title: ΕΤΗΣΙΑ ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ - Ίσες Ευκαιρίες για Γυναίκες και νδρες στην Ευρωπαϊκή Ένωση - 1996 -

eurovoc_concepts:
equal treatment
female work
gender equality
report
women's rights

text: ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ Βρυξέλλες, 12. 02. 1997 COM(96) 650 τελικό •tTHSIA fcK^ESH ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ Ίσες Ευκαιρίες για Γυναίκες και Άνδρες στην Ευρωπαϊκή Ένωση - 1996 - ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΣΜΕΝΟΝ Ι. ΠΡΟΛΟΓΟΣ Π. ΣΥΝΟΨΗ ΜΕΡΟΣ 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΕ ΜΙΑ ΜΕΤΑΒΑΛΛΟΜΕΝΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ 1. 1 Mainstreaming και Ενσωμάτωση 1. 2 1. 3 Διαρθρωτικά ταμεία και ίσες ευκαιρίες Κοινωνικός διάλογος και κοινωνικοί εταίροι ΚΕΦΑΛΑΙΟΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΚΑΙ ΑΝΔΡΕΣ ΣΕ ΜΙΑ ΜΕΤΑΒΑΛΛΟΜΕΝΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ Ισότητα και Οικονομία 2. 1 2. 2 Η ευρωπαϊκή στρατηγική απασχόλησης και τα εθνικά πολυετή προγράμματα Επιχειρήσεις και γυναίκες επιχειρηματίες 2. 3 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ΣΥΝΔΥΑΣΜΟΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΗΣ ΖΩΗ 3. 1 Η επίδραση των παιδιών στην απασχόληση των γονέων 3. 2 3. 3 Η εξατομίκευση των δικαιωμάτων Γονική άδεια ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΙΣΟΡΡΟΠΙΑΣ ΑΝΑΜΕΣΑ ΣΤΑ Λ ΥΟ ΦΥΛΑ ΣΤΑ ΚΕΝΤΡΑ ΑΠΟΦΑΣΕΩΝ 4. 1 Η παρούσα κατάσταση των γυναικών στα κέντρα αποφάσεων 4. 2 Γιατί υπάρχει ανάγκη για ισόρροπη συμμετοχή των γυναικών και των ανδρών; 4. 3 Στρατηγικές για την αύξηση του αριθμού των γυναικών στα πολιτικά κέντρα λήψης αποφάσεων 4. 4 Νομοθεσία και πρωτοβουλίες σε ευρωπαϊκό επίπεδο 4. 5 Οι γυναίκες στα κέντρα αποφάσεων σε οργανώσεις κοινωνικών εταίρων ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 ΔΙΕΥΚΟΛ ΥΝΣΗ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΤΟΥΣ 5. 1 5. 2 5. 3 Άσκηση των δικαιωμάτων Επιβολή και ένδικα μέτρα Το ισχύον καθεστώς των ένδικων μέτρων του κοινοτικού δικαίου Ζ ΜΕΡΟΣ 2 ΚΕΦΑΛΑΙ06 Η ΠΡΟΟΔΟΣ ΣΤΟ ΠΕΚΙΝΟ 6. 1 Η προπαρασκευαστική διαδικασία στο Πεκίνο 6. 2 Η διάσκεψη 6. 3 Η συμβολή των μη κυβερνητικών οργανώσεων 6. 4 Μετά τη διάσκεψη - εφαρμογή της πλατφόρμας δράσης ΚΑ Τ ΆΛΟΓΟΣ ΠΙΝΑΚΟΝ ΚΑ ΤΑΛΟΓΟΣ ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ ΤΩΝ ΠΗΓΕΣ 3 ΠΡΟΛΟΓΟΣ Το θέμα των ίσων ευκαιριών για τις γυναίκες και τους άνδρες έχει εξεταστεί από πολλές απόψεις και σε ποικίλη έκταση. Ωστόσο αυτή η έκθεση είναι η πρώτη που καλύπτει σφαιρικά την κοινοτική πολιτική όσον αφορά τις ίσες ευκαιρίες. Η έκθεση φιλοδοξεί να φθάσει σε πλατύ κοινό που περιλαμβάνει όχι μόνο εκείνους με αρμοδιότητες στην πολιτική των ίσων ευκαιριών, αλλά επίσης εκείνους με επιτελική θέση στις πολιτικές για ΐην απασχόληση, τις κοινωνικές υποθέσεις, τις βιομηχανικές σχέσεις, την επιμόρφωση και την εκπαίδευση τόσο στο ευρωπαϊκό όσο και στο εθνικό και/ή περιφερειακό επίπεδο. Αυτή η έκθεση θα είναι επίσης ένα ενδιαφέρον εργαλείο για τα μέλη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, τους κοινωνικούς εταίρους, τα ακαδημαϊκά και τα ερευνητικά κέντρα και όλους εκείνους που συμμετέχουν στη σημερινή συζήτηση για τις ίσες ευκαιρίες. Η Επιτροπή προτίθεται να δημοσιεύσει αυτή την έκθεση ως την πρώτη μιας σειράς ετήσιων εκθέσεων όσον αφορά τις ίσες ευκαιρίες στην ΕΕ. Ο σκοπός της είναι να ανταποκριθεί σε τρεις κύριους στόχους: να δώσει ορατή έκφραση στην κοινοτική πολιτική για τις ίσες ευκαιρίες για τις γυναίκες και τους άνδρες (ορατότητα), να ενθαρρύνει τη συζήτηση για την πρόοδο που πρέπει να επιτευχθεί και τις πολιτικές που πρέπει να χαραχθούν (στρατηγική), να χρησιμεύσει ως σημείο αναφοράς για την Επιτροπή, τα κράτη μέλη της ΕΕ και τις χώρες που έχουν υποβάλει αίτηση για ένταξη (σύγκλιση). Στην έκθεση αυτή επισκοπούνται οι πρόοδοι που έχουν επιτευχθεί στο επίπεδο των κρατών μελών και της Ένωσης· έτσι η έκθεση χρησιμεύει ως εργαλείο παρακολούθησης για τις ίσες ευκαιρίες και προσφέρει στον αναγνώστη πληροφορίες σχετικά με πολλά θέματα που αφορούν τις ίσες ευκαιρίες. Η δομή της έκθεσης αντικατοπτρίζει ευρέως το τέταρτο κοινοτικό πρόγραμμα δράσης για τις ίσες ευκαιρίες (πρώτο μέρος) και ασχολείται με πέντε κύρια θέματα: οικοδόμηση συνεργασίας σε μια μεταβαλλόμενη κοινωνία, γυναίκες και άνδρες σε μια μεταβαλλόμενη οικονομία, συνδυασμός εργασιακής και οικογενειακής ζωής, προώθηση της ισόρροπης συμμετοχής στη διαδικασία λήψης αποφάσεων και διευκόλυνση των γυναικών να ασκούν τα δικαιώματα τους. Το δεύτερο μέρος αυτών των ετήσιων εκθέσεων προορίζεται να εξετάσει ένα ειδικό και θεματικό αντικείμενο στη -συζήτηση των ίσων ευκαιριών. Εφέτος το επιλεγμένο αντικείμενο είναι το διεθνές συνέδριο των Ηνωμένων Εθνών με θέμα τις γυναίκες που έγινε στο Πεκίνο το Σεπτέμβριο του 1995. Μεγάλη σημασία δίδεται στις κοινοτικές και στις εθνικές τάσεις. Επιζητήθηκε η ισορροπία ανάμεσα στις δύο αυτές προσεγγίσεις. Πληροφορίες σχετικά με τις εθνικές (και περιφερειακές) εκδηλώσεις αντλήθηκαν μεταξύ άλλων με τη βοήθεια της συμβουλευτικής επιτροπής για τις ίσες ευκαιρίες γυναικών και ανδρών. Θα ήθελα να εκφράσω τις θερμές μου ευχαριστίες στα μέλη της επιτροπής για τη συνεργασία τους. Περισσότερες πληροφορίες για την ένταξη των ίσων ευκαιριών σε άλλες κοινοτικές ή εθνικές πολιτικές είναι δυνατόν να βρεθούν σε άλλες ετήσιες εκθέσεις που δημοσιεύει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, όπως η έκθεση "Απασχόληση στην Ευρώπη", η έκθεση δραστηριοτήτων του προγράμματος SOCRATES, του προγράμματος LEONARDO DA VINCI ή του "Νεολαία για την Ε»>ρ<ί)πη III". Λυτή η έκθεση θα συζητηθεί στο κοινοτικό επίπεδο από πολλούς παράγοντες που εμπλέκονται στις πολιτικές των ίσων ευκαιριών. Ελπίζω ότι αυτή η έκθεση και οι εκθέσεις που θα ακολουθήσουν, θα συμβάλουν πλήρως στην πρόοδο των ίσων ευκαιριών για τις γυναίκες και τους άνδρες. Padraig Flynn ΣΥΝΟΨΗ Η ισότητα μεταξύ γυναικών και ανδρών αναγνωρίζεται αναμφισβήτητα ως βασική αρχή της δημοκρατίας και του σεβασμού του ανθρώπινου είδους. Από την ίδρυση της, η Κοινότητα αναγνωρίζει την αρχή της δίκαιης αμοιβής και, στη βάση αυτή, έχει αναπτύξει μία συνεπή σειρά νομικών διατάξεων με στόχο την εξασφάλιση ίσων δικαιωμάτων πρόσβασης στην απασχόληση, την επαγγελματική κατάρτιση, τις συνθήκες εργασίας και σε μεγάλο βαθμό στην κοινωνική προστασία. πόρους προϋπολογισμού, Προκειμένου να προωθηθεί η ισότητα στην πράξη, η Κοινότητα από τη δεκαετία του '80 εφαρμόζει ειδικά προγράμματα δράσης, τα οποία, παρόλο που διαθέτουν σημαντικά περιορισμένους αποτελέσματα, ιδίως όσον αφορά την προώθηση περαιτέρω δράσεων στα επιμέρους κράτη μέλη. Επιπλέον, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο στο Έσσεν (Δεκέμβριος 1994), δήλωσε ότι η προώθηση των ίσων ευκαιριών για γυναίκες και άνδρες αποτελεί βασική προτεραιότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των κρατών μελών, όπως και η καταπολέμηση της ανεργίας. είχαν μέχρι στιγμής Πράγματι, η Επιτροπή αναφέρει την επίτευξη της παροχής ίσων ευκαιριών ως έναν από τους βασικούς προβληματισμούς όσον αφορά την ανάπτυξη και των σύνολο των πολιτικών που την αφορούν. Με τον τρόπο αυτό, οι ίσες ευκαιρίες αποτελούν πλέον μία πολιτική η οποία θα πρέπει να διασταυρώνεται με όλες τις άλλες πολιτικές - μία πολιτική ενσωμάτωσης, η οποία θα πρέπει να εφαρμόζεται από όλους. Η φιλόδοξη αυτή προσέγγιση παρουσιάστηκε στην ανακοίνωση της Επιτροπής στην οποία προτείνεται το τέταρτο πρόγραμμα δράσης για τις ίσες ευκαιρίες για γυναίκες και άνδρες (1996-2000) και υιοθετήθηκε από μία μετέπειτα απόφαση του Συμβουλίου1. Η έγκριση του προγράμματος δράσης συνοδεύτηκε τον Φεβρουάριο του 1996 από μία ανακοίνωση της Επιτροπής σχετικά με την "Ενσωμάτωση των ίσων ευκαιριών για γυναίκες και άνδρες σε όλες τις κοινοτικές πολιτικές και δραστηριότητες2". Η παρούσα ετήσια έκθεση σχετικά με τις ίσες ευκαιρίες για γυναίκες και άνδρες στην Ευρωπαϊκή Ένωση ανακοινώθηκε στο Λευκό Βιβλίο της Επιτροπής που εκδόθηκε το 1994 με θέμα "Ευρωπαϊκή Κοινωνική Πολιτική - Η πορεία προς το μέλλον για την Ένωση3". Παρουσιάζει μά επισκόπηση των εξελίξεων στο θέμα της ισότητας τόσο σε επίπεδο κρατών μελών όσο και σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Για το λόγο αυτό μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως μέσο παρακολούθησης των πολιτικών που αφορούν την ισότητα - μία βασική απαίτηση του mainstreaming. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 - ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΕ ΜΙΑ ΜΕΤΑΒΑΛΛΟΜΕΝΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ Οι προσπάθειες για την προώθηση των ίσων ευκαιριών ενισχύονται σε πολλά σημεία των πολιτικών και των προγραμμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ως κλειδί αυτής της (χναπτυξιακής στρατηγικής μπορεί να αναφερθεί συνοπτικά το mainstreaming, μία έννοια που αναφέρθηκε στο τρίτο πρόγραμμα δράσης και αναπτύχθηκε σε μεγάλο βαθμό στο τέταρτο πρόγραμμα δράσης. Αυτή η σφαιρικότερη προσέγγιση της ισότητας απαιτεί την ανάπτυξη μίας προοπτικής όσον αφορά τα δύο φύλα και μίας ανάλυσης των δύο φύλων σε όλες τις πολιτικές, τα προγράμματα και τις δράσεις. Το mainstreaming ορίζεται ως ο συστηματικός συνυπολογισμός των διαφορών μεταξύ των 1 Απόφαση του Συμβουλίου της 22. 12. 95, ΕΕ L 335 της 30. 12. 95, σελ. 37 ; COM(96) 67 τελικό της 21. 02. 96 • COM(94) 333 της 27. 07. 1994 συνθηκών, καταστάσεων και αναγκών των γυναικών και ανδρών σε όλες τις κοινοτικές πολιτικές, στο στάδιο του σχεδιασμού, της υλοποίησης και της αξιολόγησης, όπως εφαρμόζεται στην Ευρώπη, στις εκβιομηχανισμένες και στις αναπτυσσόμενες χώρες. Η εφαρμογή μίας πολιτικής mainstreaming, για παράδειγμα στην πολιτική μεταφορών, σημαίνει πως λαμβάνεται υπόψη το γεγονός ότι οι γυναίκες χρησιμοποιούν πολύ πιο συχνά τις δημόσιες συγκοινωνίες και λιγότερο συχνά διαθέτουν ή έχουν πρόσβαση σε αυτοκίνητο, σε σύγκριση με τους άνδρες. Επίσης, οι γυναίκες συχνά μετακινούνται μαζί με τα παιδιά τους και χρησιμοποιούν παιδικά καροτσάκια. Η ανάπτυξη καλοΥν, αποδοτικών και ποιοτικών συστημάτων δημόσιας μεταφοράς επιβατών, τα οποία θα λαμβάνουν υπόψη τη δυνατότητα πρόσβασης των επιβατών με ειδικές ανάγκες, θα συμβάλει στην αρχή των ίσων ευκαιριών. Με την πάροδο του χρόνου, μπορεί να δει κανείς ότι δίδεται μεγαλύτερη έμφαση στο mainstreaming, γεγονός όμως που δεν συνεπάγεται το τέλος της πολιτικής θετικών δράσεων. Τα δύο αυτά είναι συμπληρωματικά και θα πρέπει να εφαρμόζονται σε συνδυασμό. Η διαδικασία αυτή είναι εμφανής όχι μόνο στα τρία κοινοτικά προγράμματα δράσης αλλά και στην πολιτική αναπτυξιακής συνεργασίας καθώς και στα επιμέρους κράτη μέλη. To mainstreaming αποτέλεσε επίσης βασικό ζήτημα κατά τη διάσκεψη του Πεκίνου, στην οποία η Ένωση συνέβαλε σημαντικά (βλέπε κεφάλαιο 6). Η εφαρμογή μίας στρατηγικής mainstreaming αποτελεί μία σύνθετη και μακρόχρονη διαδικασία, η οποία απαιτεί ποικίλες προσεγγίσεις. Απαιτεί, για παράδειγμα, ανάλυση της παρούσας κατάστασης προκειμένου να προσδιοριστούν οι διαφορετικές επιπτώσεις της πολιτικής στις γυναίκες και τους άνδρες· τμηματικά στοιχεία, χρηματοδότηση, ισορροπία μεταξύ των δύο φύλων όσον αφορά τα άτομα που θα λάβουν τις απαραίτητες αποφάσεις. Απαιτεί την κινητοποίηση όλων των πολιτικών, τη βελτίωση των διαβουλεύσεων και τον συντονισμό μεταξύ όλων των παραγόντων που εμπλέκονται στις πολιτικές αυτές. Για τον σκοπό αυτό, η Επιτροπή συνέστησε μία ομάδα Επιτρόπων, υπό την εποπτεία του Προέδρου της, η οποία θα αναλάβει την εκπόνηση μίας γενικής επισκόπησης των ίσων δικαιωμάτων και ευκαιριών για γυναίκες και άνδρες στην Ένωση αλλά και σε επίπεδο Επιτροπής. Τα Διαρθρωτικά Ταμεία Μία εμφανής διάσταση ίσων ευκαιριών χαρακτηρίζει το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο (ΕΚΤ), το παλαιότερο από τα Διαρθρωτικά Ταμεία, τουλάχιστον από το 1976, ενώ, όσον αφορά τα άλλα ταμεία, με κάθε αναθεώρηση το στοιχείο της ισότητας αναπτύσσεται διαρκώς. Εντούτοις, τόσο οι δηλώσεις πολιτικής όσον αφορά τις ίσες ευκαιρίες όσο και η πραγματοποιηθείσα χορήγηση χρηματοδότησης σε προγράμματα και δράσεις που προωθούν την ισότητα εξακολουθούν να αποτελούν ένα πολύ μικρό τμήμα της όλης εικόνας. Ενώ έχει σημειωθεί αναμφισβήτητη αύξηση του αριθμού των γυναικοϊν που εποκρελούνται από το ΕΚΤ, το μεγαλύτερο μέρος της κατάρτισης που παρέχει (το ταμείο) στις γυναίκες αφορά παραδοσιακά "γυναικείες θέσεις εργασίας". Επιπλέον, η έλλειψη επαρκών υπηρεσιών μέριμνας για τα παιδιά αποτελεί εμπόδιο όσον αφορά την πρόσβαση των γυναικών σε αυτά τα σχέδια κατάρτισης. Όσον αφορά τις ίσες ευκαιρίες, το πιο εμφανές γυναικείο στοιχείο των ταμείων έως πρόσφατα ήταν το πρόγραμμα NOW (Νέες Ευκαιρίες για Γυναίκες), το οποίο ξεκίνησε κατά την διάρκεια του τρίτου προγράμματος δράσης. Σχεδιασμένο έτσι ώστε να έχει μεγαλύτερη ευελιξία όσον αφορά τα κριτήρια και τη χρηματοδότηση, είχε άμεσες επιπτώσεις στο mainstreaming από την άποψη ότι προσέλκυσε περισσότερες γυναίκες στη διαδικασία, ενώ παράλληλα συνέβαλε στην ενημέρωση των ιθυνόντων των ταμείων στα κράτη μέλη σχετικά με τις ανάγκες, τις απαιτήσεις, τα προσόντα και τις ικανότητες των γυναικών με τις οποίες κανονικά δεν θα είχαν την ευκαιρία να έρθουν σε επαφή. Από την άποψη της ισότητας, η σημαντικότερη ίσως εξέλιξη στα Διαρθρωτικά Ταμεία ήταν η αναθεώρηση που πραγματοποιήθηκε το 1993. Οι ίσες ευκαιρίες αποτελούν μία αρχή που διέπει και τα τρία ταμεία, το ΕΚΤ, το ΕΤΠΑ ή το ΕΓΤΠΕ. Επίσης, η αναθεώρηση του 1993 εισήγε ειδικές αναφορές στην ισότητα στο πλαίσιο του Στόχου 3. Στην πράξη, η εφαρμογή των αρχο'τν των ίσων ευκαιριών από τα κράτη μέλη ποικίλει σε μεγάλο βαθμό. Ωστόσο, όλα τα κράτη μέλη έχουν καταβάλει σημαντικές προσπάθειες-,για παράδειγμα, μέσω των στόχων που έχουν θέσει προκείμενου οι γυναίκες να επωφεληθούν αναλογικά με τον αριθμό τους μεταξύ των ανέργων ή/και μέσω της δημιουργίας ενός ειδικού προϋπολογισμού για δράσεις υπέρ των γυναικών. Ειδικές δράσεις για τις γυναίκες μπορεί να περιλαμβάνουν στήριξη της μέριμνας για τα παιδιά ή τα προστατευόμενα μέλη, ή τη λήψη μέτρων προκειμένου οι γυναίκες να γίνουν πιο ανταγωνιστικές στην αγορά εργασίας. Σε σεμινάριο που πραγματοποιήθηκε στις Βρυξέλλες, τον Μάρτιο του 1996, συναντήθηκαν εκπρόσωποι της Επιτροπής, των κρατών μελών και ενδιαφερομένων ομάδων και φορέων για να μελετηθεί η θέση των Διαρθρωτικών Ταμείων στο πλαίσιο του mainstreaming. Η Επιτροπή κατέστησε σαφές ότι ενώ το ΕΚΤ θα εξακολουθούσε να αποτελεί σημαντικό μέσο στήριξης των ίσων ευκαιριών, τα άλλα ταμεία θα μπορούσαν να συμβάλουν σημαντικά, για παράδειγμα, παρέχοντας συμπληρωματική υποδομή, όπως κτίρια για την παροχή υπηρεσιών μέριμνας για τα παιδιά και μέσα μεταφοράς. Οι γυναίκες δεν εμφανίζονται σε μεγάλο βαθμό στην ειδική χρήση των πόρων του ΕΤΠΑ και κατέστη σαφές ότι θα μπορούσαν και θα έπρεπε να αναμιχθούν περισσότερο στον σχεδιασμό και την παροχή της περιφερειακής ανάπτυξης. Ομοίως, ελήφθησαν ορισμένα μέτρα με σκοπό την αύξηση της ορατότητας και της συμμετοχής των γυναικών στη γεωργική ανάπτυξη ενώ άλλα μέτρα είναι υπό συζήτηση. Η αποτελεσματική χρήση των κονδυλίων των ταμείων απαιτεί πλήρη ενσωμάτωση των θεμάτων που αφορούν τις ίσες ευκαιρίες στο στάδιο του σχεδιασμού καθώς και στην εκτίμηση και αξιολόγηση των προγραμμάτων και των έργων που χρηματοδοτούνται από αυτά. Αυτό απαιτεί τη συμμετοχή παραγόντων εξοικειωμένων με τα θέματα ισότητας καθώς και τη χρήση συστημάτων που θα καταστήσουν δυνατή την αξιολόγηση των οφελών για τις γυναίκες. Ως συνέχεια της διάσκεψης αυτής, η ιρλανδική προεδρία πρότεινε στο Συμβούλιο ένα ψήφισμα για τις ίσες ευκαιρίες και τα διαρθρωτικά ταμεία που εγκρίθηκε από το Συμβούλιο στις 2 Δεκεμβρίου 1996. Οι κοινωνικοί εταίροι στο πλαίσιο του τέταρτου προγράμματος δράσης Η συνεργασία αποτελεί βασικό στοιχείο του τέταρτου προγράμματος δράσης. Οι κοινωνικοί εταίροι αναφέρονται με ειδική μνεία στους στόχους του προγράμματος, το οποίο περιλαμβάνει μία έκκληση ώστε αφενός η "διάσταση της ισότητας" να ενσωματωθεί στον κοινωνικό διάλογο, τόσο σε τοπικό όσο και σε περιφερειακό επίπεδο και αφετέρου να αναληφθούν προσπάθειες στήριξης από τους κοινωνικούς εταίρους για την ανάπτυξη της δικτύωσης σε πανευρωπαϊκό επίπεδο. Το τέταρτο πρόγραμμα δράσης αναφέρει επίσης τους κοινωνικούς εταίρους ως παράγοντες για την προώθηση της συμμετοχής των γυναικών στην διαδικασία λήψης αποφάσεων. Σημαντική ενίσχυση της επιρροής των κοινωνικών εταίρων επήλθε με την συμφωνία για το Κοινωνικό Πρωτόκολλο της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση το 1992. Οι κοινωνικοί εταίροι μπορούν να διαπραγματευθούν το κατά πόσο επιθυμούν "συμφωνίες πλαίσια", οι οποίες μπορεί τελικά να εξελιχθούν σε δεσμευτικά νομικά μέσα. Το πρώτο παράδειγμα της διαδικασίας ήταν η κατάρτιση της οδηγίας σχετικά με την γονική άδεια (βλέπε επίσης Κεφάλαιο 3 και Κεφάλαιο 5). Η ETUC, η UNICE και η CEEP αποφάσισαν να διαπραγματευθούν ένα ακόμα ζήτημα βασικής σημασίας για τις ίσες ευκαιρίες: την ευελιξία του ωραρίου εργασίας και της ασφάλισης των εργαζομένων. Οι γυναίκες υποεκπροσωπούνται στη διαδικασία λήψης αποφάσεων στις οργανώσεις των κοινωνικών εταίρων. Δεν υπάρχουν ακριβείς στατιστικές, όμως είναι σαφές ότι υπάρχουν ελάχιστες γυναίκες γενικοί γραμματείς ή πρόεδροι ή μέλη εκτελεστικών επιτροπών. Από την πλευρά των εργοδοτών, οι γυναίκες είναι ακόμα λιγότερες στις ανώτατες θέσεις. Τόσο στα σωματεία εργαζομένων όσο και στις οργανώσεις εργοδοτών υπάρχει καλύτερη εκπροσώπηση των γυναικών σε αμειβόμενες θέσεις απ' ό,τι στους φορείς εκπροσώπησης. Επιπλέον, τόσο οι οργανώσεις εργοδοτών όσο και τα σωματεία εργαζομένων τάσσονται υπέρ της ίσης μεταχείρισης γυναικών και ανδρών και έχουν στηρίξει σε μεγάλο βαθμό τη λήψη μέτρων θετικής δράσης για την προώθηση των ίσων ευκαιριών. Ορισμένα σωματεία εργαζομένων έχουν θεσπίσει μέτρα θετικής δράσης με σκοπό την αντιμετώπιση της ανισορροπίας μεταξύ των ανδρών και γυναικών στο πλαίσιο της διάρθρωσης τους. Οι οργανώσεις εργοδοτών αναγνωρίζουν ότι υπάρχει ανισότητα και αντιτίθενται ανοικτά στις διακρίσεις μεταξύ των δύο φύλων, όμως αμφισβητούν την αναγκαιότητα ανάληψης θετικών δράσεων. Η αξία της αυξημένης γυναικείας εκπροσώπησης στον κοινωνικό διάλογο δεν είναι μόνο αριθμητική, αλλά αποσκοπεί και στο να λάβει ο διάλογος ευρύτερη διάσταση και να εξασφαλιστεί ότι τα θέματα που αφορούν τα δύο φύλα και τα οποία μπορεί ακόμα και να θέτουν σε μειονεκτική θέση το ένα ή το άλλο φύλο δεν θα αντιμετωπίζονται ως ουδέτερα από την άποψη της διάκρισης μεταξύ των δύο φύλων. Αυτό επίσης θα συμβάλει στο να συμπεριληφθούν στην ημερήσια διάταξη ζητήματα που αφορούν άμεσα και εμφανώς τις γυναίκες, όπως η μέριμνα των παιδιών. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 - ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΚΑΙ ΑΝΔΡΕΣ ΣΕ ΜΙΑ ΜΕΤΑΒΑΛΛΟΜΕΝΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ Οι διαφορές μεταξύ των δύο φύλων είναι πολύ μεγάλες στην αγορά εργασίας και αντικατοπτρίζονται στον διαχωρισμό των ανδρών και γυναικών σε διαφορετικά είδη εργασίας καθώς και στη συγκέντρωση των γυναικών σε θέσεις εργασίας μερικής απασχόλησης καθώς και σε άλλες μορφές άτυπης απασχόλησης. Οι γυναίκες και οι άνδρες καταλαμβάνουν διαφορετικές θέσεις στους διάφορους τομείς απασχόλησης, στα διάφορα επαγγέλματα, καθώς επίσης και στις διάφορες βαθμίδες. Μία διαρκώς αυξανόμενη πλειονότητα γυναικών είναι υπάλληλοι, ενώ ελάχιστες, εκτός από τον τομέα της γεωργίας, είναι εργοδότριες ή αυτοαπασχολούμενες. Τα προσόντα που αφορούν την εκπαίδευση και την κατάρτιση λαμβάνουν ολοένα αυξανόμενη σημασία σε όλες τις χώρες, καθώς ο ανταγωνισμός για τις θέσεις εργασίας εντείνεται και η οικονομική δραστηριότητα αναδιαρθρώνεται. Η εξασφάλιση δεξιοτήτίον και προσόντων παρέχει στις γυναίκες τη βάση για συνεχή απασχόληση σε θέσεις εργασίας που είναι πιο ασφαλείς, καλύτερα αμειβόμενες και έχουν προοπτικές επαγγελματικής επιδεινώνει την εξέλιξης. Η απουσία τέτοιων προσόντων περιθωριοποίηση των γυναικών από την αμειβόμενη απασχόληση. Παρά την αύξηση της απασχόλησης και τη βελτίωση της βάσης των δεξιοτήτων και προσόντων που διαθέτουν οι γυναίκες, αυτές εξακολουθούν να λαμβάνουν σημαντικά μικρότερες αμοιβές απ'ό,τι οι άνδρες. Η συγκέντρωση των γυναικών σε χαμηλόμισθες θέσεις εργασίας, σε συνδυασμό με τον ισχυρό διαχωρισμό μεταξύ των δύο φύλων στην αγορά θέσεων εργασίας δείχνει ότι το χάσμα μεταξύ των αμοιβών των δύο φύλων είναι πολύ δύσκολο να αλλάξει. Μία παρατεταμένη περίοδος αλλαγών είχε ως αποτέλεσμα την εδραίωση των διαφορών μεταξύ των διαφόρων γυναικείων ομάδων· - μία διαδικασία που όπως φαίνεται θα συνεχισθεί για κάποιο διάστημα. Όμως, σε γενικές γραμμές, η ζήτηση απασχόλησης από γυναίκες είναι πολύ έντονη και συνεχής, ακόμα και σε περιόδους ή και σε περιφέρειες που χαρακτηρίζονται από σοβαρή οικονομική ύφεση, καθώς όλο και περισσότερες γυναίκες προσπαθούν να ενταχθούν στο επίσημο εργατικό δυναμικό. Όπου σημειώθηκε αύξηση της απασχόλησης, συνοδεύτηκε από ένα αυξημένο ποσοστό απασχόλησης των γυναικών στις ομάδες μέσης ηλικίας. Για τις γυναίκες, οι βασικοί τομείς που παρουσιάζουν θέσεις παροχής επαγγελματικών, τεχνικών και γενικών υπηρεσιών. Αυτό σημαίνει ότι μία μειοψηφία γυναικών με υψηλό επίπεδο επαγγελματικών προσόντων έχουν εξασφαλίσει ισχυρές θέσεις στην αγορά εργασίας ενώ άλλες γυναίκες περιορίζονται σε χαμηλόμισθες και περιστασιακές θέσεις εργασίας. απασχόλησης αυξημένες ευκαιρίες είναι Η διαδικασία απασχόλησης που εισήγε το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Essen άνοιξε νέες ευκαιρίες για την ενσωμάτωση των ίσων ευκαιριών στα πολυετή προγράμματα απασχόλησης των κρατών μελών. Μία προκαταρκτική ανάλυση των προγραμμάτων των κρατών μελών δείχνει ότι η εφαρμογή των ίσων ευκαιριών στα πολυετή προγράμματα αντιμετωπίζει ορισμένες αρχικές δυσκολίες στα διάφορα κράτη μέλη. Παρ' όλα αυτά, υπάρχουν ενδείξεις ότι ορισμένα προγράμματα έχουν αρχίσει να λαμβάνουν υπόψη τις διαφορές μεταξύ γυναικών και ανδρών στην αγορά εργασίας. Ολοένα και μεγαλύτερα ποσοστά γυναικών που ενδιαφέρονται να βελτιώσουν τη θέση τους στην αγορά εργασίας προσελκύονται από τη σύσταση επιχειρήσεων, την αυτοαπασχόληση και την ανεξάρτητη οικονομική δραστηριότητα. Αυτοί είναι ορισμένοι από τους τομείς που συμβάλουν στην ανάπτυξη της απασχόλησης στην Ευρώπη. Τα προγράμματα που αφορούν πρωτοβουλίες απασχόλησης γυναικών σε τοπικό επίπεδο συγκαταλέγονται μεταξύ των πρωτοβουλιών που έχουν αναπτυχθεί σε ευρωπαϊκό επίπεδο με σκοπό να δοθεί στις γυναίκες η δυνατότητα να συμβάλουν στη σύσταση επιχειρήσεων. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 - ΣΥΝΔΥΑΣΜΟΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΗΣ ΖΩΗΣ Καθώς η φροντίδα των παιδιών θεωρείται κυρίως ευθύνη της μητέρας, οι δυσκολίες που αφορούν την μέριμνα των παιδιών μπορούν να αποτελέσουν σοβαρό εμπόδιο για τις γυναίκες στην προσπάθεια τους να επιτύχουν ισότητα στην απασχόληση. Υπάρχουν σημαντικές διαφορές στην οικονομική δραστηριότητα των μητέρων στα διάφορα κράτη μέλη παρόλο που το επίπεδο αυξάνεται σε όλα τα κράτη μέλη. Λίγες είναι οι χώρες όπου η ύπαρξη παιδιών διαφοροποιεί ελάχιστα τη συμμετοχή των γυναικών στο εργατικό δυναμικό· σε άλλες χώρες τα ποσοστά συμμετοχής ποικίλουν ανάλογα με τον αριθμό των παιδιών. Οι μητέρες έχουν πολύ περισσότερες πιθανότητες να εργάζονται (τε θέσης μερικής απασχόλησης απ'ό,τι οι πατέρες (ιδίως σε χώρες όπου η εργασία μερικής απασχόλησης για τις γυναίκες είναι γενικό και όχι ασύνηθες φαινόμενο). Διαιρορές μεταξύ των κρατών μελών είναι επίσης εμφανείς και στις υπηρεσίες μέριμνας των παιδιών. Το άρθρο 3 της σύστασης για τη μέριμνα των παιδιών του 1992 προσδιορίζει τα βασικά στοιχεία των καλών υπηρεσιών μέριμνας των παιδιών. Ωστόσο, 4 Προς αυμπλήριοση ΕΕ L 123 της 8. 5. 92 υπάρχει σημαντική έλλειψη πλήρων και συγκρίσιμων στοιχείων καθώς και δυσκολίες στην ερμηνεία των δεδομένων λόγω των πολύ διαφορετικών προσεγγίσεων της μέριμνας των παιδιών στα διάφορα κράτη μέλη. Η ανάγκη για συγκριτικά συστήματα παρακολούθησης αποτελεί συνεχή απαίτηση στο διάλογο που πραγματοποιείται όσον αφορά τη μέριμνα των παιδιών. Οι κοινωνικοί εταίροι, η ETUC, η UNICE και η CEEP, συνέβαλαν σημαντικά με τη Συμφωνία Πλαίσιο για τη Γονική Άδεια που υπογράφηκε τον Δεκέμβριο του 1995, και η οποία στη συνέχεια μεταφέρθηκε σε μία οδηγία του Συμβουλίου, τον Ιούνιο του 1996. Η οδηγία αυτή (βλέπε επίσης Κεφάλαια 3 και 5) δίνει το δικαίωμα στις γυναίκες και στους άνδρες να λαμβάνουν τρίμηνη γονική άδεια μετά τη γέννηση ή την υιοθέτηση ενός παιδιού. Η εφαρμογή της οδηγίας επαφίεται σε μεγάλο βαθμό στην κρίση των επιμέρους κρατών μελών. Οι υφιστάμενες διατάξεις σχετικά με την γονική άδεια ποικίλλουν μεταξύ των κρατών μελών. Το τρέχον πρόγραμμα δράσης περιλαμβάνει την εξατομίκευση των συστημάτων φορολόγησης και κοινωνικής ασφάλισης ως τομέα που θα μπορούσε να συμβάλει στη διευκόλυνση του συνδυασμού εργασίας και οικογενειακής ζωής. Πραγματοποιείται συνεχής διάλογος και έρευνες με σκοπό τον καλύτερο δυνατό σχεδιασμό των συστημάτων αυτών προκειμένου να αποφευχθούν οι διακρίσεις και να προωθηθεί η ισότητα. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 - ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΙΣΟΡΡΟΠΙΑΣ ΑΝΑΜΕΣΑ ΣΤΑ ΔΥΟ ΦΥΛΑ ΣΤΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΛΗΨΗΣ ΑΠΟΦΑΣΕΩΝ Οι γυναίκες εξακολουθούν να έχουν χαμηλό ποσοστό εκπροσώπησης σε εθνικό, περιφερειακό και τοπικό επίπεδο σε όλα τα κράτη μέλη τη Ευρωπαϊκής Ένωσης. Υπάρχουν μεγάλες διαφορές μεταξύ των χωρών, όμως η μέση εκπροσώπηση στα εθνικά κοινοβούλια είναι μόνο 15% (παρόλο που το ποσοστό αυτό είναι βελτιωμένο σε σύγκριση με το 11% του 1980). Η Επιτροπή έχει αναγνωρίσει το πρόβλημα και αναφέρει ότι "η υποεκπροσώπηση των γυναικών στη διαδικασία λήψης αποφάσεων αποτελεί απώλεια για το σύνολο της κοινωνίας και δεν δίνει τη δυνατότητα πλήρους εξυπηρέτησης των συμφερόντων και των αναγκών του συνόλου του πληθυσμού". Το τέταρτο πρόγραμμα δράσης επίσης θέτει την επίτευξη ισορροπίας ανάμεσα στα δύο φύλα κατά τη διαδικασία λήψης αποφάσεων ως έναν από τους κύριους στόχους του, ενώ το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ενέκρινε το 1994 ένα ψήφισμα σχετικά με τις γυναίκες και τη λήψη αποφάσεων. Η πλατφόρμα δράσης του Πεκίνου (βλέπε επίσης Κεφάλαιο 6) περιελάμβανε επίσης μία έκκληση για πλήρη συμμετοχή των γυναικών στις διαρθρώσεις εξουσίας και στη διαδικασία λήψης αποφάσεων. Ωστόσο, φαίνεται ότι το πρόβλημα έχει γίνει κατανοητό. Η υποεκπροσώπηση των γυναικών οδηγεί σε δημοκρατικό έλλειμμα, σε σοβαρή έλλειψη ταλέντων και εμπειρογνωμοσύνης και σε αδυναμία αντιμετώπισης των ιδιαίτερων προβλημάτων και αναγκών των γυναικών. Σήμερα, σημειώνεται σταθερή ανοδική τάση του αριθμού των γυναικών που συμμετέχουν στην πολιτική και δημόσια ζωή - στα κοινοβούλια (συμπεριλαμβανομένου του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου), στις κυβερνήσεις και στην περιφερειακή και τοπική πολιτική. Διάλογος πραγματοποιείται επίσης σχετικά με τα είδη και το εύρος των θετικών Οράσεων που θα πρέπει να αναληφθούν προκειμένου να διορθωθεί η κατάσταση. Η ιδέα της ίσης δημοκρατίας δεν έχει κερδίσει τη συναίνεση. Οι ποσοστώσεις, αν και χρησιμοποιούνται επιλεκτικά σε ορισμένα κράτη μέλη, αποτελούν επίσης αντικείμενο 10 μεγάλων συζητήσεων. Οι στόχοι και τα χρονοδιαγράμματα δεν είναι δεσμευτικά, όμως ενισχύουν την ευαισθητοποίηση απέναντι στο πρόβλημα και μπορούν να συμβάλουν στην αλλαγή συμπεριφοράς. Στο πλαίσιο του τρίτου προγράμματος δράσης, η Επιτροπή στήριξε τη συλλογή και ανάλυση δεδομένων που αφορούν τις γυναίκες στην πολιτική και άλλες πτυχές της διαδικασίας λήψης αποφάσεων και συνέβαλε στην ανάπτυξη κατάλληλων στρατηγικών. Η "Διακήρυξη των Αθηνών" το 1992 σήμανε την έναρξη μίας ολοκληρωμένης πολιτικής προσέγγισης των γυναικών στα κέντρα αποφάσεων. Μεγάλη ώθηση δόθηκε σε πανευρωπαϊκό επίπεδο κατά την προετοιμασία των εκλογών του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου το 1994 προκειμένου να ενισχυθεί η ευαισθητοποίηση και η στήριξη των γυναικείων οργανώσεων στις εκστρατείες τους για μεγαλύτερη συμμετοχή των γυναικών. Μία σειρά στρατηγικών που στοχεύουν στην επίτευξη ισορροπίας μεταξύ των δύο φύλων στη διαδικασία λήψης αποφάσεων αναπτύσσονται αυτή τη στιγμή στα περισσότερα κράτη μέλη. Η έρευνα όσον αφορά την τομεακή εκπροσώπηση των γυναικών σε βιομηχανικούς και διοικητικούς φορείς σε ολόκληρη την Ευρώπη λαμβάνει στήριξη από την Επιτροπή. Ωστόσο, εξακολουθεί να υπάρχει προβληματισμός όσον αφορά την υποεκπροσώπηση των γυναικών σε πολλούς τομείς της κοινωνικής, οικονομικής και πολιτικής ζωής, προβληματισμός ο οποίος εκφράστηκε στον Χάρτη της Ρώμης το 1996, ο οποίος υπογράφηκε από έναν αριθμό γυναικών υπουργών των ευρωπαϊκών χωρών. Υπάρχουν και άλλοι παράγοντες που συμβάλλουν στην ανάπτυξη της κοινωνικής πολιτικής. Οι προσπάθειες που καταβάλλονται για την προσέλκυση του ενδιαφέροντος των κοινωνικών εταίρων στο ζήτημα των ίσων ευκαιριών παρουσιάζονται στο Κεφάλαιο 1. Τα μέτρα που αναλήφθηκαν για τη βελτίωση της συμμετοχής των εθελοντικών φορέων αναπτύχθηκαν ως μέρος μίας συνεχούς διαδικασίας και περιελάμβαναν τη σύγκλιση ενός ευρωπαϊκού φόρουμ κοινωνικής πολιτικής, το οποίο συνεδρίασε στις Βρυξέλλες τον Μάρτιο του 1996. Η Πλατφόρμα των Ευρωπαϊκών Κοινωνικών Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων (ΜΚΟ) περιλαμβάνει το Ευρωπαϊκό Λόμπυ Γυναικών (βλέπε επίσης Κεφάλαιο 5). Η διαδικασία του διαλόγου σε επίπεδο πολιτών επίσης περιλαμβάνει ζητήματα που αφορούν τα ανθρώπινα δικαιώματα και την συνεργασία στον τομέα της ανάπτυξης. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 - ΔΙΕΥΚΟΛΥΝΣΗ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΤΟΥΣ Η ίση αντιμετώπιση των γυναικών και των ανδρών αποτελεί θεμελιώδη δικαίωμα του κοινοτικού δικαίου. Ξεκινώντας από την μεμονωμένη διάταξη περί ίσης αμοιβής για ίση εργασία που περιέχεται στο άρθρο 119 της Συνθήκης της Ρώμης εξελίχθηκε σε ένα ολοκληρωμένο πρόγραμμα μέτρων για την ισότητα. Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο ερμήνευσε και διευκρίνισε το νομοθετικό πρόγραμμα, κυρίως μέσω αναφορών που έγιναν από τα εθνικά δικαστήρια στο πλαίσιο του άρθρου 177 αλλά και επίσης μέσω διώξεων παραβάσεων που ασκήθηκαν από την Επιτροπή στο πλαίσιο του άρθρου 169. Ειδικότερα, το Δικαστήριο ανέπτυξε μία νομολογία σχετικά με την έννοια των άμεσων και έμμεσων διακρίσεων στο ευρωπαϊκό κοινοτικό δίκαιο. Η Ευρωπαϊκή Ένωση ενθαρρύνει και στηρίζει στα κράτη μέλη πρωτοβουλίες που συμβάλουν στην ευαισθητοποίηση των γυναικών και των ανδρών απέναντι στα νομικά δικαιώματα τους. Π Οι πιο πρόσφατες εξελίξεις στο δίκαιο περί ισότητας περιλαμβάνουν τη χρήση του Κοινωνικού Πρωτοκόλλου της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση. Στο πλαίσιο αυτό, οι κοινωνικοί εταίροι κατέληξαν σε ένα πλαίσιο και μία συμφωνία σχετικά με την γονική άδεια και μελετούν τα ζητήματα της ευελιξίας του ωραρίου εργασίας και της ασφάλισης της απασχόλησης καθώς και το θέμα της αξιοπρέπειας στην εργασία. Τον Ιούλιο του 1996, η Επιτροπή δημοσίευσε μία πρόταση οδηγία σχετικά με την αναστροφή του βάρους των αποδείξεων σε περιπτώσεις διακρίσεων μεταξύ των δύο φύλων. Παρά το σχετικά ολοκληρωμένο νομικό πλαίσιο όσον αφορά τη δίκαιη αμοιβή και την ισότιμη αντιμετώπιση των γυναικών και των ανδρών, εξακολουθεί να υπάρχει ένας αριθμός προβλημάτων στην εφαρμογή του κοινοτικού δικαίου: χρονικοί περιορισμοί, η αποτελεσματικότητα των νομικών μέσων και κυρώσεων και η πρόσβαση στη δικαιοσύνη είναι ορισμένοι από τους προβληματικούς τομείς που αντιμετωπίζουν οι γυναίκες και οι άνδρες που επιδιώκουν την άσκηση των δικαιωμάτων τους. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6 - Η ΠΡΟΟΔΟΣ ΣΤΟ ΠΕΚΙΝΟ Η τέταρτη παγκόσμια διάσκεψη των Ηνωμένων Εθνών με θέμα τις γυναίκες πραγματοποιήθηκε στο Πεκίνο το Σεπτέμβριο του 1995. Στόχος της ήταν να εκτιμηθεί η εφαρμογή των στρατηγικών προώθησης της εξέλιξης των γυναικών έως το 2000, κείμενο το οποίο είχε εγκριθεί στην προηγούμενη διάσκεψη των Η. Ε. για τις γυναίκες το 1985. Η απογοήτευση όσον αφορά τον βαθμό επίτευξης των στρατηγικών αυτών ήταν αισθητή σε διεθνές επίπεδο, παρά την πρόοδο που έχουν επιτύχει οι γυναίκες σε όλους τους τομείς της ζωής και σε πολλά μέρη του κόσμου. Η Ευρωπαϊκή Ένωση προετοιμάστηκε για τη διάσκεψη με την εκπόνηση ενός αριθμού εγγράφων πολιτικής, με τη συλλογή πληροφοριών, με τη στήριξη συνεδρίων καθώς και με την προώθηση ενός κεντρικού ρόλου στις προκαταρκτικές συνεδριάσεις των Η. Ε. Επίσης, τα επιμέρους κράτη μέλη κατέβαλαν σημαντικές προσπάθειες ώστε να συμμετάσχουν οι αγροτικές γυναικείες οργανώσεις και άλλες ΜΚΟ στην προετοιμασία για τη διάσκεψη σε συνεργασία με άλλες κυβερνητικές και θεσμικές υπηρεσίες. Κατά τη διάρκεια της διάσκεψης, η Ένωση διαδραμάτισε σημαντικό και εποικοδομητικό ρόλο κατά την διαπραγμάτευση της πλατφόρμας δράσης. Πολλές ευρωπαϊκές ΜΚΟ που ασχολούνται με θέματα που αφορούν τόσο τις γυναίκες στο πλαίσιο της Ένωσης όσο και τις γυναίκες στις αναπτυσσόμενες χώρες συμμετείχαν στο φόρουμ που πραγματοποιήθηκε παράλληλα με το βασικό συνέδριο. Συνολικά, έγινε αντιληπτό ότι οι δεσμοί και οι επαφές μεταξύ των κυβερνήσεων και των ΜΚΟ είχουν βελτιωθεί με την πάροδο του χρόνου. Μετά το πέρας της διάσκεψης, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο συμφώνησε να προβεί σε επισκόπηση της εφαρμογής της πλατφόρμας δράσης από την Ένωση. Το τρέχον πρόγραμμα δράσης για τις ίσες ευκαιρίες (1996-2000) εκφράζει στην πράξη τις προτεραιότητες τ =ς Ένωσης όσον αφορά την επίτευξη των στόχων της πλατφόρμας, με ιδιαίτερη έμφαση στη σημασία του mainstreaming. Παρόμοια έμφαση δίδεται και στην αναπτυξιακή συνεργασία, με έμφαση στην ενσωμάτωση της διάστασης των δύο φύλων σε όλες τις πολιτικές και τα προγράμματα καθώς και σε όλα τα ανθρώπινα δικαιώματα. Στα κράτη μέλη αναπτύσσεται ευρύ φάσμα δραστηριοτήτων διάδοσης πληροφοριών και παρακολούθησης. Συμπεράσματα 12 Η έκθεση καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η πολιτική στον τομέα των ίσων ευκαιριών βρίσκεται σε μεταβατική φάση ανανέωσης. Ένα σημαντικό κοινοτικό κεκτημένο {acquis communautaire)5 όσον αφορά το θέμα της ίσης αντιμετώπισης των γυναικών και των ανδρών έχει ήδη θεσπιστεί τόσο στο δίκαιο όσο και στην πράξη. Μια νέα συζήτηση ξεκίνησε σχετικά με την ανάγκη επίτευξης προόδου, μέσω της διεύρυνσης του πεδίου των εμπλεκόμενων παραγόντων. Αυτή η συζήτηση αναμένεται να οδηγήσει σε μία νέα σύμβαση συνεργασίας μεταξύ των δύο φύλων αλλά και στην προώθηση του προβληματισμού σχετικά με τη θέση των γυναικών σε διεθνές επίπεδο. Αυτή η ανανέωση θα είναι εμφανής στο τελευταίο στάδιο ανάπτυξης της κληρονομιάς ισότητας στην Ευρώπη τα τελευταία είκοσι έτη. Η πρόοδος όσον αφορά την εφαρμογή των στρατηγικών δεν ακολουθεί τον ίδιο ρυθμό όπως και η ευαισθητοποίηση απέναντι στην ανάγκη νέων μεθόδων και προσεγγίσεων των ίσων ευκαιριών. Η ενσωμάτωση της διάστασης των δύο φύλων σε όλες τις πολιτικές και τα προγράμματα αποτελεί μακροπρόθεσμο έργο, το οποίο θα αποφέρει σταδιακά μόνο αποτελέσματα. Η έκθεση αυτή κατέληξε στο συμπέρασμα ότι οι διαφοροποιήσεις στην κατάσταση των γυναικών αυξάνονται και ότι οι νέες στρατηγικές για την ανάπτυξη των ίσων ευκαιριών σε ευρωπαϊκό επίπεδο θα πρέπει στο μέλλον να λαμβάνουν υπόψη τόσο τις διαφορές μεταξύ των γυναικών όσο και τις διαφορές μεταξύ ανδρών και γυναικών. Ο τελευταίος αυτός παράγοντας θα ενισχύσει τον σύνθετο χαρακτήρα των προκλήσεων που θα πρέπει να αντιμετωπιστούν προκειμένου να αναπτυχθεί μία αποτελεσματική οπτική των ζητημάτων που αφορούν τα δύο φύλα. * Acquis communautaire: γαλλικός όρος που αναφέρεται στις βασικές αρχές του ευρωπαϊκού δικαίου. 13 Μέρος Πρώτο 14 ΚΕΦΑΛΑΙΟΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΕ ΜΙΑ ΜΕΤΑΒΑΛΛΟΜΕΝΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ 1. 1 MAINSTREAMING ΚΑΙ ΕΝΣΩΜΑΤΩΣΗ Από την εποχή της ίδρυσης της, η Κοινότητα είχε αναγνωρίσει την αρχή της δίκαιης αμοιβής για γυναίκες και άνδρες και, στη βάση αυτή, έχει αναπτύξει μία συνεπή σειρά νομικών διατάξεων με στόχο την εξασφάλιση ίσων δικαιωμάτων πρόσβασης στην απασχόληση, την επαγγελματική κατάρτιση, τις συνθήκες εργασίας και, σε μεγάλο βαθμό, στην κοινωνική προστασία. Προκειμένου να συμβάλει στην προώθηση της ισότητας στην πράξη, η Κοινότητα εφαρμόζει από τη δεκαετία του '80 ειδικά προγράμματα δράσης, τα οποία αν και διαθέτουν περιορισμένους πόρους προϋπολογισμού, είχαν σημαντικά αποτελέσματα, ιδίως όσον αφορά την προώθηση περαιτέρω δράσεων στα κράτη μέλη. Τα προγράμματα αυτά χρηματοδότησαν θετικές δράσεις και πειραματικά έργα, τα οποία επέκτειναν το πεδίο δράσης της Κοινότητας στον συνδυασμό της οικογενειακής και επαγγελματικής ζωής, στο ρόλο των γυναικών στη διαδικασία λήψης αποφάσεων, στη συμμετοχή των γυναικών στην οικονομική ζωή και στην απασχόληση. Θα πρέπει να καταβληθούν αποφασιστικές προσπάθειες για τη συνέχιση και εντατικοποίηση των δράσεων που έχουν ήδη αναληφθεί. Τα Ευρωπαϊκά Συμβούλια του Έσσεν, των Καννών και της Μαδρίτης τόνισαν ότι η προώθηση των ίσων ευκαιριών για γυναίκες και άνδρες σε συνδυασμό με τον αγώνα για την καταπολέμηση της ανεργίας αποτελούν προτεραιότητα για την Ευρωπαϊκή Ένωση και τα κράτη μέλη. Η δέσμευση της Ένωσης στο συγκεκριμένο στόχο εκφράστηκε πρακτικά με τον ενεργό ρόλο που διαδραμάτισε στην Διάσκεψη των Ηνωμένων Εθνών που πραγματοποιήθηκε στο Πεκίνο τον Σεπτέμβριο του 1995. Η Επιτροπή δήλωσε ότι η επίτευξη των ίσων ευκαιριών είναι βασικό της μέλημα σε όλες τις πολιτικές της. Με τον τρόπο αυτό, οι ίσες ευκαιρίες αποτελούν πλέον μία πολιτική που θα πρέπει να ενσωματωθεί σε όλες τις υπόλοιπες πολιτικές - μία πολιτική mainstreaming που θα πρέπει να εφαρμοστεί από όλους. Οι δράόεις για την προώθηση της ισότητας απαιτούν μία φιλόδοξη προσέγγιση. Αυτή δεν θα πρέπει να περιλαμβάνει περιορισμένες προσπάθειες για την εφαρμογή ειδικών μέτρων που θα στοχεύουν στην παροχή βοήθειας προς τις γυναίκες, αλλά θα πρέπει να κινητοποιεί όλα τα γενικά μέτρα και πολιτικές με ειδικό σκοπό την επίτευξη της ισότητας. Συμβάλλοντας στις προσπάθειες αυτές, η Επιτροπή πρότεινε τον Ιούλιο του 1995 ένα νέο πρόγραμμα δράσης για τις ίσες ευκαιρίες6. Η απόφαση του Συμβουλίου7 που θεσπίζει αυτό το πρόγραμμα δράσης, ενισχύει τον στόχο της καλύτερης ενσωμάτωσης των ίσων ευκαιριών στη διαδικασία προετοιμασίας, εφαρμογής και παρακολούθησης όλων των πολιτικών, μέτρων και δραστηριοτήτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των κρατών μελών της. Η αρχή του mainstreaming 6 COM (95) 381 τελικό της 19. 07. 95 7 Απόφαση του Συμβουλίου της 22. 12. 95, ΕΕ L 335, 30. 12. 95, σελ. 37 15 Η απόφαση αυτή συνοδεύτηκε το Φεβρουάριο του 1996 από την έγκριση μίας ανακοίνωσης της Επιτροπής με θέμα την "Ενσωμάτωση των Ίσων Ευκαιριών για τις Γυναίκες και τους Ανδρες σε Όλες τις Κοινοτικές Πολιτικές και Δραστηριότητες"8, η οποία διευκρινίζει την υιοθετούμενη στρατηγική mainstreaming. Τονίζει ότι η προώθηση της ισότητας δεν απαιτεί μόνο την εφαρμογή θετικών μέτρων που απευθύνονται στις γυναίκες, αλλά και μέτρων με στόχο την προσαρμογή της οργάνωσης της κοινωνίας σε μία πιο δίκαιη κατανομή μεταξύ των ρόλων των ανδρών και των γυναικών. Αναφέρει ότι "η αρχή του mainstreaming" δεν σημαίνει απλά ότι οι γυναίκες θα πρέπει να έχουν μεγαλύτερη πρόσβαση στα κοινοτικά προγράμματα υπό όρους, αλλά ότι θα πρέπει να υπάρξει ταυτόχρονη κινητοποίηση των νομικών μέσων, των χρηματοδοτικών πόροαν αλλά και των αναλυτικών και οργανωτικών ικανοτήτων της Κοινότητας. Αυτό θα λειτουργήσει ως έναυσμα για να ληφθούν υπόψη σε όλες τις πολιτικές, ήδη από το στάδιο σχεδιασμού τους, οι πιθανές επιπτώσεις στην κατάσταση των γυναικών και των ανδρών (οπτική των δύο φύλων). Από την άποψη αυτή, είναι απαραίτητο και σημαντικό η πολιτική όσον αφορά την ισότητα μεταξύ ανδρών και γυναικών να βασιστεί σε μία ορθή στατιστική ανάλυση της κατάστασης των γυναικών και των ανδρών σε διάφορους τομείς της ζωής καθώς και στο πλαίσιο των αλλαγών που λαμβάνουν χώρα στις κοινωνίες. Η Επιτροπή έχει ορίσει το mainstreaming της ισότητας ως τον συστηματικό συνυπολογισμό των αντίστοιχων προτεραιοτήτων και αναγκών των γυναικών και των ανδρών σε όλες τις πολιτικές και σε όλα τα μέτρα. Η διαφορά στην κατάσταση, τις ανάγκες στις συνθήκες που αντιμετωπίζουν οι γυναίκες και οι άνδρες περιλαμβάνουν και διαφορές στη θέση τους μέσα στην κοινωνία, στην πρόσβαση που έχουν στους πόρους και την ανάπτυξη, στον έλεγχο των περιουσιακών στοιχείων, στις εξουσίες λήψης αποφάσεων καθώς και διαφορές στον τρόπο αντιμετώπισης των γυναικών και των ανδρών. Η επιβεβαίωση της ύπαρξης και ο προσδιορισμός του εύρους των διαφορών αυτών περιγράφεται ως ανάλυση των δύο φύλων. Η ενίσχυση της κατανόησης των διαφορών αυτών και των επιπτώσεων τους σε θέματα πολιτικής μπορεί να περιγραφεί ως οπτική των δύο φύλων. Η στρατηγική για την προώθηση της συγκεκριμένης προσέγγισης συνίσταται στην εξασφάλιση της οριζόντιας εφαρμογής των ίσων ευκαιριών στο ευρύτερο δυνατό φάσμα τομέων. Παράλληλα, η στρατηγική συνεπάγεται ότι ο προβληματισμός όσον αφορά την ισότητα θα εμφανίζεται σε κάθε σημείο του κύκλου πολιτικής στους ίδιους τομείς. Από την άποψη αυτή, το mainstreaming συμπληρώνει τις θετικές δράσεις οι οποίες παίζουν σημαντικό ρόλο στην προώθηση της ορατότητας των γυναικών και στην αντιμετώπιση των χασμάτων που υπάρχουν μεταξύ γυναικών και ανδρών σε τομείς όπως η πρόσβαση στην επαγγελματική κατάρτιση και η απασχόληση. Το mainstreaming συμβάλλει στην προώθηση της συμμετοχής των γυναικών σε τομείς οι οποίοι παλαιότερα θεωρούνταν ουδέτεροι όσον αφορά τα αποτελέσματα, αλλά στην πραγματικότητα είχαν διαφορετικές επιπτώσεις για τις γυναίκες και για τους άνδρες. Η σύλληψη και η πρακτική εφαρμογή του mainstreaming σε σχέση με τις ίσες ευκαιρίες αναπτύχθηκε σταδιακά. Η ανάπτυξη του βασίστηκε τόσο στο έργο που πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του τρίτου προγράμματος δράσης για τις ίσες ευκαιρίες, όσο και στα διδάγματα που συνάχθηκαν από τις δράσεις της Επιτροπής στον τομέα της συνεργασίας όσον αφορά την ανάπτυξη. COM (96) 67 τελικό της 21. 02. 96 16 Επίσης, αντικατοπτρίζεται στην εισαγωγή της αρχής του mainstreaming και σε άλλες κοινοτικές πολιτικές, όπως οι περιβαλλοντικές πολιτικές. Το πέρασμα σε μία τέτοια συνολική και ολοκληρωμένη προσέγγιση των ίσων ευκαιριών αντικατοπτρίζεται στους διεθνείς οργανισμούς που ασχολούνται με την θέση των γυναικών. Η Τέταρτη Παγκόσμια Διάσκεψη των Ηνωμένων Εθνών που πραγματοποιήθηκε στο Πεκίνο το 1995 ενέκρινε μία θέση σχετικά με την ενσωμάτωση της διάστασης των δύο φύλων στην νομοθεσία, τις δημόσιες πολιτικές, τα προγράμματα και τα έργα (βλέπε Κεφάλαιο 6 της έκθεσης). Η πρόταση αυτή αναπτύχθηκε και έλαβε σημαντική στήριξη από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Η εφαρμογή μίας οπτικής των δύο φύλων τόσο στη συνεργασία για την ανάπτυξη όσο και στο διάλογο με χώρες που δεν είναι μέλη της Κοινότητας συνεχίστηκε μετά τη Διάσκεψη των Ηνωμένων Εθνών με αναλυτικές μελέτες σε συγκεκριμένες πολιτικές. Σε αυτές περιλαμβάνονται τα ανθρώπινα δικαιώματα (1995)9, η έκτακτη και ανθρωπιστική βοήθεια (1995) και οι πολιτικές διαρθρωτικής προσαρμογής (1995). Τον Φεβρουάριο του 1996 το Συμβούλιο της Ευρώπης συνέστησε μία ομάδα ειδικών σε θέματα mainstreaming στο πλαίσιο των δραστηριοτήτων της επιτροπής καθοδήγησης για την ισότητα μεταξύ γυναικών και ανδρών. Εφαρμογή της αρχής του mainstreaming Η εφαρμογή της προσέγγισης του mainstreaming απαιτεί κινητοποίηση και για το λόγο αυτό το 1995 η Επιτροπή συνέστησε, υπό την αιγίδα του Προέδρου της, μία ομάδα Επιτρόπων με αντικείμενο τις ίσες ευκαιρίες για γυναίκες και άνδρες. Το έργο της ομάδας αυτής ήταν να τονώσει τον διάλογο και να εξασφαλίσει την ενσωμάτωση του προβληματισμού σχετικά με τις ίσες ευκαιρίες για γυναίκες και άνδρες σε όλες τις κοινοτικές δραστηριότητες με συνεκτικό και συστηματικό τρόπο. Ορίστηκε μία διυπηρεσιακή ομάδα με αντικείμενο την προετοιμασία και την παρακολούθηση του έργου αυτού, λαμβάνοντας υπόψη τις πρωτοβουλίες που έχουν σχεδιαστεί ή βρίσκονται σε εξέλιξη προκειμένου να εντοπιστούν πιθανές συνέργιες και συνεργασίες μεταξύ τους. Στην προαναφερθείσα ανακοίνωση, η οποία προέκυψε από το έργο αυτό, η Επιτροπή προσδιόρισε επτά τομείς στρατηγικής κινητοποίησης των κοινοτικών πολιτικών: προώθηση των ίσων ευκαιριών- απασχόληση και αγορά εργασίας· η θέση των γυναικών επιχειρηματιών· παροχή βοήθειας στις συζύγους στις MME· εκπαίδευση και κατάρτιση· ανθρώπινα δικαιώματα· εξωτερικές σχέσεις· ενημέρωση και πολιτική προσωπικού της Επιτροπής. Η εφαρμογή της στρατηγικής του mainstreaming σε γενικές πολιτικές, προγράμματα και έργα αποτελεί μία σύνθετη διαδικασία, η οποία θέτει νέα ερωτήματα σε κάθε στάδιο του κύκλου της πολιτικής, από το σχεδιασμό της μέχρι την εφαρμογή, την αξιολόγηση και την αναθεώρηση της. Καθίσταται ακόμα πιο σύνθετη από την άποψη ότι πολλές πολιτικές με την πρώτη ματιά φαίνεται ότι είναι ουδέτερες όσον αφορά τα δύο φύλα. Ενδείξεις διαφορετικών επιπτώσεων των πολιτικών αυτών στις γυναίκες και τους άνδρες μπορούν να έρθουν στο φως σταδιακά, ως αποτέλεσμα μελετών που· αποκαλύπτουν διαφορετική πρόσβαση ή χρήση. Η σχετική ευκολία ή δυσκολία εφαρμογής μίας στρατηγικής για την υλοποίηση του mainstreaming εξαρτάται από έναν αριθμό παραγόντων. Αυτοί μπορεί να περιλαμβάνουν το βαθμό ανισότητας που θα πρέπει να αντιμετωπιστεί μεταξύ των γυναικών και των ανδρών στον τομέα της εφαρμογής· το εύρος των διαθέσιμων μεθόδων για την εφαρμογή της στρατηγικής· τις 9 Ανακοίνωση της Επιτροπής για την εξωτερική διάσταση της πολιτικής των ανθρωπίνων δικαιωμάτων (COM (95) 567 τελικό της 12. 11. 1995) 17 διαρθρώσεις και τα κονδύλια που διατίθενται για την εφαρμογή της και τους δεσμούς που δημιουργούνται με τις γυναίκες στους φορείς λήψης αποφάσεων. Αλλοι παράγοντες που μπορεί να επηρεάσουν την εφαρμογή της στρατηγικής είναι η ισορροπία μεταξύ των δύο φύλων στο πλαίσιο των φορέων λήψης αποφάσεων· η διαθεσιμότητα στοιχείων ανά φύλο προς ανάλυση και η ιστορική επένδυση σε ευαισθητοποίηση απέναντι σε θέματα που αφορούν τα δύο φύλα, για να αναφέρουμε μερικούς μόνο παράγοντες. Το διάγραμμα 1 παρουσιάζει τα επίπεδα χάραξης πολιτικής στα οποία μπορεί να εφαρμοστεί η στρατηγική mainstreaming καθώς και τις επιπτώσεις που μπορεί να προκύψουν σε κάθε επίπεδο. Διάγραμμα 1 Επίπεδα εφαρμογής των στρατηγικών mainstreaming Επίπεδο πολιτικής Μεθοδολογία Σχεδιασμός πολιτικής * Ανάπτυξη συστημάτων ανάλυσης επιπτώσεων Αναθεώρηση Εφαρμογή Διοίκηση Παρακολούθηση Αξιολόγηση και Παρακολούθηση * Οργάνωση μηχανισμών διαβουλεύσεων ευαίσθητων απέναντι στα ζητήματα των δύο φύλων * Προετοιμασία ξεχωριστών στοιχείων για τα δύο φύλα * Ανάλυση κινδύνων * Σχέδια ευαισθητοποίησης * Ενημέρωση προσωπικού, διανομή * Συμφωνία σχετικά με τους κατάλληλους δείκτες παρακολούθησης * Νέα κριτήρια * Συλλογή ξεχωριστών στοιχείων ανά φύλο * Ανάλυση των αλληλεπιδράσεων και της συνοχής με άλλους στόχους * Στοιχεία για την Παρακολούθηση 19 1. 2 ΔΙΑΡΘΡΩΤΙΚΑ ΤΑΜΕΙΑ ΚΑΙ ΙΣΕΣ ΕΥΚΑΙΡΙΕΣ Οι διαρθρωτικές πολιτικές αποτελούν το κύριο κοινοτικό μέσο για την προώθηση της συνοχής και της αλληλεγγύης και για τη βελτίωση των προοπτικών απασχόλησης και ενσωμάτωσης. Κατά συνέπεια, η αύξηση της συμβολής των Διαρθρωτικών Ταμείων (Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης, Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο και Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Προσανατολισμού και Εγγυήσεων) με σκοπό την προώθηση των ίσων ευκαιριών έχει μεγάλη πολιτική σημασία. Η ενσωμάτωση της ισότητας στις διαρθρωτικές πολιτικές είναι, πρώτον, μία απάντηση στην ανάγκη περιορισμού των ανισοτήτων που υπάρχουν μεταξύ ανδρών και γυναικών όσον αφορά το ποσοστό απασχόλησης, το επίπεδο κατάρτισης, την πρόσβαση στην αγορά εργασίας και τη συμμετοχή τους στη διαδικασία λήψης αποφάσεων. 'Ομως, αποτελεί επίσης και μέρος της επιθυμίας προώθησης της βιώσιμης ανάπτυξης, με τον συνδυασμό της δημιουργίας θέσεων εργασίας και πλούτου με την ποιότητα ζωής και την διατήρηση της πολιτιστικής και φυσικής κληρονομιάς. Το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο ήταν το πρώτο που έλαβε υπόψη το ζήτημα των ίσων ευκαιριών. Σταδιακά, όλα τα Διαρθρωτικά Ταμεία έχουν αναμιχθεί στην προώθηση των ίσων ευκαιριών. Όλες οι δράσεις που λαμβάνουν στήριξη από το ταμείο μπορούν να συμβάλουν - τουλάχιστον έμμεσα - στην προώθηση της ισότητας και οι περισσότερες από τις δράσεις αυτές έχουν σχεδιαστεί έτσι ώστε να ωφελούν εξίσου τις γυναίκες και τους άνδρες. Ωστόσο, ο γενικός χαρακτήρας των μέτρων δεν συνεπάγεται ουδετερότητα όσον αφορά τις επιπτώσεις στα δύο φύλα. Η περίοδος προγραμματισμού 1989-1993 II ενιαία ευρωπαϊκή πράξη οδήγησε σε μεταρρύθμιση των διαρθρωτικοί ταμείων έτσι ώστε να καταστούν αποτελεσματικότερα και να βελτιωθεί ο συντονισμός τους. Η μεταρρύθμιση του 1988 επέφερε νέους ορισμούς για την κατανομή των κεφαλαίων. ΙΙροσδιορίστηκαν πέντε στόχοι: Προώθηση της ανάπτυξης και της διαρθρωτικής προσαρμογής των περιφερειών των οποίων η ανάπτυξη καθυστερεί (Στόχος 1) Παροχή στήριξης σε περιφέρειες που πλήττονται σοβαρά από βιομηχανική παρακμή (Στόχος 2) Καταπολέμηση της μακροχρόνιας ανεργίας (Στόχος 3) Διευκόλυνση της επαγγελματικής ενσωμάτωσης των νέων ατόμων (Στόχος 4) ΙΙροσαρμογή των γεωργικών διαρθρώσεων (Στόχος 5α) και της αγροτικής ανάπτυξης (Στόχος 5β) Η διάσταση των ίσων ευκαιριών δεν αναφέρθηκε κατά τον προσδιορισμό των συγκεκριμένων στόχων. Ωστόσο, όλοι οι στόχοι αφορούν δυνητικά τις γυναίκες, καθώς οι συγκεκριμένες ομάδες και περιοχές στόχοι περιλαμβάνουν μεγάλο αριθμό γυναικών. Η μεταρρύθμιση αυτή ενίσχυσε την παρέμβαση του ΕΚΤ όσον αφορά τις ίσες ευκαιρίες. Το ΕΚΤ χρηματοδοτεί ειδικά μέτρα για τις γυναίκες από το 1978, ιδίως σχέδια κατάρτισης. Οι κατευθυντήριες γραμμές που υιοθετήθηκαν για την εφαρμογή του 20 κανονισμού του 1988 περιελάμβαναν ειδική αναφορά στις γυναίκες, αναφέροντας ότι αυτές αντιμετωπίζουν ειδικές δυσκολίες στην αγορά εργασίας. Οι δράσεις που εφαρμόσθηκαν ως μέρος όλων των γενικών μέτρων του ΕΚΤ για την κατάρτιση και υποβοήθηση των νέων ατόμων και των μακροχρόνια ανέργων να βρουν απασχόληση κατέστησαν δυνατή τη βελτίωση της κατάστασης των γυναικών απέναντι στην απασχόληση. Επιπλέον, θα πρέπει να σημειωθεί ότι 5% των χορηγήσεων του ΕΚΤ στο πλαίσιο των Στόχων 3 και 4 (δηλ. 380 εκατ. ECU) προορίζονταν ειδικά για δράσεις που βοηθούν τις γυναίκες. Τα άλλα ταμεία (ΕΤΠΑ, ΕΓΤΠΕ) συνέβαλαν κατά άμεσο και λιγότερο επικεντρωμένο τρόπο στην προώθηση της ισότητας, πρώτον με τη γενική στήριξη της ανάπτυξης και δεύτερον, όπου ήταν απαραίτητο, με την χρηματοδότηση υποδομών κατάρτισης σε συμπληρωματικές κοινωνικές υποδομές. Από το 1991 και μετά, ο επίμονος διαχωρισμός μεταξύ γυναικών και ανδρών στην αγορά εργασίας και η επιθυμία να δοθεί μεγαλύτερη ορατότητα στην προώθηση των ίσων ευκαιριών οδήγησε την Επιτροπή στο ξεκίνημα μίας ειδικής πρωτοβουλίας - NOW (Νέες Ευκαιρίες για Γυναίκες) - με κοινοτικό προϋπολογισμό 156 εκατ. ECU10. Τα καινοτόμα μέτρα που αναλήφθηκαν στο πλαίσιο της πρωτοβουλίας αυτής, καθώς και ο διεθνικός χαρακτήρας της, συμπληρώνουν τα μέτρα που εφαρμόστηκαν στα κράτη μελί] στο πλαίσιο των ΚΠΣ (Κοινοτικών Πλαισίων Στήριξης). 'Εδιναν έμφαση σε ορισμένους τύπους μέτρων, στα οποία τα ποσοστά συμμετοχής των γυναικών ήταν ιδιαίτερα χαμηλά, για παράδειγμα μέτρα που αφορούν τη σύσταση εταιρειών. Μέσω του προγράμματος NOW, το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης (ΕΤΠΑ) αναμίχθηκε χρηματοδοτώντας τη δημιουργία εγκαταστάσεων για τη μέριμνα των παιδιών. Στα ίδια τα κράτη μέλη, το NOW συνέβαλε στην κατάργηση του διαχωρισμού μεταξύ των δύο φύλων στις παρεμβάσεις υπέρ των γυναικών κινητοποιώντας ένα ευρύ φάσμα φορέων, συμπεριλαμβανομένων υπουργείων, οργανισμών τοπικής αυτοδιοίκησης, επαγγελματικών ενώσεων, γυναικείων οργανώσεων, τοπικών υπηρεσιών ανάπτυξης, πανεπιστημίων και άλλων. Η πρωτοβουλία NOW στήριξε 800 έργα με διεθνική διάσταση. Η περίοδος προγραμματισμού 1994 -1999 Η μεταρρύθμιση των διαρθρωτικών ταμείων, που θεσμοθετήθηκε το 1993, είχε ζωτική σημασία για τις ίσες ευκαιρίες. Αποτέλεσε ένα βήμα προόδου στο επίπεδο της ευαισθητοποίησης του απέναντι στο θέμα, αλλά το πιο σημαντικό είναι ότι έθετε την ισότητα ως ένα από τα κεντρικά θέματα που διέπουν όλα τα ευρωπαϊκά ταμεία, συμπεριλαμβανομένου του ΕΤΠΑ και του ΕΓΤΠΕ. Στις διατάξεις που αφορούν την απαραίτητη συμβατότητα μεταξύ των μέτρων που χρηματοδοτούνται μέσω των διαρθρωτικών ταμείων και άλλων κοινοτικών πολιτικών, ο νέος πρότυπος κανονισμός εισήγε για πρώτη φορά μία σαφή αναφορά στις ίσες ευκαιρίες. Το άρθρο 7 του νέου κανονισμού όριζε: "οι δράσεις που χρηματοδοτούνται από τα διαρθρωτικά ταμεία ή την ETE ή οποιοδήποτε άλλο υφιστάμενο χρηματοδοτικό μηχανισμό Θα πρέπει να συμμορφώνονται με το περιεχόμενο των συνθηκών και των πράξεων και των αποφάσεων που τις αφορούν, καθώς και με τις κοινοτικές πολιτικές, EEC 327 της 29. 12. 