title: MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN DE RAAD EN HET EUROPEES PARLEMENT - DE EUROPESE UNIE EN DE RUIMTEVAART BEVORDERING VAN TOEPASSINGEN, MARKTEN EN INDUSTRIEEL CONCURRENTIEVERMOGEN

eurovoc_concepts:
aerospace industry
competitiveness
research and development
satellite communications
space policy

text: COMMISSE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN Brussel, 04. 12. 1996 COM(96)617 def. MEPEPELTO VAN PE ÇQMM1SSIE AAN DE RAAD EN HET EUROPEES PARLEMENT DE EUROPESE UNIE EN DE RUIMTEVAART BEVORDERING VAN TOEPASSINGEN, MARKTEN EN INDUSTRIEEL CONCURRENTIEVERMOGEN INHOUD 1. Inleiding 2. De betekenis van de ruimtevaart voor Europa 3. De ruimtevaartindustrie - globale aspecten. 3. 1. Een veranderende context: de overgang naar een wereldwijde informatiemaatschapping 3. 2. De groeiende markten voor ruimtevaarttoepassingen ea daaruit voortvloeiende toepassingen 3. 4. De voorwaarden om industrieel te kunnen concurreren 4. De rol van de Europese spelers 5. Satellietcommunicatie 6. Satellietnavigatie en plaatsbepaling 7. Aardobservatie vanuit de ruimte 8. Lanceerdiensten 9. Technologieën voor zowel militaire als niet-milkake (dual use) toepassingen 10. Internationale samenwerking 11. Normalisatie 12. Financiering 13. Institutionele aspecten 14. Conclusies Verklaring afkortingen 2 3 5 10 11 15 19 25 27 27 28 29 30 31 32 1. INLEIDING 1 De ruimtevaart is niet meer alleen maar een instrument om het heelal te verkennen en de grenzen voor de mens te verleggen. Hoewel dit nog steeds belangrijke aspecten zijn, heeft de ruimtevaart nu ook een strategische en een economische dimensie gekregen. Ruimtetoepassingen hebben tot het ontstaan van nieuwe markten geleid die een belangrijke rol spelen in de wereldhandel en ook nieuwe methoden om aan de menselijke behoeften te voldoen hebben gebracht. Aangezien de ruimtevaart bijdraagt industrieel concurrentievermogen van Europa en tot verbetering van de kwaliteit van het leven van de tegenover de Europese burger, kan de Europese Unie niet onverschillig blijven ontwikkelingen in de ruimtevaart. Dit betekent niet dat de Europese Unie bij de formulering van het Europese ruimtevaartbeleid in de plaats moet treden van bevoegde organisaties als het Europees Ruimte-Agentschap, maar zij moet echter wel bijdragen tot een volledige ontplooiing van het ruimtevaartbeleid en bij de formulering en de tenuitvoerlegging van de in het Verdrag vermelde beleidslijnen rekening houden met de ruimtevaartdimensie. tot het De Europese Unie is al sinds een jaar of tien geïnteresseerd in het ruimtevaartgebeuren. In de mededeling van de Commissie over de ruimte1 uit 1988 werd het beginsel ingevoerd dat de Gemeenschap betrokken is bij de Europese ruimtevaart en werd in grote trekken de rol van de Gemeenschap beschreven die complementair moest zijn aan die van het Europees Ruimte-Agentschap (ESA). 2. Sinds de publicatie van de vorige mededeling "de Europese Gemeenschap en de ruimtevaart: uitdagingen, kansen en nieuwe acties" van 23 september 19922 is het totale internationale beeld sterk gewijzigd en hebben zich belangrijke nieuwe gebeurtenissen voorgedaan, zodat de positie van de Commissie in het ruimtevaartgebeuren moet worden geactualiseerd: - de opkomende informatiemaatschappij en andere technologische ontwikkelingen hebben nieuwe perspectieven geopend voor het gebruik van de ruimte, dat van groot sociaal- economisch belang is vanwege het grensoverschrijdende karakter van satellietdiensten; - de markten voor ruimtevaarttoepassingen ontwikkelen zich snel, met name op het gebied vantelecommunicatie en navigatie, terwijl de aardobservatiesector zich ontwikkelt van een zuiver wetenschappelijke sector naar een sector waar de markt een steeds belangrijker rol speelt. Tegelijkertijd neemt de concurrentie op de wereldmarkten voor satellieten en lanceerdiensten toe; - de herstructurering van de Europese industrie heeft enige vorderingen gemaakt, maar tegelijkertijd hebben de Amerikaanse concurrenten een sterke concentratie weten te bereiken; - de ESA-Ministerraad heeft in 1995 in Toulouse belangrijke besluiten genomen over draagraketten en ruimteinfrastructuur die gevolgen zullen hebben voor de financiering van toepassinggerichte programma's. Tevens heeft de Ministerraad een evaluatie geïnitieerd van het industriebeleid van ESA dat eventueel moet worden bijgesteld en wellicht raakvlakken heeft met bepaalde gebieden waarop de Unie bevoegd is; COM(88)417 def. COM(92)360 def. - op Unieniveau hebben de ontwikkeling en demonstratie van ruimtevaarttoepassingen in het vierde kaderprogramma voor onderzoek, technologische ontwikkeling en demonstratie (1994-1998)3 en bij de uitvoering van een aantal takken van het Uniebeleid meer aandacht gekregen; - de Commissie heeft in het kader van haar voortdurende dialoog met het bedrijfsleven een groep van prominente industriëlen opgericht om haar te assisteren bij het vaststellen van maatregelen om een dynamische en concurrerende ruimtevaartindustrie in Europa te bevorderen. 3. In deze mededeling is rekening gehouden met de conclusies van de Raad van Onderzoekministers van 29 april 19934, de resolutie van het Europees Parlement van 6 mei 19945, de ministeriële resoluties van de ESA van 10 november 1992 en 20 oktober 1995, de discussie tijdens het Europees Ruimteforum op 6 november 1995, de adviezen van de Space Advisory Group en het verslag van de groep van prominente industriëlen van 30 januari 1996. In de nu volgende drie hoofdstukken wordt de algemene context geschetst van de ruimtevaart en ruimtevaarttoepassingen in Europa. De hoofdstukken 5 t/m 7 gaan over de drie belangrijkste toepassingen en de hoofdstukken 8 t/m 13 behandelen een aantal algemene beleidsaspecten. 2. DE BETEKENIS VAN DE RUIMTEVAART VOOR EUROPA 4. De ruimtevaart is al meer dan dertig jaar van cruciaal strategisch, sociaal-economisch en wetenschappelijk belang. De economische grootmachten hebben programma's uitgevoerd om de betrokkenen, voornamelijk overheidsinstanties en de industrie, in staat te stellen het potentieel van ruimtetechnologieën te demonstreren en te exploiteren. Dankzij de oprichting Ruimtevaartbegrotingen in de wereld in MECU, PBL 126 van 18. 5. 1994. PV/CONS 22 - RECH 22 - 6280/93 van 5. 6. 1993. PB C 205/467 van 25. 7. 1994. van ESRO, ELDO en vervolgens ESA, naast nationale organisaties en instellingen, is het mogelijk geweest een hele reeks technologische bekwaamheden en een uitgebreide industriële infrastructuur te ontwikkelen. Dankzij deze inspanningen speelt Europa nu op ruimtevaartgebied een belangrijke rol, hoewel de Europese uitgaven op dit gebied niet te vergelijken zijn met die van de VS en de vroegere USSR. 5. Deze investeringsinspanningen hebben ertoe geleid dat er thans in Europa ongeveer 350 industriële ondernemingen in meer of mindere mate bij de ruimtevaart betrokken zijn, uiteenlopend van hoofdcontractanten tot eerste-, tweede-, of derde-orde subcontractanten en leveranciers. Ruim genomen genereert de ruimtevaart zo'n 8 miljard ecu en is goed voor meer dan 30. 000 banen in de industrie en nog eens 9. 000 in andere betrokken instellingen (ruimtevaartorganisaties, onderzoekcentra, universiteiten, enz. ). Ter vergelijking: in de VS werken er ongeveer 200. 000 mensen in deze sector. Om het economisch belang van deze industrie op zijn juiste waarde te schatten, moet men zich realiseren dat deze industrie een sleutelelement vormt in een veel grotere keten van toegevoegde waarde. De hoofdmoot hiervan wordt gevormd door diensten, die samen met het grond- en het gebruikerssegment meer dan tienmaal de waarde van het ruimtevaartuig en de draagraketten kunnen vertegenwoordigen. Daarom moet een Europese strategie voor de ontwikkeling van ruimtevaartactiviteiten, zoals in het onderstaande voorgesteld, ook deze aanverwante sectoren omvatten en moet een tè enge afbakening van de ruimtevaartindustrie die tot de leveranciers van het ruimtesegment beperkt is, worden vermeden. 6. Naast de economische belangen heeft Europa ook strategisch belang bij de ontwikkeling van en toegang tot ruimtevaarttoepassingen die gevolgen hebben voor beleidsterreinen als de informatiemaatschappij, milieu, landbouw, Trans-Europese netwerken, regionaal beleid, ontwikkelingshulp enz. In dit verband kan de Unie de ruimtetechnieken in het juiste beleidsmatige kader plaatsen en een belangrijke rol spelen als klant van het eerste uur voor die toepassingen die potentieel interessant zijn voor de uitvoering van haar beleid en tevens kunnen beantwoorden aan de behoeften van de gebruiker. 7. De Europese ruimtevaartactiviteiten zijn, evenals activiteiten in andere sectoren, meer geconcentreerd in sommige Lid-Staten. De industrieën en diensten in de lagere delen van de bedrijfskolom betreffen een veel grotere verscheidenheid aan landen en regio's en hetzelfde geldt voor de belangrijkste ruimtevaarttoepassingen. Gesteld kan worden dat ruimtesystemen politiek gezien neutraal zijn, dat zij in gelijke mate ten goede komen aan alle Europese regio's, vooral aan de minder ontwikkelde regio's en zodoende bijdragen aan de sociale en economische samenhang in de Unie, gezien het belang van de ruimtevaarttechnieken voor verbetering van de infrastructuur (telecommunicatie, landgebruik, stadsontwikkeling,. ) en voor de kwaliteit van het leven (omroep, waterbeheer,. ) 8. Deze mededeling behandelt de belangrijkste kwesties die voor de Unie van onmiddellijk belang zijn en waar maatregelen kunnen worden getroffen. Ruimteonderzoek en bemande ruimtevaart zijn weliswaar vanuit strategisch en industrieel oogpunt belangrijk, maar behoren in de eerste plaats tot het werkterrein van het Europees Ruimte-Agentschap (ESA), de nationale ruimtevaartorganisaties en de Lid-Staten. Er zal echter hoe dan ook actief worden gestreefd naar complementariteit en synergie tussen deze activiteiten en Uniebeleid als onderzoek en technologische ontwikkeling (OTO) op het gebied van menselijk potentieel of samenwerking met derde landen, zodat hiervan gebruik kan worden gemaakt om alle sectoren waarin Europa concurrerend is of kan worden, te ondersteunen en effectiever te maken. 9. Met name dient bij de tenuitvoerlegging van de toekomstige Kaderprogramma's aandacht te worden besteed aan het gebruik van het Internationale Ruimtestation als grote wetenschappelijke faciliteit. 3. DE RUIMTEVAARTINDUSTRIE - GLOBALE ASPECTEN 3. 1. Een veranderende context: de overgang naar een wereldwijde informatiemaatschappij 10. De ruimtevaartindustrie, met inbegrip van het grondsegment en de bijbehorende dienstverlenende bedrijven, heeft te maken met een aantal externe veranderingen die gevolgen hebben voor de context waarbinnen zij actief is: - het einde van de geopolitieke context die gedurende decennia de motor van de groei van de sector was, alsmede de economische teruggang en het financiële beleid van de afgelopen jaren. Het gevolg is geweest dat, voor het eerst in de geschiedenis, de werkgelegenheid in de ruimtevaartsector de afgelopen drie jaar is teruggelopen; - de toegenomen mondialisering en openstelling van de internationale markten en het verschijnen van nieuwe concurrenten. Deze situatie doet zich des te meer gevoelen door de huidige industriële overcapaciteit als gevolg van bovengenoemde factoren; richting van een wereldomvattende - voorts hebben eveneens op mondiale schaal technologische ontwikkelingen en de evolutie in de nieuwe toepassingsgebieden ontsloten (persoonlijke satellietcommunicatie, multimedia, navigatie, enz. ) waarvan het belang slechts enkele jaren geleden nog in het geheel niet werd onderkend. informatiemaatschappij Sommige van deze factoren hebben wellicht een tijdelijk karakter, maar andere zullen een permanente verandering vereisen van de wijze waarop de industrie opereert en van de rol van de overheid op dit gebied. De industrie realiseert zich dat haar huidige structuren aan de veranderingen zullen moeten worden aangepast, maar de overheid zal duidelijk moeten gaan aangeven hoe die nieuwe context er in de toekomst uit zal zien. 3. 