title: ΕΤΗΣΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΓΙΑ ΤΟ 1997 - Οικονομική ανάπτυξη, απασχόληση και σύκγλιση για τη μετάβαση στην ΟΝΕ

eurovoc_concepts:
EU situation
Economic and Monetary Union
activity report
economic policy
short-term economic prospects

text: ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ Βρυξέλλες, 12. 02. 1997 COM(97)27 τελικό ΕΤΗΣΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΠΑΤΟ 1997 Οικονομική ανάπτυξη, απασχόληση και σύγκλιση για τη μετάβαση στην ΟΝΕ {υττοβλεθείσα ατό την Ετιτροτη) Ετήσια οικονομική έκθεση 1997 ΜΕΡΟΣ ΑΙ ΟΙ ΤΑΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ Π EPI ΛΗΨΗ ΚΑΙ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: Η ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΟΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΜΕΧΡΙ ΤΟ 1998 Ι. Ι. Λΐ ΙΟΓΟΙΙΤΕΥΤΙΚΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΑΠΟ ΠΛΕΥΡΛΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΑΝΑΙΙΊΎΞΙΙΣ ΚΑΙ ΑΙ ΙΛΣχΟΛΙΙΣΙΙΣ ΣΤΟ ΠΡΩΤΟ ΗΜΙΣΥ ΤΗΣ ΔΕΚΑΕΤΙΑΣ ΤΟΥ 1990 /. /. /. /. 1. 2. 1. 1. 3. 1990-93: Υπερθέρμανση και, ύφεση Από τα μέσα 1993 έως τα μέσα 1995: Μία υγιής ανάκαμψη Απότομη ανακοπή της ανάπτυξης και, παρατεταμένη στασιμότητα από τα μέσα 1995 έως τα μέσα 1996 Κύριες αιτίες της προσωρινής διακοπής της ανάπτυξης το 1995/96 Μακροοικονομικά εμπόδια στην ανάπτυξη /. 1. 4 1. 1. 5 1. 2. 1. 3. ΙΐΡΟΟΛΡΎΊΊΚΙΙ ΕΝΙΣΧΥΣΗ ΤΗΣ ΛΝΑΚΑΜΨΙΙΣΤΟ 1996-98 1. 2. 1. 1. 2. 2. 1. 2. 3. II ανάκαμψη είναι όλο και πιο ταχεία και ισόρροπη θετικοί αναπτυξιακοί παράγοντες Αβεβαιότητες και βραχυπρόθεσμοι κίνδυνοι ΙΊ'ΛΛΙΛΚΠ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΩΝ ΠΡΟΟΠΤΙΚΩΝ ΓΙΛΊΊΙΝ ΛΠΑΣχΟΛΗΣΗ 1. 3. 1. 1. 3. 2. Πρόσφατες και αναμενόμενες τάσεις στην απασχόληση και την ανεργία Πρόσφατες εξελίξεις στην αγορά εργασίας ορισμένων χωρίον 1. 4. ΕΝΘΑΡΡΥΝΤΙΚΈΣ ΠΡΟΟΠΤΙΚΈΣ ΣΤΟ ΜΈΤΩΠΟ ΤΟΥ ΠΛΗΘΩΡΙΣΜΟΎ ΠΛΑίΣίοΙ : Η ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΉ ΑΝΕΡΓίΑ ΣΤΗΝ ΚΟΙΝΌΤΗΤΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: ΤΑ ΒΑΣΙΚΑ ΛΙΑΡΘΩΤΙΚΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΠΟΥ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΖΕΙ Π ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ 2. 1. 11 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗ ΠΡΟΟΔΟΣ 2. 2. ΜΛΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΗ 2. 2. 1. 2. 2. 2. 2. 2. 3 2. 2. 4. Εμπόριο Άμεσες ξένες επενδύσεις (ΑΞΕ) Κινήσεις κεφαλαίων. Οικονομικές επιπτώσεις. 2. 3. ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΤΙΚΟΤΗΤΑ 2. 4. ΥΙΙΟΚΛΤΛΣΤΛΣΗ ΚΙ'ΨΛΛΛί,ΟΥ-ΕΙΤΛΣίΛΣΚΛΙΛΥΞΗΣΙΓΠΙΣΑΠΑΣχΟΛΗΣΠΣ 2. 4. 1. 2. 4. 2. Υποκατάσταση Υποκατάσταση και μισθολογικές εξελίξεις της εργασίας από το κειράλαι. ο. 2. 5. lil III 1ΤΩΣΕ1Σ ΓΙΛΊΊΙΝ ΟΙΚΟΝΟΜ1ΚΙΙ ΠΟΛΓΠΚΠ 1ΙΛΛΙΣ1()2: Π ΓΠΙΠΤΩΣΗ ΚΛΙΠ Λ! ΙΟΊ'ΕΑΕΣΜΑΊΊΚΟΤΗΤΑ ΓΗΣ ΕΝΙΑΙΑΣ ΛΓΟΡΛΣ-ΛΝΛΣΚΟΠΗΣΗ 1996 1ΐΑΛ1Σ1θ3: ΔΙΑΣΠΟΡΑ ΤΩΝ ΜΙΣΘΩΝ ΣΤΗΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ ΤΟ 1994 1ΙΛΛΙΣΙ()4: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΛΝΛΠΊΎΞΠ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ i 1 1 2 3 4 4 8 Ι ί) 10 13 17 18 18 21 25 28 31 31 35 3(> 40 43 43 45 49 49 52 5(> 58 00 (> Ι Μ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3: ΕΞΥΓΙΑΝΣΗ ΚΑΙ ΛΝΑΛΙΑΡΘΡΩΣΗ ΙΏΝ ΑΗΜΟΣΙΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΣΤΗΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ 3. 1. 3. 2. 3. 3. ΜΑΚΡΟΠΡΌΘΕΣΜΕΣ ΤΆΣΕΙΣ ΤΩΝ ΔΗΜΌΣΙΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΏΝ ΣΤΗΝ ΚΟΙΝΌΤΗΤΑ 3. 1. 1. 3. 1. 2. Δημόσιες δαπάνες Δημόσια έσοδα ; ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΔΗΜΟΣΙΟΝΟΜΙΚΗΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΚΑΤΑ ΤΟ 1996 ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΠΑ ΤΟ 1997 ΚΑΙ το 1998. ι". 2. /. 3. 2. 2. 3. 2. 3. 3. 2. 4. Επι τάχυνση του ρυθμού μείωσης των δημοσιονομικών ελλειμμάτων Ρυθμός και εμβέλεια τ<ονπροσπαθεκον δημοσιονομικής εξυγίανσης 1Ιεριεχ( >//m > και μι >ν///< )ς χαρακτήρας των προσπαθεκον εξι >γίανσης Εξέλιξη του δείκτη δημοσίου χρέους ΑΕΠ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΕΠΙΙΠΏΣΠΤΠΣ ΔΗΜΟΣΙΟΝΟΜΙΚΗΣ ΕΞΥΓΙΑΝΣΗΣ ΣΤΗΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ 3. 3. L Βραχι >πρ<ίθεσμη επίπτωση στην ανάπτυξη από τη δημοσιονομική εξι ψ. ανση της διετίας 1996-97 II δημοσιονομική πχύιτική σε μία μεσ(Μρόθεσμη προοπτική 3. 3. 2. 1ΙΛΛΙΣΙΟ5: ΟΙ ΑΥΤΌΜΑΤΟΙ ΣΤΑΘΕΡΟΠΟΙΗΤΈΣ ΣΤΗΝ ΚΟΙΝΌΤΗΤΑ 1ΙΛΑΙΣΙΟ 6: ΔΑΙΙΑΝΕΣ ΚΑΙ ΥΠΟΧΡΕΩΣΕΙΣ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΞΙΟΔΟΤΙΚΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΉ ΕΝΩΣΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4: ΣΤΑΘΕΡΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΣΥΝΑΛΛΑΓΜΑΤΙΚΩΝ ΙΣΟΤΙΜΙΩΝ ΚΑΙ ΣΥΓΚΛΙΣΗ ΤΩΝ ΕΠΙΤΟΚΙΩΝ ΣΤΗΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ 4. 1. ΓΕΝΙΚΑ 4. 2. ΜΗ ΣΥΝΕΧΗΣ ΑΝΑΤΊΜΗΣΗ ΤΟΥ ΔΟΛΑΡΊΟΥ 4. 3. Η ΑΝΑΤΙΜΗΣΗ ΤΟΥ ΔΟΛΑΡΙΟΥ ΚΑΙ Η ΑΙΣΙΟΔΟΞΙΑ ΠΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΕΙΤΑΙ ΑΠΟ ΤΗΝ ΟΝΕ, 63 64 64 66 69 69 71 73 75 76 76 80 84 86 89 89 90 92 ΕΥΝΟΟΎΝ ΤΗ ΝΟΜΙΣΜΑΤΙΚΉ ΣΤΑΘΕΡΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΉ ΚΟΙΝΌΤΗΤΑ 4. 3. 1. ισοτιμκόν II άνοδος του δολαρίου επηρέασε την εξέλιξη των ενδοκοινοτικιόν συναλλαγματικιον Η ανατίμηση των κοινοτικών νομισμάτων έναντι του μάρκου διευκόλυνε την σύγκλιση των βραχυπρόθεσμων επιτοκίιον. Συνέκλιναν και τα μαρκοπρόθεσμ,α επιτόκια, κυρίως λό)γω της αισιοδοξίας πι. >/» δημιούργησε η ΟΝΕ 92 94 96 4. 3. 2. 4. 3. 3. 4. 4. 11 ΒΕΛΊΊΩΣΠ ΤΩΝ ΠΡΟΟΠΤΙΚΩΝ ΤΗΣ ΟΝΕ ΕΠΙΒΕΒΑΙΩΘΗΚΕ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΩΝ ΕΠΙΤΟΚΙΩΝ Σ Ί Ί Ι Ν Α Γ Ο Ρ Λ Ε ΟΌ ΚΑΙ ΤΙΣ ΠΙΌΘΕΣΜΙΑΚΕΣ ΑΓΟΡΕΣ 98 4. 5. Η ΝΟΜΙΣΜΑΤΙΚΗ χΑΛΑΡΩΣΗ ΣΕ ΣΥΝΔΥΑΣΜΟ ΜΕ ΤΗ ΔΗΜΟΣΙΟΝΟΜΙΚΗ ΕΞΥΓΙΑΝΣΗ ΟΔΗΓΗΣΑΝ ΣΤΗΝ ΕΞΙΣΟΡΡΟΠΗΣΗ ΤΟΥ ΣΥΝΔΥΑΣΜΟΥ ΤΩΝ ΜΑΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ 4. 5. 7. 4. 5. 2. Χαλάρωση των νομισματικών συνθηκών Η νομισματική χαλάρωση δημιούργησε νέα περιθώρια για δημοσιονομική εξυγίανση. 100 100 101 Α Πίνακες 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. Ανάπτυξη και απασχόληση ΕΚ, ΗΠΑ και Ιαπωνία Ανάκαμψη και επιβράδυνση της δραστηριότητας στην Κοινότητα Αύξηση του ΑΕ1Ι σε σταθερές τιμές Ένας βελτιωμένος συνδυασμός οικονομικών πολιτικών Εξωτερικό περιβάλλον Αύξηση της απασχόλησης IIοσοίττό ανεργίας Πρόσφατες εξελίξεις στην αγορά εργασίας ορισμένων χωρών Πληθωρισμός 10. Ονομαστικές αμοιβές ανά απασχολούμενο 11. Μακροπρόθεσμες τάσεις στην αύξηση της ΣΠΣ 12. 13. 14. 15. 16. Γεωγραcpική διάρθρωση του εξωκοινοτικού εμπορίου Περιφερειακή διάρθροοση των εξωκοινοτικών εισαγωγατν μεταποιημ,ενίον προϊόντων Αμεσες ξένες επενδύσεις Αιάρθρωση των άμεσων ξένων επενδύσεων στην ΕΚ Εξέλιξη των εξαγωγών, σύνολο αγαθών 17. Μακροοικονομική ανταγωνιστικότητα των τριών εταίρων 18. Παραγωγή, απασχόληση, παραγωγικότητα και υποκατάσταση κεφαλαΐου- εργασίας 19. Δυνητική απασχόληση, ΕΚ 20. Μέγεθος των δημοσίων οικονομικών στην ΕΚ, στις ΗΠΑ και στην Ιαπωνία 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. Έσοδα και δαπάνες του δημόσιου τομέα-ΕΚ Καθαρές δανειακές ανάγκες(-) ή ικανότητα χρηματοδότησης (-) του δημοσιοιι τομέα (+) (-) Δημοσιονομικά υπόλοιπα διορθωμένα από συγκυριακές διακυμάνσεις Έσοδα και δαπάνες του δημόσιου τομέα Δαπάνες του δημόσιου τομέα Ακαθάριστο δημόσιο χρέος Πενταετή προθεσμιακά επιτόκια για πενταετή δάνεια 1 3 11 13 17 19 20 22 25 26 32 38 40 41 43 45 47 50 52 64 65 70 72 73 74 76 99 Λι Διαγράμματα 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. Κ). 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18 19 20 21 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. Παραγωγική ικανότητα και ΑΕΠ, ΕΚ Μακροπρόθεσμα επιτόκια Συναλλαγματικές ισοτιμίες έναντιτου γερμανικού μάρκου Μερίδιο των κερδών Βραχυπρόθεσμα επιτόκια Εξωκοινοτικές εξαγωγές Επενδύσεις και απασχόληση, ΕΚ Επιτόκια και ΑΕΠ, ΕΚ Αποδοτικότητα, επενδύσεις και ΛΕΠ, ΕΚ Απασχόληση Πληθωρισμός Ακαθάριστη προστιθέμενη αξία ανά τομέα, ΕΚ Απασχόληση ανά κλάδο μεταποιητικής βιομηχανίας, ΕΚ Ιϊλαστικότητα του διεθνούς εμπορίου σε σχέση με την παγκόσμια παραγωγή Συμμετοχή στις παγκόσμιες εξαγωγές αγαθών Αμεσες ξένες επενδύσεις στην EUR12 Εξέλιξη των εξαγωγών και πραγματικές σταθμισμένες συναλλαγματικές ισοτιμίες , ΕΚ Παραγωγικότητα εργασίας Απασχόληση, παραγωγικότητα και υποκατάσταση κεφαλαίου/ εργασίας Εξέλιξη των μισθών - ΕΚ Εξέλιξη της διασποράς των εισοδημάτων Τεκμαιρόμενοι φορολογικοί συντελεστές επί της μισθωτής εργασίας και άλλοι συντελεστές παραγωγής, ΕΚ Πραγματικές και διορθωμένες από συγκυριακές διακυμάνσεις καθαρές δανειακές ανάγκες του δημόσιου τομέα, ΕΚ Δημοσιονομικό (Σουηδία, Ιταλία) έλλειμμα και δείκτης αποταμίευσης των νοικοκυριών Ισοτιμίες σε δολάρια ΗΠΑ Εξέλιξη ορισμένων νομισμάτων του ΜΣΙ σε σχέση με το DEM Εξέλιξη των νομισμάτων που δεν συμμετέχουν στο ΜΣΙσε σχέση με το DEM Βραχυπρόθεσμα επιτόκια στη Γερμανία Διαφορικά βραχυπρόθεσμα επιτόκια στις χώρες που συμμετέχοτ»ν στο ΜΣΙ Μακροπρόθεσμα επιτόκια στη Γερμανία και τις ΗΠΑ Διαφορικά μ. ακροπρόθεσμα επιτόκια μεταξύ των κρατιόν μελών που συμμετέχουν στο ΜΣΙ Διαφορικά μακροπρόθεσμων επιτοκίων μεταξύ των κρατών μελών που δεν συμμετέχουν στο ΜΣΙ \?>. Αποκλίσεις των συναλλαγματικών ισοτιμιών και των επιτοκίων μεταξύ της θεωρητικής και της αγοραίας αξίας του ECU Δείκτης νομισματικών συνθηκών (ΛΝΣ) Καμπύλες απόδοσης στα μεγαλύτερα κράτη μέλη 34. 35. 2 5 6 7 7 8 9 14 15 19 25 34 34 36 37 42 46 48 51 53 54 67 71 79 91 93 93 94 95 96 97 97 98 100 101 Ak ΜΕΡΟΣ A : ΟΙ ΤΑΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ Λ^ Περίληψη και συμπεράσματα Η Κοινότητα έτοιμη να πετύχει τη μετάβαση στην ΟΝΕ. Μετά την έγκριση της περυσινής Ετήσιας Οικονομικής Έκθεσης, η αποφαστική πολιτική στήριξη του σχεδίου της ΟΝΕ, η αισθητή πρόοδος στις θεσμικές προετοιμασίες και η ενισχυμένη δέσμευση έναντι της δημοσιονομικής προσαρμογής σε πολλά κράτη μέλη βελτίωσαν σημαντικά την αξιοπιστία σχετικά με την υλοποίηση της Οικονομικής και Νομισματικής Ένωσης. Η εξέλιξη αυτή έχει ήδη θετικά αποτελέσματα, αφού η σύγκλιση προς τα κάτω των βραχυπρόθεσμων και μακροπρόθεσμων επιτοκίων επιταχύνθηκε ενώ παράλληλα βελτιώθηκε η σταθερότητα των συναλλαγματικών ισοτιμιών. Η διαδικασία υλοποίησης της ΟΝΕ βοηθά συνεπώς τα κράτη μέλη να αντιμετωπίσουν δύο από τα κυριότερα εμπόδια στην πορεία προς τη διαρκή ανάπτυξη και τη δημιουργία απασχόλησης τα τελευταία έτη, δηλαδή τα υψηλά επιτόκια και τις νομισματικές αναταραχές. Στο πλαίσιο της γενικευμένης χαλάρωσης των νομισματικών συνθηκών και της αυξημένης αξιοπιστίας της δημοσιονομικής εξυγίανσης σε πολλά κράτη μέλη, οι προοπτικές μιας μακρόχρονης ανάκαμψης της οικονομικής δραστηριότητας και της απασχόλησης στην Κοινότητα βελτιώθηκαν σημαντικά. χάρη επίσης στην πρόοδο που πραγματοποιήθηκε σε ό,τι αφορά τις θεσμικές προετοιμασίες. Στο θεσμικό επίπεδο, η Κοινότητα πραγματοποίησε σημαντική πρόοδο σε ό,τι αφορά την προετοιμασία της τρίτης φάσης της ΟΝΕ. Πρόκειται κυρίως για τεχνικές προετοιμασίες σχετικά με τη δημιουργία του ευρώ, καθώς και για διατάξεις που αναφέρονται στη συναλλαγματική ισοτιμία μεταξύ του ευρώ και των νομισμάτων των κρατών μελών που δεν θα είναι σε θέση να συμμετάσχουν στο ενιαίο νόμισμα από την 1η Ιανουαρίου 1999. Θα πρέπει επίσης να σημειωθεί η γενική συμφωνία που επιτεύχθηκε για τη δημοσιονομική πειθαρχία και το δημοσιονομικό συντονισμό κατά τη διάρκεια της τρίτης φάσης της ΟΝΕ (Σύμφωνο Σταθερότητας). Εξάλλου, οι προοπτικές σταθερότητας των συναλλαγματικών ισοτιμιών ιταλικής λιρέτας στον ενισχύθηκαν με την είσοδο του φινλανδικού μάρκα και της συναλλαγματικό μηχανισμό του ΕΝΣ. Η πρόοδος αυτή στο θεσμικό επίπεδο συνέβαλε σημαντικά στην ενίσχυση της εμπιστοσύνης έναντι της ΟΝΕ. Έχει ιδιαίτερη σημασία να συνεχίσει η Κοινότητα τη δράση της με αποφασιστικότητα ώστε να πληρούνται όλες οι προϋποθέσεις για την επιτυχή μετάβαση στην τρίτη φάση της ΟΝΕ την 1η Ιανουαρίου 1999. Παρατηρείται ολοένα και πιο δυναμική ανάκαμψη της οικονομικής δραστηριότητας Μετά την κάμψη της ανάπτυξης το δεύτερο εξάμηνο του 1995 και στις αρχές του 1996, η κοινοτική οικονομία φαίνεται να βρίσκεται ξανά σε μία πιο ευνοϊκή τροχιά. Η δραστηριότητα έχει ανακάμψει σχεδόν σε όλα τα κράτη μέλη και ακόμη για το σύνολο της Κοινότητας, ο ρυθμός ανάπτυξης θα πρέπει να επιταχυνθεί για να φτάσει το επίπεδο του του 1997 και να υπερβεί το επίπεδο αυτό το 1998, γεγονός που θα οδηγήσει σε σταδιακή βελτίωση της κατάστασης στην απασχόληση. Ωστόσο, θα αυξηθεί και ο ενεργός πληθυσμός και η ανεργία θα περιοριστεί μόνο ελαφρά το 1997, και κάπως περισσότερο το 1998. Η πρόσφατη εξέλιξη του πληθωρισμού υπήρξε ενθαρρυντική στα περισσότερα κράτη μέλη και αναμένεται να συνεχιστεί η σύγκλιση των ποσοστών πληθωρισμού σε χαμηλό επίπεδο. Οι στερεές βάσεις που δημιουργήθηκαν μπορούν να αποτελέσουν αφετηρία δυναμικής ανάπτυξης, με μοχλό τις επενδύσεις, και δημιουργίας απασχόλησης μεσοπρόθεσμα. Τα βασικά μεγέθη από την πλευρά της ζήτησης - που χαρακτηρίζονται από βελτίωση των προοπτικών για περιορισμένες μισθολογικές αυξήσεις και την ικανοποιητική αποδοτικότητα των επενδύσεων - είναι καλύτερα από ό,τι ήταν κατά τη διάρκεια της περιόδου ισχυρής ανάπτυξης και δημιουργίας θέσεων εργασίας κατά το δεύτερο ήμισυ της δεκαετίας του 1980, και καλύτερα επίσης από ό,τι ήταν κατά την ανάκαμψη του 1994 και των αρχών του 1995. Αναμένεται ταχεία αύξηση των επενδύσεων που θα διασφαλίσει επαρκή αύξηση της παραγωγικής ικανότητας ώστε να μπορέσει να ικανοποιηθεί η ζήτηση. Σε ό,τι αφορά τους προσανατολισμούς των οικονομικών πολιτικών, είναι πλέον ικανοί να προωθήσουν την επαρκή ανάπτυξη της παραγωγής, των επενδύσεων και της απασχόλησης σε υγιείς βάσεις. •/ Πραγματοποιήθηκε μακροοικονομικών πολπικών προσεκτική επανεκτίμηση του συνδυασμού των Το 1996 και στους προϋπολογισμούς τους για το 1997, σχεδόν όλα τα κράτη μέλη έλαβαν σημαντικά μέτρα για τη μείωση των δημοσιονομικών ελλειμάτων τους κάτω από το 3% του ΑΕΠ ώστε να πλησιάζουν κατά το δυνατόν περισσότερο κατάσταση ισορροπίας ή και να επιτύχουν μεσοπρόθεσμα πλεονάσματα. Μολονότι πολλές χώρες προσέφυγαν, σε κάποιο βαθμό, σε συγκεκριμένες δράσεις τις οποίες θα ακολουθήσει, αργότερα, διαρκής βελτίωση των δημοσιονομικών τους θέσεων, το συνολικό μέγεθος και η φύση των προσπαθειών εξυγίανσης που έχουν πραγματοποιηθεί δείχνουν σαφώς την αποφασιστικότητα των κρατών μελών να θέσουν τα δημόσια οικονομικά τους σε υγιή τροχιά. Αν και η δημοσιονομική εξυγίανση είναι απαραίτητη και επιθυμητή αφ'εαυτής, η ανάγκη προόδου τηρώντας τις προϋποθέσεις για την συμμετοχή στο ενιαίο νόμισμα έδωσε επίσης στις χώρες έναν άμεσο στόχο και μία μοναδική ευκαιρία να προσδώσουν ήδη από σήμερα μία σημαντική υπεραξία αξιοπιστίας στις προσπάθειες εξυγίανσης τους. Ιδιαίτερα στα κράτη μέλη των οποίων οι προοπτικές ταχείας συμμετοχής στην ΟΝΕ βελτιώθηκαν, παρατηρήθηκε σημαντική μείωση των επιτοκίων. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για την Ισπανία, την Ιταλία, την Σουηδία και την Πορτογαλία, όπου οι διαφορές μακροπρόθεσμων επιτοκίων σε σχέση με τα νομίσματα χαμηλής απόδοσης περιορίστηκαν σημαντικά. Πέρα από το ότι ενισχύει τις προοπτικές ανάπτυξης της οικονομίας, η μείωση των επιτοκίων οδηγεί στη μείωση των ελλειμμάτων ελαφρύνοντας την επιβάρυνση που αντιπροσωπεύει για τον προϋπολογισμό η εξυπηρέτηση του χρέους. Η δημοσιονομική εξυγίανση αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της επανεκτίμησης του συνδυασμού των οικονομικών πολιτικών στην Κοινότητα. Η μείωση των πληθωριστικών πιέσεων και η προοπτική μιας ορθολογικής εξέλιξης των μισθών άνοιξαν τον δρόμο για την σημαντική χαλάρωση των νομισματικών συνθηκών. Λαμβάνοντας υπόψη τα ικανοποιητικά μεγέθη από την πλευρά της προσφοράς, καθώς και την ευνοϊκή διεθνή συγκυρία, η επίδραση της δημοσιονομικής εξυγίανσης στην ανάπτυξη και η μείωση των επιτοκίων στην Κοινότητα μπορούν να οδηγήσουν σε ισχυρή οικονομική ανάπτυξη το 1997-1998. Στην περίπτωση όπου η ανάκαμψη δεν θα φθάσει τους προβλεπόμενους ρυθμούς, η χαλάρωση των προσπαθειών δημοσιονομικής εξυγίανσης δεν θα αποτελούσε την κατάλληλη αντίδραση των οικονομικών πολιτικών, γιατί θα είχε άμεσες και σοβαρές συνέπειες στα επιτόκια, τις συναλλαγματικές ισοτιμίες και συνεπώς, στις βραχυπρόθεσμες προοπτικές ανάπτυξης. Αντίθετα, η περαιτέρω μείωση των επιτοκίων χωρίς να θιγεί ο στόχος της διατήρησης της σταθερότητας των τιμών θα αποτελούσε τον καλύτερο τρόπο για να παγιωθεί η ανάπτυξη βραχυπρόθεσμα, τηρώντας παράλληλα τις προϋποθέσεις για μία συνεχή, μεσοπρόθεσμα, οικονομική ανάπτυξη. Να αποφύγουμε μακροοικονομικά εμπόδια στην ανάπτυξη. Αντίθετα με ό,τι βεβαιώθηκε συχνά, η μη ικανοποιητική εξέλιξη της ανάπτυξης και της απασχόλησης στην Κοινότητα κατά το πρώτο ήμισυ της δεκαετίας του 1990 δεν οφειλόταν σε παράγοντες όπως η παγκοσμιοποίηση ή η εφαρμογή νέων τεχνολογικών, αλλά κυρίως σε μακροοικονομικά εμπόδια στην Κοινότητα: (i) Ανεπαρκής επέκταση της παραγωγικής ικανότητας: στο τέλος της δεκαετίας του 1980 και στις αρχές της δεκαετίας του 1990 παρατηρήθηκε άνοδος των πληθωριστικών πιέσεων στην Κοινότητα, γιατί η αύξηση της ζήτησης ήταν ταχύτερη από την αύξηση της παραγωγικής ικανότητας· (ϋ) Ακατάλληλος συνδυασμός οικονομικών πολιτικών: Ο κακός συνδυασμός οικονομικών πολιτικών οδήγησε σε υπερβολική χρήση της νομισματικής πολιτικής. Πράγματι, οι δημοσιονομικές πολιτικές (από το 1988) και η εξέλιξη των μισθών (από το 1990) που ήταν ασυμβίβαστες με τον στόχο της σταθερότητας των τιμών που είχαν θέσει οι νομισματικές αρχές οδήγησαν σε αύξηση των επιτοκίων, που επέφεραν με τη σειρά τους επιβράδυνση της ανάπτυξης και της δημιουργίας απασχόλησης και, τελικά, την ύφεση του 1992/1993* (iii) Νομισματικές αναταραχές: οι επαναλαμβανόμενες νομισματικές κρίσεις, που οφείλονταν σε μεγάλο βαθμό στην έλλειψη συντονισμού των οικονομικών πολιτικών στην Κοινότητα, καθώς και στην έλλειψη αξιοπιστίας των οικονομικών πολιτικών πολλών χωρών, ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά τα δημόσια οικονομικά, επέδρασαν δυσμενώς στην οικονομική ανάπτυξη τόσο στις χώρες των οποίων το νόμισμα ανατιμήθηκε όσο και σε αυτές των οποίων το νόμισμα υποτιμήθηκε. Η πιο πρόσφατη εκδήλωση του εν λόγω προβλήματος παρατηρήθηκε κατά την νομισματική κρίση της άνοιξης του 1995 η οποία, παράλληλα με την αύξηση των μακροπρόθεσμων επιτοκίων και την υποτίμηση του δολαρίου, διέκοψε την ανάκαμψη, κατά τα άλλα υγιή, που είχε ξεκινήσει στα μέσα του 1993. Για να γνωρίσει η Κοινότητα μία μεγάλη περίοδο διαρκούς οικονομικής ανάπτυξης, ικανής να οδηγήσει στη ση μανική και διαρκή μείωση της ανεργίας, θα πρέπει να εξαλείψει οριστικά αυτά τα μακροοικονομικά εμπόδια στην ανάπτυξη. με την ενίσχυση του δυναμικού ανάπτυξης της Κοινότητας. Τα τεράστια αποθέματα εργατικού δυναμικού που διαθέτει η Κοινότητα αποτελούν ένα σημαντικό δυναμικό που θα πρέπει να αξιοποιηθεί χάρη σε μία δυναμική διαδικασία μεσοπρόθεσμης ανάπτυξης. Η ίδια διαδικασία θα πρέπει να στηριχθεί από τις επενδύσεις ώστε να αυξηθεί η παραγωγική ικανότητα ανάλογα με την ανάπτυξη. Βραχυπρόθεσμα, η οικονομική ανάπτυξη θα πρέπει να είναι μεγαλύτερη από την αύξηση της παραγωγής ώστε να διασφαλίσει τη χρήση της υπάρχουσας υπερβάλουσας παραγωγικής ικανότητας και την απορρόφηση της ασθενούς κυκλικής ανεργίας. Μακροπρόθεσμα ωστόσο, το σημερινό ποσοστό επενδύσεων δεν θα επέτρεπε στην κοινοτική οικονομία να αυξηθεί παρά με ρυθμό 2,25% κατ'έτος χωρίς να αντιμετωπίζει προβλήματα παραγωγικής ικανότητας. Είναι λοιπόν απαραίτητη μία μεγάλη περίοδος δυναμικής ανάπτυξης του σχηματισμού παγίου κεφαλαίου ώστε να μπορέσει η Ένωση να έχει ανάπτυξη της τάξης του 3 έως 3,5% μεσοπρόθεσμα. Μέχρι στιγμής, οι συνθήκες για τις επενδύσεις είναι ευνοϊκές, αλλά θα πρέπει να υποστηριχθούν με τον ισόρροπο και αξιόπιστο συνδυασμό των οικονομικών πολιτικών. Για τον λόγο αυτό η ενίσχυση του στρατηγικού πλαισίου στο οποίο εγγράφεται η διαδικασία υλοποίησης της ΟΝΕ είναι ενθαρρυντική. διασφαλίζοντας έναν ισόρροπο και αξιόπιστο συνδυασμό οικονομικών πολπικών μεσοπρόθεσμα. Ο στόχος της εξυγίανσης των δημοσίων οικονομικών, που θα επιτρέψει να φθάσουμε σε μία κατάσταση κοντά στην ισορροπία μεσοπρόθεσμα, εγκρίθηκε από την Κοινότητα με τους διαδοχικούς Γενικούς Προσανατολισμούς των οικονομικών πολιτικών που εγκρίνονται από το 1993. Ο στόχος αυτός επιβεβαιώθηκε και η αξιοπιστία και η σημασία του ενισχύθηκαν στο πλαίσιο του "Συμφώνου Σταθερότητας" το οποίο θα διασφαλίζει τη δημοσιονομική πειθαρχία κατά τη διάρκεια της τρίτης φάσης της Οικονομικής και Νομισματικής Ένωσης. Έτσι, τα κράτη μέλη ανέλαβαν την ευθύνη να λάβουν, μετά το 1997, συμπληρωματικά μέτρα ενόψει της συνέχισης της εξυγίανσης της δημοσιονομικής τους θέσης και της υλοποίησης μεσοπρόθεσμα δημοσιονομικού υπολοίπου που να πλησιάζει την ισορροπία, ή και να είναι πλεονασματικό υπό κανονικές συνθήκες. Η τήρηση του εν λόγω στόχου αποτελεί βασική προϋπόθεση όχι μόνο για τη διατήρηση της βιωσιμότητας και την αξιοποίηση όλων των πιθανών πλεονεκτημάτων της Οικονομικής και Νομισματικής Ένωσης, αλλά και για τη διαρκή ανάπτυξη, με μοχλό τις επενδύσεις, της παραγωγής και της απασχόλησης μεσοπρόθεσμα. Η ανάπτυξη αυτή απαιτεί την ενίσχυση της δημόσιας αποταμίευσης ώστε να διασφαλιστεί η κατάλληλη ισορροπία μεταξύ της συνολικής αποταμίευσης και των επενδύσεων, και να παγιωθεί χρονικά η μείωση των επιτοκίων. Ο μεσοπρόθεσμος στόχος δημοσιονομικού υπολοίπου ισορροπία, ή και πλεονασματικού, θα δώσει επίσης στις δημοσιονομικές πολιτικές κάποιο περιθώριο χειρισμού για την προσαρμογή τους στις κυκλικές διαταραχές, χωρίς το έλλειμμα να υπερβαίνει το 3% του ΑΕΠ κατά τη διάρκεια των "κανονικών" συγκυριακών επιβραδύνσεων. Τέλος, η ανάπτυξη αυτή θα είναι απαραίτητη για την αναστροφή της αυξητικής τάσης των πληρωμών τόκων των δημόσιων διοικήσεων και θα περιορίσει έτσι τον παραμερισμό δαπανών που δεν προορίζονται για της φορολογίας και προετοιμάζοντας τα κράτη μέλη για τις δημοσιονομικές συνέπειες της δημογραφικής "γήρανσης". Μόλις το μέσο δημοσιονομικό έλλειμμα στην Κοινότητα θα έχει μειωθεί κάτω από το 3% του ΑΕΠ, κάτι που θα συμβεί το 1997, η διατήρηση της δημοσιονομικής ισορροπίας κατά τη διάρκεια των επόμενων ετών θα διευκολυνθεί από την επιστροφή στην δυναμική ανάπτυξη της οικονομίας. τόκους, διευκολύνοντας παράλληλα κοντά στην ελάφρυνση την k Μολονότι το εύρος, το χρονοδιάγραμμα και το περιεχόμενο των μέτρων δημοσιονομικής εξυγίανσης θα πρέπει να προσαρμοστούν στις εθνικές ιδιαιτερότητες, τα μέτρα αυτά θα πρέπει να είναι αξιόπιστα και κοινωνικά ισορροπημένα, και να τηρούν τις βασικές τους διαδοχικούς Γενικούς κατευθυντήριες γραμμές που έχουν καθοριστεί από Προσανατολισμούς των οικονομικών πολιτικών, περιλαμβανομένων και των συστάσεων του 1996. Αυτό σημαίνει ότι θα πρέπει να δοθεί προτεραιότητα στη συμπίεση των δαπανών σε σχέση με νέα ένταση της συνολικής φορολογικής πίεσης, να επαναπροσανατολιστούν οι δημόσιες δαπάνες προς παραγωγικές δραστηριότητες, όπως οι επενδύσεις σε υποδομές και ανθρώπινο κεφάλαιο και προς δυναμικές πρωτοβουλίες υπέρ της αγοράς εργασίας, να βελτιωθεί η αποτελεσματικότητα των δημοσίων υπηρεσιών και να μειωθεί η συνολική φορολογική πίεση, και ιδιαίτερα η φορολογία της εργασίας, εφόσον έχει προηγουμένως διασφαλιστεί η πτωτική πορεία των δημοσιονομικών ελλειμμάτων. Για πρώτη φορά μετά την έγκριση των βασικών κατευθύνσεων οικονομικών πολιτικών του 1993, η μέση αύξηση των μισθών στην Κοινότητα θα πρέπει να διατηρηθεί σε επίπεδο (περίπου 3% το 1997 και 1998) απολύτως συμβατά με τη σταθερότητα των τιμών και με τη βελτίωση της αποδοτικότητας των επενδύσεων στην Κοινότητα, επιτρέποντας παράλληλα την περιορισμένη αύξηση των πραγματικών μισθών. Η διαρκής τήρηση αυτών των προϋποθέσεων έχει πρωταρχική σημασία. Η αυξημένη αξιοπιστία του πλαισίου της νομισματικής και δημοσιονομικής πολιτικής στην ΟΝΕ θα συμβάλει στην πρόληψη της εμφάνισης πιέσεων επί των τιμών και των μισθών. Η κατάλληλη εξέλιξη των μισθών θα διευκόλυνε, παράλληλα με την εφαρμογή αυστηρών δημοσιονομικών πολιτικών, την υλοποίηση της σταθερότητας των τιμών και θα οδηγούσε σε ισόρροπο συνδυασμό των οικονομικών πολιτικών και στη μείωση των επιτοκίων στην Κοινότητα. Οι συζητήσεις που πραγματοποιούνται σε κοινοτικό επίπεδο σχετικά με την ανακοίνωση της Επιτροπής με τον τίτλο "Δράση για την Απασχόληση στην Ευρώπη - Ένα Σύμφωνο Εμπιστοσύνης" συμβάλλουν στην αποτροπή οποιουδήποτε κινδύνου σύγκρουσης μεταξύ των τριών βασικών μακροοικονομικών μεταβλητών. και διασφαλίζοντας η νομισματική σταθερότητα. Η διαδικασία" υλοποίησης της ΟΝΕ επιδρά θετικά στη σταθερότητα των συναλλαγματικών ισοτιμιών και περιορίζει προοδευτικά την επιβάρυνση των επιτοκίων λόγω περιθωρίων κίνδυνου. Η ολοκλήρωση της ΟΝΕ το 1999 θα εξαλείψει, εξ ορισμού, τα εμπόδια που αντιπροσώπευαν για την ανάπτυξη, τόσο για τις συμμετέχουσες χώρες όσο και τις χώρες "pre-ins", οι διακοινοτικές νομισματικές αναταραχές, εφόσον οι πολιτικές όλων αυτών των χωρών παραμείνουν επικεντρωμένες στη σύγκλιση. Με το ευρώ, η Κοινότητα θα διαθέτει ένα νόμισμα του οποίου το δυναμικό είναι παρόμοιο με αυτό του δολαρίου και θα καταστεί έτσι λιγότερο ευάλωτη έναντι της αστάθειας του "αμερικανικού νομίσματος". Η τεχνολογική πρόοδος και η παγκοσμιοποίηση δεν είναι οι απίες της ανεργίας Η μη ικανοποιητική εξέλιξη της απασχόλησης στην κοινοτική οικονομία κατά το πρώτο ήμισυ της δεκαετίας του 1990 δημιούργησε ανησυχίες σχετικά με τις επιπτώσεις της ταχείας τεχνολογικής προόδου και της αυξημένης διεθνοποίησης της παγκόσμιας οικονομίας. Ορισμένοι εκτιμούν ότι η εξέλιξη αυτή οδηγεί στη μείωση των θέσεων εργασίας στην Κοινότητα, αλλά οι υποστηρικτές αυτής της θέσης δεν υπολογίζουν συνήθως την ευρύτερη οικονομική επίδραση των εν λόγω φαινομένων. Οι τεχνολογικές και οργανωτικές πρόοδοι, η μετάβαση σε μία οικονομία με βάση τη γνώση και η βελτίωση της διεθνούς κατανομής των πόρων είναι και θα παραμείνουν οι κύριοι μοχλοί της μακροπρόθεσμης βελτίωσης της παραγωγικότητας, της οικονομικής ανάπτυξης, της απασχόλησης και του επιπέδου διαβίωσης στην Κοινότητα. Ωστόσο, αλλαγές αυτού του είδους συνεπάγονται επίσης μόνιμες μεταβολές των διαρθρώσεων παραγωγής και της απασχόλησης, και τείνουν στη μείωση της ζήτησης μη ειδικευμένου εργατικού δυναμικού. Για να μπορέσουν να αξιοποιήσουν πλήρως οι οικονομίες μας τα εν δυνάμει πλεονεκτήματα της τεχνικής προόδου και της παγκοσμιοποίησης, είναι λοιπόν ουσιώδες η μακροοικονομική ανάπτυξη να είναι αρκετά ισχυρή ώστε να απορροφήσει τους πόρους που δημιουργούνται από την αύξηση της παραγωγικότητας και την καλύτερη διάθεση των πόρων. Σε διαρθρωτικό επίπεδο είναι απαραίτητο: (i) η καλή λειτουργία των αγορών αγαθών και υπηρεσιών να διευκολύνει τη προσαρμογή επιτρέποντας την ταχεία αναπροσαρμογή των σχετικών τιμών και οι τομεακές αλλαγές να πραγματοποιηθούν ομαλά και κατά τρόπο που να είναι κοινωνικά αποδεκτός" At (ϋ) η βελτίωση του σχηματισμού ανθρωπίνου κεφαλαίου να αυξήσει την προσφορά εργατικού δυναμικού με υψηλή εξειδίκευση και να ληφθούν μέτρα για την αύξηση της απασχόλησης του εργατικού δυναμικού χωρίς εξειδίκευση. Αυξημένη αποτελεσματικότητα των αγορών προϊόντων και υπηρεσιών Για να ενισχυθεί η εμπιστοσύνη και η τάση για επενδύσεις, είναι ουσιώδες τα κράτη μέλη και η Κοινότητα να εντατικοποιήσουν τις προσπάθειες τους για την άρση των περιορισμών και τη βελτίωση του ανταγωνισμού στις αγορές αγαθών και υπηρεσιών. Για τον σκοπό αυτό, έχει ιδιαίτερη σημασία, αφενός να διασφαλιστεί η ολοκλήρωση της Ευρωπαϊκής Ενιαίας Αγοράς που επέτρεψε ήδη, μέχρι σήμερα, να αυξηθεί κατά 1,5% το ΑΕΠ και να δημιουργηθούν περίπου 900. 000 θέσεις εργασίας και, αφετέρου, να ενισχυθεί η πολιτική ανταγωνισμού. Είναι απαραίτητες νέες δράσεις, ιδιαίτερα σε τομείς όπως η φορολογία και το δίκαιο των εταιρειών, καθώς και η ελευθέρωση των αγορών των τηλεπικοινωνιών και της ενέργειας. Για να διασφαλιστεί η ευελιξία της οικονομίας, θα πρέπει να αναληφθούν αποφασιστικές δράσεις και σε άλλους σημαντικούς τομείς, όπως η υλοποίηση των διευρωπαϊκών δικτύων μεταφορών και επικοινωνιών, η εντατικοποίηση των δραστηριοτήτων έρευνας και ανάπτυξης, η προώθηση της κοινωνίας των πληροφοριών και η κατάργηση των φραγμών για την είσοδο στις αγορές και των υπερβολικών κανονισμών τις οποίες αντιμετωπίζουν οι MME. Οι πολιτικές αυτές θα έχουν ως αποτέλεσμα να επιταχύνουν τους ενδογενείς ρυθμούς ανάπτυξης και να επιτρέψουν την θετική εξέλιξη της συνολικής παραγωγικότητας της κοινοτικής οικονομίας. Η επίδραση που θα έχουν οι πολιτικές βελτίωσης της ανταγωνιστικότητας στην απασχόληση, όπως και η καλή λειτουργία των αγορών προϊόντων και υπηρεσιών εξαρτώνται ωστόσο από την δυνατότητα πλήρους αξιοποίησης του δυναμικού τους χάρη στην επιτάχυνση της συνολικής ανάπτυξης. Η υλοποίηση της ΟΝΕ θα συμβάλει στην ολοκλήρωση μιας δυναμικής και διαρκούς διαδικασίας ανάπτυξης που να δημιουργεί απασχόληση. Ανάγκη μεγαλύτερης ευελιξίας του εργατικού δυναμικού και της δημιουργίας απασχόλησης Η αύξηση της παραγωγικότητας της εργασίας που παρατηρήθηκε κατά τη διάρκεια των δύο τελευταίων δεκαετιών στην Κοινότητα οφείλεται κατά το ήμισυ περίπου στην υποκατάσταση της εργασίας από κεφάλαιο σε μακροοικονομικό επίπεδο. Συγκριτικά, δεν πραγματοποιήθηκε σχεδόν καμία μακροοικονομική υποκατάσταση στις ΗΠΑ ενώ ο ρυθμός της τεχνικής προόδου υπήρξε ελάχιστα βραδύτερος. Η υποκατάσταση της εργασίας από κεφάλαιο στην Κοινότητα οφείλεται σε τρείς παράγοντες. Πρώτον, οι επενδύσεις με στόχο την αντικατάσταση της εργασίας υπήρξαν σημαντικά σημαντικότερες από τις επενδύσεις με στόχο την αύξηση της παραγωγικής ικανότητας. Δεύτερον, στο πλαίσιο της διεθνούς κατανομής της εργασίας, η Κοινότητα εμφανίζεται να μειονεκτεί γενικά στον τομέα των προϊόντων της χαμηλής επεξεργασίας, που δεν απαιτούν εξειδίκευση, έτσι ώστε ειδικεύθηκε περισσότερο σε παραγωγές μεγάλης έντασης κεφαλαίου, που απαιτούν υψηλή εξειδίκευση. Τρίτον, εξαφανίστηκαν στην Κοινότητα ορισμένα είδη απασχόλησης υψηλής έντασης εργασίας και χαμηλής παραγωγικότητας, ιδιαίτερα στον τριτογενή τομέα. Αν είχε αξιοποιηθεί σε μεγαλύτερο βαθμό το εργατικό δυναμικό, η υποκατάσταση της εργασίας από κεφάλαιο θα επέτρεπε ισχυρή αύξηση της οικονομικής δραστηριότητας και αισθητή βελτίωση του επιπέδου διαβίωσης. Ωστόσο, υπό τις παρούσες συνθήκες, η επιμονή μεγάλου ποσοστού ανεργίας στην Κοινότητα αντικατοπτρίζει ένα διπλό πρόβλημα. Πρώτον, σε σχέση με τη δεδομένη και σταθερή αύξηση της παραγωγικότητας της εργασίας (περιλαμβανομένης και της υποκατάστασης), η μακροοικονομική ανάπτυξη δεν ήταν αρκετά ισχυρή ώστε να οδηγήσει στη δημιουργία των απαραίτητων θέσεων εργασίας. Όπως αναφέραμε προηγουμένως, η συγκυρία γίνεται πιο ευνοϊκή με μεγάλους ρυθμούς ανάπτυξης. ΑΙ Δεύτερον, η τάση υποκατάστασης της εργασίας με κεφάλαιο αντικατοπτρίζει ανεπαρκή βαθμό προσαρμογής της αγοράς απασχόλησης. Το υψηλό επίπεδο του μισθολογικού και μη μισθολογικού κόστους της εργασίας και, σε ορισμένες περιπτώσεις, η ύπαρξη αυστηρής νομοθεσίας σε θέματα διασφάλισης της απασχόλησης μείωσαν την ελκυστικότητα της εργασίας ως συντελεστή παραγωγής και υποχρέωσαν τις επιχειρήσεις να προβούν σε σημαντική υποκατάσταση της εργασίας από κεφάλαιο ώστε να διατηρήσουν την ανταγωνιστικότητα τους. Απέναντι στις πιέσεις αυτές, οι αγορές εργασίες στην Κοινότητα προσαρμόστηκαν σταδιακά και, από την αρχή της δεκαετίας του 1980, τα κέρδη παραγωγικότητας που επιτεύχθηκαν από την υποκατάσταση της εργασίας με κεφάλαιο δεν συνεπάγονται πλέον παρά αύξηση των πραγματικών μισθών. Η κατάλληλη συνολική εξέλιξη των μισθών οδήγησε σε αισθητή βελτίωση της αποδοτικότητας και δημιούργησε τις βάσεις μιας διαδικασίας ανάπτυξης που θα στηριχθεί από επενδύσεις αύξησης της παραγωγικής ικανότητας, που να δημιουργούν απασχόληση, μόλις οι προοπτικές της ζήτησης βελτιωθούν, κάτι που αναμένεται να συμβεί το 1997 και 1998. Μολονότι αποτελεί ένα σημαντικό παράγοντα αύξησης της απασχόλησης μέσω της ανάπτυξης, η μακροοικονομική αυτή προσαρμογή των μισθών δεν μετακυλίεται παρά με αργούς ρυθμούς στη διαδικασία υποκατάστασης. Ένας άλλος τρόπος, πιο ριζικός, για να επιβραδυνθεί η υποκατάσταση αυτή, όπως στις ΗΠΑ, θα συνίστατο στη διεύρυνση προς τα κάτω της κλίμακας του μισθολογικού κόστους. Η μείωση του μισθολογικού κόστους στο κάτω άκρο επιτρέπει να παραμείνουν και/ή να καταστούν αποδοτικές δραστηριότητες με χαμηλή παραγωγικότητα. Για κοινωνικούς και πολιτικούς λόγους, δεν είναι ούτε εφικτό, ούτε επιθυμητό να μιμηθεί η Κοινότητα την πορεία που ακολουθήθηκε στις ΗΠΑ, όπου παρατηρήθηκε μείωση του πραγματικού μισθολογικού εισοδήματος του εργατικού δυναμικού χωρίς εξειδίκευση: συνεπώς χρειάζεται ισχυρή μακροοικονομική ανάπτυξη, που να στηρίζεται σε επενδύσεις και να διευκολύνεται από ρεαλιστικές λύσεις όπως καθορίζονται στην στρατηγική του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου του Έσσεν τον Δεκέμβριο του 1999 και των οποίων στόχος είναι να αυξηθεί το περιεχόμενο της ανάπτυξης απασχόλησης χωρίς ωστόσο να περιορίζεται η ανταγωνιστικότητα. Για να διασφαλιστούν, σε μια ενημερωμένη και ορθολογικοποιημένη μορφή, τα στοιχεία-κλειδιά του ευρωπαϊκού κοινωνικού προτύπου, είναι πράγματι χρήσιμο να ακολουθηθεί η ρεαλιστική προσέγγιση που περιγράφεται στη συνέχεια. Οι μισθολογικές συμβάσεις που συνάφθηκαν μεταξύ των κοινωνικών εταίρων θα πρέπει να περιέχουν μεγαλύτερη διαφοροποίηση ανάλογα με τις εξειδικεύσεις, τις περιοχές και, σε κάποιο βαθμό, τους τομείς. Το μη μισθολογικό κόστος του εργατικού δυναμικού (ή οι φόροι επί της μισθολογικής μάζας) στο κάτω άκρο της κλίμακας των μισθών θα πρέπει να μειωθούν και το "διαφυγόν κέρδος" του κράτους να αντισταθμιστεί από μεγαλύτερη πειθαρχία ως προς την αύξηση των συνολικών δημοσίων δαπανών και/ή την αύξηση άλλων εισφορών (για παράδειγμα οικο-φόροι). Κατά τον ίδιο τρόπο, θα μπορούσε να είναι χρήσιμο να δημιουργηθούν προσωρινοί μισθοί πρό της απασχόλησης για εργαζόμενους χωρίς εξειδίκευση, νέους ή μακρόχρονους ανέργους. Η εφαρμογή των μέτρων αυτών ισοδυναμεί με τη χορήγηση μισθολογικού επιδόματος στις εν λόγω κατηγορίες εργαζομένων. Εξάλλου, η μεγαλύτερη ευελιξία των ωραρίων εργασίας, προσαρμοσμένων σπς ειδικές ανάγκες των επιχειρήσεων και των εργαζομένων, η αυξημένη προσφυγή στη μερική απασχόληση (σε εθελοντική βάση) και η προώθηση τοπικών πρωτοβουλιών υπέρ της απασχόλησης θα μπορούσαν να ενθαρρύνουν τόσο τη δημιουργία απασχόλησης όσο και την αύξηση του ποσοστού δραστηριότητας. Γενικότερα, όπως υπογραμμίζεται στην κοινή έκθεση για την απασχόληση του 1997 με τον τίτλο "Απασχόληση και ανάπτυξη στην Ευρώπη - Ο δρόμος που θα πρέπει να ακολουθηθεί", όπως εγκρίθηκε από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Δουβλίνου, είναι απαραίτητο να βελτιωθεί ακόμη περισσότερο η προσαρμοστικότητα των κοινοτικών αγορών εργασίας στις μεταβολές της οικονομίας, χάρη στον εκσυγχρονισμό της οργάνωσης της εργασίας, την αυξημένη γεωγραφική και επαγγελματική κινητικότητα και την διαφοροποίηση του κόστους της εργασίας ανάλογα με την παραγωγικότητα. Ειδικότερα, έχει ιδιαίτερη σημασία να ενισχυθούν η εκπαίδευση και η κατάρτηση ώστε να μπορέσει το εργατικό δυναμικό να προσαρμοστεί στις τεχνολογικές αλλαγές. Οι προσπάθειες αυτές είναι επίσης απαραίτητες για να προληφθεί οποιαδήποτε "συμφόρηση" στην αγορά εργασίας ή επανάλειψη των μισθολογικών αυξήσεων τη στιγμή που θα αρχίσει μειώνεται η ανεργία. Με την υλοποίηση της Ενιαίας Αγοράς και της ΟΝΕ, η Κοινότητα καθίσταται ολοένα και περισσότερο μία οικονομική οντότητα. Τα βασικά μεγέθη της προσφοράς είναι υγιή και nk συνεχίζουν να βελτιώνονται, ενισχύοντας έτσι την παρατηρούμενη ανάκαμψη. Με την ΟΝΕ, οι σωστές δημοσιονομικές πολιτικές και η μετριοπαθείς αυξήσεις των μισθών θα διευκολύνουν την διατήρηση σταθερών νομισματικών συνθηκών. Η βασική αυτή μεταβολή του συνδυασμού των μακροοικονομικών πολιτικών θα είναι θετική για την ανάπτυξη. Οι παράγοντες αυτοί αποτελούν τη βάση για την μετατροπή της παρούσας ανάκαμψης σε ισχυρή και διαρκή οικονομική ανάπτυξη που να στηρίζεται σε υψηλότερες επενδύσεις, παρακάμπτοντας έτσι περιορισμούς σχετικά με την παραγωγική ικανότητα και πληθωριστικές πιέσεις. Μία μακρά περίοδος ισχυρής οικονομικής ανάπτυξης της τάξης του 3 έως 3,5% κατ'έτος θα οδηγούσε σε σταδιακή απορρόφηση του υψηλού δυναμικού απασχόλησης της Κοινότητας και σημαντική μείωση της ανεργίας. Η ισχυρότερη οικονομική ανάπτυξη και η δημιουργία απασχόλησης είναι επίσης απαραίτητες για την πλήρη αξιοποίηση των πλεονεκτημάτων της ενιαίας αγοράς, της παγκοσμιοποίησης και της τεχνολογικής προόδου. Με βάση το συγκεκριμένο πλαίσιο, η εξυγίανση και η αναδιάρθρωση των δημοσίων οικονομικών θα διευκολυνθούν όπως και οι αναπόφευκτες διαρθρωτικές προσαρμογές. Οι απαραίτητες διαρθρωτικές πολιτικές στις αγορές εμπορευμάτων, υπηρεσιών και εργασίας θα είναι επίσης περισσότερο αποτελεσματικές ως προς την αντιμετώπιση των εμποδίων, την αποφυγή πληθωριστικών πιέσεων και στο να συμβάλει περισσότερο η ανάπτυξη στη ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά το εργατικό δυναμικό με χαμηλή δημιουργία απασχόλησης, εξειδίκευση, χωρίς να θίγεται παράλληλα η ανταγωνιστικότητα. Οι σκέψεις αυτές υπογραμμίζουν την ανάγκη για την έγκριση μέτρων στο πνεύμα των συμπερασμάτων που ενέκριναν τα Ευρωπαϊκά Συμβούλια της Φλωρεντίας και του Δουβλίνου. Α 1. Η ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΟΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΜΕΧΡΙ ΤΟ 1998 Μετά την ανακοπή της οικονομικής επέκτασης στο δεύτερο εξάμηνο του 1995 και στις αρχές του 1996, φαίνεται πλέον ότι η κοινοτική οικονομία έχει επανέλθει σε πιο ευνοϊκή πορεία. Η ανάπτυξη βρίσκεται σε νέα φάση ανάκαμψης, κυρίως χάρη στην επίτευξη καταλληλότερης ισορροπίας στο συνδυασμό μακροοικονομικών πολιτικών, καθώς και χάρη στην ενίσχυση, με την προοπτική της ONl·,, της αξιοπιστίας του πλαισίου οικονομικής πολιτικής στην Κοινότητα, η οποία κατέστησε με τη σειρά της δυνατή μια αισθητή ενίσχυση της σύγκλισης των μακροπρόθεσμων επιτοκίων. Υπό συνθήκες ευνοϊκών βασικών δεδομένων και υγιών οικονομικών πολιτικών, αναμένεται, ότι το Λ ΚΙ Ι θα αυξηθεί το 1997 με ρυθμό αντίστοιχο του ιστορικού μέσου όρου του και με ταχύτερο ρυθμό το 1998. Αναμένεται ότι η ανάκαμψη της οικονομικής δραστηριότητας θα επιφέρει μια προοδευτική βελτίωση της απασχόλησης. Είναι πιθανόν ότι η ανεργία θα διατηρηθεί σε υψηλά επίπεδα βραχυπρόθεσμα, αλλά αναμένεται ότι θα μειωθεί σταδιακά το 1997 και ότι η μείωση αυτή θα επιταχυνθεί κάπως το 1998. Η τάση του πληθωρισμού είναι ευνοϊκή σε όλα σχεδόν τα κράτη μέλη και οι προοπτικές είναι ότι οι ρυθμοί αύξησης των τιμών θα συνεχίσουν να συγκλίνουν προς χαμηλά επίπεδα, εν μέρει χάρη στις γενικά συγκρατημένες μισθολογικές αυξήσεις. 