90 21 τον συμπεριλαμβανομένων αυτών που αφορούν τους κανόνες που διέπουν ανταγωνισμό, τη σύναψη δημοσίων συμβάσεων και την προστασία του περιβάλλοντος, καθώς και το σεβασμό της αρχής των ίσων ευκαιριών μεταξύ γυναικών και ανδρών11. Επιπλέον, η αναφορά στις ίσες ευκαιρίες ενισχύθηκε από τον κανονισμό που αφορά όλες τις δράσεις που υλοποιούνται με τη βοήθεια του ΕΚΤ. Για την εφαρμογή των μέτρων του Στόχου 3 ειδικότερα, ο κανονισμός όριζε ως παρέμβαση προτεραιότητας "την προώθηση των ίσων ευκαιριών για γυναίκες και άνδρες στην αγορά εργασίας, ιδίως στους τομείς απασχόλησης όπου οι γυναίκες υποεκπροσωπούνται, και για τις γυναίκες που δεν διαθέτουν επαγγελματικά προσόντα ή που επανεντάσσονται στην αγορά εργασίας μετά από περίοδο απουσίας" Τέλος, η αρχή των ίσων ευκαιριών αναφέρεται σε έγγραφα που χρησιμεύουν ως βάση για διαφορετικές κοινοτικές πρωτοβουλίες, όπως τα τρία σκέλη της πρωτοβουλίας "Απασχόληση" (NOW, HORIZON, Youthstart)· Το πρόγραμμα ADAPT, στο πλαίσιο του οποίου "ιδιαίτερη προσοχή θα πρέπει να δοθεί σε μέτρα που στοχεύουν στην προώθηση των ίσων ευκαιριών υπέρ των γυναικών"· και μέσω του προγράμματος URBAN, ένας από τους στόχους του οποίου είναι η υλοποίηση δράσεων για την προώθηση των ίσων ευκαιριών σε προβληματικούς τομείς. Στην πρωτοβουλία που αφορά τις μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις (MME), ένας στόχος είναι "να προωθηθεί η απασχόληση για τις γυναίκες στις μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις και να ληφθούν υπόψη οι ειδικές ανάγκες που έχουν όσον αφορά την κατάρτιση". Στόχοι 3 και 4 Κατά την παρούσα περίοδο προγραμματισμού (1994-1999), η προώθηση των ίσων ευκαιριών μεταξύ γυναικών και ανδρών αναφέρεται σε όλα τα έγγραφα προγραμματισμού του ΕΚΤ, ιδίως αυτά που αφορούν τον Στόχο 3. Αυτά περιλαμβάνουν την αρχή της ισότητας ως κατευθυντήρια γραμμή για όλες τις δράσεις που εισάγονται. Στις περισσότερες χώρες, η μέριμνα αυτή έδωσε επίσης το έναυσμα για τον προσδιορισμό ενός ειδικού άξονα πολιτικής όπου προσδιορίζονται προτεραιότητες για την χρήση των κονδυλίων που διατίθενται στο πλαίσιο του Στόχου 3 (Γερμανία, Βέλγιο, Ισπανία, Ελλάδα, Γαλλία, Ιταλία, Λουξεμβούργο, Δανία, Ηνωμένο Βασίλειο) καθώς και στο πλαίσιο του σκέλους "ανθρώπινο δυναμικό" των πρωτοβουλιών του Στόχου 1 (Ιρλανδία, Πορτογαλία, Ιταλία, Ελλάδα, Ηνωμένο Βασίλειο και Δανία). Αυτή η κάθετη προσέγγιση συχνά οδηγεί σε στόχους όπως ότι η εξασφάλιση της συμμετοχής των γυναικών στα προτεινόμενα μέτρα θα φτάσει ένα ποσοστό που θα είναι τουλάχιστον ίσο με την εκπροσώπηση τους μεταξύ των βαθμίδων απασχόλησης (51% στη Δανία, 50% στη Φινλανδία, τη Σουηδία και τις Κάτω Χώρες και 57% για τη Φλεβολάνδη στις ανατολικές Κάτω Χώρες). Ωστόσο, τέτοιοι ποσοτικοποιημένοι στόχοι δεν έχουν προσδιοριστεί σε όλες τις χώρες και για όλους τους στόχους. Οι χώρες που έχουν θέσει έναν ειδικό άξονα, κατά το μεγαλύτερο μέρος τους, του έχουν παραχωρήσει περιορισμένο προϋπολογισμό, δείχνοντας με τον τρόπο αυτό ότι ο συγκεκριμένος άξονας θεωρείται ότι συμπληρώνει τον κάθετο προσανατολισμό, παρουσιάζοντας τουλάχιστον το πλεονέκτημα της ορατότητας. Η επιλογή της κάθετης προσέγγισης, ωστόσο, μπορεί σε ορισμένες περιπτώσεις να συνοδευτεί από ειδικά μέτρα για την παροχή εγκαταστάσεων μέριμνας των παιδιών ( Κάτω Χώρες, Βέλγιο και Ηνωμένο Βασίλειο). 11 Κανονισμός 2081/93 της 20. 07. 93. ΕΕ L 193 της 31. 07. i3 22 Η εισαγωγή της έννοιας των δρόμων προς την ένταξη, ως αποτέλεσμα της εμπειρίας που αποκομίστηκε στο πλαίσιο της πρωτοβουλίας NOW, και η χαλάρωση των κριτηρίων επιλεξιμότητας του προγράμματος, κατέστησαν δυνατή την διαμόρφωση "πακέτων" εξατομικευμένων μέτρων με στόχο την ένταξη ή την επανένταξη στην αγορά εργασίας. Ειδικά μέτρα που απευθύνονται σε γυναίκες αναπτύχθηκαν με σκοπό την παροχή φροντίδας για προστατευόμενα μέλη και την ανάπτυξη του επιπέδου της ανταγωνιστικότητας και της δυνατότητας απασχόλησης των γυναικών. Τα μέτρα αυτά περιλάμβαναν: τη θέσπιση ειδικών μέτρων κατάρτισης· την κατάρτιση στη σύσταση επιχειρήσεων· τη διάδοση πληροφοριών· και, σε ορισμένες περιπτώσεις, δράσεις που (ττοχεύουν στην αλλαγή της συμπεριφοράς των γονέων και των θυγατέρων στα σχολεία, μέσω της ενθάρρυνσης τους να ακολουθούν τομείς μαθημάτων οι οποίοι παραδοσιακά δεν απευθύνονται σε γυναίκες. Τα ειδικά προγράμματα κατάρτισης καθηγητών θα διαδραματίσουν αποφασιστικό ρόλο σε αυτόν τον τύπο αλλαγής. Στόχοι 1,2 και 5β Δεν υπάρχουν έγγραφα που να παρακολουθούν την κατάσταση των ίσων ευκαιριών στο πλαίσιο του Στόχου 1 ή Στόχου 5β. Στο πλαίσιο του Στόχου 2, τα τέλη του 1995, εστάλη στα κράτη μέλη ένα ερωτηματολόγιο. Αφορούσε όλες τις προτεραιότητες που είχαν τεθεί για το συγκεκριμένο Στόχο, όμως μία ειδική σειρά ερωτήσεων αφορούσε τις ίσες ευκαιρίες. Οι απαντήσεις δείχνουν ποικίλες τάσεις: Πολλά κράτη μέλη δεν έκαναν σαφή αναφορά στις ίσες ευκαιρίες στο πλαίσιο του Στόχου. Ενώ άλλα κράτη μέλη δεν περιελάμβαναν ξεκάθαρα την προώθηση το)ν ίσων ευκαιριών μεταξύ των δεδηλωμένων στόχων τους, φροντίζουν ωστόσο στο να ληφθεί υπόψη μέσω ορισμένων δράσεων που αναλαμβάνουν. Η Δανία και η Σουηδία θεωρούν τις ίσες ευκαιρίες ως κάθετη αρχή κοινή για όλες τις δράσεις που χρηματοδοτούνται στο πλαίσιο του Στόχου 2. Στη Δανία, αναφορά στην (χρχή αυτή γίνεται ρητώς στα διάφορα προγράμματα που εφαρμόζονται. Δεδομένου ότι οι γυναίκες πλήττονται συχνότερα από προβλήματα έλλειψης προσόντων και ανεργίας, η χρηματοδότηση του ΕΚΤ θεωρείται ότι εξυπηρετεί τα συμφέροντα τους πιο άμεσα, και αυτό ειδικότερα στο πλαίσιο του Στόχου 3. «Για τη νέα περίοδο προγραμματισμού των παρεμβάσεων που θα πραγματοποιηθούν στις περιφέρειες υπό βιομηχανική ανασυγκρότηση (1997-1999), η Επιτροπή, σε μία ανακοίνωση κατευθύνσεων που απηύθυνε στα κράτη μέλη τον Απρίλιο του 1996, έκανε σαφή αναφορά στη διάσταση της ισότητας των ευκαιριών. Κατά τη διάρκεια των διαπραγματεύσεων εν όψει την έγκρισης των προγραμμάτων, η Επιτροπή θα προσπαθήσει να εξασφαλίσει ότι εκτός από την επιβεβαίωση της αρχής θα γίνει και ουσιαστική ερμηνεία της. » Στη Σουηδία, η προώθηση της αρχής των ίσων ευκαιριών μεταξύ γυναικών και ανδρών (και μεταξύ των νέων και των ηλικιωμένων) λαμβάνεται υπόψη στα προγράμματα του Στόχου 2, κατά τον προσδιορισμό των κριτηρίων επιλογής έργων ή μέσω της εισαγωγής ειδικών μέτρων που απευθύνονται σε γυναίκες. Τα μέτρα για την ενθάρρυνση της σύστασης επιχειρήσεων, την επαγγελματική κατάρτιση και την παροχή συμβουλών προσαρμοσμένων στις ανάγκες των γυναικών αποτελούν μέρος του προγράμματος. Επιπλέον, η Σουηδία περιέλαβε την αρχή των ίσων ευκαιριών σε όλους της τους (ττόχους. Έτσι, ο Στόχος 6, ο οποίος καλύπτει τις περιοχές του βορρά με πολύ μικρή 23 πυκνότητα πληθυσμού, έχει σχεδιαστεί κατά τρόπο ώστε να διατηρείται η παρουσία των γυναικών στην περιοχή. Ένας από τους δύο στρατηγικούς στόχους είναι "να διατηρηθεί η βιωσιμότητα των τοπικών κοινοτήτων με ειδική έμφαση στην ανάγκη επανακατάρτισης των γυναικών και των νέων ατόμων στην περιοχή". Αλλα παραδείγματα υπάρχουν επίσης στο πλαίσιο των Στόχων 4 και 5β. Ορισμένες εγκεκριμένες δράσεις περιλαμβάνουν ειδικές δραστηριότητες, όμως όλες οι δράσεις θα πρέπει να περιλαμβάνουν ποσοτικοποιημένους στόχους όσον αφορά τις ίσες ευκαιρίες. ζωή τους Θα πρέπει να σημειωθεί ότι καταβάλλονται αποφασιστικές προσπάθειες για τη βελτίωση του συντονισμού των παρεμβάσεων των διαφόρων ταμείων. Ιδιαίτερη προσοχή θα πρέπει να δοθεί από την άποψη αυτή, για παράδειγμα στις συνδυασμένες δράσεις που αναλαμβάνονται από το ΕΚΤ, το ΕΤΠΑ και το ΕΓΤΠΕ, γεγονός που θα συμβάλλει στην υλοποίηση μέτρων και στην παροχή εγκαταστάσεων που θα δώσουν την δυνατότητα στις γυναίκες να συνδυάσουν καλύτερα την επαγγελματική και την οικογενειακή (βρεφονηπιακοί σταθμοί, νηπιαγωγεία, εξωσχολικές δραστηριότητες, προσαρμογή των μεταφορών στις περιοχές με μικρή πυκνότητα πληθυσμού, κλπ). Τα μέτρα που συνδέονται άμεσα με την παροχή υποδομής για επιχειρηματικούς τομείς και με την δημιουργία ή διατήρηση θέσεων εργασίας, μπορεί να αποφέρουν άμεσα οφέλη σε γυναίκες επιχειρηματίες και να βοηθήσουν τις συζύγους, καθώς και τις γυναίκες εργαζόμενες στις επιχειρήσεις που λαμβάνουν στήριξη. Γενικά, οι δράσεις που αφορούν την προσαρμογή των δραστηριοτήτων παραγωγής, την τοπική ανάπτυξη και την βελτίωση της ποιότητας ζωής δεν αφορούν αποκλειστικά τις γυναίκες αλλά μπορεί να έχουν άμεση επίπτωση στην προώθηση της ισότητας στο πλαίσιο των δευτερογενών αποτελεσμάτων τους. Πέρα από τον κάθετο συνυπολογισμό της ισότητας ευκαιριών στα περιφερειακά προγράμματα, ο οποίος βαρύνει κυρίως τα κράτη μέλη στο πλαίσιο της παρακολούθησης των παρεμβάσεων και της επιλογής έργων, εξακολουθεί να είναι απαραίτητη η ανάληψη ειδικών δράσεων. Για το λόγο αυτό τα διαρθρωτικά ταμεία, μέσω των κοινοτικών πρωτοβουλιών και των πειραματικών έργων, θα συμβάλουν στη συνέχιση παρόμοιων δράσεων. Κοινοτικές πρωτοβουλίες και πειραματικά έργα Η νέα πρωτοβουλία ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ, ξεκίνησε το 1995 με ένα ειδικό σκέλος που βασίζεται στις εμπειρίες που έχουν αποκομιστεί από την πρωτοβουλία NOW. Η πρωτοβουλία NOW για την απασχόληση θα συμπεριλάβει στην πρώτη φάση της 700 έργα. Όλα τα έργα έχουν μία διεθνική διάσταση και προωθούν την ανταλλαγή πληροφοριών και συχνά διεθνικές επαφές μεταξύ γυναικών. Αλλες κοινοτικές πρωτοβουλίες, συμπεριλαμβανομένων των URBAN, LEADER και INTERREG, ή πειραματικά έργα που χρηματοδοτούνται στο πλαίσιο του άρθρου 10 του ΕΤΠΑ, αποτελούν επίσης μέσα που θα χρησιμοποιηθούν για να επιτευχθεί πρόοδος και να εισαχθούν νέες πρακτικές. Η Επιτροπή ζήτησε να δοθεί ιδιαίτερη έμφαση στο θέμα των ίσων ευκαιριών στο πλαίσιο του προγράμματος URBAN II. Η πρωτοβουλία LEADER 11 θα δημιουργήσει επίσης νέες ευκαιρίες, δεδομένης της εμπειρίας από την πρωτοβουλία LEADER Ι, η οποία έδωσε στις γυναίκες ευκαιρίες να αναλάβουν τοπικά έργα με στόχο την αγροτική ανάπτυξη: τουρισμός, παραγωγή και εμπορία τοπικών ειδών, ανάπτυξη μικρών και μεσαίων επιχειρήσεων και ανάπτυξη της χειροτεχνίας και βιοτεχνίας. 24 «Μεταξύ των πειραματικών έργων που χρηματοδοτούνται βάσει του άρθρου 10 του κανονισμού Feder, το πρόγραμμα Recite II12, σχετικά με την ενθάρρυνση έργων διαπεριφερειακής συνεργασίας, ο προϋπολογισμός του οποίου ανέρχεται σε 110 εκατ. ECU, προβλέπει μεταξύ άλλων στόχων «τη δημιουργία και ανάπτυξη κέντρων χορήγησης πόρων για την αξιοποίηση της εργασίας και την ενσωμάτωση των γυναικών στην οικονομική ζωή». Το τμήμα προσανατολισμού του ΕΤΤΠΕ προβλέπει κοινοτική συγχρηματοδότηση πειραματικών έργων. Στο πλαίσιο του άρθρου 8 του ΕΓΤΠΕ θεσπίζεται ένα ειδικό πρόγραμμα πειραματικών έργων με στόχο την ενθάρρυνση μεγαλύτερου βαθμού συμμετοχής των γυναικών στην αγροτική ανάπτυξη. Το πρόγραμμα πρόκειται να λάβει 20 εκατ. ECU χρηματοδότησης για την περίοδο 1997-1999, και κάθε χρόνο θα περιλαμβάνει έναν ειδικό τομέα προτεραιότητας. Ένα σεμινάριο για τα διαρθρωτικά ταμεία και τις ίσες ευκαιρίες Στην ανακοίνωση που εξέδωσε για το mainstreaming το 1996, η Επιτροπή δήλωνε σαφώς ότι "τα διαρθρωτικά ταμεία μπορούν να συμβάλουν ουσιαστικά στην εφαρμογή των προτεραιοτήτων της Ένωσης και των κρατών μελών της όσον αφορά την καταπολέμηση της ανεργίας και την προώθηση των ίσων ευκαιριών για γυναίκες και άνδρες". Στις 7 και 8 Μαρτίου 1996, πραγματοποιήθηκε στις Βρυξέλλες ένα σεμινάριο με θέμα "Διαρθρωτικά Ταμεία και Ίσες Ευκαιρίες", το οποίο διοργάνωσαν από κοινού η βελγική κυβέρνηση και η Επιτροπή: στο σεμινάριο συμμετείχαν εκπρόσωποι διαφορετικών τμημάτων αρμόδιων για την διαχείριση των κονδυλίων, εκπρόσωποι των κρατών μελών και των τοπικών αρχών καθώς και διάφοροι εμπειρογνώμονες και επαγγελματίες. Οι συζητήσεις περιστράφηκαν γύρω από το γενικό θέμα του "mainstreaming". Το γενικό συμπέρασμα του σεμιναρίου με θέμα "Διαρθρωτικά Ταμεία και Ίσες Ευκαιρίες" (7-8 Μαρτίου 1996) παρουσιάζει μία σύνοψη των μελλοντικών δυνατοτήτων της Κοινότητας. Η ανταλλαγή καλής πρακτικής είναι ένα από τα θεμελιώδη στοιχεία της προστιθέμενης αξίας που μπορεί να προσφέρει η Κοινότητα. "Η διάδοση εμπειριών θα πρέπει να μπει στο προσκήνιο, καθώς και η ανταλλαγή εμπειριών μεταξύ των κρατών μελών, ο καλύτερος συντονισμός μεταξύ των πειραματικών έργων, των κοινοτικών πρωτοβουλιών και των δράσεων που αναλαμβάνονται στο πλαίσιο των ΚΠΣ. καθώς και ένα ενισχυμένο επίπεδο αλληλεπίδρασης μεταξύ των ταμείων και των δράσεων που περιλαμβάνουν περισσότερα του ενός ταμείου. " Ενθαρρύνθηκε ο συνδυασμός του άρθρου 10 του ΕΤΠΑ, του άρθρου 6 του ΕΚΤ και του άρθρου 8 του ΕΓΤΙΙΕ προκειμένου να προωθηθούν νέες ιδέες για την έναρξη πειραματικών δράσεων καθώς και δράσεων ευαισθητοποίησης και ενημέρωσης. Έμφαση δόθηκε στη συμμετοχή των παραγόντων που εμπλέκονται στην προώθηση των ίσων ευκαιριών στις επιτροπές παρακολούθησης. Μία ρύθμιση ενεργού συνεργασίας είναι απαραίτητη για την κατάρτιση και την ευαισθητοποίηση των παραγόντων που εμπλέκονται στην προώθηση των ίσων ευκαιριών, προκειμένου να εξασφαλιστεί η διάδοση πληροφοριών που αφορούν πρακτική εμπειρία προς τους φορείς λήψης αποφάσεων. Οι επιτροπές παρακολούθησης θα διαδραματίσουν στρατηγικό ρόλο στην κατανομή των κονδυλίων. 12 EEC 326/9 της 31. 10. 96 25 Η αξιολόγηση αποτελεί βασική προϋπόθεση για την ποιοτική παρακολούθηση. Η Επιτροπή επιθυμεί να δημιουργήσει μία ομάδα εργασίας που θα μελετήσει το ζήτημα της αξιολόγησης προκειμένου να αναπτυχθούν προτάσεις μεθοδολογίας με τη βοήθεια εμπειρογνωμόνων, οι οποίες θα χρησιμεύσουν στους φορείς που εμπλέκονται στις πρωτοβουλίες των διαρθρωτικών ταμείων στην προσέγγιση τους όσον αφορά την αξιολόγηση. Μετά το σεμινάριο αυτό, η ιρλανδική προεδρία πρότεινε στο Συμβούλιο ένα ψήφισμα για τις ίσες ευκαιρίες και τα διαρθρωτικά ταμεία που εγκρίθηκε από το Συμβούλιο στις 2 Δεκεμβρίου 1996. 1. 3 ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΣ ΔΙΑΑΟΓΟΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΙ ΕΤΑΙΡΟΙ Ο κοινωνικός διάλογος σε ευρωπαϊκό επίπεδο φέρνει κοντά τους κοινωνικούς εταίρους σε τακτική και διαρθρωμένη βάση. Σε διεπαγγελματικό επίπεδο, οι τρεις βασικοί ευρωπαϊκοί οργανισμοί που εμπλέκονται στον κοινωνικό διάλογο είναι: η Ευρωπαϊκή Συνομοσπονδία Σωματείων Εργαζομένων (ETUC), ή Ένωση Συνομοσπονδιών Βιομηχανίας και Εργοδοτών της Ευρώπης (UNICE) και το Κέντρο Ευρωπαϊκών Επιχειρήσεων με Δημόσια Συμμετοχή, (CEEP). Ο κοινωνικός διάλογος αναπτύσσεται επίσης σε τομεακό επίπεδο. Επίσης, η Επιτροπή πραγματοποιεί διαβουλεύσεις με αυτούς και άλλους οργανισμούς που ασχολούνται με τις κοινωνικές πολιτικές της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ο κοινωνικός διάλογος νομιμοποιήθηκε από την Ενιαία Ευρωπαϊκή Πράξη, η οποία ορίζει ότι: "η Επιτροπή θα προσπαθήσει να αναπτύξει τον διάλογο μεταξύ της διοίκησης και του εργατικού δυναμικού σε ευρωπαϊκό επίπεδο και αυτό θα μπορούσε, εφόσον το επιθυμούν οι δύο πλευρές, να οδηγήσει στη σύναψη σχέσεων βάσει συμφωνίας", (άρθρο 118Β). Το Κοινωνικό Πρωτόκολλο μαρτυρεί την αυξανόμενη σημασία του ρόλου που διαδραματίζουν οι κοινωνικοί εταίροι. Στο πλαίσιο του πρωτοκόλλου, η UNICE, το CEEP και η ETUC, κατέληξαν σε συμφωνία για τη γονική άδεια στις 14 Δεκεμβρίου 1995, η οποία οδήγησε στην έκδοση οδηγίας του Συμβουλίου στις 3 Ιουνίου 199613. Αλλα θέματα συζητούνται ή πρόκειται να συζητηθούν: η ευελιξία του ωραρίου εργασίας και ασφάλισης των εργαζομένων, η αναστροφή του βάρους των αποδείξεων σε περιπτώσεις προσβολής της ισότητας και σεξουαλικής παρενόχλησης. Ο κοινωνικός διάλογος αποτελεί έναν νέο τομέα mainstreaming. Στο τέταρτο μεσοπρόθεσμο κοινοτικό πρόγραμμα δράσης, οι κοινωνικοί εταίροι αναφέρονται ως παράγοντες που μπορούν να συμβάλουν στις πολιτικές που αφορούν τις ίσες ευκαιρίες. Οι κοινωνικοί εταίροι αναφέρονται με σαφήνεια στους στόχους του προγράμματος, γεγονός το οποίο τονίζει το πόσο σημαντικό είναι να εξασφαλιστεί ότι η διάσταση της ισότητας θα αντικατοπτρίζεται επαρκώς σε όλα τα επίπεδα διαλόγου. Ως μέτρο δράσης, η Επιτροπή δεσμεύθηκε να παράσχει τεχνική βοήθεια και χρηματοδοτική στήριξη στους κοινωνικούς εταίρους, εφόσον αυτοί συμφωνήσουν να· αναπτύξουν ευρωπαϊκή δικτύωση και ανταλλαγές σε θέματα ισότητας, γεγονός το οποίο μπορεί να περιλαμβάνει και τον διορισμό νέων προϊσταμένων για το σκοπό αυτό. Η Επιτροπή ανέλαβε επίσης την παρακολούθηση των πρωτοβουλιών για τις ίσες ευκαιρίες στο πλαίσιο του κοινωνικού διαλόγου. Διεπαγγελματικός κοινωνικός διάλογος υπήρχε από τις πρώτες μέρες της σύστασης της Ευρωπαϊκής Κοινότητας. Οι 13 EEL 145 της 19. 6. 1996,0. 4 26 κοινωνικοί εταίροι έχουν εκδόσει πολυάριθμες κοινές γνώμες, συμπεριλαμβανομένης μίας με θέμα "Γυναίκες και Κατάρτιση". Οι κοινωνικοί εταίροι μπορούν να συμβάλουν στην ολοκληρωμένη πολιτική της Επιτροπής για την προώθηση της ισορροπίας μεταξύ γυναικών και ανδρών στη διαδικασία λήψης αποφάσεων μέσω της βελτίωσης της συμμετοχής των γυναικών τόσο από άποψη ποσότητας (αύξηση του αριθμού) όσο και από άποψη ποιότητας (αύξηση της επιρροής των γυναικών) στην χάραξη πολιτικής σε ευρωπαϊκό επίπεδο (βλέπε Κεφάλαιο 4). Εκτός αυτού, οι κοινωνικοί εταίροι σε ευρωπαϊκό επίπεδο κλήθηκαν να συμμετάσχουν ως πλήρη μέλη στη νέα συμβουλευτική επιτροπή για τις ίσες ευκαιρίες για γυναίκες και άνδρες. Κατά συνέπεια, είναι πραγματικά σημαντικό οι γυναίκες για τα θέματα που τις α(ρορούν να έχουν πλήρη εκπροσώπηση στις οργανώσεις των κοινωνικών εταίρων αλλά και στις διαδικασίες κοινωνικού διαλόγου. 27 ΕΝΤΑΞΗ ΤΗΣ ΧΕΙΡΑΦΕΤΗΣΗΣ ΣΤΟ MAINSTREAM : ΚΑΤΩ ΧΩΡΕΣ Η ισότητα των δύο φύλων στις Κάτω Χώρες συζητείται σε συνδυασμό με την έννοια της χειραφέτησης. Στις Κάτω Χώρες, η χειραφέτηση θεωρούνταν πάντοτε μια πολυδιάστατη πολιτική. Μια τέτοια πολιτική περιλαμβάνει πάντοτε την θεώρηση όλων των κυβερνητικών δραστηριοτήτων, από μια και μοναδική οπτική γωνία. Ο λόγος για τον οποίο επιλέχθηκε μια πολυδιάστατη πολιτική είναι ότι η χειραφέτηση δεν αφορά μόνο τις γυναίκες. Είναι μια διαδικασία που συνεπάγεται αλλαγές στην κοινωνία παρακινούμενες από την κριτική για τις σχέσεις μεταξύ των δύο φύλων. Ήδη από το 1976, το Συμβούλιο Χειραφέτησης των Κάτω Χωρών δήλωνε στο μνημόνιο του ότι το ζήτημα των γυναικών αφορά όλες τις πολιτικές. Κατά συνέπεια, μια πολιτική χειραφέτησης έπρεπε να έχει θέση σε όλους του τομείς και να μην περιλαμβάνεται μόνο σε ένα συγκεκριμένο τομέα της κοινωνίας ή να αφορά ένα ειδικό υπουργείο. Συστάθηκε μια συντονιστική επιτροπή διαχείρισης στην οποία τοποθετήθηκε και ένα μέλος της κυβέρνησης προκειμένου να εξασφαλιστεί ο απαραίτητος συντονισμός και προσαρμογή. Εκτός από μια πολυδιάστατη πολιτική, απαιτείται και μια τομεακή πολιτική. Πρόκειται για μια πολιτική που είναι ειδικά σχεδιασμένη με σκοπό τη στήριξη της διαδικασίας χειραφέτησης στην κοινότητα καθώς και μεταξύ συγκεκριμένων ομάδων των γυναικών. Αυτή η διττή πολιτική διατηρείται ακόμη. Το 1985, δηλώθηκε σαφώς ότι στόχος της πολυτομεακής πολιτικής ήταν η ενσωμάτωση της χειραφέτησης στις καθημερινές πολιτικές. Η πολιτική χειραφέτησης θα πρέπει με τον τρόπο αυτό να καταστεί τελικά περιττή. Μέχρι να συμβεί αυτό, θα εξακολουθήσει να λειτουργεί η συντονιστική επιτροπή διαχείρισης και το εξουσιοδοτημένο μέλος της Κυβέρνησης. Τα καθήκοντα τους περιλαμβάνουν δραστηριότητες προώθησης, ανάπτυξης και παροχής συμβουλών. Το πρόγραμμα πολιτικής του 1992 ακολούθησε τις ίδιες γραμμές, τονίζοντας την ανάγκη για μια ολοκληρωμένη πολιτική χειραφέτησης. Όλα τα αρμόδια μέλη της κυβέρνησης είναι υπεύθυνα για την ενσωμάτωση της πολιτικής χειραφέτησης στους αντίστοιχους τομείς για τους οποίους είναι υπεύθυνοι. Κάθε υπουργείο εκδίδει μια έκθεση για το πρόγραμμα πολιτικής, όπου αναφέρονται τα σχέδια και η υποδομή όσον αφορά την χειραφέτηση για κάθε τομέα. Είναι σαφές ότι η διαδικασία της ενσωμάτωσης είναι δύσκολη. Οι στόχοι των υπουργείων και η προώθηση της πολιτικής χειραφέτησης δεν συνδυάζονται πάντοτε με τις προτάσεις της συντονιστικής επιτροπής διαχείρισης. Υφιστάμενοι πόροι, όπως πληροφορίες, έρευνα, μνημόνια και συμβάσεις, και μια διυπηρεσιακή επιτροπή χειραφέτησης δεν επαρκούν πάντοτε για την εφαρμογή της πολιτικής ενσωμάτωσης. Το 1994, συστάθηκε ένας φορέας με αντικείμενο την αξιολόγηση των επιπτώσεων άλλων πολιτικών στις γυναίκες. Ο φορέας αυτός ονομάστηκε Emancipatie Effect Rapportage (EER). Ο EER μπορεί να επηρεάσει άλλες πολιτικές και υποχρεώνει τους πολιτικούς να λάβουν υπόψη τα αποτελέσματα των πολιτικών αυτών τόσο στις γυναίκες όσο και στην ίδια την διαδικασία της χειραφέτησης. Σε εθνικό επίπεδο, οι συστάσεις του EER έχουν ήδη εφαρμοστεί από το Υπουργείο Εσωτερικών στο πλαίσιο της μεταρρύθμισης του εκλογικού συστήματος. Στο Υπουργείο Παιδείας τροποποίηση προηγούμενων πολιτικών προκειμένου να αποφευχθούν τα εκτιμούμενα επέφεραν την 28 αρνητικά αποτελέσματα τους. Το 1996, η υποδομή όλων των πολιτικών χειραφέτησης υπέστη σημαντικές αλλαγές. Στόχος τα)ν αλλαγών αυτών ήταν η εντονότερη ενσωμάτωση της χειραφέτησης. Μέχρι σήμερα, το επίσημο Συμβούλιο Χειραφέτησης ήταν το μοναδικό συμβουλευτικό όργανο της Κυβέρνησης σε θέματα που αφορούν την χειραφέτηση. Το Συμβούλιο Χειραφέτησης, όπως πολλά άλλα συμβουλευτικά όργανα, διαλύθηκε προκειμένου να αυξηθεί η αποτελεσματικότητα της κυβέρνησης. Δεν είναι ακόμα σαφές το πώς θα ενσωματωθούν οι πτυχές της χειραφέτησης στα νέα συμβουλευτικά συμβούλια. Ολόκληρο το σύστημα στήριξης της χειραφέτησης υφίσταται ενδελεχή αναθεώρηση. Το νέο σύστημα θα συμβάλει τόσο στην εξειδίκευση όσο και στην ενσωμάτωση σε κάθε πολιτική. Επίσης, έχει ως στόχο να στηρίξει την γενική πολιτική χειραφέτησης. Ο μελλοντικός ρόλος της συντονιστικής επιτροπής διαχείρισης για τη χειραφέτηση θα πρέπει να περιλαμβάνει ακόμα περισσότερη παρακολούθηση, προώθηση και προσαρμογή των κύριων στόχων πολιτικής. 29 ΤΕΣΣΕΡΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΕ Από τα νομικά μέτρα στο mainstreaming Το Πρώτο Κοινοτικό Πρόγραμμα για την Προώθηση των Ίσων Ευκαιριών για τις Γυναίκες (1982-1985) αποτέλεσε αναγνώριση του γεγονότος ότι, ενώ τα νομικά μέτρα είναι σημαντικά, υπάρχει ανάγκη για πρόσθετα και συμπληρωματικά μέτρα με τη μορφή "θετικών δράσεων" σε διάφορους τομείς. Το Δεύτερο Μεσοπρόθεσμο Κοινοτικό Πρόγραμμα για τις Γυναίκες (1986-1990) συνέχισε να αναπτύσσει την εφαρμογή των οδηγιών σε μία διευρυμένη πλέον Κοινότητα 12 κρατών μελών. Διεύρυνε το πεδίο των ίσων ευκαιριών σε νέες σφαίρες θετικής δράσης στην κατάρτιση, την νέα τεχνολογία, το συνδυασμό επαγγελματικής και οικογενειακής ζωής και την τοπική ανάπτυξη. Το Τρίτο Μεσοπρόθεσμο Κοινοτικό Πρόγραμμα Δράσης για τις Ίσες Ευκαιρίες για Γυναίκες και Ανδρες (1991-1995) εισήγε ένα "νέο στάδιο" στις πολιτικές που αφορούν τις ίσες ευκαιρίες προτείνοντας μία "πιο ολοκληρωμένη στρατηγική" για δράση. Το Τέταρτο Μεσοπρόθεσμο Κοινοτικό Πρόγραμμα Δράσης για τις Ίσες Ευκαιρίες για Γυναίκες και Ανδρες (1996-2000) προάγει και εστιάζεται στην αρχή του mainstreaming. Προτείνει την ανάπτυξη και την προώθηση στα κράτη μέλη των μεθόδων, των στρατηγικών, των προτύπων και των μελετών που στοχεύουν στην ενσωμάτωση της διάστασης των ίσων ευκαιριών στις διάφορες πολιτικές. Τα τρία πρώτα προγράμματα υλοποιήθηκαν με πρωτοβουλία της Επιτροπής. Το τρέχον πρόγραμμα προτάθηκε από την Επιτροπή προς το Συμβούλιο και θεσπίστηκε με απόφαση του Συμβουλίου. Τα προγράμματα αυτά στηρίχτηκαν και από άλλες παρεμβάσεις, όπως η δημιουργία μιας σύνθετης σειράς δικτύων, οι οποίες ενθάρρυναν το έργο των οργανισμών που ασχολούνται με την προώθηση των ίσων ευκαιριών και βοήθησαν στον εντοπισμό καλής πρακτικής. Επίσης, η Κοινότητα εξακολούθησε να προωθεί τους στόχους των γυναικών και να αίρει τις ανισότητες μεταξύ γυναικών και ανδρών μέσω του διαλόγου που αναπτύσσει με χώρες που δεν είναι μέλη, ιδίως μέσω των πολιτικών της για την συνεργασία στον τομέα της ανάπτυξης και την προώθηση και προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. 30 ΑΠΟ ΤΙΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΣΤΟ ΦΥΛΟ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ Η προσέγγιση Γυναίκες στην Ανάπτυξη (WID), η οποία αναπτύχθηκε στην δεκαετία του 70, επικεντρώνεται στον προσδιορισμό της κατάστασης των γυναικών, στην παροχή πληροφοριών σχετικά με την ζωή των γυναικών και στην κινητοποίηση των γυναικείων ομάδων σε τοπικό επίπεδο σε ολόκληρο τον κόσμο. Στην αρχική αυτή φάση η ανάλυση που πραγματοποιήθηκε από τις Γυναίκες στην Ανάπτυξη (WID) οδήγησε στον πολλαπλασιασμό των "έργων που απευθύνονται μόνο σε γυναίκες" ή των " σκελών που αφορούν τις γυναίκες" σε τομεακά και υπό-τομεακά έργα ή έργα πολλαπλού σκοπού. Έτσι, οι στρατηγικές αυτές χαρακτηρίζονται από την ιδέα "ίσοι εκτός από το παρουσιαστικό ". Τα έργα που ξεκίνησαν συχνά αγνοούσαν την ζωτική θέση των ανδρών στον έλεγχο των περιουσιακών στοιχείων και την λήψη αποφάσεων εξάλλου, τα έργα αυτά ήταν συχνά μικρού μεγέθους, περιθωριακά, προσανατολισμένα στην πρόνοια και συνδεδεμένα με υπουργεία και εκτελεστικές υπηρεσίες που δεν διέθεταν τους απαραίτητους χρηματοδοτικούς και τεχνικούς πόρους και την εξασφάλιση της αυτοσυντηρούμενης ανάπτυξης εκτός του πλαισίου των έργων. Το ακούσιο αποτέλεσμα τέτοιων έργων ήταν σε μεγάλο βαθμό η διαιώνιση της απομόνωσης των γυναικών στο περιθώριο των κύριων προσπαθειών ανάπτυξης. Τα εργαλεία ανάλυσης τελειοποιήθηκαν σταδιακά, οδηγώντας στην προσέγγιση Φύλο και Ανάπτυξη (GAD). Η προσέγγιση αυτή επικεντρώνεται στις αλληλεξαρτώμενες σχέσεις μεταξύ ανδρών και γυναικών (σχέσεις μεταξύ των δύο φύλων), παρά στις γυναίκες καθαυτές. Ο όρος "γένος" (gender) αναφέρεται σε κοινωνικώς αποκτηθέντα, πολιτιστικά και εξειδικευμένα χαρακτηριστικά που διακρίνουν τις γυναίκες και τους άνδρες, ενώ ο όρος "φύλο" (sex) αναφέρεται μόνο σε φυσικούς διαχωρισμούς. Καθώς οι διαφορές μεταξύ των δύο φύλων είναι ιστορικά προσδιορισμένες και πολιτισμικά εξειδικευμένες, ποικίλουν στις διάφορες χώρες και περιοχές και αλλάζουν με την πάροδο του χρόνου. Η ανάλυση των φύλων στον σχεδιασμό προγραμμάτων/έργων έχει σκοπό να διαχωριστούν οι πόροι, οι δραστηριότητες, οι δυνατότητες και οι περιορισμοί των γυναικών σε σχέση με τους άνδρες σε μια δεδομένη κοινωνικοοικονομική ομάδα. Στόχος δεν είναι μόνο να αντιμετωπιστούν στρεβλώσεις και διαφορές μεταξύ γυναικών και ανδρών αλλά και να εξασφαλιστεί η μέγιστη αποδοτικότητα στην προσπάθεια επίτευξης αναπτυξιακών στόχων. Μετά την περαιτέρω περιθωριοποίηση των γυναικών που προέκυψε από την στρατηγική ανάληψης έργων αυστηρά για γυναίκες, αναγνωρίστηκε η ανάγκη για μια σφαιρικότερη προσέγγιση. Με τον τρόπο αυτό, το mainstreaming αναπτύχθηκε ως μια νέα στρατηγική, με στόχο την ενσωμάτωση μιας προοπτικής που καλύπτει και τα δύο φύλα σε όλες τις αναπτυξιακές πολιτικές, προγράμματα και έργα ενσωμάτωσης. To mainstreaming δε αποκλείει την ανάγκη για μέτρα, προγράμματα και έργα θετικής δράσης προσανατολισμένα στην μειονεκτούσα ομάδα (γενικά γυναίκες) σε τομείς όπου το χάσμα μεταξύ των δύο φύλων είναι ιδιαίτερα ισχυρό, όπως για παράδειγμα στην εκπαίδευση και την κατάρτιση, στην πρόσβαση σε πιστώσεις, ή τομείς οι οποίοι εκ φύσεως αφορούν ειδικά γυναίκες. Τα 31 παραπάνω διαφέρουν από την προηγούμενη προσέγγιση "μόνο για γυναίκες" από την άποψη ότι είναι σχεδιασμένα για να επιτύχουν το μέγιστο δυνατό στρατηγικό αποτέλεσμα, εφαρμοζόμενα σε μια επαρκώς μεγάλη κλίμακα και έχοντας ως στόχο να αποτελέσουν σημαντικά προσωρινά μέτρα για την γεφύρωση των μεγάλων χασμάτων μεταξύ των δύο φύλων και να φέρουν την μειονεκτούσα ομάδα στο κατώφλι από το οποίο θα μπορέσει να ακολουθήσει τάσεις ενσωμάτωσης. Στο πλαίσιο της Επιτροπής, η Γενική Διεύθυνση Ανάπτυξης θεωρεί ότι αυτές οι νέες προσεγγίσεις είναι πολύ σημαντικές για τις πολιτικές και τις δράσεις της. Πηγή : Ανακοίνωση από την Επιτροπή προς το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο για την ενσωμάτωση των θεμάτων που αφορούν τα δύο φύλα στην συνεργασία στον τομέα της ανάπτυξης, COM (95) 423 τελικό της 18. 9. 1995 32 ΒΕΛΠΟ-ΟΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΤΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΑΜΒΕΡΣΑΣ ΣΤΗΝ ΣΥΝΕΤΑΙΡΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ Η Συνεταιριστική Ανάπτυξη της κοινότητας της Αμβέρσας προορίζεται yta τους κατοίκους της: τα προγράμματα εκπαίδευσης και απασχόλησης, το κέντρο υποθέσεων, η υπηρεσία εκμίσθωσης κατασκευαστικού υλικού, το γραφείο εργασίας, το δελτίο της κοινότητας, το κέντρο τεχνολογίας. όλα βρίσκονται στη διάθεση του καθενός, για ολόκληρη την περιοχή Η ΣΑΚ δεν παρέχει ειδικά προγράμματα στις γυναίκες. Εντούτοις, το ΤΙΑ, το Τεχνολογικό Ίδρυμα της Αμβέρσας, μία από τις πολυάριθμες πρωτοβουλίες της ΣΑΚ, παρέχει ειδικά προγράμματα για γυναίκες, τα οποία χρηματοδοτούνται από το ΕΚΤ. Η τεχνολογία είναι διασκεδαστική για τις γυναίκες Ένα από τα πιο επιτυχημένα προγράμματα του ΤΚΑ είναι το μάθημα της τεχνικής πληροφορικής. Όποιος παρακολουθεί το πρόγραμμα, εξασφαλίζει στη συνέχεια εργα σία, αλλά πολύ λίγες γυναίκες εγγράφονται σ'αυτό. Γι'αυτό το λόγο το ΤΚΑ καταβάλ- λει έντονη προσπάθεια να πείσει τις γυναίκες να το παρακολουθήσουν. Τα μέλη του προσωπικού απευθύνονται κατ'ευθείαν στις γυναίκες, το ΤΚΑ δημοσιεύει διαφημίσεις και άρθρα στα περιοδικά-αυτό φαίνεται να αποδίδει: σε κάθε ομάδα που αποτελείται από δώδεκα σπουδαστές, δύο ή τρεις είναι τώρα γυναίκες. Και αυτές οι γυναίκες βρίσ κουν αμέσως εργασία με την ολοκλήρωση του προγράμματος Μία μακρόχρονη πρωτοβουλία ικανή να προσελκύσει την προσοχή των νέων κοριτσιών και των νέων γυναικών για την τεχνολογί άρχισε να αναπτύσσεται. Το ΤΚΑ διορ γανώνει "τεχνικά προγράμματα για δέκα χρόνια" για παιδιά από δέκα έως δεκατεσσα- 'ρων ετών, σε συνεργασία με "Youth and City". Τα νέα κορίτσια μαθαίνουν να αποσυνθέ- τουν και να συναρμολογούν τους κομπιούτερς ή κατασκευάζουν ένα αυτόματο σύστημα ποτίσματος για τα φυτά. Συνοπτικά, οι νέες κοπέλες μαθαίνουν ότι η τεχνολογία μπορεί να είναι διασκεδαστική. Η προσέγγιση αυτή ίσως αποφέρει τους καρπούς της πολύ αργότερα, αλλά ειναί προτιμότερο κάποιος να κανεί την αρχή. Υπάρχουν επίσης προγράμματα, κατά παράδοση δημοφιλή στις γυναίκες: η εκμάθηση και η συνεχής κατάρτιση για εκείνες που επιθυμούν να εργαστούν ως γραμματείς, τα μαθήματα Telemarketing και τα μαθήματα για να εξασφαλίσουν θέση διοικητικού υπαλλήλου. Το ΤΚΑ δημιούργησε ένα επιμορφωτικό διοικητικό πρόγραμμα που αφορά 6ΐδικά τις γυναίκες που προέρχονται από εθνικές μειονότητες. Όχι μόνο γυναίκες από την Τουρκία και το Μαρόκο, αλλά και γυναίκας από την Ασία, την Αφρική ή την Ανατολική Ευρώπη, ομολογεί η Leen Verbist, υπεύθυνη του προγράμματος. Το επιμορφωτικό πρόγραμμα, το οποίο χρηματοδοτείται από το ΕΚΤ, λειτουργεί ήδη τρία χρόνια και τα αποτελέσματα αρχίζουν να εμφανίζονται: έκτοτε, το 50 % από τις εκπαιδευόμενες έχουν βρει απασχόληση ή συμμετέχουν σε μία συμπληρωματική επαγ γελματική επιμόρφωση. Η ομάδα αποτελείται κατά το ήμισυ από πολύ νέες γυναίκας (18-21 ετών) και κατά το υπόλοιπο ήμισυ από γυναίκες λίγο μεγαλύτερες (27 ετών και άνω). 33 ΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ LEADER ΔΗΜΙΟΥΡΓΕΙ ΘΕΣΕΙΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΛΛΗΝΙΔΕΣ ΣΤΟ ΓΕΩΡΓΙΚΟ ΤΟΜΕΑ Η συμμετοχή των Ελληνίδων σε "τοπικές ομάδες δράσης" που εφαρμόζουν προγράμματα γεωργικής ανάπτυξης είναι σημαντική. Με το πρόγραμμα LEADER, δημιουργήθηκαν 26 εταιρείες τοπικής ανάπτυξης μέσω των οποίων οι γυναικείοι συνεταιρισμοί μπορούν να αναπτύξουν δραστηριότητες στους τομείς του αγροτοτουρισμού, των μικρών και μεσαίων επιχειρήσεων, της βελτίωσης των γεωργικών προϊόντων, της παραδοσιακής χειροτεχνίας και της προστασίας του περιβάλλοντος. Στο χωριό Βελβενδός, οι γυναικείοι συνεταιρισμοί παράγουν παραδοσιακά γλυκά. Ο συνεταιρισμός αυτός ιδρύθηκε το 1985 και σήμερα έχει αναπτύξει αξιοσημείωτες δραστηριότητες. Παράγει μαρμελάδες και κομπόστες και τις διανέμει με την επωνυμία του σε καταστήματα τροφίμων σε όλη την χώρα. Τα προϊόντα έχουν παραδοσιακό χαρακτήρα, είναι σύμφωνα με τις σύγχρονες διαιτητικές απαιτήσεις και είναι ανταγωνιστικά απέναντι στα βιομηχανικά αντίστοιχα προϊόντα. Ο συνεταιρισμός διαθέτει τις δικές του εγκαταστάσεις και απασχολεί 20 γυναίκες κάτοικους του χωριού. Ο συνεταιρισμός αναμίχθηκε στις ακόλουθες δραστηριότητες, οι οποίες έλαβαν στήριξη από το πρόγραμμα Leader : έρευνα αγοράς, συμμετοχή σε εκθέσεις, μελέτη ταυτότητας- λογότυπου, μελέτη και σχεδιασμός συσκευασίας. Το σεμινάριο κατάρτισης για τα μέλη του Γυναικείου Βιοτεχνικού Συνεταιρισμού του Βελβενδού ήταν μέρος του προγράμματος Leader. Αφορούσε την δημιουργία ανταγωνιστικών προϊόντων, την εισαγωγή καινοτόμων πρακτικών παραγωγής και την αύξηση των πωλήσεων. Αλλος ένας γυναικείος συνεταιρισμός λειτουργεί στο χωριό Άγιος Γεώργιος. Σε αυτή την μικρή κοινότητα, πάνω από 20 γυναίκες φτιάχνουν παραδοσιακά φαγητά, κυρίως ζυμαρικά (πετούρα). Τα φαγητά αυτά παράγονται με σύγχρονο μηχανικό εξοπλισμό. Η κοινότητα παραχώρησε στο συνεταιρισμό ένα εγκαταλελειμμένο κτίριο, το οποίο ανακαινίστηκε για τις ανάγκες του συνεταιρισμού. Το έργο αποτελεί ένα σημαντικό οικονομικό και κοινωνικό παράγοντα για το χωριό. 34 ΤΟΜΕΙΣ ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΑΣ ΣΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ - NOW Με βάση τις πληροφορίες που παρασχέθηκαν στο πλαίσιο του ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ - NOW πραγματοποιήθηκε μία αρχική ανάλυση (Μάρτιος 1995). • Σύσταση επιχειρήσεων: Το ήμισυ σχεδόν του συνόλου των έργων αφορούν μία από τις πτυχές της σύστασης επιχειρήσεων. Η προώθηση της πρόσβασης στη σύσταση επιχειρήσεων, σε υπηρεσίες στήριξης, κατάρτιση και παρακολούθηση μπορούν να συμπεριληφθούν στο τμήμα αυτό. Πάνω από 60% των έργων στην Αυστρία, την Ελλάδα, την Ιταλία, την Ισπανία και τη Σουηδία αφορούν τη δραστηριότητα αυτή. • Κάθετη κατάργηση των διακρίσεων μεταξύ των δύο φύλων: 46 έργα αφορούν ειδικά την προώθηση των ίσων ευκαιριών σε επίπεδο διεύθυνσης των εταιρειών. 22 έργα απευθύνονται σε γυναίκες που προσπαθούν να ανέλθουν σε υψηλότερη θέση μέσα στην εταιρεία τους και 7 έργα αναπτύσσουν προγράμματα θετικής δράσης. Επίσης, 44 έργα αφορούν την κατάρτιση στις ίσες ευκαιρίες και οι ομάδες στόχοι τους περιλαμβάνουν εκπροσώπους σωματείων εργαζομένων, διευθυντές επιχειρήσεων και διευθυντές κατάρτισης προσωπικού από τον δημόσιο και ιδιωτικό τομέα. • Οριζόντια κατάργηση των διακρίσεων: Ιδιαίτερη προσοχή δίδεται στους τομείς που αναμένεται να παραμείνουν στάσιμοι ή που παρουσιάζουν δυνατότητες ανάπτυξης, όπως ο κατασκευαστικός τομέας, οι μεταφορές, ή οι τεχνολογίες. Πολλά έργα της πρωτοβουλίας ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ - NOW λαμβάνουν υπόψη τη χρήση της τεχνολογίας των τηλεπικοινωνιών και της τεχνολογίας των ηλεκτρονικών υπολογιστών (73) ή τη δημιουργία τηλε-υπηρεσιών (21). • Αναγνώριση των προσόντων των γυναικών: Τα έργα αντιμετωπίζουν το ζήτημα αυτό από διαφορετικές οπτικές γωνίες. Ορισμένα απ' αυτά αναπτύσσουν μεθοδολογίες για την αναγνώριση των προσόντων που αποκτούνται από γυναίκες εκτός της βασικής τους κατάρτισης ή της θέσης εργασίας τους (αναγνώριση προηγούμενων αποκτηθέντων προσόντων). Στο πλαίσιο αυτό, θα πρέπει να συμπεριληφθούν και τα προσόντα που αναπτύσσονται μέσα από τις ευθύνες εντός της οικογένειας, όπως η ενασχόληση με πολλαπλές εργασίες, η εποπτεία και η διαχείριση του προϋπολογισμού. Ορισμένα έργα στοχεύουν στην επανεκτίμηση της γυναικείας εργασίας με την ανάπτυξη προγραμμάτων κατάρτισης που αναγνωρίζουν τα προσόντα των γυναικών και πραγματοποιούν κατάρτιση που οδηγεί στην απόκτηση (27 έργα). Αλλα έργα αναγνωρισμένων προσόντων σε κατάλληλους τομείς προσδιορίζουν νέους τομείς απασχόλησης και αναπτύσσουν επαγγελματικά προφίλ που επίσης θα συμβάλουν στην βελτίωση της θέσης των γυναικών (39 έργα). 35 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΚΑΙ ΑΝΔΡΕΣ ΣΕ ΜΙΑ ΜΕΤΑΒΑΛΛΟΜΕΝΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ 2. 1 ΙΣΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ Στο πλαίσιο των αλλαγών όσον αφορά τόσο το επίπεδο όσο και την σύνθεση της απασχόλησης στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η οικονομική κατάσταση των γυναικών υπέστη σημαντικές αλλαγές. Οι γυναίκες ενίσχυσαν το ρόλο τους στην επίσημη αγορά εργασίας. Το μεγαλύτερο μέρος της ανάπτυξης στην απασχόληση και την ανεργία που σημειώθηκε την τελευταία δεκαετία στην Ευρωπαϊκή Ένωση σημειώθηκε ακριβώς μεταξύ των γυναικών. Καθώς το εργατικό δυναμικό της Ευρωπαϊκής Ένωσης περιλαμβάνει ένα ολοένα και μεγαλύτερο ποσοστό γυναικών, εξακολουθεί επίσης να υπόκειται σε διαρθρωτικές αλλαγές. Η απασχόληση στον τομέα των υπηρεσιών έχει καταστεί ακόμα πιο σημαντική και, παράλληλα, οι θέσεις εργασίας λαμβάνουν ένα πιο περιστασιακό χαρακτήρα και ο χρόνος εργασίας κατακερματίζεται περισσότερο. Τα πρότυπα απασχόλησης και μη απασχόλησης ποικίλλουν σε μεγάλο βαθμό μεταξύ των χωρών, μεταξύ γυναικών και ανδρών και επίσης μεταξύ των διαφόρων ομάδων γυναικών. Βασικοί παράγοντες, όπως η ηλικία, η μητρότητα και τα εκπαιδευτικά προσόντα, συνδέονται με σημαντικές διαφορές στα πρότυπα δραστηριότητας, ιδίως μεταξύ των γυναικών. Οι γυναίκες τείνουν να απασχολούνται και να μετακινούνται ανάμεσα σε ένα φάσμα οικονομικών καταστάσεων σε διαφορετικά στάδια του κύκλου ζωής τους και σύμφωνα με τις μεταβαλλόμενες οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες. Η παραδοσιακή ορισμοί της απασχόλησης και της ανεργίας δεν επαρκούν για να αναλυθούν οι σύνθετες και ρευστές οικονομικές θέσεις πολλών ομάδων γυναικών. Νέα πρότυπα οικονομικής δραστηριότητας μεταξύ των γυναικών, καθώς και σημαντικές δημογραφικές και κοινωνικές αλλαγές είναι εμφανής. Τα μειωμένα ποσοστά γονιμότητας, η γήρανση του πληθυσμού, τα μικρότερα και διαφορετικά είδη νοικοκυριών, όλα επηρεάζονται και επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο οι γυναίκες συμμετέχουν στην οικονομική ζωή. Καθώς επιδρούν οι παράγοντες αυτοί, νέες ό μ ο ρ ες εμφανίζονται μεταξύ των διαφορετικών γενεών γυναικών τόσο στα κράτη μέλη της Ένωσης όσο και σε άλλες χώρες. Παρ' όλο που οι αλλαγές είναι εμφανείς, υπάρχει επίσης και ένα στοιχείο συνέχειας. Στην (χγορά εργασίας, η διάκριση των θέσεων εργασίας σε ανδρικές και γυναικείες είναι διαδεδομένη και διαρκής. Οι γυναίκες τείνουν να συγκεντρώνονται σε ένα στενό φάσμα επαγγελμάτων και τομέων απασχόλησης, κυρίως στον τομέα των υπηρεσιών. 36 37 Ποσοστό συμμετοχής -1994- γυναίκες '•mtmttmmmmmmimm EUR15 = 44. 8% Ο >= 50% Ε3 45-50% Π 40-45% © < 4 0% Ο μη&αθί'σιμη • IRL : 1993 *Α: 1993 Στατιστικά στοιχίία: EUROSTAT Χαρτογραφία και γοογραφικίς ττληροφορίίς : GISC0 \3β euro** 37a Οι γυναίκες αποτελούν βασικό παράγοντα στην ανάπτυξη Κατά το δεύτερο ήμισυ της δεκαετίας του '80, η αύξηση του επιπέδου απασχόλησης στην Ευρωπαϊκή Ένωση συνέπεσε με μια περαιτέρω μετακίνηση προς τον τομέα των υπηρεσιών. Αυτή η αύξηση της απασχόλησης δεν διατηρήθηκε, και στις αρχές της δεκαετίας του '90 η ύφεση επέφερε μείωση του ποσοστού απασχόλησης από 62% το 1990 (του πληθυσμού σε ηλικία εργασίας, από 15 έως 64 ετών) σε 59% το 1994 - σχεδόν επιστροφή στο ποσοστό του 57% που ίσχυε το 1985. Η περίοδος ανάκαμψης που ακολούθησε μετά το 1994 οδήγησε σε αύξηση των θέσεων εργασίας, όμως παράλληλα αυξήθηκε το ποσοστό του πληθυσμού σε ηλικία εργασίας, με συνέπεια οι επιπτώσεις στο ποσοστό απασχόλησης να είναι μηδαμινές. Η αύξηση του μεγέθους του εργατικού δυναμικού αποτέλεσε αξιοσημείωτο στοιχείο των μεταβολών στην αγορά εργασίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση τα τελευταία 15 έτη. Όμως, το εργατικό δυναμικό της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν αυξάνεται απλώς, αλλά και μεταβάλλεται. Ένα πολύ υψηλό ποσοστό της αύξησης αποδίδεται στις γυναίκες και μεταφράζεται σε σημαντική αύξηση στα ποσοστά ανεργίας και απασχόλησης μεταξύ των γυναικών. Οι γυναίκες σήμερα αποτελούν το 40% του εργατικού δυναμικού στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Κάθε κράτος μέλος έχει σημειώσει δυσανάλογη αύξηση στον αριθμό των γυναικών στο πλαίσιο του διευρυνόμενου εργατικού δυναμικού, όμως το γεγονός αυτό αποτελεί ιδιαίτερα ισχυρό χαρακτηριστικό στις οικονομίες με σχετικά χαμηλά ποσοστά καταγεγραμμένης γυναικείας συμμετοχής, για παράδειγμα στην νότια Ευρώπη. Οι διαφορές στο ποσοστό απασχόλησης συνοδεύτηκαν από μια συνεχή μεταστροφή από τον βιομηχανικό και γεωργικό τομέα στον τομέα των υπηρεσιών. Το ποσοστό των θέσεων εργασίας στον τομέα των υπηρεσιών αυξήθηκε σχεδόν στα 2/3 του συνόλου, ενώ η βιομηχανία καλύπτει περίπου το 30% και η γεωργία μόνο 5% της απασχόλησης στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Αυτή η συγκέντρωση της απασχόλησης στον τομέα των υπηρεσιών αποτελεί ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της απασχόλησης μεταξύ των γυναικών (79%), καθώς μείωση έχει σημειωθεί στο ποσοστό της απασχόλησης τόσο στον τομέα της βιομηχανίας (17%) όσο και στον τομέα της γεωργίας (4%). Το ποσοστό απασχόλησης στην Ευρωπαϊκή Ένωση είναι σχετικά χαμηλό σε σύγκριση με άλλες χώρες. Αυτό οφείλεται σε ένα συνδυασμό παραγόντων : τα χαμηλότερα επίπεδα του ποσοστού επίσημης δραστηριότητας, τα υψηλότερα επίσημα επίπεδα ανεργίας και τα υψηλότερα ποσοστά συμμετοχής στο εκπαιδευτικό σύστημα και την πρόωρη συνταξιοδότηση. Τα πρότυπα των ποσοστών δραστηριότητας έχουν αλλάξει σημαντικά τα τελευταία 15 έτη. Η μείωση των ποσοστών συμμετοχής μεταξύ των νεώτερων και των μεγαλύτερων ηλικιακών ομάδων συνοδεύτηκαν από υψηλότερα ποσοστά συμμετοχής των γυναικών. Η έμφαση στα εκπαιδευτικά προσόντα στην αγορά εργασίας αντικατοπτρίστηκε σε μια παρατεταμένη περίοδο παραμονής των νεαρότερων ατόμων στο εκπαιδευτικό σύστημα. Η πιο διαδεδομένη εφαρμογή της επίσημης ηλικίας συνταξιοδότησης, σε συνδυασμό με μια μείωση στην αυτοαπασχόληση και την απασχόληση στον γεωργικό τομέα γενικότερα, οδήγησε σε μείωση των ποσοστών συμμετοχής μεταξύ των μεγαλύτερων ηλικιακά ομάδων. Ωστόσο, αυτές οι γενικές τάσεις στην απασχόληση, συχνά κρύβουν διαφορές ανά φύλο, περιφέρεια και χώρα. Δεδομένων των διακυμάνσεων που σημειώνονται στην απασχόληση, οι γυναίκες πέτυχαν μια ισχυρότερη παρουσία στην μισθωτή απασχόληση. Για παράδειγμα, κατά την περίοδο 1985-1995 σημειώθηκε συνεχής αύξηση του ποσοστού απασχόλησης των γυναικών. Η αύξηση της απασχόλησης μεταξύ των γυναικών συνδέθηκε με αυξημένα ποσοστά συμμετοχής παρά με μείωση της ανεργίας. 38 Γυναικεία απασχόληση - δύσκολο να κατηγοριοποιηθεί Η οικονομική δραστηριότητα των γυναικών παρουσιάζει ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, σε διαφορετικό βαθμό στα διάφορα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Οι γυναίκες τείνουν να μετακινούνται μεταξύ κατηγοριών απασχόλησης, ανεργίας και καταγεγραμμένης αεργίας σε μεγαλύτερο βαθμό απ' ό,τι οι άνδρες. Οι παραδοσιακές κατηγορίες απασχολούμενων ή ανέργων συχνά δεν μπορούν να συλλάβουν την υποκείμενη φύση της κατάστασης των Ευρωπαίων γυναικών. Η μη καταγεγραμμένη (χπασχόληση και ανεργία, η μη οικειοθελής αεργία, η υποαπασχόληση, η περιστασιακή και επισφαλής απασχόληση αποτελούν χαρακτηριστικά της οικονομικής θέσης των γυναικών. Και τα χαρακτηριστικά αυτά είναι ιδιαίτερα έντονα στις οικονομίες με χαμηλό ποσοστό γυναικείας συμμετοχής 39 40 Τα ποσοστά συμμετοχής στην Ευρωπαϊκή Ένωση δείχνουν σημαντικές διαφορές μεταξύ γυναικών και ανδρών, μεταξύ χωρών και μεταξύ διαφορετικών ομάδων γυναικών. Οι διαφορές στο πλαίσιο μιας χώρας είναι λιγότερο έντονες μεταξύ των ανδρών. Η συγκέντρωση της γυναικείας απασχόλησης στον τομέα των υπηρεσιών είναι χαρακτηριστικό όλων των κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ενώ υψηλότερες συγκεντρώσεις σημειώνονται στο Λουξεμβούργο, στις Κάτω Χώρες, τη Σουηδία, το Ηνωμένο Βασίλειο, το Βέλγιο και την Δανία - σχεδόν όλες οι χώρες αυτές παρουσιάζουν σχετικά υψηλά ποσοστά συμμετοχής ειδικά μεταξύ των γυναικών. Στις χώρες όπου η γεωργική απασχόληση αντιπροσωπεύει υψηλότερο ποσοστό απασχόλησης, για παράδειγμα στην Ελλάδα και στην Πορτογαλία, η συγκέντρωση στο τομέα των υπηρεσιών είναι αντίστοιχα μικρότερη. Η απασχόληση στο τομέα της βιομηχανίας αντιστοιχεί στο 20% και άνω της γυναικείας απασχόλησης μόνο σε τρία κράτη μέλη : Γερμανία, Ιταλία και Πορτογαλία. Οι διαφορές μεταξύ γενεών στις γυναίκες Σημαντικές διαφορές μεταξύ διαφορετικών ηλικιακών ομάδων είναι εμφανείς στα ποσοστά συμμετοχής γενικά, όμως είναι ιδιαίτερα έντονες μεταξύ των γυναικών. Οι μεταβολές μεταξύ των διαφόρων γενεών όσον αφορά την οικονομική κατάσταση των γυναικών στην Ευρωπαϊκή Ένωση εντάθηκαν την τελευταία δεκαετία. Μια κύρια ηλικιακή ομάδα, η οποία παρουσιάζει υψηλότερα ποσοστά συμμετοχής, αποτελούσε πάντοτε χαρακτηριστικό της γυναικείας εκπροσώπησης στην αγορά εργασίας. Σχεδόν το 70% των γυναικών που βρίσκονται σε κύρια ηλικία για εργασία, (20-60), είναι σήμερα ενταγμένες στο εργατικό δυναμικό. 41 42 Σε όλα τα κράτη μέλη σημειώθηκε αύξηση στα ποσοστά συμμετοχής των γυναικών που ανήκουν στην κύρια ηλικιακή ομάδα για εργασία και αυτό αντιστοιχεί σε πάνω από 2/3 της πρόσφατης αύξησης του εργατικού δυναμικού στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Αντιθέτως, τα ποσοστά των ανδρών μειώθηκαν κατά το μεγαλύτερο μέρος της δεκαετίας του '80, παρόλο που το ποσοστό της μείωσης περιορίστηκε τα δύο τελευταία έτη. Υψηλό ποσοστό εκπροσώπησης των γυναικών στην ανεργία Η αύξηση της απασχόλησης στην Ευρωπαϊκή Ένωση συνοδεύτηκε παράλληλα από υψηλό ποσοστό ανεργίας. Το επίπεδο ανεργίας μεταξύ των γυναικών από τις αρχές της δεκαετίας του '80 ήταν υψηλό και αυξανόμενο. Τα ποσοστά ανεργίας μεταξύ των γυναικών στην Κοινότητα εξακολουθούν να βρίσκονται σε επίπεδο σημαντικά υψηλότερο από αυτό των ανδρών, παρά το γεγονός ότι οι γυναίκες κυριαρχούν στην νέα αύξηση της απασχόλησης. Τα υψηλά ποσοστά ανεργίας μεταξύ των γυναικών σημειώθηκαν σε κράτη μέλη όπου τα ποσοστά της συμμέτοχης των γυναικών είναι σχετικά χαμηλά (όπως στην Ισπανία, την Ιταλία και την Ιρλανδία), αντικατοπτρίζοντας ισχυρό αίτημα των γυναικών για μεγαλύτερη ενσωμάτωση στην μισθωτή το απασχόληση. Ωστόσο, τα υψηλά ποσοστά ανεργίας δεν περιορίζονται μόνο στις οικονομίες που οι γυναίκες έχουν χαμηλό ποσοστό συμμετοχής στην απασχόληση. Για παράδειγμα ακόμη στην Γαλλία και την Φινλανδία σημειώνονται υψηλά ποσοστά γυναικείας ανεργίας. Η μακροχρόνια ανεργία, ως ποσοστό της γυναικείας ανεργίας, αυξήθηκε τα τελευταία έτη. Το 1990 το 41% των άνεργων γυναικών ήταν άνεργες για διάστημα μεγαλύτερο του 1 έτους. Το 1985, σχεδόν το 50% των άνεργων γυναικών στην Ευρωπαϊκή Ένωση ήταν άνεργες για διάστημα μεγαλύτερο του ενός έτους. Η μακρόχρονη ανεργία αυξάνεται τόσο μεταξύ των γυναικών όσο και μεταξύ των ανδρών. Συγκρίνοντας την μακροχρόνια ανεργία μεταξύ γυναικών και ανδρών, υψηλότερο ποσοστό άνεργων γυναικών (50%) είναι μακροχρόνια άνεργες σε σύγκριση με τους άνδρες (48%). Οι μετρήσεις που πραγματοποιούνται όσον αφορά τα ποσοστά ανεργίας τείνουν να υποτιμούν το επίπεδο ανεργίας μεταξύ των γυναικών. Στο πλαίσιο ενός συστήματος αυτο-κατηγοριοποίησης, όπως αυτό που χρησιμοποιείται στην Έρευνα Εργατικού Δυναμικού, υπάρχουν ενδείξεις ότι ένα σημαντικό ποσοστό γυναικών που επιθυμούν μισθωτή απασχόληση κατατάσσουν τον εαυτό τους στην κατηγορία που ασχολείται με τα "οικιακά". Τα χαμηλά επίπεδα καταγραφής των ανέργων γυναικών επίσης συμβάλουν στην υποτίμηση του επιπέδου της γυναικείας ανεργίας. Μη απασχόληση - μια πρόκληση για την αγορά εργασίας Ένα σημαντικό γυναικών που βρίσκονται εκτός του επίσημου εργατικού δυναμικού μπορεί να θεωρηθεί ότι αποτελούν ένα συγκαλυμμένο προσφερόμενο εργατικό δυναμικό. Η μετακίνηση των γυναικών μεταξύ κατηγοριών, όπως άνεργες, ασχολούμενες με τα "οικιακά", μερικώς απασχολούμενες και απασχολούμενες αποκαλύπτουν μια ρευστή και μεταβαλλόμενη εικόνα της οικονομικής θέσης των γυναικών. Για να υπάρξει μια καλύτερη εικόνα της οικονομικής θέσης των γυναικών, θα πρέπει να ερευνηθούν τα διαφορετικά είδη μη απασχόλησης (συμπεριλαμβανομένης της ανεργίας), καθώς και της απασχόλησης. Τα πρότυπα μη απασχόλησης διαφέρουν σημαντικά μεταξύ γυναικών και ανδρών, μεταξύ κρατών μελών και μεταξύ ηλικιακών ομάδων. Στην νεαρότερη ηλικιακή ομάδα, 15 έως 24 ετών, η γυναικεία μη απασχόληση (65%) είναι σημαντικά υψηλότερη από την ανδρική (56%). Λιγότερο από το 10% των γυναικών αυτών είναι μη απασχόληση 43 καταγεγραμμένες ως άνεργες. Η πλήρης συμμετοχή στην εκπαίδευση αντιστοιχεί στο 30% - 40% των μη απασχολούμενων στην συγκεκριμένη ηλικιακή ομάδα, όμως εξακολουθεί να παραμένει ένα σημαντικό επίπεδο καταγεγραμμένης αεργίας μεταξύ των νέων ατόμων. Οι νεαρές γυναίκες καλύπτουν την πλειονότητα των νέων αυτών ατόμων που είναι καταγεγραμμένα ως "πλήρως άεργα". 44 45 Η μη επιλεξιμότητα για την λήψη επιδομάτων ανεργίας, σε συνδυασμό με την μη αντικειμενική καταγραφή των ανέργων μπορεί να ευθύνεται για ορισμένα ποσοστά αυτής της "αεργίας". Σε άλλες περιπτώσεις, αιτία μπορεί να είναι η ανεπίσημη ή παράνομη απασχόληση. Είναι επίσης πιθανό η μακρόχρονη αεργία να οφείλεται στην αποθάρρυνση από την ένταξη στην αγορά εργασίας και στο σύστημα εκπαίδευσης και κατάρτισης. Στη μεσαία ηλικιακή ομάδα, τα επίπεδα μη απασχόλησης είναι χαμηλότερα, όμως οι διαφορές μεταξύ των δύο φύλων είναι εντονότερες. Ωστόσο, είναι πιθανό ορισμένες γυναίκες που στατιστικά εντάσσονται στην κατηγορία των "άεργων" ατόμων να εκτελούν μη αμειβόμενη ή ανεπίσημη και παράνομη αμειβόμενη εργασία. Το επίπεδο και το εύρος αυτής της δραστηριότητας δεν είναι δυνατόν να εκτιμηθεί. Η περιστασιακή αμειβόμενη εργασία με ποικίλο ωράριο και χρονική διάρκεια που εκτελείται από γυναίκες, και επίσης από νεαρά άτομα, συχνά δεν καλύπτεται από το φάσμα των στατιστικών δεδομένων. Επιπλέον, σημαντικός αριθμός γυναικών ασχολείται με μη αμειβόμενες εργασίες σε επίπεδο κοινότητας ή και εθελοντικές εργασίες, ή έχουν μη καταγεγραμμένη συμμετοχή σε οικιακές εργασίες, οικογενειακές επιχειρήσεις και εκτεταμένα οικογενειακά και κοινοτικά συστήματα στήριξης. Οι νεαρότερες γυναίκες κατακτούν εκπαιδευτικά πλεονεκτήματα Μια αισθητή μείωση στα ποσοστά οικονομικής δραστηριότητας σημειώθηκε στην νεαρότερη ηλικιακή ομάδα (κάτω των 25 ετών) καθώς αυξήθηκε η συμμετοχή στην εκπαίδευση. Μεταξύ των νέων ανδρών είναι εμφανής μια σαφής μείωση των ποσοστών δραστηριότητας ενώ μεταξύ των νεαρών γυναικών σημειώθηκε παράλληλα αύξηση τόσο στην συμμετοχή στο σύστημα εκπαίδευσης/κατάρτισης όσο και στα ποσοστά δραστηριότητας. Αντικατοπτρίζοντας ένα αυξανόμενο ποσοστό δραστηριότητας μεταξύ των γυναικών όλων των ηλικιών, αυτή η διττή τάση είναι ιδιαίτερα εμφανής στα κράτη μέλη όπου τα ποσοστά δραστηριότητας είναι παραδοσιακά χαμηλά. Η επίδραση του δημογραφικού παράγοντα Ένα έντονο χαρακτηριστικό της αλλαγής που σημειώθηκε στο εργατικό δυναμικό στην Ευρωπαϊκή 'Ενωση κατά την περίοδο 1980 έως 1995 ήταν η μείωση των ποσοστών δραστηριότητας στην μεγαλύτερη ηλικιακή ομάδα. Το ποσοστό μείωσης περιορίστηκε σημαντικά στο τέλος της δεκαετία του 80 και στις αρχές της δεκαετίας του 90, σε σημείο ώστε να έχουν αρχίσει να εμφανίζονται μικρές αυξήσεις σε μεμονωμένες χώρες, όπως η Ιταλία. Το μεγαλύτερο μέρος της μείωσης αυτής οφείλεται στην μείωση του αριθμού των ανδρών που αποτελούσαν την συντριπτική πλειοψηφία των μελών του εργατικού δυναμικού ηλικίας άνω των 65 ετών. Στην ηλικιακή ομάδα μεταξύ 50 - 64 ετών, τα ποσοστά μη απασχόλησης είναι γενικά υψηλότερα. Δύο στις τρεις γυναίκες, και ένας στους τρεις άνδρες στην ηλικιακή αυτή ομάδα καταγράφεται ότι δεν έχουν μισθωτή απασχόληση. Οι διαφορές μεταξύ των χωρών είναι πολύ έντονες. 46 mmmnmsmsm»» 47 Η σημασία του εκπαιδευτικού επιπέδου Οι διαφορές στα ποσοστά απασχόλησης και μη απασχόλησης στις διάφορες χώρες αλλά και μεταξύ των διαφόρων ομάδων γυναικών εκτός από την ηλικία συνδέονται και με άλλους παράγοντες. Οι διαφορές στο εκπαιδευτικό επίπεδο συχνά αντικατοπτρίζονται σε διαφορετικά πρότυπα ποσοστών δραστηριότητας μεταξύ των γυναικών στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Το υψηλότερο εκπαιδευτικό επίπεδο συνδέεται γενικά με υψηλότερα ποσοστά οικονομικής δραστηριότητας. Σε όλα τα κράτη μέλη οι γυναίκες που σταματούν το σχολείο μετά την ολοκλήρωση του πρώτου κύκλου της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης σημειώνουν ποσοστά δραστηριότητας κάτω του μέσου όρου. Στο άλλο άκρο, τα ποσοστά δραστηριότητας άνω του μέσου όρου εμφανίζονται μεταξύ γυναικών με πανεπιστημιακή εκπαίδευση σε όλα τα κράτη μέλη. 48 49 Στην κρίσιμη ηλικιακή ομάδα, 25 έως 64 ετών, διακρίνεται έντονη επίδραση του εκπαιδευτικού επιπέδου μεταξύ των γυναικών. Η γυναίκες που επιστρέφουν στο εργατικό δυναμικό Η παρατεταμένη απουσία από την επίσημη αγορά εργασίας, κατά την διάρκεια μιας περιόδου σημαντικών οικονομικών αλλαγών και υψηλών ποσοστών ανεργίας, μπορεί να αποθαρρύνει ή να καταστήσει δύσκολο για τις γυναίκες να επανενταχθούν στο αμειβόμενο καταγεγραμμένο εργατικό δυναμικό. Για τις γυναίκες που διαθέτουν ειδικά προσόντα και υψηλότερο εκπαιδευτικό επίπεδο, η μετάβαση αυτή είναι πιο εύκολη. Η απασχόληση στον τομέα των χαμηλόβαθμων υπηρεσιών είναι η πιο πιθανή λύση για γυναίκες που δεν διαθέτουν τέτοια προσόντα ή εναλλακτικά η παράταση της ακούσιας αεργίας, ίσως σε συνδυασμό με μη καταγεγραμμένη απασχόληση. Οι διαρθρωτικές οικονομικές αλλαγές είχαν αρνητικά αποτελέσματα στα ποσοστά απασχόλησης στην ηλικία 50-64 ετών. Τα υψηλά ποσοστά ανεργίας σε συνδυασμό με τις ευρείες απολύσεις αποτελούν χαρακτηριστικό των αλλαγών που σημειώθηκαν στην απασχόληση τα τελευταία 10 έτη. Τα σχέδια πρόωρης συνταξιοδότησης μπορεί επίσης να ενθάρρυναν τους ηλικιωμένους εργαζόμενους να εγκαταλείψουν πρόωρα την αγορά εργασίας. Η δυσκολία επανένταξης στην αγορά εργασίας είναι ιδιαίτερα έντονη μεταξύ των ηλικιωμένων εργαζομένων που έχουν λιγότερες ευκαιρίες για επανακατάρτιση και χαρακτηρίζονται από μικρότερη κινητικότητα. Από την άποψη αυτή, οι ηλικια)μένοι εργαζόμενοι, (γυναίκες και άνδρες) μοιράζονται ορισμένα κοινά προβλήματα με τις γυναίκες γενικά όσον αφορά την επανένταξη τους στις ταχέως μεταβαλλόμενες αγορές εργασίας. 50 51 Κατά πόσο το φύλο επηρεάζει την θέση στην απασχόληση Η συντριπτική πλειοψηφία (άνω του 86%) των απασχολούμενων γυναικών στην είναι Ευρωπαϊκή Ένωση αυτοαπασχολούμενες, ενώ περίπου 4% εργάζονται στην οικογενειακή επιχείρηση. Η σπουδαιότητα του τομέα της γεωργίας αποτελεί την κύρια παράμετρο των διαφορών που σημειώνονται μεταξύ των κρατών μελών. είναι υπάλληλοι. Λίγο κάτω από 10% το Η έμφαση που δόθηκε στην ευελιξία της αγοράς εργασίας επέφερε αύξηση των άτυπων θέσεων εργασίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση, τάση η οποία είναι ιδιαίτερα εμφανής από τα μέσα της δεκαετίας του G80. Η άτυπη απασχόληση αποτέλεσε χαρακτηριστικό της αύξησης της απασχόλησης κυρίως στον τομέα των υπηρεσιών όπου οι γυναίκες αντιπροσωπεύουν την μειονότητα των μερικώς απασχολούμενων και περιστασιακά (χπασχολούμενων εργαζομένων. Το 83% των εργαζομένων μερικής απασχόλησης, το 70% των εργαζομένων στην οικογενειακή επιχείρηση και το 50% των έκτακτων εργαζομένων στην Ευρωπαϊκή Ένωση είναι γυναίκες. Αντιθέτως, 75% των αυτοαπασχολούμενων εργαζομένων είναι άνδρες (Βλέπε Κεφάλαιο 3). 