderwijs en opleiding ten behoeve van economische ontwikkeling. In deze verschuiving in het beleid heeft COMETT een rol gespeeld. 195 E NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA SPANJE Onderwerp Samenvatting van antwoorden 1. 1 Stimuleren van de discussie COMETT heeft de discussie vergroot over kwesties als 1) 1. 2 Bevorderen van betrekkingen tussen universiteit en onderneming 1. 3 Invloed op beleidsformulering transnationaliteit, 2) TNA en 3) nieuwe opleidingstechnologieën. In bepaalde regio's is COMETT de aanzet geweest tot de eerste formele discussie en samenwerking tussen universiteiten en het bedrijfsleven. In andere heeft het programma een internationale dimensie aan de discussie toegevoegd. COMETT heeft de relaties tussen universiteit en onderneming op de volgende specifieke terreinen bevorderd: het koppelen van TNA aan de ontwikkeling van opleidingen voor het bedrijfsleven; het verbeteren van de beslissingen van bedrijven door het verschaffen van betere informatie over geavanceerde opleiding; het ondersteunen van bedrijven, met name KMO's, in het leggen van contacten met universiteiten; inzicht in de effecten van opleidingsacties op bedrijven; COMETT is van fundamentele invloed geweest op de betrekkingen tussen het hoger onderwijs en het bedrijfsleven. Het programma is met name van invloed geweest op universiteiten die zich bewust werden van de academische waarde van opleidingsperioden in de industrie en van het nut van cursussen bij technologieoverdracht naar bedrijven. de niveau heeft COMETT discussie Ja. Op nationaal "geèuropeaniseerd" en instellingen een model verschaft voor bepaalde opleidingsmethoden. Tevens heeft het programma de aanzet gegeven tot het gezamenlijk door hoger onderwijs en bedrijfsleven organiseren van korte intensieve cursussen en zijn de SOUO's betrokken zijn geraakt bij het ontwikkelen van regionaal beleid. De grootte van de invloed vertoont echter aanzienlijke verschillen tussen de diverse regio's. 1. 4 Banden/synergie met nationale/regionale programma's Het ministerie van Onderwijs en Wetenschappen verstrekt jaarlijks een subsidie aan de SOUO's voor het ontwikkelen van activiteiten die complementair zijn aan de COMETT-activiteiten. Verder zijn de overlappingen beperkt. De mate van synergie varieert per regio, in het bijzonder in de autonome regio's die zeggenschap hebben over onderwijs- en opleidingszaken. 1. 5 Algehele impact van Groot. COMETT | 196 E NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA Onderwerp Samenvatting van antwoorden SPANJE 2. 1 Bijdrage van regionale SOUO-netwerken 2. 2 Verwoorden van de scholingsbehoeften van bedrijven 2. 3 Bevorderen van transnationale visie bij partners 2. 4 Bijdrage van sectoriële SOUO-netwerken De regionale SOUO's fungeerden als: informatie- en beheersstructuren voor communautaire programma's, in het bijzonder met betrekking tot menselijke hulpbronnen, onderwijs en opleiding; organisatoren universitaire studenten; verschaffers van een internationale visie inzake technologische opleiding, opleidingsperioden in bedrijven, nieuwe en dynamische leermiddelen, enz. opleidingsperioden internationale voor van Ja, SOUO's hebben ondernemingen geholpen bij het vaststellen van hun scholingsbehoeften, met name door: het lanceren en definiëren van de methodologische aanpak; het definiëren van opleidingsplannen en het maken van een keuze tussen verschillende opleidingen; het centraal verzamelen van de diverse bedrijfsonderzoeken en in een later stadium het ontwikkelen van nauwkeurig op elkaar afgestemde opleidingen. Deze activiteiten zijn met name belangrijk geweest in de context van de KMO-structuur van de Spaanse industrie. Heel belangrijk. Dit gebeurt vooral door het aanknopen van contacten met bedrijven en wetenschapsparken. Voor veel partners van het SOUO, met name de KMO's, was dit hun eerste transnationale ervaring. Ook hebben bedrijven toegang gekregen tot Europese opleidingsprodukten en een ruimere internationale visie ontwikkeld door het plaatsen van buitenlandse stagiaires. Wat de universiteiten betreft, daar heeft COMETT de transnationale uitwisseling van opleidingsmethoden en -systemen alsmede van leermiddelen en -materialen bevorderd. Tevens heeft COMETT een katalytisch effect gehad op de deelname van universiteiten aan O&O-programma's. Sectoriële SOUO's verschaften: een transnationale visie aan de deelnemers; Europese werkgroepen; officiële en Europese opleidingsprogramma's en post-secundaire leergangen; een analyse van vraag en aanbod van technologie en opleiding in de betreffende sector, alsmede een internationale comparatieve studie van de situatie in Spanje; een communicatienetwerk en een gegevensbank opleiding en technologie; een middel ter verbetering van het technologische niveau van bij het SOUO betrokken bedrijven. betreffende 197 E | NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA SPANJE Onderwerp Samenvatting van antwoorden 2. 5 Belangrijkste sterke en Sterke punten: kwaliteit van dienstverlening, kennis van en ervaring zwakke punten van SOUO's met Europese opleidingsprojecten, het bevorderen van nationale en internationale contacten, het Europese imago van de SOUO's, in de Lid-Staat kennis van de behoeften van regionale en sectoriële bedrijven, betrekkingen met regionale overheden, en diversifiëring van diensten. Zwakke punten: tekort aan personele en financiële middelen; ontbreken van uniforme wettelijke structuur; verschillen in academische regels betreffende opleidingsperioden in bedrijven (die slechts door sommige universiteiten worden erkend); een niet- innovatieve industrie, met als gevolg een geringe vraag naar diensten. 3. 1 Bijdrage van mobiliteitsacties aan vernieuwingen in de samenwerking tussen universiteit en onderneming ten behoeve van studenten een nieuwe De mobiliteitsprogramma's zijn heel belangrijk geweest. Middels deze programma's is COMETT alom bekendheid verschaft en bijgedragen aan de ontwikkeling van andere Europese projecten; formule voor is samenwerking tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven ontwikkeld en zijn de carrièremogelijkheden van studenten verbeterd; (studenten die gebruik hebben gemaakt van een dergelijk programma zullen in Spaanse bedrijven een belangrijke bron van innovatie zijn); zijn nieuwe methoden van technologieoverdracht ontwikkeld; is het SOUO-netwerk versterkt; zijn de relaties tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven uitgebreid tot de arbeidsmarkt vanwege de aandacht voor praktijkstages; kunnen de verschillende Europese samenwerkingsvormen tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven beter worden vergeleken; zijn nieuwe methodes voor de verbetering en het opnieuw bruikbaar maken van het menselijk potentieel beschikbaar gekomen; is de transnationale onderneming worden vergemakkelijkt. talenkennis verbeterd, waardoor andere vormen van en tussen samenwerking onderwijs hoger 3. 2 Wijziging van beleid en praktijken ter vereenvoudiging van beslissingen 4. 1 Creëren van innovatieve manieren van samenwerken bij ontwikkelen van opleidingscursussen Ofschoon tot de sommige universiteiten zijn overgegaan gezamenlijke erkenning en acceptatie van opleidingsperioden, is er in wezen weinig veranderd. Over het algemeen hebben de universiteiten geen mechanismen opgezet voor de academische erkenning van opleidingsperioden. En bedrijven hebben behoefte aan een duidelijke wettelijke basis voor samenwerking bij dergelijke door de universiteiten erkende opleidingsperioden. (transnationaliteit, Het COMETT-kader voor opleidingsacties evaluatie, kwaliteit, enz. ) is uitgebreid tot andere SOUO-acties en soms tot regionale acties. Ook wat betreft het organiseren van opleidingsactiviteiten op basis van TNA hebben zich innovaties voorgedaan, alsmede in het onderwijzend personeel dat door universiteiten en de industrie in binnen- en buitenland wordt uitgezonden, en in de toepassing van nieuwe opleidingssystemen. Tevens zijn in de evaluatie van opleidingen en in effectanalyse, alsook in de internationalisering hiervan. innovaties waargenomen 198 E NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA SPANJE Onderwerp Samenvatting van antwoorden 4. 2 Bijdrage aan verbetering van het aanbod van technologische opleidingen De toename van het aanbod is beperkt geweest. De kwaliteit van cursussen, daarentegen, is tijdens COMETT II beduidend verbeterd, doordat de behoeften van de afnemers door TNA beter zijn gedefinieerd. 4. 3 Aanvulling/versterking van nationale opleidingsinitiatieven COMETT is van dienst geweest bij het voorzien in een behoefte aan specifieke technologische opleidingen op hoog niveau en in sommige gevallen bij het promoten van opleidingsactiviteiten. Soms ook heeft het programma als een hefboom gewerkt bij het verwerven van gelden voor aanvullende opleidingsactiviteiten. 4. 4 Overige opmerkingen F NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA Onderwerp Samenvatting van antwoorden FRANKRIJK 1. 1 Stimuleren van de discussie 1. 2 Bevorderen van betrekkingen tussen universiteit en onderneming 1. 3 Invloed op beleidsformulering 1. 4 Banden/synergie met nationale/regionale programma's Er was een sterke regionale synergie met plaatselijke instanties die projecten financieel ondersteunden en hun eigen programma's ontwikkelden. Aanvankelijk waren er nauwe banden met nationale beleidsplannen, maar door economische en politieke veranderingen is de synergie minder geworden: COMETT is enigszins "gedateerd". 1. 5 Algehele impact van COMETT Het belang van COMETT voor de regio's is veel groter geweest dan de simpele optelsom van EU-subsidies. 2. 1 Bijdrage van regionale SOUO-netwerken 2. 2 Verwoorden van de scholingsbehoeften van bedrijven 2. 3 Bevorderen van transnationale visie bij partners 2. 4 Bijdrage van sectoriële SOUO-netwerken 199 F NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA Onderwerp Samenvatting van antwoorden FRANKRIJK 2. 5 Belangrijkste sterke en zwakke punten van SOUO's in Lid-Staten 3. 1 Bijdrage van mobiliteitsacties aan vernieuwingen in de samenwerking tussen universiteit en onderneming 3. 