1. 1 Απογοητευτικά αποτελέσματα από πλευράς οικονομικής ανάπτυξης στο πρώτο ήμισυ της δεκαετίας του 90 Οι προοπτικές όσον αφορά την ανάκαμψη της οικονομικής δραστηριότητας πρέπει να εξεταστούν υπό το φως των μη ικανοποιητικών αποτελεσμάτων της ανάπτυξης και της απασχόλησης στο πρώτο ήμισυ της δεκαετίας του 90. Στη διάρκεια των τελευταίων έξι ετών, η μέση αύξηση του AIÎ1I στην Κοινότητα ήταν μόνο 1,5% ετησίως (πίνακας Ι). Η απογοητευτική αυτή επίδοση είναι, πολύ χαμηλότερη από το μέσο ρυθμό ανάπτυξης του 3,3% (ττο δεύτερο ήμισυ της δεκαετίας του 80, αλλά και euro το μέσο ρυθμό ανάπτυξης (2%) της Κοινότητας στην περίοδο 1974-85, κατά την οποία είχαν ωστόσο σημειωθεί σοβαρές διαταραχές από την πλευρά της προσφοράς. Πίνακας 1 Ανάπτυξη και απασχόληση EUR, ΗΠΑ και Ιαπωνία (μέση ετήσια εκατοστιαία μεταβολή) l-UR Ι111Α Ιαπωνία Αύξηση ΑΠΠ σε σταθερές τιμές 1974-85 198()-9() 1991-90 1. 5 3. 3 2. 0 2. 8 2. 3 2. 3 4. 6 3. 4 1. 7 Αύξηση απασχόλησης " 1974-85 1986-90 1991-96 1-IIR ΙΠ1Λ Ιαπωνία Π ()οιομός ιΟνικών λογαριασμών. IlilYH: YjriipriTirç τικ Ηπι,τροπής. 0. 0 1. 8 0. 7 1. 3 2. 1 1. 0 -0. 4 1. 2 0. 7 ρυθμοί, χαμηλοί Οι ανάπτυξης αντικατοπτρίστηκαν στην απογοητευτική εξέλιξη της απασχόλησης. Στην περίοδο 1991-96, η απασχόληση στην Κοινότητα μειώθηκε με μέσο ετήσιο ρυθμό 0,4%;, που αντιστοιχεί σε μια συνολική απώλεια 4'/2 εκατ. θέσεων απασχόλησης από το 1990 (3·/2 εκατ. εάν εξαιρεθούν τα νέα γερμανικά ομόσπονδα κράτη), δηλαδή των μισών θέσεις σχεδόν απασχόλησης που είχαν δημιουργηθεί στην περίοδο ανάπτυξης 19X6-90. εκατ. από τις Κ) Τα αποτελέσματα είναι σαφώς πιο δυσμενή από εκείνα των κυριότερων διεθνών εταίρων ισχυρότερη οικονομική ανάπτυξη και τη της Κοινότητας. Στις ΗΠΑ, χάρη στην μεγαλύτερη ικανότητα προσαρμογής της αγοράς εργασίας, ο ετήσιος ρυθμός δημιουργίας θέσεων απασχόλησης ήταν 1,2% στο πρώτο ήμισυ της δεκαετίας του 90. Στην Ιαπωνία, παρά τη σοβαρή ύφεση και την ελαφρά μόνο ταχύτερη ανάπτυξη στην ίδια περίοδο, ο ρυθμός δημιουργίας θέσεων απασχόλησης ήταν 0,7% ετησίως. Οι συγκριτικά χαμηλές επιδόσεις της Κοινότητας στη δεκαετία του 90 αντικατοπτρίζουν τους σημαντικούς μακροοικονομικούς περιορισμούς στους οποίους προσέκρουσε επανειλημμένα η κοινοτική οικονομία και οι οποίοι επιδράδυναν την ανάπτυξη της. /. /. / 1990-93: Υπερθερμανοηκίχι, ά/ψση Διάγραμμα 1 Παραγωγική ικανότητα και ΑΕΠ, EUR βείκττις συνδυασμός ο 1988-90, Το μακροοικονομικών πολιτικών στην Κοινότητα κατέστη σε μέσο όρο υπερβολικά επεκτα-τικός σε διαθέσιμο σχέση με Οι παραγωγικό το όυνα-μικό. προσπάθειες μείωσης τα>ν δημοσιονομικών ανισορ-ροπιών μετά τη ήταν ανεπαρκείς, ενώ του χρηματιστηριακή Οκτωβρίου 1987 η χαλάρωση των κρίση συνθηκών νομισματικών ήταν σχεδόν γενική. Οι προσδοκίες των ενισχύθηκαν επιχειρή-σεων από προοπτικές τις επίσης υλοποίησης εσωτερικής της (χγοράς και ο ετήσιος ρυθμός αύξησης του ΑΕΠ επιταχύνθηκε σε περίπου 4% σε μέσο όρο το 1988-89. Ο ρυθμός αυτός ήταν το υψηλότερος αισθητά από δυνητικό ρυθμό ανάπτυξης της Κοινότητας ελλείψει παραγωγικής πλεονάζουσας και, ικανότητας, οδήγησε σε «5 9() * Λόγος ηραγμιιτικιηι «çog^υνιιτική ΑΕΙ). HttYlk Υ«ΐ|ρκ*{ι·ς tt|{ EmteojnK. υπερθέρμανση της οικονομίας. II προσψι»γή σε δανεισμό για τη χρηματοδότηση σημαντικών δαπανών συνδεόμενων με την ενοποίηση είχε σαν αποτέλεσμα τη διεύρυνση του δημόσιου ελλείμματος και την αύξηση των πληθωριστικών προσδοκιών στη Γερμανία. Για το σύνολο της Κοινότητας, το ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών, μετά από πλεόνασμα της τάξης του 0,6%; του ΑΙ ill το 1987, εμφάνισε έλλειμμα 0,9% του ΑΕΠ το 1991. Στην ίδια περίοδο, ο μέσος ρυθμός πληθωρισμού ανήλθε από 3ιΔ σε 5!/2%, και η μέση αύξηση των ονομαστικών μισθών επιταχύνθηκε από 5Υι σε 7!/2%. Για να αντιμετωπίσουν τις εντεινόμενες πληθωριστικές πιέσεις, όλα τα κράτη μέλη εφάρμοσαν προοδευτικά πιο περιοριστικές νομισματικές συνθήκες από το 1988, αλλά οι, δημοσιονομικές πολιτικές παρέμειναν υπερβολικά χαλαρές. Η στρέβλωση του συνδυασμού οικονομικών πολιτικών επιβράδυνε το 1990-91 την ανάπτυξη στις περισσότερες χώρες, παρόλο που στη Γερμανία οι θετικές βραχυπρόθεσμα επιπτώσεις στη ζήτηση από την ενοποίηση καθυστέρησαν την κάμψη της δραστηριότητας. Οι αλληλοσυγκρουόμενοι περιορισμοί οικονομικής πολιτικής δημιούργησαν σοβαρές εντάσεις στις αγορές συναλλάγματος. Το χειμώνα 1992/93, η κοινοτική οικονομία εισήλθε, σε ύιρεση. Στη διάρκεια δύο μόλις ετών απωλέσθηκαν σχεδόν 5 εκατ. θέσεις απασχόλησης (4 εκατ. εξαιρουμένων των νέων γερμανικών ομόσπονδων κρατών). 1. 1. 2 Από τα μέσα 1993 έως τα μέσα 1995: Μια υγιής ανάκαμψη Καθώς οι πληθωριστικές πιέσεις υποχωρούσαν προοδευτικά, όλα σχεδόν τα κράτη μέλη χαλάρακταν τις νομισματικές συνθήκες στα τέλη του 1992 και σε όλη τη διάρκεια του 1993. Χάρη στα υγιή βασικά οικονομικά δεδομένα ~ μείωση των εντάσεων στις τιμές και στους μισθούς και σχετικά ικανοποιητική αποδοτικότητα των επιχειρήσεων - η ανάκαμψη άρχισε στα μέσα του 1993, υπό την ώθηση της ευνοϊκής διεθνούς συγκυρίας, της της ανταγωνιστικότητας της αποκλιμάκωσης των Κοινότητας. επιτοκίων και της βελτίωσης 11 ίνακας 2 Ανάκαμψη και επιβράδυνση της δραστηριότητας στην Κοινότητα1' (εξαμηνιαία στοιχεία· εκατοστιαία μεταβολή σε ετήσιο ρυθμό) 93Η1 93Η2 94Η1 94Η2 95Η1 95Η2 96Η1 Τελική εγχώρια ζήτηση Επενδύσεις Ιδιωτική κατανάλωση -2. 9 -10. 2 -1. 9 0. 2 -2. 8 1. 3 1. 9 3. 8 1. 6 2. 0 4. 5 1. 7 2. 1 3. 8 2. 1 0. 9 -0. 6 1. 2 1. 9 0. 9 2. 5 4. 2 2. 2 1. 1 1. 0 1. 8 1. 4 1. 3 1. 3 2. 9 6. 9 9. 2 0. 9 2. 9 9. 4 9. 3 2. 8 3. 3 -0. 6 -2. 6 -1. 6 -0. 9 -0. 2 -0. 5 Εξαγωγές2) Τελική ζήτηση3) Κίνηση αποθεμάτων4' ΑΕΠ σε σταθερές τιμές Απασχόληση51 n IU1R5 = Γερμανία, Γαλλία, Ιταλία, Ισπανία και ΙΙνωμένο Βασίλειο. :) Αγαθά και ππηρεσίες-περιλαμβανομένωντων ενδοκοινοτικών εξαγωγών. 31 Μη περιλαμβανομένου του ενδοκοινοτικού εμπορίου- εκτιμήσεις των υπηρεσιών της Ηπιτροπής. 4) Συμμετοχή στην αύξηση του Alii Ι. 5) Ήρευνα εργατικού δυναμικού· η εποχική προσαρμογή των στοιχείων έγινε (UT. cS τις υπηρεσίες της Ηπιτροπής. ΙΙνγή: Υπηρεσίες της Ηπιτροπής. -1. 4 -2. 1 -0. 1 0. 5 2. 4 0. 5 3. 4 0. 7 1. 2 -0. 8 1. 7 -0. 3 Από τα τέλη 1993 έως πρώτο τρίμηνο το κοινοτική 1995, η οικονομία γνώρισε ισχυρή ανάπτυξη μια με μέσους ρυθμούς της 3,/2%> του τάξης ετήσια (σε περίπου βάση). Η ανάκαμ/ψη βασιζόταν υγιή οικονομικά δεδομένα της ιοχύς και προήλθε κυρίως το εξαγωγών τη σημαντική αύξηση των επενδύσεων. Ο ρυθμός ιδιω επέκτασης κατανάλωσης τικής δυναμισμό και (ur. o των της σε η επιταχύνθηκε προοδευτικά σε περίπου 2% (σε ετήσια βάση) στο σύνολο της Κοινότητας. Όπως συμβαίνει κατά τις αρχικές φάσεις ανάκαμψης, την ανάπτυξη τροφοδότησε επίσης μια κυκλική αναστροφή στην κίνηση αποθεμάτων. Χάρη στην ταχεία πρόοδο των επενδύ-σεων σε εξοπλισμό (6,7 % το 1995), η Κοινότητα φαινόταν πλέον να τείνει προς μια μετατροπή της ανάκαμψης σε ταχεία και διαρκή μεσοπρό-θεσμη ανάπτυξη της οικονομικής δραστηριότητας και της απασχόλησης. Οι εξελίξεις στη σύντομη αυτή περίοδο κατέδειξαν άλλη μια φορά την ικανότητα της ευρωπαϊκής οικονομίας να δημιουργεί θέσεις απασχόλησης όσο η οικονομική ανάπτυξη συνεχίζεται με ταχείς ρυθμούς. II συνολική απασχόληση αυξήθηκε κατά περισσότερο από 1% μεταξύ πρώτου τριμήνου 1994 και τρίτου τριμήνου 1995. Το μέσο ποσοστό ανεργίας στην Κοινότητα μειώθηκε από το 11,3% περίπου στο 10. 7% του εργατικού δυναμικού. /. 1. 3 Απότομη ανακοπή της ανάπτυξης και. παρατεταμένη στασιμότητα από τα μέσα 1995 ήος τα [ΐι-σα 1996 Αυτή η γενικά ευνοϊκή αναπτυξιακή πορεία ανακόπηκε απότομα στο δεύτερο τρίμηνο του 1995. II επιβράδυνση ήταν ιδιαίτερα απότομη στις χώρες των οποίων τα νομίσματα ανατιμήθηκαν κατά τη συναλλαγματική αναταραχή της άνοιξης 1995. Η Γερμανία και η Γαλλία, ιδίως, γνώρισαν περιόδους στασιμότητας 3 εώς 4 τριμήνων. Αντίθετα, η ανάπτυξη συνεχίστηκε αρχικά με ταχύτερους ρυθμούς στις περισσότερες από τις χώρες των οποίων τα νομίσματα είχαν υποτιμηθεί, αλλά και σ'αυτές σημειώθηκε γρήγορα μια σαφής κάμψη της οικονομικής δραστηριότητας. Για το σύνολο της Κοινότητας, η ισχυρή πρόοδος των επενδύσεων ανακόπηκε απότομα και η αύξηση των εξαγωγών επιβραδύνθηκε αισθητά, παράλληλα με την αποδυνάμωση του ενδοκοινοτικού όσο και του εξωκοινοτικαύ εμπορίου. Με υστέρηση ενός ή δύο τριμήνων, ιδιωτικής κατανάλωσης ανακόπηκε επίσης καθώς επιδεινώνονταν οι η αύξηση της προοπτικές για την απασχόληση στις χώρες των οποίων τα νομίσματα είχαν ανατιμηθεί, ενώ ο πληθίορισμός και τα επιτόκια αυξάνονταν στις χώρες των οποίων τα νομίσματα είχαν υποτιμηθεί. Συνολικά, η αύξηση της τελικής ζήτησης (εκτός από την κίνηση αποθεμάτων) επιβραδύνθηκε από περίπου 3% στη διάρκεια των προηγούμενων 18 μηνών σε 1% μόνο στο δεύτερο εξάμηνο του 1995 (πίνακας 2). 1. 1. 4 Κύριες αιτίες της προσωρινής διακοπής της ανάπτυξης το 1995/96 Οι κυριότεροι, παράγοντες που εξηγούν την απότομη και γενική επιβράδυνση της οικονομικής δραστηριότητας ήταν η αύξηση των πραγματικών μακροπρόθεσμων επιτοκίων το 1994 και το ασθενέστερο δολάριο που προξένησε τις κινήσεις των συναλλαγματικών ισοτιμιών το 1994 και, ιδίως, τους πρώτους μήνες του 1995. Από την άποψη αυτή, καθοριστική ήταν και στις δύο περιπτώσεις η ανεπαρκής αξιοπιστία των της δημοσιονομικών πολιτικών ανταγωνιστικότητας κόστους της Ινυρώπης και η επιβράδυνση της ανάπτυξης στις εξαγωγικές αγορές επέδρασαν ανασταλτικά στις κοινοτικές εξαγωγές. Τέλος, η ισχυρή συμβολή της κίνησης αποθεμ. άτων στα πρώτα στάδια της ανάκαμψης μεκόΟηκε απότομα (από σχεδόν 1 εκατοστιαία μονάδα το 1994 σε Ό εκατοστιαίας μονάδας το 1995). Γπιπλέον, η σε πολλές επιδείνωση χώρες. Ά νοδος των μακροπρόθεσμων επι τοκίων Μεταξύ Ιανουαρίου 1994 και Ιανουαρίου 1995, οι αποδόσεις των δεκαετών ομολογιακών τίτλων αναφοράς στην Κοινότητα αυξήθηκαν σε μέσο όρο κατά περίπου 250 σημεία βάσης. Η εξέλιξη που παρατηρήθηκε στις χώρες στις οποίες υπάρχουν διαπραγματεύσιμες τιμαριθμικά αναπροσαρμοζόμενες ομολογίες υποδηλώνει ότι τα πραγματικά επιτόκια αυξήθηκαν κατά τουλάχιστον 1 εκατοστιαία μονάδα και πιθανώς κατά πολύ περισσότερο σε ορισμένες χώρες. ΓΙ μια αύξηση ειδικούς ανάλογη Οι τάσεις αυτές εξηγούνται εν μέρει από των αποδόσεων στις ΙΠΙΑ και εν μέρει ενδοκοινοτικούς από παράγοντες. των πραγματικών επιτοκίων σε διεθνές στις επίπεδο προοπτικές για ουσιαστική αύξηση της ζήτησης δανειακών κεφαλαίων ως αποτέλεσμα της ανοδικής πορείας των δεν η επενδύσεων, οφειλόταν άνοδος οποία ιδίως Λιά^αμΛα_?Ι Μακροπρόθεσμα επιτόκια (litjvmU Οΐοιχίίη) K1IR, rroiMtvitt K<u HI IA ι * IWJ is«tî mt> io<i4 Γπ?μανία, Γαλλία και Ηνωμένο BomXru» too* Ι 'αλλία μείωση επαρκούς παρέμεινε Frewaviff, Ιταλία; £<wtift*a και· loatavia του ελλείμματος αντισταθμιζόταν από αξιόπιστες προοπτικές μείωσης του κρατικού δανεισμού. Η δημοσιονομική εξυγίανση πολύ περιορισμένη στην Κοινότητα το 1994- 95. Τα διορθωμένα από κυκλικές διακυμάνσεις στοιχεία εμφανίζουν μια μέσου ετήσια στην δημοσιονομικού Κοινότητα μόνο κατά Ό εκατοστιαίας μονάδας του ΑΕΠ το 1994 και 1995. Το γεγονός ότι οι κυβερνήσεις δεν κατέλαβαν αξιόπιστες εξαρχής προσπάθειες για την αντιμετώπιση των σημαντικών δημοσιονομικών ανισορροπιών οδή γησε σε διεύρυνση των περιθωρίων κινδύνου στα επιτόκια και σε έντονα ανοδική πορεία των μακροπρό-θεσμων επιτοκίων, ιδίως στις χώρες με υψηλό δημόσιο έλλειμμα και χρέος και/ή με ιστορικά δυσμενή αποτελέσματα από πλευράς πληθωρισμού. Ενώ τα επιτόκια στη Γερμανία και σε ορισμένες γειτονικές χώρες αυξήθηκαν κατά περίπου 1X0 σημεία βάσης, οι αυξήσεις ήταν μεγαλύτερες στη Γαλλία και στο Πνωμένο βασίλειο (περίπου 250 σημεία βάσης) και τα μακροπρόθεσμα επιτόκια στην Ιταλία, την Ισπανία και τη Σουηδία συνέχισαν να αυξάνονται τους πρώτους μήνες του 1995, διευρύνοντας τη σωρευτική αύξηση στις αποδόσεις σε 400 έως 450 σημεία βάσης (διάγραμμα 2). 1994 1993 1992 1991 II αύξηση των πραγματικών μακροπρόθεσμων επιτοκίων επέδρασε ανασταλτικά στην δραστηριότητα στις περκτσότερες βιομηχανικές χώρες (ο ρυθμός αύξησης του ΑΕΠ στις ΠΙ ΙΛ επιβραδύνθηκε από 4% στα μέσα του 1994 σε λιγότερο από 2% στο πρώτο εξάμηνο του 1995, σε μεγάλο βαθμό λόγω των υψηλότερων επιτοκίων). Στην Κοινότητα, η άνοδος των επιτοκίων συνέβαλε σημαντικά, σε συνδυασμό με ειδικούς παράγοντες σε ορισμένες χώρες, στην κάμψη των επενδύσεων για κατασκευές. Αρνητικά επηρεάστηκαν επίσης και άλλες συνιστώσες της τελικής ζήτησης που είναι ευαίσθητες σε αυξομειώσεις των επιτοκίων, όπως οι επενδύσεις για εξοπλισμό, οι κινήσεις αποθεμάτων και τα διαρκή καταναλωτικά αγαθά. Αδυναμία του δολαρίου ΗΠΑ και συναλλαγματικές αναταραχές στην Ευρώπΐ/ Π κοινοτική-οικονομία επηρεάστηκε Λιάγραμμα 3 επίσης αρνητικά από τη σημαντική Συναλλαγματικές ισοτιμίες έναντι μ,ίω,. ,| της τιμής του οολαοί,ου το 1994 και από την απότομη πτώση της στη συνέχεια 1995. Συνολικά, η ισοτιμία του αμερικανικού νομίσματος μειώθηκε κατά «ρχές στις του ^ J%W&2&j£*m την περίπου 20% σε σχέση μ,ε το γερμανικό μάρκο (διάγραμμα 3). Π αδυναμία του δολαρίου, σε συνδυασμό μ,ε τη "στροφή προς την ποιότητα" κατάρρευση του μεξικανικού πέσο στις αρχές του 1995 δημιούργησε σοβαρές συναλλαγματικές εντάσεις ευρωπαϊκών ισοτιμίες μεταξύ μετά στις νομισμάτων. 1995 1994 διόρθωσης αναταραχές, Αντίθετα με ορισμένες προηγούμενες συναλλαγματικές οι τελευταίες κινήσεις συναλλαγματικών ισοτιμιών δεν αντικατόπτριζαν μια ανάγκη ανταγωνιστικών ανισορροπιών. ΓΙ αναταραχή επηρέασε αρνητικά τα νομίσματα των κρατών μελών των οποίων οι οικονομικές πολιτικές, και ιδίως οι δημοσιονομικές, δεν θεωρούνταν επαρκώς αξιόπιστες από τις αγορές. II ιταλική λίρα, η οποία είχε ήδη εξασθενήσει το 1994, μειώθηκε απότομα τους πρώτους μήνες του 1995, ενώ η λίρα στερλίνα και η σουηδική κορώνα υποτιμήθηκαν σημαντικά σε όρους σταθμισμένους με τις εμπορικές ροές. Στο ΜΣΙ, οι κεντρικές ισοτιμίες της ισπανικής πεσέτας και του πορτογαλικού εσκούδο υποτιμήθηκαν το Μάρτιο. Το γερμανικό μάρκο και τα νομίσματα που συνδέονται στενά με αυτό ανατιμήθηκαν, σε ορισμένες περιπτοχτεις έως και κατά 6% σε όρους σταθμισμένους με τις εμπορικές ροές. Οι σχετικά υψηλές μισθολογικές αυξήσεις το 1995 σε ορισμένες βιομηχανίες της Γερμανίας περιόρισαν τα περιθώρια μείωσης των επιτοκίων και με τον τρόπο αυτό συνέβαλαν έμμεσα στην ισχύ του γερμανικού νομίσματος στις διεθνείς αγορές. χώρες Οι διακυμάνσεις των συναλλαγματικών ισοτιμιών είχαν αρνητικές επιπτώσεις σε όλη την νομίσματα Ευρωπαϊκή Κοινότητα. Στις περισσότερες ανατιμήθηκαν, η ανταγωνιστικότητα κόστους και η αποδοτικότητα επιδεινώθηκαν απότομα (στο διάγραμμα 4 αντί της αποδοτικότητα των εξαγωγών χρησιμοποιείται εκείνη της βιομηχανίας). Επιπλέον, σε πολλές από τις χώρες αυτές η προσπάθεια αποδυνάμωσης τα)ν κερδοσκοπικών πιέσεων κατέστησε αναγκαία την αύξηση των βραχυπρόθεσμων επιτοκίων (διάγραμμα 5). Οι προοπτικές για τις εξαγωγές επιδεινώθηκαν και οι επενδύσεις μειώθηκαν με γρήγορο ρυθμό. Η αύξηση της παραγωγής ανακόπηκε και σε ορισμένες χώρες ήταν προσωρινά αρνητική. των οποίων τα Λιάγραμμα4 Διάγραμμα 5| Μερίδιο των κερδών* (?τήαια εκατοστιαία μεταβολή, τριμηνιαία στοιχεία) Γερμανία Βραχυπρόθεσμα επιτόκια (80δομαδιαΙα στοιχεία) ψ Γερμανία, Γαλλία, Βέλγιο, Δανία και I<ntavla Σύνολο οικονομίας -15 Li 1992 1993 cxntoMxtfa μπ«βοΜ| 1994 Ιίαλία 1995: : ; 199&: 1995 1996 % Γερμανία, Ιταλία» Ηνωμένο Βασίλειο και Σουηδία Βιομηχανία , Ιταλία 1992 1993 1994 1995 1996 * Μικτά xÉgftti «ίμ«άλ). ιη)σΐ)£<Β5 πασοατό της ακαθάριστης ποοοτιΟέμννης αξίας, ετήσια εκατοστιαία μρπιβολή WttKK Εθνικά στοιχεία, Γερμανία J995 WyyifcYmiftenitc tijg ΕΛίΐοοΛήί. 1996 Στις χώρες των οποίιυν τα νομίσματα υποτιμήθηκαν, τα βραχυπρόθεσμα επιτόκια αυξήθηκαν - σε πολλές περιπτώσεις σημαντικά -- για να περιοριστεί η έκταση της υποτίμησης και να αποιρευχΟεί η εμψάνιση αλυσιδαπής πληθωριστικής διαδικασίας. Ηπιπλέον, τα περιθώρια κινδύνου στα μακροπρόθεσμα επιτόκια αυξήθηκαν σημαντικά στις περισσότερες από τις χώρες των οποίων τα νομίσματα είχαν υποτιμηθεί (διάγραμμα 2). Το γεγονός αυτό κατέστησε πολύ πιο δυσχερείς τις συνθήκες υπό τις οποίες έπρεπε να πραγματοποιηθεί η δημοσιονομική εξυγίανση. Το αποτέλεσμα ήταν μια σαφής κάμψη της οικονομικής δραστηριότητας και στις χώρες αυτές, παράλληλα με τη σοβαρή συμπίεση της εγχώριας ζήτησης και την προοδευτική εξασθένηση της αρχικής ώθησης από τις εξαγωγές. Επιβράδυνση της εξωτερικής ζήτησης οι Παρόλο που στην ανάκαμψη της ευριοπαϊκής οικονομίας είχαν συμβάλει σημαντικά οι ιδιαίτερα υψηλοί ρυθμοί αύξησης των εξαγα)γών το 1993 και 1994, εξαγωγές εξωκοινοτικές επιβραδύνθηκαν το 1995 (διάγραμμα 6), για δύο κυρίως λόγους: η ανατίμηση των κοινοτικών νομισμάτων σε σχέση με τα άλλα διεθνή νομίσματα, και ιδίως το δολάριο, είχε σαν αποτέλεσμα μια επιδείνωση του μέσου επιπέδου της αναταγωνιστικότητας κόστους, καθώς και μια απώλεια μεριδίων στις διεθνείς της αγορές. Λεύτερον, αμερικανικής οικονομίας συνοδεύτηκε από προηγουμένους ισχυρής - προόδου των II αύξηση αμερικάνικα™ εισαγωγών. εξαγωγών των εξωκοινοτι,κών επιβράδυνση κάμψη μια της η επιβραδύνθηκε σε περίπου 7% σε μέσο όρο για το έτος αυτό (έναντι 10% το 1994). Διάγραμμα 6 Εξωκοινοτικές εξαγωγές (τριμηνιαία και «ήοια σταιχρία) tnatotniniu ικκφ<Λ(| ww) <τος <it ί-ιος Εξωκοινοτικές εξαγ(ογές \m \m Bmtk Yî»newieç ΉΙΪ ΕΛΐτρο*ής. ί iw i__i ' t \m /. 1. 5 Μακροοικονομικά εμπόδια στην ανάπτυξη Οι απογοητευτικές επιδόσεις της Κοινότητας από πλευράς ανάπτυξης και απασχόλησης στο πρώτο ήμισυ της δεκαετίας του 90 αποδόθηκαν συχνά εσφαλμένα σε παράγοντες όπως η διεθνοποίηση ή η εμφάνιση νέων τεχνολογιών (βλέπε κεφάλαιο 2). Στην πραγματικότητα, οι επιδόσεις αυτές οφείλονταν κυρίως σε μακροοικονομικά εμπόδια στην ανάπτυξη στο εσωτερικό της Κοινότητας. (α) Ανεπαρκής επέκταση της παραγωγικής ικανότητας: στα τέλη της δεκαετίας του 80 και στις αρχές της δεκαετίας του 90, οι πληθωριστικές πιέσεις άρχισαν προοδευτικά να αναπτύσσονται στην Κοινότητα καθώς η ζήτηση αυξανόταν πολύ πιο γρήγορα από ό,τι η παραγωγική ικανότητα. (β) Στρέβλωση του συνδυασμού λόγιο της στρέβλοκιης του οικονομικών πολιτικών: συνδυασμού οικονομικών πολιτικών, το βάρος μετατοπίστηκε σε υπερβολικό βαθμό προς τη νομισματική πολιτική. Πράγματι, οι υπερβολικά χαλαρές δημοσιονομικές πολιτικές (από το 1988) και μια εξέλιξη των μισθών (από το 1990) μη συνεπής με το στόχο της σταθερότητας των τιμών, είχαν σαν αποτέλεσμα την αύξηση των επιτοκίων, η οποία προκάλεσε με τη σειρά της μια επιβράδυνση της ανάπτυξης και της δημιουργίας θέσεων απασχόλησης και οήγησε στην ύφεση του 1992/93. (γ) Νομισματικές αναταραχές: οι συναλλαγματικές κρίσεις, οι οποίες σε μεγάλο βαθμό αντανακλούσαν την ανεπαρκή αξιοπιστία των οικονομικών πολιτικών σε πολλές χώρες και την έλλειψη συντονισμού των πολιτικών στην Κοινότητα, προξένησαν διαταράξεις στην οικονομική ανάπτυξη τόσο στις χώρες με ανατιμημένα νομίσματα όσο και σε εκείνες με υποτιμημένα νομίσματα. i Λιάγραμμα7 Ι^ν;δυσει$ ΜΛ. :α:ιιασχόλη<ϊή* :EjU:R 2σ I960 1965 1970 1975 1980 1985 1990 1995 Για να διατηρήσει για μεγάλο χρονικό διάστημα μια ισχυρή οικονομική ανάπτυξη, ικανή να εξασφαλίσει μια ουσιαστική και διαρκή μείωση της ανεργίας, η Κοινότητα πρέπει να επιτύχει την οριστική εξάλειψη αυτών των μακροοικονομικών εμποδίων στην ανάπτυξη. Λυτό συνεπάγεται ότι προέχει η διατήρηση υψηλού βαθμού αξιοπιστίας των οικονομικών πολιτικών προκειμένου να αποφευχθούν οι νομισματικές και χρηματοπιστωτικές αναταραχές. Δεύτερον, η οικονομική ανάκαμψη πρέπει να στηριχθεί σε μια ισχυρή αύξηση των επενδύσεων, έτσι ώστε. να εξασφαλιστεί μια επαρκώς ταχεία επέκταση της παραγωγικής ικανότητας, ικανή να ανταποκριθεί στην αύξηση της ζήτησης. Παρόλο που η σχέση μεταξύ επενδύσεων και ανεργίας είναι πολύπλοκη, το Διάγραμμα 7 καταδεικνύει για το σύνολο της Κοινότητας μια σαφή αρνητική συσχέτιση μεταξύ των δύο μεταβλητών. II συσχέτιση αυτή υποδηλώνει ότι η αύξηση των επενδύσεων αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για τη δημιουργία των θέσεων απασχόλησης που είναι αναγκαίες για τη μείωση της ανεργίας. Τρίτον, τα δημοσιονομικά ελλείμματα πρέπει να μειωθούν, προκειμένου να αποδεσμ,ευθουν οι αποταμιευτικοί πόροι που απαιτούνται για τη χρηματοδότηση των νέων επενδύσεων και για την αποιρυγή μιας αύξησης των πραγματικών επιτοκίων που θα επιβράδυνε την επέκταση της παραγωγής. ΙΊξίσου σημαντική είναι η συμμετοχή όλων των ενόιαιρερόμενων φορέων στη διατήρηση μιας κατάλληλης μισθολογικής εξέλιξης, σύμιρωνα με το στόχο για τη σταθερότητα των τιμών και με την ανάγκη για αύξηση της απασχόλησης. Π ΟΝΙί παρέχει μια σημαντική ευκαιρία για την εξάλειψη των εμποδίων στη διαρκή οικονομική ανάπτυξη και στη δημιουργία θέσεων απασχόλησης. II διαδικασία σύγκλισης συνέβαλε σε μεγάλο βαθμό στην επίτευξη ενός πιο ισόρροπου συνδυασμού οικονομικοί προς προσανατολισμένου πολιτικών και ενίσχυσε με καθοριστικό τρόπο την αξιοπιστία ενός πλαισίου οικονομικής κίνδυνος τη πολιτικής συναλλαγματικής αστάθειας που θα οδηγούσε σε ανεπιθύμητες εντάσεις και σε διεύρυνση των περιθωρίων κινδύνου στα επιτόκια θα παύσει να υπάρχει μεταξύ των χωρών που θα συμμετάσχουν στο ενιαίο νόμισμα. Επίσης, ο κίνδυνος αυτός θα μειωθεί και στα κράτη μέλη τα οποία δεν θα υιοθετήσουν εξαρχής το ευρώ, υπό τον όρο ότι θα συνεχίσουν την εφαρμογή συγκλινουσών οικονομικών πολιτικών. σταθερότητα. Επιπλέον, ο 1. 2 Προοδευτική ενίσχυση της ανάκαμψης to 1996-98 II κοινοτική οικονομία εισήλθε σε νέα φάση ανάκαμψης το 1996 και η ανάπτυξη αναμένεται να ενισχυθεί το 1997 και το 1998. Λυτή η γενικά ευνοϊκή προοπτική είναι αποτέλεσμα της υγιούς επανεξισορρόπησης του συνδυασμού οικονομικών πολιτικών στην Κοινότητα, της βελτίωσης της αξιοπιστίας του πλαισίου οικονομικής πολιτικής χάρη στην ΟΝΕ, καθώς και των ευνοϊκών -- ως προς την καταλληλότητα των μισθολογικών ικανοποιητικό επίπεδο της αποδοτικότητας των επιχειρηματικών αυξήσεων και το επενδύσεων ~ δεδομένων από την πλευρά της προσφοράς, τα οποία φαίνονται ότι. ri να ι καλύτερα από ό,τι κατά την ανάκαμψη του 1994 και των αρχών του 1995. Επιπλέον, αναμένεται ότι θα συνεχιστούν οι θετικές επιδράσεις από την επέκταση της οικονομικής δραστηριότητας στους διεθνείς εταίρους της Κοινότητας και από την αύξηση του παγκόσμιου εμπορίου. 1. 2. 1 II ανάκαμψη είναι όλο και πιο ταχεία και ισόρροπη II αύξηση της τελικής ζήτησης επιταχύνθηκε από περίπου 1% (σε ετήσιο ρυθμό) στο δεύτερο εξάμηνο του 1995 σε περίπου 2 Ό% στο πρώτο εξάμηνο του 1996. Καθώς συνεχιζόταν η προσαρμογή προς τα κάτω των αποθεμάτων, η αύξηση της παραγωγής επιταχύνθηκε αλλά με αισθητά βραδύτερο ρυθμό και το ποσοστό αύξησης της το έτος αυτό εκτιμάται σε 1,6% σε μέσο όρο για την Κοινότητα. Χάρη στη συνεχιζόμενη επίδραση θετικών αναπτυξιακών παραγόντων, προβλέπεται ότι η αύξηση της παραγωγής (ht ενισχυθεί σε 2,3% το 1997 και σε 2,8%; το 1998. Λναμένεται ότι η ανάκαμψη θα είναι ισόρροπη και η βάση της ευρεία. II πρόοδος των εξαγωγών θα συνεχιστεί κατά πάσαν πιθανότητα με δυναμικούς ρυθμούς, οι οποίοι θα επιταχυνθούν προοδευτικά από 4% το 1996 σε περίπιχυ 6'/2% το 1998, χάρη στα υψηλά επίπεδα των εξωκοινοτικών εξαγωγών και στην ανάκαμψη του ενδοκοινοτικού εμπορίου υπό την ώθηση μιας όλο και πιο δυναμικής ζήτησης, των σταθερών συναλλαγματικών ισοτιμιών και της συνεχιζόμενης προόδου της διαδικασίας ε(ΐπορικής ενοποίησης μεταξύ κρατών μελών. II ιδιωτική κατανάλωση συνέχισε να αυξάνεται με ταχείς ρυθμούς (2'/2%) στο πρώτο εξάμηνο του 1996, υπό την επίδραση μιας αύξησης των αγορών διαρκών καταναλωτικών αγαθών. Είναι πιθανόν ότι βραχυπρόθεσμα θα σημειωθεί κάποια επιβράδυνση αλλά, χάρη στις συγκρατημένες μισθολογικές αυξήσεις, στην προοδευτική βελτίωση των προοπτικών για την απασχόληση και, στη μείωση της προληπτικής αποταμίευσης, αναμένεται ότι ο ρυθμός αύξησης των καταναλωτικών δαπανών θα επιταχυνθεί από επίπεδα ελαιρρά κάτω του 2% το 1997 σε περίπου 2ιΛ% το 1998. 10 Χάρη στην αύξηση των εξαγωγών και της κατανάλωσης και στην προοδευτική μείωση των υπερβολικά υψηλών επιπέδων αποθεμάτων, ο βαθμός χρησιμοποίησης της παραγωγικής ικανότητας στη βιομηχανία άρχισε εκ νέου να αυξάνεται από τα πρόσφατα χαμηλά επίπεδα του. Είναι πιθανό ότι η εξέλιξη αυτή θα τονώσει τις επενδύσεις σε εξοπλισμό, οι οποίες είχαν ήδη αρχίσει να ανακάμπτουν στο πρώτο εξάμηνο του 1996. Χάρη στα ικανοποιητικά επίπεδα αποδοτικότητας και στα χαμηλά επιτόκια, αναμένεται ότι η αύξηση των επενδύσεων σε εξοπλισμό θα ανέλθει σε περίπου 5% το 1997 και σε σχεδόν 7% το 1998. Η κατασκευαστική δραστηριότητα ήταν γενικά υποτονική στο πρώτο εξάμηνο του 1996, αλλά στη συνέχεια υπήρξαν σαφείς ενδείξεις ανάκαμψης και προβλέπεται ότι ο ρυθμός αύξησης των επενδύσεων σε κατασκευές θα επιταχυνθεί σε λίγο περισσότερο (ϋτό 3% το 1998. τη σημαντική μείωση ισοτιμίας Στη Γερ/κχνία, η οικονομία ανέκαμψε το 1996 με ρυθμούς ισχυρότερους από τους προβλεπόμενους, βοηθούμενη από της του συναλλαγματικής σταθμισμένης γερμανικού μάρκου, από τα χαμηλότερα επιτόκια και από χάρη στα πιο συγκρατημένα μισθολογικά αιτήματα, προσδοκίες των και φθινοπώρου 1996, οι προβλέψεις για αύξηση της παραγωγής αναπροσαρμόστηκαν προς τα πάνω κατά σχεδόν μία εκατοστιαία μονάδα, σε 1,4% το επιχειρήσεων. Μεταξύ βελτιούμενες, άνοιξης τις 1996. Αναμένεται ότι η οικονομία θα συνεχίσει να το 1997-98, ότι οι εξαγωγές θα βελτιώνεται παραμείνουν μια σημαντική κινητήρια δύναμη και ότι οι επενδύσεις σε εξοπλισμό θα επεκταθούν με όλο και ταχύτερους ρυθμούς. Είναι πιθανόν ότι η ιδιωτική κατανάλωση θα αυξηθεί ελαφρά μόνο το 1997, αλλά το 1998 η πρόοδος των καταναλωτικών δαπανών θα είναι μάλλον ταχύτερη, καθώς θα βελτιώνονται οι προοπτικές για την απασχόληση. Συνολικά, προβλέπεται ότι η αύξηση του ΑΕΠ θα ανέλθει σε 2,2% το 1997 και σε 2,8% το 1998. Πίνακας 3 Αύξηση του ΑΕΙ Ι σε σταθερές τιμές (ετήσια εκατοστιαία μεταβολή) 1995 1996 1997 1998 2. 7 3. 0 2. 8 2. 4 2. 1 1. 1 1. 4 2. 1 1. 4 2. 0 2. 8 2. 2 2. 8 3. 2 2. 7 7. 8 0. 8 2. 3 1. 9 2. 8 1. 9 10. 7 3. 0 3. 4 2. 2 3. 1 2. 2 2. 5 2. 7 2. 1 5. 8 1. 4 2. 8 Β DK D EL Ε F IRL Ι L NL Α Ρ FIN S UK EUR 2. 8 1. 6 Πηγή: Οικονομικές προβλέψεις Νοεμ βρίου 1996, υπηρεσίες της Ιίπι- τροπής. 3. 1 2. 5 3. 0 4. 2 3. 0 2. 4 2. 1 1. 8 2. 3 3. 0 2. 5 3. 2 2. 8 1. 6 2. 8 2. 3 1. 7 2. 3 2. 5 1. 0 2. 5 3. 7 2. 1 3. 0 5. 2 2. 6 3. 8 2. 3 2. 4 Στη Γαλλία, η οικονομική δραστηριότητα ανακάμπτει χάρη στην αύξηση των εξαγωγιον παράλληλα με την ενίσχυση της ζήτησης σε διεθνές επίπεδο. Παρά την επιφυλακτικότητα των καταναλωτών, η πρόοδος της ιδιωτικής κατανάλωσης το 1996 ήταν ταχύτερη από την αναμενόμενη. Χάρη σε μια σημαντική προσαρμογή του επιπέδου των αποθεμάτων, η παραγωγή παρουσίασε, σημαντική -υστέρηση σε σχέση με τη ζήτηση στο πρώτο εξάμηνο του 1996, αλλά στο δεύτερο εξάμηνο η δραστηριότητα επιταχύνθηκε. Αναμένεται ότι οι βελτιωμένες προοπτικές από την πλευρά της ζήτησης, τα υγιή βασικά δεδομένα και η αύξηση του βαθμού χρησιμοποίησης της παραγωγικής ικανότητας θα οδηγήσουν σε άνοδο των επενδύσεων σε εξοπλισμό, ενώ τα χαμηλότερα μακροπρόθεσμα επιτόκια θα στηρίξουν την ανάκαμψη των επενδύσεων για κατασκευές. Προβλέπεται, ότι η αύξηση του ΛΕΠ θα επιταχυνθεί σε 2,1% το 1997 και σε 2,7 % το 1998. 11 Στην Ιταλία, η ενίσχυση της λίρας από τα μέσα του 1995 είχε αρνητικές επιπτώσεις στις εξαγωγές και στις επενδύσεις. Επιπλέον, το υψηλό επίπεδο των επιτοκίων στη διάρκεια του 1995 και στις αρχές του 1996 κατέστησε πιο δυσχερείς τις συνθήκες υπό τις οποίες έπρεπε να πραγματοποιηθεί η δημοσιονομική εξυγίανση, γεγονός που περιόρισε την πρόοδο της εσωτερικής ζήτησης. Ωστόσο, τα επιτόκια μειώθηκαν σε σημαντικό βαθμό χάρη στην εξασθένηση των πληθωριστικών πιέσεων, στις προοπτικές για συλλογικές συμβάσεις με συγκρατημένες αυξήσεις μ,ισθιόν και στη σημαντική βελτίωση των προοπτικών για δημοσιονομική εξυγίανση μετά την έγκριση του προϋπολογισμού 1997. Είναι πιθανόν ότι η περίοδος επιβράδυνσης της δραστηριότητας έχει λήξει, και εφεξής προβλέπεται σταδιακή ανάκαμψη με αύξηση του ΑΕΠ κατά 1,4% το 1997 και 2,6% το 1998. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, η οικονομία βρίσκεται εκ νέου σε περίοδο ανάπτυξης με ρυθμό υψηλότερο από τη δυνητική τάση της, μετά από μια σημαντική προσαρμογή του επιπέδου αποθεμάτων στο πρώτο εξάμηνο του 1996. Η ταχύτερη αναπτυξιακή διαδικασία τροφοδοτείται από προηγούμενες μειώσεις στα επιτόκια και από μια ισχυρή αύξηση των εξαγωγών. Η κατανάλωση αναπτύσσεται με γρήγορο ρυθμό, χάρη στην άνοδο της απασχόλησης, τη συγκρατημένη αύξηση των μισθών και τη βελτίωση στην αγορά κατοικιών, παράγοντες που αναμένεται να συμβάλουν από κοινού στη μείωση του ποσοστού αποταμίευσης των νοικοκυριών. Παράλληλα, προβλέπεται ότι η δυναμική πρόοδος των επενδύσεων θα συνεχιστεί και ότι, η επέκταση της δραστηριότητας θα επιταχυνθεί σε περίπου 3% ετησίως το 1997-98. Στις Κάτω Χιορες και τη Δανία, η εγχώρια ζήτηση αυξήθηκε με ταχείς ρυθμούς το 1996. Προβλέπεται ότι η αύξηση του ΑΕΠ, εν μέρει χάρη στις βελτιωμένες προοπτικές για τις εξαγωγές, θα επιταχυνθεί από 2Vi% και 2%; αντίστοιχα το 1996 σε περίπου 3% ετησίως το 1997-98. Στο Βέλγιο και την Αυστρία, οι προοπτικές όσον αφορά την αύξηση της εγχώριας ζήτησης είναι πιο δυσμενείς βραχυπρόθεσμα, αλλά αναμένεται ισχυρή πρόοδος των εξαγωγών και σταδιακή επιτάχυνση της αύξησης της παραγωγής σε 2Vi έως 2%% το 1998. Στην Ισπανία και την Πορτογαλία, αναμένεται ότι ο δυναμισμός των εξαγωγών και η προοδευτική ενίσχυση των επενδύσεων και της κατανάλωσης θα οδηγήσουν σε επέκταση της οικονομικής δραστηριότητας κατά περίπου 23λ% το 1997 και λίγο περισσότερο το 1998. Στη Σουηδία αναμένεται, βαθμιαία επιβράδυνση της αύξησης των επενδύσεων σε σχέση με τους προηγούμενους διψήφιους ρυθμούς, αλλά καθώς η ιδιωτική κατανάλωση θα ανακάμπτει και θα συνεχίζεται η αύξηση των εξαγωγών, ο ρυθμός ανάπτυξης της οικονομίας θα επιταχυνθεί. Στη Φινλαδία, η δυναμική εγχώρια ζήτηση θα αποτελέσει τον κυριότερο συντελεστή της ισχυρής αυξήσεως του ΑΕΠ. Στην Ιρλανδία, όπου οι ρυθμοί ανάπτυξης και δημιουργίας θέσεων απασχόλησης ήταν ιδιαίτερα υψηλοί, είναι πιθανόν οτι η οικονομική δραστηριότητα θα επιβραδυνθεί, αλλά προβλέπεται ότι η αύξηση του ΛI ill θα εξακολουθήσει να είναι υψηλότερη από όλα τα άλλα κράτη μέλη. Στην Ι:λλ<ώα, αναμένεται συνέχιση της βελτίωσης των οικονομικών επιδόσεων και ρυθμός ανάπτυξης της τάξης του 2'/2 έως 23Α%, κυρίως χάρη στην ισχυρή πρόοδο των επενδύσεων. 12 7. 2. 