2. De groeiende markten voor ruimtevaarttoepassingen en daaruit voortvloeiende toepassingen 11. De groei van de activiteit in de Europese ruimtevaartindustrie stagneert sinds 1992, hetgeen grotendeels terug te voeren valt op de ontwikkeling van de overheidsfinanciering. De commerciële en militaire verkoop heeft in dezelfde tijd een bescheiden groei doorgemaakt. Omzet van de Europese ruimtevaartindustrie naar financieringsbron miljoen ecu Tm 773 1396 972 248 Wl 555 1749 1021 285 Tm 553 1462 1048 265 1^4 515 1470 1261 350 1W W(5* 1557* 7Ü5 1653 1333 414 575 1427 1589 419 555 1363 1541 480 3389 3954 3439 3766 4105 4113 4082 Nationaal civiel O&O ESA Commercieel Defensie TOTAAL * prognoses Bron: CNES - Eurospace Uit deze cijfers blijkt (hoewel dat per land aanzienlijk verschilt) dat commerciële toepassingen voor de ruimtevaartindustrie slechts één element zijn en momenteel niet de belangrijkste plaats innemen. Het marktelement vertoont evenwel een duidelijk opgaande lijn: van 29% van de omzet van de industrie in 1991 naar een prognose van 38% voor 1997. 12. Zoals reeds aangegeven vormt het ruimtesegment wat de marktgerichte ruimtevaarttoepassingen betreft vaak slechts het topje van de ijsberg. Veruit het grootste deel van de omzet en werkgelegenheid is te vinden in de lagere delen van de bedrijfskolom, d. w. z. bedrijven en diensten die zich met toepassingen bezighouden en die bovendien sneller groeien dan die in het ruimtesegment. Dit doet evenwel geen afbreuk aan het belang van het ruimtesegment als strategisch element in de totale keten. Het feit dat Europa een vooraanstaande positie in het ruimtesegment inneemt, heeft een belangrijk positief effect op de industrie in de toepassingsmarkten, doordat zij complete systemen en diensten aan internationale klanten kan leveren. Bovendien spelen fabrikanten in het ruimtesegment vaak een belangrijke rol bij het ontwerp van totale toepassingssystemen en de definitie van de technische opties en normen die in het corresponderende grondsegment worden gebruikt. 13. Hieronder staan enkele ramingen van de marktvooruitzichten voor de belangrijkste ruimtevaarttoepassingen: Wereldwijde markt voor civiele ruimtevaarttoepassingen: vooruitzichten voor 1996-2005 miljard ecu Satelliet-comunicatie Plaatsbepaling Remote Sensing Traditioneel PCS en breedband* geostationair Ruimtesegment, incl. lancering en exploitatie Grondsegment en gebruikersterminals Diensten en toepassingen Wfà 47-70 VI 100 Ö75-Ï 10-13 27-38 4-5 > 100 > 200 30-45 8-13 *Persoonlijke satellietcommunicatiediensten (PCS) en breedband (multimedia) diensten zullen naar verwachting het komende decennium opgang maken. Bron: ESA - Euroconsult 3. 3. Een sector waarin de concurrentie wereldwijd is 14. De positie van de Europese industrie op die delen van de ruimtevaartmarkt waar open concurrentie bestaat, varieert sterk, van een marktaandeel van meer dan 50% op het gebied van de lanceerdiensten, dankzij het Ariane-programma, tot 5 % of minder voor sommige categorieën grondapparatuur. In de sector van de satellietfabricage, die een strategische positie in de keten inneemt, is Europa voor 20-25 % van de orders hoofdcontractant op wereldniveau; in de overige gevallen is dat de Amerikaanse industrie. Nog veelbetekenender is dat praktisch alle voorstellen voor de nieuwe mondiale en regionale communicatiesystemen (persoonlijke en breedbanddiensten) onder Amerikaanse leiding staan, terwijl er nu pas een late reactie van Europa komt. De rol van de Europese industrie als subcontractant en leverancier van uitrusting is belangrijker geworden, maar dat geldt ook voor de Japanse industrie. Japan is al markt(en)leider in het grondsegment en heeft plannen om op middellange termijn hoofdcontractant op het gebied van de satellietfabricage te worden en aan de markt voor commerciële lanceringen te gaan deelnemen. De concurrentie op laatstgenoemde markt is scherper geworden door de opkomst van Rusland, China en Oekraïne als nieuwe leveranciers. De markt voor de lancering van kleine ruimtevaartuigen wordt ook steeds belangrijker, en hierop zouden zich wel eens in opkomst zijnde ruimtevaartmogendheden als India en Israël kunnen gaan begeven. Tenslotte verveelvoudigt op de remote sensing markt het aanbod, doordat er naast de traditionele ook een aantal andere leveranciers actief zijn, en in de VS worden de eerste commerciële missies gepland. Omzet naargelang van bestemming markten ü | Export Commercieel §§ Overheid • Defensie Draagraketten Communicatiesatellieten Teledetectiesatellieten Verenigde Staten Europa 3. 4. De voorwaarden om industrieel te kunnen concurreren 15. Europa moet meer initiatief ontplooien op in opkomst zijnde gebieden als satellietnavigatie, PCS en multimedia- en breedbandcommunicatie en daarbij voortbouwen op de sterke punten die het bezit, zoals de ervaring op het gebied van de Ka-bandtechnologie of van de satellietomroep. Zoals reeds is benadrukt door de Commissie6 is het belangrijk dat van het vermogen van de ruimtevaartindustrie om O&O-investeringen om te zetten in innovatieve producten geprofiteerd wordt. Men zou kunnen zeggen dat innovatie een wezenlijk onderdeel van deze sector vormt, maar dit is niet genoeg om de bezorgdheid te verminderen dat het concurrentievermogen van Europa ten opzichte van de (hoofdzakelijk Amerikaanse) marktleiders verder achteruit zou kunnen gaan. Zie het "Groenboek over innovatie" van de Commissie van decetnfeer 1995. 7 Nog afgezien van het feit dat de VS reeds lange tijd over een echte interne markt beschikt, is hun voordeel hoofdzakelijk te danken aan twee factoren: verschil in het niveau van de overheidssteun in Europa en de VS en Europa' s eigen industriële structuur en werkmethodes. De directe en indirecte steun van de Amerikaanse regering aan haar industrie heeft gevolgen voor zowel het technologisch niveau als voor de kosten van de industrie, onder meer dankzij de schaalvoordelen die bij de fabricage worden bereikt. Deze voordelen die betrekking hebben op het fabricageproces en met name de éénmalige kosten, worden gezien als wellicht het belangrijkste voordeel voor de Amerikaanse marktdeelnemers. Zo kon bijvoorbeeld het meest succesvolle commerciële satellietplatform van dit ogenblik profiteren van een beginorder van de Amerikaanse marine van tien stuks. Sindsdien zijn er meer dan 50 besteld door commerciële exploitanten. Ter vergelijking: van de meest succesvolle Europese platforms zijn er niet meer dan 10-15 besteld. Volgens ramingen heeft de overheid de Amerikaanse satellietcommunicatie-industrie de afgelopen vijf jaar met 9 miljard ecu gefinancierd (door aankopen en OTO voor militaire en civiele programma's) terwijl de commerciële verkopen slechts 26% van de inkomsten van de industrie vormden. De overeenkomstige cijfers voor Europa zijn respectievelijk 2 miljard ecu en 45 %. Dit laatste cijfer wijst op goede prestaties van de Europese industrie, maar uit de absolute cijfers komt de wanverhouding naar voren tussen het niveau van overheidsfinanciering voor deze sector in Amerika en Europa. Gezien deze wanverhouding is het van het grootste belang dat alle financiële middelen die in Europa op nationaal of Europees niveau beschikbaar zijn, zowel militair als civiel, op de meest effectieve wijze worden aangewend om de industrie concurrerender te maken. ESA zal een belangrijke rol blijven spelen en het huidige beraad over het industriebeleid en de toepassing van het (geografische) evenredigheidsbeginsel is alleszins opportuun. Het huidige systeem, dat oorspronkelijk bedoeld was om het ontstaan van een nieuwe industrie te bevorderen, zou men nu kunnen verbeteren door de nadruk te leggen op economische effïciency-mechanismen en de doelstelling van kunnen concurreren op de wereldmarkt op de marktgeoriënteerde gebieden van de ruimtevaart. 16. van De structuur van de industrie, die wordt gekenmerkt door aanzienlijke versnippering en overlappende competentie, zowel op het niveau van de hoofdcontractanten als dat van de subcontractanten, brengt een eveneens kostennadeel mee ten opzichte van de Amerikaanse concurrenten die bovendien een volwassen kunnen profiteren binnenlandse markt en een veel hoger volume aan overheidscontracten. Het is moeilijk voor de Europeanen om dit nadeel te compenseren met bijvoorbeeld beter O&O, marketing of andere factoren. De versnippering van de Europese industrie is eveneens een probleem als de (financieel, commercieel, technisch) moeten worden gedragen die inherent zijn aan de nieuwe satellietsystemen die op mondiale schaal worden voorgesteld. risico's in dit complexe netwerk van De relaties industriële spelers en hun werkmethodes worden nog steeds meer bepaald door de programma's van de ruimtevaartorganisaties dan door de behoeften van de gebruikers. Voor een commerciële klant die een satellietsysteem koopt, en de zijn behalve de prijs technologische prestaties nog een aantal andere factoren van belang. Zo is het in toenemende mate noodzakelijk dat de fabrikanten in de ruimtevaartindustrie hun producten koppelen aan een complex geheel van factoren als leveringstijden, financiering, verzekering en bijbehorende diensten. )e mternatio: niii e ontwikkelingen op verlopen in een en scheppen nieuwe ûerspectije^ài voor het gebruik van de ruimte. In 4e context van de opkomende informatiemaatschappij gr. b*J#iJil|i4e markten voor niimtetoepèsingen snel, vooral op en t e l e c o m m u n i c a t i e- n&vigatMgetód, de terwijl aardobservatie de wetenschap ontgroeit m een steeds belangrijker marktrol gaat spelen. Tegelijkertijd neemt de concurrentie op de wereldmarkten voor satellieten en lanceerdiensten steeds verder toe. » De betreffende instrumenten van de Europese Unie (regelge vingsacties inbegrepen) moeten worden aangewend voor het schep pen van een geharmoniseerde, voor het bevorderen van investeringen t er g e s c h i k te efficiënter ondersteuning van industriële en stimulering van de versterking van het en concurrentievermogen verbetering van de kwaliteit van de Europese ruimtevaartindustrie. structuren o m g e v i ng De Europese ruimtevaartindustrie heeft haar benadering van de klanten de afgelopen jaren in deze zin verbeterd. Tevens heeft zij belangrijke stappen gezet met het oog op het consolideren en stroomlijnen van haar structuren door overeenkomsten of fusies, hoewel deze maatregelen nog onvoldoende lijken in vergelijking met de indrukwekkende stappen die de Amerikaanse industrie heeft gezet. 17. Een ander kenmerk van de Europese industriële sector is de naar verhouding geringe verticale integratie, met name in de richting van de diensten in de lagere delen van de bedrijfskolom en de markten voor uitrusting. Hiermee wil niet gezegd zijn dat verticale integratie het enige mogelijke model vormt. Innoverende vormen van samenwerking tussen industrie en exploitanten zijn nodig om de Amerikaanse initiatieven met Europese te kunnen beantwoorden. In ieder geval is het duidelijk dat de commerciële activiteit en rentabiliteit naar de lagere delen van de bedrijfskolom verschuiven (in de richting van gebruikersapparatuur en diensten voor netwerken), hetgeen een strategisch voordeel betekent voor verticaal geïntegreerde bedrijven, met name in het nieuwe wereldwijde telecommunicatie!andschap. Zo zal een groter aandeel in de satelliettelecommunicatiemarkt worden verworven door consortia waarin de satellietfabrikant een strategische partner is, of deel uitmaakt van een grotere groep die het project onderneemt. Hiermee moet rekening worden gehouden in een context waarin de mogelijkheden voor onafhankelijke fabrikanten wellicht niet meer sterk zullen toenemen. 18. Anderzijds heeft specialisatie ook z'n voordelen, vooral voor de industrie van kleinere landen. Algemeen wordt erkend dat kleine en middelgrote ondernemingen (KMO's) in alle Lid-Staten de voornaamste bron van nieuwe werkgelegenheid zijn. Onderzoek heeft uitgewezen dat een klein percentage (ongeveer 4%) van alle ondernemingen ongeveer 50% netto van alle nieuwe banen schept. Reeds spelen KMO's in heel Europa een rol in de ruimtevaartsector en de daaronderliggende sectoren van de bedrijfskolom, zoals remote sensing en gegevensdiensten. Speciale aandacht moet worden besteed aan de plaats die zij in de zich ontwikkelende context moeten gaan innemen, en er zal tenvolle gebruik worden gemaakt van de acties van de Commissie ten behoeve van de verbetering van het ondernemingsklimaat en de bevordering van de ontwikkeling van deze ondernemingen 4. DE ROL VAN DE EUROPESE SPELERS 19. Zoals gezegd nemen de marktgerichte toepassingen toe, maar vormen zij nog niet de belangrijkste component van de ruimtevaartactiviteit. Hun aandeel is ongeveer 30% in Europa, maar slechts 10% of minder bij de andere belangrijke ruimtevaartmogendheden. De regeringen, die door hun ruimtevaartprogramma's en met andere middelen een belangrijke inbreng in deze sector leveren, drukken hun stempel op de spelregels van de commerciële activiteiten. Hieruit volgt het belang van een strategische coördinatie tussen alle Europese spelers op dit gebied. 