52 53 Τα υψηλότερα ποσοστά μερικής απασχόλησης σημειώνονται στις Κάτω Χώρες και στο Ηνωμένο Βασίλειο, όπου 67% και 44% αντίστοιχα των γυναικών εργάζονται σε θέσεις μερικής απασχόλησης. Χαμηλότερα ποσοστά μερικής απασχόλησης σημειώνονται στο Βέλγιο, στη Γαλλία και στην Ιρλανδία και τα χαμηλότερα ποσοστά στις νότιες χώρες. Η μερική απασχόληση είναι πιο διαδεδομένη σε θέσεις εργασίας που κυριαρχούνται από γυναίκες αλλά και στις χαμηλόμισθες θέσεις εργασίας. Οι μερικώς απασχολούμενες γυναίκες συχνά συνάπτουν συμβάσεις ορισμένου χρόνου, ένα καθεστώς απασχόλησης το οποίο επίσης σημειώνει αύξηση μεταξύ των γυναικών εργαζομένων. Το 12% των απασχολούμενων γυναικών είχαν συνάψει συμβάσεις ορισμένου χρόνου το 1994, σε σύγκριση με 10% το 1985. Η συχνότητα εμφάνισης απασχόλησης στο πλαίσιο συμβάσεων ορισμένου χρόνου είναι ιδιαίτερα υψηλή στην Ισπανία και χαμηλή στο Λουξεμβούργο και στο Βέλγιο. Διαρκείς επαγγελματικές διακρίσεις μεταξύ των δύο φύλων Οι επαγγελματικές διακρίσεις μεταξύ των δύο φύλων στην αγορά θέσεων εργασίας εξακολουθεί να είναι έντονη παρά τις αλλαγές στην διάρθρωση και στο επίπεδο απασχόλησης. Οι διακρίσεις μεταξύ των δύο φύλων στην αγορά εργασίας συνεχίζονται και σε ορισμένες περιπτώσεις εντείνονται, παράλληλα με την αύξηση του ποσοστού απασχόλησης στον τομέα των υπηρεσιών στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Η απασχόληση στον τομέα της μεταποίησης παραδοσιακά διαχώριζε τις γυναίκες και τους άνδρες σε ξεχωριστούς υποτομείς και αυτό έτεινε να συνδυάζεται με διακρίσεις μεταξύ των δύο φύλων στην ίδια την διάρθρωση των θέσεων εργασίας. Η αύξηση της απασχόλησης στον τομέα των υπηρεσιών επίσης αποκαλύπτει ότι υπάρχουν νέες αλλά και παραδοσιακές διαχωριστικές γραμμές μεταξύ των δύο φύλων στα διάφορα επαγγέλματα. Τα κύρια επαγγέλματα για τις γυναίκες εργαζόμενες στο σύνολο της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι: εργαζόμενες σε θέσεις παροχής υπηρεσιών, υπάλληλοι γραφείου (και συνας)ή), εργαζόμενες στον τομέα των πωλήσεων και εργαζόμενες στον τομέα παροχής επαγγελματικών, τεχνικών (και συναφών) υπηρεσιών. Όλα αυτά είναι επαγγέλματα παροχής υπηρεσιών και οι γυναίκες αντιπροσωπεύουν τουλάχιστον το ήμισυ των εργαζομένων στις κατηγορίες αυτές, σε ποσοστό από 50% στον τομέα παροχής επαγγελματικών και τεχνικών υπηρεσιών έως 66% στις εργαζόμενες σε θέσεις εργασίας παροχής υπηρεσιών. Αλλα επαγγέλματα κυριαρχούνται σε μεγάλο βαθμό από άνδρες το 84% των εργαζομένων στην παραγωγή, στις μεταφορές, στις χειρωνακτικές (και συναφείς) εργασίες, το 77% των διοικητικών υπαλλήλων και των διευθυντικών στελεχών και το 66% των εργαζομένων στον τομέα της γεωργίας είναι άνδρες. Τα στατιστικά στοιχεία για τα νότια κράτη μέλη δείχνουν ισχυρή συμμετοχή και των δύο φύλων στην απασχόληση στον γεωργικό τομέα παρόλο που οι άνδρες είναι πολύ πιθανότερο να είναι αυτοαπασχολούμενοι σε σύγκριση με τις γυναίκες. Οι γυναίκες είναι πολύ πιο πιθανό να εργάζονται στην οικογενειακή επιχείρηση, για παράδειγμα στην Ελλάδα, όπου τα 2/3 των γυναικών εργαζομένων στον τομέα της γεωργίας εργάζονται στην οικογενειακή επιχείρηση (σε σύγκριση με ποσοστό 15% για τους άνδρες). Ένα μεγάλο ποσοστό των εργαζομένων αυτών πιθανότατα δεν αμείβεται. Διαφορετική εικόνα επικρατεί στην Ιρλανδία, όπου οι γυναίκες κατέχουν μόνο το 10% των θέσεων εργασίας στον τομέα της γεωργίας. Ωστόσο, υπάρχουν ορισμένα κοινά χαρακτηριστικά: πάνω από το 40% των γυναικών εργαζόμενων στον τομέα της γεωργίας στην Ιρλανδία εργάζονται στην οικογεναική επιχείρηση, σε σύγκριση με 10% μόλις των ανδρών. Επίσης, είναι πιθανό στην Ιρλανδία να υπάρχει μη καταγεγραμμένη οικονομική δραστηριότητα με την μορφή εργασίας στην οικογενειακή επιχείρηση, και το ίδιο μπορεί να ισχύει και για όλες τις χώρες με σημαντική γεωργική βάση. 54 Η αύξηση των θέσεων εργασίας για γυναίκες επικεντρώθηκε σε δύο επαγγελματικούς τομείς: επαγγελματικές θέσεις εργασίας και θέσεις υπαλλήλων γραφείου. Αύξηση στις θέσεις εργασίας που προορίζονται για γυναίκες στον τομέα της παραγωγής σημειώθηκαν στις χώρες όπου οι γυναίκες αύξησαν την εκπροσώπηση τους στον τομέα της βιομηχανίας: Πορτογαλία, Ισπανία και Ελλάδα. Το ποσοστό των γυναικών στις θέσεις υπαλλήλων γραφείου αυξάνεται στα νότια κράτη μέλη ενώ η εκπροσώπηση των γυναικών στις επαγγελματικές θέσεις εργασίας αυξήθηκε σε διάφορες χώρες. Η βελτίωση του επιπέδου τυπικών προσόντων και ικανοτήτων άνοιξε νέες ευκαιρίες για ορισμένες γυναίκες στην επαγγελματική απασχόληση, όμως οι διευθυντικές και διοικητικές θέσεις εργασίας εξακολουθούν να κυριαρχούνται από άνδρες. Η απασχόληση στο δημόσιο τομέα αποτελεί βασική πηγή ευκαιριών για κάλυψη επαγγελματικών θέσεων εργασίας από γυναίκες, παρόλο που και εδώ εμφανίζονται πρότυπα απασχόλησης βασισμένα σε ένα από τα δύο φύλα. Για παράδειγμα, οι θέσεις καθηγητών κυριαρχούνται από γυναίκες σε όλες τις χώρες, ενώ στην Ιταλία και στην Πορτογαλία το αντίστοιχο ποσοστό φτάνει έως και 70%. Συνεχής αύξηση στον τομέα των υπηρεσιών Η βιομηχανία υπηρεσιών αποτελεί τον πιο σημαντικό και αναπτυσσόμενο τομέα της γυναικείας απασχόλησης στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Καθώς οι γυναίκες σε όλη την επικράτεια της Κοινότητας αύξησαν το ποσοστό τους στην απασχόληση την τελευταία δεκαετία, η απασχόληση τους συγκεντρώθηκε ακόμη περισσότερο στον τομέα των υπηρεσιών. Η απώλεια θέσεων εργασίας στην γεωργία, σε συνδυασμό με την οριακή μόνο αύξηση των θέσεων εργασίας στον τομέα της μεταποίησης, οδήγησαν σε μεγαλύτερη εξάρτηση από τις ευκαιρίες που παρουσιάζονται στον τομέα των υπηρεσιών μεταξύ του αυξανόμενου αριθμού γυναικών που αναζητούν πρόσβαση στην μισθωτή απασχόληση. Πάνω από το 70% των θέσεων εργασίας που προορίζονται για γυναίκες βρίσκονται στον τομέα των υπηρεσιών, σε ποσοστά που κυμαίνονται λίγο πάνω από 50% στην Ελλάδα έως σχεδόν 90% στο Λουξεμβούργο και τις Κάτω Χώρες. Σχεδόν το ήμισυ των θέσεων εργασίας στον τομέα των υπηρεσιών στην Ευρωπαϊκή Ένωση καλύπτονται σήμερα από γυναίκες, παρόλο που υπάρχουν σημαντικές διαφορές μεταξύ των κρατών μελών. Οι γυναίκες αντιπροσωπεύουν λίγο πάνω από το 1/3 της απασχόλησης στον τομέα των υπηρεσιών στην Ελλάδα, αλλά πάνω από το ήμισυ στην Δανία. Οι θέσεις εργασίας στον τομέα των υπηρεσιών παρουσιάζουν το υψηλότερο ποσοστό μερικής απασχόλησης σε όλες τις επαγγελματικές ομάδες. Σχεδόν το ήμισυ των γυναικών που απασχολούνται σε θέσεις στον τομέα των υπηρεσιών στην Ευρωπαϊκή Ένωση εργάζονται με καθεστώς μερικής απασχόλησης και σε ορισμένες χώρες η εικόνα αυτή είναι ακόμα πιο έντονη. Για παράδειγμα, στις Κάτω Χώρες το 55% των θέσεων εργασίας στον τομέα των υπηρεσιών καλύπτονται από γυναίκες που εργάζονται με καθεστώς μερικής απασχόλησης. Δεν παρουσιάζουν όμως όλες οι γυναικοκρατούμενες θέσεις εργασίας τόσο υψηλά ποσοστά μερικής απασχόλησης. Οι θέσεις υπαλλήλων (28%) θέσεων μερικής γραφείου παρουσιάζουν πολύ χαμηλότερο ποσοστό απασχόλησης παρόλο που είναι η πιο γυναικοκρατούμενη από όλες τις επαγγελματικές ομάδες. Η μεταβαλλόμενη σύνθεση της γυναικείας απασχόλησης αντικατοπτρίζει την ευρύτερη διαδικασία αναδιάρθρωσης της απασχόλησης στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Η γεωργική απασχόληση σημείωσε πτώση, περισσότερο ή λιγότερο συνεχή, από τις αρχές τις δεκαετίας του D70. Τα τελευταία δέκα έτη, η μείωση της γυναικείας γεωργικής απασχόλησης ήταν περισσότερο έντονη στην Φινλανδία, την Ισπανία και την ΙΙορτογαλία. Όμως, οι πιο σημαντικές επιπτώσεις της απώλειας θέσεων εργασίας στον 55 τομέα της γεωργίας σημειώθηκαν στις οικονομίες όπου το ποσοστό των γυναικών εργαζομένων στην γεωργία υπερβαίνει τον μέσο όρο, για παράδειγμα στα νότια κράτη μέλη. Για παράδειγμα, μία στις τέσσερις γυναίκες εργαζόμενες στην Ελλάδα, μία στις οκτώ στην Πορτογαλία και μια στις 14 στην Ισπανία και στην Ιταλία εργάζονται στον τομέα της γεωργίας στην Ελλάδα και στην Πορτογαλία, η γεωργία είναι πιο σημαντική ως πηγή γυναικείας παρά ανδρικής απασχόλησης. Στην Ισπανία και στην Ιρλανδία η γεωργία απασχολεί περισσότερους άνδρες απ' ό,τι γυναίκες. 56 57 Οι πρόσφατες αλλαγές στην γυναικεία βιομηχανική απασχόληση παρουσιάζουν μεγάλες διαφορές, καθώς και αντικρουόμενες τάσεις στα διάφορα κράτη μέλη. Σε ορισμένες χώρες, η γυναικεία βιομηχανική απασχόληση αυξήθηκε την τελευταία δεκαετία, ιδίως στην Ισπανία, την Ιρλανδία, το Βέλγιο, την Δανία, την Γερμανία, τις Κάτω Χώρες και την Πορτογαλία. Το ποσοστό αύξησης κατά την περίοδο αυτή ήταν ιδιαίτερα εντυπωσιακό (άνω του 20%) στην Γερμανία, στην Ιρλανδία και στις Κάτω Χώρες. Σε άλλες χώρες, όπως στην Γαλλία και την Ιταλία, το ποσοστό αυτό μειώθηκε. Η αύξηση της βιομηχανικής απασχόλησης μεταξύ των γυναικών σημειώθηκε σε κράτη μέλη όπου το ποσοστό γυναικείας βιομηχανικής απασχόλησης ήταν κάτω του μέσου όρου καθώς και στις χώρες με σχετικά υψηλή βιομηχανική απασχόληση' στις χώρες όπου τα ποσοστά γυναικείας δραστηριότητας υπερβαίνουν τον μέσο όρο καθώς και στις χώρες όπου τα ποσοστά δραστηριότητας βρίσκονται κάτω του μέσου όρου. 58 59 Επιλεγμένες επαγγελματικές ομάδες Μεγαλύτερες διαφορές μεταξύ χωρών σημειώνονται στην βιοτεχνία και στους συναφείς κλάδους, όπου το ποσοστό των γυναικών είναι 29% στην Πορτογαλία όμως μόνο 4% στο Λουξεμβούργο. Η Ιρλανδία, η Ιταλία και η Ελλάδα επίσης παρουσιάζουν σχετικά υψηλή συγκέντρωση (άνω του 15%) γυναικών μεταξύ των εργαζομένων στον τομέα της βιοτεχνίας και στους συναφείς κλάδους. Οι περισσότερες χώρες παρουσιάζουν λίγο ως πολύ παρόμοια ποσοστά γυναικών νομοθετών και διευθυντριών, μεταξύ 20% και 30%, εκτός από την Ιταλία όπου η εκπροσώπηση των γυναικών είναι ιδιαίτερα χαμηλή με ποσοστό 15%. Ελάχιστες αλλαγές στο χάσμα των αμοιβών των δύο φύλων ΙΙαρά το γεγονός ότι πολύ περισσότερες γυναίκες συμμετέχουν στην μισθωτή απασχόληση στην Ευρωπαϊκή Ένωση σήμερα απ* ό,τι πριν από μια δεκαετία, ελάχιστες διαφορές έχουν σημειωθεί στο χάσμα των αμοιβών των δύο φύλων στις διάφορες χώρες. Βάσει των εναρμονισμένων αλλά πολύ περιορισμένων στοιχείων που παρέχονται από την Eurostat, οι γυναίκες στην Ευρώπη αμείβονται, κατά μέσο όρο, περίπου 20% λιγότερο από τους άνδρες. Παρ' όλο που το ποσοστό των γυναικών αυξήθηκε στις διοικητικές, τεχνικές και διευθυντικές θέσεις εργασίας, οι οποίες είναι σχετικά καλά αμειβόμενες, ένα μεγάλο ποσοστό του αυξανόμενου αριθμού γυναικών εργάζονται σε χαμηλόμισθες έκτακτες θέσεις εργασίας στον τομέα των υπηρεσιών. Κατά συνέπεια, το μέσο επίπεδο αμοιβής των γυναικών παραμένει χαμηλό και το χάσμα μεταξύ των αποδοχών των ανδρών και των γυναικών εξακολουθεί να υπάρχει. Διαφορές στο επίπεδο αμοιβής μεταξύ των δύο φύλων υπάρχουν σε διαφορετικό βαθμό σε κάθε κράτος μέλος τόσο στον τομέα της μεταποίησης όσο και στον τομέα των υπηρεσιών. Αντικατοπτρίζουν την άνιση θέση των γυναικών και των ανδρών στην αγορά εργασίας. Σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση, στους εργαζόμενους που επιτελούν χειρωνακτικές εργασίες, οι γυναίκες λαμβάνουν περίπου το 65% έως 90% της μέσης αμοιβής των ανδρών. Το χάσμα των αμοιβών μεταξύ των δύο φύλων είναι μικρότερο στην Σουηδία, στην Φινλανδία και την Δανία και μεγαλύτερο στην Αυστρία, στην Ιρλανδία, στο Λουξεμβούργο και στο Ηνωμένο Βασίλειο. Για τους υπόλοιπους εργαζομένους ακόμα όσους δηλαδή δεν επιτελούν χειρωνακτικές εργασίες (για τους οποίους τα διαθέσιμα στοιχεία είναι περιορισμένα), το χάσμα αμοιβής μεταξύ των δύο φύλων είναι μεγαλύτερο. Η συγκέντρωση των γυναικών σε χαμηλόμισθες θέσεις εργασίας και οι επαγγελματικές διακρίσεις μεταξύ των δύο φύλων στην αγορά εργασίας αποτελούν δύο βασικούς παράγοντες που συμβάλλουν στην διαιώνιση του χάσματος αμοιβής μεταξύ των δύο φύλων (Τε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένακτη. Οι γυναίκες έχουν από δύο έο>ς τρεις φορές περισσότερες πιθανότητες να λαμβάνουν χαμηλότερες αποδοχές απ' ότι οι άνδρες. Μεταξύ 20% και 40% των γυναικών εργαζομένων πλήρους απασχόλησης καταγράφονται ως χαμηλόμισθοι στα διάφορα κράτη μέλη. Το τομέα της ένδυσης, της κλωστοϋφαντουργίας, τις λιανικής πώλησης αλλά και ο τραπεζικός τομέας απασχολούν σε μεγάλο βαθμό γυναίκες, είναι όμως παράλληλα και οι τομείς όπου οι γυναίκες λαμβάνουν, κατά μέσο όρο, μόνο το 63% των αποδοχών των ανδρών. Η κλίμακα της χαμηλής αμοιβής που λαμβάνουν οι γυναίκες είναι αποτέλεσμα τόσο της συγκέντρωσης τους σε χαμηλόμισθες θέσεις εργασίας όσο και του επιπέδου των χαμηλών αμοιβών στις διάφορες χώρες. Στα κράτη μέλη όπου υπάρχουν ισχυρές θεσμοθετημένες διατάξεις προστασίας, για παράδειγμα ο βασικός μισθός, το χάσμα αμοιβής μεταξύ γυναικών και ανδρών τείνει να είναι μικρότερο (για παράδειγμα στην 60 Σουηδία, στην Γαλλία και την Ιταλία). Στις χώρες όπου δεν έχουν θεσπιστεί τέτοιες διατάξεις προστασίας, το χάσμα αμοιβής τείνει να είναι πολύ μεγαλύτερο, για παράδειγμα στο Ηνοομένο Βασίλειο και στην Ιρλανδία. Αλλοι παράγοντες παίζουν επίσης σημαντικό ρόλο, όπως η φύση των συστημάτων διαπραγμάτευσης των αμοιβών και οι διαρθρώσεις των αμοιβών, οι εφαρμογή πολιτικών δίκαιης αμοιβής και οι διάφορες νομικές και διοικητικές διαρθρώσεις. 61 62 Συμπέρασμα Οι κατευθύνσεις που κυριαρχούν όσον αφορά τα δύο φύλα στην αγορά εργασίας αντικατοπτρίζονται στο επίπεδο γυναικείας συμμετοχής, στην επίδραση παραγόντων όπως η ηλικία και η μητρότητα, καθώς και στα είδη εργασίας που αναλαμβάνουν οι γυναίκες. Τα ποσοστά συμμετοχής των γυναικών ποικίλλουν σε πολύ πιο σημαντικό βαθμό κατά τη διάρκεια του κύκλου ζωής από ό,τι η συμμετοχή των ανδρών. Ο συνδυασμός του οικονομικού, του οικογενειακού και του κοινωνικού ρόλου αποτελεί χαρακτηριστικό της κατάστασης των γυναικών σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό σε όλα τα κράτη μέλη. Συνεπώς, τα πρότυπα απασχόλησης είναι πολύ πιο ακανόνιστα και ανομοιόμορφα από τα αντίστοιχα των ανδρών. Οι πρόσφατες τάσεις στην απασχόληση δείχνουν συνεχή αύξηση του ποσοστού των γυναικών που ενσωματώνονται στην επίσημη αγορά εργασίας και μείωση του αντίστοιχου ποσοστού των ανδρών. Το εργατικό δυναμικό της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχει συγκεντρωθεί σε μια στενότερη κλίμακα ηλικιών, από 25 έως 60 ή 65 χρονών, παρά τη γήρανση του πληθυσμού στο σύνολο του. Η έλλειψη ανάπτυξης στην απασχόληση και η απώλεια θέσεων εργασίας στον τομέα της γεωργία και της βιομηχανίας είχε αρνητικές συνέπειες στην απασχόληση των ανδρών, ενώ η αύξηση της απασχόλησης στον τομέα των υπηρεσιών είχε σαν αποτέλεσμα την παροχή περισσότερων ευκαιριών στις γυναίκες. Ένα δυσανάλογο ποσοστό της πρόσφατης αύξησης των θέσεων εργασίας μεταφράστηκε σε αύξηση της μερικής απασχόλησης, μεγάλο μέρος της οποίας σημειώθηκε στον τομέα των υπηρεσιών και αφορά τις γυναίκες. 2. 2 Η ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ ΚΑΙ ΤΑ ΕΘΝΙΚΑ ΠΟΑΥΕΤΗ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ Η Ευρωπαϊκή Στρατηγική Απασχόλησης Η ανεργία είναι η βασική πρόκληση που αντιμετωπίζει η Ένωση και τα κράτη μέλη. Τα τελευταία χρόνια, έχει σημειωθεί πρόοδος όσον αφορά την υιοθέτηση μιας ευρωπαϊκής στρατηγικής για την απασχόληση. Η διαδικασία του Essen που ξεκίνησε στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο (Δεκέμβριος 1994) κατέστησε δυνατή την ενίσχυση της συνεργασίας μεταξύ των κρατών μελών στο θέμα αυτό. Για να ενισχυθεί η προσέγγιση αυτή και να εμπλακούν όλοι οι ενδιαφερόμενοι παράγοντες, ο Πρόεδρος πρότεινε ένα Σύμφωνο Εμπιστοσύνης με τίτλο "Δράση για την Απασχόληση στην Ευρώπη". 63 Πίνακας 15 Ποσοστό συμμετοχής ανά ηλικία στηρ Ε'υριοπαική. Έϊ>ωση: (%'), 1995 •kw«^œ$mm&ttMmtHMtmmmmiimtmim Ποσοστό συμμετοχής ανά ηλικία 100 Β DK D GR Ε F IRL Ι L NL A Ρ FIN S UK EU S UK EU15 Ποσοστό συμμετοχής των γυναικών ανά ηλικία 100. 80. 6 0. 40. 2 0_ w__ w Ψ- |ί 1 $ 1 Β DK D GR Ε F IRL Ι L NL A Ρ FIN S UK EU15 Ποσοστό συμμετοχής για τους άνδρες ανά ηλικία 1 0 0. Β DK D GR Ε F IRL Ι L NL Α Ρ FIN S UK EU15 Πηγή: Eurostat (LFS) 15-19 20-24 β 55-59 Hi M 60-64 64 Τα πολυετή προγράμματα των κρατών μελών Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Essen απηύθυνε έκκληση στα κράτη μέλη να μεταφέρουν τις συστάσεις αυτές στις επιμέρους πολιτικές τους στο πλαίσιο ενός πολυετούς προγράμματος όσον αφορά τα ειδικά χαρακτηριστικά της οικονομικής και κοινωνικής τους κατάστασης. Ζήτησε από το Συμβούλιο Εργασίας και Κοινωνικών Υποθέσεων και από το Συμβούλιο Οικονομίας και Οικονομικών Υποθέσεων καθώς και από την Επιτροπή να παρακολουθούν στενά τις τάσεις της απασχόλησης, καθώς και τις σχετικές πολιτικές των κρατών μελών και να υποβάλουν σε ετήσια βάση εκθέσεις προς το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο σχετικά με την περαιτέρω πρόοδο που σημειώνεται στην αγορά απασχόλησης. Ομοίως, το Συμβούλιο και η Επιτροπή εκπόνησαν από κοινού μια ενιαία έκθεση για την απασχόληση, η οποία υποβλήθηκε προς το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Μαδρίτης το Δεκέμβριο του 1995. Κάθε κράτος μέλος έχει καταρτίσει ένα πολυετές πρόγραμμα απασχόλησης στο οποίο κάθε χώρα παρουσιάζει τις πολιτικές που έχει αναπτύξει και εφαρμόσει στο πλαίσιο των προτεραιοτήτων του Essen. Αυτή η κοινή προσπάθεια για την καταπολέμηση της ανεργίας αποτελεί μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα πρωτοβουλία από την άποψη ότι δίνει τη δυνατότητα να τονιστούν οι προτεραιότητες που έχουν προσδιοριστεί από τις διάφορες χώρες αλλά και να εκτιμηθεί καλύτερα η εθνική ευαισθησία όσον αφορά την ερμηνεία των προτεραιοτήτων αυτών. Σε αυτόν τον πρώτο γύρο προγραμμάτων, το ζήτημα των ίσων ευκαιριών για γυναίκες και άνδρες δεν έχει αναπτυχθεί ως βασικό θέμα ενώ σαφής έμφαση έχει δοθεί στην καταπολέμηση της ανεργίας. Ορισμένες χώρες δεν έχουν ασχοληθεί με το θέμα των ίσων ευκαιριών παρόλο που διαθέτουν ενεργές πολιτικές στον τομέα αυτό, στις οποίες θα ήταν εύκολο να γίνει σχετική αναφορά. Αυτό ισχύει για το γαλλικό, το βελγικό, το δανικό και το φινλανδικό πρόγραμμα. Επτά χώρες αναφέρονται σε πολιτικές υπέρ των γυναικών: Ελλάδα, Λουξεμβούργο, Ηνωμένο Βασίλειο, Κάτω Χώρες, Ισπανία, Γερμανία. Στο πρόγραμμα της Ιταλίας, στην εισαγωγή δίδεται μεγάλη έμφαση στην ισότητα. Μια τρίτη ομάδα χωρών αναφέρονται στο ζήτημα των ίσων ευκαιριών για γυναίκες και άνδρες τα διάφορα μέρη των εκθέσεων που υποβάλλουν: Ιρλανδία, Πορτογαλία, Αυστρία και Σουηδία. Οι μακροπρόθεσμες προτάσεις της Αυστρίας και της Σουηδίας διαφέρουν σε μεγάλο βαθμό, δείχνοντας πιο ενεργό προβληματισμό για τις ίσιες ευκαιρίες. Στην εισαγωγή του σουηδικού προγράμματος, παρουσιάζεται η ακόλουθη δήλωση : " στην Σουηδία, η κατάσταση των γυναικών στην αγορά εργασίας έχει βελτιωθεί τις τρείς τελευταίες δεκαετίες και έχει γίνει πιό ίση σε σχέση με τους άνδρες. Ειδικότερα, έχει σημειωθεί μεγαλύτερη αύξηση της συμμετοχής των γυναικών στο εργατικό δυναμικό καθώς και στον δείκτη δραστηριότητας. Παρά τη σημαντική μείωση που σημειώθηκε στις αρχές της δεκαετίας του '90, η συμμετοχή των γυναικών παραμένει σε πολύ υψηλό επίπεδο σε σύγκριση με άλλες χώρες. Το 1994, η διαφορά του ποσοστού δραστηριότητας μεταξύ γυναικών και ανδρών στην Σουηδία ήταν μόλις 1,5 %. Η τάση αυτή ενισχύθηκε από εκούσιες πολιτικές 65 κινήσεις όπως, ενεργές πολιτικές για την αγορά εργασίας, πλήρης εγκαταστάσεις για την φροντίδα των παιδιών, ευνοϊκή ασφάλιση των γονέων και ξεχωριστή φορολόγηση για τους δύο συζύγους". Βελτίωση των ευκαιριών απασχόλησης για το εργατικό δυναμικό μέσω της προώθησης επενδύσεων στην επαγγελματική κατάρτιση. Όλα τα κράτη μέλη αναφέρουν διάφορα προγράμματα κατάρτισης, τα οποία περιλαμβάνουν ενδοεπιχειρησιακή κατάρτιση, καθώς και συνεχή εκπαίδευση. Συχνά, τα προγράμματα αυτά απευθύνονται σε νεαρά άτομα. Καμία χώρα δεν κάνει διάκριση μεταξύ νεαρών γυναικών και νεαρών ανδρών, παρόλο που οι πρώτες αντιμετωπίζουν ειδικά προβλήματα για τα οποία θα πρέπει να υπάρξουν ειδικές πολιτικές. Η Αυστρία και η Ιρλανδία είναι μοναδικές χώρες που εφαρμόζουν μια οπτική δύο φύλων στα προγράμματα επαγγελματικής κατάρτισης που εφαρμόζουν. Το αυστριακό πρόγραμμα αναφέρει : "η κατάρτιση για απασχόληση έχει τους ακόλουθους βασικούς στόχους : • προώθηση μιας μεταστροφής στην διάρθρωση του εργατικού δυναμικού προς "υψηλά προσόντα", εργασία γραφείου, "μη χειρωνακτική απασχόληση" (ιδίως για γυναίκες) • μέτρα για ειδικές ομάδες στόχους (γυναίκες, ηλικιωμένους, μακροχρόνια ανέργους, άτομα με ειδικές ανάγκες) επιπλέον, απαιτείται η λήψη μέτρων για την δημιουργία ευκαιριών κατάρτισης με αποδεκτή πρόσβαση (από άποψη χρονοδιαγράμματος και τόπου διεξαγωγής)". Στην Ιρλανδία, το πρόγραμμα επενδύσεων στην επαγγελματική κατάρτιση περιλαμβάνει ειδικές πρωτοβουλίες προκειμένου να στηριχθεί η αυξημένη συμμετοχή των γυναικών στα προγράμματα μαθητείας, ενώ επίσης ασχολείται και με γυναίκες που επιστρέφουν στην εργασία καθώς και με την προώθηση ειδικών μέτρων ισότητας. Αύξηση της εντάσεως απασχόλησης της ανάπτυξης Στο τμήμα αυτό βρίσκει κανείς δύο προσεγγίσεις, αυτή που χρησιμοποιεί το Ηνωμένο Βασίλειο και αυτή που χρησιμοποιεί το Λουξεμβούργο. Στο πρόγραμμα του Ηνωμένου Βασιλείου, η προσέγγιση συνίσταται στην άρση "άσκοπων εμποδίων στην δημιουργία θέσεων εργασίας". Η προσέγγιση του Λουξεμβούργου είναι πιο προσεκτική , διότι δεν συγχέει την ευελιξία με την άρση των ρυθμίσεων, και αναφέρει τα ακόλουθα : " η έννοια της ευελιξίας δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως πρόσχημα για την αμφισβήτηση της κοινωνικής προστασίας. Ωστόσο, στους τομείς όπου τα σωματεία εργαζομένων και η διοίκηση έρχονται σε συμφωνία, σε θέματα ευελιξίας, χωρίς παράλληλα να υπονομεύεται η κοινωνική προστασία, η κυβέρνηση δεν θα αντιταχθεί σε τέτοιες συλλογικές συμβάσεις'4". Στο αυστριακό πρόγραμμα, συναντώνται οι ίδιες επιφυλάξεις: "η εμπειρία στην Αυστρία δείχνει ότι οι επιπτώσεις που έχουν στην απασχόληση τα μέτρα που λαμβάνονται με σκοπό την αύξηση της ευελιξίας του ωραρίου εργασίας είναι αβέβαια, δεδομένου ότι η ευέλικτη απασχόληση του εργατικού δυναμικού μπορεί παράλληλα να περιορίσει τις ευκαιρίες απασχόλησης για άλλους εργαζομένους. Ο διάλογος που 14 Γνώμη της τριμερούς Επιτροπής Συντονισμού της 8ης Μαρτίου 1994 66 διεξάγεται σήμερα στην Αυστρία σχετικά με την διεύρυνση των ευκαιριών για επιλογή στην νομοθεσία που διέπει τις ώρες εργασίας, σε κάθε περίπτωση, θα πρέπει να εξισορροπεί τα συμφέροντα των εργαζομένων και των εργοδοτών". Μια πιο ευέλικτη οργάνωση της εργασίας Οι πολιτικές που αφορούν τις ώρες εργασίας ποικίλουν ελάχιστα από την μια χώρα στην άλλη. Στηρίζεται στην ανάγκη για ανάπτυξη της μερικής απασχόλησης. Ορισμένες χώρες αναφέρουν στρατηγικές σταδιακής πρόωρης συνταξιοδότησης και μείωση των υπερωριών στο μέγιστο δυνατό βαθμό. Ενιαίες μειώσεις των ωρών εργασίας ανά ημέρα εμφανίζονται σε πολύ μικρότερο βαθμό. Ορισμένες καινοτομίες όσον αφορά την κατανομή εργασίας εμφανίζονται στα προγράμματα του Βελγίου και της Γαλλίας. Ορισμένες χώρες ξεκινούν άρση των ρυθμίσεων όσον αφορά την μερική απασχόληση. Αυτό συμβαίνει στην Ισπανία όπου ". αξιοσημείωτο μεταξύ των μέτρων που έχουν υιοθετηθεί στο πλαίσιο της μεταρρυθμίσεις για την βελτίωση της ευελιξίας της αγοράς είναι οι τροποποιήσεις που γίνονται στις συμβάσεις μερικής απασχόλησης προκειμένου να προωθηθεί η χρήση της. μεγαλύτερη ευελιξία του ωραρίου εργασίας, μείωση της κοινωνικής ασφάλισης σε δραστηριότητες που δεν υπερβαίνουν τις 12 ώρες την εβδομάδα ή 48 ώρες το μήνα". Η Αυστρία δίνει ιδιαίτερη έμφαση στους κινδύνους στους οποίους εκτίθενται οι εργαζόμενοι μερικής απασχόλησης : " η Αυστρία πιστεύει ότι, παρ' όλο που οι περαιτέρω ενθάρρυνση μπορεί να επιφέρει στατιστική μείωση της ανεργίας, αυτό θα επιφέρει αύξηση του αριθμού των θέσεων εργασίας που δεν παρέχουν επαρκές εισόδημα. Το εργατικό δίκαιο που συνόδευσε τη μεταρρύθμιση των συντάξεων εισήγε θεσμοθετημένη προστασία των εργαζομένων μερικής απασχόλησης προκειμένου να εξασφαλιστούν για αυτούς αντίστοιχα δικαιώματα με τους εργαζομένους πλήρους απασχόλησης". Μια μισθολογική πολιτική που ενθαρρύνει τις επενδύσεις για την δημιουργία θέσεων εργασίας Στο Λουξεμβούργο, δεν προτείνονται γενικευμένα μέτρα. Υπάρχει η εμπιστοσύνη ότι τα σωματεία εργαζομένων και η διοίκηση θα ασκήσουν περιορισμούς στους μισθούς, όπου αυτό θεωρηθεί απαραίτητο. Το Ηνωμένο Βασίλειο προάγει τις ιδέες που αφορούν την κατάργηση των συλλογικών διαπραγματεύσεων σε κεντρικό επίπεδο ενώ παράλληλα προάγει και την ιδέα ότι τα επίπεδα των μισθών θα πρέπει να αντικατοπτρίζουν την οικονομική κατάσταση. Στην Σουηδία, "έχουν υιοθετηθεί μέτρα που διευκολύνουν τις νέες εταιρείες", και τα οποία περιλαμβάνουν ειδικά δάνεια για γυναίκες επιχειρηματίες. Η προώθηση των πρωτοβουλιών Οι πρωτοβουλίες αυτές σπάνια καλύπτονται από τις προτάσεις, εκτός από το Βέλγιο και την Γαλλία, όπου υπάρχουν οι σχετικές διατάξεις. Στο Λουξεμβούργο, μια ομάδα εργασίας εξετάζει τις πιθανές επιπτώσεις της τηλεργασίας και τις εργασίας στο σπίτι, τη δημιουργία απασχόλησης ενώ παράλληλα εξετάζει και πιο αρνητικές κοινωνικές πτυχές. 67 Στην Γερμανία, έχουν ληφθεί πολλά μέτρα για την προώθηση τοπικών πρωτοβουλιών απασχόλησης στους τομείς της προστασίας του περιβάλλοντος, των κοινωνικών υπηρεσιών και των δραστηριοτήτων πρόνοιας για παιδιά και νέους. Από τον Ιανουάριο του 1993, δόθηκε η ευκαιρία στήριξης της απασχόλησης ανέργων στους προαναφερθέντες τομείς μέσω εφ' άπαξ επιδοτήσεων μισθών στα νέα ομόσπονδα κρατίδια. Από τον Ιανουάριο του 1995, το μέτρο αυτό επεκτάθηκε σε άνεργα άτομα στη Δυτική Γερμανία. Στη Δανία, θα ενεργοποιηθεί το καθεστώς των ομαδικών θέσεων εργασίας με σκοπό την ενεργοποίηση ανέργων ατόμων στους τομείς της φροντίδας ηλικιωμένων, ασθενών και μικρών παιδιών καθώς και για βελτιωμένες δραστηριότητες προστασίας του περιβάλλοντος. Στην Ιρλανδία, υπάρχει εμμονή στην ανάπτυξη τοπικών αναπτυξιακών πρωτοβουλιών όσον αφορά τις θέσεις εργασίας. Στο σουηδικό και στο φινλανδικό πρόγραμμα υπάρχει ιδιαίτερος προβληματισμός όσον αφορά την προστασία και τη διαχείριση του περιβάλλοντος, χωρίς όμως αναφορές στην δημιουργία συγκεκριμένων θέσεων εργασίας. Αλλα κράτη μέλη μελετούν την παροχή στήριξης για την δημιουργία επιχειρήσεων καθώς και για την ανεξάρτητη απασχόληση και την αυτοαπασχόληση στο ίδιο πλαίσιο. Μείωση του μη μισθολογικού κόστους εργασίας Στο πλαίσιο αυτό, συζητείται το βάρος της φορολογίας και των εισφορών που βαρύνουν τα μεμονωμένα άτομα. Η Σουηδία θεωρεί ότι το εξατομικευμένο σύστημα φορολόγησης που χρησιμοποιεί έχει συμβάλει σημαντικά στον υψηλό βαθμό ισότητας μεταξύ γυναικών και ανδρών που παρατηρείται στην χώρα. Οι φόροι που επιβάλλονται για την προστασία του περιβάλλοντος θεωρούνται ως μέτρα σχεδιασμένα με σκοπό την εξισορρόπηση των δημοσίων οικονομικών. Αλλες χώρες προτείνουν μέτρα που στοχεύουν στην μείωση του έμμεσου κόστους απασχόλησης: απευθύνονται στους νέους, τους ηλικιωμένους ανέργους, τους μακροχρόνια ανέργους ή τους χαμηλόμισθους. Βελτίωση της αποτελεσματικότητας της πολιτικής για την αγορά εργασίας Στον τομέα αυτό έχει θεσπιστεί ένα φάσμα ποικίλων μέτρων. Ορισμένα μέτρα υπόσχονται την τροποποίηση της νομοθεσίας που λειτουργεί περιοριστικά όσον αφορά τις θέσεις εργασίας' άλλα μέτρα στηρίζουν * πολιτικές στο πλαίσιο των οποίων εφαρμόζονται συστήματα που ευνοούν την εξισορρόπηση προσφοράς και ζήτησης στην αγορά εργασίας με την καθιέρωση αποτελεσματικότερων υπηρεσιών ευρέσεως απασχόλησης. Όσον αφορά τις τροποποιήσεις των μέτρων κοινωνικής προστασίας, η κυβέρνηση του Λουξεμβούργου εκφράζει επιφυλάξεις: "η κυβέρνηση του Λουξεμβούργου απορρίπτει την ιδέα της αδιάκριτης άρσης των ρυθμίσεων ως πανάκειας για την ανεργία. Δεν υπάρχουν στοιχεία που να δείχνουν ότι η αποδυνάμωση της νομοθεσίας όσον αφορά την απασχόληση μέσω (μεταξύ άλλων) της μείωσης του αριθμού των απολύσεων πλεονάζοντος προσωπικού, ή της κατάργησης των θεσμοθετημένων βασικών μισθών, θα μπορούσε να δημιουργήσει θέσεις εργασίας. Αντιθέτως, η εμπειρία του Λουξεμβούργου δείχνει ότι η αυστηρή κοινωνική νομοθεσία με κανένα τρόπο δεν αποτρέπει την δημιουργία νέων θέσεων εργασίας ακόμα και σε περιόδους οικονομικής ύφεσης15". 15 Η πολιτική απασχόλησης στο Λουξεμβούργο στον ορίζοντα του 2000. Υπουργείο Απασχόλησης και Εργασίας, Λουξεμβούργο, 1995. 68 Το ζήτημα της βελτίωσης της απόδοσης των δημοσίων υπηρεσιών αντιμετωπίζεται στο πλαίσιο μιας πρότασης του Λουξεμβούργου σχετικά με την υποχρέωση δημοσιοποίησης των κενών θέσεων εργασίας και της δημόσιας κοινοποίησης των περιπτώσεων παύσης απασχόλησης/απολύσεων. Η ιδέα αυτή εφαρμόζεται και στην Ελλάδα και αξίζει να μελετηθεί περαιτέρω καθώς μπορεί να βοηθήσει να αποκαλυφθούν κενά στις αγορές εργασίας. Η καταπολέμηση της παραοικονομίας και η γεωγραφική κινητικότητα είναι άλλα θέματα που καλύπτονται στο τμήμα αυτό. Βελτίωση των μέτρων που απευθύνονται σε ειδικές ομάδες Πέντε χώρες δεν αναφέρουν τις γυναίκες μεταξύ των ομάδων που πλήττονται ιδιαίτερα από την ανεργία. Τα αρχικά αυτά σχέδια επικεντρώνονται στην ανεργία και αφήνουν κατά μέρος τις ίσες ευκαιρίες μεταξύ ανδρών και γυναικών ακόμα και σε χώρες όπου ανάλογες πολιτικές ακολουθούνται ενεργά. 69 Διάγρα μμα 2 : Μέτρα που αφορούν τις ίσες ευκαιρίες στα πολυετή προγράμματα Προτεραιότητ αΐ- κατάρτιση Προτεραιότητ α V - Ομάδες Στόχοι Προτεραιότητ α III- Δευτερεύουσε ς Δαπάνες Προτεραιότητ α ΐ ν- Ενεργές Πολιτικές Προτεραιότητ α II- Απασχόληση/ Ανάπτυξη - - - - - - - - - - -Μέτρα μαθητείας που ευνοούν την ενσωμάτωση των γυναικών - γυναίκες που επιστρέφουν στην αγορά εργασίας - προώθηση της ισότητας Χώρα Βέλγιο Δανία Γαλλία Φινλανδία Ιρλανδία Ελλάδα Λουξεμβούργ 0 -Κατάρτιση σε τεχνολογία γραφείου για γυναίκες που επιστρέφουν στην αγορά εργασίας Κάτω Χώρες Ηνωμένο Βασίλειο 70 -Επιδοτήσεις για την δημιουργία 2700 θέσεων εργασίας για γυναίκες ηλικίας 18/64 - γυναίκες που επιστρέφουν στην αγορά εργασίας - υπουργείο για την προώθηση των γυναικείων θεμάτων Συνδυασμός παροχής υπηρεσιών φροντίδας/ περίθαλψης και αμειβόμενης εργασίας - βελτίωση της θέσης των γυναικών στις επιχειρήσεις - συμμετοχή των γυναικών σε τεχνική εκπαίδευση σε τεχνικά επαγγέλματα - ευέλικτα πρότυπα εργασίας - κατάρτιση για γυναίκες που επιστρέφουν στην αγορά εργασίας - γονείς χωρίς σύζυγο -νομοθεσία για τις ίσιες ευκαιρίες -προώθηση των γυναικών στην πλήρη απασχόληση την μερική απασχόληση και την έκτακτη απασχόληση - επιδοτήσεις για την επιστροφή στην αγορά εργασίας ή για την απασχόληση σε επαγγέλματα όπου υπάρχουν λίγες γυναίκες -νόμος για την προώθηση της απασχόλησης / οι γυναίκες θα πρέπει να λαμβάνουν στήριξη ανάλογα με το ποσοστό τους μεταξύ των ανέργων Στόχος III του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Ταμείου -κατάρτιση -κίνητρα: αύξηση κατά 20% του ποσού που καταβάλλεται για την πρόσληψη γυναικών σε επαγγέλματα όπου έχουν χαμηλό ποσοστό εκπροσώπηση ς - τοπικές Ισπανία Γερμανία Ιταλία Πορτογαλία 71 -μέτρα για την παροχή βοήθειας σε μητέρες και πατέρες ' άδεια μητρότητας, μερική απασχόληση με ευέλικτο ωράριο αναπτυξιακές πρωτοβουλίες - μέτρα για την επαγγελματικ ή κατάρτιση -μέτρα ευέλικτης κατάρτισης - θέσεις εργασίας μερικής απασχόλησης που απαιτούν υψηλά προσόντα - στήριξη για γυναίκες επιφορτισμέν ες με καθήκοντα φροντίδας -περιορισμός των διακοπών σταδιοδρομία ς από γυναίκες προκειμένου να περιοριστούν οι διαφορές στο εισόδημα Αυστρία -ειδικά μέτρα για γυναίκες - αποδεκτή πρόσβαση από την άποψη του ωραρίου και του τόπου διεξαγωγής της κατάρτισης ώρες εργασίας-το χαμηλό εισόδημα συνδέεται με την μερική απασχόληση - επιπτώσεις της μερικής απασχόλησης στις συντάξεις - εισόδημα -μείωση του χάσματος μεταξύ των εισοδημάτων ανδρών και γυναικών Σουηδία - δάνεια προς γυναίκες επιχειρηματίε ς -σημαντικός ρόλος στην άρση των διακρίσεων μεταξύ των δύο φύλων στην αγορά εργασίας -δημόσιος τομέας : πρόγραμμα για την ανάπτυξη των προσόντων των γυναικών -έργα που προωθούν τις ίσιες ευκαιρίες προκειμένου να διευρυνθεί το ποσοστό των θέσεων εργασίας που διατίθενται για γυναίκες 72 Η εξέταση των πολυετών προγραμμάτων του Essen δείχνει ότι δεν είναι ουδέτερα απέναντι στις γυναίκες και τις ίσιες ευκαιρίες. Λεπτομερείς αξιολογήσεις πραγματοποιούνται μετά από αίτημα του Συμβουλίου. Μια γενική ανάγνωση δίνει την δυνατότητα για ορισμένες αρχικές παρατηρήσεις. Ορισμένες χώρες κάνουν μερικές ενδιαφέρουσες προτάσεις όσον αφορά τις γυναίκες: • Στην Ελλάδα και την Πορτογαλία, χορηγούνται επιδοτήσεις για την απασχόληση γυναικών σε τομείς όπου υποεκπροσωπούνται. • Στην Γερμανία, το εργατικό δίκαιο απαιτεί οι γυναίκες να λαμβάνονται υπόψη στις πολιτικές απασχόλησης ανάλογα με τον αριθμό τους μεταξύ των ανέργων. • Στην Αυστρία, η ρύθμιση του ωραρίου και του τόπου εργασίας δίνει την δυνατότητα στις γυναίκες να παρακολουθούν προγράμματα κατάρτισης. • Επίσης στην Αυστρία, υπάρχει η πρόθεση να αυξηθεί το επίπεδο προσόντων που απαιτείται για την μερική απασχόληση. • Στην Αυστρία, υπάρχει επιθυμία να μειωθεί ο αριθμός των διακοπών σταδιοδρομίας προκειμένου να μειωθούν οι διαφορές στις αποδοχές μεταξύ γυναικών και ανδρών. • Στην Σουηδία, παρέχεται ειδική στήριξη στις γυναίκες επιχειρηματίες. • Στο Λουξεμβούργο, έχουν θεσπιστεί ειδικά μέτρα όσον αφορά την κατάρτιση που παρέχεται σε γυναίκες που επιθυμούν να επιστρέψουν στην αγορά εργασίας. Ο δεύτερος γύρος των προγραμμάτων (1996) δείχνει ότι τα περισσότερα πολυετή προγράμματα δεν είναι σαφή όσον αφορά τις επιλογές πολιτικής που κάνουν τα κράτη μέλη με στόχο την προώθηση των ίσων ευκαιριών στην αγορά εργασίας. Ειδικά στοχοθετημένα μέτρα έχουν εφαρμοστεί στο Ηνωμένο Βασίλειο, την Αυστρία, την Ισπανία, τη Σουηδία και τη Γερμανία με σκοπό τη βελτίωση των εγκαταστάσεων φροντίδας των παιδιών ή την επίτευξη περισσότερο ισόρροπης συμμετοχής των γυναικών στην κατάρτιση. Ωστόσο, λίγα μόνο κράτη μέλη (π. χ. Σουηδία) κάνουν προσπάθειες να εντάξουν μία οπτική δύο φύλων στις γενικές πολιτικές όλων των πολυετών προγραμμάτων. Ενεργοί πολιτικές σχετικά με τις ίσες ευκαιρίες Ο αναπροσανατολισμός των επαγγελματικών και εκπαιδευτικών επιλογών αποτελεί βασικό στοιχείο των πολιτικών που αφορούν τις ίσιες ευκαιρίες. Αποτελεί απαραίτητη, αν και ανεπαρκή, προϋπόθεση για την ισότητα. Οι ενεργές πολιτικές είναι απαραίτητες προκειμένου να εξαλειφθούν οι διακρίσεις στις προσλήψεις και στην διαχείριση προσωπικού. Η προσπάθειες δεν θα πρέπει να επικεντρώνονται μόνο στις πολιτικές κατάρτισης, οι οποίες υποθέτουν ότι οι διακρίσεις στην απασχόληση και την ανεργία οφείλονται στην μη ισόρροπη προσφορά γυναικών εργαζομένων. Οι πολιτικές που λειτουργούν με γνώμονα την ζήτηση είναι επίσης σημαντικές, όπως σημαντικό είναι και να συμπεριληφθούν ίσες ευκαιρίες στις εταιρικές συμφωνίες όσον αφορά τους μισθούς για τους διάφορους τομείς ή υποτομείς. Οι ενεργές πολιτικές για τις ίσιες ευκαιρίες, την αυξημένη συμμετοχή των γυναικών σε γενικά προγράμματα, τον αναπροσανατολισμό των επαγγελματικών και εκπαιδευτικών επιλογών, την άρση των φορολογικών και υλικών εμποδίων καθώς και η ψήφιση οδηγιών και μέτρων σχετικά με τις κοινοτικές, εθνικές και περιφερειακές κλίμακες, που εξασφαλίζουν βασικά δικαιώματα και εγγυήσεις για όλους τους εργαζομένους, αποτελούν ζωτικά μέτρα. Με παρόμοια μέτρα αποφεύγεται ο κίνδυνος αύξησης των προσλήψεων γυναικών με συνεπακόλουθη όμως αύξηση της ανισότητας μεταξύ των ίδιων των γυναικών. 73 Συμπεράσματα Τα πολυετή προγράμματα απασχόλησης αποτελούν μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα πρωτοβουλία από την άποψη ότι παρέχουν κίνητρα στις διάφορες χώρες προκειμένου να αναπτύξουν συντονισμένες πολιτικές απασχόλησης. Τα πρώτα προγράμματα ήταν επικεντρωμένα στην ανεργία τα ζητήματα των ίσων ευκαιριών δεν ήταν ιδιαίτερα ορατά, ακόμα και στις χώρες όπου εφαρμόζονταν ενεργές πολιτικές σχετικά με τις ίσες ευκαιρίες. Η αρχή της ενσωμάτωσης των πολιτικών για τις ίσες ευκαιρίες στις γενικές πολιτικές απασχόλησης και σχεδιασμού θέτει ερωτήματα και επιλογές όσον αφορά την εφαρμογή και τον διοικητικό συντονισμό σε υψηλό και σύνθετο επίπεδο σε κάθε κράτος μέλος. Ενώ η τάση για εφαρμογή της αρχής των ίσων ευκαιριών με την χρήση της μεθόδου της "ομάδας στόχου" αποτελεί ισχυρή προτίμηση, ορισμένα κράτη μέλη αποφεύγουν την αποκλειστική χρήση της εναλλακτικής αυτής λύσης προκειμένου να εξετάσουν και άλλες. Παρουσιάζοντας μια σύνθεση των πολυετών προγραμμάτων, η Ενιαία Έκθεση της Μαδρίτης ήδη έχει δώσει έμφαση στην ανάγκη για εντατικοποίηση των προσπαθειών όσον αφορά τις δράσεις υπέρ των ομάδων που πλήττονται ιδιαίτερα από την ανεργία : • Νεαρά άτομα: τα κράτη μέλη, η διοίκηση και το εργατικό δυναμικό θα πρέπει να εξασφαλίσουν τον κατάλληλο δρόμο για την ενσωμάτωση τους στην αγορά εργασίας. Σε όλα τα νέα άτομα θα πρέπει να παρέχεται το επίπεδο εκπαίδευσης, κατάρτισης και επαγγελματικής εμπειρίας που απαιτείται για να είναι απασχολήσιμα Μακροχρόνια άνεργοι: τα κράτη μέλη, η διοίκηση και το εργατικό δυναμικό θα πρέπει να δεσμευτούν σε μια πιο ενεργή πολιτική για την πρόληψη της μακροχρόνιας ανεργίας. Όλα τα άνεργα άτομα θα πρέπει να έχουν την ευκαιρία επανακατάρτισης ή επανένταξης πριν φτάσουν στο σημείο της μακροχρόνιας ανεργίας ' Στους ηλικιωμένους εργαζομένους θα πρέπει να δίδεται η ευκαιρία να αξιοποιούν πλήρως την επαγγελματική τους εμπειρία και τις δυνατότητες τους. Θα πρέπει να έχουν την ευκαιρία να παρακολουθήσουν προγράμματα κατάρτισης και να ενθαρρύνονται γι'αυτό Γυναίκες: μέσω της προώθησης των ίσων ευκαιριών στο πλαίσιο όλων των δημοσίων πολιτικών που επηρεάζουν την απασχόληση, μία ενεργός πολιτική παύσης των διακρίσεων μεταξύ των δύο φύλων στην αγορά εργασίας με την χρήση ανανεωμένων προσεγγίσεων της μερικής απασχόλησης ως μεταβατικού μέτρου, και συνδυασμός της οικογενειακής και επαγγελματικής ζωής για άνδρες και γυναίκες. Η Ενιαία Έκθεση που πρόκειται να υποβληθεί στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο στο Δουβλίνο θα περιλαμβάνει μια αναφορά σχετικά με την συνεχιζόμενη ανάλυση της θέσης των γυναικών στην αγορά εργασίας. 2. 3 ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΕΣ Λιγότερο από το 30% των μικρών και μεσαίων επιχειρήσεων στην Ευρώπη διευθύνονται από γυναίκες και οι γυναίκες είναι υπεύθυνες μόνο για το 1/3 των νέων επιχειρήσεων που δημιουργούνται. Ωστόσο, ο τομέας της οικονομίας που αφορά την σύσταση επιχειρήσεων παρουσιάζει σημαντικό ενδιαφέρον για την μελλοντική ανάπτυξη της Ευρωπαϊκής οικονομίας, εφόσον οι μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις αποτελούν πρωταρχική πηγή νέων θέσεων 74 εργασίας. Η σύσταση μιας επιχείρησης- ακόμα κι αν αυτό σημαίνει την δημιουργία μιας θέσεως εργασίας μόνο για ένα άτομο - αποτελεί μια θετική λύση για την ανεργία. Σήμερα το 9,6 των γυναικών στην Ευρωπαϊκή Ένωση εργάζονται ως ανεξάρτητες επαγγελματίες ή διευθύνουν την δική τους επιχείρηση, ενώ το αντίστοιχο στατιστικό ποσοστό για τους άνδρες είναι 19,9%. Υπάρχουν ορισμένες αξιοσημείωτες διαφορές από το ένα κράτος μέλος στο άλλο: μεταξύ 3% και 6% των γυναικών στη βόρεια Ευρώπη είναι αυτοαπασχολούμενες, ενώ το αντίστοιχο ποσοστό ανέρχεται έως και 20% στις χώρες του νότου. Για πολλές γυναίκες, δημιουργία μίας επιχείρησης είναι η προτιμώμενη εναλλακτική λύση στο πρόβλημα αναζήτησης δουλειάς στην αγορά εργασίας. Η σύσταση μια επιχείρησης μπορεί επίσης να αποτελέσει πηγή προσωπικής ανάπτυξης σε ένα σύστημα το οποίο εξακολουθεί να κυριαρχείται από τους άνδρες και όπου τα προσόντα των γυναικών δεν αναγνωρίζονται πλήρως. Πολλές γυναίκες αντιμετωπίζουν την λεγόμενη " γυάλινη οροφή", η οποία εμποδίζει την εξέλιξη τους μέσα στις επιχειρήσεις ή εμποδίζει την πρόσβαση τους σε θέσεις υψηλής ευθύνης. Τα τελευταία δέκα έτη οι κοινοτικές πρωτοβουλίες έχουν αντιμετωπίσει σοβαρά το επιχειρήσεις, μέσω της προώθησης ζήτημα των γυναικών που συστήνουν προγραμμάτων. Η πρώτη πρωτοβουλία σχετική με τον τομέα αυτό ήταν οι Τοπικές Πρωτοβουλίες Απασχόλησης για Γυναίκες (LEI), που θεσπίστηκε το 1987 στο πλαίσιο της κοινοτικής πολιτικής υπέρ της απασχόλησης των γυναικών. Στόχος ήταν δύο νέες πηγές δημιουργίας θέσεων εργασίας. Η πρώτη είχε σκοπό την προώθηση καινοτόμων ιδεών, ενώ η δεύτερη την προώθηση της δημιουργίας θέσεων εργασίας για γυναίκες σε επιχειρήσεις που είχαν συσταθεί από γυναίκες, κατά τα δύο πρώτα έτη λειτουργίας της επιχείρησης. Σύμφωνα με εκτιμήσεις, δημιουργήθηκαν 1300 θέσεις εργασίας μέσω του προγράμματος κατά την δεύτερη φάση λειτουργίας του, κατά την περίοδο 1994 έως 1995. Το πρόγραμμα LEI αποτέλεσε κινητήριο δύναμη από την άποψη ότι έδωσε την δυνατότητα ανάπτυξης καινοτόμων πρωτοβουλιών, ιδίως μέσω της παροχής επιχειρηματικών συμβουλών και της πρόσβασης σε πιστώσεις, αλλά και διότι βοήθησε να αναπτυχθεί το επιχειρηματικό πνεύμα μεταξύ των γυναικών. Η πρωτοβουλία NOW στηριζόμενη στην εμπειρία του προγράμματος LEI προωθήθηκε με σκοπό την στήριξη ενός μεγάλου αριθμού έργων για την σύσταση επιχειρήσεων ή για την ενίσχυση αυτού του στόχου. Στις περισσότερες περιπτώσεις, αυτό συνεπάγεται την παροχή βοήθειας σε άνεργες γυναίκες για τις οποίες η δημιουργία απασχόλησης αποτελούσε μια εναλλακτική λύση απέναντι στην ανεργία. Σε πολλές περιπτώσεις, χρειαζόταν απλά να παρασχεθεί βοήθεια σε γυναίκες προκειμένου να δημιουργήσουν την δική τους δουλειά. Δεδομένου ότι οι γυναίκες αυτές συχνά δεν είχαν τα απαιτούμενα προσόντα και για το λόγο αυτό δεν ήταν ιδιαίτερα καλά προετοιμασμένες για να συμμετάσχουν σε ένα πρόγραμμα σύστασης επιχειρήσεων, ορισμένα από τα βασικά στοιχεία τατν διαφόρων επιχειρησιακών προγραμμάτων περιελάμβαναν δράσεις κατάρτισης, ψυχολογική προετοιμασία, ανάπτυξη επιχειρηματικών έργων και παρακολούθηση. Δημιουργία επιχειρήσεων με τη στήριξη της Ευρωπαϊκής Ένωσης Η πρωτοβουλία ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ-NOW τελειοποίησε την διαδικασία αυτή. Η αρχικές αναλύσεις των έργων δείχνουν ότι το 44% αφορούν κατά κάποιο τρόπο την ανάπτυξη επιχειρηματικού πνεύματος και την προετοιμασία για την σύσταση επιχειρήσεων. Τα περισσότερα έργα δίνουν έμφαση στο γεγονός ότι η δημιουργία μιας επιχείρησης 75 αποτελεί την βασική λύση για την τρέχουσα έλλειψη θέσεων εργασίας, όμως ορισμένα έργα απευθύνονται σε γυναίκες που διαθέτουν ήδη υψηλά προσόντα. Σε αυτές περιλαμβάνονται γυναίκες απόφοιτη τριτοβάθμιας εκπαίδευσης με σημαντική επαγγελματική εμπειρία, οι οποίες καταφεύγουν στη λύση να δημιουργήσουν την δική τους επιχείρηση όταν εμποδίζεται η επαγγελματική τους εξέλιξη στην επιχείρηση στην οποία ήδη εργάζονται. Οι γυναίκες επιχειρηματίες στις περιφερειακές πολιτικές Το θέμα των γυναικών επιχειρηματιών συμπεριλήφθηκε στην ημερήσια διάταξη μιας "Ευρωσυνεργασίας" (Europartenariat) που πραγματοποιήθηκε τον Ιούνιο του 1996 στην Λουλέα της Σουηδίας. Με την ευκαιρία αυτή πραγματοποιήθηκαν συζητήσεις και έγιναν δηλώσεις που δείχνουν ότι υπάρχει έντονο ενδιαφέρον να ξεπεραστεί το πλαίσιο των εμπειριών του παρελθόντος και να πραγματοποιηθεί με ταχείς ρυθμούς η μετάβαση προς την σύσταση επιχειρήσεων. Μια τέτοια διαδικασία συνεπάγεται και την ένταξη των επιχειρήσεων σε ένα ευρύτερο αναπτυξιακό πλαίσιο, ιδίως με την στήριξη των Διαρθρωτικών Ταμείων, ενώ επίσης θα πρέπει να ληφθούν υπόψη οι προβληματισμοί που εκφράζονται από γυναίκες που συστήνουν την δική τους επιχείρηση μέσω γενικών πολιτικών σχεδιασμένων γενικά για την παροχή στήριξης και ενίσχυσης στις επιχειρήσεις. Οι συζητήσεις και οι απόψεις που εκφράζονται από γυναίκες επιχειρηματίες φανερώνουν την ύπαρξη ποικίλων καταστάσεων αλλά παράλληλα και την επικέντρωση του προβληματισμού σε συγκεκριμένα ζητήματα. Αυτά μπορούν σε γενικές γραμμές να χωριστούν σε τρεις κατηγορίες : • Ψυχολογική στήριξη με σκοπό την ενίσχυση ή την ανάπτυξη του επιχειρηματικού πνεύματος των γυναικών. Η θέση αυτή περιλαμβάνει την αναζήτηση ειδικών προσόντων, την θέσπιση μιας πρωτοβουλίας εταιρικών σχέσεων και την διαδικασία επιλογής εταίρων ή υπαλλήλων, • Τεχνική βοήθεια για την ανάπτυξη ενός επιχειρηματικού έργου, καθεαυτό κατάρτιση, χρηματοδοτική διαχείριση και στήριξη εμπορίας, • Καθοδήγηση κατά την διάρκεια της φάσης ανάπτυξης. Ο πρώτος τομέας που απαιτεί ανάμιξη εξ' αρχής είναι η χρηματοδότηση. Η αναζήτηση μετοχικού κεφαλαίου και η διαθεσιμότητα κονδυλίων, ζητήματα που απασχολούν οποιονδήποτε ξεκινά μια νέα επιχείρηση, αποτελούν διπλό πρόβλημα για μια γυναίκα, δεδομένου ότι οι χορηγοί χρηματοδότησης, οι τράπεζες, δεν είναι συνηθισμένες να συνεργάζονται με γυναίκες επιχειρηματίες. Η χορήγηση δανείων και χρηματοδοτικής στήριξης ειδικά προς γυναίκες μπορεί να δώσει την επιπλέον ώθηση που θα δώσει την δυνατότητα στο έργο να αποφέρει καρπούς. Επιτυχή παραδείγματα της κατάστασης αυτής παρουσιάστηκαν κατά την διάρκεια των συναντήσεων. Το ίδιο το πρόγραμμα LEI διαθέτει τις δικές του πρωτοβουλίες προς την κατεύθυνση αυτή. Η συνάντηση στην Λουλέα θα συνοδευτεί από άλλη μια εκδήλωση που διοργανώνεται με πρωτοβουλία της Επιτροπής για την δημιουργία χρηματοδοτικών μηχανισμών, στους οποίους θα συμμετέχουν οι σημαντικότερες τράπεζες και ταμιευτήρια, σε μια εκστρατεία για την παροχή βοήθειας προς τις γυναίκες προκειμένου να δημιουργήσουν την δική τους επιχείρηση. Γενικότερα, είναι σημαντικό να βοηθηθούν οι γυναίκες επιχειρηματίες ώστε να χρησιμοποιήσουν τις διευκολύνσεις που τους διατίθενται στο πλαίσιο των κοινοτικών δράσεων υπέρ των μικρών και μεσαίων επιχειρήσεων, όπως είναι τα μέτρα υπέρ των γυναικών επιχειρηματιών και των συνεργαζόμενων συζύγων, τα οποία 76 προβλέπονται στο τρίτο πολυετές πρόγραμμα για τις μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις (MME) στην Ευρωπαϊκή Ένωση (1997-2000) (16). Η δημιουργία των ευρωπαϊκών δικτύων και επιχειρήσεων από γυναίκες, καθώς και οι πρωτοβουλίες κατάρτισης και ενημέρωσης θα λάβουν υψηλή προτεραιότητα στο πλαίσιο αυτό, σύμφωνα με την απόφαση του Συμβουλίου (Νοέμβριος 1996). Ένα άλλο σχέδιο δράσης περιλαμβάνει την δημιουργία εθνικών και διεθνικών δικτύων και την θέσπιση προγραμμάτων συνεργασίας με εταιρείες βασικών παραγόντων, κοινωνικούς εταίρους, τοπικές αρχές και υπηρεσίες παροχής κατάρτισης και ευρέσεως εργασίας. Ο εντοπισμός νέων θέσεων εργασίας αποτελεί έναν από τους βασικούς τομείς δραστηριότητας: σύμφωνα με την εμπειρία του NOW, οι φορείς προώθησης του προγράμματος έχουν εντοπίσει τομείς ανάπτυξης στις υπηρεσίες προσωπικού, τον τουρισμό και τις αγορές που βασίζονται στην οικολογία. Επιπλέον φαίνεται ότι μια στρατηγική έρευνας τόσο των τοπικών όσο και των περιφερειακών δυνητικών αγορών έχει ήδη αναπτυχθεί. Οι γεωργικές δραστηριότητες συχνά συνδέονταν με δραστηριότητες προστασίας του περιβάλλοντος, όπως η ανάπτυξη των οργανικών τροφών και του τουρισμού. 16 Απόφαση του Συμβουλίου της 9. 12. 96, ΕΕ L προς σαμπληρωση 77 ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΕΣ TOY ESSEN To εύρος και οι επιπτώσεις της ανεργίας στην Ευρώπη έδωσαν το έναυσμα για την κατάρτιση του Λευκού Βιβλίου "Ανάπτυξη, Ανταγωνιστικότητα και Απασχόληση17 στο οποίο προτείνονται μέτρα για την καταπολέμηση της ανεργίας. Με βάση της προτάσεις αυτού του Λευκού Βιβλίου, οι αρχηγοί κρατών και κυβερνήσεων των κρατών μελών προσδιόρισαν στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Essen, το Δεκέμβριο του 1994, τα ληπτέα μέτρα σε πέντε βασικούς τομείς προκειμένου να βελτιωθεί η κατάσταση της απασχόλησης. ΟΙ ΠΕΝΤΕ ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΕΣ TOY ESSEN: 18 Βελτίωση των ευκαιριών απασχόλησης για το εργατικό δυναμικό μέσω της προώθησης επενδύσεων στην επαγγελματική κατάρτιση. Για τον σκοπό αυτό βασικό ρόλο θα διαδραματίσει η απόκτηση επαγγελματικών προσόντων, ιδίως από νέους ανθρώπους. Όσο το δυνατόν περισσότεροι άνθρωποι θα πρέπει να λάβουν αρχική και περαιτέρω κατάρτιση, η οποία θα τους δώσει την δυνατότητα μέσω της δια βίου μάθησης να προσαρμοστούν στις αλλαγές που επιφέρει η τεχνολογική πρόοδος, προκειμένου να περιοριστεί ο κίνδυνος απώλειας της εργασίας τους. Ενίσχυση του χαρακτήρα εντάσεως απασχόλησης της ανάπτυξης, ιδίως μέσω: πιο ευέλικτης οργάνωσης της εργασίας κατά τρόπο που να ικανοποιεί τόσο της επιθυμίες των εργαζομένων όσο και τις απαιτήσεις του ανταγωνισμού. μιας μισθολογικής πολιτικής που θα ενθαρρύνει τις επενδύσεις για την δημιουργία θέσεων εργασίας και η οποία με την παρούσα κατάσταση απαιτεί μετριοπαθείς μισθολογικές συμφωνίες κάτω του ορίου αύξησης της παραγωγικότητας τέλος, μέχρι την προώθηση πρωτοβουλιών, ιδίως σε περιφερειακό και τοπικό επίπεδο, οι οποίες δημιουργούν θέσεις εργασίας που λαμβάνουν υπόψη νέες απαιτήσεις, για παράδειγμα, στον περιβαλλοντικό τομέα και στον τομέα των κοινωνικών υπηρεσιών. Η μείωση του κόστους εργασίας που δεν προέρχεται από μισθούς σε τέτοιο βαθμό ώστε να εξασφαλιστούν αξιοσημείωτα αποτελέσματα στο κόστος εργασίας που προέρχεται από μισθούς, μπορεί να αποφασιστεί μέσω κοινών προσπαθειών του οικονομικού τομέα των σωματείων εργαζομένων και των πολιτικών κύκλων Βελτίωση της αποτελεσματικότητας της πολιτικής για την αγορά εργασίας: η αποτελεσματικότητα της πολιτικής απασχόλησης μπορεί να ενισχυθεί εάν αποφευχθούν πρακτικές που επηρεάζουν αρνητικά την ετοιμότητα για εργασία, καθώς και αν περάσουμε από μία παθητική σε μια ενεργητική πολιτική για την αγορά εργασίας. Οι ατομικές πρωτοβουλίες για συνέχιση της αναζήτησης απασχόλησης στη γενική αγορά εργασίας θα πρέπει να συνεχιστούν. Αυτό θα πρέπει να ληφθεί υπόψη ιδιαίτερα κατά την επεξεργασία μέτρων ενίσχυσης του εισοδήματος. Βελτίωση των μέτρων για την παροχή βοήθειας σε ομάδες που πλήττονται 17 Ευρωπαϊκή Επιτροπή , Υπηρεσία Επισήμων Εκδόσεων, Λουξεμβούργο, 1994, ISBN, 92-826-7423-1 18 Ευρωπαϊκό Συμβούλιο: Συνεδρίαση στις 9 και 10 Δεκεμβρίου 1994 στο Essen, SN 300/64 78 ιδιαίτερα από την ανεργία. Ιδιαίτερες προσπάθειες απαιτούνται για να βοηθηθούν τα νεαρά άτομα, ιδίως όσα έχουν εγκαταλείψει το σχολείο και δεν διαθέτουν ουσιαστικά προσόντα, μέσω της παροχής σε αυτά απασχόλησης ή κατάρτισης. Η καταπολέμηση της μακρόχρονης ανεργίας θα πρέπει να αποτελέσει βασική πτυχή για την αγορά εργασίας. Απαιτούνται ποικίλα μέτρα πολιτικής για την αγορά εργασίας τα οποία θα πρέπει να καλύπτουν τις διάφορες ομάδες καθώς και τις απαιτήσεις των μακροχρόνια ανέργων. Ιδιαίτερη προσοχή θα πρέπει να δοθεί στην δύσκολη κατάσταση των άνεργων γυναικών και των ηλικιωμένων εργαζομένων. 79 ΤΟ ΣΥΜΦΩΝΟ ΕΜΠΙΣΤΟΣΥΝΗΣ "ΔΡΑΣΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ" Το Ευρωπαϊκό Σύμφωνο Εμπιστοσύνης "Δράση για την Απασχόληση στην Ευρώπη" παρουσιάστηκε στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Φλωρεντίας τον Ιούνιο του 1996. Ειδικότερα, στόχος του είναι "να κινητοποιηθούν πλήρως όλοι οι παράγοντες στο πλαίσιο μίας ολοκληρωμένης στρατηγικής", "να γίνει καλύτερη χρήση του πολλαπλασιαστικού ευρωπαϊκού αποτελέσματος", και "να ενσωματωθεί η καταπολέμηση της ανεργίας σε μια μεσοπρόθεσμη και μακροπρόθεσμη προοπτική". Όσον αφορά τα συστήματα απασχόλησης, οι προτάσεις της Επιτροπής αναφέρονται ειδικότερα στα ακόλουθα: στη μεταρρύθμιση των Εθνικών Διοικητικών Συστημάτων Απασχόλησης "κράτη μέλη" -απλοποίηση των σχεδίων προσλήψεων και στήριξη της σύστασης επιχειρήσεων: πολυκαταστήματα και δελτία επαναπρόσληψης απολυθέντων -εξατομικευμένη στήριξη για άτομα που αναζητούν εργασία μέσω υπηρεσιών ευρέσεως εργασίας κινητοποίηση των τοπικών παραγόντων (Επιτροπή, κράτη μέλη, τοπικές αρχές) - αποκέντρωση των συστημάτων απασχόλησης - προώθηση τοπικών πρωτοβουλιών για την ανάπτυξη και την απασχόληση δυνατότητα απασχόλησης των νεαρών ατόμων - κοινή πρωτοβουλία των κοινωνικών εταίρων για την ένταξη των νεαρών ατόμων (κοινωνικοί εταίροι) -ανάπτυξη ενός σχεδίου βασισμένου στα προγράμματα Youthstart και Leonardo (Επιτροπή, κράτη μέλη) μεγαλύτερη συνοχή μεταξύ της άμεσης φορολόγησης και του εισοδήματος αντικατάστασης - διάλογος και κοινή πολιτική για το μέλλον της κοινωνικής προστασίας (οργανισμοί, κράτη μέλη, κοινωνικοί εταίροι) καθώς και σε βασικά έργα που αφορούν το μέλλον της εργασίας: νέες μορφές οργάνωσης εργασίας - δέσμευση των κοινωνικών εταίρων για θέσπιση ενός ευρωπαϊκού συμβατικού πλαισίου για την οργάνωση της εργασίας και την ευελιξία (κοινωνικοί εταίροι) - διαρθρωμένος διάλογος για την οργάνωση της εργασίας και του ωραρίου εργασίας (οργανισμοί) - Πράσινο Βιβλίο για τις κοινωνικές πτυχές της κοινωνίας της πληροφόρησης (Επιτροπή) η εκπαίδευση και η κατάρτιση ως κλειδιά για την πόρτα της απασχόλησης - πρόταση για δια βίου πρόσβαση και αναγνώριση προσόντων - ανάπτυξη εκ μέρους των κοινωνικών εταίρων ενός πλαισίου αναφοράς για πρόσβαση στην απόκτηση προσόντων (κοινωνικοί εταίροι) - σχέδιο δράσης για την μάθηση στην κοινωνία της πληροφόρησης (Επιτροπή) - ανάπτυξη ενός σχεδίου μαθητείας στα πλαίσια του προγράμματος Erasmus 80 (Επιτροπή) - ανάπτυξη ενός συστήματος ευρωπαϊκών άρθρων μαθητείας (Επιτροπή, Συμβούλιο, κοινωνικοί εταίροι). 81 ΕΥΚΑΙΡΙΕΣ ΓΙΑ ΝΕΕΣ ΘΕΣΕΙΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Το 1995, η Επιτροπή δημοσίευσε μια ανακοίνωση σχετικά με την Ευρωπαϊκή Στρατηγική για την ενθάρρυνση της τοπικής ανάπτυξης και των πρωτοβουλιών απασχόλησης (LEI). 19 Απαριθμούνται 17 τομείς απασχόλησης, των οποίων η ανάπτυξη συνδέεται με σύγχρονους παράγοντες που εξετάζονται από μια ομάδα εργασίας, η οποία έχει συσταθεί προκειμένου να μελετήσει τα ζητήματα αυτά. Οι βασικοί αυτοί τομείς είναι οι ακόλουθοι : - Οικιακές υπηρεσίες - Φροντίδα παιδιών • Νέες τεχνολογίες πληροφόρησης και επικοινωνίας - Παροχή βοήθειας σε νέους που αντιμετωπίζουν προβλήματα και έχουν ανάγκη επανένταξης στην κοινωνία - Βελτίωση της στέγασης - Ασφάλιση - Τοπικές δημόσιες συγκοινωνίες - Ανάπλαση αστικών χώρων στις πόλεις - Τοπικά καταστήματα - Τουρισμός - Οπτικοακουστικές τεχνικές - Πολιτιστική κληρονομιά - Τοπική πολιτιστική ανάπτυξη - Διαχείριση αποβλήτων - Διαχείριση υδάτων - Προστασία και διατήρηση ζωνών πρασίνου - Θέσπιση ρυθμίσεων και έλεγχος της ρύπανσης και σχετικός εξοπλισμός 19 EEC 265 της 12. 10. 1995 82 ΔΗΜΟΣ ΜΑΔΡΙΤΗΣ- ΙΣΠΑΝΙΑ ΟΤΑΝ ΟΙ ΠΟΛΕΙΣ ΕΝΩΝΟΥΝ ΤΗΝ ΔΥΝΑΜΗ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ Οι γυναίκες αντιμετωπίζουν τεράστιες δυσκολίες στην αναζήτηση εργασίας σε μια χώρα όπως η Ισπανία, όπου το ποσοστό ανεργίας είναι μεγαλύτερο από κάθε άλλη χώρα. Ορισμένες πόλεις στην περιφέρεια της Μαδρίτης ενώθηκαν για την υλοποίηση ενός έργου στο θέμα αυτό. To "Red Local" (τοπικό δίκτυο) έχει ως στόχο την στήριξη της επαγγελματικής ενσωμάτωσης των γυναικών της περιφέρειας μέσω μιας πολιτικής κατάρτισης προσαρμοσμένης στις ανάγκες των διαφορετικών πόλεων εταίρων. Οι πόλεις που συμμετέχουν είναι οι Arganda del Rey, Rivaw Vaciamadrid, San Fernando de Henares, Très Cantos και La MISCAM (μια σύμπραξη τοπικών αρχών της νοτιοανατολικής Μαδρίτης). To Red Local στηρίζεται από την πρωτοβουλία Απασχόληση - NOW. Ένα από τα χαρακτηριστικά του έργου είναι ότι θέλει να προσεγγίσει όσο το δυνατόν περισσότερο τις γυναίκες της περιοχής. Το πρώτο βήμα ήταν η έναρξη μιας κοινωνιολογικής μελέτης με αντικείμενο την ανάλυση της κατάστασης ανά πόλη και τον εντοπισμό όλων των εμποδίων που αντιμετωπίζονται όσον αφορά τις προσλήψεις. Παράλληλα, σε κάθε τοπική αρχή δημιουργήθηκε ένα κέντρο ευρέσεως απασχόλησης, στο πλαίσιο του οποίου δίνεται η δυνατότητα στις γυναίκες να προσέρχονται ατομικά και να εκτιμούν τις επαγγελματικές τους προοπτικές. Από το σημείο αυτό, αναπτύχθηκαν σχέδια κατάρτισης στο πλαίσιο των παραδοσιακών διαρθρώσεων του ΙΝΕΜ (Εθνική Υπηρεσία Απασχόλησης). "Κατ* αρχήν χρησιμοποιούμε τα ήδη υπάρχοντα προγράμματα και στην συνέχεια τα συμπληρώνουμε με ειδικά μαθήματα, " εξηγεί η Gloria Regero, υπεύθυνη του έργου Red Local, "προσαρμόζουμε τα υφιστάμενα προγράμματα στις απαιτήσεις των γυναικών, αλλά επίσης, και αυτό είναι ένα πολύ σημαντικό σημείο, τα προσαρμόζουμε στις τοπικές επιμέρους αγορές απασχόλησης. Τι νόημα έχει η καλή κατάρτιση εάν δεν βοηθά τις γυναίκες να βρουν μια θέση εργασίας στον τομέα τους; 'Ετσι, καθοδηγήσαμε ορισμένες από τις 120 γυναίκες που συμμετέχον σ' αυτό το πρόγραμμα στήριξης, σε ασχολίες που συνδέονται με το περιβάλλον, όπως ανακύκλωση και κηπουρική, κατά τον ίδιο τρόπο που στηρίζουμε τις επιχειρήσεις που δημιουργούνται από γυναίκες. 