2 Θετικοί αναπτυξιακοί παράγοντες Μια υγιής επανεξισορρόπηση του συνδυασμού μακροοικονομικών πολιτικών τρόπο ιδίως στη διάρκεια του 1996, η Κοινότητα επέτυχε να Τα τελευταία χρόνια, και το συνδυασμό μακροοικονομικών επανεξισορροπήσει με αποτελεσματικό πολιτικών και να βελτιώσει σε σημαντικό βαθμό την αξιοπιστία του πλαισίου της μεσοπρόθεσμης οικονομικής πολιτικής της. Σε όλα σχεδόν τα κράτη μέλη λήφθηκαν ουσιαστικά μέτρα για τη βελτίωση των δημόσιων οικονομικών το 1996 και 1997. Χάρη στη βελτίωση των προοπτικών για διατήρηση κατάλληλων μισθολογικών τάσεων και στην αυξημένη αξιοπιστία της διαδικασίας δημοσιονομικής εξυγίανσης, η εξασθένηση των πληθωριστικών εντάσεων επέτρεψε μια αισθητή χαλάρωση των νομισματικών συνθηκών στην Κοινότητα. Λυτή η επανεξισορρόπηση κατέστησε το συνδυασμό οικονομικών πολιτικών πιο κατάλληλο για τη στήριξη μιας διαρκούς και υγιούς επέκτασης της παραγωγής, των επενδύσεων και της απασχόλησης. ΙΙίνακας4 Κνας βελτιωμένος συνδυασμός οικονομικών πολιτικών Πραγματική σταθμισμένη συναλ λαγματική ισοτιμία1* (Κόστος εργασίας ανά μονάδα προϊόντος) (1993 = 100) Μεταβολή βραχυπρόθεσμων επιτοκίων από τον Ιανουάριο 1994 (διατραπεζικά επι τόκια τριών μηνών) Μεταβολή μακροπρόθεσμων επιτοκίων απο τον Ιανουάριο 1994 (ομολογίες αναφοράς δεκαετούς διάρκειας) Ετήσια μεταβολή του διορθωμένου από κυκλικές διακυμάνσεις απ. στελέχη κ ιτ οςτ οι ι προϋπολογισμοί» Q4 1996 Απρίλιος 1995 Δεκέμβριος 1996 Ιανουάρ. 1995 Δεκέμβριος 1996 1996 1997 Q2 1995 109. 1 104. 8 106. 4 112. 5 92. 9 103. 8 93. 0 82. 6 106. 0 109. 6 106. 0 117. 1 96. 2 95. 1 Β DK D ΕΕ IRE Ι NE Λ Ρ FIN S UK 102. 5 103. 7 99. 4 122. 5 94. 5 101. 9 95. 2 102. 8 100. 0 105. 5 108. 3 116. 4 115. 2 102. 7 -1. 7 0. 7 -1. 2 -3. 4 0. 6 1. 5 0. 8 2. 4 -0. 5 -0. 8 -0. 3 0. 9 1. 5 1. 3 0. 5 -3. 9 -2. 7 -2. 6 -7. 5 -2. 4 -2. 9 -0. 2 -1. 2 -2. 2 -2. 2 -4. 6 -2. 0 -2. 9 0. 9 -1. 9 1. 9 3. 0 1. 9 n. a. 3. 9 2. 6 2. 7 3. 6 2. 1 2. 0 3. 0 3. 7 4. 2 2. 5 2. 6 -0. 6 0. 6 0. 1 n. a. -1. 0 0. 1 -0. 5 -1. 0 0. 1 -0. 2 -1. 8 0. 2 0. 0 1. 4 0. 0 1. 0 0. 3 0. 0 0. 8 2. 3 1. 2 -0. 7 1. 0 1. 4 2. 0 1. 1 1. 6 3. 8 1. 1 0. 9 0. 3 0. 6 1. 2 1. 1 1. 3 0. 8 0. 8 3. 4 0. 0 1. 8 1. 0 0. 0 0. 5 0. 7 1. 3 EUR 100. 32) 106. 42) υ Έναντι 23 βιομηχανικών χωρών. 2) Εναντι 9 μη κοινοτικών βιομηχανικών χωρών. llimi: Υπηρεσίες της Επιτροπής. 13 Η πρόοδος προς την ΟΝΕ ενίσχυσε σημαντικά την αξιοπιστία του πλαισίου οικονομικής πολιτικής σε όλα σχεδόν τα κράτη μέλη. Η συμφωνία που επιτεύχθηκε στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Δουβλίνου το Δεκέμβριο του 1996 σχετικά με ένα "Σύμφωνο σταθερότητας και ανάπτυξης" για το τρίτο στάδιο της ΟΝΕ, ενισχύει τις προοπτικές για την εφαρμογή υγιών δημοσιονομικών πολιτικών μεσοπρόθεσμα. Η προβλεπόμενη από τις διατάξεις της συνθήκης αντιπληθωριστική κατεύθυνση της νομισματικής πολιτικής επηρεάζει σε όλο και μεγαλύτερο βαθμό τους οικονομικούς φορείς και ιδίως εκείνους που καθορίζουν τις τιμές και τους μισθούς, καθώς αυτοί προσαρμόζουν τη συμπεριφορά τους στις νέες συνθήκες χαμηλού πληθωρισμού, συμβάλλοντας με τον τρόπο αυτό στη διαμόρφωση μισθολογικών τάσεων που είναι συνεπείς με την ανάγκη αύξησης της απασχόλησης. Ολες αυτές οι εξελίξεις είχαν ήδη σημαντικές θετικές επιπτώσεις. Οι συναλλαγματικές ισοτιμίες επανήλθαν γενικά στα επίπεδα τους πριν από τη συναλλαγματική αναταραχή της άνοιξης του 1995 και στο εσωτερικό του ΜΣΙ επιτεύχθηκε αξιόλογος βαθμός σταθερότητας των συναλλαγματικών ισοτιμιών. Τα μακροπρόθεσμα επιτόκια μειώθηκαν αισθητά και ο βαθμός σύγκλισης των αποδόσεων ήταν γενικά πολύ πιο σημαντικό:. ΙΙαρόλο που η μείωση των επιτοκίων στη διάρκεια του 1995 ήταν γενικά παράλληλη με μια ταυτόχρονη μείωση των αποδόσεων στις Ηνωμένες Πολιτείες, οι εξελίξεις το 1996 χαρακτηρίστηκαν από υψηλό βαθμό απεξάρτησης από την πορεία των αμερικανικών επιτοκίων. 'Γα κράτη μέλη ιδίως που είχαν αναγγείλει, ουσιαστικά μέτρα προσαρμογής στους προϋπολογισμούς για το 1997 επέτυχαν σημαντική μείωση στα περιθώρια προσαύξησης λόγιο αυξημένου κινδύνου των μακροπρόθεσμων επιτοκίων. Έτσι, οι, προετοιμασίες για την ΟΝΕ παρέχουν στα κράτη μέλη ουσιαστικά πλευράς πλεονεκτήματα από αξιοπιστίας. Το γεγονός αυτό θα ενισχύσει κατά πάσαν πιθανότητα την εμπιστοσύνη του ιδιωτικού τομέα και μπορεί να θεωρηθεί ότι αποτελεί από μόνο του αναπτυξιακό παράγοντα. | Διάγραμμα 8 | Επιτόκια και ΑΕΠ, EUR4 ΐίραχνπρόΟεσμα επιτόκια (\HITÎ(Jt|<>t| 4 t(>l|lt|Vll)v) της κατεύθυνση νομισματικής Η πολιτικής ασκεί ισχυρή επίδραση στις βραχυπρόθεσμες αναπτυξιακές προοπτικές (διάγραμμα 8). Στο βαθμό που τα προσεχή χρόνια κάθε άμεσα περιοριστική επίπτωση που θα είχε η δημοσιονομική εξυγίανση στη ζήτηση δεν θα αντισταθμιζόταν πλήρως από μια αύξηση της εμπιστοσύνης του ιδιωτικού τομέα και (υτό μια βελτίωση νομισματικές των προσδοκιών, οι Αύξηση ΑΕΠ σε σταθερές τιμές (ουιό έτος or έτος) :M:::^::v?y»:::::7ii::::7!f!::::sQ;:::82:;:S4:::S(t;::$S:,::9o:: κ 94 9« Καμπύλη απόδοσης [\H»x»"V»T|«FT|4 t(. >i|itrv»)V, Λ ι ξ ιά κ λ ί μ α κ α) Λΐιξηιτη ΑΚΙ1 σε σταθερές τιμές (ami έτος or έτος, αριοτροή κλίμακα) 70 72 74 76 78 «0 «2 84 86 88 90 '« 94 90 14 πολιτικές θα είχαν τα απαραίτητα περιθώρια και την ικανότητα να διατηρούν την αύξηση της ζήτησης σε επαρκή επίπεδα χωρίς να θέτουν σε κίνδυνο το στόχο για τη διατήρηση χαμηλού πληθωρισμού. Επιπλέον, εφόσον η αξιοπιστία του πλαισίου οικονομικής πολιτικής διατηρηθεί ή ενισχυθεί ακόμα περισσότερο, η Κοινότητα θα μπορούσε, σε μέσο όρο, να επιτύχει περαιτέρω πρόοδο στη μείωση των πραγματικών μακροπρόθεσμων επιτοκίων. Αυτό θα τονώσει τις επενδύσεις και θα αμβλύνει τις συνολικές πιέσεις από πλευράς κόστους και τιμών, συμβάλλοντας έτσι στη διατήρηση μιας ισόρροπης ανοδικής πορείας τόσο της ζήτησης του ιδιωτικού τομέα όσο και της οικονομικής δραστηριότητας, καθώς και στη μείωση του σημερινά υψηλού επιπέδου της διαρθρωτικής ανεργίας. Εξελίξεις στους μισθούς και. στην αποδοτικότητα των επιχειρήσειον συμ. βατές με την (χύξηση των επενδύσεων Υπό συνθήκες υποχώρησης του πληθωρισμού, αυξημένης αξιοπιστίας της νομισματικής πολιτικής και υψηλής ανεργίας, οι συλλογικές συμβάσεις ακολούθησαν συγκρατημένη πορεία το προηγούμενο έτος. Εια πρώτη φορά από τη θέσπιση των πρώτων Εενικών προσανατολισμών των οικονομικών πολιτικών το 1993, προβλέπεται ότι οι μισθολογικές αυξήσεις στην Κοινότητα θα διαμορφωθούν σε μέσο όρο σε επίπεδα (περίπου 3 % ετησίως το 1997 και το 1998) πλήρως συμβατά τόσο με τη διατήρηση της σταθερότητας των τιμών όσο και με την περαιτέρω βελτίωση της αποδοτικότητας των επενδύσεων στην Κοινότητα, επιτρέποντας παράλληλα μια συγκρατημένη αύξηση των πραγματικών μισθών. Σύμ,ΐ|Ηονα με τις συστάσεις των Εενικών προσανατολισμών, οι τάσεις αυτές πρέπει να διατηρηθούν σε μεσοπρόθεσμη wiaijn«iii!wwAi. ujw^ |Λιάγραμμα 9J Αποδοτικότητα, PltwtttWlÇ xaiAEIlJSUR βάση. Πράγματι, η βελτίωση της MaOwion Αποδοτικότητα κ«ι επενδύσεις αποδοτικότητας είναι αναγκαία για τη στήριξη των επενδύσεων στο εσωτερικό της Κοινότητας και για την προσέλκυση ξένων επενδύσεων. Ο ανταγωνισμός για τη δημιουργία ευνοϊκών επιχειρηματικών συνθηκών με σκοπό την προσέλκυση επιχειρήσεων, επενδύσεων και θέσεων απασχόλησης έχει καταστεί ακόμα πιο έντονος. Μεσοπρόθεσμα, η αποδοτικότητα των επιχειρήσεων αποτελεί σημαντικό προσδιοριστικό παράγοντα των επενδύσεων (διάγραμμα 9). Το επίπεδο αποδοτικότητας είναι σήμερα, σε μέσο όρο, το υψηλότερο από τη δεκαετία του 70, αλλά τα πραγματικά επιτόκια είναι επίσης υψηλότερα σε σχέση με τη δεκαετία του 60. II υψηλή αποδοτικότητα δεν επαρκεί από μόνη της 110 AxuOaoiwç ntrvMiiri; παγίου xrquXuioti, rajaiu ι·κατοιττιαία μεταβολή nr οτ«0ι·ρές τιμές (ArÇiû κλίμακα). Καθαρή απόδοση κεφαλαιακού αποθέματος _(α£ΐστερή κλίμακα) 60 19(50 15 1965 1970 1975 19»0 19S5 1990 ΑΕΠ και επενδύσεις (ετήοια tttaroatiaia μ«α(Ιολύ σκοταΟϊ^ες τιμές) Λύξΐ|<ιΐ| Λ ICI Ι ΛκαΟάριοτρς ι·πι·νοιΉιι-ις πάγιου κτς*ιλαίου I960 1965 1970 1975 19*0 19Α5 19!)0: (ftMl··. Υπ»ιθΜί*ς mi Επιτροπής· 15 για την ανάκαμψη των επενδύσεων, αλλά, με δεδομένη την αύξηση του βαθμού χρησιμοποίησης της παραγωγικής ικανότητας και τη βελτίωση των προοπτικών από πλευράς ζήτησης (ανάκαμψη εξαγωγο'τν και κατανάλωσης), αναμένεται ότι το υψηλό επίπεδο αποδοτικότητας θα οδηγήσει σε ταχεία και ισχυρή ανάκαμψη των επενδύσεων. Ηαυξημένη σταθερότητα των συναλλαγματικών ισοτιμιών μειώνει την αβεβαιότητα και επηρεάζει έτσι θετικά τις επενδυτικές αποφάσεις. Το εξωτερικό περιβάλλον παραμένει ευνοϊκό Αναμένεται ότι, η Κοινότητα θα συνεχίσει να επωφελείται από μια ισχυρή πρόοδο το>ν εμπορικών συναλλαγών μ,ε τους διεθνείς εταίρους της. Συνολικά, προβλέπεται ότι η ανάπτυξη των εξαγωγικών αγορών της Κοινότητας θα συνεχιστεί με υψηλούς ρυθμούς στη διάρκεια των δύο επόμενων ετών (περίπου 8% ετησίως). Ωστόσο, είναι πιθανόν ότι η ανατίμηση της πραγματικής σταθμισμένης συναλλαγματικής ισοτιμίας το 1994-96 θα επιβραδύνει τη διεύρυνση των διεθνών εξαγωγικών μεριδίων στη διάρκεια των προσέχουν ετών. Ωστόσο, ο συνολικός ρυθμός αύξησης των εξωκοινοτικών εξαγωγιον αναμένεται να παραμείνει σχετικά ισχυρός το 1997-98 και να κυμανθεί σε περίπου Ί% ετησίως. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, η επέκταση της οικονομικής δραστηριότητας παραμένει επίπεδα απασχόλησης και δυναμική. Παρόλο που η οικονομία λειτουργεί σε χρησιμοποίησης της παραγωγικής ικανότητας που προηγουμένως είχαν οδηγήσει σε αναζωπύρωση των πληθωριστικών και μισθολογικών πιέσεων, ελάχιστες είναι μέχρι σήμερα οι, ενδείξεις παρόμοιων πιέσεων. Έτσι, και εφόσον δεν σημειωθεί μια απροσδόκητη κλιμάκωση του πληθωρισμού, προβλέπεται ότι, η οικονομία θα επεκταθεί με ρυθμούς της τάξης του 2'/ι έως 2Vi% το 1997-98, δηλαδή πλησίον του δυνητικού ρυθμού ανάπτυξης της. Χάρη στον υψηλό βαθμό χρησιμοποίησης των εγχώριων πόρων, στην ταχεία πρόοδο των επενδύσεων σε εξοπλισμό και στην υψηλή οριακή ροπή για εισαγωγές, η ζήτηση για εισαγωγές στις ΗΠΑ αναμένεται να αυξηθεί κατά 7 έως ΤΛ% το 1997-98 (έναντι 63λ% το 1996). Στην Ιαπωνία αναμένεται ότι η ανάκαμψη θα συνεχιστεί τα επόμενα έτη. II πρόσφατη τάση για αύξηση της αναλογίας των εισαγωγών στην εσωτερική ζήτηση, η οποι'α ενισχύθηκε από τα μέτρα ελευθέρωσης που λήφθηκαν για το άνοιγμα της ιαπωνικής αγοράς, αναμένεται να συνεχιστεί στα αμέσως επόμενα έτη. Μαζί με την ταχεία αύξηση της εγχώριας ζήτησης, είναι πιθανόν ότι η τάση αυτή θα συμβάλει στη διατήρηση υψηλών ρυθμών αύξησης των εισαγωγών το 1997-98. 16 της Ασίας, Παρά την αναμενόμενη επιβράδυνση των εισαγωγών τους, οι συναλλαγές της Κοινότητας με τις νέες οικονομίες της Λατινικής αγοράς της Κεντρικής και Αμερικής Ανατολικής Ευρώπης προβλέπεται να να αναπτύσσονται με συνεχίσουν γρήγορους στη ρυθμούς. συνέχιση των μεταρρυθμίσεων και τη της σημαντική βελτίωση Χάρη και παραγωγικότητας, η ισχυρή αύξηση του ΑΕΠ στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη θα συνεχιστεί ή θα ενισχυθεί περαιτέρω το 1997-98, εκτός ολίγων ρυθμοί Επίσης, εξαιρέσεων. ανάπτυξης θα παραμείνουν υψηλοί το 1997-98 στην Ασία και τη Λατινική Αμερική. οι Πίνακας 5 Εξωτερικό περιβάλλον (ετήσια εκατοστιαία μεταβολή σε σταθερές τιμές) Παγκόσμιο εκτός ΕΚ ΗΠΑ Ιαπωνία ΔΟΑ3) ΧΚΑΕ πρώην ΕΣΣΑ4) εκτός Στάθμιση | 1995 1996 1997 1998 ΑΕΠ σε σταθερές τιμές 100. 0" 3. 6 4. 2 4. 3 4. 6 26. 9 10. 0 6. 6 2. 5 2. 0 0. 8 8. 0 5. 4 2. 4 3. 8 7. 1 3. 9 2. 3 1. 8 7. 2 4. 1 2. 4 2. 8 7. 2 4. 5 Εισαγοιγές 8 7. 5 100. 021 17. 8 5. 8 11. 5 9. 4 8. 9 11. 4 15. 1 17. 5 Εξωκοινοτικές αγορές ΗΠΑ Ιαπωνία ΔΟΕ3) ΧΚΑΕ πρώην ΕΣΣΔ4) Εξωκοινοτικές εξαγωγές 1) Σχετικές σταθμίσεις με [Μάη το ΑΕΠ 1995. 2> Σχετικές σταθμίσεις με βάση τις εξωκοινοτικές εξαγίογές 1995. 3) Δυναμικές Οικονομίες Ασίας: Χονγκ Κονγκ. Κορέα. Μαλαισία. 6. 8 10. 5 10. 2 10. 9 7. 5 6. 7 9. 5 9. 3 εκτός 8 7. 2 9. 8 9. 4 8. 9 Σινγκαπούρη, Ταϊβάν και Ταϊλάνδη. ΧΚΑΕ εκτός πρώην ΕΣΣΔ: Αλβανία, Βουλγαρία, Τσεχία. Σλοβακία, Ουγγαρία, Πολωνία, Ρουμανία και Σλοβενία. Πτΐγή: Υπηρεσίες της Επιτροπής, προβλέψεις Νοεμβρίου 1996. 1. 2. 3 Αβεβαιότητες και βραχυπρόθεσμοι κίνδυνοι Οι αβεβαιότητες που περιέβαλλαν μέχρι πρόσφατα τις οικονομικές προοπτικές έχουν μειωθεί σημαντικά από τις αρχές του 1996. Ο κύριος κίνδυνος για τις γενικά ευνοϊκές προοπτικές φαίνεται, ότι έγκειται στην ενδεχόμενη αναβίωση αμφιβολιών σχετικά με την αποφασιστικότητα των κυβερνήσεων να ολοκληρώσουν τη δημοσιονομική εξυγίανση εκτελώντας πλήρως τους προϋπολογισμούς για το 1997. Εάν η αξιοπιστία των ετίθετο υπό οικονομικών πολιτικών που αποσκοπούν στην ονομαστική σύγκλιση αμφισβήτηση σε ορισμένα κράτη μέλη και εάν τα αποτελέσματα των προϋπολογισμών αποδεικνύονταν απογοητευτικά σε σχέση με τους αναγγελθέντες στόχους, οι πιέσεις στα ισοτιμίες θα αυξάνονταν με δυνητικά δυσμενείς επιτόκια και, τις συναλλαγματικές επιπτώσεις στην παραγωγή και την απασχόληση στο σύνολο της Κοινότητας. Ωστόσο, η αυστηρή δέσμευση για εξασφάλιση των οικονομικών προϋποθέσεων για την ολοκλήρωση της ΟΝΕ - όπως αυτή αντικατοπτρίζεται στις πολιτικές δηλώσεις, στα δημοσιονομικά μέτρα που έχουν ήδη ληιρθεί και στην πρόοδο των προετοιμασιών τεχνικής ι^ύσης - αμβλύνουν σε μεγάλο βαθμό αυτή την αβεβαιότητα. Εντάσεις ενδέχεται, να εκδηλωθούν και εάν οι ανεπαρκείς ρυθμοί οικονομικής ανάπτυξης και δημιουργίας θέσεων απασχόλησης σε ορισμένες χώρες έδιναν την εντύππκιη ότι υπάρχουν εσωτερικά διλήμματα οικονομικής πολιτικής στην Κοινότητα. Αυτό θα 17 συνέβαινε ιδίως εάν η εμπιστοσύνη των καταναλωτών και των επενδυτών δεν ενισχυόταν στο βαθμό που αναμένεται σε ορισμένες χώρες. Επίσης, η δημοσιονομική εξυγίανση ενδέχεται να οδηγήσει σε μικρότερη της αναμενόμενης αύξηση εμπιστοσύνης εάν τα ληφθέντα μέτρα θεωρηθούν ότι έχουν βραχυπρόθεσμο μόνο και ad hoc χαρακτήρα και όχι ότι αποτελούν δέσμευση για την εξασφάλιση υγιούς δημοσιονομικής κατάστασης και την αντιμετώπιση του προβλήματος των υπερβολικών δημόσιων δαπανών και φόρων σε σχέση με το ΑΕΠ. Λπό την άλλη πλευρά, εάν διατηρηθεί η αξιοπιστία των οικονομικών πολιτικών και των συγκρατημένων μισθολογικών αυξήσεων, η οικονομική ανάπτυξη και η δημιουργία θέσεων απασχόλησης μπορούν να αποδειχθούν τελικά ισχυρότερες από τις προβλέψεις. Οι προοπτικές ουσιαστικών οικονομικών πλεονεκτημάτων από την υλοποίηση της ΟΝΕ θα μπορούσαν να δώσουν μια σημ,αντική ώθηση στις προσδοκίες και στην εμπιστοσύνη του ιδιωτικού τομέα, ανάλογη με εκείνη που είχε επιτευχθεί στα τέλη της δεκαετίας του 80 με το πρόγραμμα της εσωτερικής αγοράς. Αυτό θα οδηγούσε σε άνοδο των επενδύσεων, σε μείωση της προληπτικής αποταμίευσης στα περισσότερα κράτη μέλη και σε μια δυναμική διαδικασία ανάπτυξης και δημιουργίας θέσεων απασχόλησης στην Κοινότητα. Ένας πρόσθετος παράγοντας αβεβαιότητας είναι ο κίνδυνος νέων μισθολογικών πιέσεων ιττα τέλη της περιόδου που καλύπτουν οι προβλέψεις. Παρόλο που φαίνεται ότι έχουν πλέον εδραιωθεί μισθολογικές τάσεις συμβατές με χαμηλούς ρυθμούς πληθωρισμού και •υψηλά επίπεδα επενδύσεων και απασχόλησης, οι εξελίξεις σε ορισμένες χώρες το 1994-95 κατέδειξαν ότι στα αρχικά στάδια της ανάκαμψης είναι, δυνατή η επανεμφάνιση υπερβολικών μισθολογικών αιτημάτων. Όπως τονίζουν στην πρόσφατη κοινή γνώμη τους για την πορεία των οικονομικών πολιτικών, οι κοινωνικοί εταίροι στην Κοινότητα αναγνωρίζουν την ανάγκη αποφυγής υπερβολικά υψηλών μισθολογικών αυξήσεων που θα τροφοδοτούσαν τις πληθωριστικές πιέσεις, οι οποίες με τη σειρά τους θα απαιτούσαν την παρέμβαση στα ικανότητα των ευρωπαϊκών μακροπρόθεσμα επιτόκια και θα εξασθενούσαν την οικονομιών να αυξήσουν σε διαρκή βάση το επίπεδο της απασχόλησης. θα ασκούσαν αυξητικές πιέσεις νομισματικών αρχών, των 1. 3 Σταδιακή βελτίωση των προοπτικών για την απασχόληση 1. 3. 1 Πρόσφατες και avaf ιενόμενες τάσεις στην απασχόλ?}ση και την ανεργύ t Μια λεπτομερής ανάλυση των τελευταίων εξελίξεων στην αγορά εργασίας και, των θεμάτων οικονομικής πολιτικής που πρέπει να αντιμετωπιστούν στην Κοινότητα αναπτύσσεται στην έκθεση 1996 της Επιτροπής για την απασχόληση στην Ευρώπη, καθώς και στην κοινή έκθεση για την απασχόληση που καταρτίστηκε το 1996 ενόψει του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου του Λουβλίνου. Τα κυριότερα χαρακτηριστικά των προοπτικών για την αγορά εργασία της Κοινότητας εξετάζονται, σύντομα στο επόμενο τμήμα, το οποίο παρουσιάζει επίσης μια επισκόπηση των εμπειριών από τη λειτουργία της αγοράς εργασίας σε χώρες που επέτυχαν τα τελευταία χρόνια αισθητά καλύτερα (ΐποτελέσματα στον τομέα αυτό σε σχέση με άλλα κράτη μέλη. Απασχόληση Η σχετικά ταχεία επέκταση της οικονομικής δραστηριότητας το 1994 και στις αρχές 1995 είχε της σαν αποτέλεσμα κατάστασης της απασχόλησης. Εια το 1995, η συνολική αύξηση της απασχόλησης ανήλθε σε 0,5% ή σε περίπου 750. 000 νέες θέσεις απασχόλησης σε ελαφρά βελτίωση μια η την Κοινότητα. Ωστόσο, βελτίωση όλη ανακόπηκε όταν η αναπτυξιακή διαδικασία άρχισε να επιβραδύνεται στο δεύτερο εξάμηνο του 1995 και στις αρχές του 1996. Λόγω της υποτονικής της τάσης της απασχόλησης σύνολο στο Κοινότητας στο πρώτο εξάμηνο του 1996, καθώς και της σταδιακής βελτίωσης των προοπτικών στο δεύτερο εξάμηνο του ~ παράλληλα με την αύξηση της οικονομικής δραστηριότητας - η αύξηση της απασχόλησης για τοσύνολο του 1996 ανήλθε μόνο σε 0,1%. Καθώς όμως θα ενισχύεται η ανάκαμψη της δραστηριότητας το 1997-98, βοηθούμενη και από χαμηλές μισθολογικές αυξήσεις σε όλα σχεδόν Πίνακας 6 Αύξηση της απασχόλησης (ετήσια εκατοστιαία μεταβολή) 1996 1995 1997 1998 Β DK D ΕΕ Ε Ε IRE Ι Ε NE Λ Ρ FIN S UK EUR 0. 4 1. 6 -0. 3 0. 9 1. 7 1. 2 4. 4 -0. 4 2. 5 1. 9 -0. 3 -0. 6 1. 1 1. 6 0. 7 0. 5 -0. 1 0. 7 -0. 8 1. 2 1. 3 -0. 2 3. 4 0. 3 1. 1 1. 5 -0. 7 0. 5 1. 2 -0. 6 0. 4 0. 1 0. 2 0. 8 -0. 0 1. 3 1. 6 0. 3 2. 5 0. 1 1. 7 1. 6 -0. 3 0. 6 1. 9 -0. 2 1. 1 0. 6 0. 3 0. 7 0. 7 1. 3 2. 0 0. 9 1. 7 0. 5 2. 3 1. 6 0. 0 0. 7 1. 5 0. 5 1. 1 0. 9 Source: οικονομικές προβλέψεις Νοέμβριοι) 1996. Υπηρεσίες Είπιτροπίκ. της τα κράτη μέλη, η δημιουργία θέσεων απασχόλησης αναμένεται να επιταχυνθεί κάπως το 1997 και το 1998 σε 0,6 και 0,9%, αντίστοιχα, δηλαδή σε ρυθμούς που αντιπροσωπεύουν 2,2 εκατ. νέες θέσεις στη διετή αυτή περίοδο. Οι προοπτικές για την απασχόληση διαφέρουν σημαντικά μεταξύ κρατών μελών, σε συνάρτηση ιδίιος, αλλά όχι αποκλειστικά, με τις διαφορές στις προοπτικές για αύξηση του ΑΕΠ. Στην Ιρλανδία αναμένεται ότι το 1997-98 η απασχόληση θα αυξηθεί σε μέσο όρο με. ρυθμό υψηλότερο από το 2% (μετά από αύξηση σχεδόν 4% ετησίως το 1995-96). II αύξηση της απασχόλησης το 1997-98 αναμένεται να είναι υψηλή επίσης στην το Ελλάδα, Ισπανία, την Λουξεμβούργο, τις Κάτω Χώρες και τη Λιάγραμμσ 10 105 ^^ιαχολησή 1994: 1995! 1996:: l9<>S0'u'tÔQ 105 1 «>·>. } IW4 ftSMF. Ymiiîi'i'tfî τΐ|ί EBVT-U·»*''!?· 19 Φινλανδία (περίπου Ε/2 έως 2% ετησίως) καθώς και στο Ηνωμένο Βασίλειο και τη Λανία (περίπου 1 % και Υ4% ετησίως, αντίστοιχα). Αντίθετα, οι απογοητευτικές τάσεις της απασχόλησης το 1996 είναι πιθανόν ότι το 1997 θα έχουν αρνητικές επιπτώσεις στη δημιουργία θέσεων απασχόλησης στη Εερμανία, την Αυστρία και τη Σουηδία, όπου η απασχόληση αναμένεται να σημειώσει νέα ελαφρά μείωση, καθώς και στο Βέλγιο, τη Εαλλία και την Ιταλία, όπου αναμένεται ότι η δημιουργία θέσεων εργασίας θα είναι πολύ περιορισμένη. Ωστόσο, παράλληλα με την ενίσχυση της οικονομικής δραστηριότητας, αναμένεται ότι η αύξηση της απασχόλησης θα επιταχυνθεί το 1998, όταν όλα σχεδόν τα κράτη μέλη θα επιτύχουν κατά πάσαν πιθανότητα θετικά αποτελέσματα στον τομέα αυτό. Εξέλιξη της ιχνεργίας II σταδιακή μείωση του ποσοστού ανεργίας στην Κοινότητα από το Μάρτιο του 1995 ανακόπηκε στα τέλη 1995 και στις αρχές 1996. Το μέσο ποσοστό ανεργίας στην Κοινότητα αυξήθηκε ελαιρρά στο δεύτερο εξάμηνο του 1996 και για το σύνολο του έτους ανήλθε στο 10,9% του εργατικού δυναμικού. Π ί ν α κ ας 7 Π ο σ ο σ τό α ν ε ρ γ ί ας (% π ο λ ι τ ι κ ού ενεργού πληθυσμού) 1995 1996 1997 1998 Β DK Π ΕΙ, Ε Ε IRE Ι Ε NE Α Ρ FIN S UK 9. 9 7. 1 8. 2 9. 1 22. 9 11. 5 12. 4 11. 9 2. 9 7. 3 3. 8 7. 3 17. 2 9. 2 8. 8 9. 9 6. 2 9. 0 9. 1 22. 0 12. 3 12. 5 12. 1 3. 1 6. 8 4. 2 7. 3 16. 0 9. 8 8. 3 9. 9 6. 0 9. 1 9. 0 21. 5 12. 4 12. 0 12. 3 3. 0 6. 3 4. 5 7. 1 14. 9 9. 4 7. 8 9. 8 5. 7 8. 7 9. 0 20. 7 11. 9 11. 7 12. 1 2. 9 5. 8 4. 6 6. 8 14. 2 9. 0 7. 4 10. 9 EUR ίίνγή: οικονομικές προβλέψεις Νοεμβρίου 1996. Υπηρεσίες Επιτροπής, 10. 9 10. 8 10. 4 της η τη ότι, ελαιρρά βελτίωση ανάκαμψη Αναμένεται της απασχόλησης στην Κοινότητα στα προσεχή έτη θα της επιτρέψει μια. περιορισμένη μόνο μείωση ανεργίας. Με των δεδομένη προοπτικών ανεύρεσης εργασίας, η αύξηση του εργατικού δυναμικού αναμένεται, να επανέλθει στη μεσοπρόθεσμη βασική τάση της, δηλαδή αν περίπου Vi% ετησίως. Για το σύνολο της Κοινότητας, αναμένεται, ότι, το μέσο ποσοστό ανεργίας θα μειωθεί ελαφρά το 1997 σε 10,8% και κάπως ταχύτερα το 1998 σε περίπου 10,4%. Είναι πιθανό ότι σε ορισμένες χώρες η μείωση της ανεργίας θα είναι αισθητά ταχύτερη. Αναμένεται ότι η ανεργία θα μειωθεί σημαντικά στο Ηνωμένο Βασίλιο ~ όπου είναι ήδη η χαμηλότερη μεταξύ των μεγάλων κρατών μελών της Κοινότητας - και 20 στις Κάτω Χώρες. Το ίδιο θα συμβεί και στην Ισπανία, την Ιρλανδία και τη Φινλανδία, παρόλο που στις τρεις αυτές χώρες το επίπεδο της ανεργίας θα παραμείνει πολύ υψηλό. Μια πιο περιορισμένη αλλά συνεχή μείωση της ανεργίας είναι πιθανή στη Δανία, τη Σουηδία και την Πορτογαλία. Αντίθετα, το ποσοστό ανεργίας αναμένεται να παραμείνει αμετάβλητο ή να αυξηθεί ακόμα περισσότερο βραχυποθεσμα στο Βέλγιο, τη Εερμανία, τη Εαλλία, την Ιταλία και την Αυστρία. Ωστόσο, με μόνη ενδεχόμενη εξαίρεση την Αυστρία, είναι πιθανό ότι, η ανοδική τάση της απασχόλησης θα αναστραφεί στη διάρκεια του έτους και, ότι το ποσοστό ανεργίας θα μειωθεί το 1998. Στις περισσότερες περιπτώσεις, η εξέλιξη αυτή θα οδηγήσει μάλλον σε μείωση της ανεργίας κάτω από τα επίπεδα του 1996. 1. 3. 2 Πρόσηκχτες εξελίξεις στην αγορά εργασίας ορισμένωνχωριόν Αντίθετα με τα απογοητευτικά αποτελέσματα στο σύνολο της Κοινότητας, μια σειρά κρατών μελών επέτυχαν αξιόλογη βελτίωση της απασχόλησης και/ή σημαντική μείοκτη της ανεργίας τα τελευταία δύο ή τρία χρόνια (Δανία, Ισπανία, Ιρλανδία, Κάτιυ Χιυρες και Πνωμένο Βασίλειο)1. Από μακροοικονομική άποψη, τα αποτελέσματα των οικονομιών αυτών όσον αφορά την αύξηση του ΑΕΠ, τη δημιουργία θέσεων απασχόλησης και τις τάσεις στην αγορά εργασίας ήταν πολύ διαφορετικά σε κάθε χώρα. Στην Ιρλανδία, η ταχεία πρόοδος της απασχόλησης επιτεύχθηκε κυρίως χάρη στην ισχυρή αύξηση του ΛΕΙΕ Στη Δανία και το Ηνωμένο Βασίλειο, η ταχύρρυθμη αύξηση του ΑΕΠ συνοδεύτηκε από θετική, αλλά όχι εξαιρετικά υψηλή, δημιουργία θέσεων απασχόλησης και η μείωση της ανεργίας επιτεύχθηκε εν μέρει με τη συρρίκνωση του εργατικού δυναμικού και/ή την επέκταση της εργασίας κατά μερική απασχόληση. Στην Ισπανία και τις Κάτιυ Χιυρες, οι βραδύτεροι ρυθμοί αύξησης του ΑΕΠ συνοδεύτηκαν από σχετικά υψηλή καθαρή δημιουργία θέσεων απασχόλησης (πίνακας 8). - στην όσο και η εξασφάλιση Στην Ιρλανδία, η σημαντική αύξηση των θέσεων απασχόλησης εξηγείται κυρίως από την ιδιαίτερα ταχύρρυθμη οικονομική ανάπτυξη, την οποία διευκόλυνε τόσο η βελτίωση των ιδίως: αισθητή άνοδος της αποδοτικότητας, αυξημένος όρων της προσφοράς - ανταγωνισμός και συνεχής αναβάθμιση του επιπέδου επαγγελματικών προσόντων του πολιτικών εργατικού δυναμικού προσανατολισμένων δημόσκον οικονομικών και χαμηλών επιτοκίων. Η Κοινότητα στήριξε τη διαδικασία μέσω των διαρθρωτικών ταμείων και των ταμείων συνοχής. Σημαντικό στοιχείο της ήταν οι τριμερείς συμφωνίες μεταξύ εργοδοτών, συνδικαλιστικών οργανώσεων και κυβέρνησης για τη συγκράτηση των μισθολογικών αυξήσεων, την οποία διευκόλυνε επίσης η ελάφρυνση της φορολογίας εισοδήματος και η δημιουργία σημαντικού αριθμού Οέσεοιν απασχόλησης. Ο έλεγχος των μισθολογικών αυξήσεων και η μετατόπιση της σύνθεσης της ανάπτυξης προς εγχώριες συνιστώσες επέτρεψαν την ανακοπή της προηγούμενης τάσης ετήσιος για υποκατάσταση της εργασίας με κειράλαιο στην οικονομία. Ο μέσος εφαρμογή μακροοικονομικών χαμηλού πληθωρισμού, υγιών 1 Ιίπΐυης. η ανεργία μειώθηκε κατά περισσότερο από 2 εκατοστιαίες μονάδες στη Φινλανδία μεταξύ 1994 και 1990. ϋοτόσο, η Φινλανδία αποτελεί, ως ένα βαθμό, ειδική περίπτωση παρατεταμένης προσαρμ. ογής στην επίδραση έκτακτων παραγόντων στα τέλη της δεκαετίας του 80. 21 Πίνακας 8 Πρόσφατες εξελίξεις στην αγορά εργασίας ορισμένων χωρών (1994-96) Ιρλανδία Δανία Ηνωμένο Κάτω Βασίλειο Χώρες Ισπα νία Άλλες χώρες EUR EUR15 Ανεργία ΙΊοσοστό ανεργίας 1993 1996 Μεταβολή από το 1993 -- % TOD εργατικού δυναμικού — 15. 6 12. 5 -3. 1 10. 1 6. 2 -3. 9 10. 4 8. 3 -2. 1 6. 61 6. 8 0. 21 22. 81 22. 0 -0. 81 9. 5 10. 4 0. 9 10. 9 10. 9 0. 0 Απασχόληση και εργατικό μίσος ρυθμός αύξησης 1994-96· ετήσια εκατοστιαία μεταβολή δυναμικό Αύξηση εργατικού δυναμικού Αύξηση απασχόλησης2 2. 1 3. 6 -0. 9 0. 6 -0. 2 0. 4 1. 3 1. 2 0. 5 0. 8 0. 1 -0. 2 ΑΕΙΙ, μισθοί, παραγοχγικότητα μέσος ρυθμός αύξησης 1994-96· ετήσια εκατοστιαία μεταβολή AF. 11 1 Ιαραγωγικότητα εργασίας 1 Ιραγμ. ατικό μισθολογικό κόστος ανά απασχολούμενο* 8. 6 4. 8 1. 1 3. 1 2. 5 2. 0 2. 8 2. 5 0. 8 2. 7 1. 5 0. 1 2. 3 1. 5 -0. 9 2. 0 2. 3 0. 8 0. 1 0. 1 2. 3 2. 2 0. 6 1 Ιραγματικό κόστος εργασίας -3. 5 -0. 5 -1. 6 -1. 3 -2. 4 -1. 5 -1. 6 ανά μονάδα προϊόντος4 Υποκατάσταση κεφαλ. /εργασ. 5 -0. 4 -0. 1 0. 5 0. 4 0. 7 0. 8 0. 7 Συμμετοχή και απασχόληση -- % του πληθυσμού σε ηλικία εργασίας (15 πος 64 ετ<ί)ν) Ιοσοστό συμμετοχής 1993 1996 Ιοσοστο ανεργίας 1993 1996 60. 8 62. 5 51. 2 55. 0 82. 2 79. 3 73. 9 74. 5 75. 2 73. 8 67. 3 67. 7 67. 8 69. 8 63. 4 65. 3 58. 8 58. 7 45. 6 46. 1 65. 7 65. 4 59. 5 58. 7 66. 7 66. 3 59. 5 59. 2 ΤΙ Το ποσοστό ανεργίας ανήλθε το 1994 στα ανώτατα επίπεδα του 7,2% στις Κάτω Χώρες και 24,1% στην Ισπανία· μειώθηκε κατά 0,4 και 2,1 εκατοστιαίες μονάδες αντίστοιχα μεταξύ 1994 και 1996. 2 Ορισμός εθνικών λογαριασμών (Κάτω Χώρες: ισοδύναμο εργασίας πλήρους απασχόλησης). Σύμφωνα με έρευνες εργατικού δυναμικού, η μέση αύξηση της απασχόλησης το 1994-96 ήταν ελαφρά υψηλότερη στη βάση αυτή στην Ισπανία (1,0%), τις Κάτω Χώρες (1,4%) και το Ηνωμένο Βασίλειο (1%). * Ονομαστικό κόστος εργασίας ανά απασχολούμενο, αποπληθωρισμένες με τον αποπληθωριστή του ΑΚ1Ι. 4 Πραγματικό κόστος εργασίας ανά απασχολούμενο/παραγωγικότητα εργασίας ανά απασχολούμενο. 5 Ένας θετικός αριθμός σημαίνει υποκατάσταση εργασίας με κεφάλαιο στη διαδικασία παραγωγής (υψηλότερη αναλογία κεφαλαίου/εργασίας). Σε βραχυχρόνιες περιόδους, η έννοια αυτή επηρεάζεται από κυκλικούς παράγοντες. Βλέπε κεφάλαιο 2 για μια μεσοπρόθεσμη ανάλυση της επίπτα)σης της υποκατάστασης εργασίας με κεφάλαιο στις επιδόσεις της Κοινότητας στον τομέα της απασχόλησης. ΙΙηγίί: Υπηρεσίες της Επιτροπής. συντελεστής υποκατάστασης εργασίας με κειράλαιο μειώθηκε από 1,4% στην περίοδο 1974-Χ5 σε 0,4% στο δεύτερο ήμισυ της δεκαετίας του 80 και σε 0,1% στο προπό ήμισυ της δεκαετίας του ι)(). Παράλληλα, οι σημαντικές επενδύσεις για επέκταση παραγίογικής ικανότητας επέτρεψαν την ταχεία ενσωμάτωση της τεχνικής προόδου. Με τον τρόπο αυτό, και σε συνδυασμό με τη βελτίωση των ειδικεύσεων και επαγγελματικιόν προσόντων, η αύξηση της παραγωγικότητας της εργασίας παρέμεινε υψηλή. Λναμένεται ότι η ανανέαχτη της τριμερούς συμφωνίας θα επιτρέψει τη διατήρηση του ελέγχου των μισθολογικών αυξ,ήσεων και την ταχεία αύξηση της απασχόλησης τα επόμενα έτη. 22 Η σημαντική μείωση της ανεργίας στη Δανία από το 1993 οφείλεται όχι μόνο στην αυξημένη δημιουργία θέσεων απασχόλησης, παράλληλα με την ενίσχυση της οικονομικής ανάπτυξης, αλλά πρωτίστως στη συρρίκνωση του εργατικού δυναμικού μετά την εισαγωγή καθεστώτων επιδοτήσεων (κυρίως για εκπαίδευση ή συντήρηση τέκνων) και στην αύξηση τα)ν πρόωρα συνταξιοδοτούμενων. Παρόλο που το ποσοστό απασχόλησης στη Δανία παραμένει ένα από τα υψηλότερα στην Κοινότητα, μεγάλη αναλογία του πληθυσμού σε ηλικία εργασίας λαμβάνει μεταβιβαστικές πληρωμές υπό μορφή επιδομάτων ανεργίας, κοινωνικής ασφάλισης, πρόωρης συνταξιοδότησης, ανικανότητας προς εργασία, αδείας κλπ. Τα καΟεστιότα αυτά αντιπροσωπεύουν ένα σημαντικό κόστος και μ. εκόνουν την πραγματική προσιρορά εργασίας. Ο πρόσιρατος περιορισμός του πεδίου εφαρμογής αυτ<όν των καθεστώτων και τα θετικά μέτρα υπέρ της αγοράς εργασίας αποσκοπούν στη μείωση της παθητικής εξάρτησης και στην ενίσχυση της δημιουργίας θέσεων απασχόλησης. 'Γα τελευταία χρόνια, το πραγματικό κόστος εργασίας αυξήθηκε με ταχύτερο ρυθμό σε σχέση μ,ε τις άλλες χώρες των οποίων τα νομίσματα συνδέονται μ,ε το γερμανικό μάρκο. Π επίτευξη σημαντικής και διαρκούς ανόδου της απασχόλησης τα επόμενα έτη προϋποθέτει την αποφυγή υπερβολικών αυξήσεων του κόστους εργασίας. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, η μείωση της ανεργίας από το 1993 οφείλεται εν μέρει στην άνοδο της απασχόλησης, παράλληλα με την ενίσχυση της οικονομικής ανάπτυξης και κυρίως ως αποτέλεσμα της επέκτασης της εργασίας κατά μερική απασχόληση, και εν μέρει στη συρρίκνωση του εργατικού δυναμικού. Αντίθετα με ό,τι συνέβη σε άλλες φάσεις ανάκαμψης, το ποσοστό συμμετοχής του εργατικού δυναμικού δεν αυξήθηκε, ιδίως λόγω της απότομης διόγκωσης του αριθμού νέων που στρέφονται προς τις ανώτατες σπουδές. Παρά τη σημαντική μείωση της ανεργίας, δεν έχει ακόμα σημειωθεί αξιόλογη άνοδος του επιπέδου των αποδοχών. Οι μισθολογικές αυξήσεις παρέμειναν συγκρατημένες και οι τον πραγματικοί μισθοί αποπληΟωριστή του ΑΕΠ) αυξήθηκαν με ρυθμό αισθητά χαμηλότερο (χπό την αύξηση της παραγωγικότητας. Το γεγονός αυτό φαίνεται να υποδηλώνει ότι, οι διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις που πραγματοποιήθηκαν στο Ηνωμένο Βασίλειο από τις αρχές της δεκαετίας του 80 συνέβαλαν στην αύξηση της ευελιξίας στις αγορές προϊόντων και εργασίας και άμβλυναν με τον τρόπο αυτό τις ανοδικές πιέσεις στις τιμές και τους μισθούς. Η επίτευξη σημαντικών και διαρκών αυξήσεων της απασχόλησης τα επόμενα έτη απαιτεί τη διατήρηση ευνοϊκών μισθολογικών τάσεων. εργαζόμενο προσαρμοσμένες μ,ε βάση (αμοιβές ανά Στις Κάτω Χώρες, τα ικανοποιητικά αποτελέσματα στο μέτωπο της απασχόλησης από το 1994 εντάσσονται σε μια σχετικά ισχυρή διαδικασία δημιουργίας θέσεων απασχόλησης που άρχισε στα μέσα της δεκαετίας του 80. Επιπλέον, παρόλο που η επέκταση της εργασίας κατά μερική απασχόληση αντιπροσώπευε το ήμισυ σχεδόν των θέσεων που δημιουργήθηκαν μεταξύ 1983 και 1994, ο παράγοντας αυτός δεν συνέβαλε με ουσιαστικό τρόπο στην αύξηση της απασχόλησης τα τελευταία δύο χρόνια. Από το 1983, η αύξηση της απασχόλησης ευνοήθηκε από την πολιτική συγκρατημένων μισθολογικών αυξήσεων που βασιζόταν σε μια συναίνεση μεταξύ συνδικαλιστικών οργαναχτεων, εργοδοτών και κυβέρνησης. Σε σύγκριση με τα άλλα κράτη μέλη, η συγκρατημένη αύξηση των ονομαστικών και των πραγματικών μισθών στις Κάτω Χώρες περιόρισε την υποκατάσταση εργασίας μ,ε κεφάλαιο, μείωσε το κατώφλι, απασχόλησης της ανάπτυξης και, επέτρεψε μια σχετικά ισχυρή δημιουργία θέσεων απασχόλησης. Αυτές οι τάσεις επιβεβαιώθηκαν στη διάρκεια της τωρινής ανάκαμψης. Ο έλεγχος των μισθολογικών αυξήσεο>ν διευκολύνθηκε από μια καθολική σχεδόν συναίνεση σχετικά με την ανάγκη 23 συγκράτησης των μισθών, από τη διατήρηση ενός πλαισίου οικονομικής πολιτικής προσανατολισμένου προς τη σταθερότητα των μισθών και από την ταχεία αύξηση του ενεργού πληθυσμού. Μεταξύ των διαρθρωτικών βελτιώσεων στην αγορά εργασίας πρέπει ιδίως να αναφερθούν οι μειώσεις φόρων και κοινωνικών εισφορών, ιδίως για χαμηλόμισθους και ανεπαρκώς ειδικευμένους εργαζομένους, οι προσπάθειες για τον περιορισμό της αύξησης των ελάχιστων νόμιμων μισθών, η εφαρμογή πιο οχυστηροόν προϋποθέσεων χορήγησης επιδομάτων για ανικανότητα εργασίας και η μείωση του ποσού τους, καθώς και η αυξημένη ευελιξία στην εφαρμογή κλαδικών ή ενόοεπιχειρησιακιόν συλλογικοί)ν συμβάσεων. Στην Ισπανία, ο ρυθμός οικονομικής ανάπτυξης κυμάνθηκε περίπου στο* μέσοι κοινοτικά επιπεόοχ κοχι (τυνο)όεύτηκε οχπό μια συγκριτικά ισχυρή διαδικασία δημιουργίας θέοτεων οχποχοτχο')λησης οχπό το) 1994. Στα ευνοϊκά οχποπελέσματα στο) μέτουπο) της οχποχσχο')λησης συνέβαλαν επίσης οι συγκρατημένες μισθολογικές αυξήσεις - οι οποίες επιβράδυναν τη μείωοιη του προχγμοχτικού κόστονυς εργασίοχς ανά απασχολούμενο το 1994 κοχι 1995 — κοχι ο>ι μεταρρυθμίζεις στην αγορά εργοχσίας, οι οποίες άμβλυναν τους περιορισμούς στο χρόνο εργαοτίας, στις απολύσεις, στη διαφοροποίηση των θέσεων οχπασχόλησης και, οτε ένοχ βαθμό, στον καθορισμό του επιπέδου τοον οχπο)δο)χοόν. Μεγάλο μέρος της πρόαιρατης οχύξησης της απασχόλησης αφορούσε θέσεις έκτακτης εργασίας ή εργασίας κοχτο'χ μερική οχποχσχόληση. II εξέλιξη αυτή ενδέχεται να έχει μειώσει τον κίνδυνο) ανεργίας για μ. η εποχικούς εργαζόμενους και να έχει αυξήσει την ισχύ τους στην αγορά εργασίας, οχλλο'χ οι πρόσοροχτες μισθολογικές τάσεις είναι ενθαρρυντικές και αναμένεται ότι, η αύξηση του κόστους εργασίας θα είναι ελαφρά μόνο ταχύτερη από την αύξηση τοον τιμών το 1996. Όπους και οι αιτίες στις οποίες οφείλονται τα σχετικά ευνοϊκά αποτελέσματα στην αγορά ικανοποιητικοί εργασίας οχυτοόν τουν χουροόν, οι οχιτίες που οδήγησαν στοχ λιγότερα αποτελέσματα στην πλειοψηφία τοον άλλων κρατών μελοόν ποικίλλουν σημαντικά. Ένας σημαντικός παράγοντας είναι ότι η οικονομική ανάπυξη ήτοχν πο)λύ πιο ασθενής στις περισσότερες άλλες χώρες σε. σύγκριση με τη Δανία, την Ιρλανδίοχ, τις Κάτω Χώρες κοχι το ΙΙνωμένο Βασίλειο. Παράλληλα, ο ρυθμός δημιουργίας θέσεων οχπασχόλησης σε σχέση με το ρυθμό οικονομικής ανάπτυξης δεν βελτιώθηκε γενικά στον ίδιο βαθμό όπα)ς στην Ισποχνίοχ κοχι στις Κάτω Χώρες. Σε ορισμένες χώρες οι απολύσεις συνεχίστηκαν παρο'χ την πρόσφατη επιβράδυνση τοον μισθολογικών αυξήσεων, εν μέρει λόγω της προηγούμενης υπερβολικής αύξησης του κόστους εργασίας και/ή του χαμηλότερου επιπέδου οικονομικής δραστηριότητας. Συνολικά, οι κυκλικές οχποκλίσεις και οι διαφορές στην έκταση τοον μ,ετοχρρυθμίσεουν στις αγορές εργασίας παρεμπόδισαν μέχρι τώρα την αξιοποίηση τοον βελτιωμένων οικονομικών δεδομένων σε πολλο'χ κράτη μέλη. 24 1. 4 Ενθαρρυντικές προοπτικές στο μέτωπο του πληθωρισμού Πίνακας 9 Πληθοορισμός (εκατοστιαία μεταβολή) ΕΔΤΚ1} Αποπληθωριστής ιδιωτικής κατανάλωσης 199Χ 1990) Νοέμ. Ι9962) 1. 9 2. 3 1. 3 8. 3 3. 6 2. 1 2. 1 4. 2 1. 4 1. 4 1. 8 2. 9 1. 1 1. 1 3. 0 997 2. 1 2. 4 1. 7 6. 9 2. 9 1. 4 2. 2 2. 9 2. 1 2. 0 1. 9 3. 0 1. 6 2. 3 2. 4 1995 1. 4 2. 3 1. 6 9. 0 4. 7 1. 7 2. 4 5. 4 1. 9 1. 1 2. 0 3. 8 1. 0 2. 9 3. 0 1995 1. 6 2. 1 1. 9 9. 3 4. 7 1. 7 2. 0 5. 8 2. 0 0. 9 2. 3 4. 2 0. 2 2. 7 2. 6 2. 0 2. 0 1. 8 8. 5 3. 6 1. 9 2. 0 3. 9 1. 7 1. 9 2. 0 3. 3 0. 9 1. 7 2. 5 2. 0 2. 7 1. 8 58 2. 7 1. 5 2. 6 2. 6 2. 1 2. 0 2. 0 2. 9 2. 0 2. 6 2. 5 2. 2 Β DK Ι) EL Ε F IRL Ι L NL Λ Ρ FIN S UK EUR 2. 6 ' Ενδιάμεσοι δείκτες τιμών καταναλωτή. 2) Όποος μετράται με την ποσοστιαία μεταβολή στον αριθμητικό μέσο των δεικτών των δώδεκα μηνών σε σχέση με τον αριθμητικό μέσο των δεικτών των δώδεκα μηνών της προηγούμενης περιόδου. ΙΙ?ΐγ?Ί: Υπηρεσίες της Επιτροπής προβλέψεις Νοεμβρίου 1990). και οικονομικές 2. 2 2. 6 3. 0 3. 