20. ESA moet een centrale plaats blijven innemen op institutioneel niveau en de Europese samenwerking en strategische planning op ruimtevaartgebied blijven bevorderen. Samen met de nationale ruimtevaartorganisaties moet het de Europese technologische basis versterken en een pijler van de Europese industrie blijven door het opzetten en uitvoeren van ruimtevaartprogramma's die op hun specifieke doelstellingen gericht zijn. 21. De Europese staten die de opkomst van deze industrie hebben bevorderd door middel van ESA en hun ruimtevaartprogramma's, dienen thans in te zien dat de context veranderd is en dat een meer Europese, marktgerichte benadering nodig is, waarin de industrie en dienstenleveranciers een actievere rol spelen. Als dat niet gebeurt, kan geen enkele maatregel op EU of ander niveau de overleving van deze industrie op een gedegen economische grondslag waarborgen. 22. De industrie moet vrij zijn om haar strategie uit te stippelen en een weg naar herstructurering te kiezen die aan de Europese context is aangepast. Kwesties als consolidering van de industrie, verticale integratie en internationale samenwerking zijn van vitaal belang voor de mondiale concurrentiepositie van de industrie. Bij deze kwesties moet rekening worden gehouden met de Europese mededingingsregels en met de mondiale uitdagingen waarvoor de Amerikaanse en andere concurrenten ons plaatsen; 10 23. De Commissie, die naar een open, concurrerende context zal toewerken als basis voor een krachtige Europese industrie, is bereid te assisteren bij de analyse van innovatieve strategische industriële allianties om zodoende de gemeenschappelijke Europese belangen meer op de voorgrond te plaatsen. Tevens zal zij haar bevoegdheid gebruiken om te zorgen voor een vlak speelveld binnen Europa en erbuiten. Bovendien is de Unie actief op een aantal in het bovenstaande genoemde beleidsterreinen, waarvoor ruimtevaarttoepassingen van strategisch belang kunnen zijn, zodat zij geïnteresseerd is in de ontwikkeling van die toepassingen. Haar rol moet worden gezien in het licht van het subsidiariteitsbeginsel, met name wat betreft: - de noodzaak van betere coördinatie van Europees OTO- en industrieel beleid in een context waarin de concurrentie wereldwijd is en Europa over het algemeen geen sterke positie inneemt; - het Europese of wereldwijde bereik van ruimtetoepassingen, dat weinig ruimte voor nationale oplossingen biedt; - de internationale coördinatiekwesties in verband met die toepassingen (baanposities, frequenties, vergunningen, normalisatie) waar het ontbreken van een gemeenschappelijk Europees standpunt een ernstige handicap vormt voor een krachtige marktpositie. iS»MIIs?I mrm. EN-TOEPASSINGEN 1* De Europese Gemeenschap : ondersteuning van de ontwikkeling van de markt, proef- en demonstratieprojecten. , 2. De regeringen van de Europese staten én hun ruimtevaartorganisaties of nationale programma's: ontwikkeling vm het ruimtesegment, verkennings- en toepassingsmissies, lanceerinstallaties. 3. Het Europees Ruimte-Agentschap : ontwikkeling van het ruimtesegment, wetenschappelijke "Explorer11 en "Earth wateh,r-mi$$ies, draagraketten. 4. De ruimtevaartindustrie ; hoofd* en subœntraetanien voor de ruimte- en grondsegmenten, toegevoegde waardebedrijven voor diensten en producten. 5. Exploitanten van ruimtevaartsystemen, zoals : - EUMETSAT voor weersatellieten - EUTELSAT voor tdeœminunicatiesatellieten - EUROCONTROL voor beheer van het luchtverkeer 5. SATELLIETCOMMUNICATIE caaassassasatsasua 24. Telecommunicatie is veruit de meest verspreide toepassing van ruimtetechnologie, aangezien op dit ogenblik 75 % van alle satellieten communicatiesatellieten zijn. Voor het komende decennium (1996-2005) wordt de wereldmarkt voor alleen al satellieten voor vaste communicatie en omroep voorzichtig geschat op 12-16 miljard ecu en die voor lanceringen 11 op 9-10 miljard ecu, terwijl de exploitatie-inkomsten op 30-40 miljard ecu geraamd worden. De markt voor grondstations en terminals wordt geraamd op 50-70 miljard ecu en die voor diensten voor de eindgebruiker op 120-160 miljard ecu. De momenteel in Europa verzorgde diensten omvatten namelijk telecommunicatie, spraaktelefonie hogesnelheidsdatacommunicatie en in toenemende mate bedrijfscommunicatie via VSAT- eindapparatuur. en mobiele 25. Sinds de vorige mededeling van de Commissie inzake het ruimtevaartbeleid van 1992 is het gebruik van satellietcommunicatie opnieuw in de belangstelling komen te staan dankzij technologische ontwikkelingen die satellietsystemen de mogelijkheid bieden om uit te groeien tot een belangrijk medium voor de distributie van amusementstelevisie en met andere communicatietechnologieën te concurreren om nieuwe markten voor mobiele en zeer breedbandige communicatie. Thans is het zaak een "business synergy" te ontwikkelen tussen moderne satellietsystemen en terrestrische basisinfrastructuur en convergentie te bewerkstelligen tussen het "direct naar huis" van satelliettelevisie en het "direct naar de gebruiker" van zakelijke satellietcommunicatie. 26. Twee veelbelovende nieuwe markten vormen een uitdaging voor de Europese industrie; als deze markten éénmaal volwassen zijn zullen de industriële en dienstenelementen qua economische zijn met die van de huidige vaste vergelijkbaar omvang satellietcommunicatiesystemen. Dit zijn: - persoonlijke satellietcommunicatiesystemen (satelliet-PCS), mobiele communicatie voor zaktoestellen van het GSM-type en spraak/datadiensten; één van deze systemen kent een uitgebreide deelname van de Europese ruimtevaartindustrie. Elk voorgesteld systeem mikt op één tot twee miljoen gebruikers wereldwijd. - zeer breedbandige digitale communicatiesystemen. Deze systemen, die zijn gebaseerd op wereldomvattende satellietconstellaties, zijn bedoeld om te voldoen aan de explosieve vraag naar data-, spraak- en interactieve multimediadiensten van het Internettype als voornaamste bouwsteen van de wereldwijde informatie-infrastructuur. Voorgestelde acties 27. De Commissie stelt voor de rol van satellietcommunicatie uit te breiden. Dit zal in samenwerking met ESA, de nationale organisaties en de Lid-Staten worden gedaan door een samenhangend pakket beleidslijnen en maatregelen uit te stippelen langs drie hoofdlijnen: regelgevend kader, buitenlands beleid en OTO. 28. De afgelopen jaren zijn in programma's van ESA of nationale organisaties geavanceerde technologieën ontwikkeld voor het opzetten van wereldwijde digitale breedbandsatellietsysternen (voor vaste of mobiele toepassingen). Deze programma's zijn in de eerste plaats geconcentreerd op satelliettechnologie en in mindere mate op technologie voor het grondsegment. Anderzijds zijn de door de Unie gesteunde programma's meer geconcentreerd op de ontwikkeling van technologie en systemen voor het grondsegment en voor toepassingen. De OTO-Kaderprogramma's van de Europese Unie en de ESA- programma's dienen elkaar dan ook aan te vullen bij het bevorderen van de commercialisering van satellietcommunicatiediensten en de nieuwe passieve markten voor communicatie- breedbandtoegangssystemen. en multimediadiensten, met inbegrip Internet- van 12 O&O-en SYSTEEMASPECTEN VAN SATELLIETCOMMUNICATIE VS-begroting Verkoop commerciële satcom 18% NASA O&O 3% NASA begroting satcom 7% Defensie O&O 26% Defensiebegroting satcom 46% VS DOOR DE MARKT GEFINANCIERD - TOTAAL : 11862 MECU DOOR DE OVERHEID GEFINANCIERD O&O - TOTAAL : 4900 MECU Europese begroting Verkoop commerciële satcom 35% Nationale civiele begrotingen satcom 3% Militaire begroting satcom 17% Militaire O&O ry R&D 5% ESA O&O satcom 19% ESA satcom budget 2 1% EUROPA MARKT-TOTAAL : 3712 MECU DOOR DE OVERHEID GEFINANCIERD O&O - TOTAAL Vergelijking Europese en VS-begroting 1990-1994 Bron : Europese Commissie (1995) 1304 MECU 13 29. Op het gebied van de mobiele communicatie is het onderzoek momenteel vooral gericht op de ontwikkeling van de opvolger van GSM, ook wel aangeduid als UMTS (Universal Mobile Telephony Service). In Europa vindt financiering vooral plaats in het kader van het onderdeel geavanceerde communicatietechnologieën en -diensten van het vierde kaderprogramma. Het zal nodig zijn de integratie voort te zetten om de Europese industrie een goede uitgangspositie te verschaffen voor de levering van terminals voor de volgende generatie mobiele netwerken met voorzieningen voor zowel terrestrische als voor satellietcommunicatie, zodat de met GSM verworven leidinggevende positie gehandhaafd blijft. 30. Er worden nu geavanceerde breedband digitale communicatiesatellietsystemen gepland die moeten dienen als communicatieinfrastructuur voor de wereldinformatiemaatschappij en die gebaseerd zullen zijn op constellaties van geostationaire of niet-geostationaire satellieten en die zullen worden geperfectioneerd om aan de vraag naar de data, spraak en multimediadiensten van het Internet-type te voldoen. Hoewel dit soort initiatieven oorspronkelijk bijna uitsluitend uit de VS kwam, beginnen nu Europese bedrijven en exploitanten ook met eigen projecten en plannen te komen. 31 Op 10 oktober 1996 heeft een informele bijeenkomst op hoog niveau plaatsgevonden van de Commissie, de EU-ministers, en van de vertegenwoordigers industrie om de noodzaak van specifieke actie voor de sector s a t e l l i e t c o m m u n i c a t ie te bespreken. Als gevolg van deze bespreking heeft de Commissie op de Telecommunicatieraad van 28 november 1996 aangekondigd dat zij, als onderdeel van haar toezegging om een partnerschap van spelers uit de openbare en de particuliere sector tot stand te samenhangende brengen, aanpak en r e g e l g e v i n g s- ieidsaangelegenheden voor de zal satellietcommunicatiesector voorstellen in de vorm van een Actieplan, dat aan de Raad van 1997 zal worden voorgelegd. Het v o l l e d ig zal A c t i e p l an s a m e n h a n g en met deze Mededeling, en de volgende doelstellingen hebben: een van O&O- / b e- Er moet, in samenwerking met ae Lia-Staten. een geharmoniseerde regelgeving tot stand worsen gebracht voor de invoering van satelttet-ltt diensten in Europa; Binnen internationale organisaties moeten de , met name waar het van frequenties en worden voor punten die voor va» hebben op van het internationale fora, ecten, het ÉlPf'f zal door een kader voorstellen voor samenwerking tussen partners uit de openbare en de particuliere sector; 14. de satellietsector stimuleren om initiatieven te nemen en de spelers uit de openbare sector leiden;. concrete acties voorstellen om vooruitgang te boeken op het gebied van de breedbandmultimedia via satelliet en van de persoonlijke communicatie;. de internationale positie op beleids- en industrieel niveau versterken. Met name moeten de Europese standpunten inzake de frequentie- en baanpositietoe wij zing op internationale fora beter op elkaar worden afgestemd;. hernieuwde bestudering van de sateUietœmmunicatieaspecten, teneinde deze een belangrijker plaats in het communautaire O&O-programma te geven;. versterking van de samenwerking met ESA en CEPT. 6. SATELLIETNAVIGATIE EN PLAATSBEPALING 32. Op satellieten gebaseerde plaatsbepalingssystemen (GPS en GLONASS7) zijn door Amerika en Rusland voor militaire doeleinden ontwikkeld. Voor niet-militair gebruik zijn ongecodeerde signalen van deze systemen gratis beschikbaar, waardoor een markt is ontstaan voor navigatie-uitrusting, die steeds meer in alle takken van vervoer wordt gebruikt, en voor plaatsbepalingsuitrusting die in een groot aantal andere toepassingen wordt gebruikt. Dit betekent dat naast militair gebruik steeds meer civiel gebruik wordt gemaakt van systemen voor satellietnavigatie en -plaatsbepaling. 