2 Wijzigingen van beleid en praktijken ter vereenvoudiging van uitwisselingen r e f e r e n t i e p u nt als een Sterke punten: De SOUO's hebben gefungeerd c o ö r d i n a t i e c e n t r um voor een en programmagebruikers. Zij hebben van nieuwe ideeën concrete Europese projecten gemaakt: het netwerk van Europese partners is op dit punt het belangrijkst geweest. Zwakke punten: De door een beperkte omvang en het ontbreken van meerjarenbudgettering wankele financiële structuren. Een tekort aan personeel. Geringe bekendheid. Slechte of niet voorhanden zijnde kwantitatieve prestatie-indicatoren. Ondernemingen, met name KMO's, hebben in hoge mate geprofiteerd van het nut en de eenvoud van studentenstages. De stages hebben een Europese dimensie aan hun activiteiten gegeven, nieuwe bekwaamheden opgeleverd en de ondernemingen bewuster gemaakt van vraagstukken betreffende het menselijk potentieel, alsmede deskundigheid verschaft voor specifieke projecten, zoals technologieoverdracht. De student zelf vergroot door een stage zijn kansen op de arbeidsmarkt en kan zijn kennis van een vreemde taal verbeteren. De stages worden een bron van nieuwe handelsbetrekkingen en de basis van toekomstige samenwerkingsverbanden, met name in het kader van O&O-programma's. De selectieprocedures duren echter te lang. De stafdetacheringen waren niet succesvol en dienen te worden heroverwogen aan de normalisering en en de COMETT-praktijken hebben Het COMETT-beleid bijgedragen systematisering van uitzendingen naar het buitenland, met name door het vaststellen van voorwaarden met betrekking tot verblijfsduur, de rechten van beide partijen, enz. 4. 1 Creëren van innovatieve manieren van samenwerken bij ontwikkelen van opleidingscursussen COMETT heeft aan het werk een transnationale dimensie gegeven en waarde toegevoegd. Het programma heeft de menselijke factor vaak sterker geïntegreerd in technologische opleiding. Er zijn nieuwe banden gelegd tussen opleiding en O&O. 4. 2 Bijdrage aan verbetering van het aanbod van technologische opleidingen COMETT heeft toegang verschaft tot een Europese markt voor technische opleiding als een integrant onderdeel van het verbeteren van technologieoverdracht. Bovendien heeft het programma bijgedragen tot vergroting van het bewustzijn over de regionale poles of competence. Het initiëren van opleidingsinitiatieven duurde echter te lang en de beschikbare financiële middelen waren te beperkt. 4. 3 Aanvulling/versterking van Door COMETT zijn universiteiten in de gelegenheid gesteld in contact te treden met buitenlandse partners en hun markten te diversifiëren. Ook voor KMO's is het programma bijzonder nuttig geweest: het heeft ze geïntegreerd in internationale netwerken. nationale opleidingsinitiatieven 4. 4 Overige opmerkingen Uitzendingen naar Zuid-Europa waren moeilijk. Meer aandacht dient te worden besteed aan het leren van de Zuideuropese talen 200 GR | NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA Onderwerp Samenvatting van antwoorden GRIEKENLAND 1. 1 Stimuleren van de discussie De mate waarin in het kader van COMETT aan opleidingsactiviteiten is deelgenomen, is opmerkelijk. Terwijl de deelname in de beginjaren nog beperkt was en geconcentreerd rond openbare diensten, banken en het plaatselijk bestuur, is zij nu indrukwekkend. De bureaucratie dient tot een minimum beperkt te worden. Het SOUO-netwerk moet gehandhaafd blijven en versterkt worden. 1. 2 Bevorderen van betrekkingen tussen universiteit en onderneming De samenwerking tussen universiteiten en ondernemingen is zowel COMETT wordt beschouwd als een van de meest succesvolle programma's. 1. 3 Invloed op beleidsformulering 1. 4 Banden/synergie met nationale/regionale programma's 1. 5 Algehele impact van COMETT 2. 1 Bijdrage van regionale SOUO-netwerken 2. 2 Verwoorden van scholingsbehoeften van bedrijven 2. 3 Bevorderen van transnationale visie bij partners 2. 4 Bijdrage van sectoriële SOUO-netwerken in nationaal als internationaal verband aanzienlijk verbeterd. COMETT is aanleiding geweest tot regelgeving door de wetgever en tussen universiteiten en het bedrijfsleven. instellen van communicatiemechanismen tot het Er is geen nationaal programma of een nationale oriëntatie inzake opleidingsactiviteiten. De samenwerking tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven is voornamelijk toegespitst op onderzoek. COMETT heeft ertoe bijgedragen dat men anders is gaan denken over Europese programma's. Verder is in het kader van het programma een netwerk opgezet voor transnationale samenwerking en de ontwikkeling van opleidingsinitiatieven. De ontwikkeling van transnationale samenwerking door middel van SOUO's en andere COMETT-projecten wordt beschouwd als het meest positieve resultaat voor Griekse organisaties. De basis van sectoriële SOUO's vormt de actieve deelname van het bedrijfsleven, vooral textiel- en metaalindustrie alsmede in de chemische industrie. in de voedingsmiddelen-, 2. 5 Belangrijkste sterke en Sterke punten: uitgebreide geografische dekking (uitgezonderd de zwakke punten van SOUO's eilanden in de Egeïsche Zee); stimulering van deelname van het bedrijfsleven; ontwikkeling van een nieuwe wijze van samenwerken in de Lid-Staat tussen universiteit en onderneming; bijdrage aan transnationale samenwerking en uitwisseling. Zwakke punten: moeilijkheden bij het bereiken van financiële onafhankelijkheid; coördinatoren fungeerden als afnemers van opleidingen maar niet als aanbieders; betrokken universiteiten zijn hoofdzakelijk geïnteresseerd in studentenstages en nemen zelden deel aan de ontwikkeling van opleidingen. 3. 1 Bijdrage van mobiliteitsacties aan vernieuwingen in de samenwerking tussen universiteit en onderneming 201 GR NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA Onderwerp Samenvatting van antwoorden GRIEKENLAND 3. 2 Wijziging van beleid en praktijken ter vereenvoudiging van uitwisselingen 4. 1 Creëren van innovatieve manieren van samenwerken bij ontwikkelen van opleidingscursussen 4. 2 Bijdrage aan verbetering van het aanbod van technologische opleidingen 4. 3 Aanvulling/versterking van nationale opleidingsinitiatieven 4. 4 Overige opmerkingen Het rapport bevat informatie over de belangrijkste terreinen waarop opleidingen worden verzorgd (zoals industriële automatisering, produktiebeheer, nieuwe produktiemethoden, produktontwerp) en de industrietakken die tot de belangrijkste afnemers behoren (zoals de textiel-, meubel- en metaalindustrie, de chemische voedsel-, industrie en de dienstensector). I NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA Onderwerp Samenvatting van antwoorden ITALIË 1. 1 Stimuleren van de discussie Om historische en culturele redenen, alsook door het ontbreken van specifieke wetgeving, tussen universiteiten en ondernemingen in Italië van vrije recente aard. Hoofdzakelijk door het COMETT-programma is in het land een op kwaliteit gebaseerd kader voor een openbare discussie en onderneming tot stand gekomen. tussen universiteit is de discussie 1. 2 Bevorderen van betrekkingen tussen universiteit en onderneming In Italië zijn in het kader van COMETT middels de SOUO's duidelijke kanalen gecreëerd voor een systematische samenwerking tussen plaatselijke universiteiten en KMO's, vakorganisaties, kamers van koophandel en lokale overheden. Door COMETT is de samenwerking tussen universiteiten en het bedrijfsleven toegespitst op het middels cursussen en het uitzenden van in de vastgestelde opleidingsbehoeften van bedrijven. COMETT heeft aan deze samenwerking een transnationale dimensie gegeven. en personeel studenten voorzien 1. 3 Invloed op beleidsformulering Niet op een formele wijze, 202 I NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA Onderwerp Samenvatting van antwoorden ITALIË 1. 4 Banden/synergie met nationale/regionale programma's 1. 5 Algehele impact van COMETT 2. 1 Bijdrage van regionale SOUO-netwerken De toenemende invloed van het COMETT-programma in Italië is samengevallen met belangrijke en complementaire wijzigingen in de nationale wetgeving. Bijvoorbeeld: Wet nr. 67 van 1988 bepaalt dat 10% van het O&O-budget moet worden besteed aan opleiding. Met recente wetswijzigingen worden transnationale stages bij het bedrijfsleven en centres of excellence gestimuleerd als een instrument voor opleiding. Bij wet nr. 391 van 1990 is de wijze vastgesteld waarop Italiaanse universiteiten kunnen participeren in gezamenlijke initiatieven met derde partijen alsmede korte beroepsopleidingen kunnen verzorgen. Via COMETT is de samenwerking tussen het nationaal stelsel van post-secundair onderwijs en het bedrijfsleven gestimuleerd en is informatie over samenwerkingsvormen verspreid. Het COMETT-programma heeft een belangrijke bijdrage geleverd aan het geven van een Europese dimensie aan de universitaire onderwijsprogramma's en de studentencultuur (in het bijzonder door de mogelijkheid tot uitwisseling die het programma biedt). Het COMETT-programma biedt een model voor een toekomstig beleid inzake initieel en permanent onderwijs. COMETT zal nationale beleidsplannen ondersteunen die zijn gericht op de ontwikkeling van een gedecentraliseerd en flexibel onderwijs- en opleidingsstelsel door een rechtstreekse dialoog tussen universiteiten en bedrijven alsmede door de actieve samenwerking in gezamenlijke projecten. Door stimulering van de discussie tussen universiteiten, bedrijven, organisaties voor O&O en plaatselijke en nationale overheden, heeft COMETT een forum gecreëerd voor de discussie over het onderwijs- en opleidingsbeleid met zowel een nationale als een Europese dimensie. Het model en de ervaring die door middel van het COMETT- programma aan SOUO's in het hele land is verschaft, zal het plaatselijk beleid beïnvloeden - dit is met name van belang voor Zuid-Italië. Het werk van het nationale COMETT-informatiecentrum, gevestigd in het MURST, is van wezenlijk belang geweest om alle belangrijke actoren in het programma te betrekken en de kwaliteit van het programma te waarborgen. Het informatiecentrum heeft vooral een grote rol gespeeld bij het vergroten van de acceptatie en erkenning van studentenstages. De dertien regionale SOUO's in Italië hebben met name vooruitgang geboekt in de verspreiding van een benadering van opleiding en onderwijs waarin kwaliteit centraal staat - in het hele land, maar vooral in het zuiden. De regionale SOUO's hebben concrete bijdragen geleverd aan het inzicht in opleidingsbehoeften van bedrijven - en in het bijzonder van plaatselijke KMO's - in het land. Binnen de regionale SOUO's is een bedrijfsmatige benadering van het thema opleiding ontwikkeld, hetgeen de lange-termijneffecten van het programma op de kwaliteit van opleiding zou moeten waarborgen. 203 I NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA Onderwerp Samenvatting van antwoorden ITALIË 2. 2 Verwoorden van scholingsbehoeften van bedrijven 2. 3 Bevorderen van transnationale visie bij partners 2. 4 Bijdrage van sectoriële SOUO-netwerken 2. 