83 Το πλεονέκτημα των δημοτικών αρχών που συμμετέχουν στο Red Local είναι ότι γνωρίζουν πως να συμπράττουν έτσι ώστε να είναι ως σύνολο ισχυρότερες και παράλληλα πως να παρακολουθούν στενά την καθημερινή ζωή των γυναικών. Για τον λόγο αυτό οι θέσεις εργασίας στο μέλλον θα προσπαθούν να λαμβάνουν υπόψη τις οικογενειακές ανάγκες των γυναικών προσαρμόζοντας, για παράδειγμα, το ωράριο εργασίας. 84 Σημαντικές προσπάθειες στον τομέα της εκπαίδευσης και της κατάρτισης σε ευρωπαϊκό επίπεδο Εκπαίδευση Διάφορες δράσεις στον τομέα της εκπαίδευσης μπορούν να συμβάλουν στην προώθηση των ίσων ευκαιριών για γυναίκες και άνδρες: ευαισθητοποίηση του κοινού, κατάρτιση εκπαιδευτών, εκπαιδευτικό και διδακτικό υλικό με σκοπό την εξάλειψη των στερεοτύπων όσον αφορά τα δύο φύλα, διαφοροποίηση των επιλογών στον τομέα της μελέτης και της καριέρας. Το πρόγραμμα SOCRATES20 για την εκπαιδευτική συνεργασία αποδίδει προτεραιότητα σε έργα που λαμβάνουν υπόψη τις ίσες ευκαιρίες μεταξύ γυναικών και ανδρών. Ωστόσο, η εφαρμογή της αρχής της ενσωμάτωσης των ίσων ευκαιριών αποτελεί μία μακρόχρονη διαδικασία που απαιτεί αυξημένες προσπάθειες για ενίσχυση της ευαισθητοποίησης των παραγόντων που προωθούν κοινοτικά έργα και παράλληλα απαιτεί βαθύτερη κατανόηση της αρχής της ισότητας στο πλαίσιο της συνοχής μεταξύ των κοινοτικών πολιτικών και της αξιολόγησης στον τομέα της εκπαίδευσης. Κατάρτιση Η βελτίωση των προσόντων των γυναικών είναι σημαντική για την παροχή ίσων ευκαιριών. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει αποφασίσει να ακολουθήσει πιο προνοητική στάση απέναντι στις ίσες ευκαιρίες στα έργα που πρόκειται να χρηματοδοτηθούν στο πλαίσιο του προγράμματος LEONARDO DA VINCI21. Η Επιτροπή ενθάρρυνε ενεργά τους υποβάλλοντες αιτήσεις για έργα να αναπτύξουν έργα θετικής δράσης με σκοπό την ενθάρρυνση των γυναικών (ή ανδρών) να συμμετάσχουν σε τομείς όπου παραδοσιακά υποεκπροσωπούνται καθώς και σε τομείς που είναι ανοιχτοί τόσο στις γυναίκες όσο και στους άνδρες. 20 Απόφαση του Συμβουλίου της 14. 3. 1995, ΕΕ L 87 της 20. 4. 1995 σελ. 10 21 Απόφαση του Συμβουλίου της 6. 12. 1994, ΕΕ L 340 της 29. 12. 1994 σελ. 8 85 Βερολίνο - Γυναίκες ιδρύουν επιχειρήσεις Το μεγαλύτερο επιχειρηματικό κέντρο για γυναίκες επιχειρηματίες στην Ευρώπη κατασκευάζεται στο Ανατολικό Βερολίνο, στη Γερμανία. Ένα πρώην εργοστάσιο καλλυντικών 5. 500 τετραγωνικών, με 6 ορόφους, και ένα νέο κτίριο, θα αποτελέσουν τα θεμέλια για 50 σχεδιαζόμενες επιχειρήσεις, οι οποίες θα διευθύνονται αποκλειστικά από γυναίκες. Τριαντατέσσερις από αυτές τις επιχειρήσεις έχουν ήδη συσταθεί, μεταξύ των οποίων: μία σχολή για ηλεκτρονική επεξεργασία δεδομένων, μία επιχείρηση συμβούλων οργάνωσης και επιχειρήσεων, ένα διαφημιστικό γραφείο, ένα ταξιδιωτικό γραφείο, καφετέριες και καταστήματα εσωρούχων. Για να συνδυαστεί η επαγγελματική και οικογενειακή ζωή με ικανοποιητικό τρόπο, το καλοκαίρι του 1996 κατασκευάστηκαν 13 διαμερίσματα για τα μέλη του συνεταιρισμού, που ονομάστηκε "Weiber Wirtschaft eG' (Γυναικείος Συνεταιρισμός Επιχειρήσεων). Το έργο έχει στόχο να δώσει ένα οικολογικό παράδειγμα: χώροι εργασίας, εγκαταστάσεις ψυχαγωγίας και καταστήματα ίδιο χώρο, περιορίζοντας την σπατάλη χρόνου για στεγάζονται στον μετακινήσεις. Επίσης έχει προβλεφθεί η ύπαρξη ειδικών εγκαταστάσεων μέριμνας των παιδιών των εργαζόμενων μητέρων, εφόσον τα κοινωνικά ζητήματα αποτελούν αναπόσπαστο τμήμα της οικονομίας, σύμφωνα με τους ιδρυτές του συνεταιρισμού. Το κτίριο έχει προσιτά και σταθερά ενοίκια για τις γυναίκες επιχειρηματίες, ενώ παρέχεται κοινή χρήση τεχνικού εξοπλισμού, κοινή διαφήμιση καθώς και ένα κέντρο συνεδρίων, σεμιναρίων και εκθέσεων. Χίλιες γυναίκες κάθε ηλικίας και κοινωνικού υπόβαθρου από όλη την Γερμανία και από το εξωτερικό είναι ήδη μέλη αυτής της επιχείρησης που συγχρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή 'Ενωση. Μία γυναίκα μπορεί να συμμετάσχει στο εγχείρημα επενδύοντας 200 μόνο DM. Ως μέλος, μια γυναίκα καθίσταται αυτόματα συνιδιοκτητρια του επιχειρηματικού κέντρου - ακόμα και αν χρειαστεί να περιμένει για λίγο διάστημα πριν λάβει μερίδιο των κερδών! Και αυτό γιατί οι γυναίκες μέτοχοι του κέντρου δεν έχουν ακόμα καταφέρει να συγκεντρώσουν το μετοχικό κεφάλαιο ύψους 300. 000 DM που απαιτείται για την εξασφάλιση της μικτής χρηματοδότησης των νέων κτιρίων. Και αυτό παρά τα κεφάλαια που έχουν συγκεντρωθεί μέσω τραπεζικών δανείων, μέσω της στήριξης από την πόλη του Βερολίνου, των επιχορηγήσεων της Ομοσπονδιακής Κυβέρνησης αλλά και του κεφαλαίου που έχουν συγκεντρώσει οι ίδιες οι γυναίκες, και παρά τα κεφάλαια στήριξης του έργου που προέρχονται από τις Βρυξέλλες μέσω των Διαρθρωτικών Ταμείων. Το έργο, το οποίο αντιπροσωπεύει μια συνολική επένδυση 34 εκατομμυρίων DM, από τα οποία τα 12,5 εκατ. DM αντιστοιχούν στην τιμή αγοράς του ακινήτου και θα πρέπει να καταβληθούν στον γερμανικό οργανισμό ένα από τα μεγαλύτερα ιδιωτικοποιήσεων Treuhandanstalt, αποτελεί επιχειρηματικά εγχειρήματα που ξεκίνησαν από το φεμινιστικό κίνημα στην Ευρώπη. 86 Η κοινωνία των πληροφοριών Η υιοθέτηση και ευρεία χρήση των τεχνολογιών πληροφόρησης και επικοινωνίας παρέχουν τεράστιες δυνατότητες για δημιουργία πλούτου και υψηλότερο βιοτικό επίπεδο. Πολλοί άνθρωποι, περιλαμβανομένων και γυναικών, ανησυχούν σχετικά με τις επιπτώσεις της κοινωνίας της πληροφόρησης στη ζωή τους. Στο Πράσινο Βιβλίο της "Ζωή και Εργασία στην Κοινωνία των Πληροφοριών - Πρώτα ο Ανθρωπος", η Επιτροπή ανέφερε τις βασικές κοινωνικές προκλήσεις που τίθενται από τη μετάβαση στην κοινωνία της πληροφόρησης. Εξετάζει τους τρόπους με τους οποίους οι τεχνολογίες πληροφόρησης και επικοινωνίας (ΤΠΕ) αναμορφώνουν την οργάνωση της παραγωγής και της εργασίας μεταμορφώνοντας τη ζωή των ανθρώπων. Το Πράσινο Βιβλίο αναγνωρίζει το γεγονός ότι οι άνθρωποι ανησυχούν σχετικά με την κοινωνική και οικονομική αναταραχή καθώς και με τις ταχείες αλλαγές που πραγματοποιούνται με την εισαγωγή τατν ΤΠΕ. ΟΙ ΤΠΕ έχουν επίσης σημαντικές επιπτώσεις στην ανάγκη των ανθρώπων για καταλληλότερη κατάρτιση και για συνεχή ανανέωση των προσόντων τους. Αυτό ισχύει τόσο για τις γυναίκες όσο και για τους άνδρες. Τρεις παράγοντες επηρρεάζουν τις ίσες ευκαιρίες για γυναίκες και άνδρες, και πιο συγκεκριμένα: • Η ανάγκη για δια βίου μάθηση • Η ανάγκη ατόμων του (συμπεριλαμβανομένων των γυναικών) που δεν μπορούν να λάβουν μέρος στην κοινωνία της πληροφόρησης καταπολέμησης αποκλεισμού των • Η σπουδαιότητα του συνδυασμού της οικογενειακής και επαγγελματικής ζωής τόσο για τις γυναίκες όσο και για τους άνδρες, καθώς η κοινωνία της πληροφόρησης θέτει το ζήτημα του χρόνου που δαπανάται για εργασία, εκπαίδευση/κατάρτιση και οικιακές δραστηριότητες. Το Λευκό Βιβλίο "Διδασκαλία και Εκμάθηση: Προς την Κοινωνία της Γνώσης"23 καθώς και το ευρωπαϊκό έτος για τη δια βίου εκπαίδευση και κατάρτιση (1996)24 αναφέρονται στον διάλογο που πραγματοποιείται σχετικά με τα θέματα αυτά. 22 COMC96) 389 της 23. 7. 1996 Συμπλήρωμα 3/96 Δελτίο της Ευρωπαϊκής Ένωσης 23 COM(95) 590 τελικό της 29. 11. 1995 24 COM(95) 124 της 31. 3. 1995 87 ΣΟΥΗΔΙΑ - ΕΙΔΙΚΑ ΔΑΝΕΙΑ ΓΙΑ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΕΣ Παρά το γεγονός ότι η Σουηδία θεωρείται ως μια χώρα με υψηλό βαθμό ισότητας μεταξύ των δύο φύλων, οι γυναίκες ως ιδιοκτήτριες MME έχουν χαμηλότερο ποσοστό εκπροσώπησης απ' ό,τι οι άνδρες. Λιγότερο από το 20% του συνόλου των MME κατέχονται και διευθύνονται από γυναίκες. Τον Ιούνιο του 1994, το σουηδικό Κοινοβούλιο ενέκρινε ένα νέο δανειοδοτικό μέσο γυναίκες διευκόλυνσης, προκειμένου επιχειρηματίες να ξεκινήσουν την δική τους επιχείρηση και επίσης προκειμένου να χορηγηθεί στήριξη στις γυναίκες ιδιοκτήτριες ήδη υφιστάμενων MME ώστε να επεκτείνουν και να αναπτύξουν τις επιχειρήσεις τους. να βοηθηθούν οι μελλοντικές Μέσα στο πρώτο διάστημα ενός έτους και οκτώ μηνών, πάνω από 2000 γυναίκες ξεκίνησαν ή επέκτειναν τις επιχειρήσεις τους με την στήριξη των δανείων που ανήλθαν συνολικά σε 16,5 εκατ. ECU (139 εκατ. SEC). Το μέσο δάνειο ήταν 8000 ECU (67000 SEC). Οι περισσότερες επιχειρήσεις ήταν πολύ μικρές και δραστηριοποιούνταν στον τομέα του εμπορίου και των υπηρεσιών. Μόνο 7% των γυναικών δανείστηκαν χρήματα για να ξεκινήσουν ή να αναπτύξουν μια μεταποιητική βιομηχανία. Οι πρόσφατες συνεντεύξεις που έγιναν σε γυναίκες που δανείστηκαν χρήματα στο πλαίσιο του προγράμματος αυτού δείχνουν ότι πάνω από 78% των γυναικών που συμμετείχαν ήταν πολύ αισιόδοξες σχετικά με τις μελλοντικές δυνατότητες για την ανάπτυξη των επιχειρήσεων τους. Οι συνεντεύξεις αποκαλύπτουν επίσης ότι το 58% των γυναικών αυτών δεν είχαν καμία απασχόληση όταν αποφάσισαν να κάνουν αίτηση για δάνειο. Επιπλέον, το 19% των γυναικών είπαν ότι ξεκινούσαν την δική τους επιχείρηση ως άμεση εναλλακτική λύση απέναντι στην απόλυση τους από τις θέσεις εργασίας που κατείχαν. Χονδρικά, δημιουργήθηκαν 3500 θέσεις εργασίας. Μέχρι στιγμής, τα αποτελέσματα του σχεδίου είναι καλά, ενώ οι γυναίκες δείχνουν αυξανόμενο ενδιαφέρον για την έναρξη των δικών τους επιχειρήσεων. Η ALMI Foretagspartner ΑΒ είναι ένας όμιλος που αποτελείται από μια μητρική εταιρεία ιδιοκτησία του κράτους και από 22 περιφερειακές που βρίσκεται στην αναπτυξιακές εταιρείες, και παρέχει συμβουλές, χρηματοδότηση και ενημέρωση σε άτομα που σχεδιάζουν να ξεκινήσουν νέες επιχειρήσεις. Συμμετέχει στο πρόγραμμα και παρέχει επιχειρηματικές συμβουλές, κατάρτιση, δίκτυα και προγράμματα καθοδήγησης γυναικών. 88 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ΣΥΝΔΥΑΣΜΟΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΗΣ ΖΩΗΣ 3. 1 Η ΕΠΕΔΡΑΟΗ OUI ΠΑΕΔΕυΐ ΟΟΗΙΑΠΑΟΧΒΕΗΟΗ OUI TIIEUI Τις τελευταίες δεκαετίες, οι ευρωπαϊκές αγορές εργασίας έχουν υποστεί σημαντικές αλλαγές. Ο πληθυσμός της Ευρώπης που βρίσκεται σε ηλικία εργασίας μειο')νεται και η διάρθρωση του εργατικού δυναμικού έχει αλλάξει σημαντικά. Η αυξανόμενη συμμετοχή των γυναικών στην αγορά εργασίας αποτελεί μια από τις πιο σημαντικές εξελίξεις. Συναφείς εξελίξεις είναι και ο αυξανόμενος αριθμός των νοικοκυριών με διπλό εισόδημα και των οικογενειών με έναν γονέα σε ορισμένες χώρες. Ωστόσο, η αυξανόμενη συμμετοχή των γυναικών στην αγορά εργασίας σημείωσε προβλήματα. Η παροχή ίσων ευκαιριών για γυναίκες και άνδρες δεν έχει ακόμα επιτευχθεί. Οι γυναίκες εργάζονται κατά κύριο λόγο στην αγορά εργασίας μερικής και έκτακτης απασχόλησης, αν και δεν το κάνουν όλες κατ' επιλογήν. Η ευθύνη για τα μικρά παιδιά θεωρείται συχνά ως σημαντικό εμπόδιο για την παροχή ίσων ευκαιριών στις γυναίκες, εφόσον η φροντίδα των παιδιών θεωρείται κυρίως ευθύνη των γυναικών. Κατά συνέπεια, συνειδητοποιείται ολοένα και περισσότερο ότι θα πρέπει να ληφθούν μέτρα για να διευκολυνθεί ο συνδυασμός της αμειβόμενης εργασίας και τις μέριμνας των παιδιών τόσο για τις γυναίκες όσο και για τους άνδρες. Υπάρχει αυξανόμενη ζήτηση ευκαιριών για συνδυασμό της "αμειβόμενης" απασχόλησης και της "μη αμειβόμενης" φροντίδας των παιδιών καθώς και για πρόβλεψη μεγαλύτερης ευελιξίας στις ώρες εργασίας. Σημαντικές μέθοδοι για την επίτευξη τέτοιας ευελιξίας είναι η παροχή υπηρεσιών μέριμνας των παιδιών και οι ρυθμίσεις (γονικής) αδείας. Στο πλαίσιο της αυξανόμενης συμμετοχής των γυναικών στις ευρωπαϊκές αγορές εργασίας, το κεφάλαιο αυτό επικεντρώνεται σε μέτρα που λαμβάνονται σε διαφορετικά επίπεδα προκειμένου να διευκολυνθεί ο συνδυασμός της εργασίας και της μέριμανς των παιδιών. 89 tmmmKismmmix-mmiii-, ΑΙινακας 16 Καθ^ατοκ απασχόλησης τωΐ' μητ^ριοι*--fie παιδί ηλι KIVIC κάτω τον 10 €Tcoi' στηι» Ευρωπαϊκή Ένωση (%), 1993 ι ι Σύνολο Πλήρης απαρχόληση Μίρική απασχόληση Β DK D GR F IRL Ι Ι ι ι Ι ι ι ι ι NL * \ ι " "" ! S ι , Ι Ι. Ι , Ι , Ι > : Ι Ι. • ---- < ι '. Ι Ι " ' ι | Ι. , ] Ι 40 60 80 100 M«*VaS^«ttteM$S*IHKKS^ 90 ι UK ι EU 12 ι 0 ι » ι ι 20 Σημίίωσίΐς: Τα στοιχίία για την Αυστρία αφορούν μητέρες μί παιδιά ηλικίας κάτω τωι/ 15 ίτών. Τα στοιχίία για τη Σουηδία αφορούν μητίρίς μί παιδιά ηλικίας κάτω των 7 ι των. Πηγή: Δίκτυο Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τη Μίριμνα των Παιδιών και άλλα μί'τρα για το συνδυασμό των «παγγί λματικών και οικογίναακών υποχρεώσίων. Το επίπεδο της συμμετοχής των μητέρων στο εργατικό δυναμικό διαφέρει σημαντικά στις διάφορες χώρες, ενώ το συνολικό ποσοστό συμμετοχής των ανδρών στο εργατικό δυναμικό κυμαίνεται στα ίδια επίπεδα σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση. Ωστόσο, τα πρότυπα συμμετοχής σε κάθε κράτος μέλος μπορεί ή να επηρεάζονται κατά διαφορετικό ποσοστό από τον αριθμό των παιδιών στην οικογένεια. Σε ορισμένες χώρες, ανεξάρτητα από την ύπαρξη παιδιών, το ποσοστό συμμέτοχης των μητέρων παραμένει σε υψηλό επίπεδο. Αυτό φαίνεται να ισχύει στις σκανδιναβικές χώρες, στη Σουηδία, στη Δανία και στην Φινλανδία. Το δεύτερο χαρακτηριστικό παρουσιάζεται σε χώρες όπως η Γερμανία, Ιρλανδία, οι Κάτω Χώρες, η Ελλάδα, η Ισπανία και το Ηνωμένο Βασίλειο, όπου το ποσοστό συμμετοχής επηρεάζεται σημαντικά από την ύπαρξη παιδιών. Εδώ, η συμμετοχή των μητέρων με ένα παιδί είναι σημαντικά χαμηλότερη από το ποσοστό συμμετοχής των γυναικών που δεν έχουν παιδιά. Επιπλέον, καθώς αυξάνεται ο αριθμός των παιδιών, το ποσοστό συμμετοχής των μητέρων μειώνεται περισσότερο. 'Ενα τρίτο χαρακτηριστικό εμφανίζεται στην Ιταλία και στην Πορτογαλία. Στις χώρες αυτές, η ύπαρξη παιδιών επίσης επηρεάζει το ποσοστό συμμετοχής των μητέρων. Εδώ όμως, βασικό παράγοντα αποτελεί η επίδραση του δεύτερου παιδιού ' Η συμμετοχή των μητέρων με ένα παιδί κυμαίνεται στα ίδια επίπεδα με την συμμετοχή των γυναικών χωρίς παιδιά. Τέλος, ένα τέταρτο χαρακτηριστικό εμφανίζεται στην Γαλλία και, σε μικρότερο βαθμό, στο Βέλγιο. Μόνο οι μητέρες με τρία ή περισσότερα παιδιά έχουν διαφορετικά ποσοστά συμμετοχής. 91 Πίδακας 17 Μοσοστο μερικής* απασχόλησης ρ^ταξύ των μητέραιν και πατέρων» στηι» Ευρωπαϊκή -Έΐ'ωση, 1993 Λ Μητίρίς Πατίρες E U 12 Ο 20 40 60 80 1 00 Σημίίωση: Οσον αφορά τους πατ^ρις στο Λουζίμβούργο τα δίίγματα ίίναι ίλλιπή. Πηγή: Δίκτυο Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τη μέριμνα των Παιδιών και άλλα μιίτρα για το συνδυασμό των ι παγγίλματικων και οικογίνίίακών υποχρίώσίων. K. M&xmmmmmMmm 92 Περαιτέρω διαφορές εμφανίζονται εάν συγκρίνουμε τα ποσοστά συμμετοχής των πατέρων και των μητέρων με παιδιά ηλικίας κάτω των δέκα ετών. Εκτός από τα υψηλά επίπεδα απασχόλησης των πατέρων, το διαφορετικό ποσοστό μερικής απασχόλησης μεταξύ πατέρων και μητέρων είναι εντυπωσιακό. Στις περισσότερες χώρες, οι πατέρες εργάζονται σε πολύ μικρότερο ποσοστό σε θέσεις μερικής απασχόλησης, ενώ η μερική απασχόληση για τις μητέρες είναι πολύ πιο σημαντική παρόλο που οι γυναίκες που εργάζονται στις θέσεις μερικής απασχόλησης δεν το κάνουν απαραίτητα κατ' επιλογήν. 93 Uivamc 18 11λήρη€ και μερική απασχόληση TOJV μητέρων μ€ παιδί ηλικίας κάτ<ο τωυ |()<τών στην Ευρωπ<"άκή ΈΐΌχτη (%), 1985 και 1993 198S 1993 ι Ι Ι Ι 1 1 1 1 ι t Β DK D OR Ε F IRL· I NL A Ρ F IN S UK EU 12 Ο 20 40 60 80 1 00 Σημίΐώσίΐς: τα στοιχίία για την Αυστρία αφορούν μητίρίς μί παιδιά ηλικίας κάτω των 15 ίτών. Τα στοιχίία για τη Σουηδία αφορούν μητίρίς μί παιδιά ηλικίας κάτω των 7 ίτών. Πηγή: Δίκτυο Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τη μίριμνα των Παιδιών και άλλα μίτρα για το συνδυασμό των ίπαγγίλματικών και οικογί ι* ιακών υποχρίώσίων. 94 Η μερική απασχόληση διαδραματίζει διαφορετικό ρόλο για τις μητέρες και για τους πατέρες. Η σπουδαιότητα της για τις μητέρες ποικίλλει στα διάφορα κράτη μέλη, όμως σε αρκετά από αυτά έχει συμβάλει στην αύξηση της συμμετοχής των γυναικών. Στις κάτω χώρες, στην Σουηδία και στο Ηνωμένο Βασίλειο, η μερική απασχόληση είναι σύνηθες φαινόμενο για τις μητέρες με μικρά παιδιά και είναι επίσης συνήθης στο Βέλγιο, την Δανία, την Αυστρία και την Γερμανία. Αντιθέτως, στα νότια κράτη μέλη, στην Ελλάδα, στην Ιταλία, στην Ισπανία και στην Πορτογαλία η μερική απασχόληση είναι λιγότερο συνήθης. Μια σύγκριση της απασχόλησης των μητέρων από το 1985 ως το 1993 δείχνει σημαντική αύξηση της απασχόλησης. Με εξαίρεση την Δανία, η οποία παρουσιάζει υψηλά ποσοστά απασχόλησης για τις μητέρες, σε όλες τις άλλες χώρες η απασχόληση των γυναικών με μικρά παιδιά αυξήθηκε, ενώ η αύξηση της γυναικείας απασχόλησης ήταν ιδιαίτερα υψηλή στις κάτω χώρες, στην Ιρλανδία, στο Ηνωμένο Βασίλειο και στο Βέλγιο. Τέλος, ορισμένες παρατηρήσεις πρέπει να γίνουν σχετικά με τα ποσοστά ανεργίας των γονέων σε όλες τις ευρωπαϊκές χώρες. Στις περισσότερες χώρες, τα ποσοστά ανεργίας των μητέρων είναι υψηλότερα από τα ποσοστά ανεργίας των πατέρων. Ωστόσο, ένα μεγάλο ποσοστό μητέρων στα κράτη μέλη δεν είναι καθόλου ενεργές στην αγορά εργασίας. Στην Ελλάδα, στην Ισπανία, στην Ιρλανδία, στην Ιταλία, στο Λουξεμβούργο και στις Κάτω Χώρες, περίπου το 50% των μητέρων δεν έχουν δουλειά. Αντιθέτως, στις σκανδιναβικές χώρες και στην Πορτογαλία, το 25% των μητέρων είναι άνεργες. 95 •iy;:y>;y;t:V:-fAV;^ Ιΐιι/ακας 19 Δακτης ανεργίας και αεργίας μητέρων και πατέρων pe παιδί ηλικίας κάτω τωΐ> lOeruV ο~τηι> ΕΕ (%), 1993 Άνίργίς ΐ η τ ί ρ ες Άίργίς μ· |Τίρες 'Ανίργοι τ ατί'ρες Άεργοι πι ( τ^ρες Β DK D GR Ε F IRL I L NL A Ρ FIN S UK EU 12. Ι 0 20 40 60 80 1 00 Σημίΐώσίΐς: Τα στοιχίία για την Αυστρία αφορούν γονίίς μί παιδιά ηλικίας κάτω των 15 ίτών. Τα στοιχίία για τη Σουηδία αφορούν μητίρίς μί παιδιά ηλικίας κάτω των 7 ίτών. Πηγή: Δίκτυο Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τη μέριμνα των Παιδιών και άλλα μέτρα για το συνδυασμό των ίπαγγίλματικών και « κ ο γ ί νί ιακών υποχοίώσίων. 96 a<y. i<:iii&»Mmmmmtimttm Από την ανάλυση αυτή εξάγονται ορισμένα συμπεράσματα. Το πιο σημαντικό συμπέρασμα είναι ότι τα παιδιά επηρεάζουν την συμμετοχή των γυναικών στην αγορά εργασίας. Γενικά, τα ποσοστά συμμετοχής των γυναικών χωρίς παιδιά είναι σημαντικά υψηλότερα από τα ποσοστά συμμετοχής των γυναικών που έχουν την ευθύνη φροντίδας παιδιών. Αντιθέτως, το ποσοστό συμμετοχής των ανδρών δεν επηρεάζεται από την ύπαρξη παιδιών. Ωστόσο, το πρότυπο αυτό παρουσιάζει διαφορές στα διάφορα κράτη μέλη. Στις σκανδιναβικές χώρες, το ποσοστό συμμετοχής των μητέρων ελάχιστα επηρεάζεται από την ύπαρξη παιδιών. Επίσης, σε ορισμένες χώρες η ηλικία των παιδιών αποδεικνύεται σημαντικός παράγοντας για τα ποσοστά συμμετοχής των μητέρων στην αγορά εργασίας. Στα περισσότερα κράτη μέλη, τα ποσοστά συμμετοχής των γυναικών στο εργατικό δυναμικό αυξάνονται παράλληλα με την ηλικία του μικρότερου παιδιού τους. Οι διαφορές αυτές μεταξύ των χωρών υποδηλώνουν ότι η παρούσα κατάσταση δεν είναι σταθερή. Επιπλέον, το γεγονός ότι τα πρότυπα συμμετοχής είναι τόσο διαφοροποιημένα, υποδηλώνει ότι η συμπεριφορά της αγοράς εργασίας δεν είναι εξωγενής, αλλά επηρεάζεται από την οργάνωση της οικονομίας και του κοινωνικού συστήματος που υιοθετείται από τις διάφορες χώρες. Στα ακόλουθα κεφάλαια, δίδεται προσοχή στην οργάνωση της κοινωνικής πρόνοιας. Υπηρεσίες μέριμνας παιδιών στα κράτη μέλη Το Μάρτιο του 1992, το Συμβούλιο των Υπουργών ενέκρινε μια σύσταση για τη μέριμνα των παιδιών25. Στην σύσταση αυτή, τα κράτη μέλη ενθαρρύνονται να "αναλάβουν ή/και να ενθαρρύνουν σταδιακά την ανάληψη πρωτοβουλιών προκειμένου να δοθεί η δυνατότητα στις γυναίκες και τους άνδρες να συνδυάσουν την επαγγελματική και οικογενειακή τους ζωή καθώς και την ανατροφή των παιδιών τους". Ειδικότερα, η σύσταση του Συμβουλίου προσδιορίζει τέσσερις τομείς όπου θα πρέπει να αναληφθούν πρωτοβουλίες: ρυθμίσεις άδειας για τους γονείς συμβολή ώστε ο χώρος της εργασίας να ανταποκρίνεται στις ανάγκες των εργαζομένων με παιδιά* στήριξη της αύξησης συμμετοχής των ανδρών στην φροντίδα και την ανατροφή των παιδιών παροχή υπηρεσιών μέριμνας των παιδιών για γονείς που εργάζονται, παρακολουθούν προγράμματα κατάρτισης ή αναζητούν απασχόληση ή κατάρτιση. Στο άρθρο 3 της σύστασης, το οποίο ασχολείται με τις υπηρεσίες μέριμνας των παιδιών, προσδιορίζονται ορισμένες προδιαγραφές για τις υπηρεσίες αυτές. Θα πρέπει : • Να είναι οικονομικά προσιτές και διαθέσιμες σε όλες τις (αγροτικές και αστικές) περιοχές • Να συνδυάζουν την αξιόπιστη φροντίδα με μια παιδαγωγική προσέγγιση • Να έχουν πρόσβαση σε αυτές παιδιά με ειδικές ανάγκες • Να είναι ευέλικτες και ποικίλες, ενώ παράλληλα θα πρέπει να διατηρείται η συνοχή μεταξύ των διαφόρων υπηρεσιών • Να είναι επανδρωμένες με προσωπικό του οποίου η κατάρτιση είναι εφάμιλλη της σπουδαιότητας του έργου που αναλαμβάνουν 25 Ε. Ε. Μ23της 18. 5. 1992,0. 16 97 Σε ποιο βαθμό οι προδιαγραφές αυτές ικανοποιούνται στην πραγματικότητα από τις υπηρεσίες φροντίδας των παιδιών στα ευρωπαϊκά κράτη μέλη: μια πρώτη απάντηση στο ερώτημα αυτό παρέχεται στην έκθεση του 1996 , η οποία δημοσιεύτηκε από το "Δίκτυο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τη Μέριμνα των Παιδιών και άλλα μέτρα για το συνδυασμό της Απασχόλησης και των Οικογενειακών Ευθυνών". Η έκθεση αυτή παρουσιάζει μια επισκόπηση όλων των υπηρεσιών που παρέχουν "ασφαλή και αξιόπιστη μέριμνα "για παιδιά ηλικίας κάτω των δέκα ετών. Επικεντρώνεται σε όλες τις υπηρεσίες μέριμνας παιδιών, όπως παιδικοί ή βρεφονηπιακοί σταθμοί αλλά και υπηρεσίες μέριμνας παιδιών που παρέχονται από άλλους οργανισμούς, όπως σχολεία και νηπιαγωγεία. Το Διάγραμμα 3 παρουσιάζει μια γενική επισκόπηση ορισμένων από τα κύρια αποτελέσματα της μελέτης. Δείχνει την ποικιλία των υπηρεσιών που παρέχονται για τα μικρά παιδιά και το επίπεδο παροχής της υπηρεσίας. Για παράδειγμα, το επίπεδο δημόσιας πρόνοιας για παιδιά ηλικίας κάτω των τριών ετών είναι υψηλό στην Δανία, στην Σουηδία, στο Βέλγιο, στην Γαλλία και στην Φινλανδία, αλλά χαμηλό στην Ισπανία, στην Ιρλανδία, στο Ηνωμένο Βασίλειο και στην Ελλάδα. Οι υπηρεσίες που παρέχονται σε παιδιά ηλικίας μεταξύ 3 και 6 ετών βρίσκονται σε υψηλότερο επίπεδο σε σύγκριση με το επίπεδο των υπηρεσιών που παρέχεται σε παιδιά ηλικίας 0-3 ετών. Αυτό προκύπτει κυρίως από την προσχολική εκπαίδευση (νηπιαγωγεία) και από την πρόωρη είσοδο παιδιών στην υποχρεωτική εκπαίδευση. Στην Γαλλία, για παράδειγμα, σχεδόν όλα τα παιδιά της ηλικίας αυτής παρακολουθούν τα écoles maternelles (νηπιαγωγεία) από την ηλικία των 3 ετών. Στις κάτω χώρες, δεν υπάρχει προσχολική εκπαίδευση, όμως τα παιδιά γίνονται δεκτά στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση πριν φτάσουν στην ηλικία της υποχρεωτικής εκπαίδευσης, δηλαδή σε ηλικία 4 ετών. Ωστόσο, εξακολουθούν να υπάρχουν μεγάλες διαφορές: Πορτογαλία, Φινλανδία και η Ιρλανδία έχουν το χαμηλότερο επίπεδο δημόσιας πρόνοιας για παιδιά ηλικίας 3-6 ετών ενώ η Γαλλία, το Βέλγιο και η Ιταλία παρουσιάζουν το υψηλότερο επίπεδο. Στοιχεία που υπάρχουν σχετικά με τις υπηρεσίες που παρέχονται σε παιδιά ηλικίας μεταξύ 6 και 10 ετών, εκτός των ωρών του σχολείου είναι περιορισμένα και δύσκολο να ερμηνευτούν. Οι πληροφορίες σχετικά με την μέριμνα των παιδιών σχολικής ηλικίας πριν και μετά το σχολείο, κατά την διάρκεια του μεσημεριανού γεύματος ή κατά τις αργίες και γιορτές, είναι δύσκολο να συλλέγουν, λόγω του αριθμού των οργανισμών και την ομάδων που εμπλέκονται. Ωστόσο, από εκτιμήσεις της Επιτροπής σχετικά με τα επίπεδα πρόνοιας για αυτή την ηλικιακή ομάδα, καθίσταται σαφές ότι η μέριμνα των παιδιών αυτών εκτός των ωρών του σχολείου είναι περιορισμένη. Στα περισσότερα παιδιά φαίνεται ότι παρέχεται φροντίδα με άλλους τρόπους πέραν των δημοσίως χρηματοδοτούμενων υπηρεσιών. Οι πληροφορίες δείχνουν ότι στις περισσότερες χώρες τέτοια πρόνοια υπάρχει για λιγότερο από το 10% των παιδιών αυτών. Εξαίρεση αποτελούν η Σουηδία και η Δανία, που σχεδόν τα 2/3 των παιδιών αυτών λαμβάνουν φροντίδα από τέτοιες υπηρεσίες, και σε μικρότερο βαθμό, στην Γαλλία όπου στο 30% των παιδιών ηλικίας μεταξύ 6-10 ετών παρέχονται υπηρεσίες μέριμνας και ψυχαγωγίας. 26 Επισκόπηση των υπηρεσιών που παρέχονται για μικρά παιδιά στην ΕΕ( 1990-1995) δίκτυο ΕΚ υπηρεσιών φροντίδας των παιδιών και άλλα μέτρα για τον συνδυασμό της απασχόλησης και των οικογενειακών ευθυνών, Ευρωπαϊκή Επιτροπή, ΓΔ V, Ιανουάριος 1996 98 Διάγραμμα 3: Γενική Επισκόπηση των υπηρεσιών για παιδιά, της σχολικής ηλικίας και της διάρκειας της σχολικής ημέρας. Χώρα" Ετος/σ τοιχεία Δημοσίως χρηματοδοτούμενες ^υπηρεσίες για παιδιά % Σχολικ ή ηλικία Διάρκεια της σχολικής ημέρας σε ώρες 0-3 ετών Βέλγιο Δανία 1993 1995 27% 48% 3-6 ετώνε 95% 82% Γερμανί α Ανατολι κή Δυτική Ελλάδα Ισπανία Γαλλία Ιρλανδί α Ιταλία Λουξεμ βούργο Κάτω Χώρες Αυστρία Πορτογ αλία Φινλανδ ία 1990 50% δύο% 100% 78% 1993 1993 1993 1993 1991 1991 τρία% δύο% 23% δύο% έξι% έξι% 1993 8% 1994 1993 τρία% 12% 1994 21% 64% 84% 99% 55% 91% 91% 71% 75% 48% 53% 6 7 6 6 6 6 6 6 6 5 6 6 7 7 3-5. 51 4-5 5,2-6 8 7 4-5 6 4-5ς Σουηδία 1994 33% 72% 7 2,5-6ς 4-51 5 8 4,40-5,40'= <πέντε%(εκτίμηση) - ±30% <πέντε %(εκτίμηση) Ποσοστό των δημοσίως χρηματοδοτούμενω ν υπηρεσιών για παιδιά ηλικίας 6-10 ετών7 - 62% + όλα τα παιδιά 6 ετών στην προ-πρωτοβάθμια εκπαίδευση 85% πέντε% - - <πέντε %(εκτίμηση) έξι% δέκα% πέντε % +60% των εξάχρονων παιδιών λαμβάνουν υπηρεσίες πρόνοιας και εντάσσονται στο εκπαιδευτικό σύστημα 64%+ορισμένα παιδιά έξι ετών εισάγονται στην προ-πρωτοβάθμια εκπαίδευση <πέντε %(εκτίμηση) 5 60% 1993 δύο % Ηνωμέν 0 Βασίλει 0 ΙΙηγή: "Επισκόπηση των υπηρεσιών που παρέχονται σε μικρά 1995. Δίκτυο ΕΚ για την φροντίδα των παιδιών και άλλα μέτρα απασχόλησης και των οικογενειακών υποχρεώσεων, 1996 6,5 παιδιά στην ΕΕ 1990- για τον συνδυασμό της 99 Σημειώσεις για το διάγραμμα 3 α Οι πληροφορίες σχετικά με τα επίπεδα πρόνοιας θα πρέπει να ερμηνευτούν ως ακολούθως: διαθέσιμες θέσεις στο Βέλγιο και την Γαλλία (για παιδιά ηλικίας 0-3, εκτός από τα παιδιά ηλικίας 2 ετών στην προσχολική εκπαίδευση), Γερμανία, Ιταλία (για παιδιά ηλικίας 0-3), Κάτω Χώρες, Πορτογαλία και Ηνωμένο Βασίλειο. Παιδιά που παρακολουθούν για το Βέλγιο και την Γαλλία (παιδιά ηλικίας 2 ετών στην προσχολική εκπαίδευση και 3-6), Δανία, Ελλάδα, Ισπανία, Ιρλανδία, Ιταλία (για παιδιά ηλικίας 3-6), Αυστρία, Φινλανδία και Σουηδία. Ρ "Δημοσίως χρηματοδοτούμενες σημαίνει ότι άνω του ήμισυ του συνολικού κόστους της υπηρεσίας καταβάλλεται από δημόσιους πόρους, και συνήθως το ποσοστό αυτό κυμαίνεται μεταξύ 75 και 100%. γ εκπαίδευση περιορίζεται σε υπηρεσίες παροχής φροντίδας και ψυχαγωγίας. 6 - καμία πληροφορία. Ο αριθμός αυτός δεν περιλαμβάνει παιδιά που παρακολουθούν την υποχρεωτική Οι σχολικές ώρες αυξάνονται καθώς μεγαλώνει το παιδί. ιοο Παρακολούθηση των υπηρεσιών μέριμνας των παιδιών Σε ποιο βαθμό οι υπηρεσίες αυτές καλύπτουν τις προδιαγραφές που ορίζει η σύσταση του Συμβουλίου για τη μέριμνα των παιδιών; Είναι η φροντίδα των παιδιών οικονομικά προσιτή και ευρέως διαθέσιμη, συνδυάζει την αξιόπιστη φροντίδα με μια παιδαγωγική προσέγγιση; Και τι γίνεται με την ευελιξία, των διαφοροποιημένο χαρακτήρα και τη συνοχή; Από το διάγραμμα, είναι σαφές ότι τα ερωτήματα αυτά δεν μπορούν να απαντηθούν εύκολα σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Και αυτό για δύο βασικούς λόγους : Τα βασικά στοιχεία είναι ανεπαρκή. Δεν υπάρχει ένα ενιαίο σύστημα συλλογής τυποποιημένων πληροφοριών σε ολόκληρη την Ευρώπη. Πληροφορίες σχετικά με άλλες ρυθμίσεις, όπως οι παιδικοί σταθμοί μπορεί να καλύπτονται με περιστασιακές εκθέσεις, παρέχονται όμως σε τακτική βάση. Τα πιο σοβαρά κενά συναντώνται σε στατιστικές που αφορούν τις ιδιωτικές, μη επιδοτούμενες υπηρεσίες, όπως οι υπηρεσίες μέριμνας στο σπίτι και η φροντίδα από συγγενείς. Τα βασικά στοιχεία χρειάζονται ερμηνεία. Τα στοιχεία σχετικά με την παροχή των υπηρεσιών θα πρέπει να ερμηνευτούν πέρα από τα γενικά σύνολα, διότι υπάρχουν μεγάλες διαφορές στον όγκο των παρεχόμενων υπηρεσιών. Μια άλλη πιο σύνθετη πτυχή ερμηνείας των διεθνικών στατιστικών είναι ότι οι διαφορές στην ποιότητα θα πρέπει επίσης να ληφθούν υπόψη. 3. 2 ΓΟΝΙΚΗ ΑΔΕΙΑ Τον Ιούνιο του 1996, το Συμβούλιο των Υπουργών ενέκρινε μια οδηγία σχετικά με την γονική άδεια27. Η οδηγία αυτή ολοκληρώνει μια συζήτηση που είχε ξεκινήσει από το 1983, όταν η Επιτροπή υπέβαλε προτάσεις για ένα νομικό μέσο σε σχέση με την γονική άδεια. Το Δεκέμβριο του 1995, οι διαπραγματεύσεις μεταξύ σωματείων εργαζομένων και εργοδοτών οδήγησαν σε μια συμφωνία πλαίσιο σχετικά με τη γονική άδεια, στην οποία συμμετείχαν η ETUC, η UNICE και η CEEP. Σύμφωνα με το άρθρο 4 της συμφωνίας για τήν κοινωνική πολιτική, τα συμβαλλόμενα μέρη ζήτησαν από την Επιτροπή να υποβάλει μια πρόταση28 για πράξη του Συμβουλίου για την εφαρμογή της συμφωνίας. Στην οδηγία περιγράφονται οι ελάχιστες απαιτήσεις παροχής γονικής άδειας για την Ευρωπαϊκή Ένωση. Σύμφωνα με την ρήτρα 2, η παροχή γονικής άδειας παρέχει σε γυναίκες και άνδρες ένα "ατομικό δικαίωμα για λήψη γονικής άδειας λόγω της γέννησης ή υιοθέτησης ενός παιδιού προκειμένου να τους δοθεί η δυνατότητα να φροντίσουν το παιδί αυτό, για διάστημα τουλάχιστον τριών μηνών, μέχρι να προσδιοριστεί από τα κράτη μέλη ή/και τους κοινωνικούς εταίρους μια συγκεκριμένη ηλικία έως 8 έτη". Με πρόθεση να προωθηθούν ίσιες ευκαιρίες και ίση μεταχείριση γυναικών και ανδρών, η ρήτρα 2 επίσης ορίζει ότι το δικαίωμα για γονική άδεια θα πρέπει να χορηγείται σε μη μεταβιβάσιμη βάση. Πέρα από την γονική άδεια, εργαζόμενοι θα πρέπει να δικαιούνται και άδεια από την εργασία τους, "σε περιπτώσεις ανωτέρας βίας για έκτακτους οικογενειακούς λόγους σε περιπτώσεις ασθένειας ή ατυχήματος που καθιστούν απαραίτητη την άμεση παρουσία του εργαζόμενου" (ρήτρα 3 ). Τα κράτη μέλη θα πρέπει μέσα σε διάστημα δύο ετών από την έγκριση της οδηγίας να την εφαρμόσουν. Υπάρχει επίσης μία ρήτρα που ορίζει ότι τα κράτη μέλη μπορούν να διατηρήσουν ή να εισάγουν πιο ευνοϊκές διατάξεις. 27 Ε. Ε. L 145 της 19. 06. 1996 28 COM(96) 26 τελικό της 31. 01. 1996 101 Με την προϋπόθεση ότι καλύπτονται ελάχιστες προδιαγραφές, ο χαρακτήρας της γονικής άδειας θα πρέπει να καθοριστεί από τα επιμέρους κράτη μέλη ή/και τους κοινωνικούς εταίρους. Η οδηγία ορίζει επίσης ότι "όλα τα θέματα που αφορούν την κοινωνική ασφάλιση" θα πρέπει να μελετηθούν με αποφασιστικότητα από τα κράτη μέλη ενώ δεν αναφέρει διαμφισβητούμενα ζητήματα όπως η καταβολή αμοιβής προς τους εργαζόμενους σε περιόδους αδείας. Ρυθμίσεις σχετικά με την γονική άδεια στα κράτη μέλη Το Διάγραμμα 4 παρουσιάζει μια γενική επισκόπηση των διατάξεων που αφορούν την γονική άδεια στις 15 χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Φαίνεται ότι, με εξαίρεση το Ηνωμένο Βασίλειο, το Βέλγιο, την Δανία, την Ιρλανδία και το Λουξεμβούργο, η γονική άδεια αποτελεί δικαίωμα των εργαζομένων σε όλες τις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Για την Ιρλανδία και το Λουξεμβούργο, η οδηγία συνεπάγεται την εισαγωγή της χορήγησης γονικής άδειας. Το Βέλγιο δεν διαθέτει σχέδιο σχετικά με την γονική άδεια, όμως το "σχέδιο για την διακοπή της σταδιοδρομίας" μπορεί να χρησιμοποιηθεί για διάφορους λόγους, συμπεριλαμβανομένης της φροντίδας ενός παιδιού. Αρχικά, η Δανία διέθετε σχέδιο σχετικά με την γονική άδεια, όμως το σχέδιο αυτό αναπτύχθηκε για ευρύτερη χρήση, όπως και στο Βέλγιο. Η γονική άδεια μπορεί να οργανωθεί σε οικογενειακή ή ατομική βάση. Το πρώτο σημαίνει ότι και οι δύο γονείς έχουν δικαίωμα λήψης άδειας. Η άδεια σε ατομική βάση παρέχει στους γονείς ένα μη μεταβιβάσιμο και αποκλειστικό δικαίωμα για άδεια (ή μέρος της άδειας). Οι εργαζόμενοι στις περισσότερες χώρες έχουν οικογενειακό δικαίωμα για γονική άδεια. Αρχικά, η γονική άδεια είχε θεσπιστεί ως παράταση της άδειας μητρότητας, για τις μητέρες. Στη συνέχεια αναπτύχθηκε ένα κοινό (οικογενειακό) δικαίωμα για γονική άδεια, τόσο για τις μητέρες όσο και για τους πατέρες. Σε πολλές χώρες το δικαίωμα για λήψη γονικής άδειας από τους πατέρες αποτελεί ακόμα έμμεσο δικαίωμα: ο πατέρας δικαιούται την άδεια μόνο σε περιπτώσεις όπου ενώ την δικαιούται και η μητέρα εκείνη παραιτείται του δικαιώματος αυτού. Τα ατομικά δικαιώματα για γονική άδεια εφαρμόστηκαν μόλις πρόσφατα (Ελλάδα, Κάτω Χώρες). Ορισμένες χώρες εισήγαν αλλαγές στην νομοθεσία τους και μοίρασαν την άδεια σε δύο μέρη θεσπίζοντας τόσο ένα ατομικό όσο και ένα οικογενειακό δικαίωμα για γονική άδεια (Σουηδία, Δανία). Υπάρχουν ευρείες διαφορές στα διάφορα κράτη μέλη όσον αφορά τη διάρκεια της άδειας. Σε ορισμένες χώρες η άδεια περιορίζεται σε τρεις μήνες (Ελλάδα) ή έξι μήνες (Ιταλία, Κάτω Χώρες), ενώ σε άλλες μέγιστη περίοδο αδείας ορίζεται στους 36 μήνες για παράδειγμα, μέχρι το παιδί να φτάσει σε ηλικία τριών ετών (Γερμανία, Γαλλία). Σε τέσσερις χώρες, το πρόσωπο που κάνει χρήση της γονικής άδειας δεν αμείβεται καθ' όλο το διάστημα της αδείας (Ελλάδα, Ισπανία, Κάτω Χώρες και Πορτογαλία). Ωστόσο, στις περισσότερες χώρες υπάρχουν ορισμένα επιδόματα, τα οποία χορηγούνται για μια ελάχιστη περίοδο κατά την διάρκεια της άδειας. Ο βαθμός στον οποίο η άδεια μπορεί να ληφθεί σε ευέλικτη βάση ποικίλλει. Βασικά ζητήματα αποτελεί η μερική απασχόληση και η δυνατότητα διαίρεσης της άδειας. Η μερική απασχόληση κατά την διάρκεια της περιόδου αδείας δεν είναι δυνατή σε κάθε χώρα: μόνο στη Γαλλία, στη Φινλανδία και στη Σουηδία έχουν οι γονείς το δικαίωμα να εργάζονται με καθεστώς μερικής απασχόλησης. Στο Βέλγιο, στη Γερμανία και στην Αυστρία μερική απασχόληση είναι δυνατή, με την προϋπόθεση ότι συμφωνεί ο εργοδότης. Αντιθέτως, η μερική απασχόληση αποτελεί τη μοναδική εναλλακτική λύση 102 για τους γονείς στις Κάτω Χώρες, όπου οι εργαζόμενοι μπορούν να μειώσουν τις ώρες εργασίας τους σε 20 εβδομαδιαίως. Σκοπός είναι να ενθαρρυνθούν οι γονείς να συνδυάσουν τις επαγγελματικές και τις οικογενειακές τους υποχρεώσεις την φροντίδα των παιδιών και παράλληλα να μην εγκαταλείψουν την αγορά εργασίας. Διαίρεση της άδειας σε μικρότερες περιόδους, αντί της συναπτής χρήσης ολόκληρης της περιόδου αδείας είναι δυνατή στο Βέλγιο, στη Γερμανία, στην Ελλάδα, στη Φινλανδία και στη Σουηδία, ενώ σε άλλες χώρες η άδεια θα πρέπει να λαμβάνεται σε μια και μόνο περίοδο. Η γονική άδεια είναι πιο ευέλικτη στη Σουηδία, όπου μπορεί να διαιρεθεί και να συνδυαστεί με καθεστώς μερικής απασχόλησης χωρίς να απαιτείται η άδεια του εργοδότη. Τα κριτήρια επιλεξιμότητας για τη λήψη της άδειας συνδέονται με το διάστημα κατά το οποίο ο εργαζόμενος απασχολείται από τον συγκεκριμένο εργοδότη. Σε πέντε χώρες δεν υπάρχουν προϋποθέσεις για την λήψη της άδειας (Δανία, Ισπανία, Ιταλία, Αυστρία και Φινλανδία), όμως σε άλλες πέντε χώρες, απαιτείται ο εργαζόμενος να απασχολείται από τον συγκεκριμένο εργοδότη για διάστημα 12 μηνών (Βέλγιο, Ελλάδα, Γαλλία, Κάτω Χώρες και Πορτογαλία). Διαφοροποιήσεις εμφανίζονται στην Γερμανία (διάστημα εργασίας 4 εβδομάδων) και στην Σουηδία (6 μήνες). Επίσης υπάρχουν και περιορισμοί όσον αφορά την χορήγηση της άδειας, σε ορισμένες χώρες εξαιρούνται κάποιες ομάδες. Για παράδειγμα, στην Ελλάδα οι μικρές επιχειρήσεις μπορούν να αρνηθούν την χορήγηση άδειας όταν το 8% των εργαζομένων της εταιρείας λαμβάνουν γονική άδεια μέσα σε ένα έτος. 103 Διάγραμμα 4 Γενική επισκόπηση των διατάξεων που αφορούν την γονική άδεια στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, 1994-95 Επιδόματα Ευελιξί α Περιορισμοί κάλυψης Όροι Δυνατό τητα μεταβίβ ασης Όρια Ποσό καμία ατομική Περίοδο ς Μερική Απασχ όληση Διαίρεση βδομάδες Ναι Σε συμφωνία με τον εργοδότη διάστημα εργασίας 12 μηνών Ενιαίο ποσό με υψηλότερη αμοιβή για δύο και τρία παιδιά ενιαίο ποσό : 80%του επιδόματος (χνεργίας οικογεν ειακή ατομική οικογεν ειακή ανάλογα με το εισόδημα ατομική δεν καταβάλλεται εβδομάδε ς εβδομάδε ς μέχρι το παιδί να φτάσει σε ηλικία 3 ετών οικογεν ειακή δεν καταβάλλεται οικογεν ειακή ενιαίο ποσό, από το δεύτερο παιδί μέχρι το παιδί να φτάσει σε ηλικία 3 ετών μέχρι το παιδί να φτάσει σε ηλικία 9 ετών μέχρι το παιδί να φτάσει σε ηλικία 3 ετών μέχρι το παιδί να φτάσει σε ηλικία 2,5 ετών μέχρι το παιδί να φτάσει σε ηλικία 3 ετών Όχι Ναι κανένας Όχι Ναι κανένας διάστημα εργασίας 4 εβδομάδων Ναι εταιρίες με 8 εργαζομένους και 8% αιτήσεις διάστημα εργασίας 12 μηνών Όχι κανένας Όχι Όχι κανένας διάστημα εργασίας 12 μηνών σύμφων α με την α. μ. Ρ οικογεν ειακή ανάλογα με το εισόδημα 30% των αποδοχών εβδομάδε ς Όχι Όχι αγρότες/αυτοα πασχολούμενοι /οικιακές υπηρεσίες μέχρι το παιδί να φτάσει σε ηλικία 4 ετών μέχρι το παιδί να φτάσει σε ηλικία 4 ατομική δεν καταβάλλεται Όχι κανένας διάστημα εργασίας 12 μηνών οικογεν ειακή ενιαίο ποσό '" εβδομάδε ς Όχι Όχι εργαζόμενοι στις επαρχιακές αρχές και στον τομέα της γεωργίας/δασο Διά ρκει α Μέγ ιστη καμ ία 10 εβδο μάδ ες+ 3-9 μην ες* 36 μην ες 3 μην ες 36 μην ες 36 μην ες καμ ία 6 μην ες καμ ία 6 μην ες μερί κή απα <>χό λησ η 24 εβδο μάδ ες Χώρα Βέλγιο0 Δανία0 Γερμαν ία Ελλάδα Ισπανί α Γαλλία Ιρλανδί α Ιταλία Λουξεμ βούργο Κάτω Χώρες Αυοτρί α 104 Πορτογ αλία Φινλαν δίας Σουηδί α 6 μήν ες μέγι στο 24 μήν 36 μήν ες και το παι δί να φτά σει σε ηλικ ία6 ετώ ν 18 μήν ες ετών συμφων α με την α. μ. συμφων α με την α. μ. μέχρι το παιδί να φτάσει σε ηλικία 3 ετών μέχρι το παιδί να φτάσει σε ηλικία 8 ετών οικογεν ειακή δεν καταβάλλεται Όχι κομίας κανένας διάστημα εργασίας 12 μηνών Ναι κανένας Όχι οικογεν ειακή οικογεν ειακή ανάλογα με το εισόδημα: 66% ενιαίο ποσό εβδομάδε ς μέχρι το παιδί να φτάσει σε ηλικία τριών ετών εβδομάδε ς Ναι κανένας διάστημα εργασίας 6 μηνώνε οικογεν ειακή ανάλογα με το εισόδημα : 80%(10 μήνες) και 90%(2 μήνες) ενιαίο ποσό (3 μήνες) καμ ία Ηνωμέ νο Βασίλε 10 Πηγή : Ρυθμίσεις αδείας για εργαζομένους με παιδιά. Δίκτυο ΕΚ παιδιών και τα μέτρα για το συνδυασμό της απασχόλησης και υποχρεώσεων (1994- ενημέρωση 1995) για τη μέριμνα των των οικογενειακών Πορτογαλία : Ένα μέγιστο διάστημα 24 μηνών αδείας μπορεί να ληφθεί σε A. M. = άδεια μητρότητας. Μόνο σε συμφωνία με τον εργοδότη 'Οχι γονική άδεια, αλλά "διακοπή σταδιοδρομίας" διάρκειας 6 έως 12 μηνών ανά Σημειώσεις για το Διάγραμμα 4 α ειδικές περιπτώσεις. β γ ό εργαζόμενο σε συμφωνία με τον εργοδότη. e Η 12 μήνες τα τελευταία δύο έτη ζ Β: βασική γονική άδεια. Π : παρατεταμένη άδεια "φροντίδας παιδιών". η Μεγαλύτερο για γονιό που ζει μόνος ή για οικογένειες με χαμηλό εισόδημα. 0 Η άδεια μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθεί και για άλλους λόγους, όπως κατάρτιση: η θέση εργασίας δεν εξασφαλίζεται για τους εργαζομένους που λαμβάνουν την άδεια αυτή, σε αντίθεση με τους εργαζομένους που λαμβάνουν άδεια για την φροντίδα των παιδιών τους. 105 Mimwmmm^œzetttmimmmÊmmmmiim Πίνακας 20 μερική και έκτακτη απασχόληση των γυναικών ωc ποσοστό τον σνι'όλου της απασχόλησης στην ΕΕ (%), 1995 Έκτακτη απασχόληση Μερική απασχόλη( η Β DK D GR Ε F IRL I L NL A Ρ FIN S UK EU15 Πηγή: Eurostat, Έρευνα Εργατικού Δυναμικού (LFS) 20 40 60 80 100 106 Παρακολούθηση της γονικής άδειας Από την άποψη των ίσων ευκαιριών, είναι σημαντικό να γνωρίζουμε κατά πόσο οι ρυθμίσεις περί γονικής άδειας είναι σχεδιασμένες (άμεσα ή έμμεσα) ως παράταση της άδειας μητρότητας, γεγονός που ενθαρρύνει κυρίως τις γυναίκες να λαμβάνουν την άδεια αυτή, ή κατά πόσον αποτελούν επίσης κίνητρο για τους άνδρες προκειμένου να λάβουν γονική άδεια. Οι διαφορές που υπάρχουν στα σχέδια που αφορούν την γονική άδεια αποδεικνύεται ότι είναι πολύ σημαντικοί παράγοντες όσον αφορά την ενθάρρυνση των γονέων, μητέρων και πατέρων, να λάβουν την άδεια αυτή. Παραμένει ωστόσο ασαφές σε ποιο βαθμό οι γονείς χρησιμοποιούν την γονική άδεια. Μια σημαντική εξήγηση για αυτό είναι ότι οι έρευνες που αφορούν τα νοικοκυριά και το εργατικό δυναμικό δεν συλλέγουν στοιχεία σχετικά με τους συγκεκριμένους λόγους για τους οποίους χορηγείται άδεια όπως, για παράδειγμα γονική άδεια. Με εξαίρεση τις έρευνες που αφορούν το εργατικό δυναμικό στις Κάτω Χώρες και την Σουηδία, οι εθνικές έρευνες δεν κάνουν διάκριση μεταξύ της γονικής άδειας και άλλων τύπων αδειών. Υπάρχουν μερικά στοιχεία διαθέσιμα σχετικά με τον βαθμό στον οποίο οι γονείς χρησιμοποιούν την γονική άδεια. Είναι σαφές ότι το ποσοστό των γονέων που λαμβάνουν τέτοια άδεια ποικίλλει σημαντικά μεταξύ των χωρών και ότι η γονική άδεια χρησιμοποιείται ευρέως από τις μητέρες όταν αμείβεται, επιπλέον, είναι σαφές ότι τα ποσοστά των πατέρων που λαμβάνουν την άδεια αυτή έρχονται σε πλήρη αντίθεση με τα ποσοστά των μητέρων. Ακόμα και σε χώρες που οι όροι χορήγησης της άδειας είναι σχετικά ανεπτυγμένη (από την άποψη της αμοιβής και της ευελιξίας), οι πατέρες δεν παίρνουν σε μεγάλο βαθμό γονική άδεια. Εξαίρεση αποτελεί η Σουηδία, όπου συνδυασμός της ευελιξίας και του υψηλού επιπέδου των αμοιβών οδηγεί σε σχετικά υψηλά ποσοστά λήψης της άδειας τόσο από τις μητέρες όσο και από τους πατέρες. Απαιτείται πιο διαρθρωμένη έρευνα προκειμένου να συλλέγουν περισσότερες πληροφορίες όσον αφορά την "συμπεριφορά λήψης αδείας" από τις μητέρες και τους πατέρες καθώς και σχετικά με τους παράγοντες που επηρεάζουν την απόφαση των γονέων να λάβουν την άδεια. Κατά τον προσδιορισμό των λόγων για τους οποίους λαμβάνεται η γονική άδεια, σημαντικές είναι επίσης οι προτιμήσεις των γονέων και η διαθεσιμότητα άλλων λύσεων. Επιπλέον, μπορεί να υποτεθεί ότι η προτιμήσεις των γονέων ποικίλουν, όχι μόνο μεταξύ των χωρών αλλά επίσης και σε περιφερειακό επίπεδο. Οι γονείς μπορούν να επιλέξουν διαφορετικά "είδη" φροντίδας για τα παιδιά τους. Μερικές από τις εναλλακτικές λύσεις είναι οι επίσημες και ανεπίσημες υπηρεσίες φροντίδας παιδιών, η μερική απασχόληση ή/και οι ρυθμίσεις ευέλικτων ωραρίων εργασίας για τους γονείς προκειμένου να φροντίζουν οι ίδιοι τα παιδιά τους. Επιπλέον, οι γονείς μπορούν να επιλέξουν και ένα συνδυασμό των διαφόρων επιλογών. Ο βαθμός στον οποίο οι γονείς μπορούν να επιλέξουν μεταξύ των εναλλακτικών αυτών λύσεων, επηρεάζεται από τις κρατικές πολιτικές και υποδομές. Η μερική απασχόληση και οι έκτακτες θέσεις εργασίας ως μέσα συνδυασμού των οικογενειακών και επαγγελματικών υποχρεώσεων Η ευελιξία της θέσης εργασίας μπορεί να θεωρηθεί ως κίνδυνος στο βαθμό που δημιουργεί καταστάσεις έλλειψης ασφάλειας όσον αφορά τις θέσεις εργασίας, χαμηλού εισοδήματος και κενών στην κοινωνική προστασία. Όμως, οι λεγόμενες άτυπες θέσεις 107 εργασίας επίσης αποτελούν μέσω πρόσβασης στην απασχόληση από το οποίο οι γυναίκες επωφελούνται και ιδίως οι γυναίκες που επιστρέφουν στην αγορά εργασίας μετά από μακρά περίοδο απουσίας ή αεργίας που σχετίζεται με την οικογενειακή ζωή ή την ανατροφή των παιδιών. Η μερική απασχόληση αποτελεί έναν τομέα εργασίας όπου η δημιουργία θέσεων εργασίας έχει αναπτυχθεί σε μεγάλο βαθμό και με συνέπεια τόσο κατά την περίοδο της συνολικής αύξησης απασχόλησης μεταξύ 1987 και 1990 αλλά και, το πιο σημαντικό ίσως, κατά την διάρκεια της περιόδου ύφεσης, 1990-94. Συνεπώς, η μερική απασχόληση αντιστοιχεί σε ένα ολοένα αυξανόμενο ποσοστό της συνολικής απασχόλησης. Ενώ ο συνολικός αριθμός των θέσεων εργασίας μειώθηκε πάνω από 3% στο σύνολο της Ένωσης, κατά την διάρκεια της περιόδου 1990-94, ο αριθμός των θέσεων μερικής απασχόλησης αυξήθηκε κατά 9% περίπου, προσθέτοντας 9% στη συνολική απασχόληση και αντισταθμίζοντας εν μέρει την μείωση των θέσεων εργασίας πλήρους απασχόλησης, η οποία ανήλθε σε σχεδόν 6%. Δεδομένου ότι πάνω από το 80% των εργαζομένων σε θέσεις μερικής απασχόλησης είναι γυναίκες - παρόλο που αντιστοιχούν σε μειοψηφία του εργατικού δυναμικού - αυτό αντιπροσωπεύει μεγάλη αύξηση. Το 1994, το 30% των γυναικείων θέσεων εργασίας στο σύνολο της Ένωσης (ΕΕ 15) ήταν θέσεις μερικής απασχόλησης, ποσοστό αυξημένο σε σχέση με το 28% που ίσχυε το 1987. Η μερική απασχόληση παρουσιάζει σημαντικά μικρότερα ποσοστά μεταξύ των ανδρών και το 1994 έφτασε στο 5% σχεδόν του συνόλου της ανδρικής απασχόλησης. Παρά την ευρεία αύξηση της η μερική απασχόληση εξακολουθεί να αποτελεί ένα πολύ πιο έντονο χαρακτηριστικό των βόρειων κρατών μελών, ενώ στον νότο κυμαίνεται μεταξύ 8% μόνο (Ελλάδα) και 16% (Ισπανία) της γυναικείας απασχόλησης. Η μερική απασχόληση μεταξύ τόσο των γυναικών όσο και των ανδρών είναι ιδιαίτερα συνήθης σε τέσσερα κράτη μέλη: Κάτω Χώρες, Σουηδία, Ηνωμένο Βασίλειο και Δανία. Η αύξηση της μερικής απασχόλησης επικεντρώνεται σε σημαντικό βαθμό μεταξύ των γυναικών. Πράγματι, οι γυναίκες κάλυψαν το 95% των επιπλέον θέσεων μερικής απασχόλησης που δημιουργήθηκαν μεταξύ 1987 και 1990 και το 1/3 του συνόλου των πρόσθετων θέσεων εργασίας που εμφανίστηκαν για γυναίκες ήταν θέσεις μερικής απασχόλησης. Εάν η ανάπτυξη της μερικής απασχόλησης φαίνεται να αποτελεί ειδικά γυναικείο φαινόμενο, η ανάλυση της εργασίας βάσει συμβάσεων ορισμένου χρόνου δείχνει μία πιο λεπτή μεταβολή, περισσότερη ισόρροπη μεταξύ γυναικών και ανδρών. Παρόλο που η εμφάνιση της έκτακτης απασχόλησης στην Ένωση δεν είναι τόσο μεγάλη όσο η μερική απασχόληση, και πράγματι αντιστοιχεί μόνο στο ήμισυ περίπου των θέσεων εργασίας μερικής απασχόλησης, εξακολουθεί να αποτελεί ένα σημαντικό τομέα αύξησης της απασχόλησης. Το 1995, οι έκτακτες θέσεις εργασίες αντιστοιχούσαν μόνο σε περίπου 14% των θέσεων εργασίας στην Ένωση. Επιπλέον, φαίνεται να υπάρχει μικρότερη προκατάληψη απέναντι στις γυναίκες από ό,τι στην περίπτωση της μερικής απασχόλησης, παρόλο που υπάρχουν περισσότερες γυναίκες παρά άνδρες στην έκτακτη απασχόληση τόσο στο σύνολο της ένωσης όσο και σε κάθε κράτος μέλος. Το 1995, περίπου το 13% και το 15% των γυναικών απασχολούνταν σε έκτακτες θέσεις εργασίας, ενώ το ποσοστό κυμαινόταν από 33% των ανδρών και 38% των γυναικών στην Ισπανία, (κατ' εξοχήν τα υψηλότερα νούμερα στην Ένωση), έως 6% ή λιγότερο των ανδρών και κάτω από 10% των γυναικών στο Βέλγιο, στο Αουξεμβούργο, στην Ιταλία, στην Αυστρία και στο Ηνωμένο Βασίλειο, πέντε χώρες με πολύ διαφορετική εργατική νομοθεσία. Πέρα από τις τελευταίες πέντε χώρες και την Ισπανία, η κλίμακα της 108 έκτακτης απασχόλησης δεν διαφοροποιήθηκε σε μεγάλο βαθμό σε σχέση με τον μέσο όρο της Ένωσης το 1994 σε οποιοδήποτε κράτος μέλος. Ειδική μνεία θα πρέπει να γίνει όσον αφορά τις έκτακτες θέσεις εργασίας μερικής απασχόλησης. Οι σχετικές συμβάσεις χαρακτηρίζονται από χαμηλότερο βαθμό προστασίας της απασχόλησης. Όπως είναι αναμενόμενο, το ποσοστό των γυναικών που εργάζονται στο πλαίσιο συμβάσεων έκτακτης μερικής απασχόλησης είναι πολύ υψηλότερο από το αντίστοιχο ποσοστό των ανδρών. Το 1995, περίπου το 39% των γυναικών που απασχολούνταν σε έκτακτες θέσεις εργασίες δούλευαν με καθεστώς μερικής απασχόλησης, ποσοστό ελαφρώς υψηλότερο από το ποσοστό της μερικής απασχόλησης σε μόνιμες θέσεις εργασίας. 109 110 Γιατί οι γυναίκες δέχονται τη σύναψη μη τυποποιημένων συμβάσεων εργασίας Είναι ενδιαφέρον να εξεταστούν οι λόγοι που οδηγούν τις γυναίκες να δέχονται τη σύναψη μη τυποποιημένων συμβάσεων εργασίας, και ιδίως συμβάσεων μερικής απασχόλησης. Μήπως τέτοιες συμβάσεις αποτελούν τρόπους συνδυασμού της οικογενειακής και επαγγελματικής ζωής; Τα στοιχεία που έχουν συλλέγει από την Ευρωπαϊκή Έρευνα Εργατικού Δυναμικού, παρέχουν ορισμένες ενδείξεις και δίνουν τη δυνατότητα εκτίμησης του βαθμού στον οποίο η μερική απασχόληση αποτελεί εκούσια επιλογή ή όχι. Κατά μέσο όρο, 6 στους 10 εργαζομένους με καθεστώς μερικής απασχόλησης στην Κοινότητα το 1994 δήλωναν ότι ο κύριος λόγος για τον οποίο εργάζονταν σε μία θέση μερικής απασχόλησης ήταν το ότι δεν ήθελαν μία θέση πλήρους απασχόλησης. Ενώ τα δύο τρία των γυναικών που εργάζονταν σε θέσεις μερικής απασχόλησης δεν επιθυμούσαν μία θέση μερικής απασχόλησης, αυτό ίσχυε μόνο για το ένα τρίτο των ανδρών που εργάζονταν σε θέσεις μερικής απασχόλησης. Υπάρχουν διάφοροι λόγοι για τους οποίους οι γυναίκες προτιμούν όπως φαίνεται τη μερική απασχόληση. Ο κυριότερος είναι η ανάγκη να συνδυαστούν οι απαιτήσεις του σπιτιού και της εργασίας. Ειδικότερα για τις γυναίκες, η έλλειψη υπηρεσιών φροντίδας των παιδιών και η λειτουργία του εκπαιδευτικού συστήματος μπορούν να αποτελέσουν εμπόδια στο συνδυασμό αυτό. Η συγκέντρωση των γυναικών μεταξύ των εργαζομένων μερικής απασχόλησης σε πολλά κράτη μέλη έχει και άλλα αποτελέσματα. Καθώς η μερική απασχόληση συνδέεται με συγκεκριμένους τομείς και επαγγέλματα, τείνει επίσης να ενισχύσει την τάση για επαγγελματικές διακρίσεις μεταξύ των δύο φύλων στην αγορά εργασίας, γεγονός το οποίο αναγνωρίζεται ολοένα και περισσότερο ως βασικός παράγοντας κατά της ευελιξίας. Η ίδια ανάλυση μπορεί να πραγματοποιηθεί και για την έκτακτη απασχόληση. Παρόλο που αξιόπιστα στοιχεία υπάρχουν μόνο για 9 κράτη μέλη, είναι φανερό ότι γενικά το 1994 περισσότερες γυναίκες από ό,τι άνδρες εργάζονταν βάσει σύμβασης ορισμένου χρόνου, διότι δεν ήθελαν μία μόνιμη θέση εργασίας. 3. 3 Η ΕΞΑΤΟΜΙΚΕΥΣΗ ΤΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ Η εξατομίκευση των δικαιωμάτων αποτελεί ένα επανεμφανιζόμενο θέμα στην πρόσφατη πολιτική της Επιτροπής. Αναφέρεται στο Λευκό Βιβλίο της Επιτροπής για την Ανάπτυξη, την Ανταγωνιστικότητα και την Απασχόληση (1993)29 σε σχέση με την ενίσχυση των ίσων ευκαιριών μεταξύ γυναικών και ανδρών μέσω του περιορισμού όλων των κοινωνικών και φορολογικών μέτρων που θα μπορούσαν να εισάγουν διακρίσεις και να αποθαρρύνει τη συμμετοχή των γυναικών στο εργατικό δυναμικό. Το Λευκό Βιβλίο ττιν Ευρωπαϊκή Κοινωνική Πολιτική "Η πορεία προς το μέλλον για την Ένωση" (1994) παρουσίασε ορισμένες προτάσεις για τον περιορισμό των πολιτικών στους τομείς της κοινωνικής προστασίας και της φορολογικής πολιτικής που θα μπορούσαν δυνητικά να εισάγουν διακρίσεις. Το Λευκό Βιβλίο αναφερόταν στην ανάγκη πραγματοποίησης μίας συγκριτικής ανάλυσης των πραγματικών ανισοτήτων 29 Δελτίο των Ε. Κ. , συμπλήρωμα 6/93. 30 COM(94) 333 της 27. 07. 94 111 μεταξύ γυναικών και ανδρών στην κοινωνική ασφάλιση. Το Τέταρτο Κοινοτικό Πρόγραμμα Δράσης για τις Ίσες Ευκαιρίες για Γυναίκες και Ανδρες (1995)31 περιελάμβανε την εξατομίκευση των δικαιωμάτων ως έναν από τους τομείς που θα πρέπει να μελετηθούν προκειμένου να περιοριστούν οι διακρίσεις μεταξύ των δύο φύλων στην αγορά εργασίας. Αυτό θα πραγματοποιηθεί μέσω μίας ανάλυσης των επιπτώσεων της ισχύουσας φορολογίας και του καθεστώτος κοινωνικής ασφάλισης την αυτονομία των γυναικών και τις ευκαιρίες που παρουσιάζονται γι' αυτές στην αγορά εργασίας. Αυτό θα συνέβαλε στην κατάρτιση μίας ανακοίνωσης της Επιτροπής σχετικά με το θέμα αυτό το 1997 και κατάλληλων δράσεων στον τομέα. Μ COM(95) 381 τελικό της 19. 07. 1995 112 113 Διάγραμμα 5 Εξατομίκευση της Φορολογίας Εισοδήματος Κατάταξη σύμφωνα με τη μονάδα φορολόγησης Συνολική φορολόγηση Βέλγιο^ Ιρλανδία Ισπανία Διαιρούμενη φορολόγηση Γερμανία Λουξεμβούργο Πορτογαλία Οικογενειακό πηλίκο Γαλλία ιεχωριστή φορολόγηση Αυστρία Δανία Φινλανδία Ελλάδα Ιταλία Σουηδία Κάτω Χώρες Ηνωμένο Βασίλειο 32 Η νομοθεσία ορίζει ότι το εισόδημα και των δύο συζύγων θα πρέπει να αθροίζεται, όμως ψηφίστηκαν 6ύο προσαρμογές, οι οποίες ορίζουν ότι σε περίπτωση που και οι δύο σύζυγοι έχουν εισόδημα, τότε θα πρέπει να φορολογούνται ξεχωριστά και σε περίπτωση οικογενειών όπου μόνο ένας σύζυγος έχει εισόδημα, το 30% του εισοδήματος μπορεί να μεταφερεθεί στον/στην άλλο/η σύζυγο. Συνεπώς, στο εξής θεωρούμε ότι το Βέλγιο εφαρμόζει το οικογενειακό πηλίκο. 114 Το ζήτημα των εξατομικευμένων δικαιωμάτων εμφανίστηκε σε τρία διαφορετικά μέτωπα. Κατά πρώτον, οι τεράστιες μεταβολές που σημειώθηκαν στην αγορά εργασίας τα τελευταία τριάντα χρόνια δεν αντικατοπτρίζονταν πάντοτε στο καθεστώς φορολόγησης και κοινωνικής ασφάλισης. Ορισμένες φορές το καθεστώς κοινωνικής ασφάλισης βασίζεται σε ένα πρότυπο οικογένειας όπου ο άνδρας είναι αυτός που κατά κύριο λόγο συντηρεί την οικογένεια. Δεύτερον, με την αύξηση του ποσοστού των γυναικών που μπαίνουν και παραμένουν στην αγορά εργασίας. Πολλοί σχολιαστές παρατήρησαν ότι τα μέτρα φορολόγησης και κοινωνικής ασφάλισης μπορούν να έχουν αρνητικό, ουδέτερο ή θετικό αποτέλεσμα στην προσφορά γυναικείου εργατικού δυναμικού, ή στον προσανατολισμό του προς συγκεκριμένες μορφές εργασίας, όπως η αυτοαπασχόληση ή η μερική απασχόληση. Οι μεταβολές στη διάρθρωση των οικογενειών, των νοικοκυριών, στο μέγεθος τους και στα σχετικά δημογραφικά ζητήματα έθεσαν ερωτήματα όσον αφορά την αυτονομία των γυναικών και των ανδρών στο πλαίσιο του καθεστώτος φορολόγησης και κοινωνικής ασφάλισης. Για να εξεταστούν ορισμένα από αυτά τα ζητήματα, πραγματοποιείται μία σειρά συγκριτικών μελετών στα 15 κράτη μέλη σχετικά με την εξατομίκευση των κοινωνικών και φορολογικών δικαιωμάτων και των ίσων ευκαιριών μεταξύ των γυναικών και των ανδρών. Στο πλαίσιο των ποικίλων συστημάτων φορολόγησης και κοινωνικής ασφάλισης στα κράτη μέλη, δεν υπάρχει κάποιο αμιγές σύστημα εξατομικευμένων δικαιωμάτων. Όλα τα συστήματα περιλαμβάνουν ένα συνδυασμό παράγωγων και ατομικών δικαιωμάτων. Έτσι, στην κοινωνική ασφάλιση για παράδειγμα, τα παράγωγα δικαιώματα λήψης επιδομάτων για ένα άτομο εκτός της αγοράς εργασίας μπορεί να προέρχονται από τη σχέση του με ένα άτομο το οποίο είναι οικονομικά ενεργό και το οποίο δικαιούται να έχει άμεση πρόσβαση σε επιδόματα διαφορετικών τύπων. Οι σχέσεις μπορεί να ποικίλλουν ανάλογα με τη χώρα, το καθεστώς κοινωνικής ασφάλισης, την ηλικία ή άλλους παράγοντες. Οι σχέσεις μπορεί να είναι μεταξύ γονέων-παιδιών, γάμου ή συμβίωσης. Επιπλέον, γενικευμένα συστήματα κοινωνικών δικαιωμάτων συνυπάρχουν και αλληλεπιδρούν με συμμετοχικά συστήματα. Στον τομέα της κοινωνικής ασφάλισης, οι οικογενειακές σχέσεις διαδραματίζουν κάποιο ρόλο στη μεταβίβαση επιδομάτων που λαμβάνει ο κύριος δικαιούχος σε άλλα μέλη της οικογενείας του. Η στενότητα ή η απόσταση των οικογενειακών δεσμών (μητέρες, σύζυγοι, εγγόνια) ποικίλει μεταξύ επιδομάτων και χωρών. Οι οικογενειακές σχέσεις μπορούν επίσης να έχουν επιπτώσεις στη χαλάρωση των αυστηρών όρων επιλεξιμότητας για τη λήψη επιδομάτων. Έτσι, η ύπαρξη παιδιών στην οικογένεια (που δεν δικαιούται επίδομα) μπορεί να δώσει τη δυνατότητα σε μία χήρα μητέρα (δευτερογενές δικαίωμα) να λάβει επίδομα από τις κοινωνικές εισφορές του πρώην άνδρα της (κύριος συνεισφέρων). Το Διάγραμμα 6 παρουσιάζει μία περιγραφική συγκριτική ανάλυση των επιδομάτων συνταξιοδότησης στις 15 χώρες της Ένωσης σε σχέση με τις επιπτώσεις της οικογένειας στα δικαιώματα. Το διάγραμμα απεικονίζει σημαντική κλίμακα δευτερογενών δικαιωμάτων που μπορεί να μεταβιβαστούν σε δικαιούχους σε περιπτώσεις συνταξιοδότησης και χηρείας. Ένα μεγάλο ποσοστό των δευτερογενών δικαιωμάτων φαίνεται να απευθύνεται σε γυναίκες και παιδιά. 