33. In verschillende studies worden de potentiële voordelen van wereldwijde satellietnavigatie benadrukt. Eén van de voordelen ten opzichte van bestaande systemen is de eenvoud van het gebruik van één enkel systeem dat 24 uur per dag overal ter wereld aan de behoeften van de gebruiker kan voldoen. Bovendien levert een satellietsysteem nauwkeuriger plaats- en snelheidsmetingen, hetgeen leidt tot kortere wachttijden, brandstofbesparing, betere milieubescherming en minder ongevallen: geraamd wordt dat wereldwijd ongeveer 20 miljard ecu per jaar kan worden bespaard. Op grond van deze overwegingen hebben de ICAO (International Civil Aviation Organisation) en de IMO (International Maritime Organisation) gekozen voor satellietsystemen als hoeksteen van de volgende generatie navigatie- en plaatsbepalingsdiensten. 34. Naast de maatschappelijke en economische voordelen moeten ook de mogelijkheden voor de industrie in overweging worden genomen. Aangezien satellieten een beperkte levensduur hebben, moeten de ruimtesegmenten voortdurend worden onderhouden en gemoderniseerd. De grondsegmenten moeten worden uitgebreid om de geografische reikwijdte te vergroten en de diensten te verbeteren. Beide moeten worden geleverd door de industrie. De markt voor gebruikersapparatuur bedroeg in 1994 al 477 miljoen ecu en zal naar verwachting toenemen tot 4 miljard ecu in 2000 en 25 miljard ecu in 2005. Voor perifere diensten en hardware-eenheden ontwikkelt zich een markt van vergelijkbare omvang. De ervaring leert dat alleen naties en industrieën die doorslaggevende invloed op de systeeminfrastructuur kunnen uitoefenen, op de markt blijven concurreren. De Europese Unie stelt zich ten doel het concurrentievermogen van de Europese industrie op een zodanig niveau te brengen dat zij kan deelnemen aan de ontwikkeling van een wereldwijd satellietnavigatiesysteem (GNSS) en het opstellen van interoperabiliteitseisen en industriële standaards, zodat de industrie in staat wordt gesteld in een vroeg stadium aan de markt deel te nemen. 7 GPS: Global Positioning System, GLONASS: Global Navigation System. 15 De vrije beschikbaarheid van de signalen en de politieke complicaties in verband met de dual use mogelijkheden van de hedendaagse systemen maken de kans dat door een zuiver particulier initiatief de weg kan worden vrijgemaakt voor een volledige Europese deelname zeer gering, en alleen een partnerschap van regering en industrie zou voor een doorbraak kunnen zorgen. 35. Hoewel de luchtvaart slechts een beperkt deel van de totale markt vertegenwoordigt, speelt zij een belangrijke rol, omdat voor geen enkele andere sector zulke strikte eisen gelden. Het huidige GPS-systeem, dat door één enkel land wordt beheerst, heeft een aantal zwakke punten: de nauwkeurigheid is onvoldoende, de geografische reikwijdte is onvolledig, de technische faalkans is te hoog voor toepassingen waarvan de veiligheid kritisch is en de waarschuwingstijden in geval van systeemstoringen zijn te lang. In verband met deze tekortkomingen hebben overheden over de hele wereld opdracht gegeven tot uitbreiding van het GPS-systeem om de integriteit, beschikbaarheid en nauwkeurigheid voor civiele diensten te verbeteren. Dit netwerk van systemen dat momenteel rond GPS en eventueel GLONASS ontstaat, zal uitgroeien tot een naadloos wereldwijd systeem voor luchtvaartnavigatie. 36. De Commissie8, de Raad9 en het Europees Parlement10 die hebben onderkend dat het essentieel is dat Europa een belangrijke rol bij de invoering van GNSS speelt, hebben een tweesporenbeleid aangenomen: - een Europese uitbreiding van de bestaande militaire constellatie van GPS en GLONASS om aan de behoeften van de civiele gebruikers te voldoen (GNSS-1), en tegelijkertijd; - voorbereidende werkzaamheden voor het ontwerp en de organisatie van het civiele systeem van de tweede generatie (GNSS-2). Voorts heeft de Commissie een groep van prominenten opgericht met vertegenwoordigers van de nationale regeringen, gebruikers, industrie, relevante industriële organisaties en potentiële dienstverleners, die de Commissie assisteert bij het opstellen van een actieplan voor het opzetten van GNSS. 37. Om de Europese bijdrage aan GNSS-1 te coördineren en een begin de maken met werkzaamheden aan GNSS-2 hebben de Europese Gemeenschap, ESA en Eurocontrol hun inspanningen gebundeld in de European Tripartite Group (ETG). De Gemeenschap zorgt voor politieke steun en aanvullende financiële steun voor projecten in het kader van haar beleid inzake de Trans-Europese vervoersnetwerken en haar OTO-programma's op het gebied van telematica en vervoer. ESA implementeert het grondsegment en zal zorgen voor de exploitatie van het "European Geostationary Navigation Overlay System" (EGNOS), totdat hiervan de "Advanced Operational Capability" (AOC) fase is bereikt. Als de AOC voltooid is, kan EGNOS worden goedgekeurd als een primair navigatiemiddel. Eurocontrol stelt de vereisten vast waaraan voor de burgerluchtvaart moet worden voldaan en zal het systeem op basis van die vereisten valideren. 8 9 10 Mededeling over satellietnavigatiediensten - COM(942)248 van juni 1994. Resolutie 94/C379/03 van de Raad van 19. 2. 1994. Resolutie 209. 909 def. van het Europees Parlement van 30. 11. 1994. 16 SATELLIETNAVIGATIEMARKT Verkopen in miljoenen $ 3000 2500 2000 1500 1000 500 E31995 H1996 D1997 B1998 «1999 B2000 Wereldwijde GPS marktprognoses Bron : GPS Industrieraad 1995 17 <** Meer in het bijzonder verleent de Commissie steun aan de volgende acties: - in het programma telematicatoepassingen van het vierde kaderprogramma zijn er in verband met GNSS-1 verschillende projecten waarin wordt gewerkt aan de ontwikkeling van ontvangers aan boord en waarin de mogelijkheden van lokale systemen worden gedemonstreerd voor toepassingen in de luchtvaart, de zeevaart en het spoorvervoer. Tegelijkertijd zijn er voorbereidende werkzaamheden gestart waarin de operationele en functionele vereisten zullen worden vastgesteld voor een GNSS-systeem dat zowel GNSS-1 als GNSS-2 omvat; - in het onderzoekprogramma voor vervoer loopt in verband met de potentiële voordelen van de toepassing van satellietdiensten een project waarin wordt nagegaan welke behoeften het vervoer heeft aan de communicatie- en integratie van navigatietechnologieën ; informatie-, - in het kader van de acties inzake het Trans-Europese vervoersnetwerk is steun verleend met het oog op het verschaffen van toegang tot de Inmarsat III-navigatiesatellieten; er is een Beschikking van de Raad aangenomen die communautaire richtsnoeren geeft voor de ontwikkeling van een Trans-Europees navigatie- en plaatsbepalingsnetwerk11. 38. In het kader van het gemeenschappelijk vervoerbeleid wordt momenteel een Europees basisplan voor radionavigatie, ERNP (European Radionavigation Plan) ontwikkeld, waarin rekening wordt gehouden met de wensen van internationale organisaties (IMO, ICAO, ITU). Het ERNP moet bijdragen tot de rationalisering en harmonisering van Europees beleid in verband met radionavigatiesystemen, zodat onder meer de invoering van op satellieten gebaseerde diensten wordt vergemakkelijkt. Eén van de studies die momenteel wordt opgezet is een kosten-batenanalyse van een bijdrage tot GNSS. Met name zullen de voordelen worden onderzocht voor de gebruikers in de verschillende sectoren. Een andere studie omvat het ontwerpen van een internationaal systeem en de bepaling van de aard van een toekomstig systeem, alsmede een grondige analyse van de aanloop daartoe. 39. Plaatsbepaling met behulp van satellieten kan worden gebruikt in bewakingssystemen en dus voor controle op de uitvoering van communautair beleid. Zo werkt de Commissie aan een voorstel voor een verordening van de Raad betreffende het opzetten van een satellietsysteem voor het controleren van schepen in het kader van het visserijbeleid van de Unie. Voorgestelde acties 40. Met medewerking van de groep van prominenten zal een actieplan worden opgesteld met daarin opgenomen: - voorstellen voor institutionele regelingen om investeringen in de juiste banen te leiden, het sluiten van contracten te vergemakkelijken en problemen in verband met eigendomsrechten op te lossen. Uitbreiding van het mandaat van een bestaand orgaan of oprichting van een nieuwe instantie zijn twee van de in studie zijnde mogelijkheden om te zorgen voor de geschikte infrastructuur waarmee aan de vereisten op certificatiegebied zal worden voldaan; Beschikking 1692/96/EG van 23/7/96, PB L 228 17 b definitie van een wettelijk en regelgevingskader dat voorziet in de mogelijkheid dat verschillende exploitanten navigatie- en plaatsbepalingsdiensten aan specifieke gebruikers leveren; voor - definitie van de configuratie en een de implementeringsschema volledige operationele capaciteit ("Full Operational Capability" FOC) die in het grond- en het ruimtesegment de nodige redundantie bevat voor de faalveilige bedrijfsvoering die in vanuit veiligheidsoogpunt kritische toepas singen vereist is; v al de , plaatsbe- te nemen van een. ••?è&x de gebruikers - het aangeven financierings- van mogelijkheden voor het opzetten van in 1999 moet FOC, die uiterlijk beginnen. Br riS: ;ôen speetttek pian m "*" """1"'iU"''. 4flfc âwx de - overeenkomsten met andere landen of regio's die geen eigen ruimtesegment bezitten, maar op hun grondgebied toch satellietnavigatiediensten willen aanbieden en die bereid zijn bij te dragen aan de vereiste uitbreidingen van EGNOS. Een aantal Afrikaanse landen, de regio van de Indische Oceaan, Zuid-Amerika, Oost-Europa en de landen van de voormalige Sovjet-Unie hebben reeds belangstelling getoond. Deze werkzaamheden zullen worden uitgevoerd in een samenwerkingsverband dat ervoor moet zorgen dat aan de mondiale interoperabiliteitseisen en de eisen van internationale overeenkomsten wordt voldaan. Dankzij overheidsinvesteringen voor een bedrag van 10 miljard ecu voor de levering van GPS, gesteund met aanzienlijke orders voor militaire terminals, hebben de VS een dominerende positie verworven op de markt voor satellietnavigatie. De ervaring is gebruikt om in nationale instanties de facto normen op te stellen die al worden gebruikt bij de bouw van apparatuur. Het gevaar bestaat dat deze onder druk van de huidige gebruikers als internationale normen zullen worden aangenomen. Er is dringend actie geboden om het Europese normalisatieproces te intensiveren om op kritische gebieden tot een gemeenschappelijk Europees standpunt te komen. Het algemene doel moet zijn dat Europa en de VS overleg plegen over regionale normen voorafgaand aan overleg in internationale organen. De certificatie van ruimtesystemen plaatst de regelgevers voor nieuwe uitdagingen, met name waar het gaat om de veiligheid van mensenlevens. De betrokken autoriteiten moeten een besluit nemen over hun certificatiebeleid voor GNSS-1 dat in laatste instantie afhankelijk is van een systeem of systemen (GPS, GLONASS) die uiteindelijk door de militaire instanties van de VS en Rusland worden gecontroleerd. Wil Europa zijn soevereiniteit op het gebied van de satellietnavigatie handhaven, dan is het opzetten van een specifieke Europese bijdrage aan GNSS-2 de aangewezen weg. 41. 42. 43. Hoewel in Europa een begin is gemaakt met ontwikkelingen op GNSS-2-gebied, zijn deze te kleinschalig om werkelijk te kunnen concurreren. Daarom zijn de volgende acties dringend geboden: - snelle goedkeuring van het actieplan, vooral van de institutionele regelingen; 18 steun aan de industrie voor de ontwikkeling van apparatuur voor het gebruikerssegment met name voor toepassingen te land; start van de werkzaamheden in verband met het ontwerp, de ontwikkeling en de organisatie van GNSS-2 naast de voorbereidende werkzaamheden die reeds plaatsvinden in het vierde kaderprogramma en ARTES 9 van ESA, om uiteindelijk in een satelliet te demonstreren dat de industrie in staat is het systeem te leveren. Ondersteuning van desbetreffende maatregelen in het vijfde kaderprogramma in nauwe samenwerking met ESA en nationale organisaties. Om het proces te versnellen, moet de mogelijkheid worden onderzocht van een speciaal voor navigatie bestemde Europese satelliet die kan worden gelanceerd in combinatie met een ander systeem dat ook andere diensten dan navigatie omvat. 7. AARDOBSERVATIE VANUIT DE RUIMTE 44. 