5 Belangrijkste sterke en zwakke punten SOUO's in de Lid-Staat De SOUO's die in het kader van COMETT zijn opgezet, hebben de opleidingsbehoeften die door het bedrijfsleven en universiteiten zijn geuit, op systematische wijze geanalyseerd. TNA heeft het mogelijk gemaakt specifieke methoden ter plekke te testen; bedrijven geholpen meer systematisch over problemen na te denken; de discussie gestimuleerd over de noodzaak van een regelmatige analyse van opleidingsbehoeften; en geholpen bij het ontwikkelen van korte intensieve cursussen. Het COMETT-programma heeft geleid tot de ontwikkeling van een collectieve en gestructureerde transnationale benadering van onderwijs en opleiding, waarvan in Italië voor de start van het programma nauwelijks sprake was. De regionale SOUO's hebben verschillende modellen van transnationaliteit ontwikkeld. Sommige hebben de nadruk gelegd op een specifiek technologisch gebied, andere hebben geprobeerd een in grote verscheidenheid transnationale projecten te betrekken, en weer andere hebben zich er vooral op toegelegd de katalysatorfunctie te ontwikkelen die universiteiten hebben met betrekking tot gevorderde, transnationale opleiding. aan organisaties uit hun regio De zes sectoriële SOUO's hebben een belangrijke bijdrage geleverd aan de ontwikkeling van hoogwaardige opleidingsinitiatieven in hun respectieve sectoren. De sectoriële SOUO's vertegenwoordigen technologische sectoren die speerpunten zijn van de Italiaanse industrie, zoals de automatiseringssector. Veel van de belangrijkste organisaties van het land zijn bij deze samenwerkingsverbanden betrokken. punten: personeel, hooggekwalificeerd Sterke teamwork, ontwikkelen en beheren van projecten, de transnationale dimensie, deelname door KMO's, bedrijfsmatige aanpak, en de algemene strategie van de SOUO's om zich te ontwikkelen tot regionale ontwikkelingscentra. Zwakke punten: de moeilijkheden die zij hebben om met de lokale autoriteiten in gesprek te blijven, het gebrek aan academische erkenning van stages in het bedrijfsleven, de povere rol van universiteiten bij de besluitvorming inzake de SOUO-strategie, en het ontbreken van synergie met de activiteiten van nationale en lokale instanties voor beroepsopleiding. 3. 1 Bijdrage van mobiliteitsacties aan vernieuwingen in de samenwerking tussen universiteit en onderneming is de De belangrijkste bijdrage van het COMETT-programma totstandkoming geweest van een model en procedures ten behoeve van studentenuitwisselingen - die er vóór COMETT niet waren - die de belangrijkste oorzaak zijn geweest voor het opzetten van een praktisch kader ten behoeve van de contacten tussen universiteiten en bedrijven. Personeelsuitwisselingen zijn verbeterd. 204 I | NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA Onderwerp Samenvatting van antwoorden ITALIË 3. 2 Wijziging van beleid en praktijken ter vereenvoudiging van uitwisselingen De waarde van mobiliteit is langzaam aan door de universiteiten, ondernemingen en studenten erkend. Vooral sinds COMETT II zijn Italiaanse bedrijven zo overtuigd geraakt van de waarde van stagiaires dat de vraag naar buitenlandse studenten het aantal studenten dat wordt uitgezonden, met 25% overtreft. Transnationale langzaam raken bij de geaccepteerd. Oorzaken daarvoor zijn: een gebrekkige kennis van vreemde talen, maatschappelijke druk (vooral op vrouwen in Zuid- feit dat mensen met Italië), geringe appreciatie van het praktijkervaring op de arbeidsmarkt betere kansen hebben, dienstplicht, starheid van het universitair leerplan en het door universiteiten niet erkennen van stages. jeugd maar stages 4. 1 Creëren van innovatieve manieren van samenwerken bij ontwikkelen van opleidingscursussen 4. 2 Bijdrage aan verbetering van het aanbod van technologische opleidingen Het COMETT-programma heeft in de nationale context invloed gehad op de ontwikkeling van innovatieve modellen voor cursusontwikkeling, omdat universiteiten door het programma zijn gestimuleerd om gezamenlijk aan projecten te werken en aan het ontwerp van projecten een transnationale dimensie is gegeven. COMETT heeft in Italië met name effect gesorteerd doordat met dit programma de produktie is gestimuleerd van hoogwaardige (waaronder multimediale opleidingssystemen en leermiddelen materiaal voor afstandsonderwijs) alsmede doordat het de samenwerking met DELTA heeft bevorderd en is bijgedragen aan een bredere kennis van flexibele opleidingssystemen. nationale opleidingsinitiatieven 4. 3 Aanvulling/versterking van De SOUO's hebben met name een invloedrijke rol gespeeld omdat zij de nationale opleidingsactiviteiten en het beleid van de centrale overheid hebben gecompleteerd en ondersteund. COMETT heeft bij het opzetten van een institutioneel systeem voor samenwerking tussen universiteiten en bedrijven als katalysator gefungeerd. 4. 4 Overige opmerkingen De naam COMETT is in Italië synoniem met kwaliteit. Participatie in het programma leidt er vaak toe dat men ook gaat deelnemen in andere communautaire initiatieven. Italiaanse SOUO's hebben sterke banden met FORCE en TEMPUS. Het succes van het programma heeft veel universiteiten aangemoedigd hun statuten te herzien en stages bij bedrijven formeel te erkennen. Het COMETT-programma belangrijk heeft multipliereffect gehad op technologieoverdracht, hetgeen de functie van de SOUO's als effectieve ontwikkelingsbureaus die namens de EG en nationale overheidsinstanties deelnemen in opleidings- en O&O-programma's, consolideert. tevens een IRL NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT- PROGRAMMA Onderwerp Samenvatting van antwoorden IERLAND 205 v 1. 1 Stimuleren van de discussie De discussie over de samenwerking tussen hoger onderwijs en industrie wordt al gevoerd sinds het begin van de jaren zeventig. COMETT heeft deze discussie gestimuleerd door ze een transnationale dimensie te geven en de aandacht te vestigen op onderwerpen op opleidingsgebied. 1. 2 Bevorderen van de betrekkingen tussen universiteit en onderneming SOUO's hebben als infrastructureel netwerk een extra dimensie toegevoegd. Het nationaal COMETT-liaisoncomité is het gelukt om voor de eerste keer alle organisaties (overheid, universiteiten, ondernemingen, vakbonden, enz. ) bij elkaar te brengen die een belang hebben in hoger onderwijs en in wetenschappelijke en technologische opleiding. 1. 3 Invloed op beleidsformulering COMETT heeft een EU-dimensie gegeven aan het nationale beleid op dit terrein. 1. 4 Banden/synergie met nationale/regionale programma's 1. 5 Algehele impact van COMETT 2. 1 Bijdrage van regionale SOUO-netwerken zijn uitgevoerd op terreinen betreffende Er zijn banden tot stand gebracht met activiteiten die in het kader van het "operationeel programma voor industriële ontwikkeling" de (1989-93) samenwerking tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven. In samenwerking met regionale en nationale instellingen die actief zijn op het gebied van wetenschap en technologie, is TNA verricht. Er zijn sterke ondersteunende banden gesmeed met de industriële liaisonfunctie in universiteiten, alsook in sectoren die op het vlak van wetenschap en technologie een nationale prioriteit zijn (bijv. hout- en bosbouw, aquicultuur, en biotechnologie. Hun bijdrage omvatte de ontwikkeling van: deskundigheid in gezamenlijke projecten op Europees niveau; een EU-dimensie in regionale activiteiten; een nationaal verbond van SOUO's. 2. 2 Verwoorden van de scholingsbehoeften van bedrijven Alle SOUO's hebben zich bezig gehouden met TNA, het organiseren van korte cursussen en het betrekken van Ierse bedrijven bij internationale opleidingsprojecten. 2. 3 Bevorderen van transnationale visie bij partners 2. 4 Bijdrage van sectoriële SOUO-netwerken rond netwerken Ja, SOUO-activiteiten hebben geleid tot de ontwikkeling van sterke en korte opleidingsprojecten, waarin vaak mobiliteitsactiviteiten waren geïntegreerd en die door deze activiteiten werden ondersteund. Voor kleine bedrijven was het vaak de eerste dat zij in transnationale activiteiten deelnamen. Tijdens hun participatie in grotere projecten worden zij begeleid door de SOUO's. intensieve cursussen Slechts twee sectoriële SOUO's zijn vanuit Ierland gecoördineerd. Beide houden zich bezig met het in heel Europa leveren van korte intensieve mobiliteitsprogramma's. Zij hebben aan andere communautaire programma's (LINGUA, TEMPUS, FORCE, enz. ) deelgenomen en deze programma's voor hun leden gecoördineerd. ontwikkelen cursussen van het en 206 2. 5 Belangrijkste sterke en Sterke punten: zwakke punten van SOUO's de goede reputatie, deskundigheid en vaardigheden die zijn in de Lid-Staat ontwikkeld; de banden die zijn gelegd met andere communautaire programma's en de samenwerkingsverbanden die zijn opgezet; Zwakke punten: geringe betrokkenheid van bedrijven, omdat zij actief zijn in een regio die laaggeïndustrialiseerd is, die een laag technologisch niveau heeft en waar hoofdzakelijk KMO's zijn gevestigd; er heeft zich geen ministerie met het beheer van de SOUO's belast; onzekerheid en gebrek aan financiële middelen. 3. 1 Bijdrage van mobiliteitsacties aan vernieuwingen in de samenwerking tussen universiteit en onderneming Studentenstages hebben a) een transnationaal aspect toegevoegd aan de werkzaamheden van universiteiten die op dit terrein al actief waren, 2) bij universiteiten die nog niet bij dergelijke activiteiten betrokken waren de ontwikkeling gekatalyseerd van plaatsingsvoorwaarden en -mechanismen, 3) de talenkennis vergroot van studenten, 4) als basis gediend voor betere samenwerking en gezamenlijke projecten, en 5) sommige bedrijven een culturele leerervaring verschaft. 3. 2 Wijziging van beleid en praktijken ter vereenvoudiging van uitwisselingen 4. 1 Creëren van innovatieve manieren van samenwerken bij ontwikkelen van opleidingscursussen 4. 2 Bijdrage aan verbetering van het aanbod van technologische opleidingen hebben u n i v e r s i t e i t en Meestal nog uitwisselingsactiviteiten ondernamen hun beleid op niveau gewijzigd om uitwisselingen sommige faculteiten is het beleid formeel gewijzigd. geen informeel te vergemakkelijken. In die Innovatieve samenwerking vond plaats door: de rechtstreekse betrokkenheid van ondernemingen bij het plannen en ontwikkelen van cursussen; de internationalisering van het ontwikkelingsproces; het ontwikkelen van flexibele netwerken om dergelijke activiteiten uit te voeren. COMETT heeft het aanbod verbeterd door universiteiten te stimuleren tot het ontwikkelen en verzorgen van technische terreinen waarvoor het anders opleidingen, met name op noodzakelijk zou zijn geweest om naar het buitenland te reizen. Het feit dat ook een beroep kan worden gedaan op kennis in het buitenland, heeft de kwaliteit verbeterd. Verder is de ontwikkeling van open, multimediaal en afstandsonderwijs door COMETT in een stroomversnelling geraakt. 4. 3 Aanvulling/versterking van COMETT heeft lopende activiteiten gecompleteerd, nationale opleidingsinitiatieven 4. 