0 Διάγραμμα 11 Πληθωρισμός Ελλάδα λεπτομερώς υποβλήθηκε Η πρόοδος στην επίτευξη υψηλού τιμών βαθμού στοχθερότητοχς εξετάστηκε στην έκθεση 1996 για τη σύγκλιση, η την οπο)ία Επιτροπή βάσει του άρθρου 109 Ι της Συνθήκης για την Ινυροοποχϊκή Ένουση. Οι πρόσοροχτες τάσεις κοχι, οι βραχυπρόθεσμες προοπτικές για των τη ρυθμών παρουσιάζονται πληθωρισμού σύγκλιση από συνοπτικά στο) παρόν τμήμοχ. Τα κράτη μέλη επέτυχαν σημαντική πρόοδο προς την κατεύθυνση της σταθερότητας τουν τιμών και της σύγκλισης πο)σοκττοόν των πληθωρισμού, οι οποίες αποτελούν βασικές προϋποθέσεις για την εισαγωγή του μέσος νομίσματος. Ο ενιαίου ρυθμός οττην πληΟουρισμοτύ Κοινότητα (όπως μετράται με το)ν (χπο)πληθοοριστή ιδιωτικής κατανάλωσης) υποχώρησε οττο) 2,6%; το) 1996 ποκκ)στοόν κρατών μελών μειώθηκε σημαντικά. και η διασπορά τοον μεταξύ πληθωρισμού της Δοχνία, Βέλγιο, Στο) Γερμανία, Γαλλία, Ιρλανδία, Λουξεμβούργο και Κότω Χοόρες πο)υ συμμετείχαν στην κεντρική ομάδα χοοροόν το)υ ΜΣΙ, ο'χπους κοχι στην Αυστρία, οι γενικά τάσεις κοχι η υγιείς μισθολογικές περιορισμένη οχύξηση τοον τιμ. οόν εισοχγόμενοον τη σταθερότητα τοον τιμ. οόν το 1996. Ο (αποπληθωριοτής πληθωρισμός ευνο'νησοχν ιδιωτικής κατανάλοχιης) παρέμεινε στο ή κο'χτω οχπό το) 2% οτε όλες οχυτές τις χώρες. Μίσος ό(Μΐς υπόλοιπων κοατών μιλών »4. 9V ''(V fUfftfc \m\tirai rç τη$ Επιτηοπης. 25 Επιπλέον, μεταξύ των χωρών στις οποίες η νομισματική πολιτική αποβλέπει σε ένα στοίχο γιοχ το)ν πληθωρισμό, ο ρυθμός αύξησης των τιμών κυμάνθηκε γύρω στο 2,5% στο Πνουμ. ένο) Βο/. σίλειο κοχι σε επίπεδοχ χαμηλοπεροχ οχπό το) VA% οττη Σοτυηδία κοχι τη Φινλανόίοχ, χο'χρη στη σημοχντικη οχνοχτίμηοτη τοον νομιοτμο'χτουν το)υς οχπό προνηγοτύμενοχ χοχμτ|λο'χ επίπεδοχ. Σημοχντικη πρόθ)δο προς τη οτυγκλιση των τιμών (διάγραμμα 11) επέτυχαν και τα υπόλοιπα τέσσεροχ κράτη μέλη, στοχ οποία ο) πληθουρισμ,ός είχε οχνέλΟει, το 1995 σε ποσοστο'ι οχπό 4,2 έοος 9,3%. Στην Πο)ρτο)γοχλίοχ, το) ποκτοοττό πληθωρισμού μειώθηκε σε 3,3%, ενώ στην Ιταλΐοχ κοχι την Ιοτποχνιοχ επι,βροχόύνΟηκε σε περίπου 3,9% και 3,6% οχντίοττοΜ,χοχ το 1996. Στην Ελλο'χόοχ ο) πληΟουρισμ. ός υποχ(ί>ρη(τε στο 8,5%. Στις χοόρες τοον οποίο ην τοχ νο[ΐίσμ. ατα είχαν υποτιμηθεί σημαντικά στις αρχές του 1995, η επιβολή πιο) περιοριοττικοόν νομισματικοί συνθηκοόν κοχι οι βελτιούμενες προο)πτικές γιοχ δημοσιονομική εξυγίανση οδήγηοταν σε οχνοχτίμηση της συνοχλλοχγμοχτικής ισοτιμίας. Σε συνδυασμό με συγκρατημένες μισθολογικές αυξήοτεις, η εξέλιξτι αυτή συνέβαλε στην τοχχείοχ μείωση του πληθωρκηιού στοχ τέλη του 1995 κοχι οττις οχρχές 1996. είναι- πλέον πληΟουρισμ,ό II (χξιοπιστία τοον οχντιπληΟουριστικοόν πολιτικοόν ενισχύθηκε σε όλες τις χοόρες κοχι, ο οτχόχος για ευρέους χαμηλό αποδεκτός σε όλτ| την Κο)ΐνο')τητοχ. Υπό τις συνθήκες αυτές, αναμένεται, ότι η σύγκλιση τοον τιμ,οόν Οοχ συνεχιστεί τοχ επόμενα χρόνια. Σύμφοονα με τις προβλέψεις, ο μέσος ρυθμός πληθωρισμού στην Κοινότητα Οοχ υποχωρήσει οττο 2,2%) το) 1997 και το 1998, δηλαδή οτε ιστορικά χαμηλά πο)σο)στο'χ τοχ οποίοχ δεν οχπέχουν πο)λύ οχπό τοχ επίπεδοχ πονυ θωρούνται ότι αντιστοιχούν οττη σταθερότητα τοον τιμ,οόν. Στη Γερμανία κοχι, στις χοόρες τοον οποίων η Πίνακας 10 Ονομαστικές αμοιβές ανά απασχολούμενο" (εκοχτοστιοχία μετοχβολή) 1995 1996 1997 1998 2. 5 3. 6 3. 6 12. 7 3. 0 2. 3 1. 1 5. 2 3. 8 1. 6 4. 1 2. 6 11. 1 3. 9 2. 2 4. 0 6. 2 3. 4 2. 6 3. 8 2. 5 9. 2 3. 2 2. 2 4. 2 4. 1 3. 8 26 4. 2 2. 5 7. 5 3. 0 2. 5 4. 3 3. 1 3. 6 Β DK D EL η Ε IRL Ι Ε NL Λ Ρ 2. 0 3. 8 5. 3 1. 0 2. 9 5. 8 2. 3 2. 4 5. 0 2. 9 3. 2 4. 0 στενά νομισμ,ατική πολιτική ακολουθεί τη γερμ,οχνική, αναμένεται ότι ο πληθωρισμός θα παραμείνει κάτοο οχπό ή περίπου στο 2% το 1997- 98, με δύο εξαιρέσεις: στη Λοχνίοχ και την Ιρλανδία, η συνεχιζόμενη ταχείοχ επέκταση της εγχοόριας ζήτηοτης και οι μισθολογικές αυξήσεις, οι οποίες •υπερβαίνουν εκείνες των άλλων χαίρων τοον οποίων το νόμ. ιοτμ,οχ συνδέεται στενο'χ μ,ε το) γερμοχνικό μ,ο'χρκο (περίπου ή πο'χνοο οχπ. ο') 4%; ετηοτίως), Οοχ μπορούσοχν vox προκοχλέσουν μιοχ επιτάχυνση του πληθοοριοιμ. ού οτε περισσότερο οχπό 2ιΛ%. E UR 3. 1 ''Μισθοί συν έμμεσο μισθολογικό κόστος. 7777V7?:Υπηρεσίες Επιτροπής, οικονομικές προβλέψεις Νοεμβρίου 1990). FIN S UK 2. 9 2. 9 4. 3 3. 2 4. 3 4. 1 4. 0 6. 6 3. 3 4. 7 3. 1 2. 9 3. 4 3. 4 3. 2 26 Στο Ηνωμένο Βασίλειο, τη Σουηδία και τη Φινλανδία, η διατήρηση συνετών νομισματικών πολιτικών αναμένεται να επιτρέψει τη σταθεροποίηση του πληθωρισμού σε επίπεδα μεταξύ 2 έους 2xh%, εν μέρη χάρη στη σημαντική επιβράδυνση, στις δύο τελευταίες χώρες, το)υ ρυθμού οχύξησης των οννομοχστικών αποδοχών των μισθωτών. Αναμένεται επίσης ότι η Ιταλίοχ, η Ισπανία και η Πορτογαλία θα επιτύχουν περαιτέρω μείωση του πληθωρισμού σε ρυθμούς της τάξης του 2%% το 1998, χάρη ιδίως στην επιβράδυνση της αύξησης του μισθολογικού κόστους. Στην Ελλάδα προβλέπεται ότι το ποσοστό πληθουρισμού θα μει,οοθεί σε περίποχυ 5%% το 1998. 27 Πλαίσιο 1 : Η περιφερειακή ανεργία στην Κοινότητα Τα ποσοστά ανεργίας ποικίλλουν σημαντικά μεταξύ κρατών μελών, από 3% στο Λουξεμβούργο σε σχεδόν 22% στην Ισπανία (στοιχεία 1995). Σε επίπεδο μεμονωμένων περιοχών, οι αποκλίσεις στην Κοινότητα είναι ακόμα μεγαλύτερες. Το 1995, μεταξύ των 100 σχεδόν περιοχών για τις οποίες είναι διαθέσιμα εναρμονισμένα περιφερειακά στοιχεία, τα ποσοστά ανεργίας κυμαίνονταν από λιγότερο από 4% στην κεντρική περιοχή της Πορτογαλίας έως σχεδόν 32% στο νότιο τμήμα της Ισπανίας (πίνακας Β1. 1). Πίνακας Β 1. 1 Υψηλότερο περιφε ρειακό ποσοστό Εθνικό ποσοστό Χαμηλότερο περιφε ρειακό ποσοστό Δείκτης: υψηλότερο / χαμηλότερο ποσοστό Περιφερειακή ανεργία στην Κοινότητα 1995 (περιοχές ΣΟΕΕ1) Β DK WD EL IRL NL FIN UK EUR 12. 9 12. 3 11. 2 11. 0 31. 8 15. 3 15. 8 25. 9 8. 9 11. 4 21. 2 12. 0 11. 0 31. 8 9. 9 6. 9 7. 1 4. 5 6. 6 5. 5 9. 1 7. 4 22. 9 18. 5 11. 5 8. 7 14. 3 13. 5 11. 9 6. 0 7. 3 6. 9 7. 3 3. 9 17. 2 15. 2 9. 2 7. 7 8. 8 6. 7 10. 9 3. 9 1. 9 2. 7 2. 0 1. 5 1. 7 1. 8 1. 2 4. 3 1. 2 2. 9 1. 4 1. 6 1. 6 8. 2 Πηνή: Υπηρεσίες της Επιτροντής. ο 1995, το ποσοστό πληθωρισμού ήταν χαμηλότερο από το 6% του εργατικού δυναμικού σε 10 από τις 100 περίπου αυτές περιοχές (πίνακας Β1. 2). Έως ένα βαθμό, οι περιοχές με χαμηλή ανεργία ήταν συγκεντρωμένες σε περιορισμένο αριθμό γεωγραφικών ζωνών: νότιο τμήμα της Γερμανίας, γειτονικές περιοχές της Βόρειας Ιταλίας, νότιο τμήμα των Κάτω Χωρών, βορειοανατολικές και νοτιοδυτικές περιοχές της Δανίας, νότιο και κεντρικό τμήμα της Πορτογαλίας. Η κατανομή αυτή παρέμεινε σχετικά σταθερή τα τελευταία δέκα χρόνια. Αξιοσημείωτες εξαιρέσεις είναι οι νότιες και ανατολικές περιοχές της Σουηδίας και το μεγαλύτερο μέρος της Φινλανδίας, οι οποίες ήταν παραδοσιακά περιοχές με χαμηλή ανεργία, καθώς και η περιοχή Île-de-France (Παρίσι) και οι νοτιοανατολικές περιοχές του Ηνωμένου Βασιλείου στις οποίες η κατάσταση της ανεργίας επιδεινώθηκε στις αρχές της δεκαετίας του 90. Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, η επιδείνωση δεν οφειλόταν σε ειδικούς περιφερειακούς παράγοντες, αλλά στην αύξηση της ανεργίας σε εθνικό επίπεδο. Στο άλλο άκρο, περίπου 20 περιοχές είχαν ποσοστά ανεργίας υψηλότερα από το 15% το 1995. Οι περιοχές αυτές ήταν συγκεντρωμένες στην Ισπανία, στη Νότια Ιταλία και σε ορισμένα τμήματα της Ιρλανδίας και της Φινλανδίας. Εξαιρουμένης της Φινλανδίας, οι περιοχές με την υψηλότερη ανεργία ήταν περίπου οι ίδιες όπως και πριν από δέκα χρόνια. Αιασττορά της περιφερειακής ανεργίας στην Κοινότητα τυπική απόχλιση : ποσοοτό ανεργίας ΊΊοιι,κή απόκλιοη των πι-ριηχ'ρει,ακών ποσοστιόν ανεργίας (Λ»'ΐ;ΐ. ι'ι κλίμακα) 10) Ι Ιοοοοτό ανεργίας HUR 15 (αριστερή κλίμακα) linrti-: Υηιιρι-ιΗΐςτιις ϊθη·Η«ιπ% mi 1989 1991 1993 1995 28 Επιπλέον της αδράνειας που διαπιστώνεται στη γεωγραφική συγκέντρωση της ανεργίας, τα τελευταία χρόνια παρατηρείται επίσης αύξηση της διασποράς της ανεργίας μεταξύ περιοχών. Μια από πς μεθόδους μέτρησης αυτής της διασποράς είναι η τυπική απόκλιση των περιφερειακών ποσοστών ανεργίας1. Υπάρχει θετική συσχέτιση μεταξύ αυτής της τυπικής απόκλισης και των κυκλικών διακυμάνσεων του ποσοστού ανεργίας της Κοινότητας (διάγραμμα Β1. 1). Ι 1 2 _ ——~-——ι·ιι 97 - Λ ggg > 2 5% _ _ _ __ Σύνολο 97 • ι » » — — _ — —— Ποσοστό ανεργίας Αριθμός περιοχών Μέσο ποσοστό 1983-95 _ 6 13 13 11 15 10 6 4 5 8 9 10 14 13 15 10 2 8 7 1 (βλέπε στοιχεία για ορισμένες 5 - 6% 6 - 7% 7 - 8% 8 - 9% 9 - 1 1% 11-13% 13-15% 15-17% 17-20% 20-25% Πίνακας Β 1. 2 Κατανομή των περιφερειακών ποοσοοτών ανεργίας Αυτή η επιδείνωση των περιφερειακών ανισορροπιών παρατηρήθηκε στα περισσότερα κράτη μέλη μεταξύ 1983 και 1995, δηλδή μεταξύ δύο συγκρίσιμων ετών ως προς τη θέση τους στον οικονομικό κύκλο, (πίνακας Β1. 3). Υπάρχει θετική συσχέτιση μεταξύ μεταβολής της διασποράς και μεταβολής του εθνικού ποσοστού ανεργίας. Σε ορισμένες χώρες που πραγματοποίησαν σημαντικές μεταρρυθμίσεις στην αγορά εργασίας (Κάτω Χώρες, Ηνωμένο Βασίλειο), παρατηρείται μείωση τόσο στη διασπορά της ανεργίας όσο και στο εθνικό ποσοστό απασχόλησης Παρά πς μακροχρόνιες αποκλίσεις μεταξύ περιοχών με υψηλή και με χαμηλή ανεργία στις περισσότερες χώρες, η ανεργία είχε έντονα κυκλικό χαρακτήρα και στα δύο είδη περιοχών χώρες στο διάγραμμα Β1. 2). Σπς περισσότερες χώρες, τα ανώτατα και κατώτατα ποσοστά ανεργίας των περιοχών με υψηλή ανεργία έτειναν να ακολουθούν, με υστέρηση ενός έτους, τα αντίστοιχα σημεία αναστροφής των ποσοστών ανεργίας στις περιοχές με χαμηλή ανεργία. Αυτό καταδεικνύει όπ οι περιοχές με υψηλή ανεργία εξακολουθούν όχι μόνο να επηρεάζονται αλλά και να εξαρτώνται από το επίπεδο της δραστηριότητας σπς περιοχές με χαμηλή ανεργία. Το φαινόμενο αυτό εξηγείται κυρίως από πς σχέσεις που δημιουργούνται μέσω της ζήτησης: υψηλά και αυξανόμενα επίπεδα δραστηριότητας σε περιοχές με χαμηλή ανεργία αυξάνουν τη ζήτηση σπς περιοχές αυτές. Επιπλέον, όλο και περισσότερες εταιρείες επιλέγουν να επεκτείνουν πς δραστηριότητες τους σε περιοχές με άφθονη προσφορά εργασίας. Εξάλλου, με δεδομένες τις αυξημένες πιθανότητες ανεύρεσης εργασίας σε περιοχές με χαμηλή και μειούμενη ανεργία, όλο και περισσότεροι εργαζόμενοι είναι πρόθυμοι να εγκαταλείψουν τις περιοχές με υψηλή ανεργία για να εγκατασταθούν σε περιοχές με χαμηλή ανεργία. Σε γενικό επίπεδο, η εμμονή, στα περισσότερα κράτη μέλη, περιφερειακών ανισορροπιών στα ποσοστά ανεργίας αντικατοπτρίζει μια σχετικά περιορισμένη ικανότητα προσαρμογής του οικονομικού περιβάλλοντος, και ιδίως μια σχετικά υψηλή ακαμψία των περιφερειακών μισθολογικών διαρθρώσεων. περιορισμένης ευκαμψίας των μισθών, οι διαφορές παραγωγικότητας μεταξύ περιοχών συχνά δεν αντικατοπτρίζονται επαρκώς στις αποκλίσεις μισθολογικού κόστους. Συνεπώς, είναι πιθανό ότι η μείωση των περιφερειακών αποκλίσεων της ανεργίας απαιτεί μεγαλύτερη ευκαμψία των μισθών σε περιφερειακό επίπεδο. Τόσο η μετεγκατάσταση δραστηριοτήτων σε μειονεκτούσες περιοχές όσο και η κινητικότητα των εργαζομένων μεταξύ περιοχών και η αποφυγή υπερβολικών αυξήσεων μισθών σε εθνικό επίπεδο υπό την πίεση μισθολογικών αιτημάτων σε περιοχές με χαμηλή ανεργία θα διευκολύνονταν από την ύπαρξη υψηλότερου βαθμού διαφοροποίησης των περιφερειακών μισθολογικών διαρθρώσεων σε συνάρτηση με τις περιφερειακές διαφορές παραγωγικότητας. Διασπορά των περιφερειακών ποσοστών ανεργίας 1988 για EL και NL, 1986 για Ρ, 1989 ^ια FIN, 1990 για S. Εθνικό ποσοστό ανει ΡΥίας 3. 18 1. 87 0. 55 2. 79 7. 3 18. 1 9. 2 8. 8 8. 6 3. 7 1. 4 11. 1 1. 97 2. 38 1. 29 0. 87 Ρ FIN S UK 3. 40 2. 01 1. 84 0. 81 2. 08 1. 71 11. 9 9. 5 6. 9 2. 23 4. 69 1. 89 7. 8 21. 4 7. 6 9. 1 22. 9 11. 5 0. 58 2. 77 1. 31 14. 3 11. 9 7. 3 0. 86 7. 14 0. 58 14. 8 8. 5 11. 7 2. 02 3. 28 1. 45 Τυπική απόκλιση Β DK WD μεταβολές Πίνακας Β1. 3 IRL Ι NL συνθήκες 9. 9 7. 1 6. 6 EL Ε F 19831 Υπό στις 19831 1995 1995 EUR 10. 9 4. 06 5. 70 9. 1 II τιυιική απόκλιση union'tCrmi από το βαθμό πΓριιρτρί'Κϋοής («πιχ)|ΐ(ώ«ποίΐ|(ηις. Για μια μιπρηαη της τυπικής <UHWXI<VI|Ç στο t πίπΐΌΟ Σί )Ι;. Κ2, |WJTI την "1 Ιρώτη ίκΟπτη για τη συνοχή" τΐ|ς Ιιπιτροπής (Νοκμβριικ; 19%). 29 30 2. ΤΑ ΒΑΣΙΚΑ ΑΙΑΡΘΩΉΚΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΠΟΥ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΖΕΙ Η ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ Οι, μη ικανοποιητικές επιδοχτεις της κοινοτικής οικονομίας κατά τη διάρκεια του πρώτου ημίσεος της δεκαετίας του 1990 προκάλεσαν νέες ανησυχίες σχετικά με τις επιπτώσεις ορισμένων μακροπρόθεσμων διαρθρωτικών τάσεων στην Κοινότητα. Μία από τις τάσεις αυτές είναι η εμφάνιση νέων τεχνολογικών εξελίξεων οι οποίες, συχνά, όχι μόνο επηρεάζουν την εξειδίκευση τοον εργοχζομένοον αλλοί επίσης οδηγούν σε συρρίκνωση της οχποχοτχόλησης, μειοόνο)ντοχς τη ζήτηση οχκόμοχ κοχι για ειδικευμένο δυναμικό. Μιοχ άλλη τάση είναι η αυξανόμενη παγκοσμιοποίηση της διεθνούς οικονομίας, η οποία έχει προκαλέσει ορόβονυς απορρόιμηοης θέσεοον οχποχοτχόληοτης οχπό την Κοινότητα εκ μέρους τοον νέοον βι,ομ,ηχοχνικών χοοροόν, ιδιαίτερα της Νοτιανατολικής Λσίοχς, κοχι ότι υπό την επίδροχοτη τοον δυνάμεων οχυτοόν της οχγο)ροχς, οι εργαζόμενοι οττην Κοινότητα με χοχμτ|λή εξειδίκευση αντιμετωπίζουν είτε πιέσεις γιοχ συμπίεση τοον οχμοΜ,βοόν τους είτε υψηλή ανεργία. Οι αντ|οχυχίες οχυτές εντο'χθηκοχν οχπό την οχλλοχγή του τόπου εγκοχτάοττοχοτης επιχει,ρήσεοον με έδροχ την Κο)ΐνο')τητα σε νέες βιομηχανικές χοόρες. Ιννώ ο)ΐ, ανησυχίες και, οι, ο|όβο)ΐ αυτοί είναι κοχτοχνονητοή, τείνουν vox βοχοτίζο)ντοχι σε μιοχ λοχνθοχσμενη οχνο'χλυοτη τοον οικονομικών επι,πτοόσεοον της τεχνο)λο)γικής προο)δονυ κοχι της παγκοσμιοποίησης. Οι όνο αυτοί ποχρο'χγο)ντες οχποτελο)ύοτοχν κοχι, εξακολουθούν vox οχπο)τελο)ΰν τις βοχοίΐκές κινητήριες δυνάμεις γιοχ κάθε μακροχρόνια βελτίοοστι της ποχροχγοογικο')τητοχς, της ανάπτυξης, της οχπαοιχόληοτης κοχι το)υ επιπέδου διαβίοοοττις οττην Κοινότητα. __στόσο, βραχυπρόθεσμα, οχποχιτονύν ορισμένες φορές επίπονες προσαρμογές σε ορισμένους τομείς της οικονομίας. Η επίτευξη τοον δυνητικά σημαντικών μακρο)πρόθεσμοον οφελών οχπό την μεγαλύτερη τεχνολογική πρόοδο, την παγκοσμιοποίηση και, τις έντο)νες προσπάθειες βελτίοοοτης της οχνταγοονιοττικοντητας είναι στενά συνδεδεμένη με την εκπλήροοοτη δύο) ουσιαστικοί προ)'ύπο)()έσεοον: οι αναπόφευκτες προσοχρμο)γές πρέπει να πραγματοποιηθούν ομαλά κοχι μ. » κοινοονικο'χ αποδεκτό τρόπο κοχι, η οικονομική ανάπτυξη πρέπει να είναι οχρκετοχ ισχυρή ούτως (όοττε vox απορροφήσει το δυναμικό που Οοχ αποδεσμευθεί λο')γοο της τεχνολογικής προόδου και της παγκοσμιοποίησης. 2. 1 Η τεχνολογική πρόοδος Κοχτο'χ τη διάρκεια τοον τριών τελευταίων δεκαετιών σημειώθηκε ένα νέο κύμα τεχνολογικών εξελίξεων σε σημαντικούς τομείς ο)πως είναι τα ηλεκτρονικά, η πληροφορική, οι τηλεπικοινωνίες κοχι οι βιοτεχνολογίες και τεχνολογίες που έχουν σχέση με το περιβάλλον. Οι περισσότερες από τις νέες αυτές τεχνολογίες έχουν επιπτώσεις σε όλους τους τομείς της οικονομίας. Ειδικότερα, οι τεχνολογίες τοον πληροφοριών και της επικοινωνίας (ΤΠΕ) είναι εκείνες που καθοδηγούν την διαδικασία διαρθρωτικής οχλλαγής. Οι επιπτούσεις τους στην οικονομία είναι παντού αισθητές. Λεν επιορέρονυν μόνο την ταχεία μείωση του κόστους οχλλο'χ επίσης κοχι, θεμελιοοδεις μεταβολές στις μεθόδους κοχι, σχέσεις εργασίας, στην οργάνακτη τοον επιχειρήσεων και στον τρόπο ποχροχγωγής κοχι δι,ο'χδοοτης τοον γνοόσεοον. 31 Από μακροοικονομική άπο)ψη, ο ρόλος της τεχνολογίας στην οικονομία μπορεί vox αξιολογηθεί μέσω της εξέλιξης της συνολικής παραγωγικότητας των συντελεστών (ΣΠΣ). Η π α ρ α γ ω γ ι κ ό τ η τα ami) ορίζεται ως το τμήμα της οχύξησης του ΑΕΠ το ο π ο ίο δεν οφείλεται στις αυξήσεις τοον ειοιροκόν κεφαλαίου κοχι εργασίοχς, π ου αποτελούν τους δύο θεμελιώδεις της π α ρ α γ ω γ ή ς2. Υ πό την έννοια αυτή, οι βελτιώσεις στην Σ ΠΣ αντικατοπτρίζουν την επίπτωση της συντελεστές τεχνολογικής π ρ ο ό δ ο υ, του α ν θ ρ ώ π ι ν ου κεφαλαίου και της οργανωτικής αποτελεσματικότητας π ου ενσοομ,οχτοόνεται στην οικονομική διαδικασία. II Σ ΠΣ μπορεί συνεπούς vox Γ. ρμ. ηνευ()εί ο>ς δείκτης ευροοοττίοχς ενδογενών α ν α π τ υ ξ ι α κ ών δυνάμεων της οικονομίας. Όποος οροχίνετοχι οττον πίνοχκοχ 11, η αύξηση της Σ11Σ στην Κοινι'πητα, ο'νποος κοχι μ,ετοχξύ τοον κυριοτέροον κοινοτι,κοόν ετοχίροον, επι,βροχδύνθηκε Ι Ι ί ν α κ ας 11 Μακροπρόθεσμες τ ά σ ε ις στην α ύ ξ η ση τ ης 1)1 11)Μ σημ,αντικά μεταξύ 1960-73 κοχι 1961-73 1974-85 1980-95 1980-90 1991-95 1974-85. Γιοχ την Κοκνο'ντητοχ, η επιβρο'χδυνοτη αυτή μπορεί vox εξηγηθεί οτε μ. εγο'χλο) βοχθμό οχπό τρεις EUR Ι Ι Ι ΙΛ ποχρο'χγοτντες: οττη οτημ. οχντική llUKOVÛt 2. 8 1. 6 6. 3 1. 0 0. 4 1. 1 1. 2 0. 8 0. 9 1. 5 0. 6 2. 3 1. 0 0. 9 -0. 5 οψίκρυνοτη ττ|ς οχπόοττοχοτης π ου την 0 Συνολική παραγοογικοπητοι τοον συντελεστών: μέση χο ορίζει οχπό την περιοκτοντερο) παραγουγικοπητα εργασίας και κεφαλαίου, σταθμισμένη με τεχνολοτγικο'χ προηγμ,έντι χοόροχ, τις τη συμμετοχή τοον συντελεστών (πο εισόδημα. ΙΠΙΛ· οττη δυσμενή επίπτωση τοον Πηγιί: Υπηρεσία της Επιτροπής. μακροοικονομικών κρίσεων π ου προνήλΟοχν οχπό τις μεγάλες κοχι απότομες μεταβολές τοον οτχετικοον τιμ,οόν, οτε οτυνδυασμό με την βραδεία προοτοχρμοτγή στις νέες συνθήκες της περιόδου μετά το 1973· κοχι, τέλος, στην ιρΟίνουοα. το'ιοη συμμετοχής τοον επενδύοτεοον οττο ΛΙΐΙΙ της Κοινότητας. Κοχτο'χ τη διάρκεια της τελευταίας δεκατίας, π α ρά τις οτημ,οχντικές αλλαγές στην τεχνολογία, ιδιοχίτεροχ οττοτν τομέοχ τοον πληροο(>ο)ριοόν κοχι τοον επικοινοονι,οόν, δεν οτημειοοθηκε έντονη οοΰξηση τ'ης Σ11Σ οχπό τοχ χοχμηλοχ επίπεδοχ τοτυ δεύτερου ημίοτεοος της δεκοχετίοχς του 1970 κοχι τιον οχρχιον της δεκοχετίοχς τ ου 19X0. Ωστόσο, οχπό την εποχή της θέσπισης και εο|>οχρμο)γής του προγροιμμοχτος γιοχ την ενιοχίοχ αγορά, η επιβράδυνση σταμάτησε και οτημειοοθηκε ελοχφροχ οχνοχκοχμ,ψη. II ανο'χκαμψη αυτή αντικατοπτρίζει ουσιαστικά μιοχ εν μέρει κυκλική αύξηση της Σ ΠΣ κοχτά το δεύτερο) ήμισυ II σιννσλική ποιροχγοογικο'ντητοχ τοον οηιντελεοιτοόν υπολογίστηκε στο πλαίσιο μιας συνάρτησης ποοροογοογής όπου το επίπεδο του ΛΙίΙΙ υποτίθεται ότι. καθορίζεται οιπό το) επίπεδο) τοον δύο ονχτχ λ,ΓΟΤίόν της παραγωγής, δηλαδή του κεο|>αλούου και της εργασίας, κοιΟοός και οιπό ένα οριοΐμένο JTOOOOTO) τεχνολογικής προΗ)δοηι (σιινολική ποχραγοογικότητα τοον συντελεοεπον): Y =A(t)V(L, Κ) οπού Υ είναι το επίπεδο της παραγιυγής, L και Κ είναι οι συντελεστές εργασίας και κει/χκλαίου, και Λ(ΐ) rivai i| επίπτωση της τεχνολογικής προόδου. Με την υπο'τΟεση στοιΟεριόν αποδόο)ε<ον. το ποσοστό της ι> = ν - <ik, όπου χ n'. v<ti το τεχΛ'ολογικ'Γις προο'τδου μπο)ρεί να υπολοτγισΟεΐ κατο'ι προοτέγγιοτη οος ποαθ()το τιχλ/σλογικής προόδου (μεταβολή στην συνολική παραγιογικοτητα τιον συντελεσνόν) ν είναι ο ρυθμ,ος αύξησης του όγκου του Α1ΊΙ ανά απασχολούμενο άτομο, α είναι το τμήμα τιον κερδιυν στο Λ I'll σε τιμές κόστους συντελεστιον και Κ είναι το ποσοστό αύξησης του κεφαλαιακού αποθέματος ανά ( ιπ< u ιχ( vl< >/ y/rv< >. Κατά σ\ 'νέπι ι α, η < τι »νο ιλική παρ( ιγιογικι h η τα τιον < τι ιντελεστιόν μ. ετρά τα ι ex post <ος μια υπολειμματικι/ άξια Χ(Χΐ περιλαμβέχνει συντελεστές διαφορετικοί^ απο το κει/χ'κλαιο και την Σιΐζ w. 's αναπτυξιακές t ι/χ* >η >///#< '/' συστήματος το ι \ioio μπορεί να επηρεασθεί απο οικονομικές πολιτικές και. επένδυσης <rr (/'/·<'/Λ'(>και ανθριόπι\\>κεί/'άλαη». ()ειι)ρίες, αντίθετα, η τεχνολογική προσδικ; αποτελεί ενδογενές στοιχείο του ιργασια. 32 της δεκαετίας του 1980, όταν παρατηρήθηκε μια ζωηρή επενδυτική δραστηριότητοχ οττην κοινοτική οικονομία. Κατά τη διάρκεια των δύο τελευταίων δεκαετιών, η ΣΠΣ οττην Κοινότητα αυξήθηκε γενικά με τον ίδιο περίπου ρυθμό όπως και στην Ιοχποονίοχ κοχι με περίπου διπλο'χσιο) ρυθμό σε σχέση με τις ΗΠΑ. Το γεγονός ότι η ταχεία τεχνολογική πρόοδος δεν μεταφράστηκε σε αύξηση της ΣΠΣ για το σύνολο της οικονομίας κατά τη διάρκεια των δεκαετιών του 1980 και, του 1990 (το ονομαζόμενο "παράδοξο της παραγωγικότητας ή παρο'χδοτξο) wSolow") μπορεί vox οΐ(>είλεται οτε μεγάλο) β</. 0μ/> οττην ανεπαρκή οικονομική ανάπτυξη, κοχι, ιδιοχίτεροχ στις χαμηλές επενδύοτεις. Στο Οέμο/. αυτό δόθηκαν και άλλες εξηγήσεις -1, μεταξύ των οπούοον προβλήματα μέτρησης της τεχνολογικής προ)ο')όονυ κοχι της ποχροχγ(ογικο')τητοχς, ιδίως οττον τοτμέοχ τοον υπηρεσιούν, η οενάγκη οτυμπληροομοχτικουν οργοχνουτικούν επενδύσεων κοχι, θεσμικών αλλαγών, οι μεταβολές στην ορόση της καινοτομίας, η οποία επικεντροονετοχι περισσότερο στην διαφοροποίηση τοον προϊόντων ποχροχ οττην ενίσχυοτη της ποχροχγοσγικο'ττητοχς ή οττην προκτιροροχ εντελούς νέων προϊο'νντιον, καθούς κοχι ο οχποχροχίτητος χρο'ννος γιοχ τη όιοχόοκτη τοον νέοον τεχνολογκύν στην οτικονομίοχ. Καμία οχπό αυτές τις εξηγήσεις δεν αμφισβητεί, ακττόοτοτ, ότι η τεχνολογική πρόοδος κοχι η πορεία προς μια γνωστική οικονομία αποτελούν τις κινητήριες δυνάμεις για την μεσοπρόθεσμη κοοι μοχκρουτρόθεοτμ,η οχνο'χπτυξη της οικονοτμικής Οροχοττηριο')τητοχς, της ποχροχγωγικο')τητοχς κοοι το)υ βιοτικό νΰ επιπέδου οττην ΚοινοΥτητοχ. II τεχνολογική πρόοτδο)ς οχποχιτεί μ. ιοχ συνεχή μ. ετοχβοτλή οτην διο'χρθροοοτη της ποχροχγοογής κοχι της απασχόλησης, οχπό τΐ|ν γεοοργίοχ κοχι την μεταποίηση προς τις υπηρεοτίες κοχι τους νεοκχνοχπτυσσόμενοτυς τομείς τοον επικοτινοονκον, της βιοτεχνο)λοτγίας κοχι οικοτεχνολογίας, Ιδιαίτεροχ, η χρησιμοποίτιση νέοον τεχνοτλοτγιούν κοχτοχργεί ορισμένες θέσεις οχποχοτχόληοτης με χαμ:ηλή εξειδίκευση, μικρή ποχροχγοογικο')τητοχ κοχι, χα[ΐτ|λή αμοιβή και δημιουργεί άλλες θέσεις απασχόλησης περισσότερο ποχροχγοογικές, που απαιτούν μεγαλύτερη εξειόΐκευοτη κοχι είναι καλύτερα αμοιβόμενες. Μιοχ τέτοια διαδικασία μετατροπής έχει τεθεί οτε εοροχρμοτγή από την εποχή της δημιουργίας της Κοινοντητας. \|)υχοχγοογίοχς κοχι του περιβάλλοντος. της υγείοχς, της Όπως οροχίνετοχι στο δι,ο'χγροχμμα 12, κατά την διάρκεια τοον τελευτοχίοον 25 ετών, η αποχσχιτληση οττΐ| γεωργία και την βιομηχανία σημείωσαν φθίνουσα πορεία. Ωστόσο), οτε αντίθεση με την συνεχή μείωση του αριθμού τοον οχπασχολοτύμενοον στη γεοοργίοχ, η οχποχοτχόληοτη στον βιομηχανικό) ισχυρής τομέοχ στοχθεροτποιήθηκε ή και οχυξηθηκε μερικές φορές, σε περιο'τδοτυς οτχετικοχ μ,οχκρο)θ)ΐκονο)μικής ανάπτυξης. Οι απώλειες των θέσεων εργασίας στη γεοοργίοχ κοχι τη βιομηχοχνίοχ οχντιοττοχθμίοτττικαν από αύξηση της οχπασχόλησης στον τομέα τοον υπηρεσιών. II ανοδική το'χση οττον εν λόγω τομέα διεκόπη προσωρινά μόνο κατά την περίοδο ύορεοτης 1992/93, εν μέρει κο'οτοο οχπό την πίεση ενός ή περισσότερου οχνταγοονιστι,κού περιβάλλοντος, γιοχ ποχρο'χδειγμο/. στις χρημ,οχτοτπιοττουτικές υπηρεοτίες, κοχι, λο')γοο της ευοχλοοτης ορύοτης πολλούν μ. ικρούν και μ. εσο/,ίοον επιχειρήοτεων οχπένοχντι στις κυκλικές διοχκυμοχνοτεις. Ηλ. ο)ΟΣΛ (199(0, "Τεχνολογία, παραγοογι,κο'ττητα και, δημιουργία Οέοεων οιπασχόληο)ης. Λναλιιτική έκθεση", ιδιαίτεροι σελίδες 2(>-29. 33 Λιαγρ. 12 Ακαθάριστη προστιθέμενη αξία ανά τομέα*, EUR δείκτης 1970 s 100 (ατοβΓ-βέςομίς) Διάγρ. 13 Απασχόληση ανά κλάδο μεταποιητικής βιομηχανίας , EUR 80 1«75 1970 Τάσεις απασχόλησης ανά τομέα, EIJR (trUrtn 1070 =100 1990 1980 19*5 1995 60 1970 1974 1978 1982 1986 199Ô 1994 1 9 7 0 * 1 00 110 Μρ. ααΙα τεχνολογία Υι|ιηλι'| τιχνολογία 20 1970 J97S • HVA ίύτ BIRevcl E. IRl ,i. and P. Η80 IMS 1395: 60 1970 1974 1. 978 1982 J986 J. 'WD 1994 Πηγήτ βάση ^δομένων STAN τον 0 0 £ Α. Στον μεταποιητικό τομέα, το διάγραμμα 13 δείχνει ότι η απασχόληση στους κλάδους υψηλής τεχνολογίας στην Κοινότητα αυξήθηκε σημοχντικά κατά τη διάρκεια της δεκοχετίοχς του 1980, μολονότι τοχ οφέλη αυτά της οχποχσχόλησης απωλέσθηκαν κατά το) προότο) ήμισυ της δεκοχετίοχς του 1990, οπότε σημειώθηκε επιβράδυνση της οχνοχπτυξης. Αντίθετοχ, στους κλάδους χαμηλής τεχνολογίας παρατηρήθηκε αισθητή και στοχθερή μείωση της οχποχοτχόλησης από τις αρχές της δεκαετίας του 1970. Γιοχ την πλήρη αξιοποίηση των πλεονεκτημάτων που προσφέρει η νέα τεχνολογική πρόοδος είναι αναγκαίο να πληρούνται τέσσερεις προϋποθέσεις. Αρχικά, οι αγορές αγαθών και υπηρεσιούν πρέπει να λειτουργούν με αποτελεσματικό τρόπο ούτως ώστε vox επιτρέπουν την ταχεία μεταβολή τοον σχετικών τιμών. Σε τομείς στους οποίους η ποχροχγοογικο'ττητοχ αυξοχνεται σχετικά γρήγορα κάτοο οχπό την επίδραστι της τεχνολογικής καινοτομίας, το άνοιγμα τοον οχγοτροόν ή την κοχτοχργηση τοον ρυθμιστικών ποχρεμ,βο'χοτεοον, οι σχετικές τιμές πρέπει vox μειουνοντοχι ούτως ώστε vox κοχθιστοχτοχι δυνατή η προοόθηοτη τοον κερόούν ποχροχγοογικοντητοχς στην υπόλοιπη οικονομία. Με τον τρόπο αυτό, οι σχετικές τιμές μπορούν vox αυξάνονται οτε τομείς με αύξηση παραγωγικότητας κάτω από τον μέσο) όρο). Μόνο) κάτω οχπό αυτήν την προτϋπόθεση Οοχ μπορέσουν οι τομείς εντάσεως εργασίας vox δημιουργήσουν αποδοτικές θέσεις απασχόλησης. Σύμφατνα με ορισμένα στοιχεία, η προϋπόθεση αυτή πληρούται 34 σχετικά ικανοποιητικά στην Κοινότητα4. Οι ανταγωνιστικές πιέσεις κοχι οι, αποτελεσματικές πολιτικές ανταγωνισμού πρέπει να εξασφαλίζουν την ακόμα κοχλύτερη εκπλήρωση της προϋπόθεσης αυτής στο μέλλον. Δεύτερον, οι αναπόφευκτες τομεακές αλλαγές, πρέπει να πραγματοποιούνται ομαλά και κατά το τρόπο) οχποδεκτο για το κοινωνικό σύνολο. Η κοινοτική οικονομία φαίνεται ότι πληροί κριτήριο αυτό, αν και με ορισμένες δυσκολίες. Η εντονότερη επαγγελματική και γεωγραφική κινητικότητα, καθοός και η μείωση του μη μισθολογικού κόστους της εργασίας κοχι, η κοχθιέροοοτη ειδίκευσης εργαζόμενους θα του (τυστήματος προσωρινών μισθών έναρξης για χαμηλής μπορούσαν να συμβάλουν οττην άμβλυνση τοον επιπτώσεων λόγω τοον προνοτοχρμονγούν που υπαγορεύουν η τεχνολογική πρόοδος, η παγκοσμιοποίηση και η μείοοοτη τοον επιδοτήσεων σε προβληματικούς τομείς και, κλάδους. Τρίτον, η πορεία προς ένοχ σύστημα ποχραγοογής αγαθών κοχι υπηρεσιούν που vox βασίζεται στη γνοοοτη μποτρεί vox διευκολυνθεί με πολιτικές για τη βελτίωση του οτχημοχτιοτμονύ οχνθροόπινου κεφαλαίου οττην Κοινότητα γενικά, και με μέτρα γιοχ την ενίσχυση της δυνατότητας απασχόλησης, ιδιαίτερα τοον ατόμοον με χοχμηλή εξειδίκευση (γιοχ παράδειγμα με τη μείωση του μη μισθολογικού κόστους κοχι τοον ορόρων, την καθιέρωση προσωρινών μιοτθούν έναρξης, την κοχλύτερη εκπαίδευση κοχι κατάρτιση, κλπ). Τέταρτον, το) δυναμικό ποχροχγωγής που δημιουργείται μέσοο της τεχνολογικής προόδου και του εντονότερου ανταγωνισμού πρέπει να απορροφηθεί σήμερα με τη βοήθεια μιας υψηλότερης οικονομικής οχνοχπτυξης, ποτ) να υπερβαίνει την τάση της παραγοογικότητοχς. Κοχν δεν μπορέσουν vox χρησιμοποιηθούν οι πόροι που αποδεσμεύονται, το) συνολικό αποτέλεσμα μεταξύ δημιουργίας και απώλειας θέσεοον απασχόλησης δεν θα είναι επαρκούς θετικό για vox απορροφήσει την αύξηση του εργατικού δυναμικού και να μειώσει την ανεργία. II οχνεποχρκής οικονομική ανάπτυξη αποτέλεσε το σοβαρότερο πρόβλημα της Κοινότητας, γεγονός που καθιστά εντονότερη την ανάγκη αποφασιστικής εξάλειψης των εμποδίων μακροοικονομικής ανάπτυξης που περιγράφονται στο κεφάλαιο 1. 2. 2 ΙΙαγκοσμιοποίηση II τεχνολογική πρόοδος, ο ανταγωνισμός και η παγκοσμιοποίηση αποτελούν αμοιβαία ενιοτχυόμ,ενες παραμέτρους. Η παγκοσμιοποίηση μπορεί vox ορισθεί οος η διαδικασία μέσοο της οποίας οι αγορές κοχι η παραγοογή σε διάφορες χώρες καθίστανται όλοτ κοχι περισσότερο οχλληλο)εξοχρτοόμενες λόγοο της δυναμικής που αναπτύσσεται μέσω της οχνταλλαγής αγαθών κοχι υπηρεοτιούν και των ροών κεφαλαίου και τεχνολογίας. Δεν πρόκειται για κάποιο νέο φαινόμενο οχλλο'χ αντίθετα για την συνέχιση μιας πορείας που ακολουθείται εδώ και αρκετό χρονικό') δι. ο'χοττημοχ. Πράγματι, από το) τέλος του δευτέρου παγκοσμίου πολέμου επι,όιούκετοχι μια όλο και γενικά αποδεκτό ότι η μεγαλύτερη παγκοσμιοποίηση έπαιζε κοχι, Οοχ συνεχίσει vox παίζει ένα οτημοχντικό ρόλο) οττην άνοδο του βιοτικονύ επιπεδονυ, με τη βελτίοοοτη της κοχτοχνονμής τοον πόροον κοχι με την επιβολή πειθαρχίας στις οικονομικές πολιτικές. Από την δημιουργία της, η Κοινότητα συνέβαλε σημαντικά στη της παγκόσμιας οικονομίας. ενοποίηση Ιϊίναι "' Γιοι μιοι λεπτομερέστερη ανάλυση της οτχέοιης μετοίξΰ ποιραγιογικο'ντητοχς και αύξησης της απασχόλησης, βλ. πλαίσιο (> οτην ετήσιοι οικονομική έκθεση 1996. Ιίυριοπαϊκή Οικονομία,αού). ί>1, σελ. 0>4. 35 διαδικασία αυτή. Η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση δεν πρέπει να θεωρείται μόνο ως αναπόσποχστο) τμήμα της διαδικασίας αυτής· της προσδίδει επίσης μία πρόσθετη διάσταση. Η αναζήτηση μεγαλύτερης ακόμη ολοκλήρανσης μέσω, μεταξύ άλλων, της δημιουργίας μιας τελωνειακής ένωσης, της υλοποίησης της ενιαίας αγοράς και της επικείμενης οικονομικής και νομισματικής ένανσης συνοδεύτηκε από σημαντικές θεσμικές μεταρρυθμίσεις και περιορισμό της κυριαρχίας των κρατών μελών σε ορισμένους τομείς πολιτικής. Κατά τις τελευταίες δύο δεκαετίες, η παγκοσμιοποίηση κοχτέστη εντονότερη. Καθοδηγούμενοι οχπό όιοχορονρες ισχυρές δυνάμεις, οι οικονομικοί δεσμοί μεταξύ τοον βιομηχανικοόν χοορούν ενισχύθηκαν σημαντικά από τοχ μέσα της δεκαετίας του 1970. Οι σημαντικότερες από τις δυνάμεις αυτές είναι η εντυποοοτιοχκή μείοοοτη του κόστους τοον επικοινοονιούν κοχι τοον μετοοορορούν, η προοδευτική εξοχλει,ψη τοον ορροχγμοον οττο εμπόριο ποχγκονοτμίοος (οτυμπεριλαμ,βοχνο)μένοον, οχπό τον γύρο) της Ουρονυγονυοχης, τοον γεωργικών προϊόντοον κοχι, με την ονυμ,οροονίοι GATS, της προοτης απελευθέραχτης τοον υπηρεσιούν), η συνεχιζόμενη ελευΟέροοοτη τοον κινήοτεοον κεφαλαίο rv, κοχι τέλος, οχλλοχγές στην οργάνωση τοον επιχει,ρήσεοον κοχι την στρατηγική τους. Επιπλέον, οι αναπτυσσόμενες χώρες, οι οποίες μέχρι τη στιγμή εκείνη ήταν απομονωμένες, άνοιξαν σταδιακά τις αγορές τονυς κοχι ενοτοομ,οχτούΟηκοχν με όλο) κοχι τοχχύτερο ρυθμό στην παγκόσμια οικονομία. Το πιο πρόσφατο παράδειγμα στο οτυγκεκριμενο τομέοχ είναι το άνοιγμα τοον πρώην κροχτικοχ ελεγχόμενοον χοορούν της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης (ΧΚΑΕ) και της πρώην Σοβιετικής Ένωσης (ΠΣΕ). Μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα, η πορεία αυτή Οοχ επιταχυνθεί κοχι Οοχ συμπεριλάβει ένοχ όλο και μεγαλύτερο αριθμό χωρούν και πληθυσμών. II έκτοχση της παγκοσμιοποίησης μπορεί vox εξιολογηθεί βάσει τοον τάσεων στο διεθνές εμπόριο κοχι τις κεφαλαιακές ροές. Αιάγρ. 14 Ελαστικότητα του ΛϊέΟνους ρμποριοί) \η. * i σχέσημ,Γ. τι\\'παγκόσμια ίταραγοιγή 2. 2. 1 Εμπόριο Κατά την περίοδο) 1950-73, ο) όγκος του παγκοσμίου εμπορίου (οίε αγαθά κοχι, υπηρεσίες) αυξήθηκε με ετήσιο ρυθμό περίπου 8%, ενώ τον παγκόσμιο ΑΕΠ αυξήθηκε κατ'όγκο κοχτά 5% ετησίοος. Στη την δεκαετία τανν εγκατάλειψη οττοχθερούν συναλλαγματικού ν ισοτιμιών του Bretton Woods κοχι την προοτη πετρελαϊκή κρίση, ο ρυθμός αύξησης τόσο του παγκοσμίου εμπορίου όοτο) κοχι του επιβραδύνθηκε παγκοσμίου ακολούθησε συστήματος ΑΕΠ που του οτημοχντικοχ. WO). : : 197. V 19S0 l')85 19W 1WÎ * Γ<> Λκ·0|νί·ς f|i#4ow κ»Η)ΐλ<*ΜΒ«νι» <ιγ«Μ x<*i VAIIC""·? χ«ι υη<·λογιζι·τ<«ι «>ς ΐ| |ΐι<ιηnrxTcxirtàln ίτή<αα|ΐι*τα|1η1. ί| run·mtyxmittuiw rÇctyiinyiovκαι luuuYwywv m jT^Yiiunwiti; όσιους. It ΛοαιπκύτηταΊικΐ)λογΙζι. ται <υς »». ftijtawv ittiçi iîrnoi>«$ ««KWJIMMA* iMtttlMtis r<n> 6ι«*θν<ι«ς fjinoiii»!» ni}»i χψ '. rnjpiia eodoimctiot μεταβολή TOUnayxrt<>(umi ΛΓ,ΙΙ (και tit Μ'κ> ||Γ/Η)η'or η<ί«γΐ*ατι»«)ύς άρον^, : : 36 Ωστόσο, από το 1983, παρατηρήθηκε μια νέα επιτάχυνση όσον αφορά τις συναλλαγές (μέσος ετήσιος ρυθμός 5,7%) υπερβαίνοντας με τον τρόπο αυτό την αύξηση του παγκόσμιοι ΑΕΠ (το οποίο σημείωσε άνοδο μόνο κατά 3,4% ετησίως). Από τις αρχές της δεκαετίας του 1990, η ελαστικότητα του παγκοσμίου εμπορίου ως προς το παγκόσμιο ΑΕΠ ανήλθε σε περισσότερο από 2 (βλ. διάγραμμα 14). Ως αποτέλεσμα αυτού, ο λόγος των εξαγωγών (αγαθά και υπηρεσίες) προνς το ΑΕΠ σε παγκόσμια βάση αυξήθηκε σημαντικά. Αφού διπλασιάστηκε μεταξύ 1950 κοχι 1973 σε 16%, ο) λο'νγος αυτός έφθασε περίπου το 25% το 19955. | Αιάγρ. 15 Συμμετοχή στις παγκόσμιες εξαγωγές αγαθών* 1963 1968 1973 1978 1983 1988 1993 * Στ. ονομαστικούς OQOUÇJ· εξαιρουμένων των ϊξαγωγών Rvtog ι*Τ|ς Κ. Κ. ïhr/φ Yjtijgcolr^ της Επιτροπής, (jtatwrttstrc εξωτερικού εμπορίου. II Κοινότητα συμμετείχε ενεργά και Θετικά στην εν λόγω διαδικασία παγκοσμιοποίησης. Αντιμετώπισε επίσης με επιτυχία τις έντονες ανταγοονιστικές πιέσεις. Από τις αρχές της δεκοχετίοχς του 1970, η κοινοτική συμμετοχή οττις παγκόσμιες εξαγοογές εμποτρευμήτοον συρρικνώθηκε, πλην όμοος παραμένει υψηλή, φθάνοντας οττοχ επίπεδοχ του 24% (εξαιρουμένου του ενδοκοινοτικού εμπορίου). Στο βαθμό που η μείωση αυτή του μεριδίου της στην παγκόσμια οχγονροχ οχντικοχτο^πτρίζει την εμφάνιση νέων εμπορικών εταίρων στην παγκόσμια σκηνή κοχι την αυξημένη εμπορική ολοκλήροοση μεταξύ των κρατών μελών, το φαινόμενο αυτό δεν είναι αντισυχητικο. Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι το μεγαλύτερο μέρος της αύξησης οχυτής του μεριδίονυ των ασιατικών χωρών στο παγκόσμιο εμπόριο6 προήλθε κυρίοος οτε βάρος ο'χλλοον οχνοχπτι ισσόμενων χοορούν. 5 Συμπεριλαμβανοψένου του ενδοκοινοτικού εμπορίου. 6 II σιιμμετονχή των Λυνοχμ. ικοόν Λσιατικούν Οι,κοννσμ,ιιύν στις π<χγκο')οτμ. ιες εξαγοογές οχυξηθηκε οιπό 5 έως U% στις οΐρχές της δεκαετίας του 1970 οτε περίπου 15% σήμερα. 37 Πίνακας 12 Γεωγραφική διάρθρωση του εξω-κοινοτικού εμπορίου (αγαθά, εξωκοινοτικό εμπόριο) του ονομαστ. ΑΕΠ ετήσια % μεταβολή κατ' αξία %τον συνόλου 19761) 19822) 19953) 82/771) 87/822) 95/873) 1995 Εξαγ. προς: • Σύνολο • ΟΟΣΑ t:x των οποίων ΗΠΛ Ιαπωνία • Εκτός ΟΟΣΑ FX ν ον οποίων ΔΑ04) Κίνα 5) Υπόλ. Λσία 6) ΧΚΑΕ Εισαγωγές από: • Σύνολο • ΟΟΣΑ εκ των οποίων ΗΠΑ Ιαπωνία • Εκτός ΟΟΣΑ εκ των οποίων ΔΑΟ Κίνα Υπόλ. Ασία ΧΚΑΕ Εμπορικό Ισοζΰγ. • Σύνολο • ΟΟΣΑ m των οποίων ΗΠΛ Ιαπωνία • Εκτός ΟΟΣΑ 10. 9 4. 6 11. 5 5. 0 1. 2 0. 2 6. 2 0. 3 0. 1 0. 2 0. 9 1. 7 0. 3 6. 4 0. 4 0. 1 0. 5 0. 7 12. 1 4. 9 12. 9 5. 7 2. 2 0. 7 7. 2 0. 6 0. 1 0. 3 1. 0 -1. 4 -0. 7 1. 9 0. 5 7. 2 0. 5 0. 1 0. 3 0. 8 -1. 3 -0. 3 -0. 7 -0. 3 -1. 0 9. 8 4. 9 1. 6 0. 5 4. 9 1. 1 0. 2 0. 4 1. 0 9. 6 5. 1 1. 6 0. 8 4. 5 0. 9 0. 4 0. 4 1. 0 0. 3 12. 5 13. 0 17. 9 14. 6 12. 1 17. 7 10. 5 25. 9 5. 7 12. 6 14. 3 13. 5 18. 8 11. 4 14. 7 12. 0 13. 3 15. 9 (7) -1. 2 3. 3 9. 3 10. 9 15. 5 8. 7 4. 9 3. 3 10. 2 -2. 5 12. 9 11. 3 18. 7 3. 7 1. 4 0. 8 5. 6 0. 9 12. 4 -3. 9 10. 3 14. 2 5. 8 0. 8 (7) -0. 5 16. 4 11. 3 8. 5 16. 4 8. 2 5. 9 7. 2 4. 8 10. 7 9. 3 21. 5 10. 0 13. 2 (7) -0. 5 100. 0 49. 7 15. 8 5. 0 50. 3 10. 6 2. 2 4. 0 10. 7 100. 0 53. 2 17. 1 8. 8 46. 8 9. 4 4. 3 3. 9 10. 9 -0. 2 -0. 4 -0. 1 -0. 4 -0. 4 -0. 5 , -0. 7 -0. 1 -0. 3 0. 5 -0. 5 -0. 4 -0. 8 0. 2 -0. 5 -0. 4 -0. 1 -0. 5 -0. 1 m των οποίων ΔΑΟ Κίνα Υπόλ. Ασία ΧΚΑΕ -0. 1 0. 0 0. 1 -0. 3 -0. 2 0. 1 0. 0 -0. 2 -0. 1 0. 0 0. 1 0. 0 ]) EUR9: EUR15 εκτός EL, Ε, Α, Ρ, FIN και S. 2> EUR10: EUR15 κκτός Ε. Λ, Ρ, FIN και S. : V) EUR 12: HURLS ηαός Λ, LIN και S. '*' Χόνγκ Κονγκ, Κορι'α, Μαλαισία, Σιγκαπούρη, Ταϊβάν, και Ταύλάνδη. 5) Ληγανκπάν, ΙΙακιοτάν, Ινδία, Μπαγκλανη'ς, Μαλδίβις, Σρι-Λάνκα. Νπτ. άλ, -0. 1 0. 0 0. 1 -0. 3 -0. 1 -0. 1 0. 0 -0. 1 -0. 2 0. 0 0. 0 -0. 1 Μπουτάν, Μιανμάρ, Λάος, Βιετνάμ, Καμπότζη, Ινδονησία, Μπρουνπ, Φιλιππίνις, Μογγολία, Μακάο. ()' Αλβανία, Βουλγαρία, Τοιχική Δημοκρατία, Σλοβακία, Ουγγαρία, Ι Ιολ<ονΐα, Ρουμανία, πρώην ΕΣΣΛ και Σλοβενία. 7)Μισο ψπορικό ισοζύγιο της περιόδου, % του ΑΕΙΙ. Πΐΐηί: Υπηρισύ-ς της Επιτροπής. 