45. 46. De afgelopen 25 jaar heeft Europa dankzij de programma's van ESA en de nationale ruimtevaartorganisaties met de SPOT-, ERS- en METEOSAT-satellieten wat satellietwaarnemingen van de aarde betreft een gedegen positie verworven, die volledig benut moet worden. Zo exploiteert EUMETSAT, wat weersatellieten betreft, systemen die aan de behoeften van de Europese staten voldoen en draagt het bij aan een wereldwijd meteorologisch systeem dat over de hele wereld diensten verleent. De wereldmarkt voor civiele remote sensing wordt voor het komend decennium geraamd op ten minste 12 miljard ecu voor satellieten met bijbehorende lanceringen, 1,2 miljard ecu voor de verkoop van gegevens, 4 miljard voor terrestrische ontvangst- en verwerkingsapparatuur en meer dan 12 miljard ecu voor diensten in verband met producten en diensten met toegevoegde waarde. Volgens recente ramingen zou de gehele markt voor gegevens en bijbehorende diensten (uitgezonderd meteorologie) voor Europa in het jaar 2000 ongeveer 270 miljoen ecu bedragen. Tot dusverre zijn de klanten hoofdzakelijk overheidsinstanties. Niet alleen moeten potentiële klanten ervan overtuigd worden dat de levering van gegevens voor hun toepassing rendabel is, maar ook dat de levering van de gegevens betrouwbaar, tijdig en in de nabije toekomst kan geschieden. Als gevolg van de beperkte inkomsten uit verkopen is de toegevoegde-waardesector tot dusverre niet in staat geweest te investeren in het aantrekken van nieuwe klanten. Hoewel is de Europese markt voor gegevens van het potentieel veelbelovend satellietwaarnemingen van de aarde nog sterk onderontwikkeld en is voor de groei ervan een grote Europese inspanning vereist. is, Aangezien de EU één van de belangrijkste kopers is van gegevensdiensten in Europa, is zij uitzonderlijk goed geplaatst om een fundamentele rol te spelen bij het tot ontwikkeling brengen van deze markt, zowel als klant met een voortrekkersfunctie als door steun te verlenen voor het ontwikkelen van informatiediensten op basis van de gegevens. Dit is het standpunt van de industrie, die met een specifieke aanbeveling kwam voor een "twee stappen-aanpak", de gefaseerde totstandbrenging van zelfstandig werkende markten. Dit is een manier om de continuïteit van de diensten te waarborgen, als tenminste regelmatig voor de nodige nieuwe systemen wordt gezorgd, hetgeen de verantwoordelijkheid van de industrie en andere organisaties is. Op langere termijn, als de markt geconsolideerd is, zal het aan de industrie zijn om op commerciële grondslag gegevensdiensten aan de klant aan te bieden. 19 De industrie zal dit evenwel alleen kunnen als zij duidelijke aanwijzigingen heeft voor de stabiliteit en omvang van de markt. Hier zou de Commissie een belangrijke bijdrage kunnen leveren door de Europese behoeften aan aardobservatie-informatie en bijbehorende diensten nauwkeurig vast te stellen en een raming te maken van de jaarlijkse waarde van die diensten. Een en ander moet los staan van de mogelijkheden om deze diensten met aardobservatietechnologie te leveren. Het is vervolgens aan de industrie om op basis van deze beoordeling de kwaliteit, snelheid en kosten van die diensten te verbeteren en tot een winstgevende exploitatie te komen. Bovendien moet de industrie over de juiste financiële instrumenten beschikken om de risico's in verband met de ontwikkeling van eventuele nieuwe geavanceerde technologieën te dragen. De Commissie heeft deze sector al een stimulans gegeven met een specifieke activiteit in het vierde kaderprogramma voor OTO. 47. Een belangrijke stap in de richting van verdere ontwikkeling op dit gebied was het gezamenlijk document van ESA, EUMETSAT en de Europese Commissie12 over een Europees beleid voor aardobservatie met satellieten dat op 20 oktober 1995 in Toulouse aan de ESA-Raad werd aangeboden. Dit heeft de volgende hoofddoelstellingen: - op permanente basis voldoen aan de behoeften van de gebruiker, hoofdzakelijk door operationele satellietdiensten op te zetten, te zorgen voor een voortdurende levering van gegevens en diensten en een configuratie volgens de meest moderne technieken te handhaven; - stimuleren van industriële rentabiliteit en concurrentiekracht door een zo groot mogelijke markt te promoten (ook militair) en de kosten van systemen voor satellietwaarnemingen tot een minimum te verlagen om ervoor te zorgen dat zij volledig worden gebruikt; - bereiken van strategische doelstellingen, waarborgen van toegang tot gegevens die essentieel zijn voor de veiligheid van Europa of het behoud van het Europese milieu, handhaven en ontwikkelen van de Europese capaciteit om Europa in staat te stellen op wereldvlak een rol te spelen. Voorgestelde acties 48. Om die doelstellingen te kunnen bereiken moet iedere betrokken partner volgens zijn eigen procedures de geschikte wegen en middelen bepalen. Op Unie-niveau heeft de Commissie deze sector reeds een stimulans gegeven door middel van een specifiek programma als onderdeel van het vierde kaderprogramma voor OTO. Voor de naaste toekomst worden de volgende acties voorgesteld: 12 Voorstel voor een Europees beleid inzake aardobservatie vanuit de ruimte ESA/PB-EO(95)7, rev. 2. 20 Aardobservatie ten dienste van de burger Satellieten vliegen in een lage baan om de aarde regelmatig over ons heen, terwijl ze de landen en zeeën onder hen scannen en de geregistreerde gegevens doorgeven aan de satellietgrondstations. Optische apparatuur is vooral heel nuttig voor het bekijken van kleine details voor het soort toepassingen dat we al kennen sinds het begin van de luchtfotografie. Vele ontoegankelijke delen van het aardoppervlak zijn nu voor het eerst met grote nauwkeurigheid in kaart gebracht, met behulp van door de SPOT-satellieten verkregen informatie. Door combinatie van de uit een aantal instrumenten verkregen informatie hebben Europese wetenschappers en technici enkele zeer bijzondere systemen voor het bewaken van uiteenlopende thema's ontwikkeld. Een uitzonderlijke prestatie die ter illustratie van zo 'n aanpak genoemd kan worden is het MARS-project, waarmee het GCO zijn klanten, waaronder DG VI en EUROSTAT, een deel van de informatie verschaft heeft die zij nodig hadden om hun taken uit te voeren. Humanitaire organisaties hebben deze kaarten nodig, om de plaatsen van rampen vast te stellen en routes uit te stippelen om die plaatsen te kunnen bereiken. Anderzijds bestaat er ook apparatuur die ontworpen is om in één enkele veeg over reusachtige stroken van de planeet gegevens te verzamelen. Bij één toepassing kunnen die gegevens gebruikt worden om de broedgebieden van sprinkhanen op te sporen, zodat teams bestrijdingsdeskundigen kunnen worden ingezet om de zwerm ter plaatse te vernietigen, voordat zij aan haar verwoestende tocht kan beginnen. Apparatuur waarmee de oppervlaktehelderheid kan worden gemeten wordt regelmatig gebruikt in semi-aride landen voor het opsporen van gebieden waar bosbrandgevaar bestaat, en in landen met een gematigd klimaat voor het in kaart brengen van gebieden waar boomgaarden of lenteoog s ten door de vorst schade hebben opgelopen. Op die manier kunnen enerzijds rampen worden voorkomen en anderzijds de boeren worden vergoed voor het verlies van hun oogsten. Boven de oceanen kunnen dergelijke instrumenten de temperatuur van het oppervlaktewater meten, en op de aldus verkregen kaarten kan men zien waar voedselrijk koud water vanuit de diepte opwelt en plankton en scholen vis aantrekt. In koudere wateren kunnen voedselleveranties rond noordkapen langer doorgaan gedurende van vitaal belang zijnde weken, omdat men met deze apparatuur het naderende zeeijs in het oog kan houden. Radarapparatuur, zoals de Synthetic Aperture Radar op de ERS-satellieten van ESA, bewaakt constant onze planeet vanuit de ruimte. Het is hoofdzakelijk alleweerapparatuur, die het aardoppervlak door de wolken heen en 's nachts in beeld kan brengen. Deze apparatuur is van onschatbare waarde gebleken voor het meten van golfhoogte en windsnelheid en van de omvang van overstromingen. In de toekomst moet zij een essentieel middel worden in de strijd ter beperking en voorkoming van overstromingen. 21 49. Op basis van marktstudies, waarbij diensten van de Commissie, nationale en Europese ruimtevaartorganisaties en belangrijke industriële groepen in hun rol van potentiële investeerders betrokken zijn, zal het gebruik van bestaande of geplande missies worden bevorderd. Missies met nieuwe toepassingen die voldoende potentiële opbrengsten hebben om industriële investeringen aan te trekken, zouden in de eerste fase met de Commissie als voortrekker-klant en de steun van ruimtevaartorganisaties kunnen worden opgestart. In de tweede fase zullen zij door deze industriële investeerders of door geschikte operationele entiteiten volledig worden geïmplementeerd met operationele dienstverlening op commerciële basis als doel. De acties van de Unie zullen gericht zijn op een beperkt aantal toepassingsgebieden die verband houden met op verschillende terreinen ten uitvoer gelegd beleid, zoals - monitoring van grondgebruik en hulpbronnen - Europa heeft op dit gebied al een grote inspanning geleverd en een grote deskundigheid verworven, welke benut moet worden. Er zal verder onderzoek worden verricht en er zullen nieuwe operationele technieken worden ontwikkeld om het Europees potentieel op dit gebied te verbeteren en te bevorderen. Er zullen demonstratie- en proefprojecten worden opgezet op het gebied van landbouw, bosbouw, stadsplanning, afvalverwijdering, enz. in nauwe samenwerking met industriële partners die de belangrijkste gebruikers zijn (levensmiddelenindustrie, bosexploitatiemaatschappijen, bedrijven in de sector openbare werken, plaatselijke collectiviteiten,. ). Deze projecten zullen bijdragen vormen voor de initiatieven van de Unie op het gebied van duurzaam beheer van milieuhulpbronnen. - monitoring van oppervlaktewateren - de op Europees niveau opgedane ervaring zal worden geoptimaliseerd en ontwikkeld door middel van op bestaande missies gebaseerde demonstratie- en proefprojecten, voordat nieuwe missies voor specifieke toepassingen worden opgestart in samenwerking met bijvoorbeeld waterbeheersmaatschappijen. Deze actie zal deel uitmaken van het door de Commissie voorgesteld initiatief op watergebied. - monitoring van visserij - de ontwikkeling van aardobservatietechnieken is reeds ver gevorderd en de mogelijkheden daarvan voor het visserijbeheer zullen een belangrijke aanvulling vormen voor de satellietvolgsystemen en de in situ-metingen. Tot de belangrijkste potentiële industriële gebruikers die als investeerders zullen optreden behoren grote visserijbedrijven. 50. Sommige toepassingsgebieden zijn van strategisch en politiek belang voor de Unie, aangezien er ook andere Europese en ontwikkelingslanden bij betrokken zijn. Op basis van de reeds verkregen kennis uit lopende of voltooide Europese missies, zouden missies voor nieuwe toepassingen, waaronder de "Aardbewakingsmissies" van ESA, kunnen worden gepland, met name op de volgende gebieden : - monitoring van kustgebieden - het strategisch belang van deze gebieden voor de Gemeenschap spreekt voor zich gezien de lengte en diversiteit van de Europese kustlijn. De technologieën en instrumenten die hiervoor worden ontwikkeld, zullen ook op mondiaal niveau, met name in de ontwikkelingslanden, toepassing vinden. Er dienen voorstudies te worden gestart van de verschillende kustgebieden van Europa, waarbij rekening wordt gehouden met hun specifieke kenmerken (Middellandse Zee, Oostzee, Noordzee en Atlantische boog). Als eerste stap stelt de Commissie voor een inventaris op te stellen van de vele lopende initiatieven, deze te coördineren en, in nauwe samenwerking met de betrokken partners, een nieuw strategisch initiatief uit te werken om een informatiesysteem voor kustgebieden van de Middellandse Zee op te zetten, waarbij ook technieken voor teledetectie vanuit de ruimte gebruikt zullen worden. 