4 Overige opmerkingen Het programma voor de uitwisseling van personeel is te star van opzet en een periode van drie maanden te lang. 207 IS NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA IJSLAND Onderwerp Samenvatting van antwoorden 11 Stimuleren van de discussie COMETT heeft de discussie sterk gestimuleerd. Het programma heeft een aanvaardbaar Europees platform verschaft voor een discussie die daarvoor bemoeilijkt werd door wederzijdse argwaan en ertoe bijgedragen dat ondernemingen nu aanvaarden dat de IJslandse universiteiten over voor het bedrijfsleven waardevolle kennis beschikken. COMETT heeft voor een deel de basis verschaft voor een dialoog over de betrekkingen tussen hoger onderwijs en industrie. 1. 2 Bevorderen van betrekking tussen universiteit en onderneming 1. 3 Invloed op beleidsformulering 1. 4 Banden/synergie met nationale/regionale programma's 1. 5 Algehele impact van COMETT 2. 1 Bijdrage van regionale SOUO-netwerken bedrijven en beroepsorganisaties industrie, heeft op een samenwerken. Contacten met en plaats Vanwege het KMO-karakter van de IJslandse COMETT met bedrijven administratief niveau moeten specifieke vonden uitwisselingen. Doordat contacten in de IJslandse maatschappij in de regel niet via lopen, brengen COMETT-vertegenwoordigers tussenpersonen partijen weliswaar met elkaar in contact maar treden zij verder niet op als intermediair. Het programma heeft bij diverse opleidings-, onderzoeks- en uitwisselingsactiviteiten als katalysator gefungeerd. projecten tijdens COMETT heeft geen rechtstreekse invloed op de beleidsvorming gehad, maar de nationale beleidmakers waren op de hoogte van de COMETT-activiteiten en van de gedachte die aan het programma ten grondslag lag. Via de regeling voor bijstand bij scholing, die valt onder de minister van Sociale Zaken, is steun verleend aan individuele personen die een COMETT-cursus volgen. Verder zijn in het kader van COMETT in nauwe samenwerking met het ministerie van Onderwijs diverse onderzoeken gedaan ten behoeve van de opleiding van geschoolde vakarbeiders. Door COMETT is het leggen van contacten met universiteiten en bedrijven in heel Europa in een stroomversnelling geraakt; er in grote mate toe bijgedragen dat universiteiten zijn gaan beseffen dat zij hun onderwijs, opleiding en onderzoek aan het bedrijfsleven moeten verhandelen; het bedrijfsleven zich meer bewust geworden van de voordelen van het aannemen van academici; een kwaliteitsverbetering opgetreden en zijn ontwikkelingen versneld, met name in de aquicultuur en de visserij. is IJsland er maar één SOUO. Dit SOUO In heeft scholingsbehoeften geanalyseerd, alsmede cursussen ontwikkeld en te voorzien. Ook heeft het gegeven om conferenties over de relaties tussen hoger onderwijs en industrie gepromoot. in deze behoeften 2. 2 Verwoorden van de Dit is met name het geval geweest in de visindustrie. scholingsbehoeften van bedrijven 208 IS NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA IJSLAND Onderwerp Samenvatting van antwoorden 2. 3 Bevorderen van transnationale visie bij partners IJsland is altijd erg internationaal georiënteerd geweest, ook met betrekking tot technisch onderwijs en opleiding, waarvoor men van oudsher naar het buitenland gaat. COMETT heeft gefungeerd als een kanaal voor deze "kant-en-klaar-markt". 2. 4 Bijdrage van sectoriële SOUO-netwerken IJsland heeft maar één regionale SOUO, die zich richt op de visserij- en visindustrie. 2. 5 Belangrijkste sterke en Sterke punten: Deelname en zwakke punten van SOUO's beroepsorganisaties, die een directe toegang hebben tot bedrijven, en de sterke morele en financiële steun van de universiteit van in de Lid-Staat IJsland. Zwakke punten: Geen rechtstreeks contact met bedrijven en een heel onzekere financiële basis. industriebonden van de 3. 1 Bijdrage van mobiliteitsacties aan vernieuwingen in de samenwerking tussen universiteit en onderneming Moeilijk te beoordelen, 3. 2 Wijziging van beleid en praktijken ter vereenvoudiging van uitwisselingen IJslandse universiteiten en ondernemingen formaliseren hun beleid en praktijken pas na een lange proefperiode. Zij staan positief tegenover COMETT maar hebben nog geen mechanismen geformaliseerd. 4. 1 Creëren van innovatieve manieren van samenwerken bij ontwikkelen van opleidingscursussen In het kader van COMETT is er een begin gemaakt met de gewoonte om eerst TNA te verrichten en vervolgens te praten over de wijze waarop het beste in de geconstateerde behoeften kan worden voorzien; een andere innovatie betreft de uitgebreide voorbereiding van opleidingsprogramma's van hoge kwaliteit met medewerking van internationale deskundigen uit de universitaire wereld en topmensen uit het bedrijfsleven. 4. 2 Bijdrage aan verbetering van het aanbod van technologische opleidingen Er zijn opleidingscursussen van hoge kwaliteit ontwikkeld, maar het ontbrak aan voldoende cursussen en er is onvoldoende gebruik gemaakt van nieuwe leersystemen. Ook de opleiding van opleiders is benadrukt. 4. 3 Aanvulling/versterking van nationale opleidingsinitiatieven COMETT heeft meer gedaan dan het simpelweg completeren van bestaande opleidingen: het heeft aan die opleidingen door TNA, een hoogwaardige cursusvoorbereiding en de opleiding van opleiders, een nieuwe dimensie toegevoegd. 4. 4 Overige opmerkingen institutionele en De universiteiten, alsmede het ontbreken van postdoctorale opleidingen tot 1991, heeft de mogelijkheid tot samenwerken beperkt. onderzoeksinstituten scheiding van 209 L NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA LUXEMBURG Onderwerp Samenvatting van antwoorden 1. ] Stimuleren van de discussie Betrekkingen tussen het hoger onderwijs en de industrie waren er al vóór COMETT. Maar COMETT heeft op deze betrekkingen een indirect, katalytisch effect gehad. Het programma heeft de aandacht gevestigd op het belang van transnationale samenwerking. 1. 2 Bevorderen van betrekkingen tussen universiteit en onderneming COMETT wordt beter bekend. Het goede beheer van het programma heeft bedrijven aangemoedigd om ook deel te nemen in andere communautaire programma's. 1. 3 Invloed op beleidsformulering 1. 4 Banden/synergie met nationale/regionale programma's 1. 5 Algehele impact van COMETT Via COMETT-activiteiten is de aandacht gevestigd op het ontbreken van een nationale coördinatie op het terrein van de samenwerking tussen nationale bedrijven en buitenlandse universiteiten en is de ontwikkeling van gezamenlijke acties in de regio Sarr-Lor-Lux gestimuleerd. Het SOUO heeft het QUALIF-programma ondersteund, een programma betreffende kwaliteitsbeheer van informaticaprojecten waaraan bedrijven en nationale instanties deelnemen. COMETT heeft een concrete, initiërende rol gespeeld bij de ontwikkeling van SITec tot een platform voor nieuwe technieken in intensieve cursussen binnen het CRP-Henri Tudor. Het SOUO heeft instanties voor technische innovatie die op de een of andere manier geïnteresseerd zijn in opleidingskwesties, bij elkaar gebracht. 2. 1 Bijdrage van SOUO- netwerken Luxemburg heeft slechts één regionale SOUO, die het hele land bestrijkt. 2. 2 Verwoorden van Ja, er zijn sectoriële TNA-studies verricht, scholingsbehoeften van bedrijven 2. 3 Bevorderen van transnationale visie bij partners 2. 4 Bijdrage van sectoriële SOUO-netwerken Ja, door cursussen een internationale dimensie te geven en bedrijven attent te maken op de Europese dimensie van O&O en opleiding, Er zijn geen sectoriële SOUO's. 2. 5 Belangrijkste sterke en Sterke punten: Tot de deelnemers behoorden onder meer zwakke punten van SOUO's beroepsorganisaties, hetgeen de geloofwaardigheid heeft vergroot en het gemakkelijk heeft gemaakt om bedrijven te benaderen. Andere in de Lid-Staat deelnemers waren het ITS, het CU en de CRP's. Alle deelnemers waren actief in nationale en communautaire O&O-programma's, waardoor het SOUO in staat is geweest opleiding en onderzoek aan elkaar koppelen. 3. 1 Bijdrage van mobiliteitsacties aan vernieuwingen in de samenwerking tussen universiteit en onderneming | Via COMETT zijn banden gesmeed tussen het hoger onderwijs en de industrie. Voor KMO's was het vaak de eerste kennismaking met een Europees programma en een aanmoediging om ook in O&O- programma's te participeren. 210 L NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA Onderwerp Samenvatting van antwoorden LUXEMBURG 3. 2 Wijziging van beleid en praktijken ter vereenvoudiging van uitwisselingen 4. 1 Creëren van innovatieve manieren van samenwerken bij ontwikkelen van opleidingscursussen Het uitzenden van studenten en personeel naar bedrijven gebeurt nu op een meer systematische wijze, Ja. Met name de ontwikkeling van SITec tot een platform voor korte intensieve cursussen. 4. 2 Bijdrage van verbetering van het aanbod van technologische opleidingen In het kader van COMETT heeft zowel het CRC-CU als de Chambres de Metiers korte intensieve cursussen voor het bedrijfsleven ontwikkeld; laatstgenoemde vooral voor KMO's. 4. 3 Aanvulling/versterking van Het hoger onderwijs wordt momenteel hervormd en uitgebreid. De verwachting is dat LEONARDO na voltooiing van deze hervorming de nationale opleidingsinitiatieven zelfs nog meer zal completeren. nationale opleidingsprodukten 4. 4 Overige opmerkingen Luxemburg heeft maar twee instellingen voor hoger onderwijs, het Institut Superieur de Technologie (1ST) en het Centre Universitaire du Luxembourg (CUL), waardoor bedrijven ertoe neigen om voor samenwerking met hoger-onderwijsinstellingen de blik naar het buitenland richten. Sinds de economische problemen van 1992 zijn studenten meer geïnteresseerd geraakt in stages en bedrijven voorzichtiger over hun relevantie. 50% van de arbeidskrachten komt uit het buitenland. Pas vanaf de oprichting van het Centres de Recherche Publics (CRP) in 1987 zijn er opleidingen voor nieuwe en hoogwaardige technologie gekomen. NL 1 NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA Onderwerp Samenvatting van antwoorden NEDERLAND 1. 1 Stimuleren van de discussie COMETT heeft op geen enkel moment een belangrijke rol gespeeld in enige nationale discussie over de samenwerking tussen het hoger onderwijs en de industrie. De oorzaak hiervan is het bescheiden budget waarover het programma beschikt en de rijke traditie van post-tertiair permanent onderwijs voor het bedrijfsleven. Een andere oorzaak is het feit dat er al voor de start van COMETT uitgebreide en tussen universiteiten, contacten waren ondernemingen. Bovendien veelomvattend maatregelenpakket voor de ontwikkeling en verspreiding van nieuwe technologieën, met name onder de KMO's. hogescholen een er is 1. 