115 Διάγραμμα 6 Παράγωγα Δικαιώματα Συνδεόμενα με την Οικογένεια στα Συστήματα Συνταξιοδότησης στην Ευρώπη Χώρα Σύνταξη λόγω γήρατος Σύνταξη επιζώντος μέλους •Επιτρεπόμενη αύξηση της αμοιβής απασχόλησης σε περίπτωση ύπαρξης παιδιών ως προστατευόμενων μελών. •Επιτρεπόμενη αύξηση της αμοιβής απασχόλησης σε περίπτωση ύπαρξης παιδιών ως προστατευόμενων μελών. Καμία. *Οι μητέρες και οι πατέρες δικαιούνται τρία έτη εργασίας για την ανατροφή των παιδιών τους (δεν καταβάλλουν όμως εισφορές) *Η περίοδος εκπαίδευσης παιδιών μέχρι την ηλικία των δέκα ετών λαμβάνεται υπόψη κατά τον υπολογισμό των συνολικών ετών εισφορών, ενώ ο μισθός αναφοράς είναι είναι 75% του μέσου μισθού των ασφαλισμένων ατόμων στο σύνολο τους. Τα ορφανά δικαιούνται σύνταξη επιζώντος μέλους (μέχρι την ηλικία των 18 ετών). Η προϋπόθεση της ηλικίας μειώνεται εάν υπάρχουν παιδιά προστατευόμενα μέλη. •Επιτρεπόμενη αύξηση της αμοιβής απασχόλησης (χωρίς ακύραχτη της σύνταξης) σε περίπτωση ύπαρξης παιδιών ως προστατευόμενων μελών. •Χορήγηση σύνταξης σε ορφανά για εκπαιδευτικούς σκοπούς σε περίπτωση θανάτου του/της διαζευγμένου/ης συζύγου, σε περίπτωση που ο/η δικαιούχος ανατρέφει το δικό του/της παιδί, και σε περίπτωση που ο/η σύζυγος δεν έχει ξαναπαντρευτεί •Αύξηση για τα παιδιά ως προστατευόμενα μέλη (όχι σταθερό ποσό αλλά ποσοστό της σύνταξης) •Για τις μητέρες που έχουν τουλάχιστον τρία παιδιά και έχουν καταβάλει ασφαλιστικές εισφορές επί 20 έτη, η ηλικία συνταξιοδότησης μπορεί να μειωθεί κατά τρία έτη για κάθε παιδί, ή μέχρι την ηλικία των 50 ετών. •Ηλικία συνταξιοδότησης τα 50 έτη για τις γυναίκες με ανήλικα παιδιά που έχουν καταβάλει ασφαλιστικές εισφορές επί 20 έτη. • Αύξηση του μέγιστου εισοδήματος που παρέχει το δικαίωμα λήψης σύνταξης επιζώντος μέλους 20% για κάθε παιδί που είναι προστατευόμενο μέλος. • Σύνταξη ορφανών: 25% της σύνταξης του/της αποθανόντος/- ούσης συζύγου, σε περίπτωση θανάτου του ενός γονέα, 50% σε περίπτωση θανάτου του και των δύο γονέων. Το σύνολο της σύνταξης ενός ορφανού δεν μπορεί να υπερβαίνει το 100% της σύνταξης των αποθανόντων. •Η σύνταξη που λαμβάνουν τα ορφανά (και η οποία χορηγείται στα παιδιά των αποθανόντων, στα υιοθετημένα παιδιά και στα παιδιά του/της επιζώντοςΛούσης συζύγου, εφόσον ήταν προστατευόμενα μέλη του/της αποθανόντος/-ούσης). Το ποσό της σύνταξης δεν μπορεί να υπερβαίνει το 100% της βασικής σύνταξης (συμπεριλαμβανομένης της σύνταξης των χήρων). •Σύνταξη για εγγόνια, αδέρφια, παιδιά του αποθανόντος πατέρα, ηλικίας κάτω των 18 ετών και ανάπηρα. •Χήρες μητέρες και γιαγιάδες, γυναίκες ανύπανδρες ή παντρεμένες Βέλγιο Δανία Γερμανία Ελλάδα Ισπανία 116 και σε διάσταση, εφόσον ο σύζυγος είναι ανάπηρος ή άνω των 60 ετών. •Πατέρες και παπούδες ηλικίας άνω των 60 ετών ή ανάπηροι. •Παιδιά, αδέρφια δικαιούχου σύνταξης γήρατος ή αναπηρίας που είναι ανύπανδρα, έχουν χηρεύσει, σε διάσταση ή χωρισμένα, που είναι άνω των 45 ετών και έχουν δικαίωμα λήψης της σύνταξης εφόσον έχουν περιθάλψει τον δικαιούχο. •Εάν δεν υπάρχει επιζών/-ζούσα σύζυγος, η σύνταξη που χορηγείται στα παιδιά, εγγόνια, αδέρφια αυξάνεται. •Παιδιά και αδέρφια ηλικίας άνω των 18 ετών που είναι ανύπανδρα, χήρες σε διάσταση ή χωρισμένες, που έχουν ζήσει με τον αποθανόντα, που δεν δικαιούνται σύνταξη από το κράτος αλλά δεν έχουν τα μέσα για να συντηρηθούν από γονείς που λαμβάνουν προσωρινό/έκτακτο επίδομα (20% της βασικής σύνταξης άνω των 12 μηνών). •Η προϋπόθεση της ηλικίας δεν ισχύει σε περίπτωση ύπαρξης παιδιού ως προστατευόμενου μέλους. •Αύξηση 10% στη σύνταξη κάθε ατόμου που έχει αναθρέψει τουλάχιστον τρία παιδιά. •Αύξηση για παιδιά προστατευόμενα μέλη ηλικίας κάτω των 16 ετών. •Σε ορισμένες περιπτώσεις μία σύνταξη 20% του βασικού ποσού της σύνταξης λόγω γήρατος μπορεί να χορηγηθεί σε εγγόνια, αδέρφια, γονείς και παπούδες ή γιαγιάδες δικαιούχου σύνταξης λόγω γήρατος ή αναπηρίας. Σε ορισμένες περιπτώσεις, έκτακρο επίδομα (12 x 20% της βασικής σύνταξης) μπορεί να καταβληθεί σε παιδιά και αδέρφια ηλικίας μεταξύ 18 και 45 ετών. Η φθίνουσα κλίμακα σύνταξης χηρείας (βλέπε παρακάτω) χορηγείται για την ανατροφή ενός τουλάχιστον παιδιού. •Αύξηση σε περίπτωση ύπαρξης παιδιών ως προστατευόμενων μελών και σύνταξη για ορφανά αποθανούσης μητέρας ή αποθανόντος πατέρα. Της σύνταξης ανά παιδί με μέγιστο 40% εάν ο/η επιζών/-ούσα σύζυγος δεν λαμβάνει σύνταξη: 40% ανά παιδί, όχι όμως πάνω από 100%. Γονείς, αδέρφια: 15% της σύνταξης, εάν δεν υπάρχουν άλλοι επιζίόντες. Γαλλία •Γενικό σύστημα για μητέρες όπου υπάρχει αύξηση κατά δύο έτη ασφάλισης για κάθε παιδί. •Αύξηση της σύνταξης κατά 10% για κάθε άτομο που έχει μεγαλώσει τουλάχιστον τρία παιδιά. •Υπάρχει όριο ηλικίας συνταξιοδότησης λόγω γήρατος για μητέρες των οποίων οι εισφορές καταβλήθηκαν μέσω του οικογενειακού επιδόματος. •Σύστημα για στελέχη αύξηση των συνολικών βαθμών κατά 10% κατά τον υπολογισμό της σύνταξης εφόσον υπάρχουν τρία παιδιά και κατά 5% για κάθε επιπλέον παιδί. Σύστημα για εργαζομένους •Αύξηση για τα παιδιά που ανατρέφονται. Ιρλανδία •Αύξηση σε περίπτωση ύπαρξης παιδιών ως προστατευόμενων μελών. Ιταλία 117 Λουξεμβούργο •Η διακοπή σταδιοδρομίας (για 24 μήνες) με σκοπό την ανατροφή ενός παιδιού θεωρείται ως περίοδος εργασίας. Κάτω Χώρες •Μεγαλύτερη σύνταξη για οικογένειες με ένα γονέα απϋό,τι για τα άγαμα άτομα. Αυστρία •Η διακοπή σταδιοδρομίας με σκοπό την ανατροφή ενός παιδιού θεωρείται ως περίοδος εργασίας όσον αφορά τις εισφορές για περίοδο έως και 48 μήνες. Εάν η συνολική περίοδος ξεπεράσει την περίοδο καταβολής εισφορών, το βασικό ποσό για την εκπαίδευσης των παιδιών προστίθεται στο βασικό ποσό των εσόδων. •Χορηγείται ένα συμπληρωματικό ποσό για τα παιδιά ηλικίας κάτω των 18 ετών που είναι προστατευόμενα μέλη καθώς και αύξηση της ελάχιστης σύνταξης εφόσον υπάρχουν παιδιά ως προστατευόμενα μέλη. Πορτογαλία Καμία •Η ύπαρξη ενός παιδιού συνεπάγεται εξαίρεση από ορισμένους όρους παροχής δικαιώματος λήψης σύνταξης επιβίωσης. •Η ύπαρξη παιδιών προστατευόμενων μελών μπορεί να αυξήσει το κατώτατο όριο όπου μπορεί να προστεθεί η σύνταξη σε άλλο εισόδημα. •Εάν δεν υπάρχει επιζών/-ούσα σύζυγος, το δικαίωμα λήψης σύνταξης επιβίωσης μπορεί να χορηγηθεί σε άμεσους συγγενείς, πλάγιους συγγενείς και ανήλικα υιοθετημένα παιδιά, ανάλογα με την ηλικία και, κυρίως, με τον αν έχουν ζήσει με τον/την αποθανόντα/-ούσα ή όχι. •Προβλέπεται σύνταξη για τα ορφανά. •Η ύπαρξη ενός παιδιού σημαίνει εξαίρεση από τις προϋποθέσεις ηλικίας όσον αφορά το δικαίωμα λήψης σύνταξης χηρείας. •Προβλέπεται μία εθνική σύνταξη για τα ορφανά σε περίπτωση θανάτου της μητέρας ή του πατέρα. •Προβλέπεται σύνταξη για τα ορφανά στο πλαίσιο των επαγγελματικών συντάξεων. Η σύνταξη που χορηγείται σε ορφανά ανέρχεται στο 40% της σύνταξης χηρείας σε περίπτωση θανάτου και των δύο γονέων, το ποσοστό ανέρχεται σε 60%. •Το όριο ηλικίας δεν ισχύει εάν υπάρχει παιδί. •Παιδιά και συναφή άτομα δικαιούνται σύνταξη (κατά μέγιστο 80% του μισθού αναφοράς). •Πρόγονοι, εφόσον είναι προστατευόμενα μέλη (κατά μέγιστο 30% του μισθού αναφοράς). •Επίδομα θανάτου για παιδιά και προγόνους' το όριο ηλικίας δεν ισχύει εάν υπάρχουν παιδιά ως προστατευόμενα μέλη. Φινλανδία •Αύξηση της εθνικής σύνταξης εφόσον υπάρχουν παιδιά. •Αύξηση της επαγγελματικής σύνταξης. Αύξηση της εθνικής σύνταξης (πρώτη κατηγορία) εφόσον υπάρχουν παιδιά. •Το όριο ηλικίας δεν ισχύει εφόσον υπάρχουν παιδιά. 118 Σουηδία Ηνωμένο Βασίλειο •Διακοπές σταδιοδρομίας (ελαχ. 6 έτη, μεγ. 15 έτη) για την ανατροφή ενός ασθενούς ή ανάπηρου παιδιού: προστίθεται ένα συμπληρωματικό ποσό στη σύνταξη •Συμπληρωματικό ποσό για παιδιά ηλικίας κάτω των 16 ετών ως προστατευόμενα μέλη, για τα άτομα που το δικαιούνταν πριν το 1989. •Βασική σύνταξη: αυξημένη σε περίπτωση ύπαρξης παιδιών ως προστατευόμενων μελών. •Χορήγηση εισφορών ενός έτους για την εκπαίδευση του παιδιού. •Σύνταξη ορφανών, επαγγελματική σύνταξη: αυξάνεται για τα παιδιά. •Επαγγελματική σύνταξη: το ποσοστό (17 έως 50% της σύνταξης του/της αποθανόντοςΑούσης) εξαρτάται από τον αριθμό των παιδιών. •Η ύπαρξη παιδιών συνεπάγεται αύξηση της ασφάλειας ζωής. •Βασική σύνταξη και επαγγελματική σύνταξη: προβλέπεται σύνταξη για τα ορφανά. •Η μεταβατική σύνταξη καταβάλλεται με την προϋπόθεση ότι υπάρχει παιδί ηλικίας κάτω των 12 ετών ως προστατευόμενο μέλος. •Προβλέπεται σύνταξη για τις χήρες μητέρες. •Προβλέπεται επίδομα, το οποίο καταβάλλεται για ένα παιδί που ήταν εν μέρει ή εν όλω προστατευόμενο από τον αποθανόντα σύζυγο ή πρώην σύζυγο. •Αυξήσεις για παιδιά ως προστατευόμενα μέλη, οι οποίες δεν φορολογούνται. •Επίδομα για ορφανά των οποίων και οι δύο γονείς έχουν πεθάνει. Πηγή: DULBEA, Université Libre de Bruxelles, 1996. 119 ΦΡΟΝΤΙΔΑ ΠΑΙΔΙΩΝ ΣΕ ΣΧΟΑΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ: ΜΙΑ ΑΥΕΑΝΟΜ ΕΝΗ ΑΝΑΓΚΗ33 Οι υπηρεσίες φροντίδας των παιδιών επικεντρώνονται σε υπηρεσίες που παρέχονται για μικρά παιδιά προσχολικής ηλικίας, οι οποίες φυσικά αποτελούν απαραίτητη προϋπόθεση για τον συνδυασμό της επαγγελματικής και οικογενειακής ζωής. Όμως, η φροντίδα παιδιών σε σχολική ηλικία είναι επίσης σημαντική όπως τονίζεται στην έκθεση του Ευρωπαϊκού Δικτύου για τη Φροντίδα Παιδιών Σχολικής Ηλικίας. Η φροντίδα παιδιών σχολικής ηλικίας αναπληρώνει τα κενά στο τέλος της σχολικής ημέρας. Μπορεί επίσης να απαιτείται για άλλες περιόδους, όπως το χρονικό διάστημα πριν ανοίξει το σχολείο το πρωί: κατά τη διάρκεια σχολικών διακοπών· κατά τη διάρκεια σχολικών ημιαργιών· και όταν τα σχολεία κλείνουν για άλλους λόγους. Στις διάφορες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, οι υπηρεσίες αυτές έχουν διαφορετικά ονόματα και δίνεται σε αυτές διαφορετική έμφαση. Σε ορισμένα κράτη μέλη είναι πλέον καθιερωμένες, με αξιοσέβαστη θέση στην κοινωνική πολιτική για τις οικογένειες. Σε άλλα κράτη μέλη σημειώνονται σήμερα κάποιες εξελίξεις, όμως οι υπηρεσίες φροντίδας παιδιών σχολικής ηλικίας δεν παρέχονται ακόμη συστηματικά. Ακόμα, σε άλλες χώρες δεν εμφανίζονται προς το παρόν στην κοινωνική ημερήσια διάταξη· και ενώ οι γονείς αναγνωρίζουν τα καθημερινά προβλήματα που αντιμετωπίζουν στην προσπάθεια τους να συνδυάσουν τις επαγγελματικές και οικογενειακές υποχρεώσεις, η έννοια "της φροντίδας παιδιών σχολικής ηλικίας" μπορεί ακόμα να ακούγεται παράξενη στα αυτιά των ιθυνόντων που χαράσσουν τη δημόσια πολιτική Καθώς το ποσοστό των εργαζομένων γυναικών με ένα παιδί ηλικίας κάτω των 15 ετών είναι σημαντικό και αυξάνεται συνεχώς, (από 81% στη Φινλανδία, και πάνω από 70% στη Δανία, Σουηδία και Πορτογαλία, πάνω από 60% στην Αυστρία, στο Βέλγιο και στη Γαλλία, πάνω από 50% στη Γερμανία και στο Ηνωμένο Βασίλειο, έως 34% στην Ιρλανδία και την Ισπανία, και κάτω από 50% στις Κάτω Χώρες, το Αουξεμβούργο, την Ιταλία και την Ελλάδα), η μέριμνα για παιδιά σχολικής ηλικίας είναι σημαντική τόσο για τον συνδυασμό της επαγγελματικής και οικογενειακής ζωής όσο και για την κοινωνική και πολιτιστική ανάπτυξη των μικρών παιδιών Οι γονείς, ιδίως οι μητέρες, οι οποίες είτε δεν μπορούν να ζητήσουν απασχόληση είτε, ακόμα κι αν το κάνουν, εξαρτώνται από ανεπίσημες υπηρεσίες μέριμνας παιδιών, αντιμετωπίζουν τον κίνδυνο απόλυσης εάν οι εργοδότες τους δεν είναι έτοιμοι να παραβλέψουν τυχόν απουσίες καθώς και την έλλειψη ακρίβειας. Οι υπηρεσίες φροντίδας παιδιών σχολικής ηλικίας μπορούν να αποτελέσουν κλειδί για την προώθηση της κοινωνικής συνοχής. Μπορούν να βοηθήσουν τα παιδιά και τους γονείς να συναναστραφούν άλλα παιδιά και γονείς από διαφορετικές εθνικές ομάδες και μπορεί να δώσει τη δυνατότητα σε παιδιά με ειδικές ανάγκες να μοιράζονται τον ελεύθερο χρόνο τους με παιδιά χωρίς τέτοιες ανάγκες· με λίγα λόγια, μπορούν να αποφέρουν στην τοπική κοινότητα οφέλη πέρα από την απλή φροντίδα των παιδιών. 33 "Φροντίδα των παιδιών σε σχολική ηλικία στην Ευρωπαϊκή Ένωση", δίκτυο Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τη φροντίδα των παιδιών και άλλα μέτρα για τον συνδυασμό της απασχόλησης και των οικογενειακών υποχρε(όσεων, 1996. 120 ΛΟΥΞΕΜΒΟΥΡΓΟ - ΙΣΟΤΗΤΑ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΟΥΣ ΜΕΡΙΚΗΣ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ Στο Λουξεμβούργο, ένας νόμος που ψηφίστηκε τον Φεβρουάριο του 1993 εγγυάται την ισότητα στον ιδιωτικό τομέα μεταξύ των εργαζομένων μερικής απασχόλησης και των εργαζομένων πλήρους απασχόλησης. Ο νόμος επιβεβαιώνει ότι μία θέση μερικής απασχόλησης θα πρέπει να παρουσιάζει τα ίδια πλεονεκτήματα και οφέλη με αυτά που αναγνωρίζονται για μία θέση πλήρους απασχόλησης. Έτσι, η αμοιβή ενός εργαζομένου μερικής απασχόλησης θα πρέπει να είναι ανάλογη με την αμοιβή ενός άλλου εργαζομένου που εργάζεται σε μία θέση πλήρους απασχόλησης στην ίδια εταιρεία και οποίος διαθέτει τα ίδια προσόντα. Επιπλέον, όταν ο εργαζόμενος μερικής απασχόλησης καλείται να εργαστεί πέρα από τις ώρες εργασίας που αναγράφονται στη σύμβαση του/της, οι ώρες αυτές θα πρέπει να θεωρούνται ως ώρες υπερωριακής εργασίας και να δίνουν το δικαίωμα για αύξηση της αμοιβής, όπως προβλέπεται νομικά και συμβατικά για την υπερωριακή εργασία. Αυτό είναι ένα από τα μέτρα που εισήγε το λουξεμβουργιανό κράτος υπέρ του συνδυασμού της επαγγελματικής και οικογενειακής ζωής, δηλαδή η εξασφάλιση απόλυτης ισότητας στην περίπτωση της μερικής απασχόλησης. Επιπλέον, το Κράτος αναλαμβάνει την ευθύνη της κοινωνικής προστασίας των γονέων, οι οποίοι δικαιούνται το λεγόμενο "έτος μωρού", μία περίοδο άδειας την οποία μπορεί να λάβει η μητέρα ή ο γονέας μετά τη γέννηση ή την υιοθέτηση ενός παιδιού. Αυτό το έτος μητρότητας μόλις παρατάθηκε στα δύο έτη, περίοδος κατά τη διάρκεια της οποίας το κράτος καταβάλλει τις κοινωνικές εισφορές του μισθωτού βάσει του προηγούμενου μισθού του. Τα μέτρα αυτά λειτουργούν προς όφελος καθενός, συμπεριλαμβανομένων των ανδρών. Ωστόσο, το 80% του συνόλου των εργαζομένων μερικής απασχόλησης στο Λουξεμβούργο είναι γυναίκες. Μέχρι πρόσφατα, η πλειονότητα των αιτήσεων λήψης άδειας άνευ αποδοχών προερχόταν από γυναίκες. Περαιτέρω ανάλυση θα δείξει κατά πόσο τα νέα μέτρα επιτυγχάνουν τον στόχο του καλύτερου συνδυασμού επαγγελματικής και οικογενειακής ζωής. 121 ΙΤΑΛΙΑ ΕΝΑ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΟ ΠΡΟΡΑΜΜΑ ΣΤΗΡΙΕΗΣ ΤΩΝ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΩΝ ΣΤΗΝ ΕΜΙΛΙΑ ΡΟΜΑΝΙΑ Στην Ιταλία, πολλές γυναίκες έχουν πλέον την τύχη να μπορούν να πηγαίνουν στη δουλειά τους χωρίς να ανησυχούν σχετικά με το πού θα αφήσουν τα παιδιά τους. Αυτό συμβαίνει από το 1991, όπου στην περιφέρεια της Εμίλια Ρομάνια ξεκίνησε ένα περιφερειακό πρόγραμμα στήριξης οικογενειών. Ο κύριος στόχος πίσω από το πρόγραμμα αυτό ήταν ο περιορισμός των κενών που υπήρχαν μεταξύ του ρόλου της μητέρας και του πατέρα, τα οποία εξακολουθούν να υπάρχουν σε μεγάλο βαθμό σε ολόκληρη την Ιταλία. Μετά από πέντε χρόνια, το πρόγραμμα λειτουργεί με επιτυχία. Μία από τις πιο επιτυχημένες πτυχές του ήταν η δημιουργία βρεφονηπιακών σταθμών, που βοήθησαν να τοποθετηθεί η περιφέρεια της Εμίλια Ρομάνια στην κορυφή του εθνικού πίνακα συγκέντρωσης υπηρεσιών για παιδιά (21% της συγκέντρωσης έναντι ενός εθνικού μέσου όρου 5% περίπου). Όλα ξεκίνησαν το 1989, όταν ένας από τους συμβούλους του περιφερειακού συμβουλίου της Εμίλια Ρομάνια άρπαξε την ευκαιρία για να θέσει σε εφαρμογή ένα έργο που μελετούσε επί κάποιο διάστημα: τη δημιουργία ενός νόμου που θα ρύθμιζε όλους τους τύπους σχεδίων στήριξης οικογενειών και γυναικών και ο οποίος θα ευνοούσε τις πολιτικές κοινωνικής ένταξης. Ιδιαίτερη προσπάθεια έχει καταβληθεί προκειμένου να ενθαρρυνθεί η παρουσία των πατέρων σε μία προσπάθεια να ελαφρύνει το βάρος που πέφτει πάνω στις γυναίκες και να επιτευχθεί καλύτερη ισορροπία στις οικογενειακές σχέσεις. «Και τα καταφέρνουμε! Οι μισές από τις συνολικές περιφερειακές δαπάνες για τη τα προγράμματα οικογενειακής χρηματοδότηση "παραδοσιακών" βρεφονηπιακών σταθμών. Οι υπόλοιπες διοχετεύθηκαν σε άλλες πρωτοβουλίες. Σήμερα, μόνο μία ιταλική περιφέρεια, η Βενετία, έχει ακολουθήσει τα βήματα της Εμίλια Ρομάνια, εγκρίνοντας έναν παρεμφερή νόμο, ο οποίος όμως ακόμα δεν έχει εφαρμοστεί», Είπε Anna Rossetti, υπεύθυνη για σχολεία τα προγράμματα και τις προυχολικές δομές. χρησιμοποιείται ενίσχυσης για 1«/ 123 ΣΥΣΤΗΜΑ ΕΝΙΣΧΥΣΗΣ ΓΙΑ ΤΟ ΤΡΙΤΟ ΠΑΙΔΙ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ Μόνο το 15% των νοικοκυριών στη Γαλλία έχει τρία παιδιά. Μία διαφορά μεταξύ των συστημάτων ενίσχυσης μεταξύ της Γαλλίας και των άλλων χωρών είναι ότι η Γαλλία έχει επικεντρώσει μεγάλο ποσό της οικογενειακής ενίσχυσης στο τρίτο παιδί. Οι οικογένειες με τρίτο παιδί λαμβάνουν πρόσθετο μηνιαίο επίδομα, το οποίο είναι συγκριτικά μεγάλο σε σχέση με αυτά που λαμβάνουν οι οικογένειες με δύο ή λιγότερα παιδιά. Μάλιστα, η αύξηση αντιστοιχεί στο 125% του επιδόματος που χορηγείται σε οικογένειες με δύο παιδιά. Ο αριθμός των παιδιών προστατευόμενων μελών μειώνει το κατώτατο επίπεδο πόρων που δεν λαμβάνονται υπόψη σε άλλα επιδόματα. Έτσι, με τρία παιδιά είναι ευκολότερο να λάβει κανείς επιδόματα επιστροφής στην εκπαίδευση και στεγαστικό επίδομα. Κατά συνέπεια, το συνολικό ποσό των οικογενειακών επιδομάτων αντιστοιχεί στο 11% του εισοδήματος μίας οικογένειας με δύο παιδιά και το 30% του εισοδήματος μίας οικογένειας με τρία παιδιά. Πέρα από τα οικογενειακά επιδόματα, τα νοικοκυριά με τρία παιδιά λαμβάνουν επίσης έμμεσες ενισχύσεις: μειωμένο φόρο εισοδήματος και ένα φάσμα φθηνότερων υπηρεσιών, όπως υπηρεσίες φροντίδας παιδιών. Αλλο ένα συμπληρωματικό προνόμιο παραχωρείται στις γυναίκες: μπορούν να λάβουν μεγαλύτερη άδεια μητρότητας. Ένα τρίτο παιδί και γυναικεία απασχόληση - μπορούν να συμβαδίσουν; Είναι αποτελεσματικό αυτό το σύστημα ενίσχυσης; Καθώς φαίνεται, όχι, δεδομένου ότι δεν έχουν όλες οι οικογένειες που το επιθυμούν τρίτο παιδί. Μία πρόσφατη έρευνα αποκάλυψε ότι ένας στους δύο Γάλλους βρίσκει ελκυστική την ιδέα μίας οικογένειας με τρία παιδιά. Ο δείκτης γονιμότητας στη Γαλλία είναι σήμερα μόνο 1,7 παιδιά ανά γυναίκα. Πολλοί λόγοι μπορούν να προβληθούν γι'αυτό το χάσμα μεταξύ επιθυμίας και πραγματικότητας. Υπάρχουν, φυσικά, διάφοροι πολιτιστικοί, βιολογικοί και ιατρικοί λόγοι. Όμως, δύο ακόμα λόγοι ξεχωρίζουν σε μία ανάλυση, οι οποίοι μπορεί να αποτελούν αποτέλεσμα της κοινωνικής πολιτικής. Πρώτον, υπάρχουν οι οικονομικοί λόγοι. Δεύτερον, υπάρχουν οι επαγγελματικοί λόγοι. Ενώ το 74% των γυναικών με ένα ή δύο παιδιά εργάζονται, το ίδιο ισχύει μόνο για το 49% των γυναικών με τρία παιδιά. 124 ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΦΙΛΙΚΗΣ ΠΡΟΣ ΤΙΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΕΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΣΤΑ ΤΑΧΥΔΡΟΜΕΙΑ ΤΗΣ ΔΑΝΙΑΣ Ο συνδυασμός της οικογενειακής και επαγγελματικής ζωής στη Δανία βασιζόταν μέχρι σήμερα στις ίδιες της γυναίκες, στις δημόσιες αρχές που ήταν αρμόδιες για τα συστήματα φροντίδας παιδιών και, σε ορισμένες περιπτώσεις, τη γονική άδεια. Οι εταιρείες έχουν συμφέρον να διευκολύνουν τη ζωή των γυναικών καθώς και των ανδρών που μπορεί να επωφεληθούν από την πρόοδο στον τομέα αυτό προκειμένου να βελτιστοποιήσουν τη χρήση του ανθρώπινου δυναμικού τους, να αναπτύξει την παραγωγικότητα καθώς και μία πιο ευέλικτη οργάνωση της εργασίας. Τα Ταχυδρομεία της Δανίας ήταν ένα από τα πρώτα που κέρδισαν το βραβείο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την κοινωνική καινοτομία στον τομέα των νέων μορφών συνδυασμού της επαγγελματικής και οικογενειακής ζωής. Τα Ταχυδρομεία είναι μία από τις πέντε εταιρείες που έχουν αναμιχθεί στο έργο ενός δανέζικου ερευνητικού ινστιτούτου στον τομέα των "φιλικών προς την οικογένεια εταιρειών. Από τους 35. 000 υπαλλήλους των Ταχυδρομείων της Δανίας, το 39% είναι γυναίκες. Μελέτες που πραγματοποιήθηκαν έδωσαν τη δυνατότητα προσδιορισμού των παραγόντων που συνήθως προβληματίζουν τους εργαζομένους με μικρά παιδιά. Μία πρώτη έρευνα μεταξύ 800 εργαζομένων έδειξε ότι ορισμένα εμπόδια προέρχονταν όχι τόσο από την οργάνωση της εργασίας, όσο από τη στάση άλλων αρχαιότερων υπαλλήλων, οι οποίοι θα μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν το γεγονός αυτό υπέρ τους και να περιορίσουν τις ευκαιρίες εργασίας με ευέλικτο ωράριο παρέχοντας σε εργαζομένους με μικρά παιδιά. Τα Ταχυδρομεία της Δανίας κατέβαλαν μία μοναδική προσπάθεια ώστε να δώσει τη δυνατότητα σε όλους τους εργαζομένους να έχουν μεταβαλλόμενο ωράριο εργασίας καθώς και τη δυνατότητα για μερική απασχόληση. Στις περιπτώσεις όπου τα ευέλικτα συστήματα αποδείχθηκαν ότι δεν εξυπηρετούσαν τους στόχους της παραγωγής, προωθήθηκαν εξατομικευμένες λύσεις. Επί του παρόντος, περίπου το 70% των υπαλλήλων των Ταχυδρομείων της Δανίας, ξεκινά και σταματά να εργάζεται εκτός των ωρών λειτουργίας των δημοσίων νηπιαγωγείων. Σε δέκα μεγάλες πόλεις, βάσει ορισμένων προσεγγίσεων, οι ώρες λειτουργίας των βρεφονηπιακών σταθμών αυξήθηκαν. Σε πέντε μεγάλες πόλεις, καθιερώθηκε μία απογευματινή και μία νυχτερινή βάρδια μέριμνας των παιδιών, ενώ σε δύο μεγάλες πόλεις, κατέστη δυνατή η παροχή μέριμνας 24 ώρες το 24ωρο. Η τελευταία αυτή ρύθμιση αύξησε σημαντικά τις ευκαιρίες των γονέων σε έναν τομέα όπου η νυχτερινή εργασία, για παράδειγμα η διαλογή του ταχυδρομικού υλικού, είναι βασική. 125 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΤΗΣ ΙΣΟΡΡΟΠΙΑΣ ΑΝΑΜΕΣΑ ΣΤΑ ΔΥΟ ΦΥΛΑ ΣΤΑ ΚΕΝΤΡΑ ΑΠΟΦΑΣΕΩΝ 4. 1. Η ΠΑΡΟΥΣΑ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΣΤΑ ΚΕΝΤΡΑ ΑΠΟΦΑΣΕΩΝ Το ακόλουθο κεφάλαιο πραγματεύεται τις υπάρχουσες τάσεις όσον αφορά στις γυναίκες στα πολιτικά κέντρα αποφάσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Για το σκοπό αυτό παραθέτει τα πιο πρόσφατα στατιστικά στοιχεία, τα οποία αντλούνται από την εργασία του Δικτύου για τις Γυναίκες στα Κέντρα Αποφάσεων που συστήθηκε από τη Μονάδα Ισων Ευκαιριών της Επιτροπής στο πλαίσιο του Τρίτου Μεσοπρόθεσμου Προγράμματος Δράσης για την Ισότητα των Ευκαιριών μεταξύ Γυναικών και Ανδρών (1990-1995). Οι αριθμοί αυτοί αντικατοπτρίζουν, από τη μία πλευρά, την παρατεινόμενη υποεκπροσώπηση των γυναικών στις πολιτικές θέσεις λήψης αποφάσεων. Ωστόσο, από την άλλη πλευρά, αποτελούν επίσης ένδειξη ορισμένων θετικών τάσεων, οι οποίες συνδέονται με τα διάφορα μέτρα σε τοπικό, περιφερειακό, εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο που έχουν ως στόχο την κατάργηση των διαρθρωτικών εμποδίων, καθώς και τη διευκόλυνση της πρόσβασης των γυναικών στις πολιτικές θέσεις λήψης αποφάσεων. Αρκετές εξελίξεις σε ευρωπαϊκό επίπεδο υποδεικνύουν το δρόμο προς την πρόοδο. Υπάρχει η σύσταση του Συμβουλίου με αντικείμενο την ισόρροπη συμμετοχή γυναικών και ανδρών στα κέντρα αποφάσεων της 2-12-1996. Υπάρχουν οι προτάσεις του δικτύου εμπειρογνωμόνων για ένα σχέδιο δράσης για την ίση συμμετοχή ανδρών και γυναικών στα κέντρα αποφάσεων, οι οποίες συζητήθηκαν στην ευρωπαϊκή διάσκεψη «Οι Γυναίκες για την ανανέωση της πολιτικής και της κοινωνίας» που πραγματοποιήθηκε στη Ρώμη στις 16 και 17 Μαΐου 1996. Το τελευταίο αυτό γεγονός, που κορυφώθηκε με την υπογραφή του Χάρτη της Ρώμης, αντανακλά μία ποιοτική μεταβολή στην προσέγγιση της ισόρροπης συμμετοχής γυναικών και ανδρών στα κέντρα αποφάσεων. Τόσο η προτεινόμενη σύσταση του Συμβουλίου όσο και ο Χάρτης της Ρώμης αναγνωρίζουν ότι η πλήρης και ίση συμμετοχή των γυναικών στα πολιτικά κέντρα αποφάσεων δεν αποτελεί μόνο ζήτημα δικαιοσύνης και ισότητας στο πλαίσιο μίας δημοκρατικής κοινωνίας, αλλά και ζήτημα ενίσχυσης της δημοκρατίας και των μηχανισμών της. Ο Χάρτης της Ρώμης αναφέρει ότι «ο ισόρροπος καταμερισμός εξουσίας και αρμοδιοτήτων μεταξύ ανδρών και γυναικών θα βελτιώσει την ποιότητα ζωής για το σύνολο του πληθυσμού' η αντιπροσώπευση όλων των τμημάτων της κοινωνίας είναι απαραίτητη εάν επιθυμούμε να εγκύψουμε στα προβλήματα της ευρωπαϊκής κοινωνίας». Καθορισμός του πλαισίου Η γενική διεθνής τάση την τελευταία δεκαετία δείχνει ότι ο αριθμός των γυναικών στις θέσεις λήψης αποφάσεων έχει μειωθεί, παρά τη σημαντική αλλαγή της θέσης, του ρόλου και της συμβολής των γυναικών στην κοινωνία κατά το δεύτερο μισό του εικοστού αιώνα. Ωστόσο, στην Ευρωπαϊκή Ένωση έχει σημειωθεί πρόοδος. Τα νομικά δικαιώματα των γυναικών έχουν εδραιωθεί de jure, ιδιαίτερα όσον αφορά στην άσκηση των δημοκρατικών δικαιωμάτων του εκλέγειν και του εκλέγεσθαι. Επιπλέον, ορισμένα κράτη μέλη έχουν εισάγει ειδικές νομοθετικές ρυθμίσεις ή/και θετική δράση με στόχο την προώθηση των γυναικών στις πολιτικές θέσεις λήψης αποφάσεων. Παρ'όλα αυτά, 126 το ποσοστό εκπροσώπησης των γυναικών παραμένει χαμηλό σε εθνικό, περιφερειακό και τοπικό επίπεδο σε όλα τα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Το 25% της ίδιας της Επιτροπής, δηλαδή οι πέντε από τους είκοσι Επιτρόπους, είναι γυναίκες. Σε επίπεδο Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, ο αριθμός των γυναικών βουλευτών σημείωσε αύξηση από 19% σε 27,3% στις πρόσφατες ευρωπαϊκές εκλογές του 1994. Oc διάφορες πρωτοβουλίες και δηλώσεις αντανακλούν τη σημασία που αποδίδεται στη συμμετοχή των γυναικών στην πολιτική. Δεν πρόκειται απλά για ένα ζήτημα κοινωνικής δικαιοσύνης' βρίσκεται στον πυρήνα της αντιπαράθεσης σχετικά με τη δημοκρατική ανάπτυξη και την κοινωνική πρόοδο. Η ίση συμμετοχή των γυναικών στο σύνολο των πολιτικών θεμάτων αναγνωρίζεται ως κεφαλαιώδης για τη δημοκρατική ανάπτυξη και τη νομιμότητα των υφιστάμενων μορφών διακυβέρνησης και των θεσμών τους. Τη στιγμή που ο στόχος είναι με σαφήνεια καθορισμένος, συνεχίζονται οι συζητήσεις για το ποιες στρατηγικές πρέπει να χρησιμοποιηθούν έτσι ώστε να αυξηθεί ο αριθμός των γυναικών σε θέσεις λήψης αποφάσεων. Η συμμετοχή των γυναικών στα εθνικά κοινοβούλια Την τελευταία πενταετία, τα σκανδιναβικά κράτη μέλη έχουν καταγράψει μία σειρά εξαιρετικών επιδόσεων όσον αφορά στην αύξηση του αριθμού των γυναικών στις θέσεις λήψης αποφάσεων. Η Σουηδία εξέλεξε γυναίκες σε ποσοστό 40,4% στις κοινοβουλευτικές εκλογές του 1994. Στο ίδιο πνεύμα, η γυναικεία συμμετοχή στο κοινοβούλιο της Φινλανδίας ανέρχεται σε 33,5%, ενώ στη Δανία οι γυναίκες αποτελούν το 33% του κοινοβουλίου. Τα τρία αυτά παραδείγματα υψηλού ποσοστού εκπροσώπησης ακολουθούν κατά σειρά οι Κάτω Χώρες, η Γερμανία και η Αυστρία. Οι τρεις χώρες με ποσοστό γυναικείας συμμετοχής στο κοινοβούλιο κατώτερο του 10% είναι η Ελλάδα (5,7 %), η Γαλλία (6,1 %) και το Ηνωμένο Βασίλειο (9,2 %). Συνολικά, στην Ευρώπη των 12 κρατών μελών, υπήρξε μία μέση αύξηση της τάξης του 4% στις κάτω βουλές και της τάξης του 2,6% στις άνω βουλές μεταξύ 1990 και 1995 - δεν λαμβάνονται, δηλαδή, υπόψη τα νέα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Στο Βέλγιο, λόγου χάρη, το ποσοστό των γυναικών στην άνω βουλή αυξήθηκε κατά το αξιοσημείωτο ποσοστό του 3,1% ανάμεσα στις δύο εκλογικές αναμετρήσεις του 1991 και 1995. Η Ισπανία και οι Κάτω Χώρες πέτυχαν αύξηση άνω του 8% μεταξύ των ετών 1990 και 1995. Με την εξαίρεση δύο χωρών, όλες οι υπόλοιπες αύξησαν τα ποσοστά των γυναικών στα σώματα εκπροσώπησης μεταξύ των ετών 1990 και 1995. Στη Γερμανία, το ποσοστό των γυναικών στην άνω βουλή μειώθηκε από 25% σε 19% και στη Φινλανδία το ποσοστό των γυναικών μειώθηκε από 39% το 1991 σε 33,5% το 1995. 127 128 Συμμετοχή των γυναικών σε κυβερνητικές θέσεις Μία συνολική βελτίωση αποδεικνύεται από το γεγονός ότι η γυναικεία συμμετοχή στην πολιτική αυξήθηκε από ένα μέσο όρο της τάξης του 11% στα μέσα της δεκαετίας του 80 σε 16% σήμερα σε κυβερνητικές θέσεις. Τα ποσοστά των γυναικών σε υπουργικές θέσεις αντικατοπτρίζουν τα αντίστοιχα ποσοστά αντιπροσώπευσης των γυναικών στα εθνικά τους κοινοβούλια. Παρατηρούμε, συνεπώς, ότι η Σουηδία, η Φινλανδία, η Δανία και οι Κάτω Χώρες έχουν τα μεγαλύτερα ποσοστά γυναικών σε υπουργικές θέσεις. Στη Σουηδία η κυβέρνηση αποτελείται κατά 50% από γυναίκες και κατά 50% από άνδρες, ενώ στη Φινλανδία οι γυναίκες καταλαμβάνουν το 39% των κυβερνητικών θέσεων. Αντίστροφα, η Ελλάδα και το Ηνωμένο Βασίλειο έχουν το μικρότερο ποσοστό γυναικών σε υπουργικές θέσεις με 4 και 7% αντίστοιχα. Η μέση αναλογία γυναικών μελών του υπουργικού συμβουλίου ανέρχεται σε 16%. Ωστόσο, πρέπει να επισημανθεί ότι οι γυναίκες καταλαμβάνουν γενικά υπουργικές θέσεις που συνδέονται με την κοινωνική πρόνοια. Σχεδόν 19% των γυναικών υπουργών είναι υπεύθυνες για την κοινωνική πρόνοια, σε σύγκριση με ποσοστό μόλις 9,7% στους τομείς της νομοθεσίας και της δικαιοσύνης. Από τις 24 γυναίκες που έχουν εκλεγεί σε θέση αρχηγού κράτους σε όλο τον κόσμο, η Ιρλανδία είναι η μόνη χώρα της Ευρωπαϊκής Ένωσης με γυναίκα πρόεδρο. 129 Ιΐινακας 24 11 συμμετοχή f ών> ÇQVIKÎÙV κυβ€ρνήσ€(')ΐ' τωι> κρατώΐ'-μ^λών τ ης ΕΕ και στην Εττιτροττή του Ευρωπαϊκού κοινοβουλίου (%) 1 0 0- 80 60 J994 0 - Β DK D GR Ε F I RL Ι L NL A Ρ F IN S U K T o t a J EC Σημίίωση: Μί τον όρο "Ευρωπαϊκή Επιτροπή"νοίίται το συμβούλιο των 20 Επιτρόπων (απο δύο για Γαλλία, Ηνωμίνο Βασίλειο, Γίρμανία, Ιταλία, Ισπανία και απο ^νας για τα υπόλοιπα κράτη-μίλη). 0 όρος δίν αναψίρίται στην Επιτροπή ως Διοικητικό προσωπικό. Πηγή: Ευρωπαϊκό Δίκτυο Εμπίΐρογνωμόνων "Γυναίκίς στα Κίντρα Αποφάσίων". Τα Στοιχίία αφορούν τη συμμίτοχή των γυναικών στα πολιτικά και Δημόσια κέντρα λήφης Αποφάσίων (1995) 130 Συμμετοχή των γυναικών σε περιφερειακό επίπεδο Σε περιφερειακό επίπεδο, η Σουηδία κατέχει την πρωτοκαθεδρία, ακολουθούμενη από τη Γερμανία και την Αυστρία. Ιδίως η Σουηδία έχει σχεδόν επιτύχει την ισότητα μεταξύ γυναικών και ανδρών στις περιφερειακές συνελεύσεις της. Αν και δεν υπάρχουν στοιχεία για όλα τα κράτη μέλη, τα στοιχεία που συνέλεξε το Δίκτυο για τις Γυναίκες στα Κέντρα Αποφάσεων αποκαλύπτουν ότι η γυναικεία συμμετοχή στα περιφερειακά κοινοβούλια είναι ελαφρώς υψηλότερη σε σχέση με τα εθνικά κοινοβούλια, με εξαίρεση την Πορτογαλία, την Αυστρία, τη Γαλλία και το Βέλγιο. Οι διαφορές αυτές αξίζει να ερευνηθούν περισσότερο, ιδιαίτερα όσον αφορά στις διαφορές στα μέτρα που εφαρμόζονται σε εθνικό και περιφερειακό επίπεδο με στόχο την αύξηση του αριθμού των γυναικών στις θέσεις λήψης αποφάσεων. Κατά τον ίδιο τρόπο, χρειάζονται περισσότερες πληροφορίες για να ερμηνευθεί γιατί στη Γαλλία η γυναικεία συμμετοχή στα πολιτικά κέντρα αποφάσεων είναι τόσο μεγαλύτερη σε περιφερειακό (12,1%) απ'ό,τι σε εθνικό επίπεδο (6,1%). Συμμετοχή των γυναικών στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο Οι τελευταίες εκλογές για το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο το 1994 οδήγησαν σε σημαντική ενίσχυση του αριθμού των γυναικών στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Το ποσοστό των γυναικών στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, που ανερχόταν σε 19% πριν από τις εκλογές, έφτασε στο 25,7% το 1994. Σήμερα, οι γυναίκες κατέχουν πάνω από το ένα τέταρτο του συνόλου των εδρών του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου (27,6%). Το ποσοστό αυτό είναι έτσι κατά πολύ υψηλότερο από το μέσο ποσοστό των γυναικών στα εθνικά κοινοβούλια των 15 κρατών μελών, που ανέρχεται στο 15%. Αυτό ισχύει ανεξάρτητα από την ένταξη των νέων κρατών μελών, μεταξύ των οποίων συγκαταλέγονται η Σουηδία και η Φινλανδία, τα οποία παρουσιάζουν πολύ υψηλότερο ποσοστό γυναικών στα πολιτικά κέντρα λήψης αποφάσεων σε σχέση με τα υπόλοιπα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Μόνο τέσσερα από τα 15 κράτη μέλη έχουν υψηλότερο ποσοστό γυναικών στα εθνικά τους κοινοβούλια. Επιπλέον, χώρες όπως η Γαλλία, η Ελλάδα και το Ηνωμένο Βασίλειο κατέχουν διπλάσιο ποσοστό εκπροσώπησης των γυναικών στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο σε σύγκριση με τα εθνικά τους κοινοβούλια. 131 mtmmmmmmtmmm hvmaç 25 H συμμέτοχη TOJV γυναικών στα τκριψορ^ιακά όργανα • •^^yv;;: ,:•;:'. ';·; και apx^c τω^ ^ Χώρα Έτος , Ποσοστό στην Πίριάχρεια Ποσοστό στην κυβέρνηση (%F/D Στοιχεία μη διαθέσιμα (%F/D 1995 1993 1995 1992 1993/94/95 1992 1994 1995 Ανύπαρκτο 9. 7 INEXISTANT 25. 3 Ονομαζόμενοι οργανισμοί 17. 6 31 28. 9 Ονομαζόμενοι οργανισμοί 19 12. 1 Β DK D GR Ε F 1RL I L NL A Ρ FIN S UK Σύνολο Σημίίωση: Οσον αφορά την Πορτογαλία, μόνο οι αυτόνομίς πιριοχί'ς των Αζόρων κ,αι της Μαδίρας κατέχουν Πί ριφί ρίίακά όργανα και αρχ«ς. Πηγή: Ευρωπαϊκό Δίκτυο Εμπίΐρογνωμύνων "Γυναίκίς στα Κί'ντρα Αποφάσίων" ία Στοιχίία αφορούν τη συμμίτοχή των γυναικών στα πολιτικά και Δημόσια κί'ντρα λήφης Αποφάσίων (1995) Ανύπαρκτο 1994 1992 Ανύπαρκτο 1994 Ανύπαρκτο Στοιχεία μη διαθέσιμα 19. 2 0. 0 19. 6 9. 2 24. 9 26. 1 47. 6 42. 9 11. 4 7. 1 132 mwmi!<sf(iifmsim»ixi*iiiimimmiiii** 4. 2. Γιατί υπάρχει η ανάγκη για ισόρροπη συμμετοχή γυναικών και ανδρών; Οι δημοκρατικές κοινωνίες είναι, μεταξύ άλλων, οικοδομημένες επί της αρχής της πλήρους και ισότιμης συμμετοχής και εκπροσώπησης των πολιτών τους. Έτσι, η τυπική και άτυπη ισότητα ανδρών και γυναικών αποτελεί θεμελιώδες ανθρώπινο δικαίωμα, το οποίο έχει επικυρωθεί και επανεπικυρωθεί από διεθνείς συνθήκες όπως η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για την κατάργηση όλων των μορφών διακρίσεων εναντίον των γυναικών (1979) και η Πλατφόρμα Δράσης του Πεκίνου (1995), για να αναφέρουμε μόνο δύο από τις πιο πρόσφατες. Ο απόηχος των διεθνών εκκλήσεων έφτασε και στην Ευρώπη, ιδιαίτερα όταν το Συμβούλιο των Υπουργών δήλωσε το Μάρτιο του 1995 ότι «ο στόχος της ισόρροπης συμμετοχής γυναικών και ανδρών και ο καταμερισμός αρμοδιοτήτων μεταξύ γυναικών και ανδρών στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων σε όλους τους τομείς της ζωής αποτελεί σημαντική προϋπόθεση για την ισότητα μεταξύ ανδρών και γυναικών». Στο ψήφισμα εκείνο, το Συμβούλιο καλούσε τα κράτη μέλη να «αναπτύξουν μία ολοκληρωμένη συνολική στρατηγική για την προαγωγή την ισόρροπης συμμετοχής γυναικών και ανδρών στις αποφάσεις. ». Το ψήφισμα έθεσε τα θεμέλια για τη συνέχεια όσον αφορά το Τέταρτο Πρόγραμμα Δράσης και τη σύσταση του Συμβουλίου για την ισόρροπη συμμετοχή γυναικών και ανδρών στα κέντρα λήψης αποφάσεων, που εγκρίθηκε στις 2 Δεκεμβρίου 1996. Οι εκθέσεις και ανακοινώσεις του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής επαναβεβαιώνουν την αναγκαιότητα για εδραίωση της ισότητας με την προώθηση, μεταξύ άλλων, της ισόρροπης συμμετοχής στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων. Η ισόρροπη συμμετοχή έχει, λοιπόν, καθιερωθεί ως δημοκρατική αρχή. Κατά συνέπεια, το χαμηλό ποσοστό εκπροσώπησης των γυναικών στα πολιτικά κέντρα λήψης αποφάσεων θέτει σε αμφισβήτηση τη νομιμότητα κάθε δημοκρατικού συστήματος. Αν οι αξίες και οι συνθήκες διαβίωσης των γυναικών δε λαμβάνονται υπόψη από τα πρόσωπα που λαμβάνουν τις αποφάσεις, οι γυναίκες θα παρουσιάζουν την τάση να μην ταυτίζονται με το πολιτικό σύστημα. Εμπόδια στην πολιτική εκπροσώπηση των γυναικών Παρόλο που οι αιτίες της απροθυμίας των γυναικών να εισέλθουν στο στίβο της πολιτικής ή οι αιτίες του αποκλεισμού τους από τις πολιτικές διαδικασίες λήψης αποφάσεων είναι πολύπλευρες και δύσκολο να εξακριβωθούν, οι ακόλουθοι παράγοντες ευθύνονται για πολλές από τις αιτίες του τόσο χαμηλού ποσοστού εκπροσώπησης των γυναικών: • Η εκπαίδευση και η κοινωνικοποίηση που καθορίζουν διαφορετικούς ρόλους για άνδρες και γυναίκες. Η χαμηλή εκπροσώπηση των γυναικών συνδέεται με τον διαχωρισμό ιδιωτικού και δημόσιου βίου, όπου ο δημόσιος τομέας ανήκει στους άνδρες και ο ιδιωτικός στις γυναίκες. • Περιορισμοί που υπαγορεύονται από τις καταστάσεις, όπως ο καταμερισμός της εργασίας στο πλαίσιο της οικογένειας, οι ευθύνες της τεκνοποίησης και της φροντίδας των παιδιών στην ευρύτερη τους έννοια. Στο πλαίσιο αυτό, ο παράγοντας χρόνος αποκτά ζωτική σημασία, ιδιαίτερα καθώς οι γυναίκες εντάσσονται στην αγορά εργασίας με ρυθμούς που ξεπερνούν κάθε προηγούμενο. Ορισμένες έρευνες φαίνεται να υποδεικνύουν στενή συσχέτιση μεταξύ των εργαζόμενων γυναικών και της συμμετοχής στα κοινά. 133 • Πρόσβαση στην εκπαίδευση και την κατάρτιση, ιδιαίτερα πρόσβαση σε επαγγέλματα που συνδέονται στενά με δημόσια αξιώματα. Επιπλέον, οι γυναίκες δεν επιδιώκουν να συμμετέχουν με την ιδιότητα του μέλους σε δίκτυα και οργανισμούς που συχνά συνδέονται με διαρθρώσεις και προγράμματα που παρεμποδίζουν ενεργά τη συμμετοχή των γυναικών. • Οικονομικά μέσα. Η έλλειψη οικονομικών μέσων από πλευράς γυναικών σημαίνει ότι δεν διαθέτουν τους απαραίτητους χρηματοδοτικούς πόρους για να συμμετάσχουν σε πολιτικές εκστρατείες. Αντιστρόφως, οι γυναίκες υποψήφιες δεν προσελκύουν την απαιτούμενη εξωτερική χρηματοδότηση και στήριξη, καθώς δεν λαμβάνονται σοβαρά υπόψη ως δυνητικοί κάτοχοι πολιτικών αξιωμάτων. • Οι τεχνικές καταστολής που εκφράζονται με αποσιώπηση όσον αφορά την ενημέρωση, γεγονός που δεν επιτρέπει στις γυναίκες να κάνουν αισθητή την παρουσία και το λόγο τους σε συγκεντρώσεις, ή/και η χρήση της χλεύης δεν πρέπει να υποτιμώνται ως αποτρεπτικοί παράγοντες. • Η πολιτική κουλτούρα αποτελεί έναν πρόσθετο παράγοντα για το χαμηλό ποσοστό εκπροσώπησης των γυναικών. Εδώ συγκαταλέγονται η έλλειψη υποστήριξης των γυναικών μελών των κομμάτων, η επιλογή του χρόνου και του τόπου διεξαγωγής πολιτικών συγκεντρώσεων καθώς και η γλώσσα και το ήθος που συνδέονται με το δημόσιο βίο. Παρόλο που οι προαναφερθείσες αιτίες είναι κυρίως ψυχολογικές και συνδέονται με τις καταστάσεις, ο τύπος του πολιτικού συστήματος διαδραματίζει επίσης σημαντικό ρόλο στη διευκόλυνση ή την παρεμπόδιση της πρόσβασης των γυναικών στα πολιτικά κέντρα λήψης αποφάσεων. Η μορφή του εκλογικού συστήματος αποτελεί, σύμφωνα με ορισμένους ερευνητές, τη μόνη σημαντικότερη μεταβλητή για την ερμηνεία των μεγάλων διαφοροποιήσεων που παρατηρούνται ως προς τη συμμετοχή των γυναικών στα πολιτικά κέντρα λήψης αποφάσεων. Η σχετικά υψηλότερη συμμετοχή γυναικών στην πολιτική που παρατηρείται στις Κάτω Χώρες, τη Σουηδία και τη Φινλανδία σε σύγκριση με τα υπόλοιπα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης μπορεί συχνά να ερμηνευθεί σε συνάρτηση με τα συστήματα αναλογικής εκπροσώπησης τους. Πρέπει να τονιστεί ότι η χαμηλή θέση των γυναικών αντικατοπτρίζεται στον αριθμό των γυναικών στις πολιτικές θέσεις λήψης αποφάσεων. Εδώ υπάρχει η τάση άμεσης συσχέτισης της συνολικής κοινωνικοοικονομικής θέσης των γυναικών σε ένα δεδομένο κράτος μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του επιπέδου της πολιτικής εκπροσώπησης τους. 4. 3 ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΥΞΗΣΗ ΤΟΥ ΑΡΙΘΜΟΥ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΣΤΑ ΠΟΛΙΤΙΚΑ ΚΕΝΤΡΑ ΛΗΨΗΣ ΑΠΟΦΑΣΕΩΝ Ορισμένα από τα προαναφερθέντα εμ,πόδια είναι γνωστά και αντιμετωπίζονται σε επίπεδο κρατών μελών. Παρόλο που η ανάγκη για δράση έχει αναγνωριστεί, συνεχίζεται ο διάλογος σχετικά με τις καταλληλότερες στρατηγικές. Δημοκρατία ισότητας Το χαμηλό ποσοστό εκπροσώπησης των γυναικών στα πολιτικά κέντρα λήψης αποφάσεων σηματοδοτεί ένα σοβαρό δημοκρατικό έλλειμμα. Καθώς οι γυναίκες αποτελούν το 51% του πληθυσμού των 370 εκατομμυρίων της Ευρώπης, η εμφανώς χαμηλή εκπροσώπηση τους σε θέσεις ισχύος καταδεικνύεται επίσης στην απουσία των 134 ιδιαίτερων ενδιαφερόντων τους από τις πολιτικές ημερήσιες διατάξεις. Το γεγονός αυτό οδήγησε τις γυναικείες οργανώσεις να απευθύνουν έκκληση για δημοκρατία ισότητας, δηλαδή την υποχρεωτική σύνθεση όλων των οργάνων λήψης αποφάσεων κατά 50% από γυναίκες και κατά 50% από άνδρες. Η έννοια δημοκρατία ισότητας, την οποία εισήγαγε το Συμβούλιο της Ευρώπης, προωθεί την αντίληψη ότι η κοινωνία αποτελείται στο ίδιο ποσοστό από γυναίκες και άνδρες και ότι προϋπόθεση για να είναι σε θέση να απολαμβάνουν πλήρως τα δικαιώματα τους ως πολίτες αποτελεί η ίση εκπροσώπηση τους στα πολιτικά κέντρα λήψης αποφάσεων. Αναγνωρίζει το γεγονός ότι η ανθρωπότητα αποτελείται από γυναίκες και άνδρες ίσης αξίας και ήθους. Αφήνει να εννοηθεί ότι η δημοκρατία μπορεί να είναι γνήσια μόνον όταν αποδέχεται τα ανθρώπινα όντα όπως είναι στην πραγματικότητα, ιδιαίτερα τις γυναίκες και τους άνδρες, και αναγνωρίζει ότι τόσο οι γυναίκες όσο και οι άνδρες μπορούν να προσφέρουν κάτι στην κοινωνία. Η έννοια αυτή μπορεί να εννοηθεί ως η πλήρης συμμετοχή των γυναικών σε ισότιμη θέση με τους άνδρες σε όλα τα επίπεδα και σε όλες τις πτυχές της λειτουργίας μίας δημοκρατικής κοινωνίας. Προϋποθέτει την συμμετοχή των δύο φύλων στα όργανα λήψης αποφάσεων σε μία βάση ισότητας, με στόχο το 50%. Για να επιτευχθεί η δημοκρατία ισότητας σε πολιτικό και δημόσιο επίπεδο, είναι ίσως απαραίτητη η εφαρμογή ορισμένων στρατηγικών, όπως κατώτατα όρια ισότητας, αριθμοί-στόχοι και μέτρα θετικής δράσης. Προτάθηκε έτσι η εισαγωγή συνταγματικών τροποποιήσεων, οι οποίες θα καθιστούν υποχρεωτική τη στελέχωση όλων των πολιτικών οργάνων λήψης αποφάσεων με 50% γυναίκες και 50% άνδρες. Ωστόσο, η έννοια της δημοκρατίας ισότητας αποτελεί αντικείμενο έντονης αμφισβήτησης καθώς άλλοι υποστηρίζουν ότι τέτοιου είδους νομοθετικές ρυθμίσεις θα δημιουργούσαν διακρίσεις σε βάρος άλλων κοινωνικών ομάδων. Επιπλέον, οι αντιτιθέμενοι υποστηρίζουν ότι μία τόσο αυστηρή αναλογία βασισμένη στο φύλο θα υποτιμούσε τη συμβολή των γυναικών στην κοινωνία. Ακόμη, μία τροποποίηση του συντάγματος, η οποία θα επέβαλλε την εκπροσώπηση γυναικών και ανδρών σε ποσοστό 50-50 θα ήταν μόνιμη. Ωστόσο, πολλές γυναικείες οργανώσεις, της νότιας κυρίως Ευρώπης, απογοητευμένες από την αργή πρόοδο όσον αφορά την αύξηση του αριθμού των γυναικών στην πολιτική, συνεχίζουν να πιέζουν για μία τέτοια συνταγματική τροποποίηση. Υποστηρίζουν ότι η κοινωνία απαρτίζεται σχεδόν εξίσου από τα δύο φύλα και ότι η δημοκρατία της ισότητας θα εγγυάται ότι τα συμφέροντα και οι ανάγκες και των δύο φύλων θα αντικατοπτρίζονται πλήρως στη χάραξη της πολιτικής. Επιπλέον, υποστηρίζεται ότι δεν είναι δυνατόν οι γυναίκες να θεωρούνται απλά ως μία ακόμη ομάδα ενδιαφέροντος για την κοινωνία οι γυναίκες συμπεριλαμβάνουν το σύνολο των διαφόρων ομάδων ενδιαφέροντος όπως είναι, μεταξύ άλλων, οι νέοι, οι ηλικιωμένοι, οι φτωχοί και οι ανάπηροι. Οι ποσοστώσεις στις πολιτικές διαδικασίες λήψης αποφάσεων Από την άλλη μεριά, οι ποσοστώσεις έχουν χρησιμοποιηθεί επιλεκτικά σε ορισμένα κράτη μέλη. Θεωρούνται προσωρινά μέτρα που έχουν σχεδιαστεί για να εξισορροπήσουν την εκπροσώπηση των γυναικών στα πολιτικά όργανα. Ωστόσο, οι ποσοστώσεις εξακολουθούν να αποτελούν αμφιλεγόμενο ζήτημα, καθώς οι αντιτιθέμενοι σε αυτές υποστηρίζουν ότι γίνονται αιτία διακρίσεων και παρεμβάσεων. Ποσοστώσεις έχουν χρησιμοποιηθεί, λιγότερο ή περισσότερο εκτεταμένα στο Βέλγιο, τη Δανία, τη Φινλανδία, τη Γαλλία, τη Γερμανία, την Ιταλία και τις Κάτω Χώρες. Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα συστήματος ποσοστώσεων είναι αυτό του Βελγίου. Η βελγική νομοθεσία του 1994 απαιτεί ένα ελάχιστο ποσοστό υποψηφίων του ιδίου φύλου. Οι λίστες των κομμάτων πρέπει να περιλαμβάνουν γυναίκες υποψήφιες σε ποσοστό τουλάχιστον 25%. Ο αριθμός αυτός πρόκειται να αυξηθεί σε 33% από το 1999 και μετά. Παρόλο που το σύστημα των ποσοστώσεων δεν προβλέπει κυρώσεις 135 στην περίπτωση που κάποια λίστα δεν περιλαμβάνει τον απαιτούμενο αριθμό γυναικών υποψηφίων, ορίζει ότι οι θέσεις που, κατά το νόμο, προορίζονται για γυναίκες και δεν πληρούνται από γυναίκες υποψήφιες θα παραμένουν κενές. Με άλλα λόγια, αν η λίστα δεν περιλαμβάνει αρκετές γυναίκες, μειώνεται αναλόγως ο αριθμός των υποψηφίων. Το Βέλγιο είναι μία από τις δύο χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης που επέβαλαν άμεση ποσόστωση για εκλογή σε δημόσιο αξίωμα. Η άλλη χώρα είναι η Ιταλία, η οποία το 1993 έθεσε σε εφαρμογή δύο εκλογικούς νόμους, οι οποίοι προβλέπουν αντίστοιχα ότι στις λίστες των υποψηφίων κανένα από τα δύο φύλα δεν μπορεί να αντιπροσωπεύεται σε ποσοστό μεγαλύτερο του 75% και ότι τα ονόματα των γυναικών και ανδρών υποψηφίων θα εμφανίζονται στις λίστες εναλλάξ. Ωστόσο, οι νόμοι κηρύχθηκαν αντισυνταγματικοί το 1995, αφού κρίθηκε ότι παραβιάζουν τη νομοθεσία περί ίσης μεταχείρισης. Εκτός από το Βέλγιο και την Ιταλία, όλα τα υπόλοιπα συστήματα ποσοστώσεων αφορούν επιτροπές ή συμβουλευτικά όργανα, τα μέλη των οποίων συνήθως διορίζονται. Ένα τέτοιο παράδειγμα αποτελεί η Φινλανδία όπου το 1987 ψηφίστηκε νόμος που προβλέπει ότι γυναίκες και άνδρες πρέπει να γίνονται μέλη επιτροπών, συμβουλευτικών σωμάτων και άλλων οργάνων με τη μεγαλύτερη δυνατή ισότητα. Το 1995 προστέθηκε τροποποίηση η οποία ορίζει ότι στις συγκεκριμένες επιτροπές και συμβουλευτικά σώματα πρέπει να συμμετέχει ποσοστό τουλάχιστον 40% και των δύο φύλων. Αποτέλεσμα της ποσόστωσης αυτής είναι ότι ο αριθμός των γυναικών στα συγκεκριμένα όργανα λήψης αποφάσεων αυξήθηκε από 25% το 1980 σε 48% το 1996. Αν και το φινλανδικό παράδειγμα φαίνεται να αποτελεί σαφή ένδειξη των δυνητικών αποτελεσμάτων μίας ποσόστωσης, τα αποτελέσματα στις άλλες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν είναι δυνατόν να εξακριβωθούν με την ίδια ευκολία και αμεσότητα. Πάντως, φαίνεται ότι οι ποσοστώσεις αποτελούν ένα από τα αποτελεσματικότερα μέσα για τη διασφάλιση καλύτερης εκπροσώπησης, υπό την προϋπόθεση, ωστόσο, ότι συνοδεύονται και από άλλα μέτρα όπως ευαισθητοποίηση, καλύτερη εκπαίδευση ή παροχή εγκαταστάσεων για τη μέριμνα των παιδιών. Οι ποσοστώσεις στα πολιτικά κόμματα Οι ποσοστώσεις έχουν χρησιμοποιηθεί ιδιαίτερα από τα πολιτικά κόμματα. Η επιτυχία τους αποδεικνύεται στις σκανδιναβικές χώρες όπου οι γυναίκες έχουν ήδη κατακτήσει σημαντικό αριθμό εδρών ή θέσεων σε κοινοβούλια και κυβερνήσεις. Το δανέζικο Σοσιαλιστικό Λαϊκό Κόμμα εισήγαγε τις ποσοστώσεις ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του 70 ορίζοντας ότι το κάθε φύλο όφειλε να εκπροσωπείται σε ποσοστό τουλάχιστον 40%. Κατά τον ίδιο τρόπο, το γερμανικό Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα εισήγαγε το σύστημα των ποσοστώσεων τόσο όσον αφορά στην εσωτερική διάρθρωση του όσο και στην εκλογή σε δημόσια αξιώματα, με ποσοστά 40% και 33% αντίστοιχα. Τα συστήματα ποσοστώσεων αποτελούν σήμερα συχνό φαινόμενο στα ευρωπαϊκά κόμματα, αφού η γυναικεία συμμετοχή στα κόμματα, που ήταν ήδη χαμηλή, έχει μειωθεί σημαντικά από το 1985. Στόχοι και χρονοδιαγράμματα Τον Ιανουάριο του 1994 το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ενέκρινε έκθεση της Επιτροπής Δικαιωμάτων των Γυναικών με θέμα τις γυναίκες στις θέσεις λήψης αποφάσεων. Μεταξύ άλλων, η έκθεση απηύθυνε έκκληση ώστε να οριστούν αριθμητικοί στόχοι όσον αφορά τον αριθμό των γυναικών «που πρέπει να διοριστούν μέσα σε μία δεδομένη προθεσμία σε θέσεις λήψης αποφάσεων, οι κάτοχοι των οποίων διορίζονται από 136 κυβερνητικά όργανα, όπως το αξίωμα του δημάρχου, τα μέλη του Ανωτάτου Δικαστηρίου και ούτω καθ'εξής, ενώ αν οι αυτοί οι αριθμητικοί στόχοι δεν επιτευχθούν μέχρι το έτος 2000 πρέπει να υπάρξει εισαγωγή συστήματος ποσόστωσης». Ομοίως, η Πλατφόρμα Δράσης του Πεκίνου (παρ. 190) καλεί τις κυβερνήσεις «να δεσμευθούν για την εδραίωση του στόχου της ισόρροπης εκπροσώπησης των φύλων σε κυβερνητικά όργανα και επιτροπές και σε κρατικά διοικητικά όργανα, καθώς και στον τομέα της δικαιοσύνης, καθορίζοντας, μεταξύ άλλων ειδικούς στόχους και θέτοντας σε εφαρμογή μέτρα για την ουσιαστική αύξηση του αριθμού των γυναικών σε όλες της κυβερνητικές και τις δημόσιες διοικητικές θέσεις». Ορισμένα κράτη μέλη έχουν ορίσει στόχους και χρονοδιαγράμματα αποφεύγοντας να θέσουν σε ισχύ ένα ειδικό σύστημα ποσοστώσεων. Το πιο αξιοσημείωτο παράδειγμα είναι αυτό της Σουηδίας που το 1987 υιοθέτησε ένα πρόγραμμα με τίτλο «Καταμερισμός Ισχύος, Επιρροής και Αρμοδιοτήτων μεταξύ Γυναικών και Ανδρών σε όλες τις Σφαίρες της Κοινωνικής Ζωής». Το πρόγραμμα αυτό πρότεινε να τεθεί ως στόχος για την εκπροσώπηση των γυναικών σε όλα τα δημόσια συμβούλια το 30% για το 1992, το 40% για το 1995, στοχεύοντας τελικά σε εκπροσώπηση 50-50. Αν και οι στόχοι και τα χρονοδιαγράμματα δεν έχουν από τη φύση τους υποχρεωτικό χαρακτήρα, είναι, όμως, χρήσιμα για την ευαισθητοποίηση σχετικά με την υποεκπροσώπηση των γυναικών. Μπορούν, έτσι, να συμβάλουν στην αλλαγή στάσης και στην ενίσχυση της βούλησης να επιλεγεί μία γυναίκα αντί ενός άνδρα για μία δεδομένη θέση. 4. 4. ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΚΑΙ ΠΡΩΤΟΒΟΥΛΙΕΣ ΣΕ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΕΠΙΠΕΔΟ Τα δύο τελευταία χρόνια το Συμβούλιο Υπουργών, η Επιτροπή, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή έχουν αναπτύξει τις θέσεις τους σχετικά με το ζήτημα των γυναικών στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων. Το 1994 το Κοινοβούλιο ενέκρινε την «Έκθεση Larive» με θέμα τις γυναίκες στις θέσεις λήψης αποφάσεων, η οποία καλούσε για μία ολοκληρωμένη προσέγγιση με στόχο την αύξηση του αριθμού των γυναικών σε θέσεις λήψης αποφάσεων. 34 Προτείνεται η εισαγωγή «μίας δέσμης ειδικών μέτρων για την αύξηση του ποσοστού των γυναικών στις δημόσιες διαδικασίες λήψης αποφάσεων στην επόμενη πενταετία». Η έκθεση τόνιζε την ανάγκη για έρευνα, για βελτίωση των δυνατοτήτων κατάρτισης των κοριτσιών και για ενημερωτικές εκστρατείες. Δεν απευθυνόταν μόνο στην Επιτροπή και τα κράτη μέλη της Ένωσης, αλλά και στις δύο πλευρές του βιομηχανικού τομέα (συνδικάτα και εργοδοτικές ενώσεις) για την προώθηση θετικών μέτρων, μεταξύ των οποίων και αριθμών στόχευσης, στις οργανώσεις τους. Μετά την έκθεση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου με θέμα τις γυναίκες στα κέντρα αποφάσεων, το Συμβούλιο των Υπουργών εξέδωσε το Μάρτιο του 1995 ψήφισμα για την ισόρροπη συμμετοχή γυναικών και ανδρών. 35 Η απόφαση αυτή οδήγησε με τη σειρά της στην επίσπευση πρότασης της Επιτροπής σχετικά με την έκδοση σύστασης του ισόρροπη συμμετοχή γυναικών και ανδρών στα κέντρα Συμβουλίου για την αποφάσεων. Η πρόταση για σύσταση, σε περίπτωση που εγκριθεί από το Συμβούλιο, θα ζητά από τα κράτη μέλη να μελετήσουν το χαμηλό ποσοστό εκπροσώπησης των γυναικών σε και να υιοθετήσουν στρατηγικές οι οποίες να καλύπτουν όλα τα στάδια, 34 Επιτροπή για τα Δικαιώματα των Γυναικών του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Οι Γυναίκες στα κέντρα αποφάσεων, Εισηγήτρια κ. Jessica Larive, ΕΡ 205. 666 της 27ης Ιανουαρίου 1994. 35 Ψήφισμα του Συμβουλίου της 27ης Μαρτίου 1995 για την ισόρροπη συμμετοχή γυναικών και ανδρών στα κέντρα αποφάσεων ΕΕ C 168 της 4. 7. 95, σ. 3. 137 ξεκινώντας από τα κίνητρα και φτάνοντας ως τη νομοθεσία, έτσι ώστε να αντιμετωπιστεί εποικοδομητικά η συνεχιζόμενη ανισορροπία στην εκπροσώπηση των γυναικών στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων. Η πρόταση για σύσταση δεν πραγματεύεται μόνο την υποεκπροσώπηση των γυναικών στην πολιτική, αλλά πιέζει τους κοινωνικούς εταίρους, τα MME και τις ΜΚΟ να υιοθετήσουν σχέδια δράσης με στόχο τη διευκόλυνση της πρόσβασης των γυναικών στις θέσεις λήψης αποφάσεων. Στη γνωμοδότηση της σχετικά με την πρόταση της Επιτροπής για έκδοση σύστασης του Συμβουλίου για την ισόρροπη συμμετοχή γυναικών και ανδρών στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υποδέχτηκε θετικά σε μεγάλο βαθμό την πρόταση σύστασης. Ωστόσο, η Επιτροπή εξέφρασε τη λύπη της για το γεγονός ότι η πρόταση σύστασης περιοριζόταν στην έκκληση για στρατηγικές και δραστηριότητες με στόχο την «προώθηση» της ισόρροπης συμμετοχής παρά για στρατηγικές που θα μπορούσαν να συμβάλουν στη «διασφάλιση» της. Σε γενικές γραμμές πάντως, η Επιτροπή συμμερίστηκε την άποψη ότι οι δράσεις πρέπει να περιλαμβάνουν εκπαίδευση, κατάρτιση και ενημέρωση. Οι προαναφερθείσες πρωτοβουλίες διαδέχονται τις διάφορες δράσεις που έχουν αναληφθεί από την Επιτροπή κατά τη διάρκεια μίας περιόδου που υπερβαίνει τη δεκαπενταετία. Με αφετηρία το 1981, η Επιτροπή ενέκρινε και υλοποίησε τρία πενταετή προγράμματα δράσης, τα οποία στόχευαν στη βελτίωση της νομοθεσίας περί ισότητας καθώς και στην προώθηση θετικών μέτρων σε σχέση με την ισότητα των ευκαιριών. Ηδη στο τρίτο μεσοπρόθεσμο πρόγραμμα δράσης περιλαμβάνεται πολιτική η οποία δίνει ειδική έμφαση στην προώθηση των γυναικών σε θέσεις λήψης αποφάσεων, ως μία από τις προϋποθέσεις για την εδραίωση της ισότητας των φύλων. Στο εν λόγω πρόγραμμα δράσης, η Επιτροπή υποστήριξε τόσο σε ευρωπαϊκό όσο και σε εθνικό επίπεδο τις δράσεις με στόχο την προώθηση της συμμετοχής των γυναικών, μεταξύ άλλων, στον πολιτικό και δημόσιο βίο, στη διαχείριση, σε θέσεις χάραξης πολιτικής, στα συνδικάτα και στον τομέα της εκπαίδευσης. Επιπλέον, η Επιτροπή σύστησε το Ευρωπαϊκό Δίκτυο Εμπειρογνωμόνων, «Γυναίκες στα Κέντρα Αποφάσεων». Αυτό το δίκτυο εμπειρογνωμόνων, που αποτελείται από μία εμπειρογνώμονα από κάθε κράτος μέλος, είχε τριπλή αρμοδιότητα: • Έρευνα: να συγκεντρώνει και να αναλύει στοιχεία που αναφέρονται στη συμμετοχή των γυναικών στην πολιτική σε όλα τα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης. • Δράσεις: να οργανώσει την πρώτη ευρωπαϊκή Διάσκεψη Κορυφής για τις γυναίκες στην εξουσία στην Αθήνα το Νοέμβριο του 1992, τις δύο ευρωπαϊκές Διασκέψεις στις Βρυξέλες (1993) και στο Δουβλίνο (1995) και τέλος τη Διάσκεψη Κορυφής της Ρώμης «Οι γυναίκες για την ανανέωση της πολιτικής και της κοινωνίας» (1996). • Επικοινωνία: να διαδίδει πληροφορίες που αφορούν τη θέση των γυναικών στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων στην Ευρωπαϊκή Ένωση' να προχωρά στην έκδοση ενημερωτικών φυλλαδίων με στατιστικά στοιχεία για τη θέση των γυναικών στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων σε τοπικό, περιφερειακό και ευρωπαϊκό επίπεδο' να καθιστά προσιτές στο κοινό μελέτες με αντικείμενο θέματα που συνδέονται με τις γυναίκες στις θέσεις λήψης αποφάσεων' να προσφέρει επιχειρήματα υπέρ της ίσης εκπροσώπησης των γυναικών στις θέσεις λήψης αποφάσεων' και να διαδίδει όσον το δυνατόν ευρύτερα τις πληροφορίες αυτές. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει λάβει μέτρα, σε εσωτερικό επίπεδο, για την ενίσχυση της στελέχωσης των διοικητικών υπηρεσιών της με γυναίκες πτυχιούχους και για τη διασφάλιση της παρουσίας τους σε επίπεδο διεύθυνσης και λήψης αποφάσεων. Δράσεις 138 Η προπη Ευρωπαϊκή Διάσκεψη Κορυφής «Γυναίκες στην Εξουσία» που οργανώθηκε στην Αθήνα τον Οκτώβριο του 1992 από το Ευρωπαϊκό Δίκτυο Εμπειρογνωμόνων και το Ευρωπαϊκό Λόμπι Γυναικών, εξέδωσε μία δήλωση των αρχών που αποτελούν το υπόβαθρο της επιθυμίας για ισόρροπη εκπροσώπηση γυναικών και ανδρών στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων. Η επονομαζόμενη Διακήρυξη των Αθηνών, που υπογράφεται από τις υπουργούς και τις άλλες υψηλόβαθμες γυναίκες αξιωματούχους που παραβρέθηκαν στη διάσκεψη, επισημαίνει τη στασιμότητα, αν όχι μείωση, της συμμετοχής των γυναικοόν στη λήψη των αποφάσεων. Τα αιτήματα της είναι επικεντρωμένα στη δίκαιη κατανομή της εξουσίας μεταξύ γυναικών και ανδρών και στην εισαγωγή μίας ειδικής πολιτικής για την αποκατάσταση του δημοκρατικού ελλείμματος. Η Διακήρυξη διατυπώνει πέντε θεμελιώδη αξιώματα: η ισότητα αποτελεί θεμελιώδες δικαίωμα η ίση εκπροσώπηση αποτελεί θεμελιώδη αρχή' το χαμηλό ποσοστό εκπροσώπησης των γυναικών μεταφράζεται σε απώλεια δυνητικών ταλέντων η ίση εκπροσώπηση εγγυάται ότι θα λαμβάνονται υπόψη οι ανάγκες του συνόλου του πληθυσμού' η ισόρροπη συμμετοχή γυναικών και ανδρών στα κέντρα λήψης αποφάσεων έχει ως αποτέλεσμα έναν πιο δίκαιο και ισορροπημένο κόσμο για όλους. Η Διακήρυξη των Αθηνών σηματοδότησε την έναρξη μίας συνολικής προσέγγισης της πολιτικής όσον αφορά στο ζήτημα των γυναικών στα κέντρα λήψης αποφάσεων. Ως έγγραφο, έφερε στο προσκήνιο τις θεμελιώδεις αρχές που αιτιολογούν το αίτημα για ίση εκπροσώπηση γυναικών και ανδρών στις θέσεις λήψης αποφάσεων. Απηύθυνε έκκληση τόσο σε άτομα όσο και σε φορείς να εγκύψουν στο ζήτημα της υποεκπροσώπησης των γυναικών και να θεσπίσουν μέτρα με στόχο την αύξηση του αριθμού τους στην πολιτική. Στη Διάσκεψη Κορυφής της Ρώμης «Οι γυναίκες για την ανανέωση της πολιτικής και της κοινωνίας», που οργάνωσαν από κοινού το Μάιο του 1996 η ιταλική προεδρία και η Επιτροπή, γυναίκες υπουργοί από διάφορα κράτη μέλη υπέγραψαν το Χάρτη της Ρώμης, ο οποίος πρόκειται να αποτελέσει τη βάση για τις εκπεφρασμένες προθέσεις των κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης να δεσμευθούν για την ισόρροπη συμμετοχή των φύλων στη λήψη αποφάσεων. Ο Χάρτης επισημαίνει το δημοκρατικό έλλειμμα που καταδεικνύεται από το χαμηλό ποσοστό εκπροσώπησης των γυναικών. Απευθύνει έκκληση για την ανανέωση της πολιτικής και της κοινωνίας με τη διασφάλιση της ισόρροπης συμμετοχής γυναικών και ανδρών στις θέσεις λήψης αποφάσεων. Διακηρύσσει προσήλωση στην ανάγκη να αναγνωριστεί ως προτεραιότητα από την Ένωση η ισότητα γυναικών και ανδρών και τονίζει την αναγκαιότητα να αναληφθεί συγκεκριμένη δράση σε όλα τα επίπεδα με στόχο την προώθηση της ίσης συμμετοχής γυναικών και ανδρών στη λήψη αποφάσεων σε όλες τις σφαίρες του κοινωνικού βίου. Κατά συνέπεια, ο Χάρτης, σε συνδυασμό και με την πρόταση για εκπόνηση εθνικών σχεδίων δράσης, διαμορφώνει το πλαίσιο για μελλοντική δράση με (ττόχο την εδραίωση της ισόρροπης συμμετοχής των φύλων στα πολιτικά κέντρα λήψης αποφάσεων. Ενημέρωση Σημαντικό μέρος του έργου του Ευρωπαϊκού Δικτύου Εμπειρογνωμόνων «Γυναίκες στα Κέντρα Αποφάσεων» αποτελεί η διάδοση των στοιχείων και μελετών που έχουν ερευνηθεί και συνταχθεί από τις εμπειρογνώμονες του δικτύου. Το Δίκτυο δεν έχει εκδώσει μόνο κατάλογο και αξιολόγηση των στρατηγικών που είχαν αναπτυχθεί για την προώθηση της συμμετοχής των γυναικών προχώρησε επίσης στην οργάνωση μίας άλλης μείζονος σημασίας εκδήλωσης στο Δουβλίνο το Μάρτιο του 1995, με θέμα 139 «Στρατηγικές για ισόρροπη συμμετοχή των φύλων στη λήψη πολιτικών αποφάσεων», η οποία έλαβε ευρεία δημοσιότητα. Η διάσκεψη είχε ως αποτέλεσμα την εκπόνηση ενός οδηγού για την εφαρμογή των πολιτικών που στοχεύουν στην αύξηση της συμμετοχής των γυναικών στη λήψη πολιτικών αποφάσεων (ετοιμάζεται για δημοσίευση). Το δίκτυο έχει επίσης εκδώσει το ενημερωτικό φυλλάδιο «Οι Γυναίκες στα Κέντρα Αποφάσεων. Στοιχεία και αριθμητικά δεδομένα σχετικά με τη συμμετοχή των γυναικών στα δημόσια και πολιτικά κέντρα αποφάσεων στην Ευρώπη», το οποίο διατίθεται σε 11 γλώσσες. Το φυλλάδιο αυτό έχει ενημερωθεί αρκετές φορές και έχει διανεμηθεί ευρέως. Το Δίκτυο συνεργάστηκε επίσης στενά με μη κυβερνητικές γυναικείες οργανώσεις προκειμένου να διασφαλιστεί η ενημερωμένη πληροφόρηση ενός ευρέος κοινού σχετικά με την τρέχουσα κατάσταση και τις τάσεις όσον αφορά στη συμμετοχή των γυναικών στα κέντρα αποφάσεων. 140 Kmmm^&smK&*:&&n**(iii ïhvamr, 26 II συμμ€-τοχή'τωΐ' γυΐ'αικώΐ' στη Δημό( σο ιθπκό cTfÎTîcoo στα κρπτηηκλη τηα ΪΑ1 (%) Δημόσια Διοίκηση Πανεπιστημιακό Επίπεδο Υπηρεσία Διευθύνσεως 1988 199* 1991 1996 ïïm mm 1992 1989 1991. 1991 1994 1989-92 | 1991 1993 1993 1991 1 L£: ii__iï::__ii ::: 60 40 20 0 Β DK D GR Ε F IRL I L NL A Ρ FIN S UK EC Σημείωση: 0 όρος αναφέρεται στην Επιτροπή ως διοικητικό προσωπικό- Πηγή: Ευρωπαϊκό Δίκτυο Εμπειρογνωμόνων "Γυναίκες στα Κέντρα Αποφάσεων" Τα Στοιχεία αφορούν τη συμμετοχή των γυναικών στα πολιτικά και Δημόσια κέντρα λήψης Αποφάσεων. 141 4. 5. ΟΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΣΤΑ ΚΕΝΤΡΑ ΑΠΟΦΑΣΕΩΝ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΤΑΙΡΩΝ Η εκπροσώπηση των γυναικών στο εσωτερικό διαφόρων οργανώσεων - πολιτικών, συνδικαλιστικών και εργοδοτικών ενώσεων - δεν είναι άσχετη με την προώθηση της ισότητας των φύλων. Στο πλαίσιο της Συνομοσπονδίας Ευρωπαϊκών Συνδικάτων (ETUC), έχει εγκαινιαστεί μία διαδικασία διαλόγου με στόχο την προώθηση μίας καλύτερης ισορροπίας στις αντιπροσωπείες και στα όργανα λήψης αποφάσεων. Παρόμοια ευαισθητοποίηση είναι φανερή, αν και λιγότερο ορατή, μεταξύ των εκπροσώπων των εργοδοτών. Το γεγονός αυτό ενδυναμώνει την ελπίδα ότι οι κοινωνικοί εταίροι θα αποτελέσουν κινητήρια δύναμη στην ανάπτυξη κατευθυντήριων γραμμών, πρακτικών και στάσεων. Η επικρατούσα τάση είναι η υποεκπροσώπηση των γυναικών στην αρχηγία και στα κύρια όργανα λήψης αποφάσεων των συνδικάτων σε όλα τα κράτη μέλη. Η κατάσταση των γυναικών στα μέλη της ETUC καταγράφεται σε μία έρευνα που δημοσιεύθηκε από τη Συνομοσπονδία το 1995. Στα εθνικά κέντρα για τα οποία αναφέρονται αριθμητικά στοιχεία, το ποσοστό των γυναικών μελών 27 κέντρων ήταν της τάξης του 36 %. Μόνο σε δύο από τα 27 κέντρα καταγράφηκε ποσοστό γυναικών εκπροσώπων στις συνελεύσεις που ισοδυναμούσε ή υπερέβαινε την αναλογία των γυναικών μελών. Μεταξύ των γενικών γραμματέων ή/και των προέδρων 1009 ενώσεων μελών μόνον 126 (8%) ήταν γυναίκες. Η μέση ποσοστιαία αναλογία των γυναικών στις εθνικές εκτελεστικές επιτροπές σε 30 κέντρα ήταν της τάξης του 15%. Δύο μόνο από τους εθνικών συνομοσπονδιών ήταν γυναίκες. τριάντα σημαντικότερους ηγέτες Αξιοσημείωτη ήταν η απουσία των γυναικών από σημαντικές διαδικασίες συλλογικών διαπραγματεύσεων. Ωστόσο, η έκθεση προέβαλε και ένα θετικό φαινόμενο: «οι γυναίκες διακρίνονται περισσότερο ως αξιωματούχοι παρά ως εκπρόσωποι συνδικαλιστικών οργανώσεων σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο». Πάντως, οι γυναίκες πραγματοποιούν σιγά σιγά μικρά κέρδη, ενώ με το πέρασμα του χρόνου παρατηρείται σαφής βελτίωση και στο εσωτερικό της ίδιας της ETUC. Τα αριθμητικά δεδομένα των ετών 1994 και 1996 δείχνουν τα εξής: οι γυναίκες που έχουν την ιδιότητα του μέλους (τακτικά και αναπληρωματικά μέλη) εκτελεστικών επιτροπών αυξήθηκαν από 14% το 1994 σε 24% το 1996. Το ποσοστό των γυναικών στη συνέλευση της ETUC το 1991 ανήλθε στο 18% των συμμετεχόντων (αντιπροσώπων και παρατηρητών), ενώ στη συνέλευση του 1995 έφτασε το 24% (στα αριθμητικά στοιχεία περιλαμβάνονται και οι γυναίκες σε θέσεις που ήταν προορισμένες γι'αυτές). ΜΚΟ και διάλογος των πολιτών Παράλληλα με την αναγνώριση του ιδιαίτερου ρόλου που διαδραματίζουν η συναίνεση και οι συλλογικές συμφωνίες μεταξύ εργοδοτών και συνδικάτων στο ευρωπαϊκό κοινωνικό πρότυπο, η Επιτροπή έχει αναγνωρίσει ότι οι εθελοντικές και άλλες αντιπροσωπευτικές οργανώσεις μπορούν να συμβάλουν στη διαδικασία αλλαγής στην Ευρώπη. Ορισμένα από τα κοινωνικά προβλήματα που αντιμετωπίζει η Ευρώπη, όπως ο κοινωνικός και οικονομικός αποκλεισμός, η φτώχεια, η άνοδος φαινομένων ρατσισμού, ξενοφοβίας και αντισημιτισμού, η γήρανση της Ευρώπης, η κατάσταση των ατόμων με ειδικές ανάγκες, βρίσκονται σε όξυνση και μπορούν να αντιμετωπιστούν καλύτερα από ένα σύνολο εταίρων. Η συνεργασία των ευρωπαϊκών ΜΚΟ και των δικτύων του κοινωνικού τομέα άρχισε το 1993 και συνεχίστηκε με το φόρουμ των ΜΚΟ στις Βρυξέλες το 1994 και με συντονισμένη ανταπόκριση στις πρωτοβουλίες κοινωνικής πολιτικής της Επιτροπής. 142 Με την αύξηση των τακτικών επαφών με τα ευρωπαϊκά όργανα και της συνεργασίας μεταξύ δικτύων, το 1995 διαμορφώθηκε μία πιο επίσημη Πλατφόρμα των Ευρωπαϊκών Κοινωνικών ΜΚΟ. Ο στόχος ήταν να εδραιωθεί ένας ευρύτερος διάλογος με τα ευρωπαϊκά όργανα για την ευρωπαϊκή κοινωνική πολιτική, πέρα από το διάλογο με ειδικό και τομεακό χαρακτήρα που παραμένει μείζονος σημασίας. Το Μάρτιο του 1996 η Πλατφόρμα αποτελούνταν από 19 μέλη. Ένα από τα 19 μέλη της Πλατφόρμας είναι και το Ευρωπαϊκό Λόμπι Γυναικών, το ιδρύθηκε το 1990 και αποτελεί τη μεγαλύτερη ένωση γυναικείων μη οποίο κυβερνητικών οργανώσεων στην Ευρωπαϊκή 'Ενωση. Οι δραστηριότητες του περιλαμβάνουν την άσκηση πίεσης για την κατάρτιση σχεδίων νόμου για την ισότητα των φύλων, την παρακολούθηση της εφαρμογής Οδηγιών και προγραμμάτων δράσης και την έκφραση προβληματισμού πάνω σε άλλα σημαντικά για τις γυναίκες ζητήματα. Στο πλαίσιο της Πλατφόρμας των Ευρωπαϊκών Κοινωνικών ΜΚΟ, άλλα μέλη αναπτύσσουν διάλογο για θέματα που αφορούν την ισότητα των ευκαιριών. Σ'αυτά συμπεριλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, η Συνομοσπονδία των Οργανώσεων για την Οικογένεια της Ευρωπαϊκής Ένωσης και το Ευρωπαϊκό Δίκτυο για την Καταπολέμηση της Φτώχειας. Ως προς τις πολιτικές που συνδέονται με την εφαρμογή της ανάλυσης των δύο φύλων σε προγράμματα ανάπτυξης, συνεργασίας και ανθρωπιστικής βοήθειας, η Επιτροπή έχει παράδοση διαβουλεύσεων και συνεργασίας με ΜΚΟ που αναπτύσσουν δραστηριότητα στον τομέα της ανάπτυξης. Το εκτεταμένο δίκτυο «Οι γυναίκες στην Ευρώπη της Ανάπτυξης» έχει παρουσιάσει τους προβληματισμούς των γυναικών στις αναπτυσσόμενες χώρες και έχει να επιδείξει σημαντική συμβολή στην ανάπτυξη της ευρωπαϊκής πολιτικής στους τομείς αυτούς. Κατά τον ίδιο τρόπο, η Επιτροπή έχει δεσμευθεί για την προστασία των ανθρώπινων δικαιωμάτων, μεταξύ των οποίων συμπεριλαμβάνονται, ειδικότερα, και αυτά των γυναικών. Μία από τις μεθόδους που πρόκειται να χρησιμοποιηθούν για την επίτευξη του στόχου αυτού είναι η προαγωγή μίας πολυφωνικής κοινωνίας των πολιτών μέσα από την ενίσχυση των κατάλληλων φορέων, μεταξύ των οποίων και οι μη κυβερνητικές οργανώσεις (βλέπε κεφάλαιο 6). Το Φόρουμ Ευρωπαϊκής Κοινωνικής Πολιτικής θα συνέλθει εκ νέου μέσα στο 1997 ως μέρος του διαφαινόμενου διαλόγου και της συνεργασίας μεταξύ των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών και των ευρωπαϊκών οργάνων. Παρέχει τη δυνατότητα για μελέτη της αλληλεπίδρασης της πολιτικής ισότητας με τα υπόλοιπα κοινωνικά προβλήματα, όπως η φτώχεια, ο ρατσισμός και άλλα, όπου οι γυναίκες δεν αποτελούν άμεσο στόχο αλλά έρχονται αντιμέτωπες με τη συγκεκριμένη πραγματικότητα. 143 wœ-mmmmmtwiMitmmmmmmmmÊmmmiÊmm Ihvamc 27 H συμμετοχή των γυναικών σα τοπικο-ττολιτικό ^πίπβΗο στα κράτη-μέλη της ΕΕ. 1 0 0- 80- 60- 40- 1993 1990/1/2/3 1994 20-,wTVr. ':-s:--:'-:::·. : 1994 1995 1995 1994 1994 1993 1993 1994 1992 Β DK D GR Ε Ρ FIN S UK T o t al IRL Ι Σημείωση: Τα στοιχεία που αφορούν τη Γερμανία αναφέρονται σε δήμους με πληθυσμό άνω των 20. 000 κατοίκων. Πηγή: Ευρωπαϊκό Δίκτυο Εμπειρογνωμόνων "Γυναίκες στα Κέντρα Αποφάσεων" Τα Στοιχεία αφορούν τη συμμετοχή των γυναικών στα πολιτικά και Δημόσια κέντρα λήψης Αποφάσεων. L NL Α Ρ 144 ::%::': :%**^%^ Πίνακας 28 Οι γυναίκες ως μελών και ως Ένωση μέλη και ως ηγέτες των τομεακών και περιφερειακών ενώσεων μέλη συνελεύσεων στις 31 εθνικές συνομοσπονδίες της ETUC Αριθμός γυναικών ως ποσοστό των μελών Σύστημα εξασφάλισης γυναικείας εκπροσώπησ ης (2) Αριθμός γυναικών ως ποσοστό μελών συνελεύσεων (1) Αριθμός γυναικών σε θέσεις γενικών γραμματέων ή/και προέδρων ενώσεων 0 στους 25 3 στους 22 2 στους 23 0 στους 11 1 στους 16 δ/υ δ/υ 2 στους 32 6 στους 42 7 στους 131 15 στους 17 10 στους 70 δ/υ 1 στους 46 δ/υ 4 στους 17 4 στους 19 δ/υ δ/υ 14 στους 69 1 στους 14 0 στους 7 20 στους 34 6 στους 24 27 στους 169 1 στους 9 δ/υ 2 στους 22 δ/υ δ/υ 0 στους 32 δ/υ 29% 30% 36% 22% 15% δ/υ δ/υ 21% 35% 24% 29% 18% 7% 11% 2% 20% 9% δ/υ 22% 14% 13% 35% 49% 38% 19% 35% 26% 43% 20% 1% οχ ι ναι όχι ναι (Π) όχι (3) ναι (Π) δ/υ όχι όχι όχι όχι ναι (Α) ναι (Π) ναι (Α) ναι (Π) όχι ναι (Α) όχι όχι ναι (Α) όχι όχι ναι (Π) ναι (Α) όχι όχι ναι (Α) ναι (Α) όχι όχι ναι (Α) FGTB(B) AC(A) LO(A) DAG(rE) DGB(rE) <Χ. ΟΟ(ΙΣ) ELA/STV(EE) UGT(II) CFDT(rA) FO(rA) ΓΣΕΕ(ΕΛ) ICTU(IPA) CISL(IT) UIL (IT) CGT (A) CNV (KX) FNV (KX) MHP (KX) UGT(nO) TUC(MB) OGB (AY) EK(*) AKAVA- RY(*) SAK (*) ASI (ΙΣ) CMTU(*) LO (KX) L0(*) TCO (*) SGB (ΤΣ) TURK- IS(TOY)+- δ/υ 29% 49% 53% 32% 42% 26% 29% δ/υ δ/υ δ/υ 38% -440% 41% 25% 20% 22% +-12% 0 στους 3 36% 31% 34% 48% 45% 47% 60% 42% 45% 59% 13% 10% δ/υ: δεν υπάρχουν διαθέσιμα αριθμητικά στοιχεία 1 Ο αριθμός των γυναίκων εκπροσώπων θεωρείται ανάλογος με το συνολικό ποσοστό των γυναικών μελών 2 (Π) = σύστημα ποσοστώσεων, (Α) = άλλη πολιτική, (θέσεις προοριζόμενες για τις γυναίκες) 145 3 Στην πιο πρόσφατη συνέλευση Πηγή: Οι γυναίκες στα κέντρα αποφάσεων των συνδικάτων, Μ. Braithwaite και C. Gabriel, ETUC, Βρυξέλες Βλέπε: Πηγές 146 Η ΙΣΟΡΡΟΠΙΑ ΤΩΝ ΦΥΛΩΝ ΒΕΛΤΙΩΝΕΤΑΙ ΣΤΗ ΦΙΝΛΑΝΔΙΑ Όπως και σε άλλες χώρες, οι υπουργοί της κυβέρνησης στη Φινλανδία ήταν συνήθως άνδρες. Όπως φαίνεται, η πρώτη γυναίκα υπουργός διορίστηκε το 1926, αλλά η δεύτερη ήλθε μετά το δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο. Η κυβέρνηση συμπεριέλαβε για πρώτη φορά στις τάξεις της τρεις γυναίκες υπουργούς στις αρχές της δεκαετίας του 1970 και τέσσερις μετά τις εκλογές του 1987. Οι γυναίκες αναλάμβαναν κυρίως το Υπουργείο Υγείας και Πρόνοιας και το Υπουργείο Παιδείας. Οι φινλανδοί πρωθυπουργοί ήταν πάντοτε άνδρες, όπως και όλοι οι Υπουργοί Εξωτερικών μέχρι το 1995. Οι υψηλόβαθμοι μόνιμοι αξιωματούχοι της κρατικής διοίκησης ήταν παραδοσιακά άνδρες στο σύνολο τους, έως το διορισμό γυναίκας ως μόνιμης γραμματέα του Υπουργείου Δικαιοσύνης το 1995. Οι κοινοβουλευτικές επιτροπές και ομάδες εργασίας κυριαρχούνταν επίσης μέχρι σήμερα από τους άνδρες, με αποτέλεσμα από τα 1300 περίπου μέλη των 136 επιτροπών που ιδρύθηκαν το 1990 οι γυναίκες να αποτελούν το ένα πέμπτο. Στην πλειονότητα τους ήταν μέλη επιτροπών που υπάγονται στο Υπουργείο Εξωτερικών, στο Υπουργείο Παιδείας και στο Υπουργείο Υγείας και Πρόνοιας, στις οποίες το ένα τρίτο των μελών είναι γυναίκες. Οι επιτροπές που υπάγονται στο Υπουργείο Εμπορίου και Βιομηχανίας και στο Υπουργείο Μεταφορών κυριαρχούνταν το 1990σε πολύ υψηλό βαθμό από τους άνδρες. Το 90% των προεδρευόντων των επιτροπών ήταν άνδρες, αλλά πάνω από μία στις τρεις γραμματείς ήταν γυναίκα. Η πλειονότητα των προεδρευόντων, των μελών και των γραμματέων των ομάδων εργασίας που συστήνονται απο την κυβέρνηση είναι συνήθως άνδρες κατά συνέπεια μόνο το ένα τέταρτο περίπου των μελών των 334 ομάδων εργασίας που ιδρύθηκαν το 1990 ήταν γυναίκες, το 13% των προεδρευόντων και το 42% των γραμματέων. Η αναθεώρηση του νόμου περί ισότητας γυναικών και ανδρών που τέθηκε σε ισχύ το Μάρτιο του 1995 θεσμοθέτησε ποσοστώσεις για τις γυναίκες στις ad hoc κρατικές επιτροπές, λόγου χάρη, προκειμένου να διασφαλιστεί ως ένα σημείο η ίση εκπροσώπηση στα δημόσια όργανα: 40% - 60% για κάθε φύλο. Απόσπασμα πηγής: Γυναίκες και άνδρες στη Φινλανδία, Στατιστική Φινλανδίας, 1995 147 ΔΙΑΚΗΡΥΞΗ ΤΩΝ ΑΘΗΝΩΝ Εμείς που υπογράφουμε, γυναίκες με εμπειρία υψηλών πολιτικών αξιωμάτων, συναντηθήκαμε στην Αθήνα, στις 3 Νοεμβρίου 1992, έπειτα από πρόσκληση της Επιτροπής των ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, στην πρώτη Ευρωπαϊκή Διάσκεψη Κορυφής «Γυναίκες στην Εξουσία» και αποδεχτήκαμε ομόφωνα την ακόλουθη διακήρυξη: Διαπιστώνουμε δημοκρατικό έλλειμμα Επισημαίνουμε ότι η σημερινή θέση των γυναικών στα κράτη μέλη των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, όπως και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες, χαρακτηρίζεται ακόμα από βαθιά ανισότητα σε όλα τα δημόσια και πολιτικά κέντρα αποφάσεων και εξουσίας σε κάθε επίπεδο - τοπικό, περιφερειακό, εθνικό και ευρωπαϊκό. Διαπιστώνουμε με ανησυχία ότι η συμμετοχή των γυναικών στη λήψη πολιτικών αποφάσεων σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες δεν έχει βελτιωθεί από τα μέσα της δεκαετίας του 70 και ότι οι πρόσφατες πολιτικές εξελίξεις σε ορισμένες απ' αυτές τις χώρες έχουν επιφέρει σημαντική μείωση του αριθμού των γυναικών στα κέντρα αποφάσεων, κυρίως στα Κοινοβούλια. Είναι φανερό ότι η αναγνώριση στις γυναίκες των ίδιων τυπικών δικαιωμάτων με τους άνδρες, όπως το δικαίωμα του εκλέγειν και εκλέγεσθαι, καθώς και το δικαίωμα να διεκδικούν υψηλές θέσεις στη Δημόσια Διοίκηση δεν έχει οδηγήσει σε ισότητα στην πράξη. Διακηρύσσουμε την ανάγκη να διασφαλίσουμε μία ισόρροπη κατανομή των δημόσιων και πολιτικών εξουσιών μεταξύ γυναικών και ανδρών Ένα δημοκρατικό σύστημα πρέπει να διασφαλίζει ισότιμη συμμετοχή των πολιτών του στη δημόσια και πολιτική ζωή. Τονίζουμε την ανάγκη να προωθηθούν αλλαγές στις δομές και στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων, με στόχο τη διασφάλιση της ισότιμης συμμετοχής στην πράξη. Απευθύνουμε έκκληση προς όλους τους ενδιαφερόμενους κοινωνικούς φορείς Καλούμε την Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων και όλους τους ευρωπαϊκούς και διεθνείς οργανισμούς να προωθήσουν προγράμματα δράσης και μέτρα που θα διασφαλίσουν την πλήρη συμμετοχή των γυναικών στα κέντρα αποφάσεων στο πλαίσιο αυτών των οργανισμών. Καλούμε τα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και όλες τις ευρωπαϊκές χώρες να ενσωματώσουν πλήρως τη διάσταση της ισότητας ευκαιριών γυναικών και ανδρών στο εκπαιδευτικό σύστημα και σε όλες τις εθνικές πολιτικές τους και να θεσπίσουν τα απαραίτητα μέτρα για την επίτευξη αυτών των στόχων, κυρίως μέσα από τη διασφάλιση ίσης κατανομής των θέσεων στα κέντρα λήψης αποφάσεων ανάμεσα σε γυναίκες και άνδρες. Καλούμε τους ηγέτες των συνδικαλιστικών οργανώσεων, εργαζομένων και 148 εργοδοτών σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο, να αναγνωρίσουν την αυξανόμενη συμβολή των γυναικών στην αγορά εργασίας με την προώθηση των απαραίτητων μέτρων για την ίση συμμετοχή των γυναικών σε όλα τα επίπεδα των οργανώσεων, συμπεριλαμβανομένων και των αποφασιστικών οργάνων. Αναλαμβάνουμε εκστρατεία για την ενίσχυση της ευρωπαϊκής δημοκρατίας Αυτές οι θεμελιώδεις αλλαγές πρέπει να συνοδεύουν τις σύγχρονες εξελίξεις στην ευρωπαϊκή κοινωνία, εξελίξεις που θα είναι περισσότερο αποδεκτές εφόσον οι γυναίκες θα συμμετέχουν σ'αυτές ισότιμα με τους άνδρες. Με την υπογραφή της παρούσας διακήρυξης, αρχίζουμε εκστρατεία κινητοποίησης όλων των ενδιαφερομένων ρς κοινωνίας μας, προκειμένου να επιτύχουμε την ισόρροπη συμμετοχή γυναικών και ανδρών στα κέντρα αποφάσεων, σε τοπικό, περιφερειακό και εθνικό επίπεδο, καθώς και στους ευρωπαϊκούς θεσμούς, συμπεριλαμβανομένου του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Προς : ακδσπασμα από τη δήλοση της 3. 11. 1994 149 ΧΑΡΤΗΣ ΤΗΣ ΡΩΜΗΣ "Οι γυναίκες για την ανανέωση της πολιτικής και της κοινωνίας" Εμείς, οι γυναίκες υπουργοί από διάφορα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, που συγκεντρωθήκαμε στις 18 Μαΐου 1996 στη Ρώμη, μετά από πρόσκληση του Προέδρου του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και με την ευκαιρία της διάσκεψης γυναικών "Οι γυναίκες για την ανανέωση της πολιτικής και της κοινωνίας" εγκρίναμε και υπογράφουμε τον ακόλουθο Χάρτη: Διαπιστώνουμε ένα δημοκρατικό έλλειμμα Παρά την εξέλιξη του ρόλου των γυναικών και των ανδρών στην ευρωπαϊκή κοινωνία, τη γενική συνταγματική αναγνώριση των ίσων δικαιωμάτων γυναικών και ανδρών και τις πολιτικές για την ισότητα των ευκαιριών που εφαρμόζονται στα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, διαπιστώνουμε ότι η κατάσταση των γυναικών χαρακτηρίζεται ακόμη από έλλειψη ισότητας, στους περισσότερους τομείς της κοινωνίας. Αυτή η έλλειψη ισότητας μπορεί να διαπιστωθεί στις αρχές και τα όργανα λήψης αποφάσεων, στην πολιτική, στα οικονομικά, στην κοινωνική και πολιτιστική ζωή και σε τοπικό, περιφερειακό, εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο, όπου οι γυναίκες αποτελούν συνήθως τη μειοψηφία. την ευρωπαίων Χαιρετίζουμε "οι γυναίκες στη λήψη αποφάσεων" και εμπειρογνωμόνων με θέμα αναγνωρίζουμε ότι συμβάλλει σημαντικά στην αύξηση της διαφάνειας σε αυτόν τον τομέα και ότι συνιστά μία βάση για την ανάληψη ενεργειών. έρευνα που το δίκτυο έγινε από Από τη διακήρυξη της Αθήνας, που εγκρίθηκε το 1992 με την ευκαιρία της πρώτης ευρωπαϊκής διάσκεψης γυναικών που βρίσκονται σε κυβερνητικές θέσεις, έχει σημειωθεί ουσιαστική πρόοδος, η οποία όμως δεν είναι ακόμη ικανοποιητική. Στον τομέα της πολιτικής, ο μέσος όρος συμμετοχής των γυναικών στα κράτη μέλη ανέρχεται στο 15% στα εθνικά κοινοβούλια, και στο 16% στις κυβερνήσεις. Το 28% των σημερινών μελών του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και το 25% των ευρωπαίων επιτρόπων είναι γυναίκες. Σε άλλους τομείς της κοινωνίας, όπου λαμβάνονται αποφάσεις που έχουν σαφή επίδραση στη ζωή των πολιτών, ανδρών και γυναικών, η εκπροσώπηση των γυναικών στο επίπεδο λήψης αποφάσεων μπορεί να είναι ακόμη χαμηλότερη. Δεν μπορούμε λοιπόν παρά να διαπιστώσουμε ότι η πολιτική ζωή και ο τομέας λήψης αποφάσεων κυριαρχούνται ακόμη από άνδρες. Αυτό μειώνει την ποιότητα της λήψης αποφάσεων και της δημοκρατίας. Η δημοκρατία θα αποκτήσει μία αληθινή και δυναμική διάσταση όταν οι γυναίκες και οι άνδρες καθορίζουν από κοινού τις αξίες που επιθυμούν να διέπουν την πολιτική, οικονομική, κοινωνική και πολιτιστική τους ζωή, όταν λαμβάνουν από κοινού τις σχετικές αποφάσεις. Ζητούμε την ανανέωση της πολιτικής και της κοινωνίας 150 Η ίση συμμετοχή των γυναικών και των ανδρών στη λήψη αποφάσεων αποτελεί ένα στόχο προτεραιότητας σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Αυτό είναι αναγκαίο για την αναζωογόνηση της δημοκρατίας και των μηχανισμών της. Η ίση κατανομή εξουσίας και αρμοδιοτήτων μεταξύ ανδρών και γυναικών θα βελτιώσει την ποιότητα της ζωής ολόκληρου του πληθυσμού. Προκειμένου να βελτιώσει την ποιότητα της ζωής ολόκληρου του πληθυσμού. Προκειμένου να λυθούν τα προβλήματα της ευρωπαϊκής κοινωνίας είναι απαραίτητη η εκπροσώπηση όλων των τμημάτων της κοινωνίας. Η αποτελεσματική εφαρμογή των πολιτικών για την ισότητα μεταξύ γυναικών και ανδρών αποτελεί προτεραιότητα. Οι γυναίκες, εάν εκπροσωπούνται επαρκώς συμβάλλουν στην αλλαγή της πολιτικής και του τρόπου λήψης αποφάσεων, τόσο ως προς τις προτεραιότητες και το περιεχόμενο όσο και ως προς τις πρακτικές με τις οποίες λαμβάνονται οι αποφάσεις. Η ανανέωση της πολιτικής και της κοινωνίας θα πραγματοποιηθεί με την κοινή συμβολή και την ίση εκπροσώπηση γυναικών και ανδρών. Έτσι θα γεφυρωθεί το χάσμα ανάμεσα στους πολίτες και τους πολιτικούς, θα αναζωογονηθεί η δημοκρατία και θα αυξηθεί η εμπιστοσύνη των πολιτών προς του δημοκρατικούς θεσμούς. Επομένως, η ίση συμμετοχή των γυναικών σε όλα τα επίπεδα λήψης αποφάσεων, στις οικονομικές κοινωνικές και πολιτιστικές δομές, είναι απαραίτητη προκειμένου να εξασφαλιστεί ότι οι ανάγκες των γυναικών και των ανδρών θα λαμβάνονται υπόψη σε όλες τις πολιτικές τα προγράμματα και τις ενέργειες. Δεσμευόμαστε να καταβάλλουμε προσπάθειες για να αναγνωριστεί η ισότητα μεταξύ γυναικών και ανδρών ως προτεραιότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης Κύριο καθήκον της διακυβερνητικής διάσκεψης, στην οποία θα αναθεωρηθούν οι ευρωπαϊκές συνθήκες, όπως ορίζεται στη Συνθήκη του Μάαστριχτ, είναι η ενδυνάμωση της δημοκρατίας στην Ευρώπη, φέρνοντας του ευρωπαϊκούς σχεδιασμούς και τις δομές πιο κοντά στους πολίτες. Αυτήν την προτεραιότητα έχουν θέσει οι εκπρόσωποι των εθνικών κυβερνήσεων, του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Οι μισοί και άνω πολίτες της Ευρώπης είναι γυναίκες. Επομένως, μία δημοκρατική ευρωπαϊκή κοινωνία πρέπει να βασιστεί στην αποτελεσματική και πραγματική ισότητα των πολιτών της και των δύο φύλων. Δηλώνουμε τη δέσμευση μας για την κατοχύρωση της ισότητας μεταξύ γυναικών και ανδρών στη νέα Συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση. Θεωρούμε απαραίτητο να ενσωματωθεί το θέμα της ισότητας των δύο φύλων σε όλες τις πολιτικές της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Αυτό αποτελεί τη βάση της θεωρίας και της πρακτικής της ιδιότητας του ευρωπαίου πολίτη. Καλούμε τα όργανα και τις υπηρεσίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης να εγκρίνουν λίαν συντόμως μία στρατηγική και να καθορίσουν σαφείς στόχους για την επίτευξη της ίσης συμμετοχής των γυναικών και των ανδρών. 151 Αναγνωρίζουμε την αναγκαιότητα ανάληψης συγκεκριμένων ενεργειών σε όλα τα επίπεδα, για την προώθηση της ίσης συμμετοχής των γυναικών και των ανδρών στη λήψη αποφάσεων σε όλους τους τομείς της κοινωνίας Η πρόοδος που έχει σημειωθεί σε διάφορους τομείς, κυρίως στον τομέα της δημόσιας ζωής (σε εκλεγμένα σώματα, σε συμβούλια και συμβουλευτικές επιτροπές κ. α. ) είναι αποτέλεσμα της παροχής κινήτρων και της εφαρμογής νομικών και θεσμικών μέτρων από πλευράς κυβερνήσεων και πολιτικών κομμάτων. Απαιτείται μία ολοκληρωμένη και συγκεκριμένη στρατηγική για την επίτευξη της ίσης συμμετοχής σε όλους τους τομείς της κοινωνίας. Σε αυτό το πλαίσιο χαιρετίζουμε τη διάσκεψη της Ρώμης "Οι γυναίκες για την ανανέωση της πολιτικής και της κοινωνίας". Δεσμευόμαστε να αναλάβουμε δράση για την άμεση απόδοση εξουσιών στις γυναίκες και για την ανάπτυξη των αναγκαίων θεσμικών και νομοθετικών μέτρων. Καλούμε όλους τους εμπλεκόμενους παράγοντες, άνδρες και γυναίκες, να μας συνδράμουν, προχωρώντας σε συγκεκριμένες ενέργειες για την απόδοση εξουσιών στις γυναίκες και για την επίτευξη της ίσης συμμετοχής γυναικών και ανδρών σε θέσεις εξουσίας, επιρροής και λήψης αποφάσεων σε όλους τους τομείς της κοινωνίας. 152 ΣΟΥΗΔΙΑ - ΜΙΑ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΓΙΑ ΤΑ ΚΕΝΤΡΑ ΑΠΟΦΑΣΕΩΝ Το σύνολο του πληθυσμού της Σουηδίας ανέρχεται σε 8,9 εκατομμύρια, από τα οποία τα 4,5 είναι γυναίκες και τα 4,4 άνδρες. Στην ομάδα πληθυσμού μεταξύ 20 και 64 ετών, ο αριθμός των γυναικών ανέρχεται σε 2,5 εκατομμύρια σε σύγκριση με 2,58 εκατομμύρια ανδρών. Στην ομάδα αυτή το 79,5 των γυναικών εντάσσονται στο εργατικό δυναμικό ενώ το 83,9% των ανδρών σε κάποια κερδοφόρα απασχόληση. Το δικαίωμα ψήφου για όλες τις γυναίκες θεσμοθετήθηκε το 1919. Το πολιτικό σύστημα της Σουηδίας Η Σουηδία είναι μία αντιπροσωπευτική δημοκρατία, στην οποία οι κοινοβουλευτικές, δημοτικές και επαρχιακές εκλογές διεξάγονται ανά τετραετία. Το σουηδικό κοινοβούλιο είναι μία συνέλευση 349 μελών, τα οποία συνέρχονται σε ένα μόνο σώμα. Η Σουηδία διαθέτει αναλογικό εκλογικό σύστημα, στο πλαίσιο του οποίου οι υποψήφιοι δεν θέτουν υποψηφιότητα ατομικά αντίθετα, οι πολίτες επιλέγουν ένα πολιτικό κόμμα, κάθε ένα από τα οποία διαθέτει αριθμημένη λίστα υποψηφίων για τις πολυεδρικές περιφέρειες. Οι γυναίκες στο σουηδικό κοινοβούλιο Μεταξύ του 1971 και του 1985, ο αριθμός των γυναικών στο σουηδικό κοινοβούλιο αυξήθηκε από 7% σε 38%. Μετά τις εκλογές του 1991 σημειώθηκε απότομη πτώση όταν το ποσοστό των γυναικών έπεσε στο 5%. Πάντως, μετά τις εκλογές του 1994, το ποσοστό των γυναικών βουλευτών αυξήθηκε και πάλι σε 40%. Στις επιτροπές του σουηδικού κοινοβουλίου το ποσοστό εκπροσώπησης των γυναικών είναι επίσης ικανοποιητικό. Οι γυναίκες σε υπουργικές θέσεις Η Σουηδία κατέχει το μεγαλύτερο ποσοστό γυναικών σε υπουργικές θέσεις αφού το ήμισυ των 22 Σουηδών υπουργών είναι γυναίκες. Η εκπροσώπηση των γυναικών στα ανώτατα κλιμάκια των υπουργείων είναι ανεπαρκής, δεδομένου ότι αποτελούν το 29% της κατηγορίας αυτής. Οι γυναίκες στα δημοτικά και επαρχιακά συμβούλια Στις πρόσφατες εκλογές για επαρχιακά και δημοτικά συμβούλια, το ποσοστό των γυναικών ανήλθε σε 48 και 41% αντίστοιχα. Έρευνα και συλλογή δεδομένων Το 1986 η σουηδική κυβέρνηση δημιούργησε μία επιτροπή επιφορτισμένη με τη συλλογή στοιχείων που αφορούν την εκπροσώπηση των γυναικών στα συμβούλια των τοπικών διοικήσεων. Εφαρμογή στόχων και χρονοδιαγραμμάτων Σε δημοτικό και περιφερειακό επίπεδο το ποσοστό των γυναικών είναι ακόμη πιο υψηλό ή ίσο με το ποσοστό σε εθνικό επίπεδο και κυμαίνεται γύρω στο 40%. Η σουηδική κυβέρνηση έχει θέσει στόχους ορισμένης προθεσμίας για 153 μεγαλύτερη εκπροσώπηση των γυναικών στα συμβούλια των τοπικών διοικήσεων και των κυβερνητικών επιτροπών. Το 1993 το ποσοστό των γυναικών ανερχόταν σε 32%. Ο στόχος για το 1995 ήταν το 40%. Ο τελικός στόχος είναι η ίση εκπροσώπηση μέχρι το 1998. Για το σκοπό αυτό, η κυβέρνηση έχει διαθέσει 5 εκατομμύρια SEK σε δραστηριότητες έργων που στηρίζουν ενεργές προσπάθειες για την αύξηση της γυναικείας εκπροσώπησης στα πολιτικά κέντρα αποφάσεων. Η εφαρμογή του σχεδίου και των συναφών δραστηριοτήτων είχε ως αποτέλεσμα την αξιόλογη αύξηση του αριθμού των γυναικών στα όργανα των τοπικών διοικήσεων που έφτασε στο 40% το 1995. 154 ΔΙΕΥΚΟΛΥΝΣΗ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΤΟΥΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 5. 1 ΑΣΚΗΣΗ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ Το νομικό πλαίσιο Η αρχή της ίσης μεταχείρισης εξελίχθηκε από τη μεμονωμένη διάταξη της ίσης αμοιβής για ίση εργασία, η οποία περιλαμβάνεται στο άρθρο 119 ΕΚ, σε ένα πλήρως ανεπτυγμένο πρόγραμμα μέτρων ισότητας. Εκτός από το άρθρο 119 της Συνθήκης, η Κοινότητα έχει θεσπίσει συμπληρωματική νομοθεσία στον τομείς της ίσης αμοιβής, της ίσης μεταχείρισης στον εργασιακό χώρο, της ίσης μεταχείρισης στα κρατικά και επαγγελματικά προγράμματα κοινωνικής ασφάλισης και της ίσης μεταχείρισης των αυτοαπασχολούμενων. Εγκρίθηκε επίσης ένας αριθμός συναφών μέτρων, λόγου χάρη μία σύσταση για τη μέριμνα των παιδιών36 και ένα ψήφισμα για την προστασία της αξιοπρέπειας των γυναικών και των ανδρών στον εργασιακό χώρο37. Η ερμηνεία και η αποσαφήνιση του νομοθετικού προγράμματος έγιναν από το Δικαστήριο των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων (ΔΕΚ), κυρίως μετά από προσφυγές εθνικών δικαστηρίων δυνάμει του άρθρου 177 αλλά και μέσω των αγωγών παράβασης που κατατέθηκαν από την Επιτροπή βάσει του άρθρου 169. Ιδιαίτερα, έχει ιδιαίτερα αναπτύξει μία σειρά δεδικασμένων που σχετίζονται με την έννοια των άμεσων και έμμεσων διακρίσεων στην κοινοτικό δίκαιο. Η Κοινότητα έχει εγκαινιάσει μία σειρά στρατηγικών με στόχο τη συνειδητοποίηση γυναικών και ανδρών σε σχέση με τα δικαιώματα τους, με τη δημιουργία του Δικτύου Εμπειρογνωμόνων σε Νομικά Θέματα και την υποστήριξη συνεδριακών εκδηλώσεων με αντικείμενο ειδικά θέματα ενδιαφέροντος. Αναφορά στην αρχή της ίσης μεταχείρισης γίνεται επίσης στο προοίμιο του Κοινοτικού Χάρτη των Θεμελιωδών Κοινωνικών Δικαιωμάτων των Εργαζομένων (1989). Το άρθρο 16 αφορά ειδικά την αρχή της ίσης μεταχείρισης γυναικών και ανδρών. Ιση αμοιβή Η οδηγία 75/117/ΕΟΚ του Συμβουλίου παρέχει το νομικό πλαίσιο για την εφαρμογή της αρχής της ίσης αμοιβής για ίση εργασία ή για εργασία στην οποία αποδίδεται η ίδια αξία σε γυναίκες και άνδρες. Υπόμνημα περί ίσης αμοιβής Τον Ιούνιο του 1994 η Επιτροπή ενέκρινε υπόμνημα(3)38 το οποίο ορίζει το πεδίο εφαρμογής και την έννοια της ίσης αμοιβής για εργασία ίσης αξίας και παρέχει οδηγίες για τα κριτήρια που πρέπει να λαμβάνονται υπόψη στην αξιολόγηση και την κατάταξη των εργασιών. Το μνημόνιο αυτό δημιουργήθηκε για την ενημέρωση και μελέτη των μερών που συνδέονται ή εμπλέκονται στο ζήτημα της ίσης αμοιβής. Δεν περιείχε επίσημες προτάσεις. 36 Σύσταση της 31. 3. 1992, 92/241/ ΕΟΚ, ΕΕ L 123, 8. 5. 1992. 37 Ψήφισμα της 29. 5. 1990 ΕΕ C 157 της 27. 6. 1990, σελ. 2. 38 Υπόμνημα για την ίση αμοιβή για εργασία ίσης αξίας, COM (94) 6 τελικό της 23. 6. 1994. 155 Όπως αναφέρεται στο υπόμνημα περί Ισης Αμοιβής για Εργασία Ισης Αξίας, η Επιτροπή ενέκρινε στις 17 Ιουλίου 1996 ένα κώδικα πρακτικής για χρήση από τους εργοδότες, τους εργαζομένους και τις συνδικαλιστικές οργανώσεις. Ο κώδικας αυτός φιλοδοξεί να είναι ένα πρακτικό εγχειρίδιο για όσους αντιμετωπίζουν τα καθημερινά προβλήματα που ενδεχομένως δημιουργούνται κατά την εφαρμογή της ίσης αμοιβής. Συνιστά τη συλλογή και ανάλυση πληροφοριών σχετικά με τις αμοιβές προκειμένου να διαπιστωθεί αν υφίστανται διακρίσεις και αν αναπτύσσονται στρατηγικές για την καταπολέμηση τους, ενώ προσφέρει καθοδήγηση για την ανάπτυξη συστημάτων αξιολόγησης εργασιών που θα είναι απαλλαγμένα από διακρίσεις. Κατά τη διάρκεια όλων αυτών των ετών, το ΔΕΚ διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στην αποσαφήνιση του πεδίου εφαρμογής της αρχής της ίσης αμοιβής που περιλαμβάνεται στο κοινοτικό δίκαιο. Έδωσε, λόγου χάρη, μία ευρεία ερμηνεία της αρχής της αμοιβής. Μία από τις σημαντικότερες αποφάσεις υπήρξε νπόθβση Barber 39 , στην οποία το Δικαστήριο όρισε ότι τα επιδόματα που καταβάλλονται στο πλαίσιο μίας επαγγελματικής σύνταξης εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 119 ΕΚ. Το γεγονός αυτό είχε ως αποτέλεσμα μαζικές προσφυγές σε δικαστήρια στο συγκεκριμένο τομέα. Ένα πρωτόκολλο που επισυνάφθηκε στη Συνθήκη της Ευρωπαϊκής Ένωσης επεξηγεί τις επιπτώσεις της απόφασης αυτής στο χρόνο. Ως αποτέλεσμα, η Επιτροπή εξέδωσε ένα συμβουλευτικό έγγραφο με προτάσεις για την τροποποίηση της οδηγίας 86/378/ΕΟΚ του Συμβουλίου. Σε μία πρόσφατη υπόθεση , το Δικαστήριο στηρίχθηκε στη νομολογία του και αποφάνθηκε ότι η αμοιβή της κατ'αποκοπή εργασίας εμπίπτει επίσης στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 119 ΕΚ. Η Επιτροπή έχει επιδείξει ενδιαφέρον για τα αποτελέσματα των συλλογικών συμβάσεων ενώ έχουν κατατεθεί αγωγές παράβασης δυνάμει του άρθρου 169 ΕΚ για τις περιπτώσεις που τα κράτη μέλη έχουν παραλείψει να λάβουν τα απαραίτητα μέτρα προκειμένου να διασφαλιστεί η τήρηση της αρχής της ίσης αμοιβής. Ίση μεταχείριση Η οδηγία 76/207/ΕΟΚ του Συμβουλίου παρέχει το νομικό πλαίσιο για την εφαρμογή της αρχής της ίσης μεταχείρισης ανδρών και γυναικών όσον αφορά σε όλες τις εργασίες ή θέσεις απασχόλησης, στην επαγγελματική εκπαίδευση, την προώθηση και τις συνθήκες εργασίας. Η οδηγία 76/207/ΕΟΚ του Συμβουλίου εφαρμόζει την αρχή της ίσης μεταχείρισης όσον αφορά στην πρόσβαση σε απασχόληση, την επαγγελματική εκπαίδευση και προώθηση και τις συνθήκες εργασίας. Το ΔΕΚ έχει εκδώσει μία σειρά αποφάσεων σε σχέση με την οδηγία αυτή. Η σημαντικότερη υπόθεση για το 1995 ήταν η υπόθεση Kalanke. Στην υπόθεση αυτή γερμανικό δικαστήριο υπέβαλε στο ΔΕΚ το ερώτημα αν το ομόσπονδο κρατίδιο (Land) της Βρέμης παραβίαζε το άρθρο 2 (4) της οδηγίας 76/207/ΕΟΚ του Συμβουλίου περί ίσης μεταχείρισης γυναικών και ανδρών, με την πολιτική του να παρέχει αυτόματη προτεραιότητα στις γυναίκες υποψηφίους για πρόσληψη ή προώθηση στους τομείς όπου το ποσοστό εκπροσώπησης τους ήταν χαμηλό, στην περίπτωση που η γυναίκα υποψήφια είχε τα ίδια προσόντα με τον άνδρα υποψήφιο. 39 Υπόθεση Barber κατά GRE (C-262/88 [1990] ΣΝ 1-1889 40 Υπόθεση Royal Copenhagen (C-400/93 [1995] ΣΝ I - 1295) 41 νπόθεση C-450/93 Kalanke κατά Freie Hansestadt Bremen. [1995] EN 13051 156 Το άρθρο 2 (4) της οδηγίας περί ίσης μεταχείρισης δηλώνει ότι δεν θίγει τα μέτρα που προάγουν την ισότητα ευκαιριών μεταξύ γυναικών και ανδρών, κυρίως με την κατάργηση των υπαρχουσών ανισοτήτων που επηρεάζουν δυσμενώς τις ευκαιρίες των γυναικών στους τομείς της πρόσβασης σε απασχόληση, συμπεριλαμβανομένης της προώθησης, της επαγγελματικής εκπαίδευσης, των συνθηκών εργασίας και, σε ορισμένες πολύ ειδικές συνθήκες, της κοινωνικής ασφάλισης. Η ερμηνεία που έχει γενικά δοθεί είναι ότι τα μέτρα θετικής δράσης αποτελούν επιτρεπτή πρακτική. Η ετυμηγορία του Δικαστηρίου κατέστησε σαφές ότι οι εθνικοί κανόνες που εγγυώνται την απόλυτη και χωρίς όρους προτεραιότητα των γυναικών για διορισμό ή προώθηση υπερβαίνουν την έννοια της προώθησης των ίσων ευκαιριών και τα όρια των εξαιρέσεων θετικής δράσης που προβλέπονται στο άρθρο 2(4) της οδηγίας. Τον Απρίλιο του 1996 το Δικαστήριο εξέδωσε μία απόφαση ορόσημο στην υπόθεση Cornwall42, με την οποία όρισε ότι η απόλυση ενός ατόμου που είχε προσληφθεί ως άνδρας αλλά στη συνέχεια, μετά από σειρά εγχειρήσεων αλλαγής φύλου, έγινε γυναίκα, αποτελεί διάκριση λόγω φύλου και εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας περί ίσης μεταχείρισης. Θεσμοθετημένα καθεστώτα κοινωνικής ασφάλισης Η οδηγία 79/7/ΕΟΚ παρέχει το νομικό πλαίσιο για την εφαρμογή της αρχής της ίσης μεταχείρισης στα θεσμοθετημένα καθεστώτα κοινωνικής ασφάλισης. Το Δικαστήριο έχει εκδώσει σειρά αποφάσεων σε σχέση με την οδηγία αυτή, οι οποίες συνδέονται με την κρατική κοινωνική ασφάλιση. Το Δικαστήριο θεωρεί ότι στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας περιλαμβάνεται το επίδομα κοινωνικής ασφάλισης που καταβάλλεται στους εργαζόμενους του τομέα πρόνοιας43, καθώς και η δωρεάν συνταγογράφηση από τις βρετανικές υπηρεσίες υγείας στα άτομα που υπερβαίνουν την ηλικία συνταξιοδότησης44. Εκκρεμεί υπόθεση σχετικά με τα επιδόματα για έξοδα κινήσεα>ς που χορηγούνται από τα τοπικά συμβούλια45. Ωστόσο, το επίδομα στέγης46 που καταβάλλεται στα άτομα με χαμηλό εισόδημα και το συμπλήρωμα εισοδήματος47 έχουν αποκλειστεί από το πεδίο εφαρμογής της. Το Δικαστήριο παρέχει πάντως τη δυνατότητα στα κράτη μέλη να δικαιολογούν κάποιες μορφές διάκρισης, όπου μπορεί να αποδειχθεί ότι η διάκριση αυτή είναι αντικειμενικά απαραίτητη προκειμένου να αποφευχθεί η αποδιοργάνωση της πολύπλοκης οικονομικής ισορροπίας του συστήματος κοινωνικών ασφαλίσεων του συγκεκριμένου κράτους. 42Υπόθεση C-13/94 Ρ κατά S και Cornwall CC nyr 43 Υπόθεση 150/85 Drake κατά Chief Adjudication officer [1986] ΣΝ 1995 44 Υπόθεση C-137/94 The Queen κατά Secretary of State for Health ex parte Cyril Richardson 1995 ΣΝ 1 - 3407 45 Υπόθεση C -228/94 της 11. 7. 1994 Atkins nyr. 46 Υπόθεση 243/90 The Queen κατά Secretary of State for Social Security ex parte Florence Rose Smithson (1992) ΣΝ 1-476 47 Υποθέσεις C-63-64/91 Jackson και Creswell κατά Chief Adjudication Officer (1992) ΣΝI - 4737 4K Υπόθεση C-328/91 Υπουργός Κοινωνικών Ασφαλίσεων κατά Thomas (1993) ΣΝ I -1247. Υπόθεση C- 92/94 Graham (1995) ΣΝ 1-2521. Υπόθεση C-154/92 Van Cant κατά Rijkstienst Voor Pensionenem - (1993) ΣΝ 1-3811. 157 Δύο σημαντικές υποθέσεις του 1995 αφορούσαν τον αποκλεισμό των χαμηλόμισθων εργαζομένων μερικής απασχόλησης από το γερμανικό κρατικό καθεστώς κοινωνικών ασφαλίσεων49. Το καθεστώς αμφισβητήθηκε στα γερμανικά δικαστήρια για δημιουργία έμμεσης διάκρισης - η οποία καλύπτεται στην οδηγία 79/7/ΕΟΚ του Συμβουλίου - αφού είχε επιπτώσεις σε περισσότερες γυναίκες απ'ό,τι σε άνδρες εργαζομένους. Το κράτος υποστήριξε ότι το καθεστώς ήταν δικαιολογημένο με βάση το κοινωνικό αίτημα για την επονομαζόμενη «ελάσσονα απασχόληση», η οποία μπορεί να ενθαρρυνθεί μόνο με τον αποκλεισμό της από την υποχρεωτική ασφάλιση. Η κάλυψη της απασχόλησης αυτής από ένα υποχρεωτικό σύστημα θα οδηγούσε σε αύξηση της παράνομης απασχόλησης και των τεχνασμάτων για καταστρατήγηση της νομοθεσίας. Αυτό το επιχείρημα υπεράσπισης έγινε δεκτό από το Δικαστήριο αφού θεωρήθηκε ότι τα επιλεχθέντα μέτρα αποτελούσαν αντανάκλαση μίας θεμιτής κοινωνικής πολιτικής εκ μέρους του κράτους μέλους η νομοθεσία του οποίου είχε τεθεί υπό αμφισβήτηση, και ότι τα μέτρα που ελήφθησαν ήταν τα κατάλληλα για το σκοπό αυτό και κρίθηκαν απαραίτητα50. Ομοίως, στην Υπόθεση. Laperre51 ζητήθηκε από την κυβέρνηση των Κάτω Χωρών να δικαιολογήσει ένα καθεστώς κοινωνικής ασφάλισης, το οποίο σχεδιάστηκε για να παρέχει στους δικαιούχους εισόδημα στο ύψος του κατώτατου μισθού. Το καθεστώς υπόκειται σε προϋποθέσεις που αφορούν την προηγούμενη απασχόληση και την ηλικία, άσχετα με το αν ο αιτών διαθέτει δικούς του πόρους. Παρόλο που έγινε φανερό ότι το καθεστώς έχει άνισες επιπτώσεις για τις γυναίκες, θεωρήθηκε ότι η κυβέρνηση κατάφερε να αποδείξει ότι ήταν απαραίτητο για την επίτευξη ενός στόχου κοινωνικής πολιτικής απαλλαγμένου από οποιαδήποτε πρόθεση διάκριση λόγω φύλου. Επαγγελματικά συστήματα κοινωνικής ασφάλισης Η οδηγία 86/378/ΕΟΚ του Συμβουλίου παρέχει το νομικό πλαίσιο για την εφαρμογή της αρχής της ίσης μεταχείρισης για γυναίκες και άνδρες στα επαγγελματικά συστήματα κοινωνικής ασφάλισης. Το Συμβούλιο ενέκρινε στις 2. 12. 96 τροποποιημένη πρόταση οδηγίας του Συμβουλίου52 που τροποποιεί την οδηγία του Συμβουλίου περί της εφαρμογής της «ρχής της ίσης μεταχείρισης γυναικών και ανδρών στα επαγγελματικά συστήματα επαγγελματικής κατάρτισης. Η Επιτροπή υπέβαλε πρόταση για αυτή την τροποποίηση, ύστερα από την έκδοση της απόφασης «Barber κατά GRE» και τη διασάφηση του πεδίου αυτής της απόφασης σε πρωτόκολλο και εξι αποφάσεις του ΔΕΚ. Η Επιτροπή έχει επίσης προχωρήσει στη διεξαγωγή έρευνας για την προσαρμογή των επιδομάτων κοινωνικής ασφάλισης στις ατομικές ανάγκες (βλέπε κεφάλαιο 3). Ίση μεταχείριση των αυτοαπασχολούμενων και των συζύγων τους Η οδηγία 86/613/ΕΟΚ του Συμβουλίου παρέχει το νομικό πλαίσιο για την εφαρμογή της αρχής της ίσης μεταχείρισης γυναικών και ανδρών που αυτοαπασχολούνται, συμπεριλαμβανομένων των αγροτών. Προβλέπει, μεταξύ άλλων, μέτρα για την προστασία της εγκυμοσύνης και της μητρότητας. 49 Υπόθεση C-317/93 Nolte κατά Landesversicherungsansalt Hannover nyr και Υπόθεση C-444/93 Megner και Scheffel κατά InnungskrankenKasse Vorderpflaz (σήμερα Innungskrankenkasse Rheinhessen-Pflaz nyr). 50 Υπόθεση 171-88 Rinner-Kuhn ( 1989) ΣΝ 1-2743 51 Υπόθεση C-8/94 C. B. Laperre κατά Bestuurscommissie beroepsza-ken in de provincie Zuid-Holland [1996] ΣΝ I - 273 52 προς σαμπλήρωση. " ΕΕ L 225/86 της 12. 8. 1986, corrigendum άρθρο 2(2) ΕΕ L 283 της 4. 10. 1986 σελ. 27 158 Η οδηγία 86/613/EOK54 του Συμβουλίου έχει ως στόχο την εξασφάλιση των γυναικών το εργασιακό καθεστώς των οποίων είναι ασαφές, ιδιαίτερα τις συζύγους που απασχολούνται σε οικογενειακές επιχειρήσεις, μεταξύ άλλων και του αγροτικού τομέα. Η Επιτροπή έχει επισημάνει ότι η οδηγία δεν είχε τα αναμενόμενα αποτελέσματα για τους αυτοαπασχολούμενους και τις συζύγους τους. Η κατάσταση αυτή είναι περισσότερο αισθητή στην περίπτωση των γυναικών που εργάζονται σε οικογενειακές επιχειρήσεις και δεν υπόκεινται σε κάποιο εργασιακό καθεστώς είτε ως υπάλληλοι είτε ως συνέταιροι, γιατί είναι σύζυγοι ή έχουν συγγενική σχέση με τον ιδιοκτήτη. Η Επιτροπή προπαρασκευάζει μία εκτίμηση της κατάστασης εν όψει της έκδοσης αναθεωρημένης οδηγίας για το συγκεκριμένο θέμα το 199755. Το κοινοτικό δίκαιο για την εγκυμοσύνη και τη μητρότητα Η οδηγία 92/85/ΕΟΚ του Συμβουλίου παρέχει το νομικό πλαίσιο για την προστασία των γυναικών εργαζομένων που βρίσκονται σε κατάσταση εγκυμοσύνης, λοχείας ή θηλάζουν. Η οδηγία 92/85/ΕΟΚ της 19ης Οκτωβρίου του Συμβουλίου εισήγαγε μέτρα που στόχο έχουν την ενθάρρυνση πρωτοβουλιών που θα βελτιώσουν την υγεία και την ασφάλεια των εγκύων εργαζομένων και των εργαζομένων που βρίσκονται σε περίοδο λοχείας ή θηλάζουν56. Η οδηγία βασίστηκε στο άρθρο 118Α της συνθήκης ΕΚ. Οι κύριες διατάξεις της μπορούν να συνοψιστούν ως εξής: Οι γυναίκες δεν είναι υποχρεωμένες να εκτελούν νυκτερινή εργασία κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης τους και για ένα διάστημα μετά τον τοκετό, το οποίο θα καθορίζεται από τις αρμόδιες εθνικές αρχές, υπό τη μόνη προϋπόθεση να προσκομίζουν πιστοποιητικό γιατρού το οποίο να δηλώνει ότι αυτό κρίνεται απαραίτητο για την ασφάλεια ή την υγεία της εν λόγω εργαζομένης. Οι γυναίκες δικαιούνται άδειες μετ'αποδοχών από την εργασία τους για ιατρικές επισκέψεις πριν από τον τοκετό, αν οι εξετάσεις αυτές πρέπει να γίνουν σε εργάσιμες ώρες. Απαγορεύεται η απόλυση λόγω εγκυμοσύνης. Οι γυναίκες προστατεύονται για την περίοδο από την έναρξη της εγκυμοσύνης και μέχρι το τέλος της άδειας τοκετού εκτός από εξαιρετικές περιπτώσεις που δε σχετίζονται με την εγκυμοσύνη και επιτρέπονται δυνάμει της εθνικής νομοθεσίας ή/και πρακτικής και μετά από συναίνεση της αρμόδιας αρχής. Σε περίπτωση απόλυσης κάποιας εργαζόμενης ο εργοδότης οφείλει να δικαιολογήσει εγγράφως την απόλυση. Τα δικαιώματα που απορρέουν από τις συμβάσεις οφείλουν να διατηρούνται για τις γυναίκες σε άδεια τοκετού. Μία ελάχιστη άδεια τοκετού 14 εβδομάδων χωρίς διακοπή πρέπει να χορηγείται πριν ή μετά τον τοκετό σύμφωνα με την εθνική νομοθεσία/πρακτική. Υπάρχει, ωστόσο, μία υποχρεωτική περίοδος άδειας τοκετού τουλάχιστον 2 εβδομάδες πριν ή/και μετά τον τοκετό σύμφωνα με την εθνική νομοθεσία/πρακτική. Κατά τη διάρκεια της άδειας τοκετού διατηρείται ο μισθός ή καταβάλλεται ένα ικανοποιητικό επίδομα σύμφωνα με την εθνική νομοθεσία/πρακτική. 54 ΕΕ L 359/της 19. 12. 86, σελ. 56 55 Τέταρτο Μεσοπρόθεσμο Κοινοτικό Πρόγραμμα Δράσης για γυναίκες και άνδρες COM(95) 381 τελικό της 19. 7. 1995. 56 Δέκατη επιμέρους οδηγία που εμπίπτει στο πεδίο του άρθρου 16(1) της οδηγίας 89/391/ΕΟΚ ΕΕ L 348/1. 159 Τα κράτη μέλη οφείλουν να συμπεριλάβουν στα εθνικά νομικά τους συστήματα μέτρα που να παρέχουν σε όλους τους εργαζόμενους τη δυνατότητα να διεκδικούν τα αιτήματα τους δυνάμει της οδηγίας μέσω της δικαστικής οδού ή/και με προσφυγή σε άλλες αρμόδιες αρχές, σύμφωνα με τις εθνικές νομοθεσίες ή/και πρακτικές. Γονική άδεια Η οδηγία 96/34ΕΚ του Συμβουλίου θέτει σε εφαρμογή τη συμφωνία πλαισίου για τη γονική άδεια από την εργασία που έχει συναφθεί από τις UNICE, CEEP και ETUC και ορίζει τις ελάχιστες διατάξεις. Πρόταση για οδηγία σχετικά με τη γονική άδεια ή την άδεια για οικογενειακούς λόγους υποβλήθηκε το 1984. Βασιζόταν στο άρθρο 100 της Συνθήκης. Συνάντησε την αντίθεση της βρετανικής κυβέρνησης κυρίως λόγω των απόψεων της περί των επιπτώσεων που θα επέσυρε το κόστος των γονικών αδειών. Η πρόταση επανήλθε στο προσκήνιο μετά την έναρξη της ισχύος της Συμφωνίας Κοινωνικής Πολιτικής. Η Επιτροπή πραγματοποίησε διαβουλεύσεις με τους κοινωνικούς εταίρους στις 22 Φεβρουαρίου 1995 με θέμα τις δυνατότητες δράσης όσον αφορά στο συνδυασμό εργασίας και οικογενειακής ζωής και στις 21 Ιουνίου 1995 με αντικείμενο τη φύση της δράσης που θα έπρεπε να αναληφθεί σε σχέση με τη γονική άδεια. Στις 7 Ιουλίου 1995 οι UNICE, CEEP και ETUC διατύπωσαν την επιθυμία να ξεκινήσουν διαπραγματεύσεις και η Επιτροπή ανέστειλε με τη σειρά της τη νομοθετική της πρωτοβουλία από τις 20 Ιουλίου 1995 και για μία καθορισμένη περίοδο εννέα μηνών. Στις 14 Δεκεμβρίου 1995, οι κοινωνικοί εταίροι υπέγραψαν τη συμφωνία πλαισίου για τη γονική άδεια και απηύθυναν έκκληση στην Επιτροπή να την υποβάλλει στο Συμβούλιο Υπουργών έτσι ώστε το Συμβούλιο να εκδώσει τη σχετική απόφαση, καθιστώντας έτσι τις ελάχιστες διατάξεις της συμφωνίας δεσμευτικές για όλα τα κράτη μέλη με εξαίρεση το Ηνωμένο Βασίλειο. Πρόκειται για ένα σημαντικό γεγονός καθώς η συμφωνία αυτή υπήρξε το πρώτο νομοθετικό κείμενο που συμφωνήθηκε από τους κοινωνικούς εταίρους στο πλαίσιο της Συμφωνίας Κοινωνικής Πολιτικής. Στη σύνοδο του Συμβουλίου Εργασίας και Κοινωνικών Υποθέσεων στις 29 Μαρτίου 1996 τα 14 κράτη μέλη συμφώνησαν σε πολιτικό επίπεδο σχετικά με τη συμφωνία πλαισίου για τη γονική άδεια στην οποία κατέληξαν οι κοινωνικοί εταίροι. Η οδηγία εγκρίθηκε στη σύνοδο του Συμβουλίου της 3ης Ιουνίου 1996. Η συμφωνία πλαισίου που προσαρτάται στην οδηγία καθορίζει τις ελάχιστες προϋποθέσεις για τη χορήγηση γονικής άδειας και άδειας από την εργασία λόγω ανωτέρας βίας, με στόχο να διευκολύνει τους γονείς να συνδυάσουν τις επαγγελματικές και οικογενειακές υποχρεώσεις τους. Η συμφωνία πλαίσιο κατοχυρώνει το δικαίωμα, κατ'αρχήν μη μεταβιβάσιμο, όλων των εργαζομένων, ανδρών και γυναικών, για ατομική γονική άδεια μετά από γέννηση ή υιοθέτηση παιδιού, προκειμένου να τους παρασχεθεί η δυνατότητα φροντίδας του παιδιού αυτού για διάστημα τριών τουλάχιστον μηνών, μέχρι μία δεδομένη ηλικία που μπορεί να ανέρχεται ως τα οκτώ χρόνια. Οι όροι πρόσβασης και οι λεπτομερείς κανόνες για κατάθεση αίτησης γονικής άδειας θα καθορίζονται από τη νομοθεσία ή/και τις συλλογικές συμβάσεις των κρατών μελών. Εφόσον τηρούνται οι ελάχιστες διατάξεις της συμφωνίας πλαισίου, τα κράτη μέλη ή/και οι κοινωνικοί εταίροι μπορούν, ειδικότερα: 57 ΕΕ C 316 της 27. 11. 1984, σελ. 7. 160 • Να αποφασίσουν κατά πόσο η γονική άδεια θα χορηγείται στη βάση πλήρους ή μερικής απασχόλησης, τμηματικά ή με τη μορφή συστήματος πίστωσης χρόνου. • Να θεωρήσουν προϋπόθεση του δικαιώματος στη γονική άδεια ένα διάστημα εργασίας ή μία ορισμένη περίοδο προϋπηρεσίας που δεν πρέπει να υπερβαίνει το έτος. • Να προσαρμόσουν τους όρους πρόσβασης ή τους λεπτομερείς κανόνες για κατάθεση αίτησης γονικής άδειας στις ειδικές περιστάσεις της διαδικασίας υιοθεσίας. • Να καθιερώσουν προθεσμίες για την ειδοποίηση του εργοδότη από τον εργαζόμενο, ο οποίος οφείλει να προσδιορίζει την έναρξη και το τέλος της άδειας. • Να καθορίσουν τις περιπτώσεις στις οποίες ο εργοδότης δικαιούται να αναβάλλει τη χορήγηση γονικής άδειας για λόγους που μπορούν να δικαιολογηθούν και συνδέονται με τη λειτουργία της επιχείρησης του. • Να εγκρίνουν ειδικούς διακανονισμούς προκειμένου να ανταποκριθούν στις λειτουργικές και οργανωτικές ανάγκες των μικρών επιχειρήσεων. Η οδηγία θεσμοθετεί ορισμένες εγγυήσεις προκειμένου να διασφαλιστεί ότι οι εργαζόμενοι θα μπορούν να κάνουν χρήση του δικαιώματος τους στη γονική άδεια. Τα κράτη μέλη ή/και οι κοινωνικοί εταίροι οφείλουν να λάβουν τα απαραίτητα μέτρα για την προστασία των εργαζομένων από την απόλυση λόγω αίτησης ή χορήγησης γονικής άδειας. Στα μέτρα αυτά συμπεριλαμβάνονται τα εξής: • Με τη λήξη της γονικής άδειας, οι εργαζόμενοι πρέπει να έχουν το δικαίωμα να επιστρέψουν στην ίδια θέση ή, αν αυτό δεν είναι δυνατό, σε μία ισοδύναμη ή παρεμφερή θέση συναφή με τη σύμβαση ή τη σχέση εργασίας τους. • Τα αποκτηθέντα ή υπό απόκτηση δικαιώματα κάποιου εργαζομένου κατά την ημερομηνία έναρξης της γονικής άδειας του διατηρούνται ως έχουν μέχρι τη λήξη της γονικής άδειας. Επιπλέον τα κράτη μέλη ή/και οι κοινωνικοί εταίροι υποχρεούνται να λάβουν τα απαραίτητα μέτρα προκειμένου να παρασχεθεί στους εργαζόμενους η δυνατότητα άδειας από την εργασία λόγω ανωτέρας βίας για οικογενειακούς επείγοντες λόγους, όπως σε περιπτώσεις ασθένειας ή ατυχήματος όπου η άμεση παρουσία του εργαζομένου είναι απαραίτητη. Επιπλέον τα κράτη μέλη οφείλουν να θέσουν σε εφαρμογή την οδηγία το πολύ δύο χρόνια μετά την έκδοση της. Η οδηγία δεν περιέχει πρόβλεψη για το ζήτημα της αμοιβής κατά το διάστημα της άδειας. Η οδηγία θα επιφέρει βελτιώσεις στο καθεστώς των γονικών αδειών σε τρία κράτη μέλη: την Ιρλανδία, το Βέλγιο και το Λουξεμβούργο. Αλλα θέματα Σε μία Κοινότητα που βασίζεται στη νομοθεσία, δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι η προσοχή επικεντρώνεται στις αρχές που σχετίζονται με την επιβολή του κοινοτικού δικαίου. Η προσφυγή στα δικαστήρια για θέματα ισότητας δεν αποτελεί το μοναδικό μηχανισμό μέσω του οποίου μπορεί να προαχθεί η ισότητα. Οι πολιτικές ισότητας είναι δυνατό να έχουν θετικές επιπτώσεις πέρα από το πεδίο εφαρμογής των εννοιών της νομοθεσίας περί ισότητας. Σεξουαλική παρενόχληση 161 Η Επιτροπή εξέδωσε το 1991 σύσταση για την προστασία της αξιοπρέπειας γυναικών και ανδρών στον εργασιακό χώρο, καθώς και έναν Κώδικα Πρακτικής σχετικά τα μέτρα κατά της σεξουαλικής παρενόχλησης. Τα δύο αυτά κείμενα μπορούν να θεωρηθούν μέσα στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής κοινωνικής πολιτικής και της βελτίωσης των συνθηκών ζωής και εργασίας. Ένα σημαντικό ψήφισμα του Συμβουλίου σχετικό με το θέμα58 είχε προηγηθεί της πρωτοβουλίας της Επιτροπής, μετά από έρευνα στα δώδεκα (την εποχή εκείνη) κράτη μέλη και ερωτήματα που είχαν τεθεί στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Τα γεγονότα που ακολούθησαν την έκδοση της σύστασης και του Κώδικα αποκάλυψαν ένα υψηλό βαθμό ευαισθητοποίησης και δραστηριοποίησης γύρω από το πρόβλημα της σεξουαλικής παρενόχλησης στα κράτη μέλη. Για το τέλος της δεκαετίας του '90 το ερώτημα είναι η αποτελεσματικότητα της συγκεκριμένης προσέγγισης του θέματος, η χρήση του στις συλλογικές διαπραγματεύσεις και η έκταση της εφαρμογής του. Στο πλαίσιο του Τέταρτου Μεσοπρόθεσμου Προγράμματος Δράσης, η Επιτροπή έκανε γνωστή την πρόθεση της να δημιουργήσει ένα νομικό μηχανισμό με σκοπό να εξαλείψει τη σεξουαλική παρενόχληση στον εργασιακό χώρο και να ενθαρρύνει τους κοινωνικούς εταίρους να εξετάσουν από κοινού το ρόλο τους σε μία τέτοια διαδικασία. Παράλληλα, το Τέταρτο Πρόγραμμα Δράσης για την Υγεία και την Ασφάλεια στην Εργασία (1996-2001) έχει αναγνωρίσει την ανάγκη για λήψη ειδικών μέτρων για τις γυναίκες στους εργασιακούς χώρους. Η δράση 3 του νέου προγράμματος υγείας και ασφάλειας περιέχει πρόβλεψη για έρευνα σχετικά με την έκταση και τη διαχείριση της βίας στον εργασιακό χώρο. Για το σκοπό αυτό, η Επιτροπή εγκαινίασε, στις 24 Ιουλίου 1996, έναν πρώτο κύκλο διαβουλεύσεων με τους κοινωνικούς εταίρους με θέμα την προστασία της αξιοπρέπειας γυναικών και ανδρών στον εργασιακό χώρο, ο οποίος ολοκληρώθηκε στα τέλη Οκτωβρίου 1996. Το βάρος της απόδειξης Στο πρώτο Μεσοπρόθεσμο Πρόγραμμα Δράσης59 η Επιτροπή εξήρε τη σύνδεση που υπάρχει ανάμεσα στην ευκολία πρόσβασης στην ενημέρωση και στη χρήση της νομοθεσίας ισότητας των κρατών μελών. Επισήμανε τις αποκλίσεις του βάρους της απόδειξης κατά τις προσφυγές στο δικαστήριο και κατά τις νομικές διαδικασίες. Η επακόλουθη έκθεση υποδείκνυε ότι η κοινοτική δράση είναι αναγκαία για την επίσημη αντιστροφή του βάρους της απόδειξης στις υποθέσεις ίσης μεταχείρισης. Το ζήτημα αυτό επανήλθε στο Δεύτερο Μεσοπρόθεσμο Κοινοτικό Πρόγραμμα Δράσης (1986-990) και το 1988 η Επιτροπή κατέθεσε πρόταση για οδηγία. Όμως, το Συμβούλιο Υπουργών δεν μπόρεσε να καταλήξει σε συμφωνία επί του κειμένου. Στη συνέχεια η Επιτροπή αποφάσισε να συμβουλευθεί τους κοινωνικούς εταίρους. Ο πρώτος κύκλος διαβουλεύσεων άρχισε στις 5 Ιουλίου 1995 ενώ ο δεύτερος στις 7 Φεβρουαρίου 1996. Στις 3 Ιουνίου 1996, οι κοινωνικοί εταίροι γνωστοποίησαν την πρόθεση τους να διακόψουν τη διαδικασία των εσωτερικών διαπραγματεύσεων. Έτσι, η Επιτροπή αποφάσισε να υποβάλει στο Συμβούλιο πρόταση οδηγίας για την προσαρμογή μάλλον, παρά την αντιστροφή του βάρους των αποδείξεων σε υποθέσεις διακρίσεων με βάση το φύλο. Στη διάσκεψη του Belfast στις 1-3 Μαρτίου 1996 αποδείχθηκε ότι το ζήτημα του βάρους της απόδειξης και η εφαρμογή της αερικής ακύρωσης του μετά τις αποφάσεις Danfoss61, Enderby και Royal Copenhagen , παρουσιάζει προβλήματα σε έναν αριθμό κρατών μελών. 58 Ψήφισμα της 29. 5. 1990 ΕΕ C 157 της 27. 6. 1990, σελ. 3. 59 COM(81)758 τελικό της 9. 12. 1981. 60 ΕΕ C 176 της 5. 7. 1988, σελ. 5. 