38 Π συμμετοχή της ΕΚ στις συνολικές εξαγωγές με προορισμό τις ασιατικές αγορές, που χαρακτηρίστηκαν από ταχεία ανάπτυξη και είναι πιθανόν να συνεχίσουν να αναπτύσσονται με ταχύ ρυθμό στο προσεχές μέλλον, ήταν σχετικά χαμηλή. Κατά το 1995, οι κοινοτικές εξαγωγές προς την Ασία (συμπεριλαμβανομένης της Κίνας) αντιπροσώπευαν το 17% μόνο των συνολικοί εξίοκοινοτικών εξαγωγών έναντι 20% και 44% για τις ΗΠΑ και την Ιαπωνία αντίστοιχα. Πρέπει ωστόσο να σημειωθεί ότι οι κοινοτικές εξαγωγές προς τις χώρες αυτές αυξήθηκαν έντονα (χπό τα τέλη της δεκαετίας το 1980 (βλ. πίνακα 12). Επιπλέον, το μερίδιο των κοινοτικών εξαγωγών προς τις ΧΚΛΕ, οι οποίες αποτελούν επίσης αγορές με έντονη ανάπτυξη, είναι σημαντικά υψηλότερο από εκείνο των ΗΠΑ και της Ιαπωνίας. Πάντως, υπάρχουν αιτίες ανησυχίας. ΓΙ Κοινότητα παρουσιάζει ένα σχετικά χαμηλό βαθμό εξειδίκευσης στους τομείς υψηλής τεχνολογίας, που χαρακτηρίζονται από έντονη ζήτηση. Το μερίδιο των τομέων αυτών στις συνολικές εξωκοινοτικές εξαγωγές ανήλθε σε 30% κατά το 1994, έναντι 39% για τις ΗΠΛ και 34% για την Ιαπωνία. II συμμετοχή των τομέα>ν υψηλής τεχνολογίας στις συνολικές εξωκοινοτικές εξαγωγές (1993) ανήλθε σε 23% έναντι 37% για τις ΗΠΑ και την Ιαπωνία. Ένα από τα κυριότερα χαρακτηριστικά της πρόσφατης διαδικασίας παγκοσμιοποίησης είναι η εμφάνιση νέων βιομηχανικών χωρών μεταξύ των κυριότερων προμηθευτών και εξαγωγέων διεθνώς εμπορεύσιμων αγαθών (κυρίως μεταποιημένων). Οι εισαγωγές από τις ασιατικές χώρες στην ΕΚ αυξήθηκαν σε πολύ έντονο βαθμό κατά την τελευταία δεκαετία, με αποτέλεσμα απότομη αύξηση του μεριδίου τους στις εκτός Κοινότητας εισαγωγές. Ενώ οι εισαγωγές από τις ασιατικές χώρες αντιπροσώπευαν μόνο το 1,3% του κοινοτικού ΑΕΠ το 1995, οι εν λόγιο χώρες καθιερώνονται όλο και περισσσότερο ως σοβαροί ανταγωνιστές στις κοινοτικές αγορές. Κατά το 1995, αντιπροσώπευαν περίπου το 18% των συνολικών εισαγωγών της ΕΚ από τον υπόλοιπο κόσμο (πίνακας 12). σε είναι όπως τομείς χαμηλής εξειδίκευσης παραδοσιακούς, εξαγωγών προς την Κοινότητα δεν Ο πίνακας 13 δείχνει ότι η αύξηση των ασιατικών τα περιορίζεται κλωστο'υφαντουργικά και τα προϊόντα ένδυσης. Τομείς υψηλής εξειδίκευσης και εντάσεοις κεφαλαίου, όπως είναι ο μηχανολογικός εξοπλισμός, ο εξοπλισμός μεταφορών και τα προϊόντα υψηλής τεχνολογίας αντιπροσωπεύουν ένα όλο και μεγαλύτερο ποσοστό των ασιατικών εξαγωγών προς την Κοινότητα. Η μεγαλύτερη κινητικότητα των κεφαλαίων σε παγκόσμιο επίπεδο και η ευκολότερη πρόσβαση στην τεχνολογία από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 συνέβαλαν σε μεγάλο βαθμό στην εξέλιξη αυτή. Επιπλέον, η περιορισμένη πρόσβαση στην αγορά για "ευαίσθητα προϊόντα" (π. χ. υφάσματα και ενδύματα, σίδηρος και χάλυβας) είναι δυνατόν να έχουν ενθαρρύνει την μεταστροφή των ασιατικών χωρών προς την μεγαλύτερη εξειδίκευση σε τμήματα της αγοράς που απαιτούν υψηλή τεχνολογία και τελειοποίηση. Κατά συνέπεια, ένα μέρος της προσπάθειας προσαρμογής στην ΕΚ οδηγήθηκε προς τομείς τους οποίους οι κοινοτικές χο>ρες άρχισαν να αντιμετωπίζουν σχετικά πρόσφατα τον άμεσο ανταγωνισμό από τις ασιατικές εξαγωγές. 39 Πίνακας 13 Περιφερειακή διάρθρωση των εξωκοινοτικών1) εισαγωγών μεταποιημένων προϊόντων Σύνολο % τον συνόλου των εισαγωγών μεταποιημένων αγαθών από κάθε χώρα ή ομάδα χωρών. % τον συνόλου των εξωκοινοτικών εισαγωγών μεταποημένων αγαθών Χημικά Μηχανές εξοπλισμ. μεταφορ. Υψηλή Τεχνολογία Προϊόντα ένδυσης και κλωστο'ϋςχχ ντουργί,ας ΗΠΛ Ιαπωνία Αναπτ/νες χώρες2) εκ οποίων: των ΛΛΟ Κίνα Υπόλ. Ασία ΧΚΛΕ 1980 1995 1980 1995 1980 1994 1980 1995 1980 1995 1980 1995 1980 1995 22. 9 21. 6 8. 6 12. 4 27. 4 36. 4 7. 6 12. 2 0. 9 5. 7 2. 5 4. 6 5. 2 11. 6 26. 4 30. 8 37. 6 47. 4 4. 7 13. 7 3. 1 30. 8 0. 8 9. 6 1. 5 4. 1 9. 8 14. 0 9. 1 8. 9 3. 5 5. 0 6. 2 4. 7 0. 4 1. 7 13. 5 5. 8 1. 1 2. 9 12. 7 7. 3 4. 3 2. 2 3. 1 1. 4 23. 7 23. 7 31. 3 11. 1 44. 1 23. 9 42. 2 50. 2 16. 9 17. 5 24. 3 33. 5 38. 9 36. 1 7. 4 17. 3 20. 2 34. 3 1. 9 21. 3 2. 9 8. 6 3. 6 9. 0 n HI JR 9 για το 1980 και lilJR 12 για το 1995. 2) Χώρες Αφρικής, Καραϊβικής και Ειρηνικού που έχουν υπογράψει τη Σύμβαση του Λομέ, Κεντρική και Νότιος Αμερική, Μέση Ανατολή, ΔΑΟ, Κίνα, λοιπές ασιατικές χώρες, ΧΚΑΕ. Πηγι): Υπηρεσίες της Επιτροπής. II ανάπτυξη των κοινοτικών εξαγωγών και εισαγωγών προς και από άλλες περιοχές του κόσμου είναι σχετικά εξισορροπημένη. Παράλληλα, το εμπορικό ισοζύγιο της Κοινότητας με τις αναπτυσσόμενες χώρες πέρασε από ένα έλλειμα της τάξης του 1 % του ΑΕΠ ακριβώς μετά την πετρελαϊκή κρίση σε ένα μέτριο πλεόνασμα σήμερα. Από την άλλη πλευρά, οι συναλλαγές με τις "νεοεμφανισθείσες" οικονομίες της Ασίας και των ΧΚΑΕ είναι γενικά εξισορροπημένες κατά τις τελευταίες δύο δεκαετίες. 2. 2:2 Αμηη-ςÇnrç rm'vfiûjnç(ΛΞΙΐ) Από το δεύτερο ήμισυ της δεκαετίας του 1980, οι παγκόσμιες ροές άμεσων ξένων επενδύσεων αυξήθηκαν μ. ε ταχύ ρυθμό, τόσο σε απόλυτες αξίες όσο και σε σχέση με τις εμπορικές ροές και την αύξηση της παραγωγής. Οι ετήσιες ροές αυξήθηκαν από 50 δια. δολλάρια κατά μέσο όρο την περίοδο 1981-85 σε 155 δισ. δολλάρια κατά μέσο όρο την περίοδο 1986-90, το δε 1990 έφθασαν τα 200 δισ. δολάρια. Στις αρχές της δεκαετίας του 1990, παράλληλα με την επιβράδυνστι της 40 παγκόσμιας οικονομίας και τις χαμηλές επιδόσεις των επιχειρήσεων σε πολλές από τις βιομηχανικές χώρες, οι ροές άμεσων ξένων επενδύσεων έπεσαν σημαντικά, προτού ανακάμψουν έντονα από το 1994 και μετά. Σύμφωνα με την ΔΗΕΕΑ7, το επίπεδο των παγκόσμιων ροών άμεσων ξένων επενδύσεων έφθασε τα 315 δισ. δολλάρια το 1995. Κατά τα τελευταία δέκα χρόνια, οι συνολικές παγκόσμιες ροές άμεσων ξένων επενδύσεων αυξήθηκαν κατά Πίνακας 14 μέσο όρο ονομαστικά με ρυθμό διπλάσιο (χπό εκείνο του παγκόσμιου ΑΕΠ. ΓΙ Κοινότητα αποτελεί ταυτοχρόνως βασική πηγή και προορισμό των άμεσων ξένων επενδύσεων. Μολονότι παρατηρήθηκε κάποια υποχώρηση στις αρχές της δεκαετίας του 1990 κάτω από την πίεση της οικονομικής επιβράδυνσης, οι ροές τόσο των εισερχόμενων όσο και των εξερχόμενων άμεσων ξένων επενδύσεων ήταν υψηλές σε σχέση με τα ιστορικά επίπεδα (βλ. πίνακα 14). ΓΙ Κοινότητα (συμπεριλαμβανομένων των ενδοκοινοτικών ροών) αποτέλεσε την πηγή του 42% του συνόλου των ροών άμεσων ξένων επενδύσεων το 1995 και απορρόφησε το 36% των εισερχόμενων ροών. Μετά την έναρξη του προγράμματος για την ενιαία αγορά στα μέσα της δικαετίας του 1980, η Κοινότητα κατέστη ένας ιδιαιτέρας ελκυστικός προορισμός τόσο για τους παραδοσιακούς επενδυτές όπως οι Αμεσες ξένες επενδύσεις (Λισ. $) 1975 1980 1985 1990 1995 EUR15 (εξωκοινοτι,κές + ενδοκοινοτικές) Εισροές % παγκ. συν. %ΑΕΠΚ1) Εκροές % παγκ. συν. %ΑΕΠΚ{) Net flows. 9. 9 45. 9 2. 6 9. 9 36. 0 2. 6 0. 0 Εισροές %ΑΕΠΚ1) Εκροές %ΑΕΠΚ1) 2. 6 0. 9 14. 2 5. 1 21. 3 40. 9 2. 8 27. 0 46. 8 3. 6 5. 7 16. 9 3. 1 21. 9 4. 0 15. 4 311 2. 9 25. 5 42. 6 4. 8 10. 1 97. 4 47. 8 7. 0 133. 0 55. 4 9. 5 35. 6 111. 9 35. 5 7. 0 132. 3 41. 6 8. 3 20. 4 ΙΙΙΙΑ 19. 2 2. 5 15. 2 1. 9 Ιαπωνία 47. 9 5. 1 27. 2 2. 9 60. 2 4 9 95. 5 7. 8 0. 2 0. 1 1. 8 1. 1 Εισροές %ΑΕΠΚ1) Εκροές %ΑΕΠΚ1) " Ακαθάριστες επενδύσεις παγίου κεφαλαίου. Πηγή: ΔΗΕΕΑ (Διάσκεψη των Ηνωμένων Εθνών για 1. 7 0. 2 48. 0 5. 1 05 0. 0 21. 3 15 0. 6 0. 2 6. 4 17 0. 3 0. 1 2. 4 0. 7 το εμπόριο και την Ανάπτυξη). ΗΠΑ και η Ιαπωνία όσο και για τους νέους επενδυτές από τη Νοτιανατολική Ασία, σε μία προσπάθεια να ενισχύσουν οι τελευταίοι τη θέση τους στην ενιαία αγορά. II κατάργηση των μη δασμολογικών φραγμών, η απλοποίηση των διοικητικών διατυπώσεων, η προοπτική πρόσβασης σε μια μεγάλη αγορά με προοπτικές περαιτέρω ανάπτυξης και οι δυνατότητες οικονομ. κόν κλίμακας φαίνεται να αποτέλεσαν ισχυρά κίνητρα για επενδύσεις στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα. Το πρόγραμμα της ενιαίας αγοράς προκάλεσε επίσης την άνευ προηγουμένου ροή άμεσων ξένων επενδύσεων μεταξύ των κρατών μελών της Κοινότητας. Σε αναλογία με τις συνολικές κοινοτικές εκροές άμεσων ξένων επενδύσεων, οι ενδοκοινοτικές ροές άμεσων ξένο>ν επενδύσεων αυξήθηκαν από το 20% το 1983 στο 59% το 1994. 7 Ι 'Ν( ΎΛΗ ( 199(>). έκθεση σχετικά με την παγκόσμια επενδυτική δραστηριότητα, 1 ενευη. 41 Όσον αφορά τις εξερχόμενες επενδυτικές ροές από την Ευρωπαϊκή Κοινότητα προς μη κοινοτικές χώρες, ένα μεγάλο μέρος (περίπου 60% το 1994) κατευθύνεται προς άλλες βιομηχανικές χώρες. Η τάση πάντως αυτή είναι φθίνουσα, δεδομένου κατά τα μέσα της δεκαετίας του 1980 ήταν περίπου 75%. Μεταξύ των αναπτυσσόμενων χωρών, οι ασιατικές χώρες αποτελούν ένα όλο και σημαντικότερο αποδέκτη των επενδύσεων από την Ευρωπαϊκή Κοινότητα. Το ίδιο ισχύει και για την Κίνα, το μερίδιο της οποίας στις εκροές κοινοτικών άμεσων ξένων επενδύσεων αυξήθηκε έντονα κατά τα τελευταία χρόνια. Αξίζει να σημειωθεί, ότι. το μέγεθος των κοινοτικών εκροών άμεσων ξένων επενδύσεων είναι σχετικά χαμηλό σε σύγκριση με τις ακαθάριστες επενδύσεις παγίου κεφαλαίου στην Κοινότητα (περίπου 2 έως 3% για τις συνολικές εξ(οκοινοτικές εκροές άμεσων ξένων επενδύσεων)8. Οι άμεσες επενδύσεις στο εξωτερικό αποτελούν ένα φυσιολογικό στοιχείο της αναπτυξιακής στρατηγικής τ ων επιχειρήσεων, π ου τους επιτρέπει να εκμεταλλεύονται τα πλεονεκτήματα τους σε μια ευρύτερη κλίμακα. Α πό την άποψη αυτή, οι άμεσες ξένες επενδύσεις π ρ ος δυναμικές, ταχέως αναπτυσσόμενες οικονομίες μπορούν να αποτελέσουν έναν δείκτη ανταγωνιστικού πλεονεκτήματος. Μόνο όταν οι κινήσεις αυτές δεν συνοδεύονται α πό αντίστοιχες ισοδύναμες εισροές άμεσων ξένων επενδύσεων ή όταν συνοδεύονται, α πό χαμηλές εγχώριες επενδύσεις, τότε η ελκυστικότητα μιας χ ώ ρ ας ως τ ό π ος εγκατάστασης μπορεί να τεθεί υπό αμψισβήτηση. Μέχρι τώρα, η Κοινότητα έχει να επιδείξει ικανοποιητική πορεία α πό α π ό ψ ε ως διεθνούς ανταγωνισμού γ ια τις άμεσες επενδύσεις ό π ως αποδεικνύεται τόσο α πό την ισχυρή αύξηση τ ων εισροών όσο και α πό το ελαφρό πλεόνασμα τ ων κ α θ α ρ ών ροών άμεσων ξένων επενδύσεων. Η Κοινότητα ως τ ό π ος Λιάγρ. 16 Άμεσες ξένες επενδύσεις στην 1ÎDR12 Εξωκοινοτνκέςχαι ρνλοΜοινοτιχτς (joig Εντός ΕΚ Εξωκυινοτικί-ς ι·κρο»·ς ';. »«*; : ii»s : : im :«« : ïm : is**» : i*»o i»i : iwi i<*» ISM iJS&ECE ! : -^Λβ^'ίί *ÀS Ertitépnife. εγκατάστασης και η π α ρ α γ ω γή στο εξωτερικό έχουν συμπληρωματική σχέση δεδομένης της ισχυρής, αν και φθίνουσας, συσχέτισης μεταξύ τ ου προορισμού τ ων εξαγωγών και τ ων εκροών άμεσων ξένων επενδύσεων. Επιπλέον, δεν υ π ά ρ χ ο υν ενδείξεις ότι η μεταφορά στο εξωτερικό τ ων δραστηριοτήτων π α ρ α γ ω γ ής κυριαρχείται α πό κριτήρια π ου βασίζονται στο μισθολογικό Il ανάλυση αφορά μ. όνο τις τάσεις σε κοινοτική κλίμακα, οι οποίες κρύβουν σημαντικές διαφορές μεταξύ τ(ον χωρών. Για παράδειγμα, στη Γερμανία το μέγεθος των εισροο'νν άμεσων ξένονν επενδύσεων υπήρξε ανέκαθεν χαμηλό σε σχέση με τις εξερχόμενες άμ,εσες ξένες επενδύσεις. Γνώ -κατά την διάρκεια της δεκαετίας του 1980, οι σημαντικές καθαρές εκροές άμεσοον ξένων επενδύσεων αποτελούσαν την εικόνα ενός σταθερού πλεονάσματος των τρεχουσών συναλλαγών, ή διεύρυνση της διαφοράς από την εποχή της ενοποίησης, οπότε το ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών κατέστη αρνητικό, τροφοδότησε τις σημερινές συζητήσεις σχετικά με την ελκυστικότητα της Γερμανίας ως τόπου εγκατάστασης παραγωγικών δραστηριοτήτων. Η ισχυρή ανατίμηση του γερμανικού μάρκου κατά τα τελευταία χρόνια έπαιξε αναμφίβολα σημαντικό ρόλο, μολονότι οι διαθρωτικές αδυναμίες της γερμανικής οικονομίας συνέβαλαν σημαντικά στις σημερινές ανησυχίες στο θέμα αυτό. Αντίστροφα, μετά την κατάργηση των ρυθμιστικών παρεμβάσεων και την ιδιωτικοποίηση από τις αρχές της δεκαετίας του DK0. το ΙΙΒ γνώρισε μια έντονη αύξηση των εισερχόμενων ακαθάριστων ξένατν επενδύσεων στα τέλη της δεκαετίας του 1980, ιδιαίτερα από ιαπωνικές επιχειρήσεις. 42 κόστος, μολονότι αυτό μπορεί να συμφβαίνει σε ορισμένους τομείς εντάσεως εργασίας όπως είναι τα είδη ένδυσης, υπόδησης ή τα παιχνίδια. Πίνακας 15 Διάρθρωση των άμεσων ξένων επενδύσεων στην ΕΚ (Δισ. ECU) 2. 2. 3 Κι νήσεις κεφαλαίων Από: αυξήθηκαν σημαντικά· -ΗΠΑ -Ιαποϊνία - Ασία3) - Λοιπές Προς: Κατά τα τελευταία 20 χρόνια, οι ροές άμεσων ξένων επενδύσεων επιπλέον, αναπτύχθηκαν σε ιδιαίτερα μεγάλο βαθμό οι διεθνείς κινήσεις κεφαλαίων κάτω από τη συνδυασμένη επίπτωση της χρηματοπιστωτικής απελευθέρωσης και της καινοτομίας. Για παράδειγμα, οι διασυνοριακές συναλλαγές σε ομολογίες και μετοχές γνώρισαν μεγάλη ανάπτυξη στις κυριότερες βιομηχανικές χώρες, από λιγότερο από 10% του ΑΕΠ το 1980 σε μεταξύ 150 και 250%) το 1995. Ο παγκόσμιος όγκος των πράξεων σε συνάλλαγμα αυξήθηκε επίσης με πολύ ταχύ ρυθμό, ο δε ημερήσιος κύκλος εργασιών πλησιάζει σήμερα τα 1500 δκτ. δολάρια. Πρέπει να σημειωθεί ότι οι συναλλαγές αυτές αφορούν κυρίως κινήσεις σε χρηματοπιστωτικά περιουσιακά στοιχεία (συμπεριλαμβανομένων των κρατικών ομολογιών) που έχουν συσταθεί κατά τη διάρκεια των ετών και αντιδρούν άμεσα ακόμα και, σε οριακές διαφορές των αποδόσεα)ν. 1984υ 1990υ 19942) Εισροές εκτός ΕΚ 3. 0 0. 4 9. 2 5. 4 8. 5 1. 4 0. 5 9. 5 Εκροές εκτός ΕΚ 18. 2 2. 8 7. 2 0. 9 11. 5 0. 3 6. 4 0. 3 2. 4 0. 5 3. 3 8. 6 -ΗΠΛ -Ιαπωνία - Ασία3' - Κίνα - ΧΚΑΕ - Λοιπές Intra-EC (,)EUR12. (2)niJR15. ^ Λσία: Τα'Ολάνδη, Μαλαισία, Ινδονησία, Σινγκαπούρη, Φιλιππίνες, Νότιος Κορέα, Ταϊβάν, Χονγκ-Κονγκ και Ινδία. 0. 2 12. 2 39. 3 0. 0 5. 6 4. 2 37. 4 Πηγτϊ Υπηρεσίες της Ιίπιτροπιϊς. II (χπελευθέρα)ση των χρηματοοικονομικών αγορών συμβάλλει επίσης στην καλύτερη κατανομή των πόρων. Εφόσον τα χαρτοφυλάκια των χρηματοπιστωτικών περιουσιακών στοιχείων είναι ιδιαίτερα ευαίσθητα στις αλλαγές του κλίματος που επικρατεί στις διεθνείς κεφαλαιαγορές, έχουν ισχυρή επίδραση στην πειθαρχία όσον αφορά τις συναλλαγματικές ισοτιμίες και την οικονομική πολιτική. Όταν αγνοούναι τα μηνύματα της αγοράς δημιουργούνται αναπόιρευκτα αναταραχές στις νομισματαγορές καθώς και στις αγορές τίτλων που με τη σειρά τους - όπως ιραίνεται στο κεφάλαιο 1 - αποτελούν σημαντικό εμπόδιο στην μακροοικονομική ανάπτυξη. 2. 2. 4 Οικονομικές επιπτώσεις Λεν έχει αποδειχθεί ότι η ίδια η παγκοσμιοποίηση, και ειδικότερα οι εντονότερες εμπορικές συναλλαγές και οι επενδύσεις σε αναπτυσσόμενες χώρες αποτελούν βασική αιτία της ανεργίας στην Κοινότητα. Αντίθετα, οι αυξημένες εμπορικές συναλλαγές αποτελούν σημαντική πηγή οικονομικής ανάπτυξης και ανόδου του βιοτικού επιπέδου, λόγο) της καλύτερης κατανομής των πόρων. 43 Αρχικά, πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι ο βαθμός ανοίγματος της Κοινότητας στην παγκόσμια οικονομία είναι σχετικά χαμηλός και περίπου ίδιος με αυτόν των Ηνωμένων Πολιτειών και της Ιαπωνίας. Το 1995, ο βαθμός ανοίγματος στην Κοινότητα ήταν περίπου 10% σε σύγκριση με το 12% στις Ηνωμένες Πολιτείες και 9% στην Ιαπωνία9. Αυτό σημαίνει ότι η παγκοσμιοποίηση του εμπορίου επηρεάζει άμεσα ένα περιορισμένο τμήμα μόνο της κοινοτικής οικονομίας. Δεύτερον, σημειώνεται ότι οι περισσότεροι από τους οικονομικούς δεσμούς της Ινυρωπα'ικής Κοινότητας είναι στο εσωτερικό της καθώς και μ,ε τους κυριότερους βιομηχανικούς της εταίρους. Ως εκ τούτου, η παγκοσμιοποίηση παρατηρείται κυρίως μεταξύ κραπόν μ,ε γενικά παρόμοιες οικονομικές επίπεδα μισθών και δομές, συντελεστές παραγωγής και παραγωγικότητας. Αρα, ι\ πρωταρχική επίπτωση του διεθνούς εμπορίου και των ροών άμεσων ξένων επενδύσεων στη δημιουργία θέσεων απασχόλησης εντοπίζεται, μεταξύ το>ν τρκόν εταίρων (δηλαδή ττ1ζ Κοινότητας, των ΙΙνωμένων Πολιτειών και της Ιαπωνίας). II εντατικοποίηση των οικονομικών δεσμών μεταξύ των βιομηχανικών χα)ρών δεν πρέπει να εκληφθεί ως μειονέκτημα αλλά μάλλον ως πλεονέκτημα για την ευημερία της Κοινότητας. Το γεγονός αυτό αποτέλεσε κίνητρο για πολλές κοινοτικές πολιτικές, κυρίως για την νέα προποβουλία πρόσβασης στην αγορά, που αναζητεί την μεγιστοποίηση των οφελών για την Κοινότητα από την παγκοσμιοποίηση. Τρίτον, το μέγεθος του κοινοτικού εμπορίου με οικονομίες στις οποίες οι αμοιβές είναι χαμηλές είναι ακόμα μικρό: οι εξωκοινοτικές εισαγωγές από τέτοιου είδους χώρες ανέρχονται σε λιγότερο από το 3% του κοινοτικού ΑΕΠ προς το παρόν και το εμπόριο της Κοινότητας με τις οικονομίες αυτές βρίσκεται γενικά σε ισορροπία. Ορισμένοι υποστηρίζουν ότι οι συναλλαγές με τις χώρες αυτές, ακόμα και αν το εμπορικό ισορροπημένο, μπορεί να συνεπάγεται συνολικά απώλειες θέσεα)ν απασχόλησης για την Κοινότητα επειδή οι εισαγωγές από οικονομίες με χαμηλές αμοιβές τείνουν να έχουν υψηλότερο (χαμηλής εξειδίκευσης) ποσοστό εντάσεως εργασίας από ό,τι οι κοινοτικές εξαγα)γές προς τις χώρες αυτές. Πάντως, το επιχείρημα αυτό δεν λαμβάνει υπόψη τις δυναμικές επιπτώσεις που απορρέουν από την καλύτερη κατανομή των πόρα)ν είτε το γεγονός ότι οι φθηνές εισαγωγές σημαίνουν αύξηση των πραγματικών εισοδημάτων στην Κοινότητα και της εγχώριας ζήτησης. Γενικά, το εμπόριο αυτό περιλαμβάνει την ανταλλαγή εργασίας χαμηλής εξειδίκευσης έναντι εργασίας η οποία χαρακτηρίζεται από υψηλή εξειδίκευση και καλύτερες αμοιβές. ισοζύγιο είναι Τέταρτον, η σπουδαιότητα της αλλαγής του τόπου εγκατάστασης ορισμένων τύπων οικονομικής δραστηριότητας δεν πρέπει ούτε να υπερεκτιμηθεί ούτε είναι απαραίτητα ανεπιθύμητη. Η δημιουργία μίας θέσης απασχόλησης σε χώρες με χαμηλούς μισθούς δεν μπορεί να εξισωθεί με την απώλεια μίας άλλης θέσης στην Κοινότητα και δεν μπορεί να υποτεθεί ότι η παραγωγή αυτή στο εξωτερικό και η απασχόληση είναι δυνατόν να μεταφερθούν στην Κοινότητα. Οι επενδύσεις που πραγματοποιοι'ννται (Ττο εξωτερικό με σκοπό τις πωλήσεις, αντί να αντικαθιστούν τις κοινοτικές εξαγορές, ανοίγουν νέες αγορές και οδηγούν σε επιπλέον εξαγατγές από ανταγωνιστικές κοινοτικές βιομηχανίες. Οι κοινοτικές επιχειρήσεις εκμεταλλεύονται τις ευκαιρίες αυτές, όπως ςιαίνεται από το συνεχιζόμενο κοινοτικό εμπορίκι') πλεόνασμα με τις ΧΚΑΚ και τις νέες βιομηχανικές χώρες της Ασίας. 9 Αριθμητικός μέσος των εξαγωγών και εισαγωγών αγαθών και υπηρεσκίνν ως ποσοστό του ονομαστικοί') ΑΙ'ΙΙ. 44 Πάντως, η παγκοσμιοποίηση των αγορών προϊόντων και των χρηματοοικονομικών αγορών επιταχύνει τις τομεακές αλλαγές και ασκεί πτωτικές πιέσεις στους μισθούς για το χαμηλής εξειδίκευσης εργατικό δυναμικό. Επίσης, ασκεί ισχυρές πιέσεις στην κοινοτική οικονομία για την εφαρμογή νέων τεχνολογιών, τη διατήρηση και βελτίωση της ανταγωνιστικότητας, την βελτιστοποίηση της κατανομής των πόρων και την εφαρμογή υγειών οικονομικών πολιτικών. 2. 3 Ανταγωνιστικότητα II τεχνολογική πρόοδος και η παγκοσμιοποίηση αποτελούν κίνητρα για τα κράτη μέλη να διατηρήσουν και να βελτιώσουν την ανταγωνιστική τους θέση. II ανταγωνιστικότητα είναι μία πολύπλοκη και αμφισβητούμενη έννοια, η οποία συχνά συγχέεται μ,ε άλλες έννοιες όπως εκείνη της αποδοτικότητας. Στο επίπεδο της επινείρησης. η έννοια της ανταγωνιστικότητας είναι σαφής: μία επιχείρηση είναι ανταγωνιστική εάν μπορεί να πωλεί τα προϊόντα της στην τιμή της αγοράς παραμένοντας αποδοτική μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα. Σε επίπεδο χώρας. της ανταγωνιστικότητας είναι λιγότερο σαφής. έννοια η Για μία χώρα, ο τελικός στόχος πολιτικής είναι η βελτίωση του επιπέδου διαβίωσης των πολιτών της και της ευημερίας τους. Στο πλαίσιο αυτό, οι εξωτερικές επιδόσεις μίας χώρας θεωρούνται γενικά σημαντικές επειδή αποτελούν της μακροπρόθεσμης ικανότητας της να αυξάνει την παραγωγικότητα και να μεταφράζει τη διεθνή οικονομική ανάπτυξη σε νέες θέσεις χρήσιμο δείκτη (χπασχόλησης στο εσωτερικό της. Σχετικά με χώρας αυτό, η ανταγωνιστικότητα μίας υπολογίζεται συχνά με βάση την εξέλιξη της ΙΊΐνακας 16 Εξέλιξη των εξαγο>γών, σύνολο αγαθών % κέρδος ή απώλεια μεριδίου αγοράς σε πραγματικούς όρουχί). (μέση ετήσια μεταβολή) 1981-85 1986-90 1991-95 1996<2) EUR ΗΠΑ ΙΑΠΩΝΙΑ 1. 6 -2. 8 1. 6 Εκτός-ΟΟΣ rxTinvonoiiitx -1. 4 - ΛΑΟ<3> - Υπόλ. Ασί 3. 0 2. 5 -1. 9 4. 3 -3. 9 1. 0 3. 3 2. 4 -0. 1 -0. 2 -7. 8 1. 6 1. 7 5. 5 -1. 6 1. 7 -5. 9 1. 9 3. 1 3. 6 *) Αναλογία μεταξύ αύξησης του όγκου τ<υν εξαγωγών και αύξησης του όγκου των εξαγωγικών αγορών. μεγέθους μείωση πορείας των εξαγα)γών της. Όπως φαίνεται στον πίνακα 16, η Κοινότητα υπέστη μία (τταθερή, μέτριου τα>ν μεριδίων της στις εξαγωγικές αγορές από τα μέσα της δεκαετίας του 1980. Όσον αφορά τις άλλες περιοχές που αναφέρονται στον πίνακα, αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι και στην Ιαπωνία παρατηρήθηκε μία συνεχής, έντονη απώλεια μεριδίου στις εξαγωγικές αγορές ενώ οι Ηνωμένες Πολιτείες (στο δεύτερο ήμισυ της δεκαετίας του 1980) και οι ασιατικές οικονομίες (από τις αρχές της δεκαετίας του 19X0) 2) Εκτίμηση. 3) ΔΑΟ εκτός Ταϋλάνδης και Μαλαισίας. Πηγή: ΟΟΣΑ. πραγματοποίησαν σημαντικά κέρδη στις εν λόγω αγορές. 45 Διάγρ. 17 Εξέλιξη TCOV εξαγωγών χαι ΐΐ§#γματικέ£ ΦταΦμίσμένΐϊς συναλλαγματικές ισοτιμίες, ETJR 1987 = 100 140 Πραγματικές σταθμισμένες συναλλαγματικές ισοτιμίες* 1978 1980 1982 1984 1986 1988 1990 1992 1996 * £f αχταη μτ 6 τρίτΓς βιομηχανικές χώ^*· Αιπλή στάθμιση των εξαγωγών. Α»οιΰιγ|0ο)πισπΐ;: ονομαστικό χόστικ; toyaoiai ανά )ΐονά4α «goYovtof. ** Αναλσγύ* ItrtrtÇv «Κ αύξησης! ftoXtytiov ton· ίξ(*νΌ>γών Η&ι *Τ|5 <*ίιϊ»)στ£ ton ογΜυ») των ttytyiuytxciw ανΌβών. Πηγή. · YJWK>WC« της &ητ(>οπής ΧΒΛ ΟΟΕΛ, Ρ·. ·. ·,. • • --"y-T· • • • • •. ^ -. • •• f •. -• II εξέλιξη Τ(ον μεριδίων στις εξαγωγικές αγορές μπορεί εν μέρει να εξηγηθεί από τις μεταβολές της διεθνούς ανταγωνιστικότητας όσον αφορά το κόστος (όπως μετράται από τις πραγματικές σταθμισμένες συναλλαγματικές ισοτιμίες). Στο πλαίσιο αυτό, το διάγραμμα 17 δείχνει σαΐ|>ώς ότι η επιδείνωση ταιν εξαγωγικών αποτελεσμάτων κατά την τελευταία δεκαετία στην Κοινότητα οφειλόταν εν μέρει στην σημαντική ανατίμηση της πραγματικής σταθμισμένης συναλλαγματικής ισοτιμίας. Η αρνητική συσχέτιση μεταξύ των δύο μεταβλητών είναι εμφανής κατά την περίοδο η οποία εκτείνεται από τα μέσα της δεκαετίας του 1980 μέχρι τις αρ^ές της δεκαετίας του 1990 και που χαρακτηρίζεται από την ανατίμηση τα)ν κοινοτικών νομισμάτων. Μολονότι οι τάσεις όσον αφορά τις εξαγωγές και την ανταγωνιστικότητα από πλευράς κόστους μπορεί να περιλαμβάνουν ενδιαφέρουσες ενδείξεις, εξηγούν εν μέρει μόνο την κατάσταση της ανταγωνιστικότητας μίας χώρας. Σε μακροοικονομικούς όρους, και σε μία μεσοπρόθεσμη ή μακροπρόθεσμη προοπτική, ο ορισμός της έννοιας της ανταγωνιστικότητας10 θα μπορούσε να έχει ως εξής: μία χώρα είναι διεθνώς ανταγωνιστική εάν πληρούνται οι ακόλουθες προϋποθέσεις: - η παραγωτικότητά της αυξάνεται με ρυθμό ο οποίος είναι παρόμοιος ή υψηλότερος από εκείνον τ(σν σημαντικότεραιν εμπορικών της εταίρων με συγκρίσιμο επίπεδο ανάπτυξης· - διατηρεί ισορροπία στις εξωτερικές συναλλαγές της, στο πλαίσιο μιας ανοικτής ελεύθερης οικονομίας αγοράς· και - επιτυγχάνει ένα υψηλό επίπεδο απασχόλησης. 10 Βλ. επίσης (\>mpeliliveness Policy Council (1993), "Λ competitiveness strategy for America". 46 Ο πίνακας 17 δείχνει ότι σύμφωνα με τον ορισμό αυτό, οι επιδόσεις της Κοινότητας δεν πληρούν όλα τα προηγουμ,ενα κριτήρια. Η αύξηση μεν της παραγωγικότητας της εργασίας στην Κοινότητα ήταν υψηλότερη (χπό εκείνη των Ηνωμένων Πολιτειών και, κατά τα πρόσφατα έτη, (Από εκείνη της Ιαπωνίας, με παράλληλη διατήρηση της εξωτερικής ισορροπίας, αλλά τα επίπεδα απασχόλησης ήταν σημαντικά χαμηλότερα από εκείνα των δύο κυριότερων εμπορικών της εταίρων. Γΐίνακας 17 Μακροοικονομική ανταγ(ηνιστικότητα των τριο>ν εταίρα>ν 1961-73 1974-85 1986-95 1986-90 1991-95 Αύξηση της παραγωγικότητας της εργασίας (% ετησίίος) EUR ΗΠΛ Ιαπωνία 1. IUR ΗΠΑ Ιαπωνία EUR ΗΠΑ Ιαπωνία 1'iUR ΗΠΑ Ιαπωνία 4. 4 1. 9 8. 2 1. 9 0. 8 2. 0 Ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών (% του Α1\Π) 2. 0 0. 5 2. 7 1. 9 0. 6 3. 6 1. 9 1. 1 0. 6 0. 3 0. 5 0. 6 -0. 3 -0. 4 0. 9 -0. 2 -1. 9 2. 7 0. 1 -2. 5 2. 8 -0. 4 -1. 3 2. 7 1960 1973 1985 1990 1995 Αείκτες απασχόλησης (%)!) 64. 8 66. 7 70. 8 59. 1 68. 5 70. 6 62. 2 72. 6 72. 6 Λείκτες ανεργίας (%) 2. 6 4. 9 1. 3 10. 0 7. 2 2. 6 7. 8 5. 5 2. 1 67. 0 62. 7 74. 3 2. 4 5. 5 1. 7 59. 6 73. 0 73. 9 10. 9 5. 4 3. 3 "Σχέση μεταξύ απασχόλησης και ενεργού πληθυσμού (15-64 ετών). Πΐ)γή: Υπηρεσίες της Ηπιτροπής. Ολες οι βιομηχανικές χώρες επηρεάστηκαν από ένα διαρθρωτικό ρήγμα στην αύξηση της Φαινοιιένης παραγωγικότητας της εργασίας λόγω της πρώτης πετρελαϊκής κρίσης. Στην Κοινότητα, η παραγαιγικότητα της εργασίας αυξήθηκε με σταθερό ρυθμό 2% κατά μέσο όρο ετησίως στα τελευταία είκοσι χρόνια, δηλαδή με τριπλάσιο ρυθμό σε σχέση με τις Πνο)μένες Πολιτείες. Στην Ιαπωνία, η οποία είχε τις καλύτερες επιδόσεις κατά την περίοδο 1960-90, η αύξηση της παραγωγικότητας της εργασίας έπεσε έντονα κατά το πρώτο ήμισυ της δεκαετίας του 1990, σε ρυθμούς πολύ χαμηλότερους από εκείνους που παρατηρήθηκαν στην Κοινότητα και τις Πνωμένες Ιίολιτείες. Οι πρόσφατες επιδόσεις της Ιαπωνίας αντικατοπτρίζουν τη διατήρηση του εργατικού δυναμικού καθόλη τη διάρκεια της έντονης και μακράς οικονομικής ύφεσης στις αρχές της δεκαετίας του 1990. 47 βάση Η μεγαλύτερη αύξηση της παραγωγικότητας της εργασίας στην Κοινότητα της έδωσε την ευκαιρία να. πλησιάσει σταθερά τα επίπεδα παραγοιγικότητας τοσν Ηνωμένων Πολιτειών (βλ. διάγραμμα 18). Για το σύνολο της οικονομίας της Κοινότητας, το επίπεδο παραγωγικότητας προτύπου (σε αγοραστικής δύναμης) σχετικά με εκείνο των Πνωμένων Πολιτειών αυξήθηκε από 45% το 1960 σε 82% το 1995, κυμαινόμενο σε αρκετά υψηλότερο επίπεδο από εκείνο της Ιαπωνίας, παρά την ηγετική θέση της τελευταίας σε ορισμένους της μεταποιητικής βιομηχανίας. Ωστόσο, κατά την περίοδο αυτή, η Κοινότητα δεν κατόρθωσε να μειώσει σε παρόμοιο βαθμό την απόσταση του επιπέδου διαβίωσης της από εκείνο των Ηνωμένων Πολιτειών. Το κατά κεφαλήν ΑΕΠ του πληθυσμού σε σχέση με εκείνο των Ηνωμένων Πολιτειών αυξήθηκε από 55% το 1960 μόνο σε 71% το 1995. Αυτό ουσιαστικά αντικατοπτρίζει αποκλίνουσες εξελίξεις των ποσοστών απασχόλησης των δύο οικονομιών (βλ. κατωτέρω). κλάδους Αίάγρ. ΐ8 Παραγωγικότητα εργασίας ΑΕΠ οε σταθερές «μες 1990 ανά απασχολούμενο 100 <ΠΑΔ· ΗΠΑ-100) Ιαπωνία 20 f I960 Η 1965 1 1970 1 1975 1 1980 1 1985 1 1990 1**95 ΑΕΠ ανά απα«χ«>λοΐ5μΐΛΌ or τρί·. χ«ν«ιτς τιμρς και (Π'ναλλαγματιχΓ ς ιου* ιμίςς. 140 (ECU- ΗΠΑ«100) 0 I960 1965 1970 1975 1980 1985 1990 1995 Πηγή Ymiçeattç TIR Esnçajuiç. II κοινοτική παραγωγή ανά απασχολούμενο άτομο, μετρούμενη σε τρέχουσες τιμές και συναλλαγματικές ισοτιμίες είναι τώρα παρόμοια με εκείνη των Ηναηιέναχν Πολιτειών, αλλά αρκετά κατώτερη από εκείνη της Ιαπωνίας. Αυτό σημαίνει ότι, με βάση τις τρέχουσες ισοτιμίες, ένας εργαζόμενος στην Κοινότητα δημιουργεί κατά μέσο όρο παρόμοιο όγκο οικονομικού πλούτου όπα>ς και ένας εργαζόμενος στις Ηνωμένες Πολιτείες. Ιστορικά, η Κοινότητα δεν αντιμετώπισε ποτέ πραγματικά προβλήματα όσον ας>ορά την εξωτερική ισορροπία. Από το 1960 μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1980, το ισοζύγιο των τρεχουσών συναλλαγών της Κοινότητας ήταν γενικά ισορροπημένο ή παρουσίαζε ελαφρό πλεόνασμα. Η καλή αυτή επίδοση δεν είναι τόσο φανερή στον πίνακα 17 (που παρουσιάζει τους μέσους όρους των περιόδων) λόγω των μικρής διάρκειας πλην όμως όχι ασήμαντων ελλείμματα™ των τρεχουσών συναλλαγών της Κοινότητας με τον υπόλοιπο κόσμο κατά την περίοδο των δύο πετρελαϊκίόν κρίσεων. Μετά την υπερθέρμανση των ετο'νν 1989-90 και τη γερμανική ενοποίηση, το ισοζύγιο των τρεχουσο'νν συναλλαγών έγινε προσωρινά αρνητικό, πλην όμως από το 1995 η Κοινότητα παρουσιάζει εκ νέου πλεόνασμα της τάξεως των %% του ΑΙ ill. Αντίστροφα, οι Πνωμένες Πολιτείες εμφανίζουν σημαντικά ελλείμματα τρεχουσών συναλλαγών από τις αρχές της δεκαετίας του 1980, ενώ η Ιαπωνία εμφάνισε υψηλά εξωτερικά πλεονάσματα, που αντικατοπτρίζουν ένα σημαντικό διαρθρωτικό πλεόνασμα της εθνικής αποταμίευσης σε σχέση με τις εγχώριες επενδύσεις. 48 Σε σύγκριση με τους δύο κυριότερους εμπορικούς της εταίρους, ή κοινοτική οικονομία έχει να επιδείξει αρνητικές επιδόσεις όσον αφορά την απασγόληση. Ο εν λόγω τομέας δεν δημιουργούσε ιδιαίτερα προβλήματα στην Κοινότητα μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1970. Από την εποχή εκείνη, εκτός από την περίοδο ανάπτυξης του δεύτερου ημίσεος της δεκαετίας του 1980, ο ρυθμός δημιουργίας θέσεων απασχόλησης υπήρξε ιδιαίτερα αργός και κινήθηκε σε χαμηλότερα ακόμη επίπεδα από εκείνα της συγκριτικά μέτριας αύξησης του εργατικού δυναμικού. Οι Ηνωμένες Πολιτείες, αντίθετα, παρουσίασαν ταχεία αύξηση της απασχόλησης από τις αρχές του 1960, η οποία ήταν σχεδόν παράλληλη με την έντονη αύξηση του εργατικού δυναμικού. Ως εκ τούτου, οι ρυθμοί απασχόλησης (δηλαδή η σχέση μεταξύ της απασχόλησης και του πληθυσμού σε παραγωγική ηλικία) στην Κοινότητα και τις ΗΠΑ ακολούθησαν αντίθετη πορεία. Αρχίζοντας από ένα επίπεδο σχετικά χαμηλότερο από εκείνο της Κοινότητας, ο ρυθμός απασχόλησης στις Ηνωμένες Πολιτείες αυξήθηκε σε περίπου 73%; σήμερα, ενώ στην Κοινότητα έπεσε κάτω από το 60%. 2. 4 Υποκατάσταση κεφαλαίου-εργασίας και αύξηση της απασχόλησης 2. 4. 1 Υποκατάσταση της εργασίας από το κεφάλαιο εμπορικοί Η ταχύτητα της τεχνολογικής προόδου και η αυξανόμενη παγκοσμιοποίηση απαιτούν σταθερές προσπάθειες για την διατήρηση και ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας. II Κοινότητα και οι δύο κυριότεροι είχαν να αντιμετωπίσουν παρόμοια προβλήματα προσαρμογής, πλην όμως τα αποτελέσματα στην αγορά εργασίας υπήρξαν πολύ διαφορετικά. Ίίνας από τους κυριότερους λόγους για την απόκλιση των τάσεανν της απασχόλησης μεταξύ Ινυρώπης και ΙΙΓΙΛ φαίνεται να είναι η αλληλεπίδραση μεταξύ παραγωγικότητας της εργασίας, υποκατάστασης κειμαλαίου-εργασίοις και ανάπτυξης1 '. εταίροι της Όπως αναιρέρθηκε στο προηγούμενο τμήμα, κατά τα τελευταία 35 χρόνια, η Κοινότητα παρουσίασε, σταθερά υψηλότερη αύξηση της παραγωγικότητας της εργασίας σε σχέση με τον κυριότερο εμπορικό της εταίρο, τις Ηνωμένες Πολιτείες, και πρόσφατα οι επιδόσεις της ήταν καλύτερες και από αυτές της Ιαπωνίας. Ωστόσο, φαίνεται ότι το ήμισυ σχεδόν από την αύξηση της παραγα>γικότητας του εργατικού δυναμικού οφείλεται στην υποκατάσταση της εργασίας από το κεφάλαιο. Η αύξηση της παραγωγικότητας της εργασίας μπορεί να διαχωρισθεί στην αύξηση της ενσωματωμένης τεχνολογικής προόδου (συνολική παραγωγικότητα των συντελεστών) και στην υποκατάσταση κεφαλαίου-εργασίας. Ο πίνακας 18 δείχνει ότι στην Κοινότητα τρείς περίπου μονάδες από την ετήσια αύξηση της παραγωγικότητας της εργασίας, που ανήλθε σε 4,5%> την περίοδο 1961-73, μπορεί να αποδοθεί σε αύξηση της συνολικής παραγωγικότητας των συντελεστών και το υπόλοιπο, δηλαδή 1,5 μονάδες, στην υποκατάσταση της εργασίας από το κεφάλαιο. Κατά τη διάρκεια των δύο δεκαετιών που ακολούθησαν την πρώτη πετρελαϊκή κρίση, η παραγωγικότητα της εργασίας αυξήθηκε με σταθερό ετήσιο ρυθμό 2%). Αίγο περισσότερο (οτό το ήμισυ του ποσοστού αυτού μπορεί να εξηγηθεί από την τεχνολογική προόδο. Το υπόλοιπο ήμισυ περίπου της αύξησης της παραγαιγικότητας οφείλεται στην υποκατάσταση της εργασίας (ϋτό το κεψάλαιο. 1 ' Αεν γίνεται σύγκριση με τα αποτελέσματα στην Ιαπωνία, δεδομένοι) ότι η προσέγγιση στη χώρα αυτή είναι πολύ ειδική, τόσο από πολιτιστική όσο και από κοινωνική άποψη, και δεν μπορεί να μεταφερθεί στο επίπεδο της Κοινότητας. 49 Πίνακας 18 Παραγωγή, απασχόληση, παραγωγικότητα και υποκατάσταση κεφαλαίου- εργασίας (% ετήσια μεταβολή) 1961-73 1974-85 1986-95 | 1986-90 1991-95 1. Τεχνολογική πρόοδοβ = Συνολική παραγωγικότητα των συντελεστών = ενδογενής ανάπτυξη 2. 8 1. 6 6. 3 1. 0 0. 4 1. 1 1. 2 0. 8 0. 9 1. 5 0. 6 2. 3 1. 0 0. 9 -0. 5 2. Μακροοικονομική υποκατάσταση κεφαλαίου-εργασίας= ανάπτυξη με εξοικονόμηση εργατικού δυναμικού (2 = 3- 1) 1. 5 0. 3 1. 8 1. 0 0. 1 1. 6 0. 7 0. 1 1. 1 0. 4 0. 0 1. 2 1. 1 0. 2 1. 1 3. Φαινόμενη παραγωγικότητα της εργασίας=ΑΕΠ ανά απασχολούμενο=οικονομική ανάπτυξη χωρίς απασχόληση(3= Ι +2) 4. 4 1. 9 8. 2 2. 0 0. 5 2. 7 1. 9 0. 8 2. 0 1. 9 0. 6 3. 6 1. 9 1. 1 0. 6 4. Λπασχόλτ ση=ανάπτυξη η οποία δημιουργεί απασχόληση(4=5-3) 0. 3 1. 9 1. 3 4. 7 3. 9 9. 7 0. 0 1. 8 0. 7 0. 4 1. 7 0. 9 1. 3 2. 1 1. 0 5. Πραγματική αύξηση ΑΕΠ (5 = 1+2+4 = 3+4) 2. 0 2. 3 3. 4 2. 3 2. 5 2. 9 3. 3 2. 8 4. 6 -0. 5 1. 2 0. 7 1. 4 2. 3 1. 3 EUR ΗΠΑ Ιαπίονία EUR ΗΠΑ Ιαπωνία \ΑΗ< Ι Π ΙΛ Ιαπίονία EUR ΗΠΛ Ιαπωνία EUR ΗΠΑ Ιαπωνία II εικόνα στις Ηνουμένες Πολιτείες είναι εντελώς διαφορετική. Κατά τα έτη 1961-73 και 1974-75, η αύξηση της παραγωγικότητας της εργασίας ήταν περίπου το ένα τρίτο εκείνης της Κοινότητας, και η υποκατάσταση της εργασίας από το κεφάλαιο συνέβαλε μόνο οριακά. Στην αμερικανική οικονομία, άρα, σημειώθηκε παράλληλη αύξηση κεφαλαίου και εργασίας. Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι από τα μέσα της δεκαετίας του 1980, ο ρυθμός ανόδου της ΣΠΣ στις ΗΠΑ ιραίνεται να έχει αυξηθεί από το ιδιαίτερα χαμηλό επίπεδο στο οποίο εκινείτο κατά την προηγούμενη δεκαετία, εν μέρει λόγω της έντονης αύξησης των επενδύσεων. 50 Αιάγρ. 19 Απασχόληση, Λαραγωγίκότητα και υποκατάσταση κεφαλαίου- εργασίας (6«1χτης I960 - 100) Κεφαλαιακό απόθεμα 1 «. : : - : : Λ >:Γ : : : ::: Μ \ : : :::. :* : :- :: :':* * : - :::. : : · * > ::: : : : ::ί *:·:: : : : : *: :'Ι9ίΟ::: : : :. : » : :: :. : • : : »:. :7S : : • : :. Μ :. : :. :: «V : •::*):: Λπαοχόλιμιη Υποκατάσταση κεφάλάΰ»ϋ-Γ(»γα«Η(ϋς isro: ::. :•:·«:: τη :. ; : : : : : "Κ : : : :. : : aï : : : : : ss:. : : : : eo. ::::::::»: : Πραγματική αμοιβή ανά εργαζόμενο Συνολική παραγωγικότητα των «ηΤντέλεστών- EUR umà : ; ['. ym^ç. rm Mv^m^i. Il υποκατάσταση της εργασίας από το κεφάλαιο δεν αποτελεί από μόνη της ένα ανησυχητικό φαινόμενο. Ο υψηλός βαθμός υποκατάστασης κεφαλαίου-εργασίας επιτρέπει την συνεχή υψηλή αύξηση της οικονομικής προόδου και των βιοτικών επιπέδων. Πλην όμ,ίος, η ύπαρξη μεγάλου μέρους διαθέσιμου εργατικού δυναμικού χωρίς απασχόληση, όπως συμβαίνει όλο και περκτσότερο στην Κοινότητα από την πρώτη πετρελαϊκή κρίση (βλ. πίνακα 18), δημιουργεί ένα διπλό πρόβλημα: - η έλλειψη προσαρμογής στην αγορά εργασίας ανάγκασε τις επιχειρήσεις να συνεχίσουν την σημαντική υποκατάσταση της εργασίας από το κεφάλαιο για να διατηρήσουν την ανταγωνιστικότητα τους μ,ε την αύξηση της παραγ(ογικότητας· - η μακροοικονομική ανάπτυξη δεν ήταν επαρκώς ισχυρή σε σχέση με την δεδομένη και σταθερή αύξηση της παραγαιγικότητας της εργασίας, για να δημιουργήσει τον κατάλληλο αριθμό θέσεων απασχόλησης. 51 Το δυνητικό απόθεμα εργατικού δυναμικού, που ανέρχεται σε 17 εκατ. άτομα εάν ληφθεί υπόψη το μέσο ποσοστό απασχόλησης της περιόδου 1961-73 ή σε 26 εκατ. περίπου άτομα εάν βασιστεί κανείς στο ποσοστό απασχόλησης που παρατηρήθηκε στις Σκανδιναβικές Χώρες, στις Ηνωμένες Πολιτείες και στην Ιαπωνία, αντιπροσωπεύει ένα σημαντικό δυναμικό ανάπτυξης. Αυτό ωστόσο προϋποθέτει την εφαρμογή κατάλληλων πολιτικών για την σωστή εκμετάλλευση τα>ν προσφερόμενων δυνατοτήτων. Πίνακας 19 Δυνητική απασχόληση, EUR (1960-95, αε εκατ. άτομα) 1960 1973 1985 1990 19910 19912> 1995 193. 8 208. 4 229. 7 234. 2 235. 4 246. 0 249. 0 68. 9 66. 9 65. 7 67. 2 67. 3 67. 7 66. 6 133. 4 3. 1 130. 4 67. 3 128. 4 139. 5 3. 5 136. 0 65. 2 138. 1 150. 9 14. 8 136. 2 59. 3 152. 2 157. 5 12. 0 145. 4 62. 1 155. 2 158. 