2 Bevorderen van betrekkingen tussen universiteit en onderneming COMETT vervult niet zozeer een ondersteunde functie. leidende als wel een 211 NL 1 NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA Onderwerp Samenvatting van antwoorden NEDERLAND 1. 3 Invloed op beleidsformulering 1. 4 Banden/synergie met nationale/regionale programma's 1. 5 Algehele impact van COMETT Tot zover nog geen. Het programma heeft nog niet geresulteerd in de formulering van nieuwe nationale of regionale beleidsplannen en evenmin zijn er banden gesmeed met complementaire nationale of regionale programma's. Wel heeft het ministerie steun verleend aan de SOUO's. Gering, vanwege de reeds ontwikkelde structuren tussen het hoger onderwijs en de industrie en vanwege de bescheiden financiële middelen. Maar het programma heeft opleidingen wel een Europese dimensie gegeven. 2. 1 Bijdrage van regionale SOUO-netwerken De ervaring waarover de SOUO's beschikken is nog steeds gering en varieert per SOUO. 2. 2 Verwoorden van scholingsbehoeften 2. 3 Bevorderen van transnationale visie bij partners De "ronde tafels" zijn bijzonder nuttig geweest. Er is niet altijd TNA verricht. Met name bij de hogescholen. Bij de universiteiten was het meer een kwestie van coördinatie van reeds bestaande activiteiten, 2. 4 Bijdrage van sectoriële SOUO-netwerken Lijken succesvol te zijn als zij zijn voortgekomen uit een bestaande samenwerking. 2. 5 Belangrijkste sterke en zwakke punten van SOUO's in Lid-Staten 3. 1 Bijdrage van overheden provinciale organisaties, Sterke punten: Regionale SOUO's - nauwe betrekkingen met andere en intermediaire ondernemingen; concrete en zichtbare resultaten van internationale samenwerking; kennis over de wijze waarop van deskundigheid en vaardigheid die elders in Europa voorhanden is, gebruik kan worden gemaakt. Sectoriële SOUO's - Toevoegen van een internationale dimensie - Andere sterke punten zijn onder meer het supranationale karakter van COMETT en de banden met de Commissie, alsmede de positieve neveneffecten voor andere programma's en activiteiten. Zwakke punten: onvoldoende financiële middelen voor activiteiten; te grote regio's; industriële partners zijn onvoldoende geëngageerd; industrie heeft snel personeelsverloop; moeilijkheden bij het leggen van contacten met ondernemingen, meer dan bij de regionale SOUO's. te weinig kennis van COMETT; mobiliteitsacties aan vernieuwingen in de samenwerking tussen universiteit en onderneming SOUO's, daarentegen, hebben veel minder innovaties plaatsgehad. "lokale samen met Eén SOUO heeft strategiecomités" opgericht te houden op teneinde uitwisselingen en de inhoud van cursussen te beïnvloeden. In dit geval zijn cursussen en uitwisselingen geïntegreerd. Bij andere partnerbedrij ven toezicht 3. 2 Wijziging van beleid en praktijken ter vereenvoudiging van uitwisselingen Er wordt nu meer aandacht besteed aan praktische zaken als huisvesting, het structureren van contacten (een beleid om in netwerken samen te werken in plaats van informele contacten te onderhouden) en het plan om het stageproject van een student te integreren in de activiteiten van het desbetreffende bedrijf, enz. 212 NL | NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA NEDERLAND Onderwerp Samenvatting van antwoorden 4. 1 Creëren van innovatieve manieren van samenwerken bij ontwikkelen van opleidingscursussen COMETT heeft een aantal cursusactiviteiten geïnternationaliseerd en ertoe bijgedragen dat opleiders meer op internationaal niveau zijn gaan opleiden. De betrokkenheid van ondernemingen heeft ertoe geleid dat bij de ontwikkeling van cursussen meer rekening wordt gehouden met de wensen van de afnemers. 4. 2 Bijdrage aan verbetering van het aanbod van technologische opleidingen heeft geleid ideeën zijn Europese een tot De van uitwisseling kwaliteitsgaranties kwaliteitsverbetering. Er ontwikkeld door te verhinderen dat er tussen de verschillende universiteiten te grote discrepanties optreden en een leerplan vast te stellen dat in essentie bij alle universiteiten gelijk is (dat de grondslag vormt voor uitwisselingen). Er zijn inspecteurs benoemd die toezicht moeten houden op de kwaliteit van opleidingen. De verscheidenheid aan beschikbare cursussen is toegenomen, zowel in Nederland als in Europa in zijn geheel, en er wordt een grotere verscheidenheid aan leersystemen gebruikt. 4. 3 Aanvulling/versterking van Dit is bereikt door opleidingsactiviteiten een internationaler karakter te geven en de belangstelling en deelname van KMO's te vergroten, nationale opleidingsinitiatieven 4. 4 Overige opmerkingen Oproep tot het vereenvoudigen van regels en procedures met betrekking tot de mobiliteitsprojecten. Sancties en eindrapportages zouden de efficiëntie van het programma eveneens kunnen vergroten. tot een betere coördinatie van de communautaire Oproep programma's voor technisch onderwijs en opleiding waarvan in het kader van veel EU-programma's gebruik kan worden gemaakt. De strikte scheiding tussen hoger onderwijs / COMETT en hoger beroepsonderwijs wordt als onproduktief beschouwd. De Nederlandse delegatie gaf te kennen dat haar evaluatie identiek zou zijn aan die van 1993. Van deze laatste evaluatie, en van het stuk "Comments for 1994 to be added to those given for 1993", is hier gebruik gemaakt. N NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA NOORWEGEN Onderwerp Samenvatting van antwoorden 1. 1 Stimuleren van de discussie De discussie over de samenwerking tussen universiteiten en ondernemingen is weliswaar geleidelijk geïntensiveerd, maar het zou overdreven zijn te zeggen dat COMETT aan deze discussie iets heeft bijgedragen. De discussie was namelijk al in volle gang. Desalniettemin heeft COMETT een aantal tastbare resultaten gehad in de vorm van talrijke nieuwe samenwerkingsverbanden tussen het hoger onderwijs en het bedrijfsleven. 213 N | NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA Onderwerp Samenvatting van antwoorden NOORWEGEN 1. 2 Bevorderen van de betrekkingen tussen universiteit en onderneming 1. 3 Invloed op beleidsformulering 1. 4 Banden/synergie met nationale/regionale programma's Ja, tal van nieuwe samenwerkingsverbanden, Niet groot op nationaal maar wel op regionaal niveau, interne samenwerking OP nationaal niveau: In het witboek betreffende hoger onderwijs van 1991 wordt zowel gepleit voor een nauwere tussen de onderwijsinstellingen in een geïntegreerd "Noors netwerk", als voor samenwerking met buitenlandse instellingen, maar er is geen nationaal programma gekomen. De Noorse onderzoeksraden hebben programma's die gericht zijn op technologieoverdracht tussen universiteiten en ondernemingen. Het ministerie van Industrie streeft naar een betere samenwerking tussen onderzoeksinstituten en universiteiten. Het Noorse "Lange-termijnplan" 1994-97 streeft naar de overdracht van beschikbare technologie en deskundigheid naar bedrijven alsmede naar het in sneller tempo vergroten en up-to-date maken van technische en professionele vaardigheden. In de nationale begroting voor 1993 wordt opgemerkt dat de internationale samenwerking op het gebied van hoger onderwijs moet worden vergroot, waaronder begrepen de deelname in internationale onderwijsprogramma's. Er was zodoende een grote overeenkomst tussen de doelstellingen van het COMETT-programma en nationale doelstellingen. OP regionaal niveau: De rol van COMETT in de ontwikkeling en tenuitvoerlegging van regionale en provinciale strategische plannen in Noorwegen moet worden beklemtoond. In die gevallen waarin deze plannen al voorbereid waren, zoals in w e s t - N o o r w e g e n, is C O M E TT implementatieinstrument geworden. In andere gevallen, wanneer plannen nog in de voorbereidingsfase zijn, worden COMETT- doelstellingen als uitgangspunt bij het ontwerp gehanteerd. b e l a n g r i jk een 1. 5 Algehele impact van COMETT Deelname aan COMETT heeft aan technologieoverdracht en opleiding een Europese dimensie gegeven. Zonder COMETT zou een dergelijke dimensie ontbroken hebben of zou er intensief aan moeten zijn gewerkt, gebruikmakend van nationale middelen en op basis van strikt nationale maatstaven, wat nauwelijks een optimaal vertrekpunt kan worden genoemd voor het ontwikkelen van een internationaal samenwerkingsprogramma. 214 N 1 NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA Onderwerp Samenvatting van antwoorden NOORWEGEN 2. 1 Bijdrage van regionale SOUO-netwerken Zij hebben de regionale samenwerking tussen regionale bedrijven en gevestigde instellingen voor onderwijs en opleiding bevorderd. Zij hebben een Europese dimensie gegeven aan de traditionele samenwerking tussen universiteiten en het bedrijfsleven alsmede aan het permanent onderwijs dat door de universiteiten wordt verzorgd. Zij hebben met behulp van technische vakbladen en nieuwsbrieven alsmede door jaarlijkse conferenties over technische vaardigheden, een nationaal netwerk voor de distributie van informatie opgezet. studentenstages Ook hebben zij cursussen ontwikkeld georganiseerd. Zij zijn zich steeds minder met samenwerking op opleidingsgebied en steeds meer met O&O-projecten bezig gaan houden en hebben sectoriële activiteiten ontwikkeld. en 2. 2 Verwoorden van de scholingsbehoeften van bedrijven De activiteiten van het SOUO varieerden van rechtstreekse TNA gevolgd door cursusontwikkeling tot, zoals een van de SOUO's het omschreef, "het helpen van bedrijven om zichzelf te helpen". 2. 3 Bevorderen van transnationale visie bij partners Alle SOUO's hebben op dit punt grote successen geboekt. Sectoriële SOUO's hebben vanaf het begin een transnationaal karakter gehad, Maar ook de regionale SOUO's waren succesvol. 2. 4 Bijdrage van sectoriële SOUO-netwerken 2. 5 Belangrijkste sterke en zwakke punten van SOUO's in Lid-Staat 3. 1 Bijdrage aan mobiliteitsacties aan vernieuwingen in de samenwerking tussen universiteit en onderneming 3. 2 Wijziging van beleid en praktijken ter vereenvoudiging van uitwisselingen De twee sectoriële SOUO's waren gevestigd in het Noorse instituut voor technologie (NTH) in Trondheim en hadden zeer nauwe banden met SINTEF, het grote instituut voor contractonderzoek dat eveneens in het NTH is gevestigd. De SOUO's hebben bijgedragen internationalisering van het karakter en de aan de verdere complex middels activiteiten van dit groot internationale TNA, korte intensieve cursussen en uitwisselingen van studenten en personeel en hebben deze activiteiten uitgebreid tot de ontwikkeling van bredere O&O-projecten buiten COMETT. technologisch Sterke punten: Het sterke Europese netwerk dat is ontwikkeld. De steun van de Noorse regering en regionale autoriteiten. De actieve steun van het NTH aan drie van de SOUO's. De actieve steun en deelname van de Noorse vereniging van officieel erkende ingenieurs (NIF) en de federatie van Noorse technische industrieën (TBL). Zwakke punten: Onderschatting van de voorwaarden voor communautaire steun. Mobiliteitsacties zijn door partners in grotere COMETT- en andere projecten zowel gebruikt als een middel om samenwerking te versterken als om samenwerking uit te breiden, facto toegekend. Overeenkomsten met bureaus Werk- en verblijfsvergunningen voor COMETT-studenten worden de voor studentenhuisvesting hebben het voor buitenlandse studenten die in Noorwegen stage komen lopen een stuk gemakkelijker gemaakt om huisvesting te vinden. Met universiteiten is overeengekomen dat COMETT-studenten volledige studentenrechten hebben (goedkoper reizen, studentenactiviteiten, enz. ) De TBL heeft haar leden aanbevolen stagiaires te plaatsen. De praktijken betreffende studentenstages zijn verbeterd. 