61 Υπόθεση 109/88 Handels-og- Kontorfunktionaerernes Forbund i Danmark κατά Dansk Arbejdsgiverforening (εκ μέρους του Danfoss) [1989] ΣΝ 3199. 62 Υπόθεση C-127/92 Enderby κατά Frenchay Area Health Authority [1993] ΣΝ 1-5535. 63 Υπόθεση C-400/93 Specialarbejderforbundet i Danmark And Dansk Industri, πρώην Industiens Arbejdsgivere acting for Royal Copenhagen A/S [1995] Ι-ΣΝ 1275. 162 Άτυπη εργασία Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο έχει ενισχύσει την προστασία της εργασίας μερικής απασχόλησης αναγνωρίζοντας ότι ορισμένες μορφές δυσμενούς αντιμετώπισης της εργασίας μερικής απασχόλησης μπορούν να καταλήξουν σε έμμεση διάκριση λόγω φύλου. Πάντως, η προστασία δεν μπορεί σε καμία περίπτωση να χαρακτηριστεί πλήρης. Η Επιτροπή υπέβαλε πρόταση οδηγίας για την αύξηση του ύψους της προστασίας που παρέχεται στους εργαζομένους μερικής απασχόλησης κατ'αναλογία με την εργασία πλήρους απασχόλησης , όμως το Συμβούλιο Υπουργών δεν κατέληξε σε συμφωνία για την πρόταση αυτή (1989). Η Επιτροπή υπέβαλε επίσης τρεις προτάσεις στηριζόμενη σε τρεις διαφορετικές νομικές βάσεις: μία πρώτη δυνάμει του άρθρου 100 ΕΚ περί της προσέγγισης των νομοθεσιών των κρατών μελών όσον αφορά σε ορισμένες εργασιακές σχέσεις και σε σχέση με τις συνθήκες εργασίας (προσωρινή και μερικής απασχόλησης εργασία)65, μία δεύτερη βάσει του άρθρου 100Α ΕΚ που αφορά ορισμένες συμβάσεις απασχόλησης και εργασιακές σχέσεις που συνδέονται με διαστρέβλωση του ανταγωνισμού (προσωρινή και μερικής απασχόλησης εργασία)66 και, τέλος, μία τρίτη δυνάμει του άρθρου 118Α ΕΚ που αντιμετωπίζει τα ζητήματα υγείας και ασφάλειας της προσωρινής εργασίας. Η τελευταία εγκρίθηκε στις 25 Ιουνίου 1991, ενώ οι άλλες δύο προτάσεις βρίσκονται υπό εξέταση στο πλαίσιο της Συμφωνίας Κοινωνικής Πολιτικής. Οι κοινωνικοί εταίροι άρχισαν το 1996 διαπραγματεύσεις σχετικά με την ευελιξία των ωραρίων και την ασφάλιση. Δημόσιες συμβάσεις Στις 27 Νοεμβρίου 1996 η Επιτροπή ενέκρινε το πράσινο βιβλίο «Οι δημόσιες συμβάσεις έργων και προμηθειών στην Ευρωπαϊκή Ένωση : δρόμοι προβληματισμού για το μέλλον» 67. Στο πράσινο βιβλίο μνημονεύεται η δυνατότητα να τεθεί ως προϋπόθεση εκτέλεσης των δημόσιων συμβάσεων που ανατίθενται, η τήρηση των κοινωνικών υποχρεώσεων που αποβλέπουν π. χ. στην προώθηση της απασχόλησης των γυναικών. Το πράσινο βιβλίο καλεί όλους τους ενδιαφερόμενους κύκλους να τοποθετηθούν σχετικά με την ανάγκη να διευκρινιστούν οι οδηγίες περί δημοσίων συμβάσεων και εξετάζει τις δυνατότητες που υπάρχουν για να υλοποιηθούν μέσω του δικαίου περί δημόσιων συμβάσεων, οι κοινοτικοί και εθνικοί στόχοι της κοινωνικής πολιτικής. 5. 2. ΕΠΙΒΟΛΗ ΚΑΙ ΕΝΔΙΚΑ ΜΕΣΑ Πώς λειτουργεί το κοινοτικό σύστημα προσφυγής σε ένδικα μέσα Οι υποχρεώσεις που απορρέουν από το κοινοτικό δίκαιο επιβάλλονται στα κράτη μέλη, στα άτομα και στις επιχειρήσεις με διάφορους τρόπους - μέσω διατάξεων στις Συνθήκες, μέσω οδηγιών και με άλλες μορφές όπως οι συστάσεις. Από πολλές απόψεις 64 ΕΕ C 62 της 12. 3. 1982, σελ. 7 65 ΕΕ C 244 της 8. 9. 1992, σελ. 4 66 ΕΕ C 224 της 8. 9. 1992, σελ. 6 67 προς σαμπλήρωση 163 οι υποχρεώσεις που επιβάλλονται στα κράτη μέλη είναι επαχθείς. Δυνάμει του άρθρου 5 ΕΚ τα κράτη μέλη δεσμεύονται με την επονομαζόμενη ρήτρα «αφοσίωσης» να διασφαλίζουν την προάσπιση των υποχρεώσεων που απορρέουν από τη Συνθήκη της Ευρωπαϊκής Ένωσης και ακόμη να απέχουν από κάθε ενέργεια που θα μπορούσε να θέσει σε κίνδυνο τους στόχους της Συνθήκης. Το κοινοτικό δίκαιο είναι δυνατό να τίθεται σε εφαρμογή σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης μέσα από απ'ευθείας δράσεις που υποβάλλονται από την Επιτροπή, από άτομα, επιχειρήσεις και άλλους δημόσιους ή ιδιωτικούς φορείς. Το κοινοτικό δίκαιο είναι επίσης δυνατό να τίθεται σε εφαρμογή σε εθνικό επίπεδο με τη χρήση των αρχών των άμεσων και έμμεσων επιπτώσεων και των αγωγών αποζημίωσης εναντίον των κρατών μελών, βάσει των αρχών που διατυπώθηκαν στις κοινές υποθέσεις C-6/90 και 9/90 Francovich και Bonifati κατά Ιταλία^*. Η νομολογία αυτή έχει περαιτέρω αναπτυχθεί στις κοινές υποθέσεις C-46/93 και C-48/93 Brasserie du Pécheur. Το αποτέλεσμα είναι ένα πολύπλοκο δίκτυο νομικών συζητήσεων, εθνικών και κοινοτικών νομοθετικών δικαιωμάτων, ενδίκων μέσων και διαδικασιών που όλες μαζί δημιουργούν το μοναδικό και χαρακτηριστικό κοινοτικό νομικό σύστημα. Απ'ευθείας επιβολή από την Επιτροπή Η Επιτροπή έχει τη δυνατότητα να προχωρά στην απευθείας επιβολή του κοινοτικού δικαίου ενώπιον του Δικαστηρίου στην περίπτωση που η εθνική νομοθεσία αποτύχει να εφαρμόσει ή να εφαρμόσει σωστά τις υποχρεώσεις που προβλέπονται από τη νομοθεσία της Ευρωπαϊκής Κοινότητας. Οι εξουσίες επιβολής της Επιτροπής διατυπώνονται στα άρθρα 169 και 171 ΕΚ. Το Δικαστήριο δικαιούται να επιβάλλει πρόστιμο στα κράτη μέλη στην περίπτωση που τα τελευταία παραλείψουν να λάβουν τα απαραίτητα μέτρα μετά από διαπίστωση του Δικαστηρίου ότι έχουν παραβιάσει το δίκαιο της Ευρωπαϊκής Κοινότητας. Για κάθε οδηγία που εκδίδεται από την Ευρωπαϊκή Κοινότητα, η Επιτροπή είναι υποχρεωμένη να καταρτίσει έκθεση σχετικά με την εφαρμογή της από τα κράτη μέλη. Οι εκθέσεις αυτές παρέχουν συχνά την ενημέρωση που απαιτείται για να προσδιοριστεί αν κάποιο κράτος μέλος έχει υλοποιήσει σωστά ή όχι τις διατάξεις του κοινοτικού δικαίου. Αλλη πηγή ενημέρωσης αποτελούν οι μηνύσεις των πολιτών προς την Επιτροπή και τα μέλη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Οι ομάδες πίεσης και οι δημόσιοι φορείς είναι επίσης δυνατό να απευθύνουν μηνύσεις στην Επιτροπή. Λόγου χάρη, η Επιτροπή Ισων Ευκαιριών της Βρετανίας και της Βόρειας Ιρλανδίας και το Κογκρέσο των Συνδικάτων έχουν υποβάλει μηνύσεις στην Επιτροπή για τη διάρκεια των διαδικασιών πού συνδέονται με διεκδικήσεις για εργασία ίσης αξίας και για την κατάργηση του Συμβουλίου Μισθών στο Ηνωμένο Βασίλειο. Το 1995 η Επιτροπή πραγματοποίησε έρευνα σε τέσσερα κράτη μέλη, το Βέλγιο, τη Γαλλία, την Ελλάδα και την Ιταλία για παράλειψη τους να καταργήσουν τους εθνικούς κανονισμούς που έθεταν περιορισμούς στη νυκτερινή απασχόληση των γυναικών με αποτέλεσμα να υπάρχει ασυμβίβαστο με την οδηγία 76/207/ΕΟΚ περί ίσης μεταχείρισης και τη νομολογία του Δικαστηρίου70. Εναντίον του Βελγίου ασκήθηκε αγωγή παράβασης γιατί δε γνωστοποίησε στην Επιτροπή τη λήψη μέτρων για τη συμμόρφωση του προς την απόφαση του Δικαστηρίου71. Σύμφωνα με την απόφαση αυτή, το Δικαστήριο διαπίστωσε παράβαση του άρθρου 119 ΕΚ καθώς εξακολουθούσε να βρίσκεται σε ισχύ νομοθεσία που καθιστούσε τις γυναίκες ηλικίας άνω των εξήντα 68 (1991) ΣΝ 1-5357. 69 (1996) ΣΝ Ι-1029 70 Υπόθεση C-345 Stoeckel (1991) ΣΝ Ι - 4047 σ. 89 Υπόθεση C-158 Levy (1993) ΣΝ Ι - 4287 σ. 91. Υπόθεση C-13 Minne (1994) ΣΝ Ι - 371 σ. 93. 71 Υπόθεση C-173 Επιτροπή κατά Βελγίου (1993) ΣΝ Ι - 673 σ. 91 164 ετών μη επιλέξιμες για συμπληρωματικά επιδόματα διαθεσιμότητας, παρόλο που τα επιδόματα αυτά καταβάλλονταν στους άνδρες μέχρι την ηλικία των 65 ετών. Συνεχίζεται η διαδικασία αγωγής για παράβαση εναντίον της Γαλλίας που χρονολογείται από το 1990 και στην οποία η Επιτροπή ισχυρίζεται ότι η Γαλλία δεν προχώρησε στις κατάλληλες ενέργειες προκειμένου να συμμορφωθεί με την απόφαση της Υπόθεσης. Σύμφωνα με την απόφαση αυτή το Δικαστήριο διαπίστωνε ότι ορισμένες συλλογικές συμφωνίες που χορηγούσαν επιδόματα στις γυναίκες έρχονταν σε αντίθεση με την οδηγία περί ίσης μεταχείρισης και δεν πληρούσαν τις προϋποθέσεις για θετική δράση που προβλέπονται στο άρθρο 2(4) της εν λόγω οδηγίας. Η Επιτροπή ανέστειλε τις διαδικασίες αγωγής για παραβάσεις που είχαν ασκηθεί εναντίον έξι κρατών μελών73 για παράλειψη γνωστοποίησης των εθνικών μέτρων εφαρμογής προς συμμόρφωση με τις υποχρεώσεις της οδηγίας 86/378/ΕΟΚ του Συμβουλίου. Αναγνωρίστηκε ότι προέκυψαν πραγματικές δυσκολίες στη μεταφορά της οδηγίας αυτής σύμφωνα με την απόφαση του Δικαστηρίου στην Υπόθεση Barber κατά GRE. Προκαταρκτικές αποφάσεις Τα εθνικά δικαστήρια μπορούν να αναστέλλουν αγωγές όταν ανακύπτει ζήτημα ερμηνείας ή ισχύος του κοινοτικού δικαίου και να προσφεύγουν σε απόφαση του Δικαστηρίου δυνάμει του άρθρου 177 ΕΚ. Η διαδικασία αυτή είχε τη σημαντικότερη επίδραση στο κοινοτικό δίκαιο περί ίσων ευκαιριών και αποτελεί το όχημα μέσω του οποίου το Δικαστήριο μπορεί να αναπτύσσει τις αρχές του κοινοτικού δικαίου. Οποιοδήποτε εθνικό δικαστήριο ή αρχή με δικαστικές αρμοδιότητες μπορεί να ζητήσει την απόφαση του Δικαστηρίου και όλα τα δικαστήρια τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας θα έπρεπε να το κάνουν. Στην πράξη δεν προσφεύγουν όλα τα δικαστήρια τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας στο άρθρο 177: μπορεί να αποφασίσουν ότι το νόημα του κοινοτικού δικαίου είναι αρκετά σαφές ή ότι δεν έχει καθοριστικό σημασία για τη διένεξη που έχει τεθεί ενώπιον τους. Ένα εθνικό δικαστήριο έχει κάθε στιγμή τη δυνατότητα να απευθυνθεί στο Δικαστήριο σε σχέση με οποιοδήποτε σημείο του κοινοτικού δικαίου για το οποίο υπάρχει ήδη απόφαση. Λόγου χάρη,75 το γερμανικό Ομοσπονδιακό Εργατοδικείο απηύθυνε στο Δικαστήριο76 ερωτήματα που είχαν ήδη εξεταστεί στην Υπόθεση C-360/90 Arbeiterwohlfahrt der Stadt Berlin κατάΒοίβΙ11. 5. 3. ΤΟ ΙΣΧΥΟΝ ΚΑΘΕΣΤΩΣ ΤΩΝ ΚΟΙΝΟΤΙΚΩΝ ΕΝΔΙΚΩΝ ΜΕΣΩΝ Η ανάπτυξη ενδίκων μέσων και διαδικασιών με βάση το κοινοτικό δίκαιο έγινε μάλλον σε δικαστικό παρά σε νομοθετικό επίπεδο. Ένας αριθμός οδηγιών περιέχει πράγματι διατάξεις για την επιβολή των δικαιωμάτων που απορρέουν από το κοινοτικό δίκαιο, αυτές όμως είναι συνήθως υποκείμενες στην εθνική νομοθεσία και αρχές. Αρχικά το Δικαστήριο υιοθέτησε μία μινιμαλιστική στάση έναντι των διαδικασιών και των ενδίκων μέσων. Η επιβολή του κοινοτικού δικαίου θα αποτελούσε υπόθεση εθνικών διαδικασιών υπό την επιφύλαξη δύο όρων: 72 Υπόθεση 312 Επιτροπή κατά Γαλλίας (1988) ΣΝ 3559, σ. 86. 73 Βέλγιο, Δανία, Ελλάδα, Ιταλία, Λουξεμβούργο, Κάτω Χώρες. 74 Υπόθεση C-262/88 [1990] ΣΝ 1889. Σημειώνεται ότι στις 28 Σεπτεμβρίου 1994 το δικαστήριο εξέδακτε τρεις προκαταρκτικές αποφάσεις σχετικά με το πεδίο εφαρμογής της απόφασης Barber η οποία κατά την άποψη της Επιτροπής διαλύει όλες τις αμφιβολίες ως προς τις υποχρεάχϊεις των κρατών μελο>ν. Η Επιτροπή έχει απευθύνει πρόταση στο Συμβούλιο Υπουργών για τροποποίηση της οδηγίας 86/378/ΕΟΚ του Συμβουλίου COM(95) 186 τελικό, Βρυξέλες, 16. 5. 1995. 75 Απόφαση της 6ης Φεβρουαρίου 1996. 76 Υπόθεση C-457/93 Kuartorium fur Dialysenund Nierentransplantation E. V. v. Lewark, απόφαση της 2. 1996 nyr. "Υπόθεση C/360 (1992) ΣΝ 1-3589, σ. 1. 165 • η αρχή της μη-διάκρισης: τα δικαιώματα που απορρέουν από την κοινοτική νομοθεσία έπρεπε να ισχύουν στην ίδια έκταση με τα αντίστοιχα εθνικά δικαιώματα • η επιβολή των δικαιωμάτων που απορρέουν από το κοινοτικό δίκαιο όφειλε να μην είναι αδύνατη ή υπέρ το δέον δύσκολη. Το Δικαστήριο μετέβαλε σταδιακά τη θέση του και σήμερα διεκδικεί ευρύτερη δικαιοδοσία όσον αφορά στο ζήτημα των αρχών με βάση τις οποίες πρέπει να εφαρμόζεται το κοινοτικό δίκαιο στα εθνικά δικαστήρια. Πάντως, το Δικαστήριο επιζητά τη διατήρηση μίας ισορροπημένης προοπτικής που περιγράφηκε κατά τον καλύτερο τρόπο από το Γενικό Εισαγγελέα Jacobs στην Υπόθεση Peterbroeck78. «Η νομολογία του Δικαστηρίου στον συγκεκριμένο τομέα καθιερώνει μία ισορροπία μεταξύ της ανάγκης για σεβασμό της αυτονομίας [των νομικών συστημάτων των κρατών μελών] από τη μία πλευρά και της ανάγκης να διασφαλιστεί η αποτελεσματική προστασία των δικαιωμάτων απορρέουν από το κοινοτικό δίκαιο στα εθνικά δικαστήρια». Σε διάσκεψη που οργανώθηκε και υποστηρίχθηκε από την Επιτροπή στο Belfast της Βόρειας Ιρλανδίας (MB) στις 1 και 2 Μαρτίου 1996, ειδικοί στα νομικά θέματα από τα δεκαπέντε κράτη μέλη εξέτασαν το θέμα της στρατηγικής της ισότητας σε σύνδεση με την προσφυγή σε ένδικα μέσα. Η διάσκεψη επισήμανε ένα αριθμό δυσκολιών στις νομικές διαδικασίες και στα ένδικα μέσα επιβολής όσον αφορά στα δικαιώματα. Εξετάστηκε επίσης η ανάγκη για διαφάνεια στην εφαρμογή των νομικών εννοιών και στην ευαισθητοποίηση σχετικά με το κοινοτικό δίκαιο. Με την πάροδο του χρόνου το Δικαστήριο έχει αναπτύξει μία σειρά αρχών που εφαρμόζονται στις διαδικασίες και τα ένδικα μέσα που αποτελούν τις εγγυήσεις για την αποτελεσματική επιβολή των δικαιωμάτων απορρέουν από την κοινοτική νομοθεσία. Οι υποθέσεις μέσα από τις οποίες αναπτύχθηκαν οι ιδέες αυτές δεν ήταν στο σύνολο τους σχετικές τη νομοθεσία περί ισότητας ήταν όμως στην πλειοψηφία τους. Η νομολογία του Δικαστηρίου σχετικά με τα ένδικα μέσα στον τομέα των ίσων ευκαιριών μπορεί να οργανωθεί γύρω από πέντε θέματα: αποτελεσματικότητα, πρόσβαση στη δικαιοσύνη, προθεσμίες, το βάρος της απόδειξης και ένδικα μέσα και κυρώσεις. C/62/93 SCS Peterbroek, Van Campenhout and Cie κατά Βελγικού κράτους, (1995) ΣΝ 1-4599 166 Η. Β Γαλλία Ιταλία Λουξεμβ. Πίνακας 29 1 Βέλγιο Δανία Γερμανία Ιρλανδία Κάτω Χώρες Αρθρο 177 ΕΚ Αποφάσεις επί του άρθρου 119 ΕΚ 1971 1975 1978 1980 1981 1982 1984 1986 1987 1988 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 Σύνολο 3 Αρθρο 169 1983 1985 1993 1 Σύνολο 1 Αρθρο 169 ΕΚ Αποφάσεις επί της οδηγίας του Συμβουλίου 76/207/ΕΟΚ 1983 1985 1988 Σύνολο Αρθρο 169 1991 9 ΕΚ Αποφάσεις επί του άρθρου 119 ΕΚ 12 11 16 11 1 1 1 2 1 1 1 1 1 1 1 1 2 1 ΕΚ Κοινωνική Ασφάλιση Αποφάσεις επί της οδηγίας 79/7/ΕΟΚ του Συμβουλίου 1 Σύνολο 1 Αρθρο 177 ΕΚ Αποφάσεις επί της οδηγίας 76/207/ΕΟΚ του Συμβουλίου 1984 1986 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 Σύνολο 1 Αρθρο 177 1982 1986 1987 1988 1989 1991 1992 1994 im Σύνολο 1 16 9 2 2 Ι ΕΚ Κοινωνική Ασφάλιση Αποφάσεις επί της οδηγίας 79/7/ΕΟΚ του Συμβουλίου Σύνολο 7 24 18 167 4 29 Πηγή: ΔΕΚ και SELEX 11 ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΥΠΟΘΕΣΗ KALANKE79 Στις 27 Μαρτίου 1996 η Επιτροπή υπέβαλε ανακοίνωση80 στο Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο σχετικά με την ερμηνεία της υπόθεσης Kalanke, διατυπώνοντας την άποψη ότι τα συστήματα ποσοστώσεων που δε χαρακτηρίζονται από ακαμψία και δεν περιλαμβάνουν αυτόματες διαδικασίες είναι σύμφωνα με το νόμο. Τα κράτη μέλη και οι εργοδότες είναι συνεπώς ελεύθεροι να προσφεύγουν σε όλες τις υπόλοιπες μορφές θετικής δράσης, συμπεριλαμβανομένων των ευέλικτων συστημάτων ποσοστώσεων. Η άποψη της Επιτροπής είναι ότι μία ευρεία κλίμακα δράσεων που έχουν ως στόχο την προώθηση της πρόσβασης στην απασχόληση και την προώθηση των μελών του υποεκπροσωπούμενου φύλου εξακολουθούν να παραμένουν νόμιμες. Διευκρινίζοντας την παραπάνω άποψη, η ανακοίνωση παραθέτει έναν κατάλογο μέτρων θετικής δράσης τα οποία θεωρεί σύμφωνα προς το νόμο, όπως: • Ποσοστώσεις που συνδέονται με τα τυπικά προσόντα που απαιτούνται για την εργασία, εφόσον αυτές καθιστούν δυνατή τη συνεκτίμηση των ιδιαίτερων περιστάσεων που θα μπορούσαν σε μία δεδομένη περίπτωση να δικαιολογήσουν την παρέκκλιση από την αρχή της προτίμησης του υποεκπροσωπούμενου φύλου. • Σχέδια για την προώθηση των γυναικών, τα οποία υποδεικνύουν, χωρίς όμως να επιβάλλουν, τα ποσοστά και τα χρονικά όρια μέσα στα οποία οφείλει να αυξηθεί ο αριθμός των γυναικών. • Αυτόματοι κανόνες προτίμησης κατά τη λήψη αποφάσεων στελέχωσης και προώθησης. • Δέσμευση αρχής για τους εργοδότες να προσλαμβάνουν ή να προωθούν κατά προτίμηση πρόσωπα που ανήκουν στο υποεκπροσωπούμενο φύλο σε τέτοιες περιπτώσεις δεν παραχωρείται σε κανένα πρόσωπο το όποιο ατομικό δικαίωμα να προτιμάται. • Εκπτώσεις στις ασφαλιστικές εισφορές για εταιρείες που προσλαμβάνουν γυναίκες που επιστρέφουν στην αγορά εργασίας για να αναλάβουν καθήκοντα σε τομείς όπου οι γυναίκες εμφανίζουν χαμηλό ποσοστό εκπροσώπησης. • Κρατικές επιδοτήσεις σε εργοδότες που προσλαμβάνουν γυναίκες σε τομείς όπου οι γυναίκες εμφανίζουν χαμηλό ποσοστό εκπροσώπησης. 79 Ανακοίνωση της Επιτροπής στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και στο Συμβούλιο περί της ερμηνείας της απόφασης του Δικαστηρίου της 17. 10. 95 στην υπόθεση C-450 Kalanke κατά Freie Hansestadt Bremen, COM (96)88 τελικό της 27. 3. 1996, σ. 93 80 Βλέπε επίσης το ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου κατά την Ολομέλεια της 15-19 Ιανουαρίου 1996 στο οποίο εκφράζεται προβληματισμός για τις επιπτώσεις της υπόθεσης Kalanke και απευθύνεται έκκληση για τροποποίηση του άρθρου 2(4) της οδηγίας περί ίσης μεταχείρισης ΕΕ C 1996 32/24, σημείο 20. 168 • Αλλα μέτρα θετικής δράσης με έμφαση στην κατάρτιση, τον επαγγελματικό προσανατολισμό, την αναδιοργάνωση των ωραρίων, τη μέριμνα των παιδιών. Με στόχο να διαλύσει την αβεβαιότητα που περιβάλλει το νόμιμο πεδίο εφαρμογής της θετικής δράσης, η Επιτροπή αποφάσισε να προτείνει την τροποποίηση της διατύπωσης του άρθρου 2(4) της οδηγίας περί ίσης μεταχείρισης, έτσι ώστε το κείμενο να αντικατοπτρίζει την ορθή νομική θέση, εξακολουθώντας παράλληλα να επιτρέπει ορισμένες μορφές θετικής δράσης. Η Επιτροπή θεώρησε ότι το Δικαστήριο καταδίκασε μόνο τη συγκεκριμένη διάταξη της νομοθεσίας της Βρέμης, δηλαδή το να παραχωρείται στις γυναίκες το απόλυτο και χωρίς επιφυλάξεις δικαίωμα στην πρόσληψη ή προώθηση. Η ερμηνευτική αυτή τροποποίηση έχει ως εξής: Η οδηγία αυτή δεν θίγει τα μέτρα που προάγουν την ισότητα ευκαιριών μεταξύ γυναικών και ανδρών, ιδιαίτερα με την κατάργηση των υπαρχουσών ανισοτήτων που επηρεάζουν δυσμενώς τις ευκαιρίες των γυναικών στους τομείς που αναφέρονται στο άρθρο 1(1). Πιθανά μέτρα περιλαμβάνουν την παραχώρηση προτεραιότητας στην πρόσβαση σε απασχόληση ή στην προώθηση μέλους του υποεκπροσωπούμενου φύλου, υπό την προϋπόθεση ότι τα μέτρα αυτά δεν αποκλείουν την εκτίμηση των ιδιαιτέρων συνθηκών της κάθε ατομικής περίπτωσης. 169 Πρόσβαση στη Δικαιοσύνη Η πρόσβαση στη δικαιοσύνη διέπει, ως ουσιώδες νομικό δικαίωμα, τις οδηγίες περί ίσης αντιμετώπισης. Η πλειονότητα των προσφυγών σε ένδικα μέσα περιστρέφεται γύρω από το άρθρο 6 της οδηγίας περί ίσης μεταχείρισης. Αρθρο 6 της οδηγίας 76/207/ΕΟΚ του Συμβουλίου Τα κράτη μέλη οφείλουν να συμπεριλάβουν στα εθνικά νομικά συστήματα τους τα μέτρα που κρίνονται απαραίτητα προκείμενου να δοθεί η δυνατότητα σε όλους όσους θεωρούν ότι έχουν αδικηθεί λόγω της μη εφαρμογής στην περίπτωση τους της αρχής της ίσης μεταχείρισης υπό την έννοια των άρθρων 3, 4 και 5, να διεκδικήσουν τα αιτήματα τους μέσω δικαστικών διαδικασιών μετά από ενδεχόμενη προσφυγή σε άλλες αρμόδιες αρχές. Η πρόσβαση στη δικαιοσύνη αναγνωρίζεται επίσης ως θεμελιώδες δικαίωμα από το κοινοτικό δίκαιο81. Υπόθεση 222/84 Johnston κατά RUC [1986] ΣΝ 427. Τα γεγονότα: ένα πιστοποιητικό που εκδόθηκε από τον υπουργό δήλωνε ότι οι αποφάσεις που λαμβάνονται από τον αστυνομικό διοικητή του RUC δεν ήταν δυνατό να επανεξεταστούν από δικαστήριο ή άλλο ανεξάρτητο σώμα. Το Δικαστήριο αποφάσισε ότι η απόφαση αυτή ερχόταν σε αντίθεση με το άρθρο 6 της οδηγίας περί ίσης μεταχείρισης. Το Δικαστήριο παρέπεμψε στο άρθρο 6 ECHR 1951, στις αρχές οι οποίες πρέπει να λαμβάνονται υπόψη από την κοινοτική νομοθεσία. Το Δικαστήριο αποφάσισε ότι το άρθρο 6 της οδηγίας περί ίσης μεταχείρισης είχε άμεσες επιπτώσεις στο μέτρο που τα δικαιώματα που παρέχονται από την οδηγία «μπορούν να παρουσιαστούν ως βάση ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων από τα ενδιαφερόμενα πρόσωπα». Αναπτύχθηκε το επιχείρημα ότι αυτή η απαίτηση για δικαστικό έλεγχο αποτελούσε αντανάκλαση μίας γενικής νομοθετικής αρχής η οποία ήταν συνυφασμένη με τις συνταγματικές παραδόσεις που είναι κοινές για τα κράτη μέλη. Το Δικαστήριο αποφάσισε ότι το πιστοποιητικό του υπουργού έδινε στην αρμόδια αρχή τη δυνατότητα να στερήσει από κάποιο άτομο τη δυνατότητα διεκδίκησης των παρεχόμενων δικαιωμάτων μέσω δικαστικής διαδικασίας, και ερχόταν, κατά συνέπεια, σε αντίθεση με το άρθρο της οδηγίας περί ίσης μεταχείρισης. Υπόθεση 222/86 UNECTPF κατά Heylens [1987] ΣΝ 4097. 170 ΤΟ ΒΑΡΟΣ ΤΗΣ ΑΠΟΔΕΙΞΗΣ Το Δικαστήριο, μέσα από τις ακόλουθες υποθέσεις, έχει αναπτύξει μία σταθερή νομολογία όσον αφορά στο ζήτημα του βάρους της απόδειξης σε υποθέσεις έμμεσης διάκρισης στον τομέα της ίσης αμοιβής. Υπόθεση 109/88 Handels-og-Kontorfunktionaerernes forbund i Danmark κατά Dansk Arbejdsgiverforening (για λογαριασμό rqçDanfoss) [1989] ΣΝ3199. Στην υπόθεση αυτή το Δικαστήριο αποφάσισε ότι η απαίτηση από τα κράτη μέλη να διασφαλίσουν την ύπαρξη αποτελεσματικών μέσων που θα εγγυώνται την τήρηση της αρχής της ίσης αμοιβής πρέπει να οδηγήσει σε προσαρμογές των εθνικών κανονισμών που αφορούν το βάρος της απόδειξης σε ειδικές περιπτώσεις στις οποίες οι προσαρμογές αυτές κρίνονται ουσιαστικές για την αποτελεσματική εφαρμογή της αρχής της ισότητας. Στην υπόθεση αυτή, μία κατάσταση που χαρακτηριζόταν από πλήρη έλλειψη διαφάνειας, αυτό που μπορούσαν να διακρίνουν οι ενάγοντες ήταν μόνο μία διαφορά μεταξύ των μέσων αμοιβών και, κατά συνέπεια, δε διέθεταν κανένα μέσο για τη διασφάλιση της τήρησης της αρχής της ίσης αμοιβής ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων. Έτσι, το βάρος της απόδειξης πέρασε αναγκαστικά στον εργοδότη ο οποίος έπρεπε να αποδείξει ότι η πολιτική αμοιβών δε δημιουργούσε διακρίσεις. Υπόθεση C-127/92 Enderby κατά της Υπηρεσίας Υγείας της περιοχής Frenchay [1993] ΣΝ1-5535. Στην υπόθεση αυτή το Δικαστήριο αποφάσισε ότι όταν ένας εργοδότης εφαρμόζει ένα σύστημα πληρωμών που χαρακτηρίζεται από πλήρη έλλειψη διαφάνειας, πρέπει ο ίδιος να αποδείξει ότι η πολιτική αμοιβών δε δημιουργεί διακρίσεις στην περίπτωση που μία εργαζόμενη μπορέσει να στοιχειοθετήσει με βάση ένα σχετικά μεγάλο αριθμό υπαλλήλων ότι η μέση αμοιβή των γυναικών είναι κατώτερη από την αντίστοιχη των ανδρών. Ανήκει στη δικαιοδοσία του εθνικού δικαστηρίου να εκτιμήσει κατά πόσο μπορούν ή όχι να ληφθούν υπόψη στατιστικά στοιχεία τα οποία στοιχειοθετούν ότι οι αμοιβές μίας ομάδας γυναικών εργαζομένων είναι χαμηλότερες από τις αμοιβές μίας ομάδας ανδρών εργαζομένων. Το εθνικό δικαστήριο πρέπει να αποφασίσει κατά πόσο τα στατιστικά στοιχεία είναι σκόπιμο να ανάγονται σε ατομικές περιπτώσεις, κατά πόσο αποκαλύπτουν φαινόμενα καθαρά συμπτωματικά ή βραχυπρόθεσμης διάρκειας και κατά πόσο μπορούν γενικά να θεωρηθούν σημαντικά. Υπόθεση C-400/93 Specialarbejderforbundet i Danmark και Dansk Industri, πρώην Industriens Arbejdsgivere για λογαριασμό της Royal Copenhagen A/S nyr. Στην υπόθεση αυτή, το Δικαστήριο αποφάσισε ότι η διαπίστωση ότι υπάρχει διαφορά στις αμοιβές δύο ομάδων εργαζομένων αντίθετου φύλου δεν επαρκεί για τη στοιχειοθέτηση διάκρισης μεταξύ τους. Μπορεί να προηγηθεί εκτίμηση των λόγων για την απόκλιση στην αμοιβή. Το βάρος της απόδειξης για την αιτιολόγηση των διαφορών θα μεταβιβαζόταν στον εργοδότη στην περίπτωση που δεν ήταν δυνατός ο προσδιορισμός των παραγόντων που καθορίζουν τις διαφορές στο βασικό συντελεστή ή μονάδα μέτρησης της αμοιβής. Ανήκει στη δικαιοδοσία του εθνικού δικαστηρίου να καθορίσει αν πληρούνται οι όροι για μεταβίβαση του βάρους της απόδειξης. 171 ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΑ ΕΝΔΙΚΑ ΜΕΣΑ Υπόθεση 14/83 Von Colson και Kamman κατά Land Nordhein-Westfalen [1984] ΣΝ 1891. Το Δικαστήριο αποφάσισε ότι τα εθνικά ένδικα μέσα πρέπει να υπόκεινται στην αρχή της αποτελεσματικότητας82. Υπόθεση 222/84 Johnston κατά Royal Ulster Constabulary [1986] Σ. Ν. 1651. Το Δικαστήριο αποφάσισε ότι η «αποτελεσματική δικαστική προστασία» αποτελεί θεμελιώδη αρχή του κοινοτικού δικαίου. Υπόθεση 68/88 Επιτροπή κατά Ελλάδας [1989] Σ. Ν. 2964. Το Δικαστήριο συντάχθηκε με την άποψη ότι κατά την παροχή ενδίκων μέσων λόγω παραβίασης του κοινοτικού δικαίου πρέπει να τηρούνται τρεις βασικές αρχές: • η δυνατότητα παραβολής • η αποτελεσματικότητα • η αναλογικότητα Τα παραπάνω διευκρινίστηκαν στο Σημείωμα της Επιτροπής [1990] ΕΕ C 147/3. Υπόθεση C-213/89 Factotame [1990] Σ. Ν. 2433. Εδώ το Δικαστήριο αποφάσισε ότι όποια διάταξη εθνικού νομικού συστήματος και όποια νομοθετική, διοικητική ή δικαστική πρακτική μειώνει την αποτελεσματικότητα του κοινοτικού δικαίου πρέπει να απορρίπτεται από τα εθνικά δικαστήρια. 82 Αποτελεσματικότητα σημαίνει ότι το ένδικο μέσο αποζημιώνει κατάλληλα τον ενάγοντα για τη βλάβη /απώλεια που υπέστη ως συνέπεια της παράβασης του νόμου. ΛΊΐ] 173 ΠΡΟΘΕΣΜΙΕΣ Στην Υπόθεση 208/90 Emmott κατά του Υπουργού Κοινωνικής Πρόνοια^3, το Δικαστήριο αποφάσισε ότι οι εθνικές προθεσμίες για την κίνηση δικαστικών διαδικασιών δεν πρέπει να αρχίζουν να υπολογίζονται προτού κάποιο κράτος μέλος εφαρμόσει πλήρως και ορθώς τις διατάξεις μίας οδηγίας. Ωστόσο, το πεδίο εφαρμογής της απόφασης αυτής έχει περικοπεί σε μία σειρά μεταγενέστερων υποθέσεων όπου γίνεται φανερή η προσπάθεια του Δικαστηρίου να διατηρήσει μία ισορροπία σε σχέση και με το σεβασμό της εθνικής διαδικαστικής αυτονομίας. Λόγου χάρη, στην Υπόθεση C-62/93 ΒΡ Super Gas κατά της Ελληνικής Δημοκρατίας [1995] ECR 1-1885 το Δικαστήριο επέτρεψε την εφαρμογή των ελληνικών προθεσμιών παραγραφής στις περιπτώσεις που η οδηγία περί της εναρμόνισης των φόρων δεν προέβλεπε προθεσμίες παραγραφής, υπό την προϋπόθεση ότι θα τηρούνταν κάποιες αρχές του κοινοτικού δικαίου. Στην Υπόθεση C-312/93 SCS Peterbroeck, Van Campehout & Cie κατά του Βελγικού Κράτους nyr το Δικαστήριο απέρριψε την άποψη ότι τα εθνικά δικαστήρια είναι υποχρεωμένα σύμφωνα με το κοινοτικό δίκαιο να παρακάμπτουν την εθνική νομοθεσία που είναι ασύμβατη με το κοινοτικό δίκαιο στην περίπτωση που ο ενάγων δεν εγείρει νομική αξίωση για θέματα κοινοτικού δικαίου μέσα στη σύντομη προθεσμία των 60 ημερών που ορίζεται από το εσωτερικό δίκαιο. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, πάντως, αναγνωρίστηκε ότι παρόλο που το διάστημα των 60 ημερών δεν προκαλεί ενστάσεις καθαυτό, η νομική διάταξη ήταν παράνομη δεδομένων των εξής ειδικών χαρακτηριστικών της εν λόγω διαδικασίας: Το εμπλεκόμενο δικαστήριο (Εφετείο) ήταν το πρώτο δικαστήριο που θα * μπορούσε να επιδιώξει παραπομπή στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο. * Η νομική διάταξη εμπόδιζε το Εφετείο να εγείρει αυτεπαγγέλτως αιτήματα κατά την ακρόαση σχετικά με τη συμβατότητα του αμφισβητούμενου μέτρου εφόσον είχε παρέλθει η προθεσμία των 60 ημερών. Κανένα άλλο δικαστήριο δεν μπορούσε να εξετάσει το ζήτημα. * * Η νομική διάταξη που παρεμπόδιζε το δικαστήριο να εγείρει αυτεπαγγέλτως αιτήματα δεν είχε λογική αιτιολογία βάσει αρχών όπως η απαίτηση για νομική βεβαιότητα ή για την ορθή διεξαγωγή της διαδικασίας. Στην Υπόθεση C-338/91 Steenhorst-Neerings [1993] ECR 5475 και στην Υπόθεση C-410/92 Johnson κατά Chief Adjudication Officer το Δικαστήριο εξουσιοδότησε και πάλι τα κράτη μέλη να επιβάλλουν τις εθνικές διατάξεις για την περίοδο στη διάρκεια της οποίας κατέστη πληρωτέα όποια προχρονολόγηση αποζημίωσης, υπό την προϋπόθεση ότι οι εθνικές διατάξεις δεν απαγορεύουν αγωγές που βασίζονται στο κοινοτικό δίκαιο και ότι οι διατάξεις είναι συγκρίσιμες με διατάξεις του εσωτερικού δικαίου. Στην Υπόθεση C-128/93 Fisscher κατά Voorhuis Hengelo BV [1994 ECR 1-4583 και στην Υπόθεση C-57/93 Vroege κατά NCIV voor Volkshuisvesting BV [1994] ECR 4541, το Δικαστήριο διαπίστωσε ότι ορισμένες συνταξιοδοτικές διατάξεις ερχόταν σε αντίθεση με το άρθρο 119 ΕΚ, ωστόσο έδωσε τη δυνατότητα στα [1991] ΣΝ 4269. 174 κράτη μέλη να τις διατηρήσουν, γεγονός που περιόρισε την αναδρομική πρόσβαση σε τέτοια προγράμματα μόνο στις γυναίκες που είχαν καταβάλει τις προβλεπόμενες εισφορές. Στην υπόθεση C-303/90 Coloroll Pension Trustees κατά Coloroll Group pic (1994) το Δικαστήριο αποφάσισε ότι οι εθνικές διατάξεις θα καθορίζουν την κάλυψη για αποζημίωση λόγω παράβασης του άρθρου 119 ΕΚ από ιδιώτες. 175 Ένδικα μέσα και κυρώσεις Εκτός από την πρόσβαση στη δικαιοσύνη, το Δικαστήριο αποφάσισε ότι το άρθρο 6 της οδηγίας περί ίσης μεταχείρισης απαιτεί την πρόβλεψη αποτελεσματικών ένδικων μέσων. Αυτό γίνεται σαφές στις ακόλουθες περιπτώσεις: Υπόθεση 14/83 Von Colson και Kamann κατά Land Nordhein-Westfalen [1984] ΣΝ 1891. Στην υπόθεση αυτή το Δικαστήριο επισήμανε ότι το άρθρο 6 της οδηγίας περί ίσης μεταχείρισης δεν προβλέπει ειδικές κυρώσεις και παραχώρησε στα κράτη μέλη τη διακριτική ευχέρεια να επιλέξουν διαφορετικές λύσεις. Ωστόσο, το δικαστήριο αποφάσισε ότι σε περίπτωση που κάποιο κράτος μέλος επιλέξει να ποινικοποιήσει την παράβαση της νομοθεσίας περί απαγόρευσης των διακρίσεων με επιδίκαση αποζημίωσης, η αποζημίωση αυτή πρέπει σε κάθε περίπτωση να είναι ανάλογη με τη στοιχειοθετημένη βλάβη. Συνεπώς, η επιδίκαση ενός καθαρά συμβολικού ποσού δεν θα ικανοποιούσε τις απαιτήσεις της οδηγίας αυτής. Υπόθεση 152/84 Marshall κατά Southampton and South West Hampshire Area Health Authority (Teaching) [1986] ΣΝ723. To Δικαστήριο αποφάσισε ότι η αναγκαστική συνταξιοδότηση μίας εργαζόμενης στην ηλικία των 62 ετών, τη στιγμή που ένας άνδρας σε παρεμφερή θέση μπορούσε να συνεχίσει να εργάζεται μέχρι την ηλικία των 65, αποτελούσε παράβαση του άρθρου 5(1) της οδηγίας περί ίσης μεταχείρισης. Όταν η υπόθεση επανήλθε στα εθνικά δικαστήρια, αυτά βρέθηκαν αντιμέτωπα με ένα θεσμοθετημένο όριο για το ύψος της αποζημίωσης που μπορούσε να επιδικαστεί. Η επιδίκαση τόκων στο ποσό της αποζημίωσης δεν ήταν δυνατή, παρά το εκτεταμένο διάστημα που μεσολάβησε μεταξύ της έναρξης της υπόθεσης και της απόφασης του εθνικού δικαστηρίου. Το δικαστήριο δέχθηκε το ερώτημα αν τα κράτη μέλη μπορούν να ορίζουν ένα ανώτατο ποσό αποζημίωσης για παράβαση της οδηγίας περί ίσης μεταχείρισης και να αρνούνται την επιδίκαση τόκων επί του ποσού αυτού. Το Δικαστήριο αποφάσισε ότι εφόσον κάποιο κράτος μέλος έχει επιλέξει να εξασφαλίζει την εφαρμογή των στόχων της οδηγίας περί ίσης μεταχείρισης μέσω αποζημιώσεων, το επιδικαζόμενο ποσό οφείλει να είναι τέτοιο ώστε να αντισταθμίζει την απώλεια και τη βλάβη που έχουν πράγματι στοιχειοθετηθεί ως αποτέλεσμα της απόλυσης λόγω διάκρισης, σε πλήρη συμφωνία με τις εθνικές διατάξεις. Υπόθεση C-200/91 Coloroll Pensions Trustees Ltd κατά Russell et al [1994] EXR1-4389. Το Δικαστήριο αποφάσισε ότι οι διαχειριστές ενός συνταξιοδοτικού προγράμματος οφείλουν να προβαίνουν σε όλες τις ενδεδειγμένες ενέργειες μέσα στα όρια της δικαιοδοσίας τους προκειμένου να διασφαλίζουν τη συμμόρφωση προς την αρχή της ίσης μεταχείρισης, κάνοντας χρήση όλων των μέσων που διαθέτουν. Σε περίπτωση που αυτό κρίνεται απαραίτητο, οφείλουν να καταφεύγουν στα δικαστήρια για την τροποποίηση των όρων της πράξης παρακαταθήκης που σηματοδοτεί τη σύσταση του συνταξιοδοτικού προγράμματος. 176 ΣΩΜΑΤΕΜΠΟΡΙΟ Σε αρκετά κράτη μέλη, η βιομηχανία του σεξ χρησιμοποιεί και εκμεταλλεύεται με αυξανόμενους ρυθμούς αλλοδαπές γυναίκες που στρατολογούνται από την κεντρική και ανατολική Ευρώπη, καθώς και από τις αναπτυσσόμενες χώρες. Οι γυναίκες που πέφτουν θύματα των δικτύων αυτών είναι ευάλωτες από οικονομική, κοινωνική και πολιτική άποψη και βρίσκονται εγκλωβισμένες σε μία άνιση σχέση αντιμέτωπες με αυτό που στην πραγματικότητα είναι επιχειρήσεις «οργανωμένου εγκλήματος». Επιπλέον, τη σωματεμπορία για λόγους σεξουαλικής εκμετάλλευσης αποτελεί όλο και περισσότερο μία από τις σημαντικές μορφές παράνομης μετανάστευσης στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης: το γεγονός ότι οι γυναίκες που ζουν μ' αυτόν τον τρόπο στην Ευρωπαϊκή Ένωση δεν έχουν καμία νομική υπόσταση καθιστά αβέβαιη την όποια υπεράσπιση των δικαιωμάτων τους. Τη σωματεμπορία για σκοπούς σεξουαλικής εκμετάλλευσης είναι, εν πάση περιπτώσει, ασύμβατο με τις θεμελιώδεις αρχές που είναι σύμφυτες με τα ανθρώπινα δικαιώματα, όπως εκφράζονται στο προοίμιο και στο άρθρο 1 της Οικουμενικής Διακήρυξης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου84, καθώς και στο προοίμιο της δήλωσης για την κατάργηση της βίας εναντίον των γυναικών85. Ο σεβασμός των ανθρώπινων δικαιωμάτων και ο αγώνας κατά της βίας εναντίον των γυναικών έχουν επίσης συμπεριληφθεί στη Διακήρυξη της Πλατφόρμας του Πεκίνου η οποία υιοθετήθηκε από την Τέταρτη Παγκόσμια Διάσκεψη των Ηνωμένων Εθνών για τις Γυναίκες το 1995. Με πρωτοβουλία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, επικεφαλής της οποίας βρισκόταν η Επίτροπος Gradin, οργανώθηκε στην Αυστρία διάσκεψη στις 10 και 11 Ιουνίου με τη συνεργασία του Διεθνούς Οργανισμού Μετανάστευσης. Έγινε προσέγγιση του προβλήματος της σωματεμπορίας ως παραβίαση ανθρώπινων δικαιωμάτων, ως φαινόμενο βίας ενάντια στις γυναίκες και ως «οργανωμένο έγκλημα». Προκειμένου να γίνει φανερή η πολυπλοκότητα των προβλημάτων, η κύρια εξεταστική εργασία και οι ανταλλαγές εμπειριών οργανώθηκαν γύρω από τέσσερα εργαστήρια που επρόκειτο να αποτελέσουν τα βασικά σημεία μίας ανακοίνωσης της Επιτροπής στο Συμβούλιο. Τα θέματα αυτά ήταν τα εξής: μετανάστευση, επιβολή του νόμου και συνεργασία της αστυνομίας, νομικές πλευρές και κοινωνική πολιτική. Ως προς την κοινωνική πολιτική, στα πλαίσια της οποίας περιλαμβάνεται το Τέταρτο Μεσοπρόθεσμο Κοινοτικό Πρόγραμμα Δράσης για την προώθηση της ισότητας των ευκαιριών για γυναίκες και άνδρες, οι υποδείξεις που διατυπώθηκαν από τους εμπειρογνώμονες των κρατών μελών και από τις ειδικευμένες τη διάσκεψη ήταν προσανατολισμένες σε πρακτικές λύσεις. Προτιμήθηκαν λύσεις που λαμβάνουν υπόψη τις διαρθρωτικές αιτίες της σωματεμπορίας (κοινο)νικός αποκλεισμός στις χώρες που βρίσκονται σε φάση οικονομικής μετάβασης και στις αναπτυσσόμενες χώρες, ανισότητα, ευθύνη των εμπόρων και των πελατών). Εξετάστηκαν τα κατάλληλα επίπεδα παρέμβασης για τα πεδία αρμοδιότητας της οργανώσεις που παρακολούθησαν 84 Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, Γενική Συνέλευση των Η. Ε. 10. 12. 1948. 85 Δήλωση για την κατάργηση της βίας εναντίον των γυναικών Γενική Συνέλευση των Η. Ε. , Δεκέμβριος 1993, A/RES/48/104. 177 Ευρωπαϊκής Ένωσης, των κρατών μελών, της κοινωνίας των πολιτών και των ΜΚΟ αντίστοιχα. Δόθηκε ιδιαίτερη έμφαση στην αναγκαιότητα για πολυδιάστατη προσέγγιση των προβλημάτων και για δέσμευση σε επίπεδο κρατών μελών. Η ενεργός εμπλοκή αρκετών Επιτρόπων στην εισαγωγή συντονισμένων μέτρων με στόχο τη διασφάλιση των προϋποθέσεων για την υγιή λειτουργία της δημοκρατίας είναι ενδεικτική της ύπαρξης πολιτικής βούλησης σε επίπεδο οργάνων. Τέλος, η Γενική Διεύθυνση Επιστήμης, Ανάπτυξης και Έρευνας της Επιτροπής έχει δημιουργήσει ομάδα εμπειρογνωμόνων που είναι επιφορτισμένη με την έρευνα των κοινωνικοοικονομικών προβλημάτων του σωματεμπορίου. Το 1997 πρόκειται να οργανα)θεί εργαστήριο, το οποίο θα επικεντρωθεί στις σχέσεις σωματεμπορίας και κοινωνικού αποκλεισμού. Η Επιτροπή ενέκρινε στις 20. 11. 96 ανακοίνωση86 περί σωματεμπορίου με σκοπό τη σεξουαλική εκμετάλλευση, όπου δηλώνεται ότι όλα τα θεσμικά όργανα της ΕΕ και τα κράτη μέλη πρέπει να εξακολουθήσουν να διαδραματίζουν ενεργό ρόλο με στόχο να επιλυθεί το διογκωνόμενο και σοβαρό πρόβλημα του σωματεμπορίου. COM (96) 567 τελικό της 20. 11. 96. 178 Η ΔΙΑΚΗΡΥΞΗ ΤΗΣ ΒΙΕΝΝΗ Σ ΓΙΑ ΤΗ ΣΩΜΑΤΕΜΠΟΡΙΑ Δεδομένου ότι η σωματεμπορία και η σεξουαλική εκμετάλλευση των ανθρώπινων όντων αποτελούν μόνιμες παραβιάσεις των θεμελιωδών ανθρώπινων δικαιωμάτων, Δεδομένης της ομόφωνης ψήφου στο προσχέδιο ψηφίσματος κατά του εμπορίου ανθρώπινων όντων που δόθηκε από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο τον Ιανουάριο του 1996 στο Στρασβούργο, Ενθαρρυμένοι από την πρωτοβουλία της κ. Gradin, Επιτρόπου, για τη διεξαγωγή Ευρωπαϊκής Διάσκεψης για τη σωματεμπορία στη Βιέννη στις 10 και 11 Ιουνίου 1996, Οι εκπρόσωποι των ΜΚΟ που υπογράφουν αποφάσισαν σήμερα να δημιουργήσουν ένα ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΣΥΝΤΟΝΙΣΤΙΚΟ ΟΡΓΑΝΟ ΤΩΝ ΜΚΟ ΕΝΑΝΤΙΑ ΤΗ ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΣΗ ΣΩΜΑΤΕΜΠΟΡΙΑ ΑΝΘΡΩΠΙΝΩΝ ΟΝΤΩΝ. ΤΗ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗ ΚΑΙ Ο στόχος προτεραιότητας του είναι η υποβολή πρωτοβουλιών και προτάσεων στις ευρωπαϊκές αρχές με στόχο τη διευκόλυνση της ανάπτυξης κοινής δράσης και ειδικών έργων μεταξύ των φορέων που είναι σε θέση να συμβάλουν στην κοινή προσπάθεια καταπολέμησης της σωματεμπορίας και της σεξουαλικής εκμετάλλευσης ανθρώπινων όντων. Σήμερα, στις 11 Ιουνίου 1996, στη Βιέννη, το ευρωπαϊκό αυτό συντονιστικό όργανο συνενώνει: The Coalition against trafficking in women (Ευρωπαϊκός Περιφερειακός * Τομέας), La Federation Internationale des Ligues des Droits de l'homme (Διεθνής Επιτροπή Γυναικών), La Federation Europeene pour la disparition de la Prostitution, La Coordination Belge des associations de Payoke (Saralek, Στρατέλης, Stoppers και Asmodee), Coordinamento servizi Caritas contro lo seuttamento della prostituzione, Ιταλία. Πηγή: Απόσπασμα από τη Διακήρυξη της Βιέννης 1996. 179 Δεύτερο μέρος 180 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6 Η ΠΡΟΟΔΟΣ ΣΤΟ ΠΕΚΙΝΟ 6. 1. Η ΠΡΟΠΑΡΑΣΚΕΥΑΣΤΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΓΙΑ ΤΟ ΠΕΚΙΝΟ Η πρώτη Παγκόσμια Διάσκεψη των Ηνωμένων Εθνών για τις Γυναίκες πραγματοποιήθηκε στην Πόλη του Μεξικού το 1975. Ακολούθησε η Δεκαετία των Ηνωμένων Εθνών για τις Γυναίκες: Ισότητα, Ανάπτυξη και Ειρήνη, η οποία σχεδιάστηκε προκειμένου να δοθεί ώθηση στη δράση των εθνικών κυβερνήσεων για την εδραίωση των δικαιωμάτων και την αύξηση των ευκαιριών για τις γυναίκες. Η δεύτερη και τρίτη Παγκόσμια Διάσκεψη πραγματοποιήθηκαν στην Κοπεγχάγη το 1980 και στο Ναϊρόμπι το 1985. Η τέταρτη Παγκόσμια Διάσκεψη συγκλήθηκε για να εκτιμήσει την εφαρμογή, σε όλα τα κράτη μέλη των Ηνωμένων Εθνών, του κειμένου «Προοδευτικές Στρατηγικές για την Πορεία των Γυναικών προς το Έτος 2000», που είχε συμφωνηθεί στο Ναϊρόμπι. Αποτέλεσε, συνεπώς, ένα σημαντικό βήμα στην 20ετή διαρκή διαδικασία ενσωμάτωσης της ισότητας των φύλων στην κοινωνία. Οι Προοδευτικές Στρατηγικές87 αποτελούνταν από 372 παραγράφους με υποδείξεις για δράση. Ηταν σχεδιασμένες με σκοπό να επιφέρουν πραγματικές και ευεργετικές αλλαγές στη θέση των γυναικών στον κόσμο. Ωστόσο, ένας μεγάλος αριθμός ενδιαφερομένων για τα δικαιώματα των γυναικών και την ισότητα μεταξύ ανδρών και γυναικών δήλωσαν απογοητευμένοι από το βαθμό εφαρμογής των προοδευτικών στρατηγικών σε εθνικό και διεθνές επίπεδο. Τα Ηνωμένα Έθνη προχώρησαν σε αξιολόγηση των προοδευτικών στρατηγικών το 1990. Η συνολική εκτίμηση ήταν ότι υπήρξε αύξηση του βαθμού ευαισθητοποίησης και των συζητήσεων για τα γυναικεία ζητήματα συνολικά, όμως το μέγεθος της αλλαγής και της βελτίωσης ήταν απογοητευτικό ενώ επικρατούσε και μία αίσθηση στασιμότητας. Συμφωνήθηκε λοιπόν ότι έπρεπε να διεξαχθεί άλλη μία Παγκόσμια Διάσκεψη με σκοπό την επισκόπηση της προόδου από το 1985 και καθορισμό νέων δεσμεύσεων και στρατηγικών για το μέλλον. Προσδιορίστηκαν δώδεκα ζωτικά πεδία προβληματισμού μέσα από το συνολικό φάσμα θεμάτων των προηγούμενων παγκόσμιων γυναικείων διασκέψεων και της δεκαετίας των Ηνωμένων Εθνών για τις γυναίκες, κυρίως η ισότητα, η ανάπτυξη και η ειρήνη. Εξελίξεις σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης Στην Ευρωπαϊκή Ένωση υπήρξαν επίσης εκφράσεις απογοήτευσης για το βαθμό προόδου που επιτεύχθηκε. Οι αμοιβές των γυναικών, λόγου χάρη, παραμένουν πεισματικά χαμηλότερες από των ανδρών· ζητήματα όπως ο εργασιακός διαχωρισμός, η σεξουαλική παρενόχληση και ο συνδυασμός επαγγελματικής και οικογενειακής ζωής εξακολουθούν να παρουσιάζουν πραγματικές δυσκολίες. Υπάρχουν όμως βελτιώσεις και επιτεύγματα πρέπει επίσης να προβληθούν. Τόσο σε επίπεδο κρατών μελών όσο και Ευρωπαϊκής Κοινότητας, έχουν θεσπιστεί καινούρια σημαντικά νομοθετικά μέτρα ισότητας. Οι στάσεις έναντι των ζητημάτων ισότητας έχουν συνολικά βελτιωθεί. Έχει αναγνωριστεί η ανάγκη να δοθεί μία διάσταση δύο φύλων στην ανάπτυξη της συνεργασίας. Η προώθηση των ανθρώπινων δικαιωμάτων ενσωματώθηκε στη Συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση και έχει εξελιχθεί σε μία από τις κύριες προϋποθέσεις για 87 Νέα Υόρκη: Ηνωμένα Εθνη, 1986 (A/CONF. l 16/28/REV. 1). 181 ένταξη στην Ένωση. Οι ΜΚΟ έχουν περάσει σε πιο εκλεπτυσμένες μορφές οργάνωσης και έχουν αυξήσει την επιρροή τους, εκπροσωπώντας τα θεμελιώδη γυναικεία ζητήματα αμεσότερα από ποτέ. Το δεύτερο88 και τρίτο89 πρόγραμμα δράσης περί ίσων ευκαιριών, τα οποία καλύπτουν την περίοδο 1985-1995, αποτελούν επισκόπηση των προτεραιοτήτων της Κοινότητας για τη δεκαετία μετά το Ναϊρόμπι. Πολλές δραστηριότητες που πραγματοποιήθηκαν δυνάμει των προγραμμάτων δράσης αποτελούν εφαρμογή των προοδευτικών στρατηγικών, σύμφωνα με τις προτεραιότητες που έχουν καθοριστεί με βάση τις ιδιαίτερες συνθήκες της Κοινότητας. Στηριζόμενοι στα επιτεύγματα των άλλων πρόσφατων παγκόσμιων διασκέψεων Σε όλη τη διάρκεια της προπαρασκευαστικής περιόδου, και πολύ περισσότερο κατά τη διάρκεια της διάσκεψης, υπήρξε μία συνεχής προσπάθεια σύνδεσης της διάσκεψης του Πεκίνου με άλλες σημαντικές διασκέψεις, ιδιαίτερα εκείνες: • του Ρίο, το 1992, με θέμα το περιβάλλον και την ανάπτυξη· • της Βιέννης, το 1993, με θέμα τα ανθρώπινα δικαιώματα (με την κατηγορηματική και εμπνευσμένη διακήρυξη ότι τα ανθρώπινα δικαιώματα των γυναικών αποτελούν «αναφαίρετο, αναπόσπαστο και αδιαχώριστο μέρος των οικουμενικών ανθρώπινων δικαιωμάτων»)· • του Καΐρου, το 1994, με θέμα τον πληθυσμό και την ανάπτυξη (με έμφαση στο δικαίωμα ατόμων και ζευγαριών να αποφασίζουν ελεύθερα και υπεύθυνα για τον αριθμό, τη διαφορά ηλικίας και το χρόνο γέννησης των παιδιών τους)· • της Κοπεγχάγης, το Μάρτιο 1995, με αντικείμενο την κοινωνική ανάπτυξη (όπου αναγνωρίστηκε ότι η αειφόρος οικονομική ανάπτυξη δεν μπορεί να εξασφαλιστεί χωρίς την πλήρη συμμετοχή των γυναικών). Σε όλες τις παραπάνω διασκέψεις υπήρξαν όλο και πιο σημαντικές αναφορές σε προβληματισμούς που προσιδιάζουν στο φύλο. Πολλοί από τους συμμετέχοντες στην προετοιμασία για το Πεκίνο υποστήριξαν με ζέση ότι η πρόοδος αυτή έπρεπε να αντικατοπτρίζεται σε αυτό το μείζον για τις γυναίκες γεγονός. Και όχι μόνο να αντικατοπτρίζεται· υπήρχαν ισχυρές ομάδες πίεσης για την επέκταση της αυξημένης προβολής των γυναικών και των δικαιωμάτων των γυναικών. Όπως αποδείχθηκε, στο Πεκίνο υπήρξαν επίσης κάποιες προσπάθειες για την αντιστροφή ορισμένων από τις προόδους που είχαν επιτευχθεί στις προγενέστερες αυτές διασκέψεις. Η Ευρωπαϊκή Ένωση διαδραμάτισε το δικό της ρόλο ανθιστάμενη στις προσπάθειες αυτές και συμβάλλοντας στην εδραίωση του status quo. Η προπαρασκευαστική διαδικασία Η προπαρασκευή της διάσκεψης επικεντρώθηκε στις τακτικές συνεδριάσεις της Επιτροπής των Ηνωμένων Εθνών για τη θέση της Γυναίκας στη Νέα Υόρκη. Σε κάθε μία από αυτές, τα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης είχαν καθημερινές συναντήσεις με την αρμόδια Προεδρία σχετικά με τη συζήτηση της διαπραγματευτικής στάσης της Ένωσης επί του προσχεδίου της Πλατφόρμας Δράσης. Η Ευρωπαϊκή Ένωση, τόσο στο προπαρασκευαστικό στάδιο όσο και κατά τη διάρκεια της διάσκεψης, αποτέλεσε μία από τις ευρύτερες και σημαντικότερες διαπραγματευτικές ομάδες. 88 Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων. Μεσοπρόθεσμο Κοινοτικό Πρόγραμμα Δράσης για ισότητα ευκαιριών για τις γυναίκες 1986-1990, Εφημερίδα των ΕΚ 3-1986. 89 Τρίτο Μεσοπρόθεσμο Κοινοτικό Πρόγραμμα Δράσης για την ισότητα ευκαιριών για γυναίκες και άνδρες COM(90)449 τελικό της 6. 11. 90. 182 Η Επιτροπή προετοίμασε (i) ένα έγγραφο εργασίας των υπηρεσιών της Επιτροπής το οποίο αφορούσε τη συμμετοχή της Ευρωπαϊκής Ένωσης στη διάσκεψη90 τον Ιούλιο του 1994, (ii) ένα δεύτερο έγγραφο εργασίας σχετικά με το ίδιο θέμα91 το Φεβρουάριο του 1995 και (iii) μία ανακοίνωση προς το Συμβούλιο το Μάιο του 1995 (βλέπε παρακάτω). Όλα αυτά τα έγγραφα διατύπωναν τις προτεραιότητες δράσης της Κοινότητας στο πεδίο το>ν ίσων ευκαιριών και της ισότητας των φύλων τόσο στο εσωτερικό όσο και εκτός της Ένωσης, όσον αφορά στις δραστηριότητες για την αναπτυξιακή συνεργασία και τα ανθρώπινα δικαιώματα. Περιείχαν επίσης αναφορές στα «κεκτημένα», το υπάρχον σώμα νομοθεσίας και σε άλλες δεσμεύσεις για καθέναν από τους παραπάνω τομείς. Οι κοινοτικές προτεραιότητες για τη διάσκεψη του Πεκίνου Η ανακοίνωση προς το Συμβούλιο με τίτλο «Μία νέα συνεργασία γυναικών και ανδρών: ισότιμος καταμερισμός και συμμετοχή»92, που εγκρίθηκε στις 29 Μαΐου 1995, έδινε το περίγραμμα του έργου της Ευρωπαϊκής Κοινότητας στον τομέα των ίσων ευκαιριών και της ισότητας των φύλων μέχρι σήμερα και πρόβαλλε τις κοινοτικές προτεραιότητες για την Παγκόσμια Διάσκεψη: • Ανθρώπινα δικαιώματα. • Οι γυναίκες ως δυναμικοί παράγοντες. • Οι γυναίκες στα κέντρα αποφάσεων. • Οι γυναίκες στην οικονομία. • Φτώχεια και αποκλεισμός. • Αλλα κρίσιμα χάσματα μεταξύ των φύλων (δηλαδή διαφορές των φύλων στους τομείς της υγείας, της στοιχειώδους παιδείας, της εκπαίδευσης). Η ανακοίνωση έδινε ιδιαίτερη έμφαση στο mainstreaming: «Οι πολιτικές και τα μέτρα που στοχεύουν στην προαγωγή της ισότητας των φύλαιν και στη βελτίωση της θέσης των γυναικών δεν θα έχουν τα απαραίτητα αποτελέσματα εάν δεν υπάρξει παράλληλη θέσπιση ειδικών μέτρων έτσι ώστε να διασφαλιστεί η ενσωμάτωση της οπτικής δύο φύλων στις γενικές πολιτικές που συνδέονται με όλες τους τομείς του κοινωνικού βίου». Τόνιζε επίσης την ανάπτυξη νέων σχέσεων μεταξύ γυναικών και ανδρών στην κοινωνία: «Η Κοινότητα οφείλει να επωφεληθεί της ευκαιρίας που προσφέρει η Διάσκεψη του Πεκίνου για να επιδείξει την αποφασιστικότητα της στο να συνεχίσει να αποτελεί ουσιαστικό πρωτοπόρο της προόδου των γυναικών σε όλο τον κόσμο και στο να εξασφαλίσει μία νέας μορφής συνεργασία γυναικών και ανδρών, η οποία θα βασίζεται στην ισότητα και στην παροχή δυνατοτήτων». Τα θέματα αυτά συνέχισαν να αποτελούν στυλοβάτη της συμβολής της Κοινότητας στην προπαρασκευή και στην ίδια τη διεξαγωγή της διάσκεψης. Στην πραγματικότητα, χάρη στην Ευρωπαϊκή Ένωση προστέθηκε μία παράγραφος που αφορούσε το mainstreaming σε όλους τους στρατηγικούς στόχους και δράσεις της Πλατφόρμας Δράσης. Σήμερα διεξάγεται μία εξαιρετικά ενδιαφέρουσα συζήτηση σε διεθνές και εθνικό επίπεδο όσον αφορά στην πραγματική σημασία της έννοιας του «mainstreaming», κατά πόσο αποκλείει ή εμπεριέχει τις θετικές δράσεις και πώς συνδέεται με τις έννοιες της «διάστασης δύο φύλων» που διατρέχει τα πάντα. 90 SEC(94) 1373 της 28. 07. 1994. 91 SEC(95) 247 της 10. 02. 1995. 92 COM(95) 221 της 29. 05. 1995. 183 Η ανακοίνωση πραγματευόταν το ζήτημα αυτό στο πλαίσιο της αναπτυξιακής συνεργασίας. Αναφέρει ότι «η κοινοτική πολιτική και πρακτική είναι η ενσωμάτωση μίας οπτικής δύο φύλων στο σύνολο της αναπτυξιακής συνεργασίας της. Ο στόχος είναι να διασφαλιστεί ότι οι δραστηριότητες της στον τομέα αυτό ανταποκρίνονται στις ανάγκες και προτεραιότητες των γυναικών των διαφόρων περιοχών, ότι οι γυναίκες επωφελούνται όσο και οι άνδρες και ότι έχουν τη δυνατότητα πλήρους συμμετοχής στη σχεδίαση και εφαρμογή αναπτυξιακών έργων. Αυτό δεν αποκλείει την ανάγκη για ανάληψη ειδικής δράσης σε ευρεία κλίμακα υπέρ των γυναικών όπου αυτό είναι απαραίτητο, ιδιαίτερα για την αντιμετώπιση σημαντικών ανισορροπιών μεταξύ των φύλων». Η Κοινότητα δέχεται ότι η αποτελεσματική αναπτυξιακή συνεργασία έχει ανάγκη την πλήρη συμμετοχή τόσο των γυναικών όσο και των ανδρών καθώς οι γυναίκες διαδραματίζουν ζωτικό ρόλο στην οικονομία, παρόλο που κάτι τέτοιο δεν έχει αναγνωριστεί ιστορικά. Η ανακοίνωση τόνιζε επίσης την προσήλωση της Κοινότητας στα ανθρώπινα δικαιώματα. Τα ορίζει ως «θεμελιώδη δικαιώματα στα οποία περιλαμβάνεται το δικαίωμα της πλήρους συμμετοχής, ως ισότιμων εταίρων, σε όλες τις πτυχές της ζωής» και «θεμέλιο λίθο της ισότητας μεταξύ γυναικών και ανδρών». Τα ανθρώπινα δικαιώματα περιλαμβάνουν, κατά την αντίληψη της Κοινότητας, την προώθηση της ισότητας και την καταπολέμηση της βίας για λόγους φύλου, των διακρίσεων και της σεξουαλικής εκμετάλλευσης τόσο εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όσο και στις σχέσεις της με τις χώρες εκτός της Ένωσης. Το 1992 ενσωματώθηκε σε όλες τις συμφωνίες που έχουν συναφθεί με αναπτυσσόμενες χώρες μία ρήτρα η οποία ορίζει τις δημοκρατικές αρχές και τα ανθρώπινα δικαιώματα ως «ουσιαστικό στοιχείο». Η Διάσκεψη του Τολέδο Η Επιτροπή, σε συνεργασία με το Instituto de la Mujer (τον εθνικό οργανισμό ισότητας της Ισπανίας), διοργάνωσε μία συμβουλευτική διάσκεψη στο Τολέδο, τον Απρίλιο του 1994. Στόχοι της ήταν η εκτίμηση των εξελίξεων στην Ένωση κατά την προηγούμενη δεκαετία, η καταγραφή και αξιολόγηση των επιτευγμάτων, η ανεύρεση κοινών σημείων και η κατάθεση προτάσεων για το μέλλον. Οι συνεδρίες εργασίας κάλυψαν τα εξής θέματα: • οι γυναίκες στην οικονομία· • οι γυναίκες στο δημόσιο βίο· • γυναίκες και αλληλεγγύη (δηλαδή αλληλεγγύη στην ευρωπαϊκή κοινωνία και αλληλεγγύη με τις γυναίκες των άλλων χωρών). Οι αντιπροσωπείες των κρατών μελών και των συνδεδεμένων (την εποχή εκείνη) κρατών μελών ήλθαν σε επαφή, εκτός από τα μέλη του Ευρωκοινοβουλίου, και με μεγάλο αριθμό εκπροσώπων διεθνών οργανώσεων και αντιπροσωπειών από την ανατολική και κεντρική Ευρώπη. Παράλληλα με τη διάσκεψη διεξαγόταν και ένα φόρουμ ΜΚΟ. εμπειρογνωμόνων, Περιφερειακές προπαρασκευαστικές διασκέψεις Κατά τη διάρκεια του 1994, οργανώθηκαν πέντε περιφερειακές προπαρασκευαστικές διασκέψεις από τις αντίστοιχες περιφερειακές επιτροπές των Ηνωμένων Εθνών: την ESCAP (Ασία και Ειρηνικός) στη Τζακάρτα, την ECA (Αφρική) στο Ντακάρ, την 184 ESCWA (Δυτική Ασία) στο Αμμάν) και την ECLAC (Λατινική Αμερική και Καραϊβική) στην Mar del Plata της Αργεντινής. Η Ανώτατη Περιφερειακή Προπαρασκευαστική Σύσκεψη Ανώτατου Επιπέδου της Οικονομικής Επιτροπής για την Ευρώπη (ECE), στην οποία συμμετείχε η βόρεια Αμερική και το Ισραήλ ήταν η περιφερειακή σύσκεψη των Ηνωμένων Εθνών που αφορούσε τα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Πραγματοποιήθηκε στη Βιέννη στις 17-21 Οκτωβρίου 1994 και κατέληξε, όπως και οι άλλες περιφερειακές συσκέψεις, στη δική της περιφερειακή πλατφόρμα δράσης93 η οποία σχεδιάστηκε έτσι ώστε να αντικατοπτρίζει τις ιδιαίτερες προτεραιότητες της περιφέρειας. Οι προτεραιότητες που προσδιορίστηκαν από την περιφέρεια ECE ήταν οι εξής: • Η προώθηση των ανθρώπινων δικαιωμάτων των γυναικών • Η άμβλυνση της φτώχειας των γυναικών • Η προώθηση ης συμβολής των γυναικών στην οικονομία • Η ίση μεταχείριση γυναικών και ανδρών εργαζομένων· ο συνδυασμός επαγγελματικής και οικογενειακής ζωής. • Στατιστικά στοιχεία και έρευνες σε σχέση με το φύλο. • Η προώθηση της αλληλεγγύης στο εσωτερικό και μεταξύ των περιφερειών και η ενίσχυση της συμμετοχής των γυναικών στο δημόσιο βίο. Τελικές προετοιμασίες σε επίπεδο Ηνωμένων Εθνών Η Επιτροπή των Ηνωμένων Εθνών για τη Θέση των Γυναικών (CSW) συνήλθε ως Προπαρασκευαστική Επιτροπή (Προ. Επ. ) στη Νέα Υόρκη από τις 15 Μαρτίου ως τις 7 Απριλίου για να συζητήσει το προσχέδιο της Πλατφόρμας Δράσης που επρόκειτο να τεθεί προς έγκριση στο Πεκίνο. Αυτό είχε προπαρασκευαστεί από τη γραμματεία της διάσκεψης με βάση τις προηγούμενες συνεδριάσεις της CSW, τις πέντε περιφερειακές προπαρασκευαστικές διασκέψεις και τις επακόλουθες Πλατφόρμες Δράσης, τις εθνικές εκθέσεις και τις πολυάριθμες συμβουλευτικές συναντήσεις και συναντήσεις εμπειρογνωμόνων σε όλο τον κόσμο. Δεν επιτεύχθηκε συμφωνία για κάποια από τα θέματα του προσχεδίου της Πλατφόρμας και στις 31 Ιουλίου με 4 Αυγούστου πραγματοποιήθηκαν άτυπες διαβουλεύσεις στα Ηνωμένα Έθνη προκειμένου να υπάρξει πρόοδος στα συγκεκριμένα ζητήματα. Ακριβώς πριν από την έναρξη της διάσκεψης υπήρξαν δύο ακόμη ημέρες άτυπης συζήτησης στο Πεκίνο. ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΕΣ ΓΙΑ ΤΟ ΠΕΚΙΝΟ ΣΕ ΕΠΙΠΕΔΟ ΚΡΑΤΩΝ ΜΕΛΩΝ Τα κράτη μέλη είχαν συστήσει επιτροπές, σε πολλές περιπτώσεις αρκετά χρόνια πριν, για την παρακολούθηση της προπαρασκευής για τη διάσκεψη. Παρουσίαζαν διαφορές μεταξύ τους ανάλογα με τις τοπικές προτεραιότητες, συνήθως όμως οι επιτροπές αυτές συνδέονταν με κάποιους ή με όλους τους παρακάτω φορείς: • Τις αρμόδιες κυβερνητικές υπηρεσίες (κοινωνικές υποθέσεις/δικαιώματα των γυναικών, εξωτερικές υποθέσεις/συνεργασία ανάπτυξης, απασχόληση, εκπαίδευση). • Μέλη κοινοβουλίων σε εθνικό και περιφερειακό επίπεδο. • Οργανισμούς ισότητας. • ΜΚΟ. • Τους κοινωνικούς εταίρους. • Γυναίκες ευρύτερα γνωστές στην κοινωνία. Βιέννη: Ηνωμένα Εθνη ECE 1994 (E/ECE/RW7HLM/18). 185 Παράλληλα με την επίσημη εκπροσώπηση των ομάδων αυτών στην εθνική προπαρασκευαστική διαδικασία, τα κράτη μέλη πραγματοποίησαν εκτεταμένες διαβουλεύσεις με ΜΚΟ - στις Κάτω Χώρες, λόγου χάρη, συνεργάστηκαν πάνω από 600. Μετά από αίτημα των Ηνωμένων Εθνών, κάθε κράτος μέλος, συμπεριλαμβανομένων, όπως ήταν φυσικό, και των κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, υπέβαλε εθνική έκθεση με θέμα την κατάσταση των γυναικών από τη σκοπιά των εθνικών κυβερνήσεων. Οι εκθέσεις αυτές αποτελούν από κοινού μία μοναδική συλλογή στατιστικών στοιχείων και άλλων πληροφοριών για τις γυναίκες στην εκπνοή του εικοστού αιώνα. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ορισμένες χώρες παρουσίασαν ενδιαφέρουσες δημοσιεύσεις (εκτός από την επίσημη εθνική έκθεση). Λόγου χάρη: • Η σουηδική κυβέρνηση εξέδωσε το «Οι άνδρες για τους άνδρες»: οι προσωπικές απόψεις οκτώ Σουηδών για την ισότητα, τον ανδρισμό και την πατρότητα. • Η Αυστρία (και πολλές άλλες χώρες) απομόνωσε βασικά στατιστικά στοιχεία από την εθνική έκθεση και τα δημοσίευσε με τίτλο «Οι γυναίκες στην Αυστρία, 1985- 1995». • Το Βέλγιο εξέδωσε φυλλάδιο το οποίο παραθέτει το ιστορικό των διασκέψεων των Ηνωμένων Εθνών για τις γυναίκες, την προπαρασκευαστική διαδικασία σε επίπεδο Ηνωμένων Εθνών και κρατών, το ρόλο της Πλατφόρμας Δράσης και τη βελγική εθνική έκθεση. • Η γαλλική συντονιστική επιτροπή εξέδιδε τακτικό δελτίο κατά τη διάρκεια της πορείας προς τη διάσκεψη. • Η Ισπανία συνέταξε και προσκόμισε στη διάσκεψη έκθεση για την κατάσταση των Ισπανίδων. • Η Γερμανία δημοσίευσε τις εκθέσεις των ομάδων εργασίας που συστάθηκαν από την εθνική προπαρασκευαστική επιτροπή. Η Στατιστική Υπηρεσία της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, (Eurostat), εξέδωσε, σε συνεργασία με την Επιτροπή, το «Γυναίκες και Ανδρες στην Ευρωπαϊκή Ένωση: ένα στατιστικό προφίλ»94 πριν από τη διάσκεψη. Περιλαμβάνει στοιχεία για: τον πληθυσμό, μεταξύ των οποίων δεδομένα για τη διάρκεια ζωής και την υγεία, την οικογενειακή ζωή και τη συμμετοχή στα κέντρα αποφάσεων - το σύνολο των οποίων σκιαγραφεί την κατάσταση των γυναικών που ζούσαν στα 12 κράτη μέλη της Ένωσης στις αρχές της δεκαετίας του '90. Η Επιτροπή εξέδωσε επίσης ένα επεξηγηματικό φυλλάδιο με τίτλο «Η Ευρωπαϊκή Κοινότητα αντιμέτωπη με τις προκλήσεις της 4ης Παγκόσμιας Διάσκεψης για τις Γυναίκες»95, το οποίο καλύπτει το θεσμικό πλαίσιο, το ιστορικό της ισότητας των ευκαιριών στην Ένωση, θέματα αναπτυξιακής συνεργασίας και ανθρώπινα δικαιώματα γυναικών και ανδρών. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο εξέδωσε ψήφισμα σχετικά με τη διάσκεψη του Ιουνίου 199596, όπου περιέγραφε τις απόψεις του σχετικά με τις προτεραιότητες που θα έπρεπε να απασχολήσουν τόσο τη διάσκεψη όσο και την ευρωπαϊκή συμβολή και βασιζόταν στην έκθεση για την προπαρασκευή της διάσκεψης (Έκθεση Groner). Πέντε βουλευτίνες του Ευρωκοινοβουλίου μέλη της Επιτροπής για τα Δικαιώματα των Γυναικών παρέστησαν στο Πεκίνο ως τμήμα της επίσημης 94 Λουξεμβούργο: Υπηρεσία Επίσημων Εκδόσεων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, 1995. 95 Λουξεμβούργο: Υπηρεσία Επίσημων Εκδόσεων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, 1995. Κατάλογος αρ. CC-90-95-485. 96 Α4-0142/95 (Πρακτικά της συνόδου 15. 06. 95). 186 αντιπροσωπείας της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και συμμετείχαν στη συνάντηση που οργανο')0ηκε από τη Διακοινοβουλευτική Ένωση όπου και υιοθετήθηκε κοινή διακήρυξη. Το Κοινοβούλιο εξέδωσε νέο ψήφισμα97 στις 21 Σεπτεμβρίου 1995, σχετικά με την έκβαση της διάσκεψης και τις απόψεις του Κοινοβουλίου για τις παραμέτρους εφαρμογής της Πλατφόρμας Δράσης. Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή εξέδωσε γνωμοδότηση στις 6 Ιουλίου 199598 καλώντας την Πλατφόρμα Δράσης «να μπορέσει να δώσει νέα ώθηση στη διαδικασία προώθησης των δικαιωμάτων και των αρμοδιοτήτων των γυναικών σε όλο τον κόσμο» και να αποτελέσει «όργανο με δυνατότητα να τεθεί σε εφαρμογή σε μία σειρά από διαφορετικά πολιτισμικά, κοινωνικά και οικονομικά περιβάλλοντα οδηγώντας σε νέες δεσμεύσεις αναφορικά με την ισότητα τανν ευκαιριών και την πρόοδο των γυναικών». 6. 2. Η ΔΙΑΣΚΕΨΗ Η διάσκεψη του Πεκίνου υπήρξε η μεγαλύτερη συνάθροιση ανθρώπων που έγινε ποτέ με στόχο την επίτευξη συμφωνίας για μία Πλατφόρμα Δράσης η οποία πραγματεύεται τα πιο πιεστικά ζητήματα ισότητας σε παγκόσμιο επίπεδο. Και κατά τη διάρκεια της, η Ένωση διεξήγαγε συναντήσεις συντονισμού σε ημερήσια τουλάχιστον βάση, μερικές φορές και συχνότερα. Η Προεδρία διηύθυνε τις συναντήσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ενημέρωνε τις ΜΚΟ ως εκπρόσωπος της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ενώ ενημέρωνε τακτικά και το έγγραφο θέσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Το αποτέλεσμα ήταν ότι η Ένωση μπόρεσε να αρθρώσει έναν σαφή και ενιαίο λόγο: λειτούργησε ως δύναμη πραγματικής επιρροής και μπόρεσε να ενεργήσει μεσολαβητικά σε ορισμένα δύσκολα και λεπτά σημεία της συζήτησης. Πράγματι, οι θέσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης αποτέλεσαν τη βάση θετικών συμφωνιών. Οι αντιπροσωπείες του Συμβουλίου των Υπουργών και της Επιτροπής (η δεύτερη περιλάμβανε και τα μέλη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου) συνεργάστηκαν στενά με τις αντιπροσωπείες των κρατών μελών σε όλη της διάρκεια της διάσκεψης. 97 Β4-01194/95 (Πρακτικά της συνόδου 21. 09. 95). 98 ΕΕ C 256 της 02. 10. 1995, σ. 28. 187 Μία από τις ομιλίες λήξης της διάσκεψης, η οποία εκφωνήθηκε από την Πρωθυπουργό της Νορβηγίας Gro HARLEM BRUNDLAND ενέπνευσε πολλούς εκπροσώπους. Υποστήριξε ότι το Πεκίνο «πρόκειται αναπόφευκτα να διαμορφώσει την παγκόσμια κοινή γνώμη» παρά «το συνεχιζόμενο απαρτχάιντ σε συνδέεται με το φύλο». «Πρέπει, λοιπόν, να επιστρέψουμε από το Πεκίνο - να επιστρέψουμε στις παραγκουπόλεις. στους τόπους συγκομιδής. στις κοινότητες των ιθαγενών - να επιστρέψουμε για να αλλάξουμε αξίες και στάσεις. Όχι όμως μόνο εκεί. Όχι, πρέπει να επιστρέψουμε και στις αίθουσες συμβουλίων, στα προάστια, σε όλες τις τοπικές μας κοινότητες, στις κυβερνήσεις μας και στην έδρα των Ηνωμένων Εθνών. Εκεί είναι που χρειάζεται η αλλαγή. Τόσο στο Βορρά όσο και στο Νότο». 6. 3. Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΩΝ ΜΗ ΚΥΒΕΡΝΗΤΙΚΩΝ ΟΡΓΑΝΩΣΕΩΝ Παράλληλα με την επίσημη διάσκεψη έλαβε χώρα το Φόρουμ των ΜΚΟ από τις 30 Αυγούστου ως τις 8 Σεπτεμβρίου στο Huairou. Πριν από τη διάσκεψη υπήρξαν αρκετές διαφωνίες για τις ρυθμίσεις και τον τόπο διεξαγωγής του forum, 50 περίπου χιλιόμετρα από την κύρια Διάσκεψη. Τόσο οι ΜΚΟ όσο και οι εθνικές αντιπροσωπείες των Ηνωμένων Εθνών προχώρησαν σε αποφασιστικές ενέργειες για τη βελτίωση των εγκαταστάσεων του forum. Ένα από τα πιο αξιοσημείωτα φαινόμενα των τελευταίων χρόνων είναι η αυξανόμενη συμμετοχή και επιρροή των ΜΚΟ σε εθνικό και διεθνές επίπεδο. Η σχέση μεταξύ κυβερνήσεων και ΜΚΟ στο πλαίσιο μεγάλων διεθνών διασκέψεων όπως αυτή του Πεκίνου υπήρξε μία συνεχής διαδικασία μάθησης και για τις δύο πλευρές. Οι ΜΚΟ κατέβαλαν μεγάλες προσπάθειες να συμβάλουν στις εκδηλώσεις, οι οποίες αντικατοπτρίζουν πραγματικά θεμελιώδεις απόψεις και προτεραιότητες, θεωρώντας την εξέλιξη αυτή απαραίτητο στοιχείο του συνολικού ζητήματος του κοινωνικού διαλόγου. Γενική διαπίστωση όσων είχαν παρευρεθεί τόσο στο Ναϊρόμπι όσο και στο Πεκίνο υπήρξε ότι οι συνδέσεις και η επικοινωνία ήταν πολύ πιο συστηματικές και επαγγελματικές στο Πεκίνο. Οι ΜΚΟ πιστεύουν ότι αυτό μπορεί να ενισχυθεί σε ακόμα μεγαλύτερο βαθμό, να δομηθεί περισσότερο και ότι αυτό το επιπλέον στοιχείο θα μπορούσε να προέλθει από τις κυβερνήσεις ως πρακτική, συμπεριλαμβανομένης και της οικονομικής, ενίσχυση. Τα κράτη μέλη διαχειρίστηκαν τη σχέση αυτή με ποικίλους τρόπους, πρέπει όμως να τους αναγνωριστεί ότι κατέβαλαν στο σύνολο τους προσπάθειες να τις συμπεριλάβουν στην προπαρασκευή των εθνικών εκθέσεων και στις άλλες προετοιμασίες για τη διάσκεψη. Η Ευρωπαϊκή Ένωση διαδραμάτισε επίσης αποφασιστικό ρόλο στην καθιέρωση μίας διαδικασίας προσφυγών για τις ΜΚΟ που συνάντησαν δυσκολίες στο να γίνουν δεκτές ως παρατηρητές στην επίσημη διάσκεψη, καθώς και στην παράταση της προθεσμίας για υποβολή αιτήσεων. Τα θέματα που προβλήθηκαν προς συζήτηση στο forum ήταν: • Η συνολική δέσμευση για ισότητα δικαιωμάτων για τις γυναίκες. • Η πρόσβαση των γυναικών στην εκπαίδευση, τη νοσοκομειακή περίθαλψη, την απασχόληση και την κατάρτιση, στα νομικά και πολιτικά δικαιώματα, στην οικονομική ανάπτυξη και σε ένα αειφόρο περιβάλλον. • Η συμμετοχή των γυναικών σε όλα τα επίπεδα διακυβέρνησης και ηγεσίας. • Η εξάλειψη της φτώχειας. • Η εξάλειψη της βίας εναντίον των γυναικών και των κοριτσιών. • Η εξάλειψη του ρατσισμού. Η Επιτροπή διέθεσε ένα σημαντικό ποσό ως οικονομική ενίσχυση, προκειμένου να βοηθήσει τις ΜΚΟ να συμμετάσχουν στη διαδικασία του Πεκίνου, τόσο στα προπαρασκευαστικά στάδια όσο και στην ίδια τη διάσκεψη. Η ενίσχυση δεν προοριζόταν αποκλειστικά για ΜΚΟ της Ευρωπαϊκής Ένωσης αλλά και για την ανατολική και κεντρική Ευρώπη και τις αναπτυσσόμενες χώρες. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, το Ευρωπαϊκό Λόμπι Γυναικών (ΕΛΓ), που δημιουργήθηκε το 1990 και χρηματοδοτείται από την Επιτροπή, ενεργεί ως όργανο πίεσης και συντονισμού των ευρωπαϊκών ΜΚΟ με ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τις γυναικείες υποθέσεις. Κατά τη διάρκεια της προπαρασκευαστικής περιόδου, το ΕΛΓ διοργάνωσε ένα φόρουμ για τις ΜΚΟ της Ευρωπαϊκής Ένωσης παράλληλα με τις εργασίες της επίσημης διάσκεψης στο Τολέδο τον Απρίλιο του 1994 (βλέπε ανωτέρα)). Στη συνέχεια, ανέλαβε τη συστηματική προπαρασκευή υπό το «Σχέδιο Πεκίνου», το οποίο περιλάμβανε μία περίοδο ενημέρωσης και προπαρασκευής πριν από τη διάσκεψη, παρουσία στην ίδια τη διάσκεψη και διάσκεψη αναφοράς το Φεβρουάριο του 1996. Στην πορεία προς τη διάσκεψη, το Λόμπι: • Είχε συνάντηση με την Προεδρία της Ευρωπαϊκής Ένωσης τον Ιούλιο του 1995. • Οργάνωσε σεμινάριο στρατηγικής με στόχο την ανάπτυξη κοινών στρατηγικών του ΕΛΓ για τη διάσκεψη. • Ετοίμασε αφίσες και ενημερωτικό φυλλάδιο για να διανεμηθούν στη διάσκεψη. • Εξέδωσε έναν «Οδηγό για τις Γυναίκες στην τέταρτη Παγκόσμια Διάσκεψη για τις Γυναίκες και στο Φόρουμ D95 των ΜΚΟ», το οποίο πραγματοποίησε τρεις εκδόσεις. • Κατέθεσε σχόλια σχετικά με το προσχέδιο Πλατφόρμας για τις κυβερνήσεις των κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης και για άλλους φορείς χάραξης πολιτικής. Στη διάσκεψη, το Λόμπι διέθετε μόνιμο ενημερωτικό περίπτερο το οποίο χρησιμοποιούνταν επίσης ως σημείο συνάντησης των ευρωπαϊκών ΜΚΟ. Οργάνωνε καθημερινά εργαστήρια καθ'όλη τη διάρκεια του forum στο χώρο της περιφέρειας ECE. Η γενική γραμματέας του Λόμπι εκλέχτηκε σύνδεσμος των ΜΚΟ της περιφέρειας ECE και των Ηνωμένων εθνών. Πολλά μέλη των επίσημων αντιπροσωπειών επισκέφθηκαν το Huiarou κατά τη διάρκεια του forum και συμμετείχαν στα εργαστήρια των ΜΚΟ. Όσον αφορά στην επίσημη διάσκεψη, η πλειονότητα των κρατών μελών είχαν συμπεριλάβει ΜΚΟ στις επίσημες αντιπροσωπείες τους ενώ το ΕΛΓ έγινε δεκτό στη διάσκεψη. Πολλές επίσημες αντιπροσωπείες πραγματοποιούσαν καθημερινή ενημέρωση για τις ΜΚΟ ενώ υπήρξαν αρκετές ενημερωτικές συναντήσεις μεταξύ των ευρωπαϊκών ΜΚΟ και της Προεδρίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Διεξάγονταν επίσης ιδιαίτερου συναντήσεις με μέλη των επίσημων αντιπροσωπειών για θέματα ενδιαφέροντος που περιλάμβανε η Πλατφόρμα Δράσης. Οι ΜΚΟ είχαν καθημερινές συναντήσεις στο «Διαβούλιο των Ευρωπαίων Γυναικών». Μετά το Πεκίνο, το ΕΛΓ οργάνωσε μία διάσκεψη συνέχισης το Φεβρουάριο του 1996, «Προς ένα συμβόλαιο μεταξύ των φύλων - εφαρμογή της Πλατφόρμας Δράσης του Πεκίνου». Ο στόχος της διάσκεψης ήταν να συζητηθεί η έννοια του «συμβολαίου μεταξύ των φύλων» και να εξεταστούν στρατηγικές με βάση τη λεπτομερή ανάλυση της Πλατφόρμας Δράσης, την οποία επεξεργάστηκε το Λόμπι σε συνδυασμό με την Περιφερειακή Πλατφόρμα της ECE. Στο πεδίο της αναπτυξιακής συνεργασίας, πολλές ευρωπαϊκές ΜΚΟ ήλθαν σε επαφή στο Διαβούλιο Διεθνούς Ανάπτυξης της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Σ'αυτό συμμετείχαν καθιερωμένες ομάδες όπως το δίκτυο Γυναίκες στην Ευρώπη της Ανάπτυξης (WIDE) και το Eurostep. Το Διαβούλιο συνεργάστηκε στενά με ομάδες άλλων περιοχών και είχε 189 ως βασικό στόχο άσκησης πίεσης τη διατήρηση των προόδων που εκφράζονται στα κείμενα των διασκέψεων του Καΐρου και της Κοπεγχάγης, καθώς και την επέκταση της Διακήρυξης και της Πλατφόρμας Δράσης στους τομείς της φτώχειας, του πολυμερούς χρέους, της μη αμειβόμενης εργασίας, των πόρων, του ρόλου των ΜΚΟ, των δικαιωμάτων στην αναπαραγωγή, των σεξουαλικών δικαιωμάτων, της μετανάστευσης και του περιβάλλοντος. To WIDE και το Eurostep οργάνωσαν μία συνάντηση συνέχισης το Μάιο του 1996. Με την υποστήριξη της Επιτροπής, το WIDE χορήγησε επίσης οικονομική ενίσχυση σε ΜΚΟ των χωρών ΑΚΕ (Ασίας, Καραϊβικής και Αφρικής) ως μία πρώτη άμεση συνέχιση του Πεκίνου και πρόκειται να διοργανώσει τέσσερα περιφερειακά εργαστήρια για τις χώρες ΑΚΕ με αντικείμενο ειδικούς τομείς ενδιαφέροντος. 6. 4. ΜΕΤΑ ΤΗ ΔΙΑΣΚΕΨΗ: ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΗΣ ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ΔΡΑΣΗΣ ΣΥΝΟΔΟΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ, ΙΣΠΑΝΙΑ, ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 1995 Τα αποτελέσματα της διάσκεψης έγιναν αντικείμενο ευρείας αποδοχής. Το Συμβούλιο συμφώνησε να πραγματοποιεί ετήσιες επισκοπήσεις της εφαρμογής της Πλατφόρμας Δράσης από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Ο τρόπος με τον οποίο θα μπορέσουν να υλοποιηθούν στην πράξη οι δεσμεύσεις των κρατών μελών της Ευρώπης αποτέλεσε το αντικείμενο της διάσκεψης συνέχισης που πραγματοποιήθηκε στην Ισπανία το Νοέμβριο του 1995. Υπό τον τίτλο «Los Mujeres Proponen» («Οι γυναίκες προτείνουν»), έδωσε τη δυνατότητα καταγραφής των στρατηγικών σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο με στόχο την εφαρμογή της Πλατφόρμας Δράσης στους τομείς της λήψης αποφάσεων, της ενσωμάτωσης (mainstreaming) των ίσων ευκαιριών και της εικόνας των γυναικών στην κοινωνία. Κηρύσσοντας την έναρξη της διάσκεψης, η κ. Cristina Alberdi επανήλθε στα θέματα που επαναλαμβάνονταν διαρκώς στις ευρωπαϊκές θέσεις και συνολικά στη διάσκεψη: ενίσχυση της θέσης, mainstreaming, συνεργασία. Απηύθυνε έκκληση στις κυβερνήσεις των κρατών μελών να εξετάσουν τις δεσμεύσεις που επρόκειτο να αναλάβουν μετά το Πεκίνο και συνέδεσε την εφαρμογή της Πλατφόρμας Δράσης με τα Συμβούλια του Έσσεν και των Καννών, στα οποία οι ίσες ευκαιρίες είχαν αναγνωριστεί ως ένα από τα πρωταρχικά καθήκοντα της Ευρωπαϊκής Κοινότητας. Συνεδρίαση της επιτροπής για τη θέση των Γυναικών, Νέα Υόρκη, Μάρτιος 1996 Στην πρώτη συνεδρίαση της CSW μετά το Πεκίνο, η Ευρωπαϊκή Ένωση είχε και πάλι ενεργό συμμετοχή. Τα κράτη μέλη συμφώνησαν σε σημαντικές ανακοινώσεις επί του συνόλου των κρίσιμων τομέων ενδιαφέροντος που επισκόπησε η CSW. Η Ένωση ανέλαβε επίσης την πρωτοβουλία στους περισσότερους τομείς ουσιαστικής διαπραγμάτευσης και συνέβαλε σημαντικά σε αυτό που χαρακτηρίστηκε μία «ασυνήθιστα» θετική συνεδρίαση. Σε μία παρέμβαση εκ μέρους της Ευρωπαϊκής Ένωσης επιβεβαιώθηκε «η δέσμευση της Ευρωπαϊκής Ένωσης στη Διακήρυξη και στην Πλατφόρμα Δράσης ως ημερήσιας διάταξης για τη ενίσχυση της θέσης των γυναικών». Τα αποτελέσματα της διάσκεψης συνοψίστηκε στη φράση «στο Πεκίνο επαναβεβαιώθηκε μία δυναμική αντίληψη πολιτικών για τις γυναίκες μέσα από την ενίσχυση της θέσης τους και την έννοια του mainstreaming: βασικές έννοιες και επιχειρησιακές ιδέες που υποδεικνύουν μία στρατηγική πολιτικής, οικονομικής, πολιτισμικής και κοινωνικής αλλαγής προσανατολισμένης στις γυναίκες και τους άνδρες». 190 Τέταρτο Πρόγραμμα Δράσης για την Ισότητα των Ευκαιριών Το τέταρτο Πρόγραμμα Δράσης για την Ισότητα των Ευκαιριών (1996-2000) δίνει μία σαφή εικόνα των προτεραιοτήτων της Κοινότητας στην εφαρμογή της Πλατφόρμας Δράσης. Βασισμένο στην προσεκτική μελέτη των προτεραιοτήτων των γυναικών στην Ένωση, το Τέταρτο Πρόγραμμα Δράσης μπορεί να αποτελέσει κινητήρια δύναμη για την εφαρμογή της Πλατφόρμας Δράσης τόσο στο εσωτερικό των κρατών μελών όσο και στην Ένωση συνολικά. Για να μνημονεύσουμε τον Επίτροπο Flynn στην προσφώνηση του στη διάσκεψη «Τα αποτελέσματα της διάσκεψης αυτής είναι δυνατόν να εμπλουτίσουν τις ιδέες μας σχετικά με την εφαρμογή [του Τέταρτου Προγράμματος Δράσης]». Το Δεκέμβριο του 1995 εκδόθηκε απόφαση του Συμβουλίου για το Πρόγραμμα Δράσης. Μία δεύτερη σημαντική πρωτοβουλία σε κοινοτικό επίπεδο είναι η ανακοίνωση της Επιτροπής σχετικά με την ενσωμάτωση (mainstreaming) της ισότητας των ευκαιριών στις σχετικές κοινοτικές πολιτικές και προγράμματα. Η ανακοίνωση ορίζει τη διαδικασία του mainstreaming ως «μη περιορισμό των προσπαθειών προώθησης της ισότητας με την εφαρμογή ειδικών μέτρων για τη συνδρομή των γυναικών και κινητοποίηση όλων των γενικών πολιτικών και μέτρων ειδικά για το σκοπό της επίτευξης της ισότητας με τη δυναμική και ανοικτή συνεκτίμηση, στο στάδιο του σχεδιασμού, των πιθανών επιδράσεων τους στην κατάσταση των γυναικών και των ανδρών (οπτική δύο φύλων)». Αναφέρεται στη συμβολή της Κοινότητας στη διαμόρφωση της Διακήρυξης και της Πλατφόρμας Δράσης του Πεκίνου και την προβολή που είχε στη διάσκεψη η έννοια του mainstreaming. Επισύρει επίσης την προσοχή στο ρόλο της Κοινότητας στις υπόλοιπες διασκέψεις των Ηνωμένων Εθνών που αναφέρθηκαν πιο πάνω· και υπενθυμίζει την αναγνώριση από τα Συμβούλια του Έσσεν, των Καννών και της Μαδρίτης ότι η ισότητα των ευκαιριών, μαζί με την καταπολέμηση της ανεργίας, αποτελούν ένα από τα πρωτεύοντα καθήκοντα της Ένωσης και των κρατών μελών της. Οι τομείς που καλύπτει η Ανακοίνωση βρίσκονται σε άμεση σύνδεση με την Πλατφόρμα Δράσης. Μεταξύ αυτών: • Απασχόληση και αγορά εργασίας (συμπεριλαμβάνονται τα Διαρθρωτικά Ταμεία και το Τέταρτο Πρόγραμμα Δράσης). • Γυναίκες επιχειρηματίες (συμπεριλαμβάνεται ο ρόλος των συζύγων με βοηθητικό ρόλο, ο ρόλος των κοινοτικών πρωτοβουλιών και σχεδίων κατάρτισης και ενημέρωσης). • Εκπαίδευση και κατάρτιση (συμπεριλαμβάνεται μία σειρά προγραμμάτων κατάρτισης) • Δικαιώματα των ατόμων (συμπεριλαμβάνονται μέτρα με στόχο την ανακοπή των φαινομένων βίας εναντίον των γυναικών· γυναίκες πρόσφυγες μέτρα για την καταπολέμηση του εμπορίου ανθρώπων οικογενειακές δομές). • Εξωτερικές σχέσεις (εξετάζεται η προσοχή που πρέπει να δοθεί στα θέματα των φύλων στην αναπτυξιακή συνεργασία σε επίπεδο σχεδιασμού, περιλαμβάνει προγράμματα και το πολιτικό επίπεδο). • Πληροφόρηση/ευαισθητοποίηση (περιλαμβάνει αναφορά σε σημαντικό αριθμό εκδηλώσεων και δημοσιεύσεων και στην ανάγκη να παρακολουθείται το περιεχόμενο και η ποιότητα της πληροφόρησης). • Η πολιτιχή της Εκίτροκής γία το προσωχικό. 99 Απόφαση 95/593/ΕΚ, ΕΕ L 335 22. 12. 1995, σ. 37. 100 Ανακοίνωση της Επιτροπής «Ενσωμάτωση της ισότητας των ευκαιριών των γυναικών και των ανδρών στο σύνολο των κοινοτικών πολιτικών και στόχων» COM(96) 67 τελικό της 21. 02. 1996. 191 Ιδιαίτερη προσοχή δίνεται στα διαρθρωτικά ταμεία. Η ανακοίνωση καταλήγει διατυπώνοντας την προσδοκία ότι «το 1996 πρέπει να οδηγήσει σε ουσιαστική πρόοδο όσον αφορά στην εφαρμογή της αρχής του mainstreaming σε όλες τις κοινοτικές πολιτικές» - στοιχείο σίγουρα σημαντικό, με τη σειρά του, για την εφαρμογή της Πλατφόρμας Δράσης. Ενσωμάτωση των ζητημάτων φύλου στην αναπτυξιακή συνεργασία Στο πλαίσιο των σχέσεων με χώρες εκτός της Ένωσης, η Ανακοίνωση για την ενσωμάτωση των ζητημάτων που αφορούν τα δύο φύλα στην αναπτυξιακή συνεργασία προτείνει κοινές κατευθυντήριες γραμμές πολιτικής για την Επιτροπή και τα κράτη μέλη σε σχέση με τα ζητήματα φύλου στην ανάπτυξη. Διατυπώνει επίσης υποδείξεις για την ενίσχυση και ενδυνάμωση της υπάρχουσας πολιτικής για ενσωμάτωση (mainstreaming) της οπτικής των δύο φύλων στο σύνολο των πολιτικών και προγραμμάτων. Το Συμβούλιο Υπουργών εξέδωσε ψήφισμα επί του θέματος κατά τη συνοδό του το Δεκέμβριο του 1995102, το οποίο: • επισημαίνει ότι η συμμετοχή των γυναικών στη διαδικασία ανάπτυξης παραμένει δευτερεύον ζήτημα και συνδέει το ψήφισμα με τις δεσμεύσεις της διάσκεψης του Πεκίνου. • Δίνει το περίγραμμα των γενικών αρχών για αναπτυξιακή συνεργασία με ευαισθησία για το φύλο η οποία θα πρέπει να διαποτίζει όλες τις μελλοντικές συμφωνίες με χώρες εταίρους. • Περιγράφει μέσα και στρατηγικές, μεταξύ άλλων, για χάραξη πολιτικής, διαπραγμάτευση με τις χώρες εταίρους, για θετική δράση για την αποκατάσταση διαφορών μεταξύ των φύλων καθώς και για ενσωμάτωση (mainstreaming) της διάστασης των δύο φύλων σε όλα τα επίπεδα, για εκπαίδευση όσων λαμβάνουν αποφάσεις λαό όλων όσων εργάζονται στον τομέα του περιβάλλοντος. • Απευθύνει έκκληση για ετήσια συνάντηση εμπειρογνωμόνων από την Κοινότητα και τα κράτη μέλη και τονίζει τη σπουδαιότητα του καλύτερου συντονισμού μεταξύ της Κοινότητας και των κρατών μελών, καθώς και της συστηματικής συνεκτίμησης των ζητημάτων φύλου σε όλες τις συντονιστικές πρωτοβουλίες. • Απευθύνει έκκληση για ένα σύστημα υποβολής εκθέσεων σχετικά με την εφαρμογή του ψηφίσματος, με επισκόπηση της προόδου στο δεύτερο μισό του 1997. Ανθρώπινα δικαιώματα Η ανακοίνωση της Επιτροπής με τίτλο «Η Ευρωπαϊκή Ένωση και η εξωτερική διάσταση της πολιτικής των ανθρώπινων δικαιωμάτων: από τη Ρώμη στο Μάαστριχτ και στην πορεία προς το μέλλον»103 δηλώνει με έμφαση ότι τα δικαιώματα των γυναικών αποτελούν αναπόσπαστο, αναφαίρετο και αδιαχώριστο τμήμα των οικουμενικών ανθρώπινων δικαιωμάτων. Η ανακοίνωση προτείνει επίσης να ληφθούν υπόψη τα πορίσματα του Πεκίνου, να θεωρηθούν οι γυναίκες ενεργοί συμμέτοχοι στην κοινωνία και να προωθηθεί η πλήρης συμμετοχή τους στην πολιτική, οικονομική και κοινωνική ζωή. Στην 52η σύνοδο της Επιτροπής Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων στη Γενεύη από τις 18 Μαρτίου ως τις 26 Απριλίου, η ιταλική Προεδρία εκφώνησε, εκ 101 COM(95) 423 τελικό της 18. 09. 1995. 102 Ψήφισμα 12627/95 20. 12. 1995. 103 COM(95) 567 τελικό της 22. 11. 1995. 192 μέρους της Ευρωπαϊκής Ένωσης, την εναρκτήρια ομιλία, βεβαιώνοντας την προσήλωση της Ένωσης στη Βιέννη και το Πεκίνο. Εφαρμογή σε επίπεδο κρατών μελών Το ευρύ πεδίο της Πλατφόρμας Δράσης και οι ποικίλες προτεραιότητες των κρατών μελών καθιστούν αδύνατη τη λεπτομερή περιγραφή των σχεδίων της κάθε χώρας για την εφαρμογή της Πλατφόρμας Δράσης. Στη συνεδρίαση του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Κοινωνικών Υποθέσεων στις 3 Ιουνίου 1996, τα κράτη μέλη αναφέρθηκαν στη συνέχιση της διάσκεψης. Στη συνέχεια συνοψίζονται τα κύρια θέματα και προσεγγίσεις της εφαρμογής όπως προέκυψαν από τη συγκεκριμένη συνεδρίαση συνέχισης, συνοδευόμενα από ορισμένα ειδικά διευκρινιστικά παραδείγματα. Είναι αναπόφευκτο να παρατηρούνται φαινόμενα επικάλυψης μεταξύ των δράσεων που εισάγονται μετά το Πεκίνο και των συνεχών προγραμμάτων ίσων ευκαιριών και αναπτυξιακής συνεργασίας που είχαν ήδη θεσμοθετηθεί από τα κράτη μέλη πριν από την έναρξη της προετοιμασίας για το Πεκίνο - λόγου χάρη, προγράμματα για την εκπαίδευση, την παρουσία των γυναικών στην οικονομική ζωή και στα κέντρα αποφάσεων. Πάντως, πολλές δράσεις προέρχονται απϋευθείας από την Πλατφόρμα Δράσης. Ακόμη και σε διαφορετική όμως περίπτωση, πολλές χώρες κάνουν λόγο για εντατικοποίηση της δραστηριότητας ή για πολλαπλασιασμό των προσπαθειών χάρη στην έμπνευση και την ώθηση που προσέφερε η διάσκεψη στα θέματα της ισότητας. Η Πλατφόρμα περιγράφεται ακόμα ως μία στέρεη βάση για κίνηση προς τα εμπρός, ως σημείο αναφοράς και ως δήλωση κατάφασης. Ακριβώς όπως η περίοδος πριν από το Πεκίνο υπήρξε μάρτυρας μεγαλύτερης εμπλοκής των ΜΚΟ στα κράτη μέλη και καλύτερης επικοινωνίας μεταξύ κυβερνήσεων και ΜΚΟ, έτσι και στη συνέχεια της διάσκεψης υπήρξαν παραδείγματα ενδυνάμωσης των σχέσεων αυτών. Οι κυβερνήσεις έχουν καταβάλει ειλικρινείς προσπάθειες όχι μόνο να ενημερώσουν τις ΜΚΟ αλλά και για να διαβουλευθούν μαζί τους για τον καλύτερο τρόπο εφαρμογής της Πλατφόρμας. Επρόκειτο για μία αμφίδρομη διαδικασία. Λόγου χάρη, οι βελγικές ΜΚΟ υπέβαλαν στην κυβέρνηση υπόμνημα· άλλες ΜΚΟ σύστησαν ομάδες εργασίας ή πραγματοποίησαν συναντήσεις προκειμένου να συνδέσουν την Πλατφόρμα με τις δικές τους ή/και τις κυβερνητικές προτεραιότητες (Βέλγιο, Δανία και Κάτω Χώρες)· το Ηνωμένο Βασίλειο προχώρησε σε διαδικασία διαβουλεύσεων απευθυνόμενη στις ΜΚΟ για τις απόψεις τους σχετικά με την εφαρμογή· η Ιρλανδία εξετάζει μηχανισμούς για τη διασφάλιση της συμμετοχής των ΜΚΟ στην εφαρμογή. Η πλειονότητα των κρατών μελών θεώρησαν την πληροφόρηση σχετικά με τη διάσκεψη και την Πλατφόρμα Δράσης ως πρώτη υποχρέωση τους μετά το τέλος της διάσκεψης και την επιστροφή των αντιπροσωπειών στις πατρίδες τους και την έκαναν πράξη με ποικίλους τρόπους: Όλα σχεδόν τα κράτη μέλη οργάνωσαν κάποια εκδήλωση ή εκδηλώσεις υπό μορφή διασκέψεων, εργαστηρίων, σεμιναρίων για ομάδες γυναικών ή άλλες ΜΚΟ, για τους κοινωνικούς εταίρους, τους πολιτικούς και όλους όσους ενδιαφέρονταν να τις βελτιώσεις πληροφορηθούν για πρίχγματοποιήθηκαν σε εθνικό επίπεδο, άλλες σε περιφερειακό. Η Ιταλία φιλοξένησε και συγχρηματοδότησε μία σειρά διεθνών εκδηλώσεων σε σχέση με το Πεκίνο, ιδιαίτερα για ζητήματα απασχόλησης, ενώ η διάσκεψη συνέχισης της Αυστρίας συμπεριέλαβε εκπροσώπους από πολλές χώρες εκτός της Ένωσης. Η Ελλάδα, με αφορμή τη Διεθνή Ημέρα της Γυναίκας, έδωσε δημοσιότητα σε στοιχεία που αφορούσαν με το Πεκίνο. τη διάσκεψη. Ορισμένες από αυτές 193 Σε πολλές περιπτώσεις οι μη κυβερνητικές οργανώσεις πραγματοποίησαν τις δικές τους εκδηλώσεις. Πολλά κράτη μέλη, συμπεριλαμβανομένης της Γερμανίας, της Ελλάδας, της Ιρλανδίας, της Πορτογαλίας, της Ισπανίας, της Σουηδίας και της Γαλλίας, έχουν ήδη δημοσιεύσει έκθεση με αντικείμενο τη Διάσκεψη ή/και πλήρη ή συνοπτική μετάφραση της Πλατφόρμας, ή έχουν συγκεκριμένα σχέδια να το πράξουν. Η εθνική έκθεση του Ηνωμένου Βασιλείου παρουσιάζεται στο Internet και οι Κάτω Χώρες προσδοκούν επίσης τη χρήση του συγκεκριμένου μέσου διάδοσης πληροφοριών. Η Αυστρία σχεδιάζει μία σειρά τεσσάρων εκδόσεων με αντικείμενο τη διάσκεψη, τη συνέχεια της, και μελέτες για τις μετανάστριες στην Αυστρία και για την ενίσχυση της οπτικής των δύο φύλων στην αναπτυξιακή συνεργασία. Υποβλήθηκαν εκθέσεις στο κοινοβούλιο από υπουργούς που παραβρέθηκαν στο Πεκίνο ή/και πραγματοποιήθηκαν κοινοβουλευτικές ακροάσεις ή συζητήσεις στη Δανία, την Ιταλία, τη Γερμανία, τη Γαλλία, το Λουξεμβούργο, τις Κάτω Χώρες, το Βέλγιο και το Ηνωμένο Βασίλειο. Ορισμένα κράτη μέλη έχουν ήδη θεσπίσει νέες νομοθετικές διατάξεις ή υποβάλει σχετικές προτάσεις. Λόγου χάρη, το Βέλγιο προτείνει νόμο μέσω του οποίου να διασφαλίζεται ότι τα ομοσπονδιακά συμβουλευτικά όργανα απαρτίζονται από γυναίκες τουλάχιστον κατά το ένα τρίτο. Στο Λουξεμβούργο, η Βουλή απηύθυνε έκκληση για την ένταξη της αρχής των ίσων ευκαιριών στο σύνταγμα. Αλλά προτεινόμενα νομοθετικά μέτρα αναφέρονται σε άλλες παραγράφους του μέρους αυτού. Υπάρχουν πολλά παραδείγματα δημιουργίας νέων δομών. Η Πορτογαλία θεσμοθέτησε θέση Ανώτατου Επιτρόπου για την Προώθηση της Ισότητας και των Οικογενειακών Ζητημάτων στο γραφείο του Πρωθυπουργού και μία νέα κοινοβουλευτική Επιτροπή Ισότητας και Ισων Ευκαιριών· η Ιταλία δημιούργησε για πρώτη φορά υπουργείο ίσων ευκαιριών· επίσης για πρώτη φορά η φλαμανδική κυβέρνηση στο Βέλγιο όρισε υπουργό υπεύθυνο για τις ίσες ευκαιρίες· η σουηδική κυβέρνηση δημιούργησε περιφερειακά «εστιακά σημεία» για την προώθηση της ισότητας των ευκαιριών σε περιφερειακό επίπεδο και την τόνωση της διαδικασίας mainstreaming· το Λουξεμβούργο θεσμοθέτησε διυπουργική επιτροπή για την ισότητα. Συνδεδεμένα με τις νέες αυτές δομές είναι νέα εγχειρήματα για την καταγραφή της προόδου. Τα Ηνωμένα Έθνη έχουν προτείνει έναν κύκλο ετήσιας επισκόπησης ο οποίος θα περιλαμβάνει ετήσια έκθεση για την εφαρμογή της Πλατφόρμας και ετήσιες συναντήσεις με ΜΚΟ σε εθνικό και περιφερειακό επίπεδο. Ένας νόμος που ψηφίστηκε το Φεβρουάριο του 1996 στο Βέλγιο δεσμεύει την Κυβέρνηση για την υποβολή ετήσιων εκθέσεων σχετικά με την εφαρμογή της Πλατφόρμας· η έκθεση θα περιλαμβάνει αναφορά και στα πορίσματα του forum των ΜΚΟ, ενώ οι υπεύθυνοι υπουργοί για θέματα ίσων ευκαιριών και αναπτυξιακής ενίσχυσης θα υποβάλλουν αναφορά στο κοινοβούλιο. Υπάρχει ένας μεγάλος αριθμός δραστηριοτήτων οι οποίες θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν ως mainstreaming. Πολλές κυβερνήσεις συμπεριλαμβανομένης της Γερμανίας, της Φινλανδίας, της Σουηδίας και του Ηνωμένου Βασιλείου κάλεσαν όλες τις κυβερνητικές υπηρεσίες να εξετάσουν ποιος θα ήταν ο καλύτερος τρόπος να ενσωματώσουν την Πλατφόρμα στις δραστηριότητες τους. Η πορτογαλική Επιτροπή Ισότητας και Δικαιωμάτων των Γυναικών υπέβαλε υπόμνημα με τις προτεραιότητες για μελλοντική δράση με στοιχεία που συνεισέφεραν πολλές υπηρεσίες. Το mainstreaming αναφέρεται ανοικτά ως στόχος στη Σουηδία, τη Γαλλία και το Ηνωμένο 194 Βασίλειο· η Γαλλία σημειώνει ότι αυτό σημαίνει εμπλοκή γυναικών και ανδρών σε δράσεις σύμπραξης. Παράλληλα με τις διϋπηρεσιακές δραστηριότητες που αναφέρονται στην προηγούμενη παράγραφο, πολλά κράτη μέλη έχουν δημιουργήσει δομές και διαδικασίες προκειμένου να εξετάσουν τον καλύτερο τρόπο για την εφαρμογή της πλατφόρμας. Η Δανία και το Λουξεμβούργο συνέστησαν επιτροπές ενώ η Αυστρία διαθέτει ομάδα εργασίας με τους κοινωνικούς εταίρους· η Ιρλανδία ανακοίνωσε την πρόθεση της να καταθέσει διακήρυξη εθνικής πολιτικής η οποία θα επανεξετάζει τα εθνικά προγράμματα υπό το πρίσμα της πλατφόρμας. Οι δημοσιονομικές επιπτώσεις μελετώνται από τις Κάτω Χώρες που έχουν αναλάβει να διατυπώσουν προτάσεις στην επόμενη ομιλία κατάθεσης του προϋπολογισμού για τη διϋπηρεσιακή εφαρμογή των 12 στρατηγικών στόχων· η Φινλανδία πρόκειται να καταθέσει ξεχωριστό πρόγραμμα ισότητας των φύλων με βάση την πλατφόρμα και δικό του προϋπολογισμό. Όσον αφορά στην αναπτυξιακή συνεργασία, αρκετά κράτη μέλη ενισχύουν τις προσπάθειες τους προκειμένου να εξασφαλιστεί η διάσταση των δύο φύλων στις πολιτικές και στα σχέδια τους. Στο Λουξεμβούργο ένα νέος νόμος αυξάνει τη διαθεσιμότητα κονδυλίων για τις ΜΚΟ που επιθυμούν την υλοποίηση σχεδίων για την προαγωγή των γυναικών στις αναπτυσσόμενες χώρες· η Αυστρία δημιούργησε μία ομάδα εργασίας αποτελούμενη από ΜΚΟ και κυβερνητικές υπηρεσίες η οποία είναι επιφορτισμένη με το σχεδιασμό νέων μέτρων για την εισαγωγή της διάστασης των δύο φύλων· η Σουηδία έχει υποβάλλει πρόταση νόμου για την ένταξη του στόχου της ισότητας στις υπάρχουσες βασικές αρχές που διέπουν την αναπτυξιακή συνεργασία. Το μέρος Δ των Στρατηγικών Στόχων αφορά τη βία ενάντια στις γυναίκες· αρκετές κυβερνήσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης έδωσαν έμφαση σε δράσεις στον τομέα αυτό. Η Γαλλία προτείνει μία εικοσιτετράωρη ανοικτή τηλεφωνική γραμμή για τα θύματα βιασμού ή οικογενειακής βίας και πρόκειται να επεκτείνει τα κέντρα στήριξης σε όλους του νομούς· η Σουηδία δηλώνει ότι προτίθεται να καταθέσει προτάσεις νόμου με στόχο την ενίσχυση και επέκταση των υπαρχόντων μέτρων καταπολέμησης της βίας εναντίον των γυναικών· στο Βέλγιο θα υπάρξει ειδική εκπαίδευση των αστυνομικών δυνάμεων, ενώ η Πορτογαλία συμπεριέλαβε το ζήτημα αυτό στις προτεραιότητες του προγράμματος δράσης της. Σε πιο τεχνικό επίπεδο, ορισμένες χώρες επιχειρούν την αναβάθμιση των επίσημων στατιστικών στοιχείων. Το Βέλγιο έχει αναθέσει την πραγματοποίηση έρευνας για τον εντοπισμό των κενών στα στατιστικά στοιχεία και τον καλύτερο τρόπο αναβάθμισης των στατιστικών στοιχείων· η Δανία και η Γαλλία πρόκειται να υποβάλλουν στατιστικές αναλύσεις της ανισότητας τα>ν αμοιβών· μετά τις επόμενες εκλογές της Γαλλίας, θα δημοσιευθούν στατιστικά στοιχεία για τους υποψήφιους και τους εκλεγέντες κατά φύλο η Σουηδία έχει τονίσει τη σπουδαιότητα των στατιστικών στοιχείων με διαχωρισμό των δύο φύλων στο πρόγραμμα κατάρτισης της για υψηλόβαθμους δημόσιους λειτουργούς και άλλους. Το Ηνωμένο Βασίλειο έχει διαδηλώσει την πρόθεση της να ζητήσει από όλες τις κυβερνητικές υπηρεσίες να αναλύσουν και να δημοσιεύσουν όλα τα βασικά στατιστικά στοιχεία κατά φύλο. 195 mwmmm:mmm*#mx>. Πίνακας 30 Ποσοστό των γυναικών στον. οικοδομικά evepyo πληθυσμό ανά. τκφΐφέραα, 1990 Ασία Ωκεανία ί". Γ Ί Νότια Ασία Κίίτρική Ασία Δυτική Ασία Ι Ι Ζ Ι Ι ΖΪ Ωκίανία Ι Ι 1. 1. 1 1 Αφρική κάτω απο τη Σαχάρα Βόρειος Αφρική Λατινική Αμίρική Καραϊβική Ανατολική Ευρώπη τ::τ::τ:::ι Ευρώπη και άλλα ανεπτυγμένα κράτη EUt Σημίίωση: Τα σ τ ο ι χ ί ία για την Ευρωπαϊκή Ένωση προέρχονται από την Eurostat (LFS) (EU12) 1990, Πίνακας 1 Πηγή: Ηνωμένα Έθνη Οι γυναίκίς στον κόσμο 1995, Τάσίΐς και Στατιστικά στοιχίία, Χάρτης 5. 4Α. 90 ΙΟΟ 196 Η ΙΣΠΑΝΙΔΑ ΥΠΟΥΡΓΟΣ CRISTINA ALBERDI ΑΠΕΥΘΥΝΟΜΕΝΗ ΣΤΗ ΔΙΑΣΚΕΨΗ: «ΑΣ ΕΝΙΣΧΥΣΟΥΜΕ ΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΔΕΣΜΕΥΣΗ» Η Cristina Alberdi Alonso, Υπουργός Κοινωνικών Υποθέσεων, έκανε δήλωση ως εκπρόσωπος της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Μίλησε για «μία κρίσιμη στιγμή ιστορικής σημασίας για τις γυναίκες [κατά την οποία] η ισότητα γυναικών και ανδρών είναι ουσιαστικής σημασίας για την προαγωγή της κοινωνίας ενώ αποτελεί τόσο θέμα δικαιοσύνης όσο και προϋπόθεση για την ανάπτυξη». Απηύθυνε έκκληση για «ένα νέο συμβόλαιο μεταξύ των φύλων και μία νέα μορφή κατανόησης σε δημόσιο και ιδιωτικό επίπεδο μεταξύ γυναικών και ανδρών» και τόνισε ότι «Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει από καιρό αναλάβει δέσμευση για την ισότητα. Ωστόσο, η παρούσα Διάσκεψη παρέχει την αναγκαία ώθηση για την επαναβεβαίωση και ενίσχυση της δέσμευσης αυτής». 197 Ε Π Ί Τ Ρ Ο Π ΟΣ P A D R A IG F L Y NN « Η ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΩΣ ΑΕΞΗ-ΚΛΕΙΔΙ» Παίρνοντας το λόγο ως εκπρόσωπος της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, ο επίτροπος Padraig Flynn ξεκίνησε την ομιλία της δηλώνοντας χωρίς περιστροφές ότι «Η πρόοδος προς την ισότητα δεν υπήρξε τόσο σημαντική όσο είχαμε ελπίσει όταν προσυπογράψαμε τις Προοδευτικές Στρατηγικές του Ναϊρόμπι». Όπως και η Cristina Alberdi, ο κ. Flynn έδωσε έμφαση στην έννοια της συνεργασίας και μίας νέας σχέσης των φύλων, λέγοντας ότι «Η συνεργασία αυτή συνεπάγεται ίσα δικαιώματα και ίσο καταμερισμό τόσο της εξουσίας όσο και των ευθυνών. Απαιτεί το σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων των γυναικών, την πλήρη και ισότιμη συμμετοχή τους στη διαδικασία λήψης των αποφάσεων στο δημόσιο και ιδιωτικό τομέα και την ενίσχυση της οικονομικής τους θέσης». Επανήλθε στα θέματα αυτά, στην προσφώνηση του στην Ολομέλεια του Ευρωπαϊκού Λόμπι Γυναικών στο Forum των ΜΚΟ στο Huiarou, περιγράφοντας τη «συνεργασία» ως λέξη -κλειδί της εκδήλωσης· συνεργασία μέσα από τα ίσα δικαιώματα γυναικών και ανδρών* συνεργασία μεταξύ γυναικών και ανδρών· μεταξύ κρατικών οργάνων και ΜΚΟ· μεταξύ κέντρων λήψης αποφάσεων και μεταξύ Βορρά και Νότου. 198 ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ΔΡΑΣΗΣ Η Πλατφόρμα Δράσης104 περιέχει 360 περίπου παραγράφους. Προλογίζεται από μία πολιτική διακήρυξη στην οποία οι κυβερνήσεις δεσμεύονται για την εφαρμογή της Πλατφόρμας με έμφαση σε ορισμένους ιδιαίτερους τομείς. Το κεφάλαιο 1 προσλαμβάνει τη μορφή μίας Δήλωσης Αποστολής όπου η Πλατφόρμα περιγράφεται ως «ημερήσια διάταξη για την ενίσχυση της θέσης των γυναικών» και δίνει έμφαση στα ζητήματα των ανθρώπινων δικαιωμάτων, της συνεργασίας με τους άνδρες και την ανάγκη για συνδυασμένη δράση και αποφασιστική δέσμευση. Το επόμενο κεφάλαιο είναι το Παγκόσμιο Πλαίσιο. Περιγράφει τις εξελίξεις στην περίοδο μετά το Ναϊρόμπι, καθώς και τα προβλήματα και τις προκλήσεις που εξακολουθούν να υφίστανται στο πλαίσιο της γενικότερης διεθνούς κατάστασης. Το κεφάλαιο 3, οι Κρίσιμοι Τομείς Προβληματισμού, παραθέτει 12 τομείς οι οποίοι αποτελούν τη βάση του κεφαλαίου 4, που φέρει τον τίτλο Στρατηγικοί Στόχοι και Δράσεις και αποτελεί τον πυρήνα της Πλατφόρμας. Το κεφάλαιο για τους Στρατηγικούς Στόχους και Δράσεις περιγράφει διεξοδικά τις βασικές δράσεις οι οποίες, όπως συμφωνήθηκε στη διάσκεψη, πρέπει να αναληφθούν από τα διάφορα εμπλεκόμενα μέρη, μεταξύ των οποίων τις εθνικές κυβερνήσεις και τους διεθνείς οργανισμούς. Αν και είναι δύσκολο να συνοψιστεί ένα τόσο πυκνογραμμένο και λεπτομερές έγγραφο, παρατίθεται στη συνέχεια ένα σύντομο περίγραμμα του. Μέρος Α: Γυναίκες και φτώχεια. Πραγματεύεται το φαινόμενο της μετατόπισης της φτώχειας προς το γυναικείο πληθυσμό και απευθύνει, μεταξύ άλλων, έκκληση για παροχή της κατάλληλης κοινωνικής ασφάλισης· για χρήση της οπτικής δύο φύλων στη χάραξη της οικονομικής πολιτικής· για νέους και πρόσθετους πόρους για τις γυναίκες σε κατάσταση φτώχειας· για μείωση των αρνητικών επιπτώσεων των προγραμμάτων διαρθρωτικής προσαρμογής· για προστασία των δικαιωμάτων των μεταναστριών και άλλων ευάλωτων ομάδων γυναικών. Μέρος Β: Εξασφάλιση ίσης πρόσβασης στην εκπαίδευση. Απευθύνει έκκληση για κατάργηση των διακρίσεων στην εκπαίδευση* Πρόσβαση όλων στη στοιχειώδη εκπαίδευση· Εξάλειψη του φαινομένου του αναλφαβητισμού στις γυναίκες καλύτερη πρόσβαση σε προγράμματα κατάρτισης και επιμόρφωσης διάθεση των αναγκαίων πιστώσεανν για τη βελτίωση της εκπαίδευσης των γυναικών. Μέρος Γ: Γυναίκες και υγεία. Εδραιώνοντας και επεκτείνοντας τις διαπιστώσεις της διάσκεψης του Καΐρου για τον πληθυσμό και την ανάπτυξη, το μέρος αυτό τονίζει το δικαίωμα των γυναικών να ελέγχουν τη σεξουαλικότητα και την αναπαραγωγική συμπεριφορά τους. Απευθύνει έκκληση για πληροφόρηση όσον αφορά σε θέματα υγείας και προληπτικά προγράμματα υγείας τα οποία να λαμβάνουν υπόψη τις ιδιαιτερότητες του Νέα Υόρκη: Ηνωμένα Εθνη, Διεύθυνση Ενημέρωσης Κοινού, 1996. 199 γυναικείου φύλου. Μέρος Δ: Βία εναντίον των γυναικών. Ορίζει τη βία ως την «κάθε πράξη βίας με αφετηρία το φύλο που έχει, ή είναι πιθανό να έχει, ως αποτέλεσμα την πρόκληση, φυσικής, σεξουαλικής ή ψυχολογικής βλάβης ή πόνου στις γυναίκες». Απευθύνει έκκληση για λήψη μέτρων με στόχο την αποτροπή και την εξάλειψη της βίας αυτού του τύπου· για μελέτες με αντικείμενο τη βία· για εξάλειψη του εμπορίου γυναικών. Μέρος Ε: Γυναίκες και ένοπλες συγκρούσεις. Εκθέτει τους τρόπους με τους οποίους μπορούν να παραβιαστούν τα ανθρώπινα δικαιώματα των γυναικών σε καταστάσεις ένοπλης σύγκρουσης και απευθύνει έκκληση για ενίσχυση του ρόλου των γυναικών στην επίλυση των διαφορών και στην προαγωγή της ειρήνης για μείωση των στρατιωτικών δαπανών για προώθηση ειρηνικών μέσων επίλυσης των διαφορών' για υποστήριξη στις γυναίκες πρόσφυγες. Μέρος ΣΤ: Γυναίκες και οικονομία. Παρουσιάζει διεξοδικά την τρέχουσα κατάσταση των ανισοτήτων μεταξύ γυναικών και ανδρών και απευθύνει έκκληση για προώθηση της οικονομικής ανεξαρτησίας και αυτονομίας των γυναικών· διευκόλυνση της ίσης πρόσβασης τους σε πόρους, απασχόληση, αγορές και εμπόριο" στήριξη, ιδιαίτερα των γυναικών με χαμηλό εισόδημα εξάλειψη των διακρίσεων λόγω φύλου στην εργασία προώθηση μέτρων για τη συμφιλίωση επαγγελματικών και οικογενειακών υποχρεώσεων αναγνώριση τη μη αμειβόμενης εργασίας. των Μέρος Ζ: Γυναίκες στη εξουσία και τα κέντρα αποφάσεων. Απευθύνει έκκληση για «ίση πρόσβαση και πλήρη συμμετοχή των γυναικών στις δομές εξουσίας και στα κέντρα αποφάσεων» για κατάρτιση στην ηγεσία. Μέρος Η: θεσμικοί μηχανισμοί για την προαγωγή των γυναικών. Απευθύνει έκκληση για εγκατάσταση εθνικών μηχανισμών στα υψηλότερα κλιμάκια ενσωμάτωση της οπτικής δύο φύλων στη νομοθεσία, στις πολιτικές και τα προγράμματα βελτιωμένα και πληρέστερα στοιχεία με διαχωρισμό των φύλων. Μέρος Θ: Ανθρώπινα δικαιώματα των γυναικών. Επαναβεβαιώνει κυρίως ότι τα δικαιώματα των γυναικών αποτελούν ανθρώπινα δικαιώματα. Παραπέμπει στη διάσκεψη της Βιέννης για τα ανθρώπινα δικαιώματα και απευθύνει έκκληση για εφαρμογή των υπαρχουσών συνθηκών και συμφωνιών ανθρωπίνων δικαιωμάτων και για κατάργηση των διακρίσεων σε νομοθετικό επίπεδο και στην πράξη' μέτρα προκειμένου να διασφαλιστεί ότι οι γυναίκες γνωρίζουν και είναι σε θέση να ασκούν τα νομικά τους δικαιώματα. Μέρος Ι: Γυναίκες και MME. Αναζητά μία ισορροπημένη και απαλλαγμένη από στερεότυπα παρουσίαση των γυναικών από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης καθώς και ενίσχυση της επιρροής των γυναικών που εργάζονται στα MME. Μέρος Κ: Γυναίκες και περιβάλλον. Επισημαίνει την ουσιαστική συμβολή των γυναικών στην αειφόρο ανάπτυξη και απευθύνει έκκληση για ενεργό συμμετοχή των γυναικών στη χάραξη πολιτικής που αφορά το περιβάλλον και για ενσωμάτωση μίας οπτικής δύο φύλων σε αυτές τις διαδικασίες χάραξης πολιτικής και στα προγράμματα. Μέρος Λ: Η γυναίκα σε παιδική ηλικία. Αφού επισημαίνει τη μειονεκτική θέση των κοριτσιών, το μέρος αυτό απευθύνει έκκληση για εξάλειψη των διακρίσεων 200 και των αρνητικών στάσεων έναντι των κοριτσιών στην οικογένεια και στην εκπαίδευση και κατάρτιση, σε θέματα διαδοχής, στην υγεία και τη διατροφή, στην αγορά εργασίας' για εξάλειψη της βίας ενάντια στα κορίτσια για προώθηση της θέσης των κοριτσιών. Το κεφάλαιο 5 αφορά τις Θεσμικές Ρυθμίσεις. Επισημαίνει ότι παρόλο που οι κυβερνήσεις φέρουν την κύρια ευθύνη για την εφαρμογή της Πλατφόρμας, άλλοι οργανισμοί σε διεθνές επίπεδο, όπως ο ίδιος ο ΟΗΕ, ο δημόσιος και ιδιωτικός τομέας και οι ΜΚΟ μπορούν να διαδραματίσουν το δικό τους ρόλο. Απευθύνεται έκκληση για ενισχυμένες αρμοδιότητες της CSW, καθώς και για τη θεσμοθέτηση υψηλόβαθμης θέσης στο γραφείο του γενικού γραμματέα των Ηνωμένων Εθνών. Το κεφάλαιο 6 ασχολείται με τις Οικονομικές Ρυθμίσεις. Επισημαίνει την ανάγκη για πολιτική δέσμευση έτσι ώστε να διατεθούν οι απαραίτητοι πόροι σε εθνικό, περιφερειακό και διεθνές επίπεδο. 201 Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΜΗ ΚΥΒΕΡΝΗΤΙΚΩΝ ΟΡΓΑΝΩΣΕΩΝ Gesellschaft fur Technische Zusammenarbeit (GTZ) H ευαισθητοποίηση σε ζητήματα φύλου αποτελεί αρχή της γερμανικής αναπτυξιακής συνεργασίας, η οποία αναπτύσσεται σε διάφορα έγγραφα πολιτικής. Ως μέρος μίας ευρύτερης προσπάθειας για αύξηση του βαθμού ενσωμάτωσης της διάστασης των δύο φύλων στο έργο της, το πρόγραμμα αρωγής και αποκατάστασης αποτελεί ένα από τα πολλά προγράμματα στο πλαίσιο της GTZ η οποία συνεργάζεται με την υπηρεσία «Γυναίκες και Ανάπτυξη» (WID) για την αύξηση της ευαισθητοποίησης σε ζητήματα φύλου και «τον προσανατολισμό σε ομάδες στόχευσης». Ως μέρος της διαδικασίας αυτής, έχει ανατεθεί σε εξωτερική υπηρεσία συμβούλων η κατάρτιση κατευθυντήριων γραμμών, με ιδιαίτερη έμφαση στην Αφρική. Επίσης οργανώνεται εργαστήριο στην Αιθιοπία για τη συζήτηση των ζητημάτων φύλου και για την αρωγή και αποκατάσταση σε συνεργασία με οργανισμούς εταίρους. Καθώς η διαδικασία αυτή βρίσκεται ακόμη σε εξέλιξη, με τις κατευθυντήριες γραμμές σε μορφή προσχεδίου, δεν είναι ξεκάθαρο με ποιο τρόπο θα χρησιμοποιηθούν από την GTZ και τους οργανισμούς εταίρους. OXFAM Η Oxfam προχώρησε το 1993 στην εισαγωγή πολιτικής με διάσταση δύο φύλων, η οποία αναλαμβάνει τη δέσμευση να «διασφαλίσει ότι το σύνολο των επιχειρήσεων έκτακτης ανάγκης και ανάπτυξης ενσωματώνουν μία οπτική των δύο φύλων στην εκτίμηση, σχεδίαση, εφαρμογή, παρακολούθηση και αξιολόγηση». Η δέσμευση αυτή απορρέει από την επιθυμία να επέλθει μεταβολή στις σχέσεις που χαρακτηρίζονται από στοιχεία εκμετάλλευσης ή καταπίεσης μεταξύ των φύλων (Oxfam, 1993: 4-5). Στο εσωτερικό της Oxfam, η ομάδα στρατηγικού σχεδιασμού και αξιολόγησης και η ομάδα για θέματα φύλου εργάζονται από κοινού προκειμένου να διασφαλίσουν ότι τα πλαίσια στρατηγικού σχεδιασμού ενσωματώνουν την οπτική των δύο φύλων. Οι διευθυντές, τόσο στο Ηνωμένο Βασίλειο όσο και επιτοπίως, καθώς και οι σύμβουλοι, καταρτίζονται στην ενσωμάτωση της πολιτικής με διάσταση δύο φύλων. Επιπλέον, η Oxfam επεξεργάζεται αυτή τη στιγμή «κατευθυντήριες γραμμές καλής πρακτικής» σε επίπεδο ομάδων χώρας. Οι κατευθυντήριες γραμμές εργασίας για θέματα φύλου στις επιχειρήσεις αρωγής καταστροφών έχουν επίσης συνταχθεί από τις μονάδες επειγόντων περιστατικών και φύλου. Οι κατευθυντήριες γραμμές περιλαμβάνουν τη συλλογή στοιχείων για τις βασικές ανάγκες των φύλων μεταξύ των οποίων νερό, τροφή, στέγη και υγεία, καθώς και τον τρόπο με τον οποίο οι επεμβάσεις αρωγής μπορούν να οδηγήσουν στην περαιτέρω αποδυνάμωση ή σε ενίσχυση της θέσης των γυναικών. Πηγή: Απόσπασμα από το «Φύλο, Καταστάσεις Ανάγκης και Ανθρωπιστική Βοήθεια», Υπηρεσία «Γυναίκες και Ανάπτυξη», Γενική Διεύθυνση Ανάπτυξης, Επιτροπή των ΕΚ. 202 ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΠΕΡΙ ΑΝΘΡΩΠΙΝΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ Ο σεβασμός για τα ανθρώπινα δικαιώματα αποτελεί μία από τις κύριες προϋποθέσεις για την ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση και βασική αρχή που διέπει το σύνολο των δραστηριοτήτων της. Το άρθρο ΣΤ(2) της συνθήκης ΕΚ αναφέρει ότι: «Η Ένωση σέβεται τα θεμελιώδη δικαιώματα, όπως κατοχυρώνονται με την Ευρωπαϊκή Σύμβαση για την Προστασία των Ανθρώπινων Δικαιωμάτων και των θεμελιωδών Ελευθεριών που υπογράφηκε στη Ρώμη στις 4 Νοεμβρίου 1950 και όπως προκύπτουν από τις κοινές συνταγματικές παραδόσεις των κρατών μελών, ως γενικών αρχών του κοινοτικού δικαίου». Όσον αφορά στην εξωτερική δράση, η Συνθήκη προβλέπει ότι αποτελεί έναν από τους κύριους στόχους της κοινής εξωτερικής πολιτικής και πολιτικής ασφαλείας «για την ανάπτυξη και εδραίωση της δημοκρατίας και του κράτους δικαίου και ο σεβασμός για τα ανθρώπινα δικαιώματα και τις θεμελιώδεις ελευθερίες»105. Κατά τον ίδιο τρόπο, η πολιτική αναπτυξιακής συνεργασίας της Ευρωπαϊκής Κοινότητας «θα συμβάλει στην επίτευξη του γενικού στόχου της ανάπτυξης και εδραίωσης της δημοκρατίας και του κράτους δικαίου και του σεβασμού για τα ανθρώπινα δικαιώματα και τις θεμελιώδεις ελευθερίες»106 Οι διατάξεις αυτές αποτελούν ουσιαστική πρόοδο στη μετεξέλιξη μίας οικονομικής κυρίως κοινότητας σε πολιτικό όργανο. Οι Συνθήκες σύστασης δεν περιλαμβάνουν ρητή αναφορά στα ανθρώπινα δικαιώματα ή στους σχετικούς διεθνείς οργανισμούς· σχετική αναφορά έμελλε να γίνει τριάντα χρόνια αργότερα, στο προοίμιο της Ενιαίας Ευρωπαϊκής Πράξης, η οποία αποτελεί το λίκνο της πολιτικής συνεργασίας. Πηγή: Απόσπασμα από το «Η Ευρωπαϊκή Ένωση και η Εξωτερική Διάσταση της Πολιτικής περί Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων: Από τη Ρώμη στο Μάαστριχτ και στο δρόμο για το μέλλον», COM(95) 567, 22. 11. 1995, σελίδα 5. 105 Αρθρο 1. 1(2), πέμπτο εδάφιο. 106 Αρθρο 130Υ(2) της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ενωση. 203 ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΠΙΝΑΚΩΝ Πίνακας 1: Ποσοστό συμμετοχής γυναικών και ανδρών (15-64 ετών) στην Ευρωπαϊκή Ένωση (%), 1990 και 1995 Πίνακας 2: Πληθυσμός των κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, 1995 Πίνακας 3: Ποσοστό συμμετοχής γυναικών (15-64 ετών) στην Ευρωπαϊκή Ένωση(%), 1995 Πίνακας 4: Δείκτες μη απασχόλησης και αεργίας για γυναίκες και άνδρες (15-24 ετών) στην Ευρωπαϊκή Ένωση (%), 1994 Πίνακας 5 Δείκτες μη απασχόλησης και αεργίας για γυναίκες και άνδρες (50-64 ετών) στην Ευρωπαϊκή Ένωση (%), 1994 Πίνακας 6: Ποσοστό συμμετοχής για γυναίκες και άνδρες (15-24 ετών) στην Ευρωπαϊκή Ένωση (%), 1995 Πίνακας 7: Ποσοστό συμμετοχής για γυναίκες και άνδρες (50-64 ετών) στην Ευρωπαϊκή Ένωση (%), 1995 Πίνακας 8: Ποσοστό συμμετοχής των γυναικών ανά εκπαιδευτικό επίπεδο στην Ευρωπαϊκή Ένωση (%), 1995 Πίνακας 9: Ποσοστό συμμετοχής των γυναικών και των ανδρών (25-64 ετών) με πανεπιστημιακή μόρφωση στην Ευρώπη (%), 1995 Πίνακας 10: Ποσοστό ανεργίας για γυναίκες και άνδρες στην Ευρωπαϊκή Ένωση (%), 1995 Πίνακας 11: Γυναίκες στην απασχόληση ανά επαγγελματικό επίπεδο στην Ευρωπαϊκή Ένωση (%), 1995 Πίνακας 12: Καθεστώς απασχόλησης για γυναίκες και άνδρες στον τομέα της γεωργίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση (%), 1995 Πίνακας 13: Γυναίκες ως ποσοστό των επαγγελματικών ομάδων στην Ευρωπαϊκή Ένωση (%), 1995 Πίνακας 14: Το χάσμα των αποδοχών, οι μέσες ωριαίες αποδοχές των γυναικών εργαζομένων σε χειρωνακτικές εργασίες ως ποσοστό των ανδρών στην Ευρωπαϊκή Ένωση, 1990-1994 Πίνακας 15: Ποσοστό συμμετοχής ανά ηλικία στην Ευρωπαϊκή Ένωση (%), 1995 Πίνακας 16: Καθεστώς απασχόλησης των μητέρων με παιδί ηλικίας 0-10 ετών στην Ευρωπαϊκή Ένωση (%), 1993 Πίνακας 17: Ποσοστό μερικής απασχόλησης μεταξύ των μητέρων και πατέρων στην Ευρωπαϊκή Ένωση, 1993 Πίνακας 18: Πλήρης και μερική απασχόληση των μητέρων με παιδί ηλικίας 0-10 ετών στην Ευρωπαϊκή Ένωση (%), 1985 και 1993 Πίνακας 19: Δείκτης ανεργίας και αεργίας μητέρων και πατέρων με παιδί ηλικίας 0-10 ετών στην Ευρωπαϊκή Ένωση (%), 1993 Πίνακας 20: Μερική και έκτακτη απασχόληση των γυναικών ως ποσοστό του συνόλου της απασχόλησης στην Ευρωπαϊκή Ένωση (%), 1994 Πίνακας 21: Συνολικοί δείκτες γονιμότητας στην Ευρωπαϊκή Ένωση για τα έτη 1980, 1985 και 1994 Πίνακας 22: Σύνθεση νοικοκυριών στην ΕΕ 12 (%), 1994 Πίνακας 23: Η συμμετοχή των γυναικών στα εθνικά κοινοβούλια των κρατών μελών της ΕΕ και στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο (%) Πίνακας 24: Η συμμετοχή των γυναικών στις εθνικές κυβερνήσεις των κρατών μελών της ΕΕ και στην Επιτροπή των ΕΚ (%) Πίνακας 25: Η συμμετοχή των γυναικών στα περιφερειακά όργανα και αρχές των κρατών μελών της ΕΕ Πίνακας 26: Η συμμετοχή των γυναικών στη δημόσια διοίκηση σε εθνικό επίπεδο στα κράτη μέλη της ΕΕ (%) 204 Πίνακας 27: Η συμμετοχή των γυναικών σε τοπικό πολιτικό επίπεδο στα κράτη μέλη της ΕΕ (%) Πίνακας 28: Οι γυναίκες ως μέλη και ως ηγέτες των κλαδικών και περιφερειακών εθνικές ενώσεων μελών και ως μέλη συνελεύσεων στις 31 συνομοσπονδίες της ETUC (1993) Πίνακας 29: Νομικές υποθέσεις Πίνακας 30: Ποσοστό των γυναικών στον οικονομικά ενεργό πληθυσμό ανά περιφέρεια, 1990 ΠΙΝΑΚΑΣ ΔΙΑΓΡΑΜΜΑΤΩΝ Διάγραμμα 1 : Επίπεδα εφαρμογής των στρατηγικών mainstreaming Διάγραμμα 2: Μέτρα που αφορούν τις ίσες ευκαιρίες στα πολυετή προγράμματα Διάγραμμα 3: Γενική επισκόπηση των υπηρεσιών για παιδιά, της σχολικής ηλικίας και της διάρκειας της σχολικής ημέρας. Διάγραμμα 4: Γενική επισκόπηση των διατάξεων που αφορούν την γονική άδεια στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, 1994-95 Διάγραμμα 5: Εξατομίκευση της φορολογίας εισοδήματος Διάγραμμα 6: Παράγωγα δικαιώματα συνδεόμενα με την οικογένεια στα συστήματα συνταξιοδότησης στην Ευρώπη Χάρτης 1: Δείκτες δραστηριότητας -1994 - γυναίκες 205 Παράρτημα 1 Συνδικαλιστικές οργανώσεις - συντμήσεις FGTB : Fédération Générale du Travail de Belgique AC: Akademikernes Centralorganisationen LO: Landsorganisationen i Denmark DAG: Deutsche Angestellten-Gewerkschaft DGB: Deutscher Gewerkschaftsbund CC. 00: Confederacion Sindical de Commissiones Obreras ELA/STV: Solidaridad de Trabajadores Vasco UGT: Union General de Trabajadores de Espana CFDT: Confédération Française des Travailleurs Chretiens FO: Force Ouvrière ΓΣΕΕ: Γενική Συνομοσπονδία Εργατών Ελλάδας ICTU: Irish Congress of Trade Unions CISL: Confederazione Italiana Sindicati Lavoratori UlLUnione Italiana del Lavoro CGT: Confédération Générale du Travail de Luxembourg CNV: Christelijk National Vakverbond FNV: Federatie Nederlandse Vakbeweging MHP: Vakcentrale voor Middelbarr en Hoger Personeel UGT: Uniâo General dos Trabalhadores TUC: Trades Union Congress OGB: Ôsterreichischer Gewerkschaftsbund ΣΕΚ: Συνομοσπονδία Εργατών Κύπρου AKAVA-RY: Confederation of Trades Unions of University Employees SAK: Suomenammattiliittojen Keskusjârjesto ASI: Althydusambund Islands Greece CMTU: Confederation of Trade Unions Malta LO: Lands organisasjonen I Norge LO: Landsorganisationen I Sverige TCO: Tjànstemânnens Centralorganisation SGB:Schweizerischer Gewerkschaftsbund TURK-IS: Confederation of Turkish Trade Unions 206 ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΠΗΓΩΝ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. Κοινοτική Έρευνα Εργατικού Δυναμικού και ILO Eurostat Δημογραφικές Στατιστικές Eurostat Eurostat Κοινοτική Έρευνα Εργατικού Δυναμικού Eurostat Κοινοτική Έρευνα Εργατικού Δυναμικού Eurostat Κοινοτική Έρευνα Εργατικού Δυναμικού Eurostat Κοινοτική Έρευνα Εργατικού Δυναμικού Eurostat Κοινοτική Έρευνα Εργατικού Δυναμικού Eurostat Κοινοτική Έρευνα Εργατικού Δυναμικού Eurostat Κοινοτική Έρευνα Εργατικού Δυναμικού Eurostat Κοινοτική Έρευνα Εργατικού Δυναμικού Eurostat Κοινοτική Έρευνα Εργατικού Δυναμικού Eurostat Κοινοτική Έρευνα Εργατικού Δυναμικού Eurostat Κοινοτική Έρευνα Εργατικού Δυναμικού Eurostat Εναρμονισμένες Στατιστικές Αποδοχών Eurostat Κοινοτική Έρευνα Εργατικού Δυναμικού Δίκτυο Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τη Μέριμνα των Παιδιών Δίκτυο Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τη Μέριμνα των Παιδιών Δίκτυο Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τη Μέριμνα των Παιδιών Δίκτυο Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τη Μέριμνα των Παιδιών Eurostat, Κοινοτική Έρευνα Εργατικού Δυναμικού Eurostat, Δημογραφικές Στατιστικές Eurostat, Κοινοτική Έρευνα Εργατικού Δυναμικού Ευρωπαϊκό Δίκτυο Εμπειρογνωμόνων "Οι Γυναίκες στα Κέντρα Αποφάσεων" Ευρωπαϊκό Δίκτυο Εμπειρογνωμόνων "Οι Γυναίκες στα Κέντρα Αποφάσεων" Ευρωπαϊκό Δίκτυο Εμπειρογνωμόνων "Οι Γυναίκες στα Κέντρα Αποφάσεων" Ευρωπαϊκό Δίκτυο Εμπειρογνωμόνων "Οι Γυναίκες στα Κέντρα Αποφάσεων" Ευρωπαϊκό Δίκτυο Εμπειρογνωμόνων "Οι Γυναίκες στα Κέντρα Αποφάσεων" "Γυναίκες στα Κέντρα Αποφάσεων στα Σωματεία Εργαζομένων", Braithwaite και Byrne, Ευρωπαϊκή Συνομοσπονδία Σωματείων Εργαζομένων, Βρυξέλλες. Βάση δεδομένων CJEC και Celex Στατιστικό Τμήμα των Ηνωμένων Εθνών 207 ΠΗΓΕΣ Η κύρια πηγή δεδομένων που χρησιμοποιήθηκε είναι η Στατιστική Υπηρεσία των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων (Eurostat) και, ειδικότερα η Κοινοτική Έρευνα Εργατικού Δυναμικού (LFS). Αυτή είναι η μοναδική συγκρίσιμη και ολοκληρωμένη για όλα τα κράτη μέλη πηγή δεδομένων για την απασχόληση και τις σχετικές παραμέτρους. Καθώς βασίζεται σε μία έρευνα που πραγματοποιείται σε νοικοκυριά και χρησιμοποιεί κοινούς κώδικες και μεθοδολογία, αποστασιοποιείται από τις εθνικές διαφορές όσον αφορά ορισμούς, μεθόδους κατάταξης και διοικητικές διαδικασίες και κανονισμούς. Κατά συνέπεια, τα στοιχεία που προέρχονται από εθνικές πηγές μπορεί να διαφέρουν από τα στοιχεία που παρουσιάζονται στην παρούσα έκθεση. Τα στοιχεία που παρουσιάζονται στα κεφάλαια τρία και τέσσερα συμπληρώνονται από στοιχεία που έχουν συλλέγει από εμπειρογνώμονες στα κράτη μέλη από εθνικές πηγές. Τον συντονισμό της συλλογής δεδομένων και την ανάλυση τους ανέλαβαν δίκτυα εμπειρογνωμόνων με τη βοήθεια της ΓΔ V της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Το κεφάλαιο πέντε παρουσιάζει στοιχεία σχετικά με συγκεκριμένες περιπτώσεις, τα οποία προέρχονται από τη βάση δεδομένων του Δικαστηρίου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, στο Λουξεμβούργο και από τη νομική βάση δεδομένων CELEX. Το κεφάλαιο έξι χρησιμοποιεί στοιχεία από το Στατιστικό Τμήμα των Ηνωμένων Εθνών. ΠΗΓΕΣ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ Σημειώσεις για τον Πίνακα 26 Στοιχεία για την Αυστρία και τη Σουηδία δεν υπάρχουν. Στοιχεία για την Ελλάδα σε επίπεδο διοίκησης δεν υπάρχουν. Η διάκριση βασίζεται στον πίνακα αντιστοιχιών μεταξύ διοικήσεων στα κράτη μέλη της ΕΕ από το βιβλίο "Γυναίκες στις Ανώτατες Βαθμίδες των Δημοσίων Υπηρεσιών" (Women in the Higher Public Services της Barbara C. Wurster. Παρατηρήσεις: Φινλανδία: Μόνο σε επίπεδο κράτους (κυβέρνηση - συνολική δημόσια διοίκηση). Ανά επάγγελμα: ανώτεροι υπάλληλοι (υπάλληλοι γραφείου) που εργάζονται σε διευθυντικές θέσεις και υπάλληλοι παρουσίασης και σχεδιασμού (σε πανεπιστημιακό επίπεδο). Ανά επάγγελμα: ανώτεροι υπάλληλοι (υπάλληλοι γραφείου) που εργάζονται σε διευθυντικές θέσεις. Γυναίκες σε υψηλόβαθμες θέσεις στη δημόσια διοίκηση: γενικές γραμματείς, διευθύντριες, προϊστάμενες τμημάτων, αναπληρώτριες προϊστάμενες τμημάτων και ειδικοί σύμβουλοι (ανώτατες βαθμίδες). Δανία: πανεπιστημιακό επίπεδο μόνο σε επίπεδο κράτους. Γερμανία: περιλαμβάνονται τα ομοσπονδιακά υπουργεία και οι οργανισμοί που υπάγονται στη δικαιοδοσία τους. Ομοσπονδιακά δικαστήρια, εταιρείες υπαγόμενες νομικά στην ομοσπονδιακή κυβέρνηση. Γερμανικοί Σιδηρόδρομοι. Ομοσπονδιακό Γερμανικό Ταχυδρομείο. Στα στοιχεία που αφορούν την Ισπανία δεν περιλαμβάνονται οι καθηγητές, τα όργανα της κρατικής ασφάλειας και το διοικητικό προσωπικό των δικαστηρίων. "Θεσμοθετημένο" προσωπικό κοινωνικής ασφάλισης. Σημειώσεις για τον Πίνακα 27 Σημείωση: Για την Αυστρία δεν υπάρχουν αντιπροσωπευτικά εθνικά στοιχεία. Αριθμός δημάρχων, 1994: 0,85% (20/2333). Τα στοιχεία για το Ηνωμένο Βασίλειο είναι σύνθετα. Υπάρχουν διάφοροι τύποι τοπικής αυτοδιοίκησης με διαφορετικά εκλογικά συστήματα. Ακριβή στοιχεία σχετικά με τον αριθμό των εκλεγμένων γυναικών διατίθενται για τους Δήμους του Λονδίνου, 27,9%, τη Βόρεια Ιρλανδία, 12% και τη Σκωτία, 21%. 208 ISSN 0254-1483 COM(96) 650 τελικό ΕΓΓΡΑΦΑ GR 05 06 Αριθ. καταλόγου : CB-CO-96-728-GR-C ISBN 92-78-14079-1 Υπηρεσία Επισήμων Εκδόσεων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων L-2985 Λουξεμβούργο eo$