3 12. 7 145. 6 61. 9 155. 9 166. 6 13. 6 153. 0 62. 2 163. 0 165. 9 17. 9 148. 1 59. 5 165. 0 1. πληθυσμός σε παραγωγική ηλικία (15-64 ετών) 2. Ποσοστό δραστηριότητας % (= 3/1) 3. Ιννεργός πληθυσμός (= 4 + 5) 4. Ανεργία 5. Συνολική απαοχ όληση ύ. Ποσοστό απασχόλησης (=5/1) 7. Αυνητική <υτ,ασχόληοη με βάση το μέσο ποσοστό (ϋτασχόλησης για την περίοδο 1961-73 (66. 2%) 8. Έλλειμμα απασχόλησης 1 (=5-7) 9. Δυνητική απασχόληση με 135. 6 145. 9 160. 8 ποσοστό 70%3) 2. 0 -2. 1 -16. 0 -9. 7 163. 9 -10. 3 164. 8 -10. 0 172. 2 -16. 9 174. 3 1 Ο/Ελλειμμα απασχόλησης2(=5-9) -5. 3 -10. 0 -24. 6 -18. 5 -19. 1 -19. 3 -26. 2 Ο 1960-91 με τη Δυτική Γερμανία, 2) 1991-95 με την ενοποιημένη Γερμανία. -^ Συγκρίσιμο με τα υψηλότερα ποσοστά απασχόλησης που καταγράφηκαν στη Βόρεια Ευρώπη, τις ΗΠΑ και την Ιαπωνία. Πηγή: Υπηρεσίες της Επιτροπής. 2. 4. 2 Υποκατάσταση καί, μισθολογικές εξελίξεις Όπως αναφέρθηκε ανωτέρω, η υποκατάσταση της εργασίας από το κεφάλαιο στην Κοινότητα εξηγεί το ήμισυ σχεδόν της αύξησης της παραγωγικότητας της εργασίας. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου ο ρυθμός τεχνολογικής προόδου ήταν ελαφρώς χαμηλότερος, δεν έλαβε χώρα σχεδόν καμία υποκατάσταση σε μακροοικονομικό επίπεδο. Το θέμα που τίθεται συνεπακ είναι κατά πόσο μπορεί να αμβλυνθεί η διαδικασία αυτή υποκατάστασης χωρίς να τεθεί σε κίνδυνο η ανταγωνιστικότητα. Μια τέτοια απάντηση στο θέμα αυτό δίνεται από τις εξελίξεις στις σχετικές τιμές των συντελεστών σε μακροοικονομικό επίπεδο. Μετά τις υπερβολικές μισθολογικές αυξήσεις λόγω των δύο πετρελαϊκών κρίσεων, πον προκάλεσαν την απότομη αύξηση της ανεργίας, η εξέλιξη των μισθών στην Κοινότητα από μακροοικονομική άποψη εξομαλύνθηκε προοδευτικά. Από το 1982, με εξαίρεση την περίοδο 1990-92, η τάση κατά κεφαλή του συνολικού μισθολογικού κόστους (συμπεριλαμβανομένων των εισιρορών κοινωνικής ασφάλισης) ακολούθησε τη μεΐοκτη TOI' πληθωρισμού. II αύξηση του κόστους εργασίας ανά μονάδα προϊόντος κινήθηκε σε χαμηλότερα επίπεδα από τις αυξήσεις του (χποπληθωριστή τιμών του ΛΚΙΙ και η αύξηση το)ν πραγματικών μισθών παρέμεινε περίπου μία ποσοστιαία μονάδα πίσω από την συνολική αύξηση 52 της παραγωγικότητας της εργασίας (διάγραμμα 20). Η πορεία αυτή οδήγησε σε εντυπωσιακή βελτίωση της αποδοτικότητας του κεφαλαίου (βλ. διάγραμμα 9 στο Κεφάλαιο 1) και αποτελεί τη βάση για υψηλότερη οικονομική ανάπτυξη καθοδηγούμενη (*πό τις επενδύσεις, καθόσον βελτιώνονται οι προοπτικές της ζήτησης. Κατά συνέπεια, οι κατάλληλες μισθολογικές εξελίξεις σε μακροοικονομικό επίπεδο αποτελούν απαραίτητο στοιχείο για τη μείωση της ανεργίας με τη βοήθεια μιας ανάπτυξης στηριζόμενης στις επενδύσεις (σύμφωνα με το μακροοικονομικό σκέλος των Γενικών Προσανατολισμών Οικονομικής Πολιτικής). Ωστόσο, οι οικονομετρικές αναλύσεις δείχνουν ότι οι ευνοϊκές συνολικές τάσεις όσον αφορά τους μισθούς επιβραδύνουν πολύ σταδιακά την υποκατάσταση της εργασίας από το κεφάλαιο, σε μακροοικονομικό επίπεδο. Λιάγρ. 20 Εξέλιξη των μισθών - EUR (*>τή<ηα μεταβολή) και κατεύθυνση αυτή πιθανόν λόγω livaç ταχύτερος τρόπος για την εξασθένιση διαδικασίας της υποκατάστασης είναι η προς τα κάτω διεύρυνση της κλίμακας των μισθών (κόστους). Οι δυνάμεις της αγοράς που κινούνται προς είναι την να ισχυρές της ενισχυθούν παγκοσμιοποίησης, ιδιαίτερα με το άνοιγμα τατν αγορών στις ΧΚΑΕ και στην πρώην Σοβιετική Ένωση. Η οικονομική ανάπτυξη δημιουργεί περισσότερες θέσεις απασχόλησης όταν η κλίμακα των ιδιαίτερα είναι μισθών εκτεταμένη μεγάλη επειδή διασπορά μισθών επιτρέπει σε χαμηλή δραστηριότητες παραγωγικότητα να παραμείνουν και/ή να καταστούν βιώσιμες. με η <S2 :Μ as : :. ;«*·; 70 •; : m \ :W « '• η :•:•:«); : : m\ :** •:·: M m '• '•. s>Q •; m '•• '-Μ\ : m [ : w Πραγματική αμοιβή ανά απασχολούμενο, αποπληθωρίοτη; ΑΕΠ ΙΙιΐ(Ηΐγιιιγιχι'>τΐ|Τ(( της Ι. Ι 62 M. • Ml <lRii TO 72 74 76 78 m B2 «4i 8fi!•: R8 9i»•-. <}%\. 94 l„„. J. J flfii 9» ΙΙραγίΗΐτικο χόοτος rovamuç ανα μονάδα προϊόντος, «ιιοπ1. ΐ|(Κ«ρι<ιτ. ής ΛΕΠ 62 ο4 66 64 η 72 74 76 78 ΑΙ) 82 84 86 88 90 91 94 96 98 ΙΓηγή· Υπηρεσίες της Επιτροπής. 53 Κατά τη διάρκεια των δεκαετιών 1970 και 1980, η κλίμακα των μισθών των αρρένων εργαζομένων Πολιτείες στις Ηνωμένες τα κάτω σε διευρύνθηκε προς ποσοστό μεγαλύτερο του 30%12. Αυτό σημαίνει ότι η σχετικά χαμηλή αύξηση των μέσων πραγματικών μισθών που παρατηρήθηκε στις Ηνίομένες Πολιτείες (μέσος ετήσιος ρυθμός αύξησης περίπου Vi% κατά την περίοδο 1974-90) συνοδεύτηκε από πραγματικών ιδιαίτερα έντονη πτώση των στο μισθών χαμηλότερο άκρο της κατανομής των να αμοιβών. Μπορεί υποστηριχθεί ότι ο μεγάλος βαθμός της διασποράς των μισθών στις Ηνωμένες Πολιτείες αποτέλεσε το τίμημα για την υψηλή απασχόληση. Η ευελιξία των μισθών όσον αφορά ένα τη των στενότερο εξασφάλισε μεταξύ μεία)ση δεσμό Διάγρ. 21 Εξέλιξη της Ηααποβάζ των εισοδημάτο>ν 1. 5 10» 2ft 19*3 ;19W:; 1991 1995 Μεταβολή μεταξύ 1979* και 1995** Αναλογίας ttov «νώΐίίρων «ΛΛ κατώτκρων λΓΜατημοφιαν τη§ χλιμαχα^>>αα]Η>(>«$ των Εισοδημάτων of « χ ί οη fir το ftmo <i(HI 4Ù £S3i)i mm Γαλλία Τ>ρμανία Ιταλία Ιαχωνία un • ΓίρμΛνία 1983 » IW» ** ΣτοιχΜα &ιαβέ<ημα για την Ιταλία μίχρι το 1992, τη Γαλλία μ^χρι το 1994, tu Γε0»αν1« piy<H to 1993, την Ια*»νία |<ίχρ» to 1994. 1 ι ΗΠΛ μισθών σχετικών διεύρυνσης των αποκλίσεων της παραγωγικότητας της εργασίας (λόγα) της τεχνολογικής προόδου και της παγκοσμιοποίησης). και της Πηγή: ΟΟΣΑ. Μολονότι η τάση αυτή αμβλύνθηκε κάπως στις Ηνωμένες Πολιτείες τα τελευταία χρόνια, η κατανομή των μ,ισθών παρουσιάζει μ,εγάλες αποκλίσεις και εξακολουθεί να επηρεάζει θετικά την ένταση της (χπασχόλησης στην αύξηση του ΑΕΠ. Επιπλέον, οι Πναηιένες Πολιτείες εφαρμόζουν πολιτικές με στόχο την προώθηση των επενδύσεων, την αύξηση της παραγωγικότητας και υψηλότερους μισθούς για τους χαμηλά ειδικευμένους εργαζόμενους. Στο πλαίσιο αυτό, φαίνεται ότι το μεγαλύτερο μέρος των θέσεων εργασίας που δημιουργήθηκαν κατά τα πρόσφατα χρόνια στις Ηνωμένες Πολιτείες δεν αφορούν χαμηλά αμοιβόμενες και χαμηλής ποιότητας θέσεις εργασίας αλλά αντίθετα επικεντρώθηκαν σε δραστηριότητες που απαιτούν υψηλή εξειδίκευση. Πράγματι, 68% της καθαρής αύξησης στην πλήρη απασχόληση μεταξύ των ετών 1994-96 παρατηρήθηκε σε κατηγορίες εργασίας με αμοιβή άνω του μέσου όρου1 3. 12 Βλ. BURTLIÎSS, Ο. (1993), "The contribution of employment and hours changes to family income inequality", American Economic Review, Papers and Proceedings, Vol. 83, n" 2, pp. 131-135. '•* US Council of Economic Advisers (1996), "Job creation and employment opportunities: The United States labour market, IQW-96". 54 Αντίστροφα, στην Κοινότητα, η κατανομή των αμοιβών είτε παρέμεινε γενικά αμετάβλητη είτε διευρύνθηκε ελαφρά μόνο παρά τις αλλαγές στο πρότυπο ζήτησης εργασίας. Οι εξαιρέσεις στον γενικό αυτό κανόνα παρατηρήθηκαν στο Ηνωμένο Βασίλειο και, σε μικρότερο βαθμό, στην Ιταλία από το 1991 (βλ. επίσης Πλαίσιο 3). Η απόκλιση που υπάρχει μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και της Κοινότητας όσον αφορά την ανισότητα των αμοιβών εξηγείται κυρίως από τις διαφορές στους θεσμούς που διέπουν την αγορά εργασίας. Οι διαφορές αυτές οφείλονται ουσιαστικά στην μεγαλύτερη εξάρτηση από τις δυνάμεις της αγοράς στις Ηνωμένες Πολιτείες, σε σύγκριση με την Κοινότητα. Για παράδειγμα, σε σχέση με την Κοινότητα, οι ελάχιστοι μισθοί είναι χαμηλοί και τα επιδόματα ανεργίας καθώς και οι άλλες κοινωνικές μεταβιβάσεις είναι λιγότερο γενναιόδωρα στις Ηνωμένες Πολιτείες. Αλλες διαφορές έχουν σχέση με τη λιγότερο συχνή προσφυγή στις συλλογικές συμβάσεις, το μικρότερο ποσοστό απασχόλησης στο δημόσιο τομέα και την μικρότερη συνδρομή του κράτους στους τομείς της εκπαίδευσης και της επαγγελματικής κατάρτισης στις Ηνωμένες Πολιτείες από ό,τι στην Κοινότητα. Για πολιτικούς και κοινωνικούς λόγους, δεν είναι ούτε επιθυμητή ούτε εφικτή η μεταφορά της αμερικανικής προσέγγισης στην Κοινότητα, δεδομένου ότι κάτι τέτοιο θα σήμαινε μια ριζική αλλαγή στο ευραχπα'ικό κοινωνικό πρότυπο. Για παράδειγμα, η εφαρμογή του αμερικανικού μοντέλου στην Κοινότητα θα απαιτούσε σημαντική μείωση των αποζημιώσεων ανεργίας καθώς και των κοινωνικών επιδομάτων. Αυτό θα σήμαινε ceteris paribus διεύρυνση της μισθολογικής διάρθρωσης και μεγαλύτερη ανισότητα των εισοδημάτων, θα εισήγαγε στην Κοινότητα το σύνδρομο που "φτωχού εργαζόμενου" - μία μορφή αποκλεισμού που είναι το ίδιο επι/Λυνη για τον κοινωνικό ιστό όπως και η ανεργία. Οι ανωτέρω σκέψεις δεν σημαίνουν, ωστόσο, ότι δεν θα πρέπει να αναζητηθεί κάποια λύση μέσα) ορισμένων πραγματιστικών προσεγγίσεων, σύμφωνα με τη στρατηγική που υιοθετήθηκε από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Έσσεν με στόχο την ανάπτυξη με υψηλότερη απασχόληση. Ειδικότερα, θα ήταν χρήσιμο να ακολουθηθούν στο πλαίσιο αυτό οι ακόλουθες αρχές: οι μισθολογικές συμβάσεις θα πρέπει να προβλέπουν μεγαλύτερη διαφοροποίηση ανάλογοι με τα προσόντα, μεταξύ των περιφερειών και, σε ορισμένο βαθμό, μεταξύ των τομέων. Το μη μισθολογικό κόστος (ή οι φόροι εισοδήματος) στο κατώτερο άκρο της κλίμακας των μισθών πρέπει να μειωθεί, οι δε απώλειες των κρατικών εσόδων να αντισταθμιστούν μέσω αυστηρότερο'» ελέγχου της αύξησης των συνολικών κρατικών δαπανών και/ή της αύξησης άλλων φόρο)ν (π. χ. των περιβαλλοντικών). Στο ίδιο πλαίσιο, θα ήταν χρήσιμη η καθιέρωση προσωρινών μισθών έναρξης της απασχόλησης για τους χαμηλά ειδικευμένους, τους νέους ή τους μακροχρόνιους ανέργους. Τέτοια μέτρα μπορούν εύκολα να σχεδιαστούν και να εφαρμοστούν σταδιακά. Επιπλέον, η μεγαλύτερη ευελιξία των ωραρίων εργασίας, σχεδιασμένη για τις συγκεκριμένες ανάγκες επιχειρήσεοτν και εργαζομένων, με μεγαλύτερη χρήση της εκούσιας μερικής απασχόλησης και η προώθηση πρωτοβουλιών απασχόλησης σε τοπικό επίπεδο είναι πιθανό να ενισχύσουν τόσο τη δημιουργία νέων θέσεων απασχόλησης όσο και τη μεγαλύτερη συμμετοχή στην αγορά εργασίας. Κατά συνέπεια, η λύση στο πρόβλημα της ανεργίας στην Κοινότητα πρέπει κυρίως να αναζητηθεί μέσα) της υψηλής οικονομικής ανάπτυξης, τα>ν όιαρθραπικών μεταρρυθμίσεων και της μικροοικονομικής ευελιξίας. 55 2. 5 Επιπτώσεις για την οικονομική πολιτική Από τις αρχές της δεκαετίας του 1960, η ανεργία στην Κοινότητα αυξήθηκε από 2ιΛ% περίπου του πολιτικού εργατικού δυναμικού σε περίπου 11% σημέρα. Κατά τη διάρκεια της περιόδου αυτής, η απασχόληση αυξήθηκε με μέσο ετήσιο ρυθμό 0,3%, ενώ και το ποσοστό δραστηριότητας και το ποσοστό απασχόλησης ακολούθησαν φθίνουσα πορεία. Το αποτέλεσμα ήταν να παρουσιάζει σήμερα η Κοινότητα ένα μεγάλο απόθεμα αχρησιμοποίητου εργατικού δυναμικού. Όπως συζητήθηκε ανωτέρω, υπάρχουν πολύ λίγα στοιχεία που να δείχνουν ότι η άσχημη πορεία, της αγοράς εργασίας στην Κοινότητα συνδέεται στενά με την τεχνολογική πρόοδο, την παγκοσμιοποίηση και την ανταγωνιστικότητα. Ωστόσο, οι εγγενείς επιπτώσεις των τεχνολογικών εξελίξεων και της παγκοσμιοποίησης, δηλαδή ο εξοντ(ΐ)τικός ανταγωνισμός σε παγκόσμια κλίμακα και οι ριζικές μεταβολές σε διαη>όρους τομείς, υπογραμμίζουν την επιτακτική ανάγκη εη»αρμογής μέτρων για την ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας αφενός και εκσυγχρονισμό των αγορών προϊόντίπν και εργασίας αφετέρου. Οι πολιτικές επιταγές είναι εκείνες που έχουν ήδη παρουσιαστεί στο Λευκό Βιβλίο για την "Ανάπτυξη, Ανταγωνιστικότητα και την Απασχόληση" και στους διαδοχικούς Γενικούς Προσανατολισμούς Οικονομικής Πολιτικής που θεσπίστηκαν από το 1993. Αναγνωρίζοντας τον επείγοντα χαρακτήρα των μέτρων που πρέπει να ληφθούν, τα κράτη μέλη θέσπισαν προγράμματα μεταρρύθμισης, ορισμένες φορές τολμηρά, με στόχο την εποικοδομητική ανταπόκριση στις κυριότερες διαρθρωτικές προκλήσεις που αντιμετώπισαν οι οικονομίες τους. Οι προσπάθειες πρέπει να συνεχιστούν και να ενταθούν, ιδιαίτερα στους τομείς εκείνους στους οποίους η πρόοδος υπήρξε σχετικά λιγότερο αισθητή ή έλλειπε εντελώς. Για να διαφυλαχθούν και να ενισχυθούν περαιτέρω η ανταγωνιστικότητα και η απασχόληση στην ΕΚ σε συνθήκες ελεύθερου εμπορίου και συνεχών τεχνολογικών εξελίξε. ίον, είναι απαραίτητο τα κράτη μέλη και η Κοινότητα, σύμφωνα με τους Γενικούς Προσανατολισμούς οικονομικών πολιτικών, να εντείνουν τις προσπάθειες τους για τον εκσυγχρονισμό των αγορών αγαθών και υπηρεσιών. Αυτό συνεπάγεται σε πρώτη φάση την πλήρη ολοκλήρωση της ευρωπαϊκής ενιαίας αγοράς, η σπουδαιότητα της οποίας υπογραμμίστηκε σαφώς στην πρόσφατη αξιολόγηση της Επιτροπής1 4. Σύμφωνα με τη μελέτη αυτή, το πρόγραμμα της ενιαίας αγοράς συνέβαλε μέχρι τώρα στην αύξηση του επιπέδου του ΑΕΠ σε 1. 5% και δημιούργησε 900 000 θέσεις απασχόλησης λόγω των αυξημένων συναλλαγών και του ανταγωνισμού. Περαιτέρω ενέργειες απαιτούνται για την ολοκλήρωση του νομικού πλαισίου σε τομείς όπως είναι η φορολογία και το εταιρικό δίκαιο και η απελευθέρωση των αγορών τηλεπικοινωνιών και ενέργειας. Ακόμα σημαντικότερη είναι η ανάγκη εξασφάλισης της ουσιαστικής εφαρμογής και ενσωμάτωσης της υφιστάμενης κοινοτικής νομοθεσίας και η μείωση του βάρους λόγω υπερβολικών κανονιστικών ρυθμίσεων, ιδιαίτερα αλλά όχι αποκλειστικά σε εθνικό επίπεδο, που εξακολουθούν να εμποδίζουν τη λειτουργία της ενιαίας αγοράς. II δημιουργία μιας ευέλικτης οικονομίας απαιτεί επίσης έντονες διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις σε άλλους σημαντικούς τομείς, συμπεριλαμβανομένης της υλοποίησης των όιευροχπαϊκών δικτύων στους τομείς των μεταφορών και των επικοινωνιών, της προώθησης της έρευνας και ανάπτυξης, της προώθησης της κοινωνίας των πληροφοριών και της εξάλειψης των φραγμών που αντιμετωπίζουν οι Μ Ml·! οι οποίες επιθυμούν να εισέλθουν στις αγορές, καθώς επίσης και των υπερβολικών ρυθμιστικών 14 Ειιρωπαϊκή Επιτροπή, (Ι99ί>), "Οι επιπτώσεις και η <χποτελεσμ. ατικότητα της ενιαίας αγοράς", (Χ)Μ(%) 520 τελικό. 56 παρεμβάσεων. Οι πολιτικές αυτές θα ενισχύσουν όλες την ενδογενή ανάπτυξη και θα οδηγήσουν σε σημαντικές βελτιώσεις της συνολικής παραγωγικότητας της κοινοτικής οικονομίας. Εφόσον θεσπιστεί το κατάλληλο πλαίσιο πολιτικής, δεν είναι απαραίτητο να υπάρξει σύγκρουση μεταξύ των στόχων μιας βιώσιμης ανάπτυξης η οποία να στηρίζεται στις επενδύσεις και της διατήρησης ενός υγιούς περιβάλλοντος (Βλέπε πλαίσιο 4). Όπως τονίστηκε στην κοινή έκθεση για την απασχόληση του Συμβουλίου και της Επιτροπής το 1996 με τίτλο "Απασχόληση και ανάπτυξη στην Κοινότητας - η μελλοντική πρόοδος", που εγκρίθηκε από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Δουβλίνου, υπάρχει συνεχής ανάγκη περαιτέρω βελτίωσης της δυνατότητας προσαρμογής των αγορών εργασίας των κρατών μελών στις μεταβολές της οικονομίας μέσα) του εκσυγχρονισμού της οργάνακτης της εργασίας, της αυξημένης γεωγραφικής και επαγγελματικής κινητικότητας και της διαιροροποίησης του κόστους εργασίας σε συνάρτηση με την παραγωγικότητα. Ιδιαίτερα, είναι σημαντικό να ενισχυθούν η εκπαίδευση και η κατάρτιση ούτως ώστε οι γνώσεις και τα προσόντα του εργατικού δυναμικού να μπορούν να προσαρμόζονται στην τεχνολογική εξέλιξη και σε άλλου είδους μεταβολές. Οι προσπάθειες αυτές είναι επίσης αναγκαίες για να αποςιευχθούν η συμφόρηση και τα αδιέξοδα στην αγορά εργασίας, καθώς και η αναζωπύρωση του πληθωρισμού λόγω των μισθολογικών αυξήσεων καθώς θα μειώνεται η ανεργία. Επιπλέον, επιβάλλεται η εηιαρμογή ρεαλιστικών λύσεων για την ενίσχυση του μεριδίου της εργασίας της ανάπτυξης (Βλέπε παράγραιρο 2. 4. 2). Οι λύσεις αυτές θα συμβάλλουν όχι μόνο στην αύξηση της απασχόλησης αλλά και στην ομαλή εισαγωγή τα)ν επώδυνων προσπαθειών προσαρμογής. 15 |S Βλέπε "The composition of unemployment from an economic perspective", European Economy, n" 59, 1995 and "Growth, employment and employment-intensive growth". European Economy, n" 62, I99(>. 57 Πλαίσιο 2: Η επίπτωση και η αποτελεσματικότητα της ενιαίας αγοράς ανασκόπηση 1996 Το Πρόγραμμα για την Ενιαία Αγορά (ΠΕΑ) αποτελεί το πιο φιλόδοξο και περιεκτικό από την πλευρά της προσφοράς πρόγραμμα που έχει ποτέ εφαρμοστεί. Σκοπός του είναι η κατάργηση όλων των μη δασμολογικών εμποδίων στις συναλλαγές μεταξύ των κρατών μελών της ΕΚ Η πρόσφατη αξιολόγηση της Επιτροπής- οι επιπτώσεις και η αποτελεσματικότητα της Ενιαίας Αγοράς (COM(96) 520 τελικό) που παρουσιάστηκε τον Οκτώβριο του 1996 - και η λεπτομερέστερη ανάλυση που πρόκειται να δημοσιευθεί σε προσεχτί έκδοση της Ευρωπαϊκής Οικονομίας με τίτλο Οικονομική Αξιολόγηση της Ενιαίας Αγοράς^ προσφέρουν ορισμένα οικονομικά στοιχεία για την μέχρι τώρα επίπτωση της Ενιαίας Αγοράς. Το συμπέρασμα της μελέτης είναι ότι ενώ έχουν υπάρξει σαφώς θετικές συνέπειες για την κοινοτική οικονομία, ιδιαίτερα στους τομείς της μεταποίησης εξακολουθούν βεβαίως να υπάρχουν προβλήματα τα οποία πρέπει να αντιμετωπιστούν και απαιτείται επαγρύπνηση για την πρόληψη οποιουδήποτε κατακερματισμού της κοινοτικής αγοράς, πλην όμως η Ενιαία Αγορά καθίσταται αναμφισβήτητα μια πραγματικότητα. Οι θετικές επιπτώσεις της Ενιαίας Αγοράς αφορούν τρεις κυρίως τομείς: • αλλαγές στις ροές των συναλλαγών και των άμεσων ξένων επενδύσεων: σύμφωνα με τη θεωρία, η εξάλειψη των εμπορικών φραγμών μεταξύ των χωρών θα επιτρέψει την επέκταση των συναλλαγών μεταξύ των κρατών μελών και θα αντικαταστήσει την λιγότερο αποδοτική εγχώρια παραγωγή με εισαγωγές προϊόντων και υπηρεσιών που έχουν παραχθεί περισσότερο αποδοτικά, ρελτιώνοντας με τον τρόπο αυτό την ευημερία. Το ΠΕΑ μπορεί επίσης να οδηγήσει είτε σε μεγαλύτερη εξειδίκευση των κρατών μελών με βάση το συγκριτικό πλεονέκτημα, αυξάνοντας το εμπόριο μεταξύ των κρατών μελών σε διαφορετικούς βιομηχανικούς τομείς, ή στην εκμετάλλευση των οικονομιών κλίμακας, του μη πλήρους ανταγωνισμού και της διαφοροποίησης των προϊόντων, δίνοντας ώθηση στις ενδοτομεακές συναλλαγές (δηλαδή την ταυτόχρονη εισαγωγή και εξαγωγή παρόμοιων γραμμών προϊόντων, όπως για παράδειγμα ανταλλαγή αυτοκινήτων με άλλα αυτοκίνητα). Στην πρώτη περίπτωση, προκύπτουν κέρδη αποδοτικότητας καθώς τα κράτη μέλη εξειδικεύονται σε δραστηριότητες στις οποίες μπορούν πράγματι να είναι περισσότερο αποδοτικά και οι καταναλωτές επωφελούνται από χαμηλότερες τιμές, πλην όμως μπορεί επίσης να συνοδεύεται από επώδυνες μεταρρυθμίσεις σε διαφόρους κλάδους. Αντίθετα, το ενδοτομεακό εμπόριο προσφέρει στον καταναλωτή ένα ευρύτερο φάσμα προϊόντων, και στους παραγωγούς χαμηλότερο κόστος προσαρμογής. Παράλληλα, με την ενίσχυση της ελκυστικότητας της ΕΚ σε σύγκριση με άλλες περιοχές του κόσμου ως τόπου εγκατάστασης των δραστηριοτήτων παραγωγής για τις πολυεθνικές επιχειρήσεις, το ΠΕΑ αναμενόταν επίσης να έχει επίδραση και στις ροές άμεσων ξένων επενδύσεων (ΑΞΕ)· • μεταβολές στις διαρθρώσεις παραγωγής των κρατών μελών, στα επίπεδα ανταγωνισμού και επακόλουθες επιπτώσεις στις τιμές: πολλά από τα ευνοϊκά αποτελέσματα του ΠΕΑ για την κοινοτική οικονομία θα προέρχονταν από τον μεγαλύτερο ανταγωνισμό λόγω της ολοκλήρωσης, που θα τόνωνε την αποδοτικότητα των επιχειρήσεων, θα μείωνε το κόστος και τις τιμές και θα αύξανε την ποικιλία των προϊόντων. Κινητήριος μοχλός των αλλαγών αυτών θα έπρεπε να είναι η εκμετάλλευση των οικονομιών κλίμακας και ο εντονότερος ανταγωνισμός, με αποτέλεσμα την εξαφάνιση των μη αποδοτικών επιχειρήσεων και την αναδιάρθρωση της βιομηχανίας. Ο μεγαλύτερος ανταγωνισμός θα εξασφάλιζε επίσης χαμηλότερο κόστος παράγωγης λόγω αυήιοης της αποδοτικότητας και τελικά μείωση των τιμών καταναλωτή. • αλλαγές στη συνολική παραγωγικότητα των συντελεστών, στην ανάπτυξη, την απασχόληση και τη σύγκλιση στην ΕΚ: το ΠΕΑ αναμένεται να έχει θετική επίδραση στη συσσώρευση των συντελεστών παράγωγης, οδηγώντας σε υψηλότερους ρυθμούς ανάπτυξης στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα. Αρχικά, τα στατικά οφέλη της αποδοτικότητας θα οδηγήσουν σε υψηλότερα εισοδήματα, που με τη σειρά τους θα παράγουν επενδύσεις και εντονότερη ανάπτυξη μεσοπρόθεσμα. Δεύτερον, το ΠΕΑ θα βελτιώσει τα κέρδη και θα μειώσει το κόστος της καινοτομίας στην ΕΚ, δίνοντας μακροπρόθεσμα νέα ώθηση στην ανάπτυξη. 1. Αλλαγές στις ροές του εμπορίου και των άμεσων ξένων επενδύσεων Στην ανάλυση εκπμάται ότι η επίπτωση του ΠΕΑ λόγω εξάλειψης των φραγμών στο εμπόριο έχει αυξήσει κατά 20-30% τον όγκο των εμπορικών συναλλαγών μεταποιημένων προϊόντων μεταξύ των κρατών μελών. Επιπλέον, από το 1985 έως το 1995, το μερίδιο των ενδοκοινοτικών εισαγωγών στις συνολικές εισαγωγές μεταποιημένων προϊόντων αυξήθηκε κατά 6,7 ποσοστιαίες μονάδες, από 61,2% το 1985 σε 67,9% το 1995. Για τις υπηρεσίες, κατά την ίδια περίοδο, το μερίδιο των ενδοκοινοτικών εισαγωγών στις συνολικές εισαγωγές υπηρεσιών αυξήθηκε 3,1 ποσοστιαίες μονάδες από 46,9% το 1985 σε 50% το 1995. Οι αυξήσει^ auréç στο εμπόριο μεταξύ των κρατών μελών δεν επήλθαν, ωστόσο, εις βάρος των συναλλαγών με τις τρίτες χώρες, εφόσον οι εισαγωγές μεταποιημένων προϊόντων εκτός Κοινότητας αύξησαν το ποσοστό τους στη συνολική κατανάλωση κατά την περίοδο 1980-93 από 12 σε 14%, και εκτιμάται ότι 70% της αύξησης αυτής οφείλεται στο ΠΕΑ. 1 Οικονομική Αξιολόγηση τι/ς Ενιαίας Αγοράς, Ευριοπαϊκή Οικονομία, Εκθέσεις και μελέτες, 1997, ιιπηρεαΐα Επισήμων Εκδόαειον των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, Λουξεμβούργο. 58 τομέων μεταποιητικού (περίπου 45% του συνολικού Στις αρχές της δεκαετίας του 1980, το ενδοκοινοτικό εμπόριο μπορεί να χαρακτηριστεί κυρίως ως εμπόριο διαφορετικών βιομηχανικών εμπορίου) αντικατοτπρίζοντας την εξειδίκευση με βάση τα συγκριτικά πλεονεκτήματα των κρατών μελών. Χάρη στο πρόγραμμα της Ενιαίας Αγοράς, η τάση αυτή άρχισε να φθίνει στα μέσα της δεκαετίας του 1980, ενώ παράλληλα αυξήθηκε το μερίδιο των ενδοτομεακων συναλλαγών. Ωστόσο, μπορεί να γίνει περαιτέρω διάκριση στις συναλλαγές αυτές: είτε ως εμπόριο σε παρόμοια προϊόντα από απόψεως τιμής και ποιότητας, είτε ως εμπόριο σε προϊόντα που διαφοροποιούνται από απόψεως τιμής και ποιότητας (π. χ. , μία χώρα εξάγει επώνυμα ακριβά πουκάμισα και η άλλη χώρα φθηνά, χαμηλής ποιότητας πουκάμισα). Η αύξηση του ενδοτομεακού εμπορίου χαρακτηρίζεται κυρίως από το δεύτερο τύπο συναλλαγών (από λιγότερο του 35% του συνολικού μεταποιητικού εμπορίου το 1985 σε περισσότερο από 42% το 1994), ενώ το πρώτο είδο^ συναλλαγών παρέμεινε γενικά σε σταθερά επίπεδα (περίπου 20% του συνολικού ενδοκοινοτικού μεταποιητικού εμπορίου). Με άλλα λόγια, οι παραγωγικές διαρθρώσεις των κρατών μελών φαίνεται να συγκλίνουν ως αποτέλεσμα της εξειδίκευσης σε όλο και περισσότερο παρόμοιους τομείς, πλην όμως σε διαφορετικά τμήματα αγοράς από πλευράς ποιότητας και τιμής. Η διαδικασία αυτή διευκολύνει τη μετάβαση προς την ΟΝΕ. Στο μεταξύ, η επίπτωση του ΠΕΑ σπς ΑΞΕ φαίνεται να υπήρξε περισσότερο θετική απ' ότι η επίπτωση του στο εμπόριο. Η ΕΚ απορρόφησε 44,4% των εισροών A r£ απ' όλες τις χώρες του κόσμου οης αρχές της δεκαετίας του 1990, σε σύγκριση με το 28,2% κατά την περίοδο 1982-87. Μεταξύ 1984 και 1992, οι ενδοκοινοτικές Αι:Ε αυξήθηκαν τέσσερεις φορές ταχύτερα σε σχέση με το ενδοκοινοτικό εμπόριο. 2. Οι αλλαγές στις παραγωγικές διαρθρώσεις των κρατών μελών, στον ανταγωνισμό και οι επακόλουθες επιπτώσεις στις τιμές Η βιομηχανική αναδιάρθρωση εντός της Κοινότητας χαρακτηρίστηκε από κατακόρυφη άνοδο του αριθμού των συγχωνεύσεων και εξαγορών (Σ&Ε). Η αύξηση αυτή υπήρξε ιδιαίτερα έντονη σε διασυνοριακή κλίμακα, μολονότι ο βασικός όγκος των πράξεων Σ&Ε παρέμεινε εγχώριος (πάνω από 70% των πράξεων για την ΕΚ-15 μεταξύ 1990 και 1995), δείχνοντας ότι η αναδιάρθρωση λαμβάνει χώρα, τουλάχιστον αρχικά, μέσω αλλαγών στις διαρθρώσεις της εγχώριας αγοράς. Μεταξύ 1988 και 1992, η μεταποίηση αποτέλεσε το βασικότερο στόχο των Σ&Ε. Στη συνέχεια, το προβάδισμα πήραν οι υπηρεσίες, στο πλαίσιο της καθυστερημένης εφαρμογής των μέτρων της Ενιαίας Αγοράς στους εν λόγω τομείς. Το γεγονός αυτό οδήγησε σε μεγαλύτερη βιομηχανική συγκέντρωση σε κοινοτικό επίπεδο (άλλα àyç. σε επίπεδο κρατών μελών). Σε πολλούς κλάδους παρατηρήθηκαν αυξήσεις στη συγκέντρωση που υπερέβαιναν τις 5 ποσοστιαίες μονάδες, ειδικότερα δε σε εκείνους που χαρακτηρίζονται από υψηλή χρησιμοποίηση της τεχνολογίας. Οι αυξήσεις αυτές στη συγκέντρωση θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε μείωση της οικονομικής ευημερίας εάν προκαλούσαν συρρίκνωση του ανταγωνισμού. Η προώθηση μια<^ δραστήριας πολιτικής ανταγωνισμού αποτελεί συνεπώς απαραίτητο στοιχείο. Ωστόσο, τα διαθέσιμα στοιχεία όσον αφορά τα εμπορικά περιθώρια κέρδους και οι απόψεις που εξέφρασαν οι επιχειρήσεις φαίνεται να οδηγούν στο συμπέρασμα ότι τα κέρδη αποδοτικότητας που συνδέονται με το μεγαλύτερο μέγεθος έγιναν αισθητά στους καταναλωτές χάρη στον μεγαλύτερο ανταγωνισμό. Βασικό ρόλο στην εξέλιξη αυτή έπαιξε η ενίσχυση του διασυνοριακού εμπορίου. 3. Αλλαγές στη συνολική παραγωγικότητα των συντελεστών, στην ανάπτυξη, την απασχόληση και στην σύγκλιση στην ΕΚ Το κοινοτικό εισόδημα το 1994 εκτιμάται μεγαλύτερο κατά 1,1 έως 1,5 ποσοστιαίες μονάδες σε σχέση με το αντίστοιχο εισόδημα χωρίς την Ενιαία Αγορά. Από τη βελτίωση αυτή επωφελήθηκαν, γενικά, τα απομεμακρυσμένα κράτη μέλη. Με άλλα λόγια, υπήρξε σύγκλιση στα επίπεδα του κατά κεφαλή πραγματικού εισοδήματος των κρατών μελών. Η απασχόληση είναι και εκείνη υψηλότερη χάρη στη δημιουργία περίπου 300. 000 έως 900. 000 νέων θέσεων απασχόλησης λόγω του ΠΕΑ, μολονότι η επίπτωση επισκιάστηκε κάπως από τις δυσμενείς οικονομικές συνθήκες που δεν είχαν σχέση με την Ενιαία Αγορά. Η σημαντική αύξηση των πιστώσεων των Διαρθρωτικών Ταμείων συνέβαλε στα θετικά αναπτυξιακά αποτελέσματα που είχε το ΠΕΑ. Για να φθάσει στο συμπέρασμα αυτό, η Οικονομική Αξιολόγηση TT/C Ενιαίας Αγοράς αναλύει τα οικονομικά πορίσματα 40 περίπου μελετών που διενεργήθηκαν με στόχο την έκθεση του 1996 για την Ενιαία Αγορά. Πρόκειται για την κατάληξη ενός διετούς προγράμματος έρευνας της Επτροπής σχετικά με την Ενιαία Αγορά που είχε ζητηθεί απο το Συμβούλιο στα τέλη του 1992. Οι μισές περίπου από τις μελέτες αφιερώθηκαν στην ανάλυση των εξελίξεων σε ορισμένους θιγόμενους τομείς της μεταποίησης και TOJV υπηρεσιών (δηλαδή, τομείς στους οποίους η κατάτμηση της κοινοτικής αγοράς το 1985 ήταν ιδιαίτερα υψηλή λόγω των σημαντικών μη δασμολογικών φραγμών τους οποίους είχε ως στόχο να εξαλείψει το πρόγραμμα για την Ενιαία Αγορά), οι δε υπόλοιπες σε οριζόντια θέματα (π. χ εξέλιξη των τιμών στην Κοινότητα λόγω της Ενιαίας Αγοράς, πρόοδος στην κατάργηση των σπουδαιότερων μη δασμολογικών φραγμών και συνέπειες για το εμπόριο τόσο εντοο της Κοινότητας όσο και με τρίτες χώρες, κλπ. ). Οι περισσότερες από τις μελέτες αυτές διενεργήθηκαν απο ανεξάρτητους συμβούλους, τις δε εργασίες καθενός απο αυτούς επόπτευε ειδική επιτροπή την οποία αποτελούσαν μέλη των υπηρεσιών τ η^ Επιτροπής. Για τη συμπλήρωση του ποιοτικού κυρίως ελέγχου των επιτροπών αξιολόγησης και για την καλύτερη αντικειμενικότητα των μελετών, συστάθηκε συμβουλευτική επιτροπή ανεξάρτητων ακαδημαϊκών από όλη την Κοινότητα. Οι εμπειρογνώμονες αυτοί έπαιξαν ουσιαστικό συμβουλευτικό ρόλο στην εκπόνηση της Οικονομικής Αξιολόγησης της Ενιαίας Αγοράς. 59 Πλαίσιο 3: Διασπορά των μισθών στην Κοινότητα το 1994 Η νέα έρευνα για τα νοικοκυριά της Ευρωπαϊκή Κοινότητας το 1994 παρέχει μία πρόσφατη και σχετικά αναλυτική εικόνα της διασποράς των ακαθάριστων μισθών στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Ο πίνακας Β3. 1 δίνει στοιχεία για την κατανομή των ακαθάριστων εισοδημάτων των εργαζομένων με πλήρη απασχόληση το 1994. Από την έρευνα των στοιχείων αυτών σχετικά με την ανισότητα των μισθών εξάγονται τρία σημαντικά συμπεράσματα: • οι μισθολογικές διαφορές είναι ιδιαίτερα έντονες στην Ισπανία, τη Γαλλία, το Λουξεμβούργο, την Αυστρία, το Ηνωμένο Βασίλειο και, ειδικότερα, στην Ιρλανδία και την Πορτογαλία· οι δύο τελευταίες αυτές χώρες είναι πολύ υψηλότερα από τον κοινοτικό μέσο όρο. Η παρουσία στην ομάδα αυτή χωρών με μεγάλη και μικρή αύξηση της απασχόλησης φαίνεται να δείχνει ότι σε μακροοικονομικό επίπεδο, ο βαθμός διασποράς των μισθών αποτελεί ένα μόνο από τους παράγοντες, αν και σημαντικό, στους οποίους οφείλεται η αύξηση της απασχόλησης. • Η σχετικά μεγαλή διασπορά των μισθών επηρεάζει τόσο τα υψηλότερα όσο και τα χαμηλότερα μισθολογικά δέκατη μόρια της κλίμακας των μισθών στις χώρες αυτές, με εξαίρεση την Πορτογαλία και τη Γαλλία, όπου το κατώτερο ήμισυ της κλίμακας των αμοιβών φαίνεται αρκετά συμπιεσμένο, (πολύ πιθανόν, λόγω της επίπτωσης των σχετικά υψηλών ελάχιστων επιπέδων αμοιβών). • Η κατανομή των ακαθάριστων αμοιβών είναι αρκετά πυκνή στο Βέλγιο, τη Δανία, την Ιταλία, τις Κάτω Χώρες, τη Φινλανδία και τη Σουηδία, ιδιαίτερα όσον αφορά τους κατώτερους μισθούς στην περίπτωση του Βελγίου, της Δανίας και της Σουηδίας. Η μεγαλύτερη ομοιογένεια στην οικονομική διάρθρωση των χωρών αυτών, καθώς και ορισμένοι ιστορικοί και κοινωνικοί λόγοι, συμβάλλουν στην εξήγηση του χαρακτηριστικού αυτού, Πίνακας Β3. 1. Αιασπορά μισθών στην Ε. Κ. ΟΝΕΚ ΟΟΣΑ(96) ΟΝΕΚ ΟΝΕΚ (96) ΟΝΕΚ ΟΟΣΑ (96) Συνολική Διασπορά (D9/D1) Συνολική Διασπορά (D9/D1) (2) Διασπορά Ανωτέρου Ημίσεος (D9/D5) Διασπορά Ανωτέρου Ημίσεος (D9/D5) Διασπορά Κατωτέρου Ημίσεος (D5/D1) Διασπορά Κατωτέρου Ημίσεος (D5/D1) Β DK DO) GR Ε F I RL Ι L NL Α Ρ F IN S UK E U R 12 US 2. 42 2. 10 2. 95 2. 50 3. 64 3. 20 4. 18 2. 13 3. 38 2. 33 μ. δ. 4. 20 μ. δ. μ. δ. 3. 73 3. 05 μ. δ. 2. 25 2. 17 2. 32 μ. δ. μ. δ. 3. 28 μ. δ. 2. 80 μ. δ. 2. 59 3. 66 4. 05 2. 38 2. 13 3. 38 μ. δ. 4. 39 1. 64 1. 53 1. 76 1. 60 2. 04 1. 98 2. 00 1. 52 1. 94 1. 62 μ. δ. 2. 63 μ. δ. μ. δ. 1. 94 1. 83 μ. δ. 1. 57 1. 57 1. 61 μ. δ. μ. δ. 1. 99 μ. δ. 1. 60 μ,δ. 1. 66 1. 82 2. 47 1. 70 1. 59 1. 87 μ. δ. 2. 10 1. 47 1. 37 1. 68 1. 56 1. 78 1. 62 2. 08 1. 40 1. 74 1. 44 μ. δ. 1. 60 μ. δ. μ. δ. 1. 92 1. 66 μ. δ. 1. 43 1. 38 1. 44 μ. δ. μ. δ. 1. 65 μ. δ. 1. 75 μ. δ. 1. 56 2. 01 1. 64 1. 40 1. 34 1. 81 μ. δ. 2. 09 (1 ) Τα στοιχεία του ΟΟΣΑ αναφέρονται μόνο στη Δ. Γερμανία. (2)(D9/D1) = (D9/D5)*(D5/D1) Σημείωση: Από τα (προσωρινά) δεδομένα της ΟΝΕΚ-94, η διασπορά των εισοδημάτων υπολογίστηκε με βάση τις κανονικές ακαθάριστες μηνιαίες αποδοχές (για τις NL :καθαρές μηνιαίες αποδοχές) για τους πλήρως απασχολούμενους. Τα στοιχεία είναι αναλογίες ανώτερων/κατώτερων δεκατημορίων της κατανομής των εισοδημάτων. Οι αναλογίες για την EUR12 υπολογίστηκαν ως το άθροισμα των ποσοστών διασποράς σε κάθε κράτος μέλος, σταθμισμένων με το αντίστοιχο ποσοστό συμμετοχής στη συνολική απασχόληση (στοιχεία από την έρευνα του 1994 για το εργατικό δυναμικό). Πηγή: Υπηρεσίες τ ης Επιτροπής και ΟΟΣΑ. 60 Πλαίσιο 4: Οικονομική ανάπτυξη και περιβάλλον Μία βιώσιμη οικονομική ανάπτυξη οδηγεί αυτόματα σε μεγαλύτερη υποβάθμιση του περιβάλλοντος; Οι εμπειρικές μελέτες δείχνουν ότι δεν υπάρχει γραμμική σχέση μεταξύ οικονομικής ανάπτυξης και συνεπειών για το περιβάλλον. Μολονότι η αύξηση της παραγωγής αγαθών και υπηρεσιών μπορεί a priori να οδηγήσει σε αυξημένη χρήση των πόρων και σε ρύπανση, υπάρχουν ορισμένες αντισταθμιστικές δυνάμεις - όπως η τεχνολογική πρόοδος, οι διαρθρωτικές μεταβολές και η εντονότερη επιθυμία για ένα καθαρό περιβάλλον - που εξισορροπούν συχνά την αύξηση αυτή, Η οικονομική ανάπτυξη απαιτεί επενδύσεις και, εφόσον υπάρξει το κατάλληλο πλαίσιο περιβαλλοντικής πολιτικής, τα νέα κεφαλαιουχικά αγαθά θα χαρακτηρίζονται από υψηλότερη αποδοτικότητα των πόρων και χρησιμοποίηση καθαρών τεχνολογιών. Κάτω από τις ίδιες προϋποθέσεις, η ανάπτυξη θα διευκολύνει τις διαρθρωτικές αλλαγές επιφέροντας με τον τρόπο αυτό την σταδιακή εξαφάνιση των παραδοσιακών ρυπογόνων βαριών βιομηχανιών και αύξηση των περισσότερο φιλικών προς το περιβάλλον δραστηριοτήτων υπηρεσιών. Κατά συνέπεια, αυτό που συχνά θεωρείται δίλημμα (και στο οποίο υπεισέρχεται ένα υψηλό επίπεδο απασχόλησης) μεταξύ οικονομικής ανάπτυξης και περιβαλλοντικής προστασίας δεν θα πρέπει να ληφθεί ως κάτι το απολύτως δεδομένο. Επιπλέον, υπενθυμίζεται ότι το ΑΕΠ όπως μετράται παραδοσιακά παραγνωρίζει σε μεγάλο βαθμό το οικονομικό κόστος λόγω της εξάντλησης των φυσικών πόρων και της μόλυνσης. Οι φορείς λήψης των πολιτικών αποφάσεων διαθέτουν ορισμένα πρότυπα και μέσα που επιτρέπουν να ληφθούν υπόψη τα δύο αυτά προβλήματα. Υπάρχουν ακόμα ορισμένες πειστικές ενδείξεις ότι η οικονομική ανάπτυξη και η υγιής περιβαλλοντική πολιτική στηρίζονται αμοιβαία. Σε κάθε περίπτωση, μία οικονομία δεν μπορεί να ευημερεί μακροπρόθεσμα εφόσον έχει καταστρέψει το φυσικό της περιβάλλον και έχει εξαντλήσει τους πόρους της. Ωστόσο, πρέπει να σημειωθεί ότι η αποδέσμευση της οικονομικής ανάπτυξης από τις αυξανόμενες περιβαλλοντικές πιέσεις μπορεί να επιτευχθεί μόνον εφόσον ληφθούν αποτελεσματικά περιβαλλοντικά μέτρα και εφαρμοστούν οικονομικά αποδοτικές πολιτικές, δηλαδή εφόσον θεσπιστεί το κατάλληλο πλαίσιο περιβαλλοντικής πολιτικής. Τα στοιχεία μιας κατάλληλης περιβαλλοντικής πολιτικής είναι (Ι) η παροχή στους οικονομικούς φορείς των κατάλληλων μηνυμάτων από απόψεως τιμών ούτως ώστε να υιοθετήσουν μία κατάλληλη περιβαλλοντική συμπεριφορά, (2) ο σχεδιασμός των μέτρων περιβαλλοντικής πολιτικής με τον καλύτερο και αποδοτικότερο από πλευράς κόστους δυνατό τρόπο, λαμβάνοντας υπόψη τις τοπικές περιβαλλοντικές συνθήκες και τον πιθανό αντίκτυπο από τη λειτουργία της Ενιαίας Αγοράς, (3) η προσπάθεια ενσωμάτωσης των περιβαλλοντικών στόχων σε άλλες πολιτικές. Με την παροχή των κατάλληλων μηνυμάτων από πλευράς τιμών, δηλαδή με την ενσωμάτωση του περιβαλλοντικού κόστους οτις τιμές, τα μέσα δράσης που βασίζονται στην αγορά όπως είναι οι περιβαλλοντικοί φόροι ή οι διαπραγματεύσιμες άδειες εκπομπής προσφέρουν ορισμένα πλεονεκτήματα σε σχέση με τις παραδοσιακές ρυθμιστικές πολιτικές. Για παράδειγμα, αποτελούν ένα μόνιμο οικονομικό κίνητρο για τη μείωση των πιέσεων στο περιβάλλον και συνεπώς πιέζουν για καινοτόμες και αποδοτικές μακροπρόθεσμες λύσεις. Τείνουν επίσης να συμπιέζουν το κόστος των μέτρων μέσω της ταυτόχρονης εκμετάλλευσης διαφόρων δυνατοτήτων για την προσέγγιση και επίλυση ενός οικολογικού προβλήματος. Για παράδειγμα, ο φόρος διοξειδίου του άνθρακα για τον περιορισμό της συνολικής αύξησης της θερμοκρασίας του πλανήτη θα συμβάλλει στη μείωση των εκπομπών αυτών με την παροχή κινήτρων για βελτίωση της ενεργειακής αποδοτικότητας των εξοπλισμών, την αλλαγή της συμπεριφοράς (π. χ. λιγότερη χρησιμοποίηση των αυτοκινήτων), και ευνοϊκές διαρθρωτικέςαλλαγές (π. χ προς "καθαρούς" τομείς της οικονομίας). Ωστόσο, η χρησιμοποίηση μηνυμάτων που βασίζονται στις τιμές για την περιβαλλοντική προστασία δεν έχει έννοια εφόσον στρεβλώνονται οι υφιστάμενες τιμές, π. χ. εάν οι υφιστάμενοι φόροι ή οι φορολογικές διατάξεις και οι επιδοτήσεις παράγουν ακούσιες και ανεπιθύμητες επιπτώσεις στο περιβάλλον. Στην έκθεση για την ανάπτυξη των φορολογικών συστημάτων - φορολογία στην Ευρωπαϊκή Ένωση (COM(96) 546) που υποβλήθηκε τον Οκτώβριο 1996, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παραθέτει τις απόψεις της για τη μελλοντική περιβαλλοντική φορολογία στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Το έγγραφο υπογραμμίζει την ανάγκη θέσπισης εθνικών περιβαλλοντικών φορολογικών συστημάτων τα οποία να είναι ορθά σχεδιασμένα και σύμφωνα με τη λειτουργία της Ενιαίας Αγοράς. Αναγνωρίζει επίσης τη φορολογία της ενέργειας ως τομέα κοινοτικής δράσης με σημαντική επίπτωση στον περιορισμό της εκπομπής C02. Για το λόγο αυτό, η Επιτροπή επεξεργάζεται νέες προτάσεις για ένα μελλοντικό κοινοτικό σύστημα φορολογίας της ενέργειας. Στόχος είναι η περαιτέρω εναρμόνιση των συντελεστών των ειδικών φόρων για την κατανάλωση ενέργειας όπως επίσης και η αναζήτηση τρόπων ενσωμάτωσης των περιβαλλοντικών στόχων στα ενεργειακά φορολογικά συστήματα των κρατών μελών. Στον τομέα των μεταφορών, η Επιτροπή πρότεινε το 1996 οδηγία του Συμβουλίου σχετικά με τη φορολόγηση των βαρέων οχημάτων για την χρησιμοποίηση των υποδομών (COM(96) 331). Ένας σημαντικός στόχος της νομοθετικής πρότασης είναι η παροχή στα κράτη μέλη ενός αναγνωρισμένου πλαισίου για την καλύτερη εξασφάλιση της ανάκτησης του κόστους που έχει σχέση με την χρήση των οδών, συμπεριλαμβανομένων των εξωτερικών στοιχείων του κόστους, και να επιτραπεί η μεγαλύτερη διαφοροποίηση των φόρων ανάλογα με το κόστος. 