22 - monitoring van grote risico's en natuurrampen - De Raad van Europa heeft in samenwerking met ESA en de Commissie de aanzet gegeven tot een actie op dit gebied en thans lopen verkennende studies waarbij de landen van Midden- en Oost-Europa betrokken zijn. Dit is een gebied waar civiele en militaire technologieën een specifieke toepassing kunnen vinden, en het tweeledige karakter van deze technologieën ("dual use") kan mogelijkheden bieden om ze optimaal te benutten. De Commissie zal samen met de betrokken partijen, met name de civiele beschermingsdiensten, proefprojecten aanwijzen en ondersteunen om de weg vrij te maken voor de realisering van nieuwe initiatieven die de toepassing van verschillende ruimtevaarttechnieken op het gebied van telecommunicatie, plaatsbepaling en remote sensing in zich verenigen. 51. De Commissie zal in het kader van de tenuitvoerlegging van het milieubeleid van de EU steun blijven verlenen aan de ontwikkeling van aardobservatietoepassingen door strategische projecten uit te voeren op het gebied van milieumonitoring, onder meer projecten die tot doel hebben de effectiviteit van de Europese milieuwetgeving en internationale milieu-overeenkomsten te vergroten. Dit zal gebeuren in samenwerking met nationale milieuorganisaties en de EER. Ter aanvulling van bestaande of geplande missies steun van zouden nieuwe missies kunnen worden overwogen, met de ruimtevaartorganisaties, met name van ESA initiatief "Aardverkenningsmissies", en andere geschikte partners zoals EUMETSAT, met het oog op continue openbare dienstverlening op de volgende gebieden: in het kader van haar 23 - monitoring van oceanen - De tot dusverre opgedane ervaring moet ook op Europees niveau worden benut. Om operationele oceano- grafiesystemen verder te ontwikkelen en te voldoen aan de vereisten van het Global Ocean Observing System (GOOS) en het Europese onderdeel daarvan (EUROGOOS), zou met name de van de integratie verzamelde gegevens met andere in situ waarnemingen het doel kunnen zijn van een Europese actie; is de - monitoring van de atmosfeer - Op dit gebied toepassing van ruimtetechnieken voorlopig beperkt tot wetenschappelijk onderzoek. In het begin zullen bestaande missies worden gebruikt om de haalbaarheid in operationeel van de techniek opzicht te demonstreren. Toe komstige "verkenningsmissies" zou den in samenwerking met ESA of EUMETSAT kunnen worden over wogen. Om de nodige wetenschappelijke en technische basis te versterken en het gebruik van wetenschappelijke resultaten voor het ontwikkelen van operationele toepassingen te stimuleren, de C o m m i s s ie z al kaderprogramma's voor OTO van de Unie blijven uitvoeren, met name wat betreft fundamenteel onderzoek van en p r o e f- m e t h o d es een demonstratieprojecten met pre-operationeel op karakter bovenstaande gebieden en in andere minder ontwikkelde sectoren. en de 52. isaties ielichamen iediensten zullen moet worden na te gaan pelen bij de datalevering voor milieumonitoring ; ter bevordering dé maatregelen op het gebied van onderwijs en opleiding, alsmede de maatregelen van internationale samenwerking en ontwik keling moeten op Unie-niveau worden gecoördineerd in nauwe samenwerking met en de betreffende de Lid-Staten Internationale zoals de organisaties, Ruimtevaart Universiteit in Straatsburg. Ook zullen in samenwerking met geschikte partners werkzaamheden worden uitgevoerd in verband met de toepassing en verdere ontwikkeling van sensoren met geavanceerde technologie, waarbij rekening zal worden gehouden met de noodzaak tijdens de demonstratiefase voor continuïteit te zorgen. 53. Voor het communautaire programma voor een Centrum voor Aardobservatie (CEO Center for Earth Observation) is in het bovenstaande een belangrijke rol weggelegd. Dit centrum, dat de gebruikers en leveranciers van gegevens bij elkaar moet brengen, zal snellere en gemakkelijker toegang tot deze gegevens mogelijk maken door de ontwikkeling van gemeenschappelijke normen en formats te bevorderen. Ook zal het CEO de gebruikers beter op de hoogte houden en hen in staat stellen de verwerkte informatie optimaal te gebruiken 24 en de gegevensleveranciers de nodige middelen en instrumenten verschaffen om aan de behoeften van de gebruikers te voldoen. Het CEO zal dan ook een belangrijke plaats innemen in toekomstige operationele systemen. 54. De ontwikkeling van de markt houdt ook in dat de potentiële gebruikers moeten worden opgeleid en getraind, met name gebruikers die in het besluitvormingsproces een beroep doen op aardobservatiediensten, met inbegrip van die van ontwikkelingslanden. De Commissie zal de actie voortzetten die samenwerking met ESA, de ruimtevaartorganisaties in de Lid-Staten en op internationaal niveau (zoals de International Space University). is ondernomen in 55. Als daar behoefte aan bestaat zal de Commissie, in samenwerking met de betrokken organisaties, de oprichting van nieuwe Europese operationele entiteiten bevorderen. Zo zal zij op het gebied van milieumonitoring samen met EUMETSAT en de betrokken partners de mogelijkheid onderzoeken dat die organisatie ruimtegegevens gaat leveren die voor dit gebied van belang zijn. 56. Om de toepassingen van aardobservatie vanuit de ruimte te bevorderen, zal de Commissie de wettelijke aspecten van het gebruik van aardobservatiegegevens blijven bestuderen, evenals de algemene beginselen van een gegevensbeleid dat in overeenstemming is met het openstellen van een commerciële markt. Bij de internationale onderhandelingen zal de Commissie ook rekening houden met het vraagstuk van de toewijzing van frequenties en baanposities. 57. Tenslotte zal de Commissie zich samen met haar partners verder beraden op het opzetten van een samenhangende Europese strategie voor de ontwikkeling en implementatie van operationele systemen voor het waarnemen van de aarde en het milieu. Een dergelijke strategie, waarbinnen reeds bestaande of op Europees niveau geplande systemen worden gecoördineerd, zonder dat afbreuk wordt gedaan aan hun identiteit, zal Europa in staat stellen een volwaardige, samenhangende bijdrage te leveren aan het opzetten van een geïntegreerde mondiale waarnemingsstrategie als voorgesteld in het CEOS. 8. LANCEERDIENSTEN 58. De noodzaak dat Europa moest beschikken over een onafhankelijk potentieel voor het leveren van toegepaste satellietsystemen, voor telecommunicatie, televisie of aardobservatie, was een belangrijke politieke drijfveer voor het oorspronkelijke besluit in het begin van de jaren zeventig om het Ariane-programma op te zetten. Dit politieke engagement, dat bovendien Europa een leidinggevende positie op de commerciële markt voor lanceerdiensten heeft verschaft, waardoor de investeringen van de Lid-Staten rijkelijk zijn terugbetaald, geldt ook nu nog en is nog steeds een eerste voorwaarde voor het handhaven van de toegang van Europa tot de ruimte en ruimtetoepassingen. 25 59. Het is zaak de Europese leidende positie commerciële markt voor op de lanceerdiensten te handhaven, terwijl de concurrentie voortdurend toeneemt; zo zijn er geavanceerde versies van bestaande Amerikaanse draagraketten, terwijl ook draagraketten uit Rusland, de Oekraïne en China op de markt verschijnen. Deze sterke toename van het aanbod van lanceerdiensten, in sommige gevallen gepaard gaande met extreem lage prijzen, dreigt de markt te ontwrichten. van MernMioriale regels die een concurrentie op de fliike reeks draagraketten die t ' / • aan •: v de •• nieuwe JiW*,iy^W''Ï,ff!*:U m: :<* '^rt"1''''6'",''1,' 60. Een fundamentele voorwaarde voor de instandhouding en verdere uitbouw van Europese lanceerdiensten is een mate van markttoegankelijkheid die gelijk is aan die welke in de EU wordt geboden, en het bestaan van eerlijke handelsvoorwaarden. Wat de toegankelijkheid van de markt betreft moet er niet alleen voor worden gezorgd dat er geen beperkingen zijn voor lanceerdiensten voor civiele doeleinden, maar ook dat er bij aan regeringsorganisaties verleende lanceerdiensten geen voorwaarden qua nationaliteit gesteld worden. Dit is vaak het geval in landen als China en de VS, terwijl de EU een open markt heeft. Een en ander dient in de eerste plaats aan de orde te worden gesteld in de WHO, waar de lanceerdiensten onder de GATT vallen. De Commissie en de Europese industrie zijn ervan overtuigd dat, om de leidinggevende positie van Europa te handhaven, Europa er belang bij heeft de mogelijkheden te verkennen van gesprekken over en vaststelling van fundamentele regels voor open en eerlijke concurrentie tussen de belangrijkste leveranciers van lanceerdiensten. Deze gesprekken zouden ook moeten gaan over onderwerpen als overheidssteun aan deze bedrijfstak en een evenwichtige toegang tot de binnenlandse markt van ieder land. Aan de onderhandelingen zou moeten worden deelgenomen door de VS, waar de industrie buitengewoon en meer dan waar dan ook profiteert van overheidssteun en militaire programma's, en nieuwe leveranciers zoals Rusland, de Oekraïne en China. Een van de doelstellingen zou moeten zijn een belangrijk buurland als Rusland de kans te geven om op een billijke en evenwichtige basis geleidelijk en soepel te integreren in de markt voor commerciële lanceerdiensten. De Commissie zal actief met de Lid-Staten samenwerken om voor deze sector tot een gemeenschappelijke strategie op lange termijn te komen en een praktische oplossing te vinden voor het plegen van internationaal overleg. Het streven naar een toekomstgerichte internationale strategie die openstelling van markten tot doel heeft, die nieuwe mogelijkheden benut en eerlijke handelsvoorwaarden schept, impliceert dat overeenkomsten om markten open te stellen overeenkomsten waarbij een markt is verdeeld overbodig zullen maken. 61. De snelle toename van het aantal voorstellen voor communicatiesatellieten voor persoonlijke satellietsystemen en breedbandcommunicatie via niet-geostationaire banen (LEO's, MEO's) leidt tot een behoefte aan lanceerdiensten die verder gaat dan die van de gewone markt voor geostationaire satellieten. De Commissie beschouwt de blijvende aanwezigheid van de Europese industrie op de markt voor lanceerdiensten als essentieel, en moedigt de bevoegde ruimtevaartorganisaties en bedrijven aan zich te beraden hoe men een uitgebreid Europees aanbod kan handhaven dat het hele spectrum van lanceerdiensten bestrijkt. 26 9. T E C H N O L O G I E ËN TOEPASSINGEN V O OR Z O W EL M I L I T A I RE A LS N I E T - M I L I T A I RE ( D U AL U S E) 62. Hoewel de militaire aspecten van de toepassingen van ruimtetechnologie niet tot het werkterrein van de Commissie behoren, moet een Europese strategie gericht zijn op convergentie van civiele en militaire inspanningen, om zo dubbel werk te voorkomen en het beschikbare overheidsgeld optimaal te gebruiken. ' ' ^ f t ' ^ ^ i ^1^ dual-use rui Gezien de betrekkelijk hoge kosten van ruimtesystemen, komen zij het eerst in aanmerking voor Europese samenwerking, aangezien individuele landen moeilijk de kritische massa zullen kunnen bereiken die een dergelijke investering rechtvaardigt. 63. Ruimtetechnologie neemt een centrale en steeds belangrijker wordende plaats in in veel types inlichtingenwerk, militaire missies op het gebied van telecommunicatie, navigatie, vroegtijdige alarmering en meteorologie. Oorspronkelijk waren de militaire behoeften de drijvende motor voor de ruimtetechnologie, die pas in een later stadium voor civiele toepassingen werd aangewend. De laatste tijd heeft de situatie zich zo gewijzigd dat civiele toepassingen de drijvende marktkracht zijn en zelf de technologische investeringen rechtvaardigen. Over het algemeen hebben militaire en civiele ruimtesystemen in technologisch opzicht veel gemeen, hoewel dit per toepassing verschilt. Lanceer- en voortstuwingssystemen profiteren eveneens van de belangrijke uitwisseling tussen de militaire en de civiele sector. De Amerikaanse industrie profiteert op de commerciële markten al jarenlang van deze uitwisseling dankzij een militair ruimtevaartbudget dat meer dan 40 maal het Europese bedraagt. Zoals zij heeft benadrukt in haar mededeling over de defensie-industrie13 vormt een sterke en competente industriële basis de sleutel tot de onafhankelijkheid van Europa, zodat elke gemeenschappelijke inspanning die ertoe bijdraagt dat de industriële capaciteit wordt versterkt, moet worden toegejuicht en aangemoedigd. 