215 N NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA NOORWEGEN Onderwerp Samenvatting van antwoorden 4. 1 Creëren van innovatieve manieren van samenwerken bij ontwikkelen van opleidingscursussen Van begin af aan zijn cursussen voor een Europees publiek en met een Europese dimensie ontwikkeld. Sommige cursussen zijn voortgekomen uit andere EU-investeringen (bijv. ESPRIT II). Bij de opleidingen wordt intensief gebruik gemaakt van nieuwe technieken, softwarepakketten en simulatieapparatuur. COMETT-activiteiten waren zowel een praktisch instrument als een katalysator. 4. 2 Bijdrage aan verbetering van het aanbod van technologische opleidingen De nadruk heeft gelegen op kwaliteitsverbetering. Via COMETT zijn een aantal "kwaliteitspartners" bij de ontwikkeling van cursussen betrokken, die anders in Noorwegen niet beschikbaar zouden zijn geweest. 4. 3 Aanvulling/versterking van Door de grote overeenkomst tussen de doelstellingen van COMETT en nationale doelstellingen op het terrein van technologieoverdracht en opleiding was men verzekerd van complementariteit. nationale opleidingsinitiatieven 4. 4 Overige opmerkingen interne samenwerking In het witboek betreffende hoger onderwijs van 1991 wordt zowel tussen de gepleit voor een nauwere onderwijsinstellingen in een geïntegreerd "Noors netwerk", als voor samenwerking met buitenlandse instellingen, maar er is geen nationaal programma gekomen. De Noorse onderzoeksraden hebben programma's die gericht zijn op technologieoverdracht tussen universiteiten en ondernemingen. Het ministerie van Industrie streeft naar een betere samenwerking tussen onderzoeksinstituten en universiteiten. P NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA PORTUGAL Onderwerp Samenvatting van antwoorden 1. 1 Stimuleren van de discussie Doordat via COMETT nieuwe ideeën zijn ontwikkeld en suggesties zijn gedaan en het programma mensen bewuster heeft gemaakt van het belang van technologieoverdracht, heeft het tot op zekere hoogte bijgedragen aan stimulering van de discussie. 1. 2 Bevorderen van betrekkingen tussen universiteit en onderneming COMETT heeft bijgedragen aan de verbetering van nationale en internationale contacten tussen universiteiten en ondernemingen op het gebied van opleiding en technologieoverdracht. 1. 3 Invloed op beleidsformulering Van cruciaal belang voor het succes van COMETT in Portugal is de oprichting geweest van het COMETT-informatiebureau in het Conselho para a Cooperaçâo Ensino Superior Empresa (CESE - het bureau dat belast is met het doen van voorstellen over de procedures die gehanteerd moeten worden en het beleid dat gevolgd moet worden om te komen tot een betere samenwerking tussen hoger onderwijs en industrie). Voorgesteld is om een soortgelijke samenwerking tussen hoger onderwijs en industrie ook te integreren in andere nationale programma's die zijn ontwikkeld op basis van de ervaringen met COMETT. 216 P 1 NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA Onderwerp Samenvatting van antwoorden PORTUGAL 1. 4 Banden/synergie met nationale/regionale programma's 1. 5 Algehele impact van COMETT 2. 1 Bijdrage van regionale SOUO-netwerken 2. 2 Verwoorden van de scholingsbehoeften 2. 3 Bevorderen van transnationale visie bij partners 2. 4 Bijdrage van sectoriële SOUO-netwerken Het CESE heeft de aanbeveling gedaan COMETT overheidssteun te verlenen voor het realiseren van een betere synergie met nationale programma's. Evenals COMETT heeft ook het CESE elk jaar een grote conferentie over de samenwerking hoger onderwijs - onderneming georganiseerd. Ook hebben COMETT-activiteiten het CESE geïnspireerd tot de lancering van een nationaal programma dat academici de mogelijkheid biedt van een opleidingsstage in een onderneming of organisatie in een andere EU- of EVA-staat. Het zal daarbij gebruik maken van de informatie en vaardigheden die zijn opgedaan met het COMETT-programma. Bepaalde al vóór COMETT opgerichte consortia voor O&O en technologieoverdracht hebben hun activiteiten uitgebreid tot opleiding. De oprichting van platforms voor de samenwerking hoger onderwijs - industrie op het gebied van technische opleiding. De cursusopzet. Een innovatieve dialoog tussen universiteiten en ondernemingen die resulteert in "op maat gemaakte" cursussen. transnationale stages bij bedrijven integratie van in de De bijdrage is geweest 1) de ontwikkeling van regionale platforms voor de samenwerking tussen universiteiten en het bedrijfsleven (die echter gedomineerd worden door universiteiten), 2) de toevoeging van een internationale dimensie aan deze platforms, die daarvoor heel zwak was, 3) de uitbreiding van activiteiten tot andere communautaire en nationale programma's (PEDIP, PRODEP, enz. ). Twee SOUO's zijn met regionale autoriteiten gaan samenwerken op het gebied van regionale ontwikkeling. Eén SOUO heeft in de hele regio die het bestrijkt centra voor technologieoverdracht opgericht. aan COMETT-steun opleidingsvaardigheden bij met name KMO's levert op dit punt een nuttige bijdrage. onderzoek behoefte voor naar de De SOUO's die in het kader van COMETT zijn opgezet, hebben de banden met buitenlandse universiteiten en ondernemingen versterkt en pp die manier nieuwe partners voor O&O en opleiding verschaft. Bedrijven konden dankzij COMETT internationale contacten leggen en kregen via het programma toegang tot nieuwe markten en andere communautaire programma's. Bedrijven, met name KMO's, dragen echter slechts in zeer geringe mate bij aan de ontwikkeling van programma's. De zes sectoriële SOUO's (textiel, landbouwindustrie, mijnbouw, telecommunicatie, biotechnologie) hebben onder andere cursussen, opleidingsprodukten, boeken en adresboeken geproduceerd, alsmede studentenuitwisselingen de banden met georganiseerd ondernemingen en organisaties in heel Europa versterkt. en 217 P 1 NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA Onderwerp Samenvatting van antwoorden PORTUGAL 2. 5 Belangrijkste sterke en zwakke punten van SOUO's De ontwikkeling in Lid-Staten een van Sterke punten: De transnationale dimensie van SOUO-activiteiten. beheersstructuur. professionele in internationale opleidingen op het gebied van Specialisatie technologie. Zwakke punten: De SOUO's zijn nog steeds grotendeels afhankelijk van onzekere financiële steun. De meeste sectoriële SOUO's hebben een onduidelijke juridische status. Men beseft en erkent te weinig welke mogelijkheden de SOUO's hebben met betrekking tot de nieuwe communautaire onderwijs- en opleidingsprogramma's. 3. 1 Bijdrage van Zij hebben de belangstelling onder studenten voor buitenlandse mobiliteitsacties aan stages vergroot, aan studentenopleiding een Europese dimensie vernieuwingen in de gegeven en bijgedragen aan de ontwikkeling van een netwerk voor tussen universiteiten en ondernemingen, samenwerking tussen technologieoverdracht universiteit en onderneming Studentenstages worden door de universiteiten echter nog steeds onvoldoende en ondernemingen nog steeds onvoldoende daadwerkelijk toezicht op opleidingsactiviteiten. Stafdetachering, en met name de detachering van personeel van ondernemingen naar universiteiten, is nog steeds moeilijk vanwege de problemen die ondernemingen ondervinden om voor de opleidingsbehoeften van hun personeel de juiste universitaire opleidingsmethoden te vinden, alsmede vanwege de lange duur van de detachering. erkend. Evenzeer universiteiten houden 3. 2 Wijziging van beleid en praktijken ter vereenvoudiging van uitwisselingen 4. 1 Creëren van innovatieve manieren van samenwerken bij ontwikkelen van opleidingscursussen 4. 2 Bijdrage aan verbetering van het aanbod van technologische opleidingen studentenuitwisselingen. Bovendien Weinig. Het is nodig dat universiteiten in een grotere mate participeren en meer verantwoordelijkheid nemen bij het organiseren van is een consequente erkenning van opleidingsperioden bij buitenlandse ondernemingen vereist, zowel in structureel opzicht als met betrekking tot het leerplan. Een versterking van de transnationale ontwikkeling van en deelname aan opleidingsactiviteiten. Zowel een kwalitatieve als een kwantitatieve verbetering van de op markt beschikbare opleidingsprodukten. De resultaten hiervan zijn echter beperkt vanwege de geringe vraag (en aanbod) in Portugal naar opleiding op technologisch gebied. 4. 3 Aanvulling/versterking van Hoewel de effecten beperkt waren, zullen de uiteindelijke resultaten afhangen van de mate van synergie en complementariteit van specifieke COMETT-projecten met nationale, regionale en lokale programma's. nationale opleidingsinitiatieven 4. 4 Overige opmerkingen 218 SW | NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA ZWEDEN Onderwerp Samenvatting van antwoorden 1. 1 Stimuleren van de discussie Op nationaal niveau was de invloed marginaal, op regionaal en lokaal niveau was er enige invloed. Het programma is klein. Bovendien was er sprake van een economische depressie. 1. 2 Bevorderen van betrekkingen tussen universiteit en onderneming 1. 3 Invloed op beleidsformulering 1. 4 Banden/synergie met nationale/regionale programma's 1. 5 Algehele impact van COMETT 2. 1 Bijdrage van regionale SOUO-netwerken 2. 2 Verwoorden van scholingsbehoeften van bedrijven In geringe mate, uitgezonderd wat de direct betrokkenen betreft, Universiteiten beschikten al over sterke units voor permanent onderwijs. Dat de internationale betrekkingen van Zweedse universiteiten en ondernemingen werden bevorderd, is echter te danken aan COMETT. Geen invloed op nationaal niveau, enige op regionaal niveau, In beperkte mate. Enige synergie tussen universitaire programma's voor permanent onderwijs en SOUO-activiteiten. De algehele impact is gering geweest. Het echte succes, met name voor KMO's, waren de activiteiten uit Categorie C. De opgezette netwerken zullen gebruikt worden voor andere projecten. COMETT heeft tevens de kennis over de EU vergroot. De bijdrage buiten de groep van direct betrokken ondernemingen is gering geweest. De SOUO's hadden een en universiteiten identiteitscrisis. Tot de indirecte bijdrage heeft behoord: informatieverspreiding; meer marketing voor technologie & opleiding; Europees platform voor samenwerking en het uitoefenen van politieke druk (sectorieel). De meeste SOUO's hebben daartoe pogingen ondernomen. Er zijn op dit terrein echter tal van organisaties actief. 