61 Ο σχεδιασμός μιας ορθολογικής από πλευράς κόστους περιβαλλοντικής πολιτικής αποτελεί βασική προϋπόθεση για να καταστεί οικονομικά βιώσιμη η προστασία του περιβάλλοντος. Ο στόχος είναι η βελτίωση της περιβαλλοντικής πολιτικής με το μικρότερο δυνατό κόστος για την κοινωνία. Αυτό μπορεί να γίνει με την χρησιμοποίηση κατάλληλης οικονομικής αξιολόγησης των σχεδιαζόμενων ενεργειών, για παράδειγμα εφαρμόζοντας αναλύσεις κόστους - αποτελεσματικότητας ή κόστους - οφέλους. Ένα πρόσφατο παράδειγμα μιας τέτοιας ex-ante αξιολόγησης των μέτρων είναι το κοινοτικό πρόγραμμα Auto-Oil - από κοινού με τον ενδιαφερόμενο κλάδο - που ολοκληρώθηκε τον Ιούνιο 1996. Το πρόγραμμα αυτό καταρτίζει μία στρατηγική για τον έλεγχο των εκπομπών στις οδικές μεταφορές, και επικεντρώνεται κυρίως στα πρότυπα εκπομπών για τα επιβατικά αιποκίνητα και στα ποιοτικά πρότυπα για τη βενζίνη και το καύσιμο ντήζελ (COM (96) 248 τελικό). Πριν από τον καθορισμό της στρατηγικής αυτής πραγματοποιήθηκε εκτεταμμένη ανάλυση κόστους αποτελεσματικότητας, εξετάζοντας ταυτοχρόνως τη δυνατότητα λήψης τεχνικών και μη μέτρων. Η διεύρυνση του φάσματος των μέσων για την προσαρμογή στις τοπικές περιβαλλοντικές ανάγκες και συγχρόνως για την ενίσχυση της ομαλής λειτουργίας της Ενιαίας Αγοράς αυξάνει συχνά τη σχέση κόστους - αποτελεσματικότητας των περιβαλλοντικών πολιτικών. Η αποσαφήνιση του νομικού και θεσμικού πλαισίου για τον κατάλληλο συνδυασμό μέσων οικονομικής πολιτικής σε εθνικό επίπεδο αποτελεί ένα πρωταρχικό τομέα κοινοτικής δράσης. Για παράδειγμα, στην ανακοίνωση της για τις περιβαλλοντικές συμφωνίες (COM(96) 561) η Επιτροπή παραθέτει ορισμένες κατευθυντήριες γραμμές για την περιβαλλοντικά αποτελεσματική εφαρμογή εκούσιων μέτρων. Μία παρόμοια ανακοίνωση για τους περιβαλλοντικούς φόρους και επιβαρύνσεις στην Ενιαία Αγορά βρίσκεται στο στάδιο της προετοιμασίας. Η ενσωμάτωση της περιβαλλοντικής πολιτικής σε άλλους τομείς πολιτικής θα επιτρέψει την εκμετάλλευση των υφιστάμενων δυνατοτήτων για τη βελτίωση της οικονομικής αποτελεσματικότητας, που θα βελτιώσει ταυτόχρονα τις επιδόσεις της Ευρωπαϊκής Κοινότητας στους τομείς της οικονομίας και του περιβάλλοντος. Για παράδειγμα, ορισμένα κράτη μέλη εξετάζουν τις δυνατότητες εκμετάλλευσης συνεργείων στον τομέα των μεταρρυθμίσεων των οικολογικών φόρων και των πολιτικών απασχόλησης. Σε χώρες όπως η Δανία, οι Κάτω Χώρες, το Βέλγιο και η Σουηδία έχουν συσταθεί ορισμένες επιτροπές για τους φόρους που έχουν σχέση με το περιβάλλον "Green Tax Commissions", με στόχο την αξιολόγηση, την εφαρμογή και την επίβλεψη των φορολογικών αυτών μεταρρυθμίσεων. Στη βιομηχανία υφίστανται σημαντικές δυνατότητες συνεργείων από τον συνδυασμό των μέτρων πολιτικής. Στην έκθεση για την ανταγωνιστικότητα το 1996 (SEC(96)2121), που αποτελεί έγγραφο εργασίας των υπηρεσιών της Επιτροπής, τονίζεται ότι οι υγιείς περιβαλλοντικές πολιτικές μπορούν να αυξήσουν τις επιχειρηματικές ευκαιρίες με την ενίσχυση της οικονομικής αποτελεσματικότητας και της καινοτομίας. Η έκθεση εντοπίζει τις σημαντικές δυνατότητες που προσφέρονται στο θέμα αυτό όσον αφορά, για παράδειγμα, τη χρησιμοποίηση του ύδατος και της ενέργειας. Η οικολογική συμπεριφορά των επιχειρήσεων και η παροχή αγαθών και υπηρεσιών που αφορούν την προστασία του περιβάλλοντος είναι δυνατόν να συνοδεύονται από αύξηση των δυνατοτήτων απασχόλησης. Η εφαρμογή αυστηρών αλλά οικονομικά βιώσιμων περιβαλλοντικών πολιτικών είναι δυνατόν να αποτελέσει κίνητρο ανάπτυξης περιβαλλοντικά καινοτόμων τεχνολογιών και δημιουργία αντίστοιχης ζήτησης για τις τεχνολογίες αυτές. Ο πίνακας Β4. 1. παρουσιάζει το μέγεθος της απασχόλησης που έχει σχέση με την περιβαλλονπκή προστασία στη Γερμανία το 1994 σε σύγκριση με το 1990. Table Β4. 1. Εκτίμηση των επιπτώσεων της προστασίας του περιβάλλοντος στην απασχόληση στη Γερμανία 1990 και 1994 περιβαλλοντικής της Δραστηριότητες προστασία (π. χ. προστασίας φύσης, καθαρισμός των υδάτων) Παροχή περιβαλλοντικών αγαθών και υπηρεσιών - άμεση - έμμεση Σύνολο 1990(1) σε χιλ. θέσεων απασχόλησ. 255 1990(1) % επί του συνόλου της πολιτικής απασχόλησης 0. 9 1994(2) σε χιλ. θέσεων απασχόλησ. 508 341 203 137 597 1. 2 0. 7 0. 5 2. 1 448 256 192 956 1994(2) % επί του συνόλου της πολιτικής απασχόλησης 1. 5 1. 3 0. 7 0. 6 2. 8 (1) Δυτική Γερμανία (2) Ενωμένη Γερμανία Σημαωοη: Τα στοιχεία πρέπει να ερμηνευθούν με προσοχή. Ειδικότερα τα στοιχεία του 1994 για την απασχόληση μπορεί να είναι επηρεασμένα από τις συνέπειες της ενοποίησης της Γερμανίας. Επιπλέον, ο ορισμός του «τομέα περιβαλλοντικής προστασίας» που χρησιμοποιείται στη σχετική έρευνα IFO δεν αντιστοιχεί με τον ορισμό ΟΟΣΑ/Eurostat. Πηχέ£. Ifo Schnelldienst 28/1996 και Υπηρεσίες της Επιτροπής. 62 3. ΕΞΥΓΙΑΝΣΗ ΚΑΙ ΑΝΑΔΙΑΡΘΡΩΣΗ ΤΩΝ ΑΗΜΟΣΙΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΣΤΗΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ Σε μακροοικονομικό και διαρθρωτικό επίπεδο, η δραστική εξάλειψη των δημοσιονομικών ανισορροπιών αποτελεί σήμερα επιτακτική ανάγκη για όλα σχεδόν τα κράτη μέλη. Η μείωση αυτή είναι απαραίτητη προκειμένου να δημιουργηθούν οι προϋποθέσεις για μία ισχυρή και μόνιμη ανάπτυξη των επενδύσεων, της παραγωγής και τη απασχόλησης σε βραχυπρόθεσμη και μεσοπρόθεσμη βάση, να μειωθεί το βάρος που αντιπροσωπεύει το δημόσιο χρέος και οι δαπάνες για την εξυπηρέτηση του και προκειμένου να διατηρήσουν οι δημοσιονομικές πολιτικές την ικανότητα προσαρμογής τους στις διακυμάνσεις της συγκυρίας, χωρίς αυτί) να επιφέρει νέα επιδείνωση του δημοσίου χρέους. Οι καταβαλλόμενες προσπάθειες για ττ|ν τήρηση αυτής της δημοσιονομικής πειθαρχίας εντάσσονται εξάλλου στον ευρύτερο στόχο της μείωσης της συμμετοχής του δημόσιου τομέα στο σχηματισμό του ΑΗΠ, της δημιουργίας ευνοϊκότερων συνθηκών για τις δραστηριότητες των επιχειρήσεων και της βελτίωσης της ανταγωνιστικότητας σε ένα περιβάλλον το οποίο χαρακτηρίζεται από τη συνεχώς εντονότερη παγκοσμιοποίηση της οικονομίας. Τέλος, και αυτό είναι εξίσου σημανικό, η εν λόγω διόρθωση των δημοσιονομικών ανισορροπιών είναι απαραίτητη προκειμένου να διασφαλιστεί η επιτυχής μετάβαση στην οικονομική και νομισματική ένωση και η επιτυχής πορεία αυτού του σχεδίου. Κατά τα τελευταία αυτά έτη, τα περισσότερα κράτη μέλη κατόρθωσαν να μειώσουν τα δημοσιονομικά ελλείμματα τα οποία είχαν συσσωρευθει κατά τη διάρκεια των δυο δεκαετιών που ακολούθησαν την πρώτη πετρελαϊκή κρίση. Πάντως, είναι προφανές ότι απαιτείται η καταβολή περαιτέρω προσπαθειών. Παρότι αληθεύει ότι η έκταση, το εξυγίανσης πρέπει να είναι χρονοδιάγραμμα και το περιεχόμενο προσαρμοσμένα στις ιδιαιτερότητες της κάθε χώρας, οι βασικότερες κατευθυντήριες γραμμές περιγράφονται στα διαδοχικά κείμενα για τους γενικούς προσανατολισμούς των οικονομικών πολιτικών, συμπεριλαμβανομένης της σύστασης που εκδόθηκε το 1996. Οι αρχές αυτές είναι οι ακόλουθες: των μέτρων • η έμφαση πρέπει να δοθεί στον περιορισμό των δαπανών και όχι στην περαιτέρω αύξηση της συνολικής φορολογικής πίεσης· • οι δημόσιες δαπάνες πρέπει να αναπροσανατολιστούν προς παραγωγικές δραστηριότητες, όπως οι επενδύσεις σε υποδομές, σε ανθρώπινους πόρους και η ανάληψη δυναμικών πρωτοβουλιών υπέρ της απασχόλησης· • πρέπει να βελτιωθεί η αποτελεσματικότητα των δημοσίων υπηρεσιών· • πρέπει να μειωθεί η συνολική φορολογική πίεση, ιδιαίτερα εκείνη που αφορά την εργασία, υπό την προϋπόθεση όμως ότι το δημοσιονομικό έλλειμμα θα έχει εισέλθει σε σταθερώς φθίνουσα τροχιά. Παράλληλα μ,ε την διάρθρωση των εθνικών τους προγραμμάτων εξυγίανσης γύρω από τις αρχές αυτές, τα κράτη μέλη θα" μεριμνήσουν για την τήρηση της δημοσιονομικής πειθαρχίας και θα επιτύχουν σημαντικά οφέλη στο επίπεδο της αποτελεσματικότητας και της απασχόλησης χάρη στον έλεγχο και στον εξορθολογισμό των δημοσίων δαπανών, καθώς και μέσω της ελάφρυνσης και του αναπροσανατολισμού της φορολογικής πίεσης. II διαδικασία δημοσιονομικής σταθεροποίησης προσφέρει στα κράτη μέλη μία πολύτιμη ευκαιρία για να υποβάλλουν σε λεπτομερή εξέταση τον όλο σχεδιασμό και τη διάρθρωση των εθνικών τους προγραμμάτων δαπανών και των φορολογικών τους συστημάτων. 63 3. 1 Μακροπρόθεσμες τάσεις των δημοσίων οικονομικών στην Κοινότητα Οι υφιστάμενες σοβαρές δημοσιονομικές ανισορροπίες στην Κοινότητα είναι το αποτέλεσμα ορισμένοrv παγιωμένων τάσεων στους τομείς τα)ν δαπανών και της φορολογίας, οι οποίες είναι κοινές σε όλα σχεδόν τα κράτη μέλη. 3. 1. 1 Α ημόσιες δαπάνες Κατά τα τελευταία 35 έτη, σημειώθηκε στην Κοινότητα μία ταχεία αύξηση της συμμετοχής το)ν δημοσίων οικονομικών στο ΑΕΠ. Οι δημόσιες δαπάνες, οι οποίες το 1961 αντιπροσίόπευαν το 34% του ΑΕΠ, στη συνέχεια υπερέβησαν το 52% το 1993, ενώ κατά τα τελευταία έτη παρατηρείται κάποια υποχώρηση. Παρότι η αύξηση του ποσοστού των δημοσίων δαπανών ως προς το ΑΕΠ ήταν ένα φαινόμενο κοινό σε όλες τις βιομηχανικές χώρες, τουλάχιστον μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1980, η τάση αυτή ήταν εντονότερη στην Κοινότητα σε σχέση με τους κυριότερους εμπορικούς της εταίρους (βλέπε πίνακα 20). Σε κάθε φάση επιβράδυνσης της οικονομικής δραστηριότητας σημειωνόταν στην Κοινότηταν αύξηση των δημοσίων δαπανών, χωρίς η τάση αυτή να ανατρέπεται κατά τις περιόδους ανάκαμψης που ακολουθούσαν. Πίνακας 20 Μέγεθος των δημοσίων οικονομικών στην ΕΚ, στις ΙΙΤΙΑ και στην Ιαπωνία (% του ΑΕΠ) EUR USA JAP EUR USA JAP 1961 1973 1982 1996 Συνολικές δαπάνες 33. 6 30. 3 17. 3 38. 7 32. 9 22. 3 49. 3 38. 9 33. 6 50. 6 36. 7 36. 6 Συνολικά τρέχοντα έσοδα 34. 3 29. 5 19. 7 38. 2 33. 2 22. 8 44. 3 35. 0 30. 0 46. 2 34. 6 31. 6 Καθαρές δανειακές ανάγκες (-) ή ικανότητα χρηματοδότησης (+) EUR USA JAP 0. 7 -0. 6 2. 4 -0. 6 0. 3 0. 5 -5. 1 -3. 9 -3. 6 -4. 4 -2. 2 -5. 0 ΠννίΊ: Y πηρεσίε ; της Επιτροπής Οι δαπάνες οι οποίες σημείωσαν την ταχύτερη αύξηση από την αρχή της δεκαετίας 1960 είναι οι τρέχουσες_μεταβιβάσεις, στην άνοδο των οποίων οφείλεται το ήμισυ και πλέον της αύξησης του δείκτη συνολικές δημόσιες δαπάνες/ΑΕΠ στην Κοινότητα (βλέπε πίνακα 21). Σήμερα, οι μεταβιβάσεις αυτές, οι οποίες αντιπροσωπεύουν περίπου το ένα τέταρτο του ΑΕΠ και το ήμισυ σχεδόν των συνολικών δημοσίων δαπανών, αποτελούν την σημαντικότερη κατηγορία δαπανών. Η ταχεία αύξηση των τρεχουσών μεταβιβάσεων οφείλεται σχεδόν αποκλειστικά στην αύξηση των μεταβιβάσεων προς τα νοικοκυριά, ενώ, ως ποσοστό του ΑΕΠ, οι άμεσες επιδοτήσεις στις επιχειρήσεις παρέμειναν, συνολικά, σταθερές στο 3% περίπου. II αύξηση των μεταβιβάσεων προς τα νοικοκυριά οιρείλεται ουσιαστικά στην αύξηση των δαπανονν σε τρεις μεγάλους τομείς της κοινωνικής πολιτικής: συντάξεις, υγειονομική περίθαλψη και επιδόματα ανεργίας. II επέκταση του κράτους πρόνοιας κατά τις δεκαετίες I960 και 1970, η οποία χαρακτηρίστηκε από αύξηση του αριθμού πον δικαιούχων, 64 απλούστευση των προϋποθέσεων χορήγησης επιδομάτων και αύξηση του ύψους των σχετικών ποσών, συνέβαλε στην αισθητή αύξηση των πληρωμών στους τρεις αυτούς τομείς. Η δημογραφική και οικονομική εξέλιξη (γήρανση του πληθυσμού, επιδείνωση της ανεργίας, άνοδος των σχετικών τιμών και υψηλή, ως προς το εισόδημα, ελαστικότητα της ζήτησης για υγειονομική περίθαλψη) διαδραμάτισαν επίσης σημαντικό ρόλο στο ζήτημα αυτό. Από τα μέσα της δεκαετίας 1980, οι ολοένα και εντονότερες ανησυχίες που προκαλούσε η πίεση επί τα>ν κρατικών προϋπολογισμών και η έλλειψη κινήτρων για εργασία οδήγησαν στην υιοθέτηση αυστηρότερων κριτηρίων χορήγησης επιόομάτο)ν σε πολλά κράτη μέλη. Η μεταβολή αυτή οδήγησε σε επιβράδυνση του ρυθμού αύξησης αυτών των δαπανών κατά τη διάρκεια της τελευταίας δεκαετίας, χωρίς όμως να μ,εκοθεί η ζήτηση για κοινα>νικού χαρακτήρα υπηρεσίες ενώ παράλληλα η ανεργία άρχισε και πάλι να αυξάνεται κατά τη δεκαετία 1990, γεγονός που άσκησε ανοδικές πιέσεις στις δαπάνες αυτές. Για να συγκρατηθεί στο μέλλον η άνοδος των μεταβιβαστικών πληρω|ΐών κοινωνικού χαρακτήρα, οι εφαρμοζόμενες στρατηγικές θα πρέπει να αποσκοπούν στην ισχυρή και βιώσιμη οικονομική ανάπτυξη και στην αύξηση της απασχόλησης, καθώς και, ενόψει της έντασης των δημογραφικών πιέσεων, στην αναδιάρθρωση ή/και στον εξορθολογισμό TOW συνταξιοδοτικών καθεστώτων, των καθεστώτων υγειονομικής περίθαλψης, καθώς και εκείνων που αφορούν την ανεργία. Πίνακας 21 Έσοδα και δαπάνες του δημόσιου τομέα - EURa> (σε % του ΑΕΠ) Επίπεδα Μεταβολές 1961 1973 1982 1989 1993 1996 73/61 82/73 89/82 93/89 96/93 33. 6 38. 7 49. 3 47. 2 52. 4 S0. 6 5. 1 10. 6 -2. 1 5. 2 -1. 8 11. 5 16. 0 21. 6 20. 7 23. 7 23. 3 4. 5 5. 6 -0. 9 3. 0 -0. 4 13. 0 1. 7 16. 4 0. 9 17. 9 4. 1 17. 1 4. 6 19. 6 1. 0 18. 2 0. 9 19. 9 5. 4 19. 6 1. 1 19. 8 5. 4 18. 9 0. 6 -1. 4 2. 7 0. 1 3. 1 13. 7 0. 8 4. 9 2. 4 3. 2 0. 1 -0. 8 0. 5 -1. 4 -0. 1 2. 8 0. 8 1. 4 0. 2 -0. 1 0. 0 -0. 7 -0. 5 4. 5 3. 7 2. 9 2. 8 2. 8 2. 4 -0. 8 -0. 8 -0. 1 0. 0 -0. 4 34. 3 38. 2 44. 3 44. 8 46. 3 46. 2 3. 9 6. 1 0. 5 1. 5 -0. 1 13. 9 8. 7 10. 2 12. 9 10. 7 11. 8 13. 2 12. 4 14. 7 13. 5 13. 3 14. 6 13. 6 12. 9 16. 0 14. 0 12. 8 16. 1 -1. 0 2. 0 1. 6 0. 3 1. 7 2. 9 0. 3 0. 9 -0. 1 0. 1 -0. 4 1. 4 0. 4 -0. 1 0. 1 Συνολικές δαπάνες ικ τιον οπούυν: 1. Τρέχουσες μεταβιβάσεις I <t. ι κ τι ην οποίων: Νοικοκυριά 2. 11ραγματικές πληρωμές τόκων 3. Άημόσια κατανάλωση 4. Καθαρές μεταβιβάσεις σε κεφάλαιο 5. Ακαθάριστος σχηματισμός πάγιου κεφαλαίου Τρέχοντα έσοδα εκ των οποίων: 6. Έμμεσοι φόροι 7. Άμεσοι φόροι Χ. Ηιοφορές κ ο ι ν ο τ ι κ ής ασφάλισης 9. Άλλα τρέχοντα έσοδα 1. 5 2. 8 4. 0 3. 4 3. 7 3. 4 1. 3 1. 2 -0. 6 0. 3 -0. 3 ΙΙρος ιητόμνηση 10. Ακαθάριστη αποταμίευση 11. Δανειακές ανάγκες (-) ή ικανότητα χ ρ η μ α τ ι σ τή σης(+) 12. Ακαθάριστο δημόσιο χρέος!" 6. 0 4. 1 -1. 0 1. 2 -2. 5 -1. 3 -1. 9 -5. 1 2. 2 -3. 7 1. 2 0. 7 -0. 6 -5. 1 -2. 4 -6. 3 -4. 4 -1. 3 -4. 5 2. 7 -3. 9 1. 9 65. 2 35. 3 45. 6 54. 1 66. 1 73. 5 -29. 9 10. 3 8. 5 12. 0 7. 4 α^ 1961 : lîllR 15 εκτός της Ηλλάδας, της Πορτογαλίας, της Αυστρίας, της Σουηδίας και της Φινλανδίας- 1973 Ι il IR 15 εκτός του Λουξεμβούργου, της Κλλάδας και της Πορτογαλίας. Ι ^ 1973 : HUR 15 εκτός της Γαλλίας και των Κάτω Χωρών. Ilimi: Υπηρεσίες της Ιίπιτροπής. 65 Οι πληρωμές τόκων για το δημόσιο χρέος αποτέλεσαν έναν άλλο σημαντικό παράγοντα στον οποίον οφείλεται η αύξηση των δημοσίων δαπανών. Οι πληρωμές αυτές, οι οποίες είχαν υποχωρήσει σε επίπεδα κατώτερα του 2% του ΑΕΠ στις αρχές της δεκαετίας 1970, στη συνέχεια κινήθηκαν με ταχείς ανοδικούς ρυθμούς και σήμερα ανέρχονται στο 5,5%. Η ισχυρή αυτή αύξηση αντικατοπτρίζει την αλληλεπίδραση παραγόντων όπως η αυξημένη προσφυγή στον δανεισμό παρά στην φορολογία προκειμένου να χρηματοδοτηθεί η αύξηση των δημοσίων δαπανών, η συνακόλουθη εμφάνιση μίας ισχυρής τάσης για αύξηση του δημοσίου χρέους ως ποσοστό του ΑΕΠ και τέλος το υψηλό επίπεδο των επιτοκίων. Οι συνεχώς αυξανόμενες δαπάνες για την εξυπηρέτηση του χρέους περιόρισαν σοβαρά το περιθώριο δημοσιονομικών χειρισμών και κατέστησαν τον προϋπολογισμό περισσότερο ευαίσθητο στις αυξήσεις τα>ν επιτοκίων. Για να αντιστραφεί η τάση αυτή, πρέπει να δημιουργηθεί ένα σταθερό μακροοικονομικό πλαίσιο το οποίο να ευνοεί τη μείωση του κόστους δανεισμού. Η δημόσια κατανάλωση συνέβαλε σημαντικά (περίπου 6 εκατοστιαίες μονάδες) στην αύξηση του δείκτη των συνολικών δημοσίων δαπανών ως προς το ΑΕΠ κατά τις δεκαετίες 1960 και 1970· ωστόσο, το ποσοστό της παρέμεινε έκτοτε σχετικά σταθερό, και κυμαίνεται κατά μέσο όρο στο 19% περίπου το ΑΓϋΙ στην Κοινότητα. Σε σχέση με άλλες κατηγορίες δαπανών, οι δημόσιες επενδύσεις ως ποσοστό του ΑΙ ill σημείωσαν σταθερή υποχώρηση κατά τη διάρκεια των τελευταίων 35 ετών. Σήμερα, οι δημόσιες δαπάνες ανέρχονται σε ποσοστό 2,5% του ΑΕΠ και κινούνται σε επίπεδα ελαφρώς υψηλότερα από το ήμισυ του αντίστοιχου μεγέθους του 1961. Αν και το φαινόμενο αυτό αντικατοπτρίζει, σε ένα ορισμένο βαθμό, την ολοκλήρωση μεγάλων έργο>ν υποδομών, ταυτόχρονα απεικονίζει μία πολιτική πραγματικότητα, δηλαδή το ότι η συγκράτηση των δημοσίων δαπανών για επενδύσεις αποδείχτηκε ευκολότερη από εκείνη των τρεχουσών δαπανών. Στην εξέλιξη αυτή ενδέχεται να συνέβαλε και η ιδιωτικοποίηση ορισμένων επιχειρήσεων κοινής ωφελείας. Κάθε εξοικονόμηση πόρων από δημόσιες επενδύσεις εμφάνιση σημαντικού οικονομικού κόστους, καθότι οι δαπάνες αυτές συμβάλλουν αισθητά στην αύξηση της παραγωγικότητας του ιδιωτικού τομέα, όπως προκύπτει από πρόσφατες μελέτες για τα δυνητικά πλεονεκτήματα που θα προέλθουν από την υλοποίηση τατν διευρωπαϊκών δικτύων μεταφορών1 6. ενδέχεται, μακροπρόθεσμα, να οδηγήσει στην 3. 1. 2 Δημόσια έσοδα Η αύξηση των δημοσίων δαπανών στην Κοινότητα συνοδεύτηκε από αισθητή αύξηση της συνολικής φορολογικής πίεσης (πρόκειται για το σύνολο των άμεσων και έμμεσοχν φόρων και των εισφορών κοινωνικής ασιράλισης). Κατά τα τελευταία τριάντα πέντε έτη. τα δημόσια έσοδα ως ποσοστό του ΑΕΠ αυξήθηκαν κατά 12 εκατοστιαίες μονάδες και ανήλθαν στο 46% το 1996. Π αύξηση αυτή των δημοσύον εσόδίον έλαβε χώρα, σε μεγάλο βαθμό, κατά την περίοδο 1960-1982, ενώ η φορολογική πίεση παρέμεινε, συνολικά, σταθερή μέχρι τα τέλη της δεκαετίας 1980. Στις αρχές της δεκαετίας 1990, μία ισχυρή αύξηση των δαπανών - οφειλόμενη εν μέρει στην επιβράδυνση της οικονομίας - συνοδεύτηκε από περαιτερα) ένταση της φορολογικής πίεσης. Παρότι δεν στέφθηκαν από πλήρη επιτυχία, οι προσπάθειες που κατέβαλαν πολυάριθμες κυβερνήσεις από τις αρχές 16 Βλέπε "Διευρωπαϊκά Λίκτυα: ετήσια έκθεση 1990", (Χ)Μ(96) 645 τελικό. 66 της δεκαετίας 1980 για την σταθεροποίηση ή την ελάφρυνση της φορολογικής πίεσης εξηγούνται από την επίδραση τριών παραγόντων: κατά πρώτον, η μεγαλύτερη συνειδητοποίηση του γεγονότος ότι η υψηλή φορολογική πίεση προκαλεί στρεβλώσεις και επιδρά ανασταλτικά στην απασχόληση, καθώς και η αντίδραση του εκλογικού σώματος, απέτρεψαν πολυάριθμες κυβερνήσεις από το να επιβάλουν νέες φορολογικές αυξήσεις. Κατά δεύτερο λόγο, η εξομάλυνση και η τιμαριθμοποίηση των φορολογικών κλιμάκων, καθώς και η υποχώρηση του πληθωρισμού περιόρισαν τη δημοσιονομική απορρόφηση. Κατά τρίτο λόγο, ενδέχεται όπως οι φορολογικές μεταρρυθμίσεις, ο αυξημένος φορολογικός ανταγωνισμός μεταξύ χωρών και, σε ορισμένες περιπτώσεις, η ανάπτυξη της παραοικονομίας είχαν επίσης α)ς αποτέλεσμα την επιβράδυνση του ρυθμού αύξησης των φορολογικών εσόδων. Η αύξηση της φορολογικής πίεσης συνοδεύτηκε από αξιοσημείωτες μεταβολές στη φορολογική διάρθρωση. Οι εισφορές κοινωνικής ασφάλισης και, σε μικρότερο βαθμό, οι άμεσοι φόροι, αποτελούν τους κυριότερους παράγοντες οι οποίοι συνέβαλαν στη συνολική αύξηση τα)ν δημοσύον εσόδων. Η μείακτη του μέσου ποσοστού απασχόλησης (το οποίο μεταξύ 1961 και 1996 υποχώρησε από το 67% στο 59% του ενεργού πληθυσμού), επέφερε συρρίκνωση του αριθμού των φορολογούμενων ατόμχον και των εισφορών κοιναννικής αφάλισης ενώ παράλληλα οδήγησε σε αύξηση του αριθμού των δικαιούχα>ν. 11 σημαντική αύξηση των εισφορών δεν αποδείχθηκε επαρκής για να αντισταθμιστεί η διόγκακτη Τ(ον κοινωνικού χαρακτήρα μεταβιβαστικών πληρωμών. Επίσης, μία συνεχίός αυξανόμενη αναλογία των πληρωμών αυτών χρειάστηκε να χρηματοδοτηθεί από άλλες πηγές, και ιδίως από τους άμεσους φόρους. Το επίπεδο των έμμεσων φόρων ως ποσοστό του ΑΕΠ παρέμεινε ουσιαστικά αμετάβλητο κατά το μεγαλύτερο μέρος αυτής της περιόδου, αλλά, κατά τα τελευταία αυτά έτη σημειώθηκε τάση αύξησης των έμμεσων φόρων με παράλληλη μείωση της σχετικής συμβολής των εσόδων του δημοσίου από άλλες πηγές. Οι αλλαγές στη διάρθρωση της φορολογίας είχαν ως αποτέλεσμα την αύξηση της φορολογικής πίεσης στην μισθαπή εργασία, ενώ παρατηρήθηκε η αντίθετη τάση σε άλλους συντελεστές παραγο)γής, όπως το κεφάλαιο, η ενέργεια και οι (|>υσικοί πόροι. Μεταξύ 1980 και 1994, το μέσο ποσοστό τεκμαιρόμενης φορολόγησης της μισθωτής εργασίας στην Κοινότητα (το οποίο προκύπτει εάν διαιρεθούν τα φορολογικά έσοδα δια της φορολογικής βάσης) αυξήθηκε από το ήδη υψηλό ποσοστό του 35% σε ποσοστό ανώτερο του 40%. Αιάγρ. 22 Τεκμαιρόμενοι φορολογικοί συντελεστές ε?ιί της μισθωτής εργασίας και άλλοι συντελεστές παραγωγής, FJ3R 50 45 40 3S Μ) mo Αλλοι «Η'ντί'λπιτί'ς π«ραγιι>γί|< MuiOom) ρργααΐα υ>»2 υ>»4 I9H6 Ι9Η« 1990 —Ι 1992 1994 •'•·•·•-•·" •. ^^. •>. w. -. w. f. f^. fr^. ,'. ffwf. m i i n m wm • --••• 67 Από την άλλη πλευρά, ο τεκμαιρόμενος φορολογικός συντελεστής για τους άλλους ελαφρώς συνετελεστές παραγωγής υποχώρησε από το 44% περίπου σε ποσοστό υψηλότερο του 35% (βλέπε διάγραμμα 22). Η ανοδική αυτή τάση του συντελεστή φορολογίας επί της εργασίας επιδρά αποτρεπτικά στη δημιουργία θέσεων απασχόλησης καθότι αυξάνει το μη μισθολογικό κόστος της εργασίας, αυξάνει τις πιέσεις για άνοδο των μισθών και περιορίζει τα κίνητρα για εργασία. Από κοινού με τα συστήματα μεταβιβαστικών πληρωμών και επιδομάτων, το υψηλό επίπεδο των εισφορο')ν κοινωνικής ασιράλισης και του φόρου εισοδήματος οδηγούν σε υψηλούς πραγματικούς οριακούς φορολογικούς συντελεστές των χαμηλόμισθων εργαζομένων, σε αύξηση τα>ν κατώτατοιν μ,ισθών και σε σημαντικές αποκλίσεις μεταξύ του κόστους του εργατικού δυναμικού για τους εργοδότες και του καθαρού εισοδήματος που εισπράττουν οι μισθωτοί. Ένας από τους παράγοντες στους οποίους οφείλεται η μεταβολή των φορολογικών διαρθρώσεων ήταν η προοδευτική διάβρωση της φορολογικής βάσης στα κράτη μέλη, η οποία προκλήθηκε από παράγοντες τόσο εγχώριας όσο και διεθνούς προέλευσης. Οι εγχώριοι παράγοντες περιλαμβάνουν, τους υψηλούς φορολογικούς συντελεστές και τις υποχρεωτικές εισφορές επί των εισοδημάτων της εργασίας το ύψος των οποίων φαίνεται ότι ενθάρρυνε την ανάπτυξη της παραοικονομίας. Σε διεθνές επίπεδο, ο φορολογικός των κινητό >ν ανταγωνισμός μεταξύ χωρών ΐ|>ορολογητέων εισοδημάτα>ν, όπα)ς το κεφάλαιο, δεδομένου ότι οι (φορολογικές βάσεις μετακινούνται προς άλλες χώρες λόγα) πον αποκλίσεαχν μεταξύ πον πραγματικών ((ορολογικών συντελεστών. Οι εξελίξεις αυτές μετέβαλαν τη διάρθραχτη των φορολογικών συστημάτων σε πολλά κράτη μέλη, μεταφέροντας τη ςιορολογική πίεση στη μισΟοπή εργασία, η οποία αποτελεί μία φορολογική βάση σχετικώς σταθερή, προκειμένου να καλυφθούν τα απολεσθέντα φορολογικά έσοδα λόγω της συνεχούς Οιάβραχιης άλλων, περισσότερο "εξαγώγιμων" πηγών δημοσίων εσόδων. επέφερε την φορολογική διάβρίοση Υφίσταται ευρεία συναίνεση μεταξύ των κρατών μελών σχετικά με την ανάγκη να αντιστραφεί η ήδη μακροχρόνια τάση για αύξηση των εισφορών που επιβάλλονται στην εργασία. Για το σκοπό αυτό, μπορούν να χρησιμοποιηθούν διάφορα ειδικά μέτρα (π. χ. ελάφρυνση του μη μισθολογικού κόστους του εργατικού δυναμικού για ορισμένες κατηγορίες μισθωτών, όπα>ς οι εργαζόμενοι με περιορισμένη εξειδίκευση, οι νέοι που αναζητούν εργασία ή οι νεοεισερχόμενοι στην αγορά εργασίας) ή γενικού χαρακτήρα μέτρα, όπως η μείωση των δημοσίατν δαπανών ως ποσοστό του ΑΕΠ και η μεταφορά της φορολογικής πίεσης προς άλλες πηγές, και ειδικότερα προς την ενέργεια και το κεφάλαιο. Οι πραποβουλίες στον τομέα αυτό θα πρέπει να συμβιβάζονται με άλλους κοινοτικούς στόχους και να συμβάλουν στην υλοποίηση τους· τέτοιοι στόχοι είναι ιδίοις η σταθεροποίηση των ((ορολογικών συστημάτων πον κρατούν μελών, η κατάργηση των φορολογικών εμποδίων στην εσωτερική αγορά, καθώς και η ταυτόχρονη δημιουργία ενός φορολογικού περιβάλλοντος ευνοϊκού για την επίτευξη ισχυρής ανάπτυξης ι\ οποία παράλληλα θα δημιουργεί θέσεις εργασίας και η εφαρμογή μιας αποτελεσμ. ατικής πολιτικής στον τομέα του περιβάλλοντος. 17 17 Η αναγκαιότητα μιας συνολικής προσέγγισης υπογραμμίστηκε στην ανακοΐνσχτη της επιτροπής "11 φορολογία στην Ευρωπαϊκή Ένωση", η οποία υποβλήθηκε κατά την άτυπη συνεδρίαση του Συμβουλίου Ecofin οτη Βερόνα τον Απρίλιο του 1996 και στο έγγραφο που υπέβαλε η Επιτροπή τον Οκπόβριο του 1996 με τίτλο "Λεύτερη έκθεση για τη φορολογία στην Ι',υριοπαϊκή Ένωση". ιριοπαικη 68 3. 2 Εξέλιξη της δημοσιονομικής κατάστασης κατά το 1996 και προοπτικές για το 1997 και το 1998 ισορροπίας. Οι προσπάθειες εξυγίανσης των δημοσίων οικονομικών εντάθηκαν πρόσφατα σε ολόκληρη την Κοινότητα. Στους προϋπολογισμούς τους για το 1996 και το 1997, σχεδόν όλα τα κράτη μέλη έλαβαν σημαντικά μέτρα για να μειώσουν το έλλειμμα τους στο 3% του ΑΕΠ ή και σε επίπεδα ακόμη κατώτερα, ώστε μεσοπρόθεσμα να επανέλθουν σε μία κατάσταση δημοσιονομικής II πορεία αυτή υπαγορεύθηκε από δύο καθοριστικής σημασίας λόγους. Κατά πρώτον, η εμπειρία πον τελευταίχον επί)ν κατέδειξε τις αρνητικές συνέπειες που μπορεί να έχουν στα επιτόκια, στις συναλλαγμ. ατικές ισοτιμίες και, εν τέλει, στην οικονομική ανάπτυξη τα υπερβολικά δημοσιονομικά ελλείμματα και η έλλειψη αξιοπιστίας στις προσπάθειες δημοσιονομικής σταθεροποίησης. Κατά δεύτερον, η ανάγκη επίτευξης προόδων όσον αφορά την πλήρωση πον κριτηρίιον σύγκλισης για συμμετοχή στην ΟΝΕ συνέβαλε στην τόνιοση πον προσπαθειών δημοσιονομικής προσαρμογής τα)ν κρατών μελών και θεωρήθηκε, σε πολλές χώρες, ως μία μοναδική ευκαιρία για αισθητή και ταχεία ενίσχυση της αξιοπιστίας αυτών τιον προσπαθειών. Ως αποτέλεσμα αυτών των προσπαθειών και λαμβανομένιον υπόψη πον προοπτικών σχετικά με το ρυθμό οικονομικής ανάπτυξης και τα επιτόκια, το μέσο δημοσιονομικό έλλειμμα στην Κοινότητα αναμένεται να μειωθεί κατά το ήμισυ μεταξύ 1995 και 1998, υποχωρώντας στο 2Vi% του ΑΕΠ, γεγονός που θα αποτελέσει ένα σημαντικό βήμα για την επάνοδο σε μία υγιή δημοσιονομική κατάσταση. 3. 2. 1 Επιτάχυνση τον ρυθμού μείωσης των δημοσιονομικών ρλλημμάτιον Σχεδόν όλα τα κράτη μέλη μ. είακταν το δημοσιονομικό τους έλλειμμα κατά το 1996, εκτός της Γερμανίας όπου το έλλειμμα αυξήθηκε για δεύτερη συνεχή χρονιά και του Λουξεμβούργου όπου το πλεόνασμα συρρικνώθηκε. Σημαντική μείακτη του ελλείμματος σημειώθηκε στη Σουηδία, στην Ισπανία και στη Φινλανδία, μειώσεις όμα)ς της τάξης του 1 % ή περισσότερο του ΑΕΠ παρατηρήθηκαν επίσης σε πολλές άλλες χώρες (πίνακας 22). Το δημοσιονομικό έλλειμμα παρέμεινε σε επίπεδα σαφώς κατώτερα του 3% σε τρεις χώρες για τις οποίες δεν υφίσταται σήμερα απόφαση του Συμβουλίου που να διαπιστώνει την ύπαρξη υπερβολικού ελλείμματος (Δανία, Ιρλανδία και Λουξεμβούργο). Στις Κάπο Χώρες, το δημοσιονομικό έλλειμμα επανήλθε σε επίπεδο κατώτερο της τιμής αναφοράς που καθορίζεται στη Συνθήκη του Μάαστριχτ. Σύμφ(ονα με τις προβλέψεις που κατάρτισαν οι υπηρεσίες της Επιτροπής το Φθινόποιρο του 1996, σχεδόν όλα τα κράτη μέλη αναμένεται ότι θα επιτύχουν περαιτέρω πρόοδο στον τομέα αυτό το 1997. II πρόοδος αυτή αναμένεται να είναι πολύ σημαντική στην Ιταλία (περίπου 3ι/2% του ΑΕΠ) ενώ στα περισσότερα από τα υπόλοιπα κράτη μέλη η μείωση αυτή θα κυμανθεί μεταξύ Ι και 1'/2% εκατοστιαίας μονάδας. 69 Σε αυτές τις συνθήκες αισθητής και γενικευμένης μείωσης του ελλείμματος, αναμένεται ότι το έλλειμμα θα υποχωρήσει στο 3% του ΑΕΠ ή και σε ακόμη κατώτερο επίπεδο σε τουλάχιστον δώδεκα κράτη Πίνακας 22 Καθαρές δανειακές ανάγκες(-) ή ικανότητα χρηματοδότησης (-) του δημόσιου τομέα " (+) (-) (% του ΑΕΠ) Επίπεδο Μεταβολή μέλη το 1997. Οι μόνες εξαιρέσεις 1995 1996 1997 1998 1996 1997 1998 είναι η Ελλάδα, ό π ου το έλλειμμα είναι υψηλό αλλά σημειώνει υποχώρηση, καθώς και η Ιταλία και το Πνωμένο Βασίλειο, ό π ου σύμςκονα με τις σημερινές προβλέψεις18 αναμένεται ότι θα κυμανθεί στο 3'/2% π ε ρ ί π ου του ΑΕΠ. Μεταξύ των χ ω ρ ών π ου π α ρ ο υ σ ι ά ζ ο υν έλλειμμα κατώτερο του 3% του ΑΕΠ, η Δανία και η Ιρλανδία εμφανίζουν μεγάλες πιθανότητες να πλησιάσουν π ρ ος το στόχο της δημοσιονομικής ισορροπίας. Σε κ α μ ία χ ώ ρα δεν υφίσταται ακόμη π ρ ο ϋ π ο λ ο γ ι σ μ ός για το 1998. Στο σενάριο για το 1998, το οποίο βασίζεται σε παρέκταση της προσδοκόμενης τάσης γ ια το 1997, προβλέπεται ότι συνολικά συνεχιστεί η υποχώρηση θα των δημοσιονομικών ελλειμμάτων και ότι (Τε όλα τα κράτη μέλη, πλην της Ελλάδας, το έλλειμμα θα είναι κατώτερο του 3% του ΑΕΠ το 1998. Β DK Κΐ/> Ε IRL2) \4) L NL5» Α Ρ FIN S UK2) -4. 1 -1. 6 -3. 5 -9. 1 -6. 6 -4. 8 -2. 0 -7. 1 1. 5 -4. 0 -5. 9 -5. 1 -5. 2 -8. 1 -5. 8 -3. 3 -1. 4 -4. 0 -7. 9 -4. 4 -4. 0 -1. 6 -6. 6 0. 9 -2. 6 -4. 3 -4. 0 -3. 3 -3. 9 -4. 6 -2. 9 -0. 3 -2. 9 -6. 5 -3. 0 -3. 0 -0. 9 -3. 3 0. 5 -2. 5 -3. 0 -2. 9 -2. 2 -2. 9 -3. 5 -2. 5 -0. 3 -2. 4 -5. 3 -2. 8 -2. 9 -0. 5 -3. 0 0. 9 -2. 0 -2. 9 -2. 9 -1. 4 -1. 0 -2. 2 0. 8 0. 2 -0. 5 1. 2 2. 2 0. 8 0. 4 0. 5 -0. 6 1. 4 1. 6 1. 1 1. 9 4. 2 1. 2 0. 4 1. 1 1. 1 1. 4 1. 4 1. 0 0. 7 3. 3 -0. 4 0. 1 1. 3 1. 1 1. 1 1. 0 1. 1 0. 4 0. 0 0. 5 1. 2 0. 2 0. 1 0. 4 0. 3 0. 4 0. 5 0. 1 0. 0 0. 8 1. 9 1. 3 EUR 5. 0 -4. 4 -3. 0 -2. 5 0. 6 1. 4 0. 5 " Δεν συ[ΐπεριλαμβάνονται το χρέη και το περιουσιακά στοιχεία που ανέλαβε η ομοσπονδιακή κυβέρνηση το ] 905 στο πλαίσιο της επανένωσης (Treuliand. ανατολικογερμανικές στεγαστικές εταιρείες και Deutsche Kredithank). τα οποία αντυιροοοΗΐιϊιοιιν ποσό ύψους 229 δισ. DIÏM. 21 Κατά τη στιγμή της κατάρτισης των προβλέψεων της Επιτροπής, η Ελλάδα, η Ιρλανδία και το ΙΙνωμένο Βασίλειο δεν είχαν ακόμη καταθέσει τους προϋπολογισμό ι'»ς τους για το 1997. Χρησιμοποιήθηκε η υπόθεση της "αμετάβλητης πολιτικής" για το 1997. Σύμςχονα με νέα στοιχεία το έλλειμμα στην Ελλάδα εκτιμάται σε 7,6% του ΛΕΓΙ το 1996. Α) Στα στοιχεία για το 1997 περιλαμβάνεται η καταβολή, εκ μέροιις της France Telecom, ποσοίι -ύψους 37. 5 OUT. I'RP στο γαλλικό δημόσιο. 4) Στα στοιχεία για το 1997 περιλαμβάνεται η μείωση κατά ο τρισεκατ. ΙΤΈ των μεταβιβάσεων προς τις δημόσιες επιχειρήσεις· δεν περιλαμβάνονται όμως άλλες πράξεις ποσού ύψους 6,5 τρισεκατ. ITL, των οποίων η συμφωνία με τους κανόνες ΕΣΟΛ εξετάζεται την περίοδο αυτή. 5) Στα στοιχεία για το 1995 δεν περιλαμβάνονται οι έκτακτες δαπάνες καθαρού ύψους 32,84 δισεκ. NLG, οι οποίες αφορούν την μεταρρύθμιση του τρόπου χρηματοδότησης των εταιρειών κατασκευής κοινοτικών κατοικιών. Πηγή: Υπηρεσίες της Επιτροπής. ls Το προβλιπόμννο t-λλπμμα για την Ιταλία ό>ν συμπκριλαμ,βάνί·ι, πράξκις μείωσης του ι λλπμματος συνολικού ύψους (>. 5 τρι. σ. λιρών, των οποίων η συμφωνία \ir. τους κανόνκς του Ι'ΣΟΛ ΓΗιτά&ται την πι?ρίοοο αυτή. Όσον αφορά το Πνωμ. ι·νο Βασίλπ,ο, στις πρόβλεψης or. v λαμβάνονται, υπόψη τα μιτρα που ιξαγγΐλΟηκαν στον προϋπολογισμό του Νοεμβρίου του 1996. Σύμφωνα μι-· τις βριτανικις αρχίς, τα μίτρα αυτά αναμιΗ'κται ότι, θα ιπιταχύνουν την πορπ',α δημοσιονομικής Γ^ογΐανοης κατά το οικονομικό ίτος 1997/98. 70 Διάγρ. 23 % τον AËI1 Πραγματικές και διορθωμένες «πό συγκυριακές διακυμάνσεις καθαρές δανειακές ανάγκες του δημόσιου τομέα, EUR Πραγματικές καθαρές δανειακές ανάγκες Διορθωμένες από συγκυριακές διακυμάνσεις 1980 Πηγψ Υπηρεσίες της Επιτροπής. 1984 1986 1982 1988 J 990 1992 1994 1996 1998 3. 2. 2 Ρυθμός και εμβέλεια των προσπαθειών δημοσιονομικής εξυγίανσης Για το σύνολο της Κοινότητας, η επιδείνωση της συγκυριακής κατάστασης το 1996 προκάλεσε αρνητικές επιπτώσεις στις δαπάνες και στα φορολογικά έσοδα. Έτσι, παρότι τα πραγματικά ελλείμματα μειώθηκαν κατά μέσο όρο κατά 0,6% του ΑΕΠ το 1996, το υπόλοιπο των λογαριασμών του δημοσίου, διορθωμένο από την επίπτωση που είχαν στον προϋπολογισμό οι συγκυριακές αποκλίσεις του ΑΕΠ σε σχέση με την δυνητική του τάση (το δημοσιονομικό υπόλοιπο «διορθωμένο από συγκυριακές διακυμάνσεις») βελτιώθηκε ελαψρώς περισσότερο, και συγκεκριμένα εκτιμάται στο 0,8%; του ΑΕΠ19. Το 1997, η εξέλιξη της συγκυριακής κατάστασης αναμένεται ότι θα έχει μία γενικώς ουδέτερη δημοσιονομική επίπτωση στο σύνολο της Κοινότητας, και η προσδοκόμ,ενη μείωση TOP ελλείμματος κατά περίπου 1,4% του ΑΕΠ αντικατοπτρίζει πλήρως την υποχώρηση του ελλείμματος διορθωμένου (χπό συγκυριακές διακυμάνσεις. Πρόκειται για μία πραπχ^ιανή προσπάθεια, η οποία υπογραμμίζει σαφώς την ισχυρή αποφασιστικότητα των κρατών μελών να εξυγιάνουν τη δημοσιονομική τους κατάσταση. 19 Οι εκτιμήσεις του δημοσιονομικού 'υπολοίπου διορθωμένου από συγκυριακές διακυμάνσεις συνανύονται από ισχυρές αβεβαιότητες τόσο ως προς την δυνητική τάση του Λ till, όσο και ως προς την επίπτωση που έχουν για τον προϋπολογισμό οι συγκυριακές αποκλίσεις σε σχέση με την δυνητική τάση του ΑΕΠ. ΓΙ χρησιμοποιηθείσα από τις υπηρεσίες της Επιτροπής μέθοδος για την προσαρμογή στις συγκυριακές διακυμάνσεις βασίζεται σε μία προσεκτική προσέγγιση καθότι οδηγεί σε επίπεδα δημοσιονομικών ελλειμμάτων διορΟισμ,ένα από συγκυριακές διακυμάνσεις τα οποία τείνουν να είναι υψηλότερα από εκείνα που λαμβάνονται με τη βοήθεια άλλων μεΟόδισν, όπως εκείνες που χρησιμοποιεί ο ΟΟΣΑ ή το ΛΝ'Γ. Οι διαφορές αυτές αφορούν κυρίως το εκτιμώμενο ιπίπεδοτ^ς δυνητικής τάσης του ΛΕΠ, δεδομένου ότι το εύρος των ετήσιων μετιχβύιόν του διορθωμένου από συγκυριακές διακυμάνσεις ελλείμματος οι ν μεταβάλλεται σημαντικά ανάλογα με τη χρησιμοποιούμενη μέθοδο. 71 συγκυρίας Σύμφωνα με τη χρησιμοποιηθείσα από τις υπηρεσίες της Επιτροπής μέθοδο, το διορθωμένο από τις διακυμάνσεις της δημοσιονομικό έλλειμμα αναμένεται ότι θα ανέλθει σε 13 χώρες στο 3% του ΑΕΠ ή και σε ακόμη κατώτερα επίπεδα το 1997. Για το σύνολο της Κοινότητας, η συνολική μ. είοκτη του διορθωμένου από τις συγκυρίας διακυμάνσεις της ελλείμματος μεταξύ 1992 και 1998 αναμένεται να είναι μεγαλύτερη από 3 εκατοστιαίες μονάδες του ΑΕΠ, ενώ η μείωση αυτή θα έχει επιτευχθεί κατά το μεγαλύτερο μέρος το 1996 και το 1997. Για τη διετία 1996 - 1997 προβλέπεται τις ότι διορθωμένο από το της διακυμάνσεις συγκυρίας δημοσιονομικό έλλειμμα θα μειωθεί σε όλα τα κράτη μέλη (με εξαίρεση το χώρες Λουξεμβούργο). (Ισπανία, και Σουηδία) αναμένεται ότι κατά τη Τέσσερις Αυστρία Ιταλία, θα διάρκεια αυτής κατορθώσουν να μειώσουν σημαντικά διετίας της Πίνακας 23 Δημοσιονομικά υπόλοιπα διορθωμένα από συγκυριακές διακυμάνσεις1* (% του ΑΕΠ) Επίπεδο Μεταβολή 1995 1996 1997 1998 1996 1997 1998 Β DK Π2) EL Ε F IRL 1 L NL Λ Ρ FIN S UK -3. 7 -1. 5 -3. 5 -8. 3 -5. 8 -4. 6 -3. 2 -7. 1 1. 7 -3. 7 -6. 1 -4. 6 -3. 8 -6. 8 -5. 1 -2. 7 -1. 2 -3. 5 -7. 5 -3. 