10. INTERNATIONALE SAMENWERKING 64. Sinds het verdwijnen van de barrières tussen Oost en West hebben de internationale samenwerking en uitwisselingen in ruimtevaartprogramma's een vlucht genomen die voorheen onmogelijk was, een tendens die wordt versterkt door budgettaire beperkingen en gemeenschappelijke belangen die aan het licht komen. Tegelijkertijd wordt in de particuliere sector de toegang tot nieuwe markten bevorderd, doordat op internationaal niveau risico's in de nieuwe informatie- en multimediaindustrie gezamenlijk worden gedragen, zodat de industrie en een aantal verschillende actoren bij elkaar worden gebracht. Europa moet een belangrijke plaats innemen in deze internationale partnerschappen, op voorwaarde dat er sprake is van een evenwichtige inbreng. Dit betekent dat Europa een kritische massa moet handhaven, of verwerven op die gebieden waar dit nog niet het geval is, om tenvolle te profiteren van de internationale samenwerking met zijn grote economische partners. Tevens betekent dit dat de problemen op Europees niveau gecoördineerd moeten worden aangepakt en dat voor de nodige overlegstructuren moet worden gezorgd. 13 COM(96)10 def. 27 In dit verband moeten de mogelijkheden worden onderzocht voor industriële en technologische samenwerking met gevestigde spelers als de VS, Rusland, China en Japan, maar ook met nieuwkomers als India en Brazilië. Ook is internationale samenwerking nodig op het gebied van ruimteafval, en de Commissie zou een bijdrage kunnen leveren tot de werkzaamheden die reeds binnen verschillende organisaties aan de gang zijn (VN, ESA). 65. Internationale samenwerking op het gebied van de ruimtetechnologie kan het mogelijk maken bepaalde doelstellingen van de Unie ten aanzien van derde landen te realiseren. Zo zouden de Oost-Europese landen moeten profiteren van deelname aan de Trans-Europese netwerken in een vroeg stadium, hetgeen betekent dat zij dienen te worden betrokken bij de Europese initiatieven op bijvoorbeeld het gebied van satellietcommunicatie en -navigatie. 66. Ook sommige landen van de voormalige Sovjet-Unie zouden partners kunnen zijn in projecten die met de ruimtevaart te maken hebben. In het kader van haar economische samenwerking met de nieuwe onafhankelijke staten (NOS) zal de Commissie in het en TACIS-programma ruimtevaartindustrie. Via het Internationaal Centrum voor Wetenschap en Technologie (ISTC) in Moskou zal zij wetenschappelijke samenwerking financieren met als doel het wetenschappelijk potentieel van de NOS in de internationale wetenschappelijke gemeenschap te integreren. technische bijstand blijven verlenen aan de lucht- 67. Wat de ontwikkelingslanden betreft, bijvoorbeeld in het Middellandse-Zeegebied, kunnen ruimtetechnologieën een aantal duidelijke oplossingen aandragen. Een aantal mogelijkheden is naar voren gebracht op een workshop over "De opbouw van de Euro-Mediterrane Informatiemaatschappij - Regelgevingskader en ontwikkeling van communicatienetwerken voor economische samenwerking", Palermo, 6 en 7 mei 1996. Uitgaande van de behoeften kan de Unie onder verschillende van haar bevoegdheden op het gebied van OTO, ontwikkelingshulp of economische samenwerking, actie ondernemen. Afhankelijk van het niveau van de technische ontwikkeling van de betrokken landen is voor de implementatie van deze op ruimtetechnologie gebaseerde oplossingen aanzienlijke coördinatie vereist. De Commissie stelt voor om met behulp van de geschikte instrumenten van de Unie samen met de ontwikkelingslanden en de betrokken partners (organisaties, industrie, enz. ) hiervoor te zorgen. 1 1. NORMALISATIE 68. De ruimtevaartindustrie moet voldoen aan zeer strikte kwaliteits- en betrouwbaarheidseisen. In en buiten Europa wordt de noodzaak van normalisatie van producten en procedures op dit gebied al sinds geruime tijd gevoeld. Deze noodzaak is des te sterker als gevolg van de complexe industriële structuur in Europa. Nadat in het verleden al een aantal pogingen was gedaan, is de ECSS (European Cooperation for Space Standardisation) er thans in geslaagd een groep organisaties en industriële actoren samen te brengen die onmiskenbaar op Europees niveau representatief zijn. Hun programma moet leiden tot een uitgebreid samenhangend systeem van normen, gebaseerd op een commercieel gerichte strategie. Om het concurrentievermogen van de Europese industrie te bevorderen, heeft de Commissie, ECSS en de Europese normalisatie-instituten CEN, CENELEC en ETSI een mandaat verstrekt, waarin hun wordt verzocht een samenwerkingsovereenkomst aan te gaan en een globale normalisatiestrategie uit te stippelen, waarin wordt aangegeven welke normalisatieactiviteiten op Europees niveau en welke op internationaal niveau moeten 28 plaatsvinden en welke specificaties officiële normen moeten worden en welke tot het exclusieve werkterrein van ECSS moeten blijven behoren 12. FINANCIERING 69. Ruimteprojecten, met name projecten in verband met de nieuwe toepassingen, vereisen aanzienlijke aanloopinvesteringen met lange terugverdientijden. Deze projecten zijn dan ook behalve en voor de marktvoorwaarden zeer gevoelig voor de voorwaarden waaronder financiering kan worden verkregen, terwijl de Europese spelers ook nog eens te maken hadden met de wisselkoersrisico's in verband met de van de Amerikaanse dollar. schommelingen fabricagekosten De ruimtevaart wordt doorgaans geassocieerd met een image van risicodragende technologieën en met nieuwe toepassingen in nog niet aangetoonde, maar potentieel zeer concurrerende markten. Deze situatie is evenwel in beweging en de houding van de investeerders wordt gaandeweg positiever. Nieuwe systemen zoals satelliet PCS bieden "franchising" mogelijkheden voor de rechten om diensten aan te bieden in bepaalde gebieden in ruil voor deelneming in de systeemkosten. Waar de Europese context wordt gezien als een belemmering voor de financiering van dergelijke initiatieven in Europa, kan de EU zowel direct als indirect een bijdrage leveren om deze situatie te verbeteren. 70. Als directe bijdrage zal de Commissie trachten projecten van Europees belang op het gebied van telecommunicatie, navigatiecontrole en aardobservatie aan te wijzen en te ondersteunen. Deze projecten, waarin alle Europese partners zouden moeten samenwerken, zullen in principe worden gebaseerd op reeds lopende of geplande programma's van de Lid-Staten, ESA of nationale ruimtevaartorganisaties. Hierbij zou onder meer gebruik moeten worden gemaakt van de middelen van het kaderprogramma voor OTO. Andere middelen zouden beschikbaar kunnen worden gesteld in het kader van de Trans-Europese netwerken of, volgens de daarvoor geldende procedures, via de structuurfondsen of de begrotingen voor landbouwontwikkeling of samenwerking. Hierbij dient evenwel te worden opgemerkt dat de desbetreffende onderdelen van het kaderprogramma en de andere instrumenten zeer beperkt zijn, zodat zij de betrokken projecten in het gunstigste geval een nuttige aanvulling kunnen verschaffen. In eerste instantie zou het niet nodig hoeven te zijn extra financiering te verschaffen boven de huidige niveaus; het zou vooral een kwestie moeten zijn van herverdeling van de beschikbare middelen over de onderwerpen die zijn geselecteerd als zijnde van Europees belang, en zorgen voor meer complementariteit en synergie van de werkzaamheden. De toekomstige behoeften zullen worden vastgesteld aan de hand van verkennende studies die in verband met specifieke geselecteerde projecten worden uitgevoerd. Tegelijkertijd zou de particuliere sector meer verantwoordelijkheid moeten dragen voor de implementatie van deze projecten en de nodige infrastructuren moeten ontwikkelen met steun van de overheid. 29 71 De EU kan vooral een indirecte bijdrage leveren tot verbetering van het investeringsklimaat door de onzekerheid die het gevolg is van regelgeving, het gevoerde handelsbeleid, etc. te verminderen. Ook initiatieven van de Commissie ter bevordering van innovatie of ter ondersteuning van KMO's zouden de weg vrij kunnen maken om een aanvulling te leveren en het besluit te vergemakkelijken van de potentiële partners, financiële instellingen, exploitanten en gebruikers om risico's te nemen in commerciële ondernemingen op basis van ruimtetechnologie. Ook een optreden van de Unie als voortrekker-klant of als demonstrator van ruimtetoepassingen zal de dienstverleners helpen zich te verzekeren van verdere particuliere financiering van ruimtemissies. In de context van de "Aardobservatie" is dit omschreven als een "twee stappen aanpak" die tot de uitbouw van een industrie die op eigen benen kan staan moet leiden. 72. De Europese Investeringsbank (EIB) heeft sinds 1990 meer dan 1,5 miljard ecu verschaft voor de financiering van 15 Europese satellietcommunicatieprojecten. De Commissie stelt voor het overleg met de EIB en het Europees Investeringsfonds voort te zetten en te intensiveren om de juiste wegen en middelen te vinden om de toegang tot hun financieringsmechanismes te vergemakkelijken. 1 3. INSTITUTIONELE ASPECTEN 73. Er moeten samenwerkingsstructuren worden opgezet of verbeterd om de synergie van de Europese ruimtevaartactiviteiten op het niveau van de Lid-Staten en op internationaal niveau te versterken, zodat het rendement van de investeringen kan worden geoptimaliseerd. Tevens moeten deze structuren het mogelijk maken rekening te houden met de individuele verantwoordelijkheden van de verschillende partners als een samenhangende globale strategie wordt uitgestippeld. Deze structuren moeten leiden tot een hechte relatie tussen de Unie- organen, nationale ruimtevaartorganisaties, het Europees Ruimte-Agentschap, de industrie, de gebruikers en andere betrokken wetenschappelijke of operationele entiteiten. Teneinde de complementariteit van OTO- activiteiten te verhogen zou de Commissie kunnen overwegen een beroep kunnen doen op art. 130K en -L. 74. De rol van de Space Advisory Group, die in 1993 is opgericht als forum voor overleg over de algemene lijnen van de acties van de Gemeenschap op het gebied van de ruimtevaart, moet worden uitgebreid, zodat het mogelijk wordt op nationaal of communautair niveau uitgevoerde acties te coördineren. 75. De samenwerking tussen de Commissie en het Europees Ruimte-Agentschap ESA, dat momenteel als waarnemer aan de Space Advisory Group deelneemt, zal, met inachtneming van de onafhankelijke status van dit Agentschap, worden verbeterd op basis van artikel 130M van het Verdrag. Hiervoor moet de Raad om een onderhandelingsmandaat worden verzocht. 76. Voorts stelt de Commissie op basis van artikel 228 van het Verdrag voor om de nodige structuren op te zetten voor het management van bepaalde projecten die in overleg met de betrokken partners en met inbreng van de gebruikers zijn geselecteerd (een te overwegen voorbeeld is de driepartijengroep (ETG) EG/ESA/EUROCONTROL die is opgericht voor het GNSS-1-project). De Gemeenschap bevordert bijvoorbeeld samsn met haar partners de ontwikkeling van Europese economische samenwerkingsverbanden (EESV) die dergelijke projecten zullen uitvoeren. 30 77. Wat het handelsbeleid betreft, moeten de Commissie en de Lid-Staten een institutioneel compromis vinden voor het voeren van internationale onderhandelingen om een eerlijke concurrentie met derde landen op de commerciële markt voor lanceerdiensten te waarborgen. De Commissie zal blijven zoeken naar een snelle en praktische oplossing en zij roept de Lid-Staten op zich in deze kwestie tegemoetkomend op te stellen. 14. CONCLUSIES 78 Deze mededeling maakt duidelijk dat er dringend actie moet worden ondernomen teneinde een geschikte omgeving te scheppen voor de ontwikkeling van toepassingen van ruimtetechnieken en de internationale concurrentiepositie van de Europese industrie te verbeteren. 79 De Commissie zal op bovengenoemde gebieden voorstellen doen in het kader van het lopende en het toekomstige kaderprogramma voor OTO, met als centrale doelstelling het consolideren van een Europese satellietinfrastructuur; voor bepaalde activiteiten zou de toepassing van andere vormen van communautaire steunverlening nodig kunnen zijn naar gelang van de betreffende specifieke modaliteiten; de Commissie zal concrete maatregelen nemen. 