2. 3 Bevorderen van Ja, tot op zekere hoogte, voornamelijk middels demonstratie, transnationale visie bij partners 2. 4 Bijdrage van sectoriële SOUO-netwerken Vrij gering, uitgezonderd de effecten van verstrekte cursussen en studentenstages. Maar zij hebben goed gefunctioneerd. 2. 5 Belangrijkste sterke en Sterke punten waren de toewijding van de SOUO-medewerkers en zwakke punten van SOUO's de vaardigheid om in een transeuropees kader te werken en andere in Lid-Staten programma's te ondersteunen. Zwakke punten waren de geringe betrokkenheid van het bedrijfsleven, vooral van de zijde van de KMO's, en de interregionale overdracht van ervaring. 3. 1 Bijdrage van mobiliteitsacties aan vernieuwingen in de samenwerking tussen universiteit en onderneming Neen, met betrekking tot studentenstages is er niets wezenlijks veranderd. Van de mogelijkheid is nauwelijks gebruik gemaakt, tot personeelsuitwisseling 219 SW | NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA Onderwerp Samenvatting van antwoorden ZWEDEN 3. 2 Wijziging van beleid en praktijken ter vereenvoudiging van uitwisselingen 4. 1 Creëren van innovatieve manieren van samenwerken bij ontwikkelen van cursussen Meer aandacht voor het vinden van stageplaatsen in grotere ondernemingen. Sommige van die ondernemingen hebben COMETT gebruikt voor het testen van potentiële werknemers in buitenlandse dochtermaatschappijen. Sommige KMO's hebben voor het eerst kennis gemaakt met buitenlandse studenten. Meer aandacht voor culturele verschillen. Het Zweedse ministerie van Buitenlandse Zaken heeft toestemming gegeven voor een snelle/vereenvoudigde procedure met betrekking tot aanvragen voor werk- en verblijfsvergunningen. Marginaal. Innovatief waren de voorbereidende werkdiscussies en 1. onderhandelingen rond de aanvraag en de formulering van de "order" aan de universiteitsdocenten. Aan het overige is niets veranderd. 2. Bij sectoriële SOUO's is de invloed van bedrijfstakken op de ontwikkeling van opleidingen groter geweest. 3. Er informatietechnologie opgezet (aanvankelijk bedoeld voor het zoeken van informatie en partners) dat gebruikt zal worden voor scholing op de werkplek. is een netwerk voor 4. 2 Bijdrage aan verbetering van het aanbod van technologische opleidingen Marginaal. Maar kwaliteitscontrole is een belangrijke kwestie geworden, aangezien cursussen door verschillende docenten in verschillende landen moeten worden gegeven. 4. 3 Aanvulling/versterking van Marginaal, nationale opleidingsinitiatieven 4. 4 Overige opmerkingen COMETT was te kort operationeel om het te kunnen beoordelen. De omvang van het programma was te klein om een grote impact te kunnen hebben. Wellicht dat het noodzakelijk is een duidelijker onderscheid te maken tussen de twee typen SOUO's. Zo zouden sectoriële SOUO's zich bijvoorbeeld kunnen specialiseren in het ontwikkelen van cursussen en de levering aan regionale SOUO's, die dan de vraag op plaatselijk niveau organiseren. Ontwikkelde cursussen worden slechts zelden opnieuw gebruikt. Het SOUO-netwerk moet worden behouden en verbeterd. 220 SF 1 NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA FINLAND Onderwerp Samenvatting van antwoorden 1. 1 Stimuleren van de discussie Omdat er in Finland bij hoger onderwijs en bedrijfsleven een sterke traditie is van samenwerking, personeelsuitwisseling en stages, heeft COMETT op regionaal en nationaal niveau geen belangrijke invloed gehad op de discussie over de betrekkingen tussen hoger onderwijs en industrie en evenmin op de beleidsontwikkeling. De transnationale niveau. innovatieve effecten hebben zich voorgedaan op het 1. 2 Bevorderen van betrekkingen tussen universiteit en onderneming De gevestigde traditie van samenwerking tussen universiteiten en ondernemingen vormde een goed uitgangspunt voor implementatie van het programma. Er zijn op Europees niveau ervaringen opgedaan. 1. 3 Invloed op beleidsformulering 1. 4 Banden/synergie met nationale/regionale programma's 1. 5 Algehele impact van COMETT Regionale en nationale beleidmakers waren zich reeds vóór COMETT bewust van het belang van goede betrekkingen tussen hoger onderwijs en industrie. Er was een sterke synergie met het nationaal programma om de transnationale activiteiten van de instituten voor technologie te vergroten. Twee derde van de Ba-studenten was afkomstig van dergelijke instituten. Het ministerie van Onderwijs heeft speciale premies verstrekt aan universiteiten die meer transnationale activiteiten ondernamen. Deelname in COMETT is nu een van de criteria voor dergelijke premies. Ervaring in het samenwerken in Europees verband, zowel bij autoriteiten als bij aan het programma deelnemende organisaties. Een solide basis van succesvolle participatie in een communautair programma als grondslag voor toekomstige werkzaamheden. 2. 1 Bijdrage van regionale SOUO-netwerken Zij hebben de kloof overbrugd tussen Brussel en deelnemende Finse organisaties, met name voor ondernemingen. 2. 2 Verwoorden van de scholingsbehoeften van bedrijven 2. 3 Bevorderen van transnationale visie bij partners Alle SOUO's hebben de behoefte aan vaardigheden geanalyseerd (SNA), hetgeen resulteerde in het ontwerpen van nieuwe projecten, internationale Zij hebben en ondersteund en heel vaak van een nationaal project een Europees project gemaakt. samenwerking gestimuleerd 2. 4 Bijdrage van sectoriële SOUO-netwerken De twee sectoriële SOUO's hebben een zichtbare invloed gehad op opleidingen in hun respectieve sectoren. 2. 5 Belangrijkste sterke en Sterke punten: Nauwe samenwerking tussen SOUO's onderling en zwakke punten van SOUO's met het COMETT-informatiecentrum; aanvullende fondsen voor in Lid-Staat SOUO's ter voorbereiding van LEONARDO. Zwakke punten: Geen volledige dekking van het land; de economische recessie heeft de uitbreiding van het aantal industriële partners beperkt. Omdat COMETT het enige programma was de SOUO's waarin Finland noodgedwongen hoofdzakelijk gebruik van COMETT. deelnemen, maakten kon 221 SF NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA _^ FINLAND Onderwerp Samenvatting van antwoorden 3. 1 Bijdrage van mobiliteitsacties aan vernieuwingen in de samenwerking tussen universiteit en onderneming Finland kent een lange traditie van buitenlandse studentenstages. COMETT heeft derhalve niet zozeer een volledige innovatie als wel een nieuw kanaal verschaft. Toch was COMETT met name voor de instituten voor technologie een efficiënt instrument om het aantal hoogwaardige stages te vergroten. Uitwisselingen van deskundigen (Bc) zijn weliswaar niet nieuw maar worden toch beschouwd als een van de nuttigste COMETT- activiteiten. In 1994 was Finland van de landen die deelnamen in COMETT het land met de op één na meeste uitzendingen! 3. 2 Wijziging van beleid en praktijken ter vereenvoudiging van uitwisselingen 4. 1 Creëren van innovatieve manieren van samenwerken bij ontwikkelen van opleidingscursussen 4. 2 Bijdrage aan verbetering van het aanbod van technologische opleidingen 4. 3 Aanvulling/versterking van nationale opleidingsinitiatieven 4. 4 Overige opmerkingen om meer aangemoedigd Het gedecentraliseerde karakter van COMETT heeft individuele functionarissen in universiteiten die belast zijn met internationale en kwesties, verantwoordelijkheid te nemen met betrekking tot het organiseren van stages, iets wat vóór COMETT voor het grootste deel centraal werd geregeld. Ondernemingen stagiaires aanvankelijk als een gunst maar beseffen nu welke waarde zij hebben voor het bedrijf. plaatsen van beschouwden initiatieven het Vanwege het kleine aantal projecten waren de resultaten van COMETT op nationaal niveau beperkt. Cursussen die anders een zuiver nationaal karakter zouden hebben gehad, zijn door COMETT echter "geëuropeaniseerd". Om buitenlandse deelname mogelijk te maken, zijn cursussen in het Engels gegeven. De geproduceerde opleidingsprodukten werden door het bedrijfsleven als nuttig beschouwd. COMETT heeft effectief bijgedragen aan een grotere Europese samenwerking en is een hulpmiddel geweest bij het leggen van nieuwe contacten en het tot stand brengen van nieuwe vormen van samenwerking. 222 UK | NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA VERENIGD KONINKRIJK Onderwerp Samenvatting van antwoorden 1. 1 Stimuleren van de discussie 1. 2 Bevorderen van de samenwerking tussen universiteit en onderneming 1. 3 Invloed op beleidsformulering 1. 4 Banden/synergie met nationale/regionale programma's 1. Universiteiten geloofden over het algemeen dat COMETT aan de discussie over de samenwerking tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven enige impulsen had gegeven. Een groot aantal merkte echter op dat deze discussie al geruime tijd werd gevoerd. 2. 43% vond dat COMETT op dit terrein succesvol was, 36% was het daar niet mee eens. 3. 58% van de regionale en 71% van de sectoriële SOUO's was van mening dat COMETT een nuttige bijdrage had geleverd. 1. De meeste universiteiten waren van mening dat COMETT een nuttige bijdrage had geleverd en zowel op lokaal als op Europees niveau het aantal contacten had vergroot. 2. Sommige ondernemingen meenden dat COMETT slechts een gering aantal nieuwe samenwerkingsverbanden had opgeleverd. Sommige meenden dat via COMETT gerealiseerde banden tussen universiteiten en bedrijven hadden geleid tot de introductie van nieuwe ideeën op de werkplek. 3. 70% van de SOUO's had de indruk dat zij op dit terrein een nuttige bijdrage hadden geleverd. De terreinen waarop zij actief waren, varieerden van het organiseren van studentenstages, tot het realiseren van nieuwe transnationale verbindingen, SNA en TNA inzake de op regionaal en sectorieel niveau, en kwesties tewerkstelling van afgestudeerden. 1. 49% van de universiteiten was van mening dat COMETT geen invloed op het beleid had gehad; in de meeste gevallen was er al een goed uitgewerkt beleid. 2. 36% van de ondernemingen was van mening dat COMETT hun beleid met betrekking tot de universiteiten enigszins of in aanzienlijke mate had beïnvloed. 3. Slechts 25% van de regionale en 14% van de sectoriële SOUO's vond dat COMETT enige of aanzienlijke invloed had gehad. Vele hadden echter de indruk dat de indirecte invloed belangrijk was geweest. COMETT completeerde en versterkte reeds bestaande modellen inzake de samenwerking tussen hoger onderwijs en industrie. 