80 Al deze initiatieven dienen met die van de Lid-Staten en het Europees Ruimte- Agentschap te worden gecoördineerd, teneinde in het kader van de regelgeving van de Europese Unie een maximale flexibiliteit en synergie op Europees niveau te verkrijgen; de Commissie zal samen met het Europees Ruimte-Agentschap en de overige betrokken organisaties de voor dit doel noodzakelijke stappen doen; de Commissie zal blijven vertrouwen op het advies van de Space Advisory Group (SAG) en andere advieslichamen, en een geregelde dialoog voeren met het bedrijfsleven en gebruikers. 81 De Raad wordt verzocht bijgaande resolutie aan te nemen. 31 ACTS AOC ARTES CENELEC CEO CEOS CEPT CNES ECSS EESV EGNOS EIB ELDO ERNP ERS ESA ESRO ETG ETSI EUMETSAT EUROCONTROL EUROGOOS EUROSPACE FOC GLONASS GNSS GOOS GPS ICAO IMO INMARSAT ITU KMO METEOSAT NOS PCS SAG SPOT TACIS UMTS VERKLARING AFKORTINGEN Geavanceerde communicatietechnologieën en -diensten Advance Operational Capability Advanced Research and Telecommunication Systems Europees comité voor electrotechnische normalisatie Centrum voor observatie van de aarde Comité aardobservatiesatellieten Europese conferentie van PTT-administraties Centre National d'Etudes Spatiales European Cooperation for Space Standardisation Europese economische samenwerkingsgroepen European Geostationary Navigation Overlay System Europese Investeringsbank Europese organisatie voor de ontwikkeling en vervaardiging van dragers voor ruimtevoertuigen European Radionavigation Plan European Remote Sensing Satellite Europees Ruimte-Agentschap Europese Organisatie voor Ruimteonderzoek European Tripartite Group Europees Normalisatie-instituut voor Telecommunicatie Europese Organisatie voor de exploitatie van meteorologische satellieten Europese Organisatie voor de Veilighed van de Luchtvaart EUROpean Global Ocean Observing System EUROpean SPACE industry association Full Operational Capability Global Navigation System Satellite Global Navigation Satellite System Global Ocean Observing System Global Positioning System Internationale Burgerluchtvaartorganisatie Internationale Maritieme Organisatie Internationale Organisatie voor Maritieme Satellieten Internationale Telecommunicatie Unie Kleine en Middelgrote Ondernemingen METEOrological SATellite Nieuwe Onafhankelijke Staten Persoonlijke satel 1 ietcommunicatiediensten Space Advisory Group Aardobservatiesatell iet Technische bijstand aan het Gemenebest van Onafhankelijke Staten Universeel Mobiel Telecommunicatiesysteem 32 VSAT WEU WHO Very Small Aperture Terminals West Europese Unie Wereldhandelsorganisatie 33 ONTWERP RESOLUTIE VAN DE RAAD BETREFFENDE "DE EUROPESE UNIE EN DE RUIMTE: Ontwikkeling van toepassingen, markten en industrieel concurrentievermogen" DE RAAD VAN DE EUROPESE UNIE, Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, inzonderheid op artikel 130f; Gezien de Mededeling van de Commissie betreffende de Europese Unie en de Ruimte14; Gezien het advies van het Europese Parlement15 Overwegende het politiek, sociaal-economisch en wetenschappelijk belang van toepassingen van ruimtetechnologie voor de Europese Unie ; Overwegende de inspanningen die het Europees Ruimte-Agentschap en de Lid-Staten van de Unie zich hebben getroost om Europees ruimtevaartpotentieel op te bouwen en de ontwikkeling van een competente Europese industrie te bevorderen ; Overwegende de actie die door de Commissie, met name door het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek, is ondernomen op het gebied van ruimtetechnologietoepassingen in de context van het kaderprogramma voor Onderzoek en Technologische Ontwikkeling van de Europese Gemeenschap ; Overwegende de belangrijke rol van de industrie, met inbegrip van de kleine en middelgrote ondernemingen, bij de ontwikkeling van ruimtetechnologietoepassingen en de bijbehorende diensten ; Overwegende dat de communautaire actie overeenkomstig de doelstellingen van het Verdrag er op gericht dient te zijn de welvaart van de Unie te bevorderen door versterking van het concurrentievermogen van de industrie, verbetering van de kwaliteit van het leven en duurzame ontwikkeling ; Overwegende dat bij de uitwerking en uitvoering van communautaire activiteiten rekening moet worden gehouden met de doelstellingen van economische en sociale cohesie binnen de Unie ; Overwegende dat overeenkomstig het subsidiariteitsbeginsel bemoeienis van de Gemeenschap alleen is toegestaan, indien en voorzover de doelen van de voorgestelde activiteit niet op meer bevredigende wijze door de Lid-Staten kunnen worden bereikt, en daarom, gezien haar omvang of effect, beter op communautair niveau kan worden uitgevoerd ; Overwegende dat de communautaire actie zich dient te concentreren op geselecteerde activiteiten die aan specifieke criteria voldoen ; 14 15 COM(96) 617 34 HEEFT DE VOLGENDE RESOLUTIE AANGENOMEN: 1. De Raad erkent het belang van een gecoördineerde Europese aanpak van de ontwikkeling van ruimtetechnologietoepassingen en de dringende behoefte aan communautaire actie op dit gebied om de Europese aanwezigheid op markten voor deze toepassingen te versterken en tegelijkertijd gunstige voorwaarden voor het ontstaan van nieuwe markten te scheppen. 2. De Raad moedigt de Commissie aan door te gaan met haar pogingen een economisch klimaat te scheppen dat geschikt is voor het versterken van het concurrentievermogen van de Europese ruimtevaartindustrie op mondiaal niveau. Met name adviseert hij de Commissie gemeenschappelijke normen op te stellen voor producten en procedures op ruimtegebied. Hij adviseert de Commissie ook zich te buigen over de vraag hoe financiële engineeringsinstrumenten zouden kunnen bijdragen tot de uitvoering van ruimteprojecten en de Europese industrie in staat stellen zich bezig te gaan houden met de ontwikkeling en levering van nieuwe diensten, zonder buitensporige risico's te lopen. 3. De Raad steunt de door de Commissie ondernomen actie ten aanzien van de ontwikkeling van ruimtetechnologietoepassingen, met name in de sectoren telecommunicatie, navigatie, aardobservatie en milieumonitoring. Hij verzoekt de Commissie haar actie voort te zetten en geregeld over de uitvoering daarvan verslag uit te brengen. De Raad wenst echter te benadrukken dat geen enkel terrein van activiteit bij voorbaat mag worden uitgesloten. Wat de dual-use civiele en militaire technologieën betreft beveelt de Raad een gecoördineerde Europese aanpak aan en verzoekt de Commissie de geëigende stappen terzake te ondernemen. 4. De Raad benadrukt het belang van ruimtesystemen voor de ontwikkeling van de informatiemaatschappij op mondiaal niveau. Hij gelooft dat de door de Commissie voorgestelde maatregelen om diensten open te stellen en infrastructuren uit te bouwen zal bijdragen tot het scheppen van een klimaat dat gunstig is voor de ontwikkeling van de telecommunicatiemarkt en het Europees concurrentievermogen. Hij moedigt derhalve de Commissie aan door te gaan met haar actie die zal leiden tot de volledige openstelling van deze diensten, vrije toegang tot de ruimtesector en een evenwichtige toegang tot de satellietmarkt in het kader van de Wereld-handelsorganisatie. De Raad moedigt de Commissie in het bijzonder aan om in nauwe samenwerking met de Lid- Staten en de betreffende organisaties te proberen de Europese standpunten inzake de toewijzing van frequenties en baanposities verder op één lijn te brengen. 5. De Raad erkent dat het belangrijk is voor Europa haar rol op het gebied van satellietnavigatie- en plaatsbepalingsdiensten te bevestigen. Hij steunt de gezamenlijke actie van de Commissie, het Europees Ruimte-Agentschap en Eurocontrol die de opzet van een internationaal interoperabel civiel systeem tot doel heeft en beveelt aan dat de Commissie haar inspanningen om de Europese component van dit systeem te ontwikkelen voortzet. Hij adviseert de Commissie ook de mogelijkheid in overweging te nemen in deze sector een nieuw operationeel lichaam op te richten om aan de behoeften van de gebruikers te voldoen. 6. De Raad erkent dat de tenuitvoerlegging van het beleid van de Europese Unie een belangrijke bijdrage kan betekenen voor de ontwikkeling van de ruimtegegevensmarkt op het gebied van aardobservatie en milieumonitoring. Hij is echter van mening dat deze sector mettertijd in de meeste gevallen door particuliere investeerders dient te 35 worden overgenomen en adviseert de Commissie dit proces met de haar ter beschikking staande middelen te stimuleren. Hij beveelt aan dat de Commissie in samenwerking met geschikte partners de ontwikkeling op Europees niveau bevordert van dienstenbedrijven of nieuwe operationele entiteiten die de ruimtegegevens kunnen leveren die nodig zijn om aan de behoeften te voldoen. In het bijzonder moedigt hij de Commissie aan om zo spoedig mogelijk besprekingen te beginnen met EUMETSAT om na te gaan in hoeverre dit lichaam bij milieumonitoring een operationele rol kan spelen. 7. De Raad erkent het belang van communautaire actie op het gebied van onderwijs en opleiding in het gebruik van ruimtetechnologie. De Raad benadrukt ook het belang van het gebruik van ruimtetechnologie voor ontwikkeling. Hij moedigt de Commissie aan passende maatregelen op deze gebieden te nemen. 8. De Raad neemt nota van de voorstellen van de Commissie op de bovengenoemde gebieden en beveelt aan om met specifieke inspanningen te streven naar meer complementariteit en synergie van de werkzaamheden in het kader van lopende en toekomstige communautaire OTO-activiteiten. Hij constateert dat er voorlopig geen aanvullende financiering nodig dient te zijn, en dat sommige activiteiten aanwending van andere vormen van communautaire steun kunnen vereisen. 9. De Raad verzoekt de Commissie om in samenwerking met de Lid-Staten en de betrokken partners activiteiten aan te geven en voor te stellen, teneinde openstelling te verkrijgen van de markten van de belangrijkste derde landen, en om een reeks internationale regels te helpen opstellen om de voorwaarden voor een evenwichtige concurrentie op de markt voor lanceerdiensten te waarborgen. 10. De Raad adviseert de Lid-Staten te streven naar een gemeenschappelijke aanpak bij de samenwerking met internationale organisaties en derde landen. 11. De Raad beveelt aan om al deze activiteiten te coördineren met die van de Lid-Staten en het Europees Ruimte-Agentschap, teneinde een grotere synergie van de inspanningen op Europees niveau te verkrijgen. Hij verzoekt de Commissie passende maatregelen te nemen ter voorbereiding van de vereiste samenwerkingsovereenkomsten met het Europees Ruimte-Agentschap en andere kleine betrokken organisaties. Hij neemt nota van het voornemen van de Commissie om gebruik te maken van het werk van de Space Advisory Group (SAG) en andere adviesgroepen. Gedaan te Brussel, 36 ISSN 0254-1513 COM(96)617def. DOCUMENTEN NL 07 08 10 15 Catalogusnummer : CB-CO-96-657-NL-C ISBN 92-78-13178-4 Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen L-2985 Luxemburg 3?


title: SCHRIFTELIJKE VRAAG nr. 3533/96 van Honório NOVO aan de Commissie. Vertrek van Grundig Industrie Portugal (Audioproducten) van Braga (Portugal) naar Hongarije

eurovoc_concepts:
Community support framework
EU aid
EU financing
Hungary
Portugal
audiovisual industry
collective dismissal
transfer of businesses

formats: html print


title: SCHRIFTLICHE ANFRAGE Nr. 3442/96 von Markus FERBER an den Rat. Vorgehen des Rates zu Scientology

eurovoc_concepts:
Council of the European Union
EU Member State
EU competence
European civil service
European official
civil service
recruitment
religious sect


title: 97/239/CE: Décision de la Commission du 4 décembre 1996 concernant les aides prévues par la Belgique dans le cadre de l'opération Maribel bis/ter (Les textes en langues française et néerlandaise sont les seuls faisant foi.) (Texte présentant de l'intérêt pour l'EEE)

eurovoc_concepts:
Belgium
State aid
application of EU law
restriction on competition
social security
social-security contribution

formats: html pdfa1b print


title: PREGUNTA ESCRITA n. 3442/96 del Markus FERBER al Consejo. Medidas de la Comisión con respecto a Scientology


title: PERGUNTA ESCRITA n. 3422/96 do Deputado Amedeo AMADEO ao Conselho. Exploração do trabalho infantil

eurovoc_concepts:
International Labour Office
International Labour Organisation
World Trade Organisation
action programme
child labour
developing countries
international aid
labour standard
restriction on competition
textile industry