1. De helft van de universiteiten was betrokken bij nationaal/regionaal beleid dat raakte aan COMETT-activiteiten. Sommige waren lid van de raden voor opleiding en onderneming (TEC's). 2. Bedrijven vonden dat zij met name baat hadden gehad bij COMETT omdat het zij toegang had verschaft tot de in Europa beschikbare deskundigheid en omdat het zij bewuster had gemaakt van Europese opleidingsvraagstukken. 44% was betrokken bij soortgelijke activiteiten. 3. 77% van de regionale en 60% van de sectoriële SOUO's maakte melding van het tot stand brengen van banden tussen COMETT en andere nationale/regionale beleidsplannen die aan COMETT complementaire doelstellingen hadden. 223 UK I NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA VERENIGD KONINKRIJK Onderwerp Samenvatting van antwoorden 1. 5 Algehele impact van COMETT 2. 1 Bijdrage van regionale SOUO-netwerken bij geleid bedrijven plaatselijke 1. De universiteiten vonden over het algemeen dat de resultaten van COMETT gering waren, zelfs op lokaal niveau. Men was internationale aspecten van het echter van mening dat de van de EU programma het beleid op opleidingsgebied geloofwaardig maakten. Volgens sommige universiteiten heeft het programma grotere vaardigheden op technologisch gebied. 2. De helft van de bedrijven had de indruk dat hun eigen onderneming baat had gehad bij het programma, met name door de plaatsing van stagiaires, het kunnen beschikken over nieuwe vaardigheden en doordat zij een groter besef hadden gekregen van de interne markt. De algehele regionale impact, daarentegen, was volgens de bedrijven gering. 3. De SOUO's hadden de indruk, dat de resultaten te lijden hadden gehad onder het feit dat er onvoldoende financiële middelen waren geweest om op grote schaal belangstelling te wekken voor het programma en de deelname te vergroten. tot van COMETT. Nieuwsbrieven, 1. De universiteiten vonden SOUO's meer relevant op regionaal in het dan op nationaal niveau. SOUO's waren succesvol bijeenkomsten, "verkopen" uitzendingen, korte cursussen waren allemaal nuttig. 2. Over het algemeen erkenden bedrijven de noodzaak om met universiteiten in netwerken samen te werken en beschouwden zij de SOUO's als een "katalysator" op dit terrein. 3. Alle SOUO's meenden dat er behoefte bestond aan netwerken van en ondernemingen, die transnationale banden zouden smeden en zouden verschaffen over opleidingsmogelijkheden informatie binnen de EU. samenwerkingsverbanden universiteiten tussen 2. 2 Verwoorden van de scholingsbehoeften van bedrijven 2. 3 Bevorderen van transnationale visie bij partners 2. 4 Bijdrage van sectoriële SOUO-netwerken 1. Volgens meer dan de helft van de universiteiten hadden SOUO's bedrijven weinig of niet geholpen bij het kenbaar maken van hun behoeften: er bestonden tal van andere kanalen. 2. Wat de ondernemingen betreft, zij vonden dat SOUO's hen hadden geholpen bij TNA en het vergroten van de aandacht binnen het bedrijf voor opleiding. 3. SOUO's leverden weinig duidelijk bewijs van het feit dat zij op dit terrein van nut waren geweest: 54% van de regionale SOUO's meende dat er weinig was bereikt. 1. De universiteiten waren van mening dat SOUO's hun hadden geholpen om over de landgrenzen heen te kijken en contacten te leggen met universiteiten en ondernemingen in heel Europa. 2. Bedrijven gaven te kennen dat de SOUO's hun buitenlandse partners hadden verschaft alsmede stagiaires. 3. 61% van de regionale en alle sectoriële SOUO's meenden, dat zij enigszins of in grote mate hadden bijgedragen aan stimulering van transnationale samenwerking. De bijdrage van sectoriële SOUO's verschilde niet erg van die van regionale SOUO's. Wel leken zij nauwer en meer frequent contact te hebben met bedrijven. 224 UK j NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA VERENIGD KONINKRIJK Onderwerp Samenvatting van antwoorden 2. 5 Belangrijkste sterke en zwakke punten van SOUO's in Lid-Staat 1. Universiteiten waren van mening dat het sterke punt van SOUO's was, dat zij uitgebreide contacten onderhielden met andere SOUO's, universiteiten en ondernemingen in het Verenigd Koninkrijk en in de rest van de EU. Ook hun geëngageerdheid ten aanzien van industriële ontwikkeling en de wijze waarop zij bij de interactie universiteit - onderneming als katalysator fungeerden, werd gezien als een sterk punt. Hun zwakte lag op het terrein van ontoereikende financiering en soms in het feit dat zij onvoldoende vervlochten waren in de structuren van hun eigen regio. 2. In de ogen van de ondernemingen lag de kracht van SOUO's in het samenbrengen van Europese organisaties en in het verschaffen van de nieuwste informatie over communautaire activiteiten op opleidingsgebied. Ook het bieden van mogelijkheden op het gebied van detachering en stages werd als een sterk punt ervaren. De zwakten betroffen een gebrek aan gemeenschappelijkheid tussen sectoriële en regionale SOUO's en de financieringsprocedure, die lange-termijnplanning moeilijk maakte. Verder was de promotie gebrekkig en genoten de SOUO's derhalve een geringe bekendheid. 3. De regionale SOUO's beschouwden als hun sterke punten: het samenwerken mobiliteitsprogramma's, banden met de Commissie, projectbeheer, tot universiteiten, alsmede het ondernemingen en communautaire programma's. Als zwakke punten ervoer men: gebrek aan financiële middelen, afhankelijkheid van communautaire financiering, het onvermogen om via een andere weg gelden te verkrijgen, moeite om de belangstelling van bedrijven vast te houden, alles zijn voor iedereen, enz. Tot de sterke punten van sectoriële SOUO's behoorden: een duidelijke doelstelling; goede ondersteuning van universiteiten, het in communautaire bedrijfsleven en de EU; deskundigheid financiering en projectbeheer. De zwakke punten waren onder meer: vrij zwakke banden met het bedrijfsleven en een slechte commerciële houding, alsook slechte banden met sommige landen. in netwerken, deskundigheid toegang bieden iedereen in 3. 1 Bijdrage van mobiliteitsacties aan vernieuwingen in de samenwerking tussen universiteit en onderneming 1. Iets meer dan de helft van de universiteiten was van mening dat studentenstages aan een dergelijke innovatie hadden bijgedragen. 2. Twee derde van de bedrijven had de indruk dat zij baat hadden gehad bij de detachering of het plaatsen van stagiaires, doordat op die manier nationale barrières waren doorbroken en nieuwe afzetmogelijkheden waren ontstaan, alsmede vanwege de technische input. 3. 85% van de regionale SOUO's had de indruk dat studentenstages aan innovatie hadden bijgedragen, en wel door het leggen van nieuwe contacten, het vergroten van de belangstelling voor en vraag naar studenten, het openen van nieuwe markten voor ondernemingen, het in contact brengen van bedrijven met een groot reservoir van goed gemotiveerde studenten, enz. 225 UK | NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA VERENIGD KONINKRIJK Onderwerp Samenvatting van antwoorden 3. 2 Wijziging van beleid en praktijken ter vereenvoudiging van uitwisselingen 4. 1 Creëren van innovatieve manieren van samenwerken bij ontwikkelen van opleidingscursussen 4. 2 Bijdrage aan verbetering van het aanbod van technologische opleidingen 4. 3 Aanvulling/versterking van nationale opleidingsinitiatieven 4. 4 Overige opmerkingen 1. De helft van de universiteiten wijzigde zijn beleid of praktijken, hetgeen varieerde van een grotere academische erkenning van opleidingsperioden bij bedrijven tot wijziging van stageprocedures, 2. De helft van de ondervraagde bedrijven had aanpassingen ondernomen. 3. Ongeveer driekwart van de SOUO's had de indruk dat universiteiten en ondernemingen hun beleid of praktijken hadden gewijzigd: flexibiliteit bij het ontwerpen van cursussen, hulp voor docenten bezoeken, verzekeringspolissen, betere voorbereiding op de vreemde taal, enz. Bedrijven zijn flexibeler geworden in het plannen en definiëren van werkprogramma's, enz. buitenland studenten in het die 1. Over de vraag of via COMETT innovatieve bijdragen waren geleverd, waren de meningen van de universiteiten gelijkelijk verdeeld. 2. 70% van de bedrijven meende dat het programma op het vlak van innovatie weinig of geen resultaten had geboekt. 3. Slechts 16% van de regionale en 57% van de sectoriële SOUO's was van mening dat iets of behoorlijk wat was bereikt. Deze mislukking was het gevolg van een ontoereikende financiering van activiteiten die onder categorie C vallen, alsmede van tijdgebrek bij het KMO-personeel. 1. Over de vraag of via COMETT een bijdrage was geleverd, waren de meningen van de universiteiten gelijkelijk verdeeld, 2. Wat betreft de kwaliteit en kwantiteit van opleidingen, hadden ondernemingen de indruk dat COMETT weinig of niets had veranderd. 3. Ongeveer de helft van de SOUO's had de indruk dat via COMETT een bijdrage was geleverd aan verbetering van de kwaliteit en kwantiteit, doordat het toegang bood tot een bredere groep van deskundigen, Europese waarde toevoegde, toegang verschafte tot nieuwe financieringsbronnen, enz. 1. Over de vraag of via COMETT een bijdrage was geleverd, waren de meningen van de universiteiten gelijkelijk verdeeld, 2. 59% van de ondernemingen had de indruk dat COMETT hun eigen opleidingsactiviteiten had gecompleteerd. 3. Sectoriële SOUO's waren positiever over hun eigen bijdrage dan regionale: 57% was van mening dat zij iets of veel hadden bijgedragen. Conclusie: Het COMETT-programma heeft er over het algemeen toe bijgedragen universiteiten en ondernemingen meer bewust te maken van de rol van Europa in onderwijs- en opleidingskwesties. Vergeleken met complementaire regionale en nationale acties is de impact van het programma echter zeer bescheiden geweest. De belangrijkste door COMETT toegevoegde waarde is, dat het bij een grotere verscheidenheid van ondernemingen de praktijk heeft te plaatsen. Tevens heeft het geïntroduceerd om stagiaires bijgedragen tussen universiteiten in het Verenigd Koninkrijk en ondernemingen in andere Lid-Staten of EVA-landen. leggen van nieuwe contacten tot het 226 Als basis voor het eindrapport van de Britse regering heeft een enquête gediend die is gehouden onder universiteiten, ondernemingen, SOUO's en coördinatoren van proefprojecten. De meningen van de respectieve deelnemers staan in het nationale eindrapport afzonderlijk vermeld. Dat gebeurt ook in de 'samenvatting van antwoorden'. 1. = universiteiten, 2 = ondernemingen, 3 = SOUO's 227 ISSN 0254-1513 COM(96) 410 def. DOCUMENTEN NL 16 15 Catalogusnummer : CB-CO-96-408-NL-C ISBN 92-78-07791-7 Bureau voor ofïiciele publikaties der Europese Gemeenschappen L-2985 Luxemburg &