5 -3. 4 -3. 9 -6. 1 1. 3 -2. 3 -4. 1 -3. 5 -2. 2 -3. 0 -4. 0 -2. 4 -0. 6 -2. 3 -6. 4 -2. 2 -2. 6 -3. 1 -2. 7 0. 9 -2. 3 -2. 3 -2. 5 -2. 2 -2. 5 -3. 3 -2. 5 -1. 1 -2. 0 -5. 7 -2. 3 -2. 9 -2. 4 -2. 8 0. 6 -2. 1 -2. 5 -2. 9 -2. 1 -1. 3 -2. 2 1. 0 0. 3 0. 0 0. 8 2. 3 1. 2 -0. 7 1. 0 -0. 4 1. 4 2. 0 1. 1 1. 6 3. 8 1. 1 EUR -4. 7 -3. 8 -2. 5 -2. 4 0. 9 0. 3 0. 6 1. 2 1. 1 1. 3 0. 8 0. 8 3. 4 -0. 4 0. 0 1. 8 1. 0 0. 0 0. 5 0. 7 1. 3 -0. 1 -0. 5 0. 3 0. 7 -0. 1 -0. 3 0. 7 -0. 1 -0. 3 0. 2 -0. 2 -0. 4 0. 1 1. 2 1. 1 0. 1 X) Δημοσιονομικά υπόλοιπα, διορθωμένα euro την εκτιμώμενη επίπτωση στον προϋπολογισμό των συγκυριακών αποκλίσεων του ΑΕΠ σε σχέση με την δυνητική του τάση. Εκτιμήσεις των υπηρεσιών της Επιτροπής. Η χρησιμοποιηθείσα μεθοδολογία παρατίθεται στην έκδοση "Ευρωπαϊκή Οικονομία" αριθ. τεύχος 60, 1995, σ. 35-90. 2) Βλ. υποσημείωση 1 στον πίνακα 22. ΠιΐΥΐ'ν Υπηρεσίες της Επιτροπής. το διαρθρωτικό τους έλλειμμα κατά 3*/2 έως AVi εκατοστιαίες μονάδες του ΑΕΠ. Στα οκτώ υπόλοιπα κράτη μέλη όπου το πραγματικό έλλειμμα υπερέβη το 3% του ΑΕΠ το 1995, αναμένεται επίσης να σημειωθούν σημαντικές μειώσεις οι οποίες θα κυμαίνονται μεταξύ μίας και δύο εκατοστιαίων μονάδων του ΑΕΠ. Πολλές από τις χώρες αυτές είχαν ήδη καταβαλλει το 1996 το μεγαλύτερο μέρος των προσπαθειών τους για δημοσιονομική εξυγίανση. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για το Βέλγιο, τις Κάτω Χώρες, τη Φινλανδία και τη Σουηδία, όπου, στη δυσμενέστερη εκδοχή, θα εφαρμοστεί μία ελαφρώς αυστηρότερη δημοσιονομική πολιτική κατά το 1997. Αντίθετα, δεν σημειώθηκε ουσιαστική βελτίωση στη Γερμανία το 1996 και οι προσπάθειες εξυγίανσης θα αρχίσουν να καταβάλλονται το 1997, ενώ στην Ιταλία η κατάθεση ενός ιδιαίτερα φιλόδοξου προϋπολογισμού για το 1997 συνεπάγεται την καταβολή ιδιαίτερα σημαντικών προσπαθειών κατά τη διάρκεια του έτους αυτού. 72 3. 2. 3 ΙΙεριεχόμενο και. μόνιμος χαρακτήρας των προσπαθειών εξυγίανσης Για το σύνολο της Κοινότητας, η δημοσιονομική εξυγίανση το 1996 Πίνακας 24 πραγματοποιήθηκε, σε ίσες σχεδόν αναλογίες, μέσω μειώσεων του π ο σ ο σ τ ού τ ων δημοσίων Εσοδα και δαπάνες του δημόσιου τομέα (% του ΑΕΠ) Έσοδα Ααπάνες δ α π α ν ών ως π ρ ος το ΑΕΠ και 1995 1996 1997 1998 1995 1996 1997 1998 μέσα) αυξήσεων του ήδη υψηλού ποσοστού τ ων δημοσίων εσόδων ως π ρ ος το ΑΕΠ. Εφόσον τηρηθούν οι σημερινές προβλέψεις δ α π α ν ών γ ια το 1997, η δημοσιονομική εξυγίανση αναμένεται πραγματοποιηθεί ότι σε θα μεγάλο βαθμό κ α τά το τρέχον έτος μέσω της συμπίεσης τ ων δ α π α ν ώ ν. Η ελαφρά αύξηση της φορολογικής πίεσης αναμένεται να αντιστραφεί το 1998. Συνεπώς, για το σύνολο τ ων υπό εξέταση ετών, στην Κοινότητα αναμένεται ότι θα σημειωθεί αισθητή μείωση (κατά π ε ρ ί π ου 2ιΛ εκατοστιαίες Β DK D EL1' Ε Fi> I R L1' ΙΧ) L NL1* Α Ρ FIN S UK'» EUR 50. 3 58. 1 46. 3 37. 6 39. 7 49. 5 35. 4 44. 8 40. 8 49. 1 46. 9 40. 1 53. 5 60. 1 37. 8 50. 5 58. 8 45. 7 38. 0 40. 3 50. 6 34. 7 46. 3 41. 7 48. 3 48. 2 40. 4 55. 3 63. 0 37. 6 50. 1 58. 0 46. 0 38. 4 40. 5 50. 5 34. 3 47. 7 41. 2 47. 7 48. 7 41. 3 54. 3 61. 7 37. 7 49. 7 56. 4 45. 9 38. 7 40. 2 50. 2 33. 9 47. 1 40. 8 47. 0 48. 3 41. 1 53. 9 60. 5 38. 0 54. 5 59. 7 49. 9 46. 7 46. 3 54. 3 37. 4 51. 8 40. 0 53. 2 52. 8 45. 3 58. 8 68. 2 43. 5 53. 8 60. 3 49. 7 46. 0 44. 8 54. 7 36. 3 52. 9 40. 7 50. 9 52. 5 44. 5 58. 7 66. 9 42. 3 53. 0 58. 2 48. 9 44. 9 43. 5 53. 5 35. 2 51. 0 40. 7 50. 1 51. 7 44. 3 56. 5 64. 6 41. 3 52. 1 56. 7 48. 2 44. 0 43. 0 53. 1 34. 3 50. 1 39. 9 49. 0 51. 2 44. 0 55. 3 61. 5 40. 2 45. 8 46. 2 46. 4 46. 1 50. 9 50. 6 49. 4 48. 5 '' Βλ. υποσημειώσεις στον πίνακα 22. Πηγή: Υπηρεσίες της Επιτροπής. μονάδες) του ποσοστού τ ων δημοσίων δ α π α ν ών ως π ρ ος το ΑΕΠ, ενώ παράλληλα η φορολογική πίεση θα παραμείνει ουσιαστικά αμετάβλητη. Ο σ ον αφορά, αφενός, την ισορροπία μεταξύ των μέτρων συμπίεσης τ ων δ α π α ν ών και τ ων μέτρων αύξησης τ ων εσόδων και, αφετέρου, τ ον μόνιμο χαρακτήρα των μέτρων εξυγίανσης, μ π ο ρ ο ύν να επισημανθούν διαφορές μεταξύ τ ων κ ρ α τ ών μελών. Μία αισθητή μείωση τ ων δημοσίων δ α π α ν ών ως ποσοστό του ΑΕΠ αναμένεται π ά ν τ ως ότι θα σημειωθεί σε όλα τα κράτη μέλη (με εξαίρεση την Πορτογαλία και το Λουξεμβούργο). Η πραγματική μείωση τ ων δ α π α ν ών προϋποθέτει την τήρηση αυστηρών π ρ ο γ ρ α μ μ ά τ ων στον τομέα αυτό. Η προβλεπόμενη μείωση του ρυθμού αύξησης τ ων δ α π α ν ών αντικατοπτρίζει σε μεγάλο βαθμό τις προσπάθειες για συγκράτηση της δημόσιας κατανάλωσης και τ ων μεταβιβαστικών πληρωμών. Γενικά, οι συνέπειες τ ων μέτρων αυτών φαίνεται να είναι μόνιμου χαρακτήρα. Σε πολλές χώρες ό π ου ο δείκτης του δημοσίου χρέους άρχισε να υποχωρεί και ό π ου τα επιτόκια σημείωσαν ισχυρή κάμψη, η μείωση των ποσαΥν για εξυπηρέτηση του χρέους αναμένεται ότι θα συμβάλλει σημαντικά στη δημοσιονομική εξυγίανση κατά τη διάρκεια των ερχόμενων ετών. Στην Ιταλία, οι πληρωμές για τόκους αναμένεται να μειωθούν κ α τά 73 3 εκατοστιαίες μονάδες του ΑΕΠ μεταξύ 1995 και 1998. Αναμένεται επίσης να υποχωρήσουν αισθητά και σε άλλα κράτη μέλη όπου υποχωρεί το δημόσιο χρέος ως ποσοστό του ΑΕΠ. Το 1998, αναμένεται ότι σε όλα τα κράτη θα μειωθεί η επιβάρυνση που αντιπροσωπεύει η εξυπηρέτηση του χρέους. Πίνακας 25 Ααπάνες του δημόσιου τομέα ( μεταβολές σε % του ΑΕΠ) Δημόσια κ α τ α ν ά λ ω ση Λημόσιες επενδύσεις Μεταβιβάσεις σε ν ο ι κ ο κ υ ρ ιά Μεταβιβάσεις σε επιχειρήσεις Μεταβιβάσεις σε κκράλαιο Πληρωμές τ ό κ ων Σ ύν( >λ( > 97/95 98/97 97/95 98/97 97/95 98/97 97/95 98/97 97/95 98/97 97/95 98/97 97/95 98/97 Β Ι)Κ Ι) EL Ε Κ 1RL Ι L NL Λ Ρ FIN S UK -0. 4 -0. 3 -0. 2 0. 2 -0. 9 -0. 2 -0. 7 0. 0 0. 4 -0. 4 -0. 6 0. 8 -0. 4 -0. 6 -0. 9 -0. 3 -0. 4 -0. 4 -0. 1 -0. 3 -0. 2 -0. 2 -0. 2 -0. 2 -0. 1 -0. 3 -0. 2 -0. 5 -0. 7 -0. 4 0. 0 0. 0 -0. 4 -0. 1 -0. 9 -0. 3 0. 0 -0. 1 0. 2 -0. 1 -0. 1 0. 5 0. 2 -0. 2 -0. 4 0. 0 0. 0 -0. 1 0. 1 0. 1 0. 0 0. 0 0. 1 0. 1 0. 0 0. 0 0. 3 0. 0 -0. 1 -0. 1 -0. 3 -1. 2 0. 1 0. 3 -0. 6 -0. 1 -0. 9 0. 8 0. 0 -1. 7 -0. 4 0. 6 -1. 7 -1. 8 -0. 5 -0. 3 -0. 7 -0. 1 -0. 1 -0. 2 -0. 3 -0. 3 0. 1 -0. 4 -0. 8 -0. 3 0. 1 -0. 8 -1. 0 -0. 4 -0. 3 -0. 6 -0. 3 -0. 1 -0. 2 0. 3 -0. 3 -0. 7 -0. 2 -0. 2 -0. 4 -0. 1 -0. 2 -0. 7 0. 0 -0. 1 -0. 1 0. 0 0. 0 0. 0 -0. 1 -0. 1 0. 1 -0. 2 -0. 1 -0. 1 0. 0 -0. 1 -0. 2 -0. 1 0. 1 1. 0 -0. 1 -0. 2 -0. 2 -0. 5 -0. 1 0. 3 0. 0 -0. 2 -0. 1 -0. 5 -0. 5 -0. 1 -0. 4 0. 0 0. 0 0. 0 -0. 1 0. 0 0. 4 0. 0 0. 4 0. 0 0. 0 0. 0 -0. 1 -0. 1 0. 0 -0. 1 -1. 0 -0. 8 0. 2 -1. 9 -0. 1 0. 1 -0. 8 -1. 6 0. 1 -0. 6 0. 3 -1. 1 0. 4 -0. 1 0. 2 -0. 2 -0. 3 0. 0 -0. 6 -0. 1 0. 0 -0. 3 -1. 5 0. 0 -0. 1 0. 1 -0. 3 0. 0 -0. 8 0. 0 -1. 5 -1. 5 -1. 0 -1. 8 -2. 8 -0. 8 -2. 2 -0. 8 0. 7 -3. 1 -1. 1 0. 2 -2. 3 -3. 6 -2. 2 -0. 9 -1. 5 -0. 7 -0. 9 -0. 5 -0. 4 -0. 9 -0. 9 -0. 8 -1. 1 -0. 5 -0. 2 -1. 2 -3. 1 -1. 1 EUR -0. 4 -0. 3 -0. 3 0. 0 -0. 2 -0. 3 -0. 2 0. 0 -0. 2 0. 1 -0. 1 -0. 3 -1. 5 -0. 9 Πηγή: Υπηρεσίες της Ιυτ. ιτροπής. Οι μεταβιβαστικές πληρωμές προς τα νοικοκυριά αναμένεται ότι θα υποχωρήσουν ως ποσοστό του ΑΕΠ σε όλα σχεδόν τα κράτη μέλη λόγω των μεταρρυθμίσεα)ν οι οποίες (χποσκοπούν στη μείωση των κοινωνικού χαρακτήρα δαπανών και, σε ορισμένες περιπτώσεις, της υποχώρησης της ανεργίας. Ως ποσοστό του ΑΕΠ η δημόσια καταναλιοση αναμένεται να μειωθεί σε όλα σχεδόν τα κράτη μέλη κατά την περίοδο 1995-98 και ιδιαίτερα στην Ισπανία,Σουηδία και το Ηνωμένο Βασίλειο. Όσον αφορά την απασχόληση στο δημόσιο τομέα, αναμένεται ότι θα σημειώσει πτώση σε πολλές χώρες (Γερμανία, Ισπανία, Ιταλία, Σουηδία, Αυστρία και Ηνωμένο Βασίλειο) και ότι θα παραμείνει συνολικά σταθερή σε άλλες (Βέλγιο, Γαλλία). Ορισμένα κράτη μέλη κατόρθωσαν να εξοικονομήσουν δημοσιονομικούς πόρους λόγω της συγκράτησης των μισθολογικών αυξήσεων στο δημόσιο τομέα. Ιίολλές χώρες επιδιώκουν την εξοικονόμηση πόρων μέσω του περιορισμού ή της αναβολής πραγματοποίησης των δημοσίων επενδυσεοεν. Αυτό συμβαίνει ιδιαίτερα στην Ισπανία (αν και το επίπεδο εκκίνησης είναι υψηλό) και, σε λιγότερο βαθμό, στη Γερμανία, στη Γαλλία και στο Ηνωμένο Βασίλειο. Σε ορισμένες χώρες, οι μεκόσεις αυτές ενδέχεται να οφείλονται στη μεγαλύτερη (ΐποτελεσμ,ατικότητα κατά τη χρησιμοποίηση τχον κρατικών 74 πόρων, γενικά όμως η εξοικονόμηση πόρων από τις δημόσιες επενδύσεις ενδέχεται να αποδειχθεί προσωρινού χαρακτήρα ή ακόμη και να αποδειχθούν οικονομικώς επαχθείς σε μακροπρόθεσμη βάση. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, η μείωση των δημοσίων επενδύσεων αντικατοπτρίζει την μεταστροφή που σημειώθηκε από τις δημόσιες προς τις ιδιωτικές επενδύσεις. Σύμφωνα με τις υποθέσεις στις οποίες βασίζονται οι προβλέψεις των υπηρεσκόν της Επιτροπής του φθινοπώρου 1996, η δημοσιονομική προσαρμογή στηρίχθηκε εν μέρει, σε ορισμένα κράτη μέλη, σε έκτακτα προσωρινού χαρακτήρα μέτρα, όπως π. χ. στη Γαλλία οι πραγματοποιηθείσες μεταφορές κεφαλαίου εκ μέρους της Erancc Telecom στο πλαίσιο της αναδιάρθρωσης και της ιδιωτικοποίησης αυτού του τηλεπικοινωνιακού φορέα και, στην Ιταλία, οι πράξεις του δημοσίου με σκοπό τη μείωση του ελλείμματος. Είναι προφανές ότι. ο προσωρινός χαρακτήρας αυτών των μέτρων δεν συμβάλλει στη βελτίωση της πραγματικής δημοσιονομικής κατάστασης. Στις αρχές του 1998, όταν θα προσδιοριστούν οι χώρες που πληρούν τις προϋποθέσεις για συμμετοχή στο τρίτο στάδιο της ΟΝΕ από την 1η Ιανουαρίου 1999, θα ελεγχθεί ο βαθμός στον οποίο τα έκτακτα μέτρα που εφαρμόστηκαν σε ορισμένες χώρες το 1996 - 1997 συνοδεύτηκαν από μόνιμη βελτίωση της δημοσιονομικής κατάστασης. Όσον αψ>ορά τα έσοδα, η ιρορολογική πίεση αυξήθηκε στις περισσότερες χώρες το 1996, και ενδέχεται να συνεχίσει να αυξάνει, σε ορισμένες περιπτώσεις, το 1997. Μόνο στην Ιρλανδία και στις Κάτω Χώρες παρατηρείται σταθερή πτωτική τάση όσον αφορά το ποσοστό των δημοσίων εσόδων ως προς το ΑΕΠ. Εξάλλου, η συνολική φορολογική πίεση αναμένεται ότι θα μειωθεί σε όλα σχεδόν τα κράτη μέλη το 1998. Σε ορισμένες περιπτώσεις (π. χ. στη Γερμανία και στην Αυστρία), τα μέτρα για την αύξηση των δημοσίων εσόδων συμπεριέλαβαν αυξήσεις των εισφορών κοινωνικής ασφάλισης, γεγονός το οποίο αποτελεί ένα νέο ανησυχητικό παράγοντα για την απασχόληση. Πάντως, πολλές χώρες προέβησαν σε αυξήσεις διάφορων έμμεσων φόρων, των οποίων όμως η στρεβλωτική επίδραση στην απασχόληση αναμένεται να είναι μικρότερη υπό την προϋπόθεση ότι δεν θα υπάρξουν ανάλογες μισθολογικές διεκδικήσεις προκειμένου να αντισταθμιστεί η αύξηση τανν τιμών. 3. 2. 4 Εξέλιξη του δείκτη δημόσιου χρέους/ΑΕΠ Το 1996, ο μέσος δείκτης δημοσίου χρέους/ΑΕΠ αυξήθηκε στην Κοινότητα κατά 2 εκατοστιαίες μονάδες και ανήλθε στο 73!/2% του ΑΕΠ. Η άνοδος αυτή αναμένεται πάντως να τερματισθεί το 1997, και ο δείκτης να υποχωρήσει ελαφρώς κατά το επόμενο έτος. Τα αποτελέσματα αυτά οφείλονται στις σημαντικές προσπάθειες που κατέβαλαν όλες σχεδόν οι κυβερνήσεις για τη μείωση των δημοσιονομικών ελλειμμάτων, καθώς και στην αναμενόμενη ανάκαμψη της οικονομικής δραστηριότητας και στη μείωση των πληρωμών για τόκους. Επιπλέον, οι ιδιωτικοποιήσεις θα συμβάλλουν στη μείωση του δείκτη αυτού σε πολλά κράτη μέλη. 75 ο Βασίλειο, Στη Γαλλία, το Λουξεμβούργο και το δείκτης Ηνωμένο δημοσίου χρέους αναμένεται ότι θα παραμείνει κατώτερος του 60% του ΑΕΠ κατά τα προσεχή έτη. Στη στη Φινλανδία, Γερμανία 1996 και, υπερέβη σύμερωνα σημερινές αυτός προβλέψεις, ενδέχεται να παραμείνει σε επίπεδο ελαφρώς του αυτού ποσοστού το 1997 και το 1998. το τις δείκτης ανώτερο με ο 60% και το το Στις περισσότερες χώρες όπου ο δημοσίου ακαθάριστου δείκτης 60%, υπερβαίνει χρέους αναμένεται ότι κατά την περίοδο 1996-1998 θα σημειωθεί πρόοδος της προς ελάφρυνσης του χρέους. Στη Λανία και δείκτης Ιρλανδία, δημοσίου χρέους αναμένεται ότι θα κατεύθυνση στην την ο κινηθεί με ταχείς ρυθμούς προς το Πίνακας 26 Ακαθάριστο δημόσιο χρέος (% του ΑΕΠ) Επίπεδο Μεταβολή 1993 1995 1996 1997 1998 95/93 98/95 Β 1)Κυ D EL2) Ε F IRL2) I L NL A Ρ FIN S UK2) 137. 0 80. 1 48. 2 111. 8 60. 5 45. 6 94. 5 119. 3 6. 2 80. 8 62. 8 68. 2 57. 3 76. 0 48. 5 133. 7 71. 9 58. 1 111. 8 65. 7 52. 8 81. 6 124. 9 6. 0 79. 7 69. 0 71. 7 59. 2 78. 7 54. 1 130. 6 70. 2 60. 8 110. 6 67. 8 56. 4 74. 7 123. 4 7. 8 78. 7 71. 7 71. 1 61. 3 78. 1 56. 2 127. 0 67. 8 61. 9 109. 3 67. 1 58. 1 123. 9 65. 5 61. 9 107. 2 65. 8 59. 2 -3. 3 -8. 2 9. 9 0. 0 5. 2 7. 2 -9. 8 -6. 4 3. 8 -4. 6 0. 1 6. 4 70. 0 122. 3 8. 8 65. 4 119. 4 9. 2 -12. 9 5. 6 -0. 2 -16. 2 -5. 5 3. 2 76. 8 72. 2 69. 0 61. 5 77. 6 57. 0 75. 1 72. 2 67. 8 61. 7 74. 9 56. 5 -1. 1 6. 2 3. 5 1. 9 2. 7 5. 6 -4. 6 3. 2 -3. 9 2. 5 -3. 8 2. 4 1. 6 EUR 66. 1 71. 3 73. 5 73. 7 72. 9 5. 2 'Οι καταθέσεις του δημοσίου στην κεντρική τράπτΐ,α, οι κατεχόμενες από το δημόσιο μη κρατικές ομολογίες και οι χρεωστικοί τίτλοι δημοσίων επιχειρήσεων υπολογίσθηκαν στο 18% περίπου του ΑΕΠ κατά το 1995. 2) Βλ. υποσημείωση 2 στον πίνακα 22. Πηγή: Υπηρεσίες της Επιτροπής. επίπεδο της τιμής αναφοράς 60% (υποχωρώντας αντίστοιχα κατά 6ιΛ και 16 εκατοστιαίες μονάδες ώστε να κυμανθεί στο 65% περίπου του ΑΕΠ). Στο Βέλγιο, στην Ελλάδα και στην Ιταλία, όπου ο δείκτης δημοσίου χρέους είναι ιδιαίτερα υψηλός, καθώς και στις Κάτω Χώρες, στη Σουηδία και στην Πορτογαλία, ο εν λόγω δείκτης αναμένεται να σημειώσει πτώση η οποία θα κυμανθεί μεταξύ 4 και 10 εκατοστιαίων μονάδων του ΑΕΠ κατά την περίοδο 1996- 1998. 3. 3 Οικονομική επίπτωση της δημοσιονομικής εξυγίανσης στην Κοινότητα 3. 3. 1 βραχυπρόθεσμη διετίας 1996-97 επίπτωση στην ανάπτυξη από τη δημοσιονομική εξυγίαν<τη της II ευρεία κλίμακα των μειώσεων του δημοσιονομικού ελλείμματος που προβλέπονται στα περισσότερα κράτη μέλη κατά το 1996-97 προκάλεσε σε ορισμένους αναλυτές ανησυχίες σχετικά με το ότι οι αναληφθείσες προσπάθειες για την πλήρωση των δημοσιονομικών κριτηρίων του Μάαστριχτ ενδέχεται βραχυπρόθεσμα να έχουν ισχυρή ανασταλτική επίδραση στην αύξηση του ΛΕ11 και στη δημιουργία θέσεων απασχόλησης. Πάντως, αυτοί που διατυπώνουν τέτοιου είδους ανησυχίες παραγνωρίζουν το γενικότερο πλαίσιο οικονομικής πολιτικής στο οποίο εντάσσεται αυτή η προσπάθεια δημοσιονομικής εξυγίανσης, καθώς και την επιτακτική (υτ. ό οικονομική άποψη ανάγκη για εξυγίανση των δημοσίων οικονομικών στην Κοινότητα, και αυτό ανεξάρτητα από τη διαδικασία του Μάαστριχτ. 76 Στα περισσότερα κράτη μέλη, η δημοσιονομική εξυγίανση είναι αναπόφευκτη εφόσον στόχος είναι η μη περαιτέρω αύξηση του δημοσίου χρέους και η αντιστροφή της ανοδικής τάσης όσον αφορά την εξυπηρέτηση του χρέους. Η διατήρηση υψηλών δημοσιονομικών ελλειμμάτων θα οδηγούσε σε ταχεία αύξηση των πληρωμών για τόκους κατά τη διάρκεια των επόμενων ετών, γεγονός το οποίο θα συνέβαλε σε περαιτέρω αύξηση της φορολογίας - εις βάρος της απασχόλησης - και θα περιόριζε τη δυνατότητα διοχέτευσης των δημοσίων δαπανών σε πιό παραγωγικούς ή επιθυμητούς σκοπούς. Συνεπώς, οι "επεκτατικές" δημοσιονομικές πολιτικές δεν μπορούν και δεν πρέπει να (χποτελέσουν την απάντηση στην υφιστάμενη σήμερα ανάγκη για εφαρμογή οικονομικών πολιτικών που να ευνοούν την ανάπτυξη. Στα περισσότερα κράτη μέλη, η δημοσιονομική εξυγίανση είναι αφ' εαυτής απαραίτητη και επιθυμητή. Η προετοιμασία για την ΟΝΕ ενισχύει το πλαίσιο στο οποίο πραγματοποιούνται οι απαιτούμενες προσαρμογές. Επιπλέον, ακόμη και σε βραχυπρόθεσμη βάση, οποιοδήποτε προσδοκώμενο πλεονέκτημα λόγα) χαλάρακτης τανν εξυγιαντικών προσπαθειών θα αποδεικνυόταν πιθανότατα απατηλό. Μία τέτοια χαλάρισση θα έχει άμεσες και άκρως επιζήμιες συνέπειες. στις χρηματαγορές, καθότι θα οδηγούσε σε αύξηση TCOV επασφαλίστρων κινδύνου επί των επιτοκίων και θα προκαλούσε αναμφίβολα νέες συναλλαγματικές διαταραχές. Όπως αποδείχθηκε μετά τις διακυμάνσεις των συναλλαγματικών ισοτιμιών του 1995 (βλέπε κεφάλαιο 1), η καθαρή επίπτωση αυτών των διαταραχών στην βραχυπρόθεσμη ανάπτυξη στην Κοινότητα θα ήταν αρνητική και θα επιδείνωνε την ήδη υψηλή και αυξανόμενη ανεργία η οποία πλήττει τις περισσότερες χώρες. Δεν υφίσταται συνεπώς, στην πράξη, άλλη επιλογή από το να συνεχιστεί η εφαρμογή της αυστηρής δημοσιονομικής πολιτικής. Πάντως, η γενικότερη επίπτωση τόσο των εφαρμοζόμενων σήμερα όσο και των μελλοντικών δημοσιονομικών πολιτικών στην ζήτηση και στην ανάπτυξη δεν μπορούν να εκτιμηθούν ανεξάρτητα από τις επιδράσεις στα επιτόκια και στις συναλλαγματικές ισοτιμίες, τον προσανατολισμό των νομισματικών και άλλων οικονομικών πολιτικών, καθώς και το διεθνές και συγκυριακό πλαίσιο στο οποίο λαμβάνει χώρα η διαδικασία εξυγίανσης. Η άμεση περιοριστική επίπτωση που θα έχει η δημοσιονομική εξυγίανση το 1996 και 1997 θα εξουδετερωθεί πιθανώς από ορισμένους παράγοντες οι οποίοι μπορούν να ενταχθούν σε δύο μεγάλες κατηγορίες. Κατά πρώτον, η δημόσιο νομική εξυγίανση αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα της γενικότερης επανεξισορρόπησης που επιχειρείται στην Κοινότητα όσον αφορά το συνδυασμό των μέσων οικονομικής πολιτικής, και η οποία αντικατοπτρίζεται μεταξύ άλλων στα χαμηλότερα επιτόκια και στη μεγαλύτερη σταθερότητα των συναλλαγματικών ισοτιμιών. 'Γα οφέλη αυτά παρατηρούνται σε όλα σχεδόν τα κράτη μέλη, ενο') η υποχώρηση τοεν επιτοκίων ήταν ιδιαίτερα αισθητή στις χώρες όπου τα επασφάλιστρα κινδύνου ήταν κατά το παρελθόν υψηλά. Το φαινόμενο αυτό είναι ιδιαίτερα έντονο στην Ισπανία, στην Ιταλία και στη Σουηδία, όπου οι αποκλίσεις των μακροπρόθεσμων επιτοκίων σε σχέση με τη Γερμανία μειώθηκαν αντίστοιχα κατά περίπου 380, 430 και 340 σημεία βάσης μεταξύ του 1995, όταν ανήλθαν στο ανώτατο επίπεδο τους, και του Δεκεμβρίου 1996. Σε κάθε περίπτωση, η μείωση αυτή συνέβη κατά το μεγαλύτερο μέρος μετά από την εξαγγελία αξιόπιστων και σημαντικών πρωτοβουλιιον, στόχος των οποίων ήταν ο περιορισμός του δημοσιονομικού ελλείμματος σε επίπεδα ίσα ή κατώτερα του 3% το 1997 και η περαιτέρω συρρίκνωση του κατά τα επόμενα έτη. II μείωση των επιτοκίων συμβάλλει σημαντικά στην ελάφρυνση της επιβάρυνσης του δημοσίου και των δραστηριοτήτων του ιδιωτικού τομέα 77 σε όλες σχεδόν τις χώρες. Η πτώση των πραγματικών επιτοκίων ενδέχεται να λειτουργήσει ως παράγοντας "προσέλκυσης" των επενδύσεων. Δεδομένου ότι σήμερα η αποδοτικότητα των επενδύσεων είναι υψηλή ενώ η παρούσα και προσδοκόμενη εξέλιξη της ζήτησης επηρεάζεται θετικά από τη χαλάρωση των νομισματικών συνθηκών, αναμένεται ότι θα σημειωθεί μία σχετικά δυναμική ανάκαμψη των επενδύσεων. Κατά δεύτερον, μία αξιόπιστη και ορθώς σχεδιασμένη πολιτική δημοσιονομικής εξυγίανσης παρουσιάζει πολλές πιθανότητες να βελτιώσει την εμπιστοσύνη τόσο εκ μέρους των επιχειρήσεων όσο εκ μέρους των καταναλωτών. Ιδιαίτερα στις χώρες με υψηλά δημοσιονομικά ελλείμματα ή/και των οποίων οι δημόσιες δαπάνες αυξήθηκαν με ταχείς ρυθμούς, το γενικότερο αίσθημα ότι η κατάσταση αυτή θα οδηγούσε σε σημαντικές (φορολογικές αυξήσεις, καθώς και η αβεβαιότητα για το είδος των μέτρων που επρόκειτο να ληιμΟούν και για το ποιος θα υφίστατο το κόστος της προσαρμογής, παρακίνησαν τον ιδιωτικό τομέα στο να υιοθετήσει μία επιφυλακτική στάση και να προβεί σε αποταμίευση πόρων για προληπτικούς λόγους. Σε αυτές τις περιπτώσεις, μέτρα τα οποία αποσκοπούν στη συγκράτηση των δημοσίων δαπανών και τα οποία έχουν ως αποτέλεσμα την χαμηλότερη («τό την αναμενόμενη αύξηση της (φορολογίας ενδέχεται να συμβάλουν στην ανάκτηση της εμπιστοσύνης εκ μέρους του ιδιωτικού τομέα και να τονώσουν τόσο την κατανάλωση όσο και τις επενδύσεις, καθώς και να δημιουργήσουν περαιτέρο) κίνητρα για τις επιχειρήσεις στο να προσλάβουν περισσότερους υπαλλήλους. ιδιωτική κατανάλωση, από μία δέσμη εμπειρικών δεδομένων Όσον αφορά την "μη κεύνσιανών" επιβεβαιώνεται μάλλον η ύπαρξη φαινομένων εμπιστοσύνης ή φαινομένων, ιδίως σε περιπτώσεις κατά τις οποίες μία χώρα επιδιώκει να περιορίσει τις σοβαρές δημοσιονομικές ανισορροπίες μέσω της λήψης αξιόπιστων μέτριον για τη συγκράτηση των δημοσίων δαπανών. Η αρνητική συσχέτιση που υφίσταται μεταξύ του διορθωμένου από συγκυριακές διακυμάνσεις δημοσιονομικού υπολοίπου και του δείκτη αποταμίευσης των νοικοκυριών κατά τη διάρκεια σημαντικών φάσεων δημ. οσιονομικής προσαρμογής/επέκτασης απεικονίζεται με το παράδειγμα TCOV δύο χωρών που αποτελούν το αντικείμενο του διαγράμματος 24. Εξάλλου, η πτώση των επιτοκίων και η μείωση της αβεβαιότητας όσον αεμορά τη χρηματοοικονομική κατάσταση συμβάλλει στην άνοδο των τιμών TCOV περιουσιακών στοιχείων (συμπεριλαμβανομένων TCOV τιμ. ών τανν μετοχών, των ομολογιών, καθώς και των κατοικιών) και αυξάνουν την περιουσία του ιδιωτικού τομέα, γεγονός το οποίο, σε ορισμένες τουλάχιστον χώρες, είναι πιθανό να προσδώσει ισχυρή ώθηση στην ιδιωτική κατανάλωση. 78 Αίάγρ. 24 | Δημοσιονομικό έλλειμμα και δείκτης αποταμίευσης των νοικοκυριών % του ΑΕΠ % του διαθέσιμου εισοδήματος -των νοικοκυριών Δημοσιονομικό έλλειμμα διορθωμένο από συγκυριακές διακυμάνσεις (αριστεαή κλίμακα) 10 Σουηδία Λνίκτιις αποταμίνυοιις ttov νοικοκυριών (δΐ'ξιά κλίμακα) 1982 Ι«)Κ4 IVKft |<)«8 Ι <><)(> 1902 Ι<«4 iWr» | HilY*F ΥΛίιρισιιςττκ I'JiityomiswuiOOlA. % τον ΑΕΠ '. % TO» διαβέαιμοΛ) κιοοδήματοί ίων νοικοκυριών Ιταλία Λημοοιονομικό ιλλιιμμαδιορθωμένο ujto imyxtiyiuxiς διακύμανσης (αριστιρή κλίμακα). 14': 1982 1084 1986 1088 1990 1092 1904 100ο Πηνη ΥΛΤήρνσίίζ τη; lin «ροπής και ΟΟΪΑ, Στις σημερινές συνθήκες οι οποίες χαρακτηρίζονται από χαμηλό πληθωρισμό, υγιή βασικά οικονομικά μεγέθη και ευνοϊκή διεθνή κατάσταση, οι προβλέψεις TCOV υπηρεσιών της επιτροπής φανερώνουν ότι ο σημερινός και προβλεπόμενος προσανατολισμός των δημοσιονομικών και νομισμ,ατικιόν πολιτικών συμβιβάζεται με μία ισορροπημένη ανάκαμψη του ρυθμού οικονομικής ανάπτυξης, ο οποίος αναμένεται ότι. το 1997 Oct ανέλθει σε ποσοστό παραπλήσιο της δυνητικής τάσης του και ότι το 1998 θα υπερβεί την εν λόγω δυνητική τάση. II εκτίμηση αυτή είναι στο σύνολο της σύμφωνη μ,ε τις προβλέψεις και. άλλων διεθνών οργανισμών και με εκείνες TCOV περισσότερων ιδιωτικών ινστιτούτων πρόβλεψης. Λκόμη και αν η οικονομική ανάπτυξη αποδειχθεί λιγότερο ισχυρή από την προβλεπόμενη, δεν θα πρέπει vex σημειωθεί, χαλάρωση TCOV προσπαθειών δημοσιονομικής εξυγίανσης. Αποκλίσεις (χπό τους δημοσιονομικούς στόχους Oct θέσουν σε κίνδυνο τις ευνοϊκές τάσεις TCOV επιτοκίων και TCOV συναλλαγματικών ισοτιμιών και συνεπώς Oct υπονομεύσουν τις προοπτικές για ισχυρότερη οικονομική ανάπτυξη. 79 3. 3. 2 Η δημοσιονομική πολιτική σε μία μεσοπρόθεσμη προοπτική Η επίτευξη και διατήρηση υγιούς δημοσιονομικής κατάστασης, καθώς και η τήρηση της δημοσιονομικής πειθαρχίας στα κράτη μέλη αποτελούν απαραίτητες προϋποθέσεις προκειμένου να. δημιουργηθούν οι κατάλληλες συνθήκες για μία δυναμική και σταθερή ανάπτυξη του ΑΕΠ, η οποία μεσοπρόθεσμα θα διευκολύνει τη δημιουργία θέσεων απασχόλησης. Η ευρέως αποδεκτή αυτή διαπίστωση οδήγησε την Κοινότητα στο vex εντάξει από το 199320, στο πλαίσιο των Γενικών προσανατολισμών οικονομικής πολιτικής, τον μεσοπρόθεσμο στόχο για επαναφορά πον δημοσιονομικών μεγεθιυν σε κατάσταση παραπλήσια της ισορροπίας. Ο στόχος αυτός επιβεβαιώθηκε εκ νέου και παράλληλα αυξήθηκε η αξιοπιστία του και η σημασία του στο πλαίσιο του "συμφώνου σταθερότητας και ανάπτυξης", το οποίο αποσκοπεί στο vex διασφαλίσει τη δημοσιονομική πειθαρχία κατά τη διάρκεια του τρίτου σταδίου της Οικονομικής και Νομισματικής Ίννακτης. Με τον τρόπο αυτό τα κράτη μέλη δεσμεύτηκαν vex λάβουν, μετά το 1997, νέα μέτρα για τη συνεχή βελτίωση της δημοσιονομικής τους xdTdciTcxtTTiç προκειμένου vet επιτευχθεί ο μεσοπρόθεσμος στόχος ενός δημοσιονομικού υπολοίπου παραπλήσιου της ισορροπίας του, αν όχι της εμφάνισης πλεονάσματος υπό κανονικές συνθήκες. Ορισμένες φορές υποστηρίχθηκε ότι η δέσμευση αυτή για τήρηση της δημοσιονομικής πειθαρχίας θα είχε ανασταλτική επίδραση στην οικονομική δραστηριότητα κατά την περίοδο μετά το 1997. Φαίνεται (οστόσο ότι οι ανησυχίες αυτές βασίζονται σε εσιμαλμένη αντίληψη TCOV μεσοπρόθεσμων επιπτώσεων από τη δημοσιονομική εξυγίανση στην ανάπτυξη και δεν λαμβάνουν υπόψη το γεγονός ότι η δημοσιονομική πειθαρχία αποτελεί μια απαραίτητη προϋπόθεση για την ομαλή λειτουργία της Οικονομικής και Νομισματικής Ένωσης και για την πλήρη εκμετάλλευση όλων TCOV δυνητικών πλεονεκτημάτων που προσφέρει το ενιαίο νόμισμα. Εξάλλου, από τη στιγμή που το μέσο δημοσιονομικό έλλειμμα στην Κοινότητα Bex έχει μειωθεί στο 3% του ΑΕΠ, γεγονός το οποίο θα συμβεί το 1997, η επάνοδος σε μία πορεία ισχυρής μεσοπρόθεσμης ανάπτυξης Oct διευκολύνει τα κράτη μέλη στο vex διατηρήσουν τη δημοσιονομική ισορροπία κατά τη διάρκεια τιον μεταγενέστερων ετών. Πράγματι, ο μεσοπρόθεσμος στόχος για επαναφορά της δημοσιονομικής κατάστασης σε σημείο παρexπλήσιo της ισορροπίας ή για την εμφάνιση πλεονάσματος είναι απαραίτητος προκειμένου: (ί) να επιτευχθεί, σε μεσοπρόθεσμη βάση, μία ισχυρή ανάπτυξη του ΑΕΠ και της απασχόλησης, η οποία θα βασιστεί στις επενδύσεις, ενώ παράλληλα θα διατηρηθεί η κατάλληλη ισορροπία μεταξύ αποταμίευσης και επένδυσης· (ii) vex διαθέτουν οι δημοσιονομικές πολιτικές περιθώρια τα οποία θα τους επιτρέπουν vex προσαρμόζονται στις συγκυριακές διαταραχές χωρίς αυτό vex προκαλεί έλλειμμα ανώτερο του 3% του ΑΕ11 κcxτcx τη διάρκεια TCOV περιόδιον "φυσιολογικής" συγκυριακής επιβράδυνίτης της οικονομίας- (iii) vex εξαλειΐ|>θεί το φαινόμενο παραγκα>νισμ. ού TCOV όοιπανών που δεν αφορούν πληρκυμές τόκιυν και vex διευκολυνθούν οι μειο'χτεις ι^όρων- (iv) vex προετοιμαστούν Tex δημόσια οικονομικά TCOV κρατών μ,ελιυν για τις ίνημοσιονομ,ικές συνέπειες που θα έχει η "γήρανση" του πληθυσμού. 20 ΣΰμιμιιΛ'α με τις συστ<χσεις που ανα<|>έροντ<χι στους Γενικούς προσανατολισμούς Οικονομικής Πολιτικής, τέσσιρις χιόρες. και συγκεκριμένα η Aetviet, η Φινλανδία, η Σουηδία και το Ι δομένο Βασίλιιο έθεσαν ως στόχο στο πλαίσιο των αντίστοιχιυν προγρ<χμμ. ά™ον τους σύγκλισης την <χπ<>ρρόφησΐ| του ελλπ',μμ. ατος και την εμχ|>άνιση πλεοΛ^'ισμ. ατος. 80 Τα υγιή δημόσια οικονομικά είναι απαραίτητα της απασχόλησης σε μεσοπρόθεσμη βάση για τη δυναμική εξέλιξη της ανάπτυξης και Το βασικό στοιχείο της κοινοτικής στρατηγικής για επάνοδο σε μία κατάσταση ισχυρής αύξησης του ΑΕΠ και της απασχόλησης σε μεσοπρόθεσμη βάση συνίσταται στη ισχυρή ανάκαμψη των επενδύσεων δημιουργία των κατάλληλων συνθηκών για την προκειμένου να διασφαλιστεί μία αρκούντως ταχεία επέκταση της παρcxγωγικής ικανότητας. Για το 1997 και το 1998 αναμένενται ισχυρή αύξηση TCOV επενδύσε/ην και, εφόσον διατηρηθούν οι κατάλληλες συνθήκες, αναμένεται ότι Oex συνεχιστεί και κcxτct Tet επόμενα έτη. Η ανάκαμι|)η αυτή TCOV επενδύσεων πρέπει vex συνοδευτεί, cm') αύξηση της εθνικής αποταμίευσης στα κράτη μέλη, καθότι, σε διαφορετική περίπτωση, θα συνοδευτεί από σοβαρή επιδείνωση του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών της Κοινότητας ως συνόλου και από ισχυρές ανοδικές πιέσεις στα πραγματικά επιτόκια. Λαμβάνοντας ιδίιος υπόψη την σχετική σταθερότητα του δείκτη αποταμίευσης του ιδιαιτικού τομέα (επιχειρήσεις και νοικοκυριά) ως ποσοστό του ΑΕΠ στην Κοινότητα, η αύξηση αυτή της αποταμίευσης Oex πρέπει vex προέλθει κυρίως από την εξυγίανση τιον δημοσίων οικονομικών και από την επάνοδο σε μία κατάσταση θετικής αποταμίευσης του δημόσιου τομέα2 1. Από εμπειρικά δεδομένα προκύπτει ότι η αύξηση του δημοσίου χρέους στις βιομηχανικές χώρες κατά τη διάρκεια TCOV δύο τελευταίων δεκαετιών διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στην αύξηση των πραγματικών μακροπρόθεσμων επιτοκίων η οποία παρατηρήθηκε σε παγκόσμιο επίεδο (η αύξηση αυτή ποικίλλει, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις, μεταξύ 1 και 2,5 εκατοστιαίων μονάδων περίπου)2 2. Αντίθετα, η μείωση των δημοσιονομικών ελλειμμάτισν στην Κοινότητα, η οποία προβλέπεται για τα επόμενα έτη, σύμφωνα με τη Συνθήκη του Μάαστριχτ, και η ενίσχυση της δημοσιονομικής πειθαρχίας στο πλαίσιο του συμψαννου (τταθερότητας και ανάπτυξης θα οδηγήσουν σε μείωση του κόστους δανεισμού στην Κοινότητα. Λεδομένου ότι η Κοινότητα αποτελεί έναν αρκούντως σημαντικό οικονομικό παράγοντα στη διεθνή σκηνή, η διαδικασία αυτή θα συνέβαλε επίσης στη μείιυση των μακροπρόθεσμοι επιτοκίχον σε παγκόσμιο επίπεδο. Η τάση αυτή Oex ενισχυόταν από την προοπτική μίας αυστηρότερης δημοσιονομικής πειθαρχίας στους διεθνείς εταίρους της Κοινότητας, και ιδιαίτερα στις Ηνωμένες Πολιτείες. 21 Ιΐλέπε "Τάσεις και διάρθρωση της ακαθάριστης εθνικής αποταμίευσης στην Κοινότητα". ΣυμπλήριομαΛ, αρι(). \\/\2. 1902- Ι'. νριοπαϊκή Οικονομία. 22 Βλέπι ANT, World Economic Outlook (Μάιος 1990) και Group of Ten (1995), "Saving, Investment and Real Interest Rates", Οκτιόβριος 1995. κ(Χΐ τις σχετικές αναη>ορές. 81 Λποκατά(ϊταση του σταθεροποιητικού ρόλου των δημοσιονομικώνπολιτικύ)ν Στην Οικονομική και Noμισμcxτική Ένωση, η προσφυγή στις δημοσιονομικές πολιτικές για τη σταθεροποίηση της οικονομίας θα αποκτήσει πιθανώς μία ολοένα και μεγαλύτερη σημασία, τουλάχιστον στις χώρες οι οποίες μέχρι τώρα εφάρμοζαν σε κάποιο βαθμό ανεξάρτητες νομισματικές ή συναλλαγματικές πολιτικές. Παράλληλα, για την τήρηση της δημοσιονομικής πειθαρχίας, η Συνθήκη του Μάαστριχτ ορίζει ότι το δημοσιονομικό έλλειμμα TCOV συμμετέχοντας στην ΟΝΕ κρατών μελο')ν δεν πρέπει vet υπερβεί το 3% του ΑΕΠ εκτός εάν συντρέχουν "έκτακτες και προσωρινές" περιστάσεις. Οι περιστάσεις αυτές δεν συμπεριλαβάνουν τις συνήθεις καθοδικές φάσεις του οικονομικού κύκλου. Για το λόγο αυτό η επάνοδος σ' έναν ισορροπημένο προϋπολογισμό ή, εάν το επιτρέπουν οι επικρατούσες στη χώρα συνθήκες, σε μία κατάσταση δημοσιονομικού πλεονάσματος κctτcx τη διάρκεια TCOV "κανονικών" φάσεανν της συγκυρίας, είναι στοιχείο απαραίτητο ες>όσον στόχος είναι vex αποκτήσουν εκ νέου οι δημοσιονομικές πολιτικές έναν ορισμένο βαθ[ΐό ευελιξίας σε ένα υγιές και αξιόπιστο μεσοπρόθεσμο πλαίσιο. Οι πολιτικές αυτές Oex αποκτήσουν έτσι εκ νέου ένα επαρκές περιθώριο χειρισμών ώστε να καταστεί δυνατή η λειτουργία TCOV αυτόματων σταθεροποιητών χωρίς το δημοσιονομικό έλλειμμα vex υπερβεί την τιμή αναφοράς του 3% του ΑΕΠ κατά τις συνήθεις καθοδικές φάσεις του συγκυριακού κύκλου και χωρίς αυτό vex οδηγήσει σε μία μόνιμη τάση αύξησης του δημοσίου χρέους και του δείκτη εξυπηρέτησης του χρέους coç προς το ΑΕΠ. Πράγματι, κατά την περίοδο 1960- 1996, η συγκυριακή συνιστώσα τιον δημοσιονομικών ελλειμμάταχν όλα>ν Teov κρατών μελών πλην δύο δεν υπερέβη ποτέ το 3% του ΑΕΠ προς τη μία ή προς την άλλη κατεύθυνση, ενώ αντίθετα στις περισσότερες περιπτώσεις (βλέπε πλαίσιο 5) παρέμεινε σε επίπεδα καταττερα του 2%. Εξάλλου, οι αυτόματοι σταθεροποιητές ενδέχεται vex λειτουργούν περισσότερο αποτελεσματικά όταν η βασική δημοσιονομική κατάσταση είναι υγιής, καθότι ο κίνδυνος αρνητικής αντίδρασης εκ μέρους τιον χρηματαγορίίνν ή υπονόμευσης της εμπιστοσύνης είναι πιο περιορισμένος. Από την εμπειρία προκύπτει ότι οι χώρες TCOV οποίων η βασική δημοσιονομική κατάταση ήταν υγιής κατόρθακταν vex προσφύγουν επωφελώς στους αυτόματους σταθεροποιητές και σε αντισυγκυριακές δημοσιονομικές πολιτικές, ενώ οι χώρες που παρουσίαζαν υψηλό έλλειμμα και χρέος αναγκάστηκαν επανειλημμένως να εφαρμόσουν αυστηρότερη δημοσιονομική πολιτική όταν μάλιστα ο συγκυριακός κύκλος βρισκόταν στο χαμηλότερο σημείο του. Εξάλειψη του φαινομένου παραγκωνισμού των δαπανών που δεν προορίζονται για πληρωμ,ές τόκων και αντιστροφή της τάσης για επιβάρυνση της φορολογίας Κατι'χ τη διάρκεια τιον δύο τελειπαίιυν δε^χετκυν, η αύξηση τιον πληροιμών για τόκους του δημοσίου χρέους είχε ως συνέπεια τον "παραγκωνισμό" άλλων δημοσίων δαπανών. II επάνοδος eu- κατάσταση δημοσιονομικής ισορροπίας, ή και ακόμη σε κατάσταση πλεονάσματος κατά τη διάρκεια "κανονικών" περιόδα>ν του συγκυριακού κύκλου, Oex οδηγήσει σε μία αυτοτροιμικ^οτούμενη θετική πορεία (μ,εάοση του ελλείμματος, μείακτη του χρέους και μείακτη του κόστους εξυπηρέτησης του χρέους). Μειώνοντας το κόστος εξυπηρέτησης του χρέους, η δημοσιονομική πειθαρχία θα οδηγήσει στην αναδιάρθρακτη TCOV δημοσαον δαπανίίτν προς όφελος TCOV παραγωγικών δαπανών όπα)ς οι υποδομές, η εκπαίδευση και η εφαρμ,ογή δυναμ. ικ(ί)ν πολιτικών υπέρ της αγοράς εργασίας. 82 Οι προσπάθειες για την εξυγίανση TCOV δημοσίοτν οικονομικών και την τήρηση της δημοσιονομικής πειθαρχίας αποτελούν ευκαιρία για τη λήψη μέτρων και την εφαρμογή μεταρρυθμίσεων μόνιμου χαρακτήρα προκειμένου να αντιστραφεί η αυξητική τάση των δημοσίων δαπανών σε πολλά κράτη μέλη. Χάρη στη συγκράτηση του ρυθμού αύξησης TCOV δαπανών και στην ελάφρυνση του κόστους εξυπηρέτησης του χρέους, θα είναι δυνατή η αντιστροφή της ήδη μακροχρόνιας τάσης για επιβάρυνση της φορολογίας. II ελάφρυνση της ιρορολογίας, παράλληλα με τη μείωση του ποσοστού TCOV δημοσίας δcxπcxvώv α>ς προς το ΑΕΠ, Oex έχει θετικές επιπτώσεις στην προσφορά. II μείακτη TCOV πραγμχχτικοϊν ιμορολογικ(ον συντελεστών και, CTP ορισμένες περιπτώσεις, η καταλληλότερη επιλογή των στόχ<υν τιον κοινιυνικών δαπανούν Oex ενισχύσουν TCX κίνητρα για αποταμίευση, επένδυση, αναζήτηση θέσης εργασίας και δημιουργία θέσετον απασχόλησης, γεγονός το οποίο θα συμβάλλει (ττην αύξηση της απασχόλησης. Προετοιμασία ενόψει της "γήρανσης" του πληθυσμού Πρέπει επειγόνπσς vex αυξηθεί η δημόσια αποταμίευση ώστε TCX δημόσια οικονομικά TCOV κρατών μελών vex είναι σε θέση να αντιμετωπίσουν τις μεγάλες προκλήσεις που συνδέονται με τη γήρανση του πληθυσμού στον 21ο αιώνα και με την επακόλουθη αύξηση του δείκτη εξάρτησης. II δημ. ογραφική αυτή εξέλιξη Oex λειτουργήσει ιος πίεση για αύξηση TCOV κοινα)νικιόν δαπανατν, ιδιαίτερα TCOV δαπανών υγείας και τους κόστους τιον συνταξιοδοτικών καθεστατττον (βλέπε πλαίσιο 6). II πίεση αιτή πρέπει vex αντισταθμιστεί εν μέρει cxπό προσπάθειες συμπίεσης TCOV δαπανών στο πλαίσιο της κοινιυνικής ασφάλισης, ενώ παράλληλα Oex μπορούσε vex περιοριστεί μέσα) της αύξησης της αποταμίευσης του ιδιωτικού τομέα σε συνδυασμό με την ενδεχόμενη γενικευμένη προσφυγή στα ιδιωτικά συνταξιοδοτικά καθεστώτα. 83 Πλαίσιο 5: Οι αυτόματοι σταθεροποιητές στην Κοινότητα Οι συγκυριακές διακυμάνσεις της οικονομικής δραστηριότητας επηρεάζουν σημαντικά τα δημοσιονομικά υπόλοιπα: τα φορολογικά έσοδα μειώνονται και οι μεταβιβαστικές πληρωμές κοινωνικού χαρακτήρα αυξάνονται σε περιόδους ύφεσης, ενώ το αντίθετο συμβαίνει σε περιόδους ανάπτυξης. Οι εν λόγω μεταβολές των δημοσιονομικών υπολοίπων οι οποίες προκαλούνται από τις συγκυριακές διακυμάνσεις έχουν, με την σειρά τους, σταθεροποιητική επίδραση στην οικονομική δραστηριότητα, δηλαδή πληρούν το ρόλο των αυτόματων σταθεροποιητών. Οι υπηρεσίες της Επιτροπής εκπόνησαν τη δική τους μέθοδο για να εκτιμήσουν την επίπτωση αυτών των συγκυριακών διακυμάνσεων στους κρατικούς σχετικούς Από προϋπολογισμούς'. υπολογισμούς προκύπτει ότι, στην Κοινότητα, οι αυτόματοι σταθεροποιητές, μετρούμενοι με τη συγκυριακή δημοσιονομικών υπολοίπων, έχουν ιδιαίτερη σημασία, η οποία ποικίλλει αισθητά ανάλογα με τη χρονική περίοδο και από το ένα κράτος μέλος στο άλλο (βλέπε πίνακα Β5. 1). Οι αυτόματοι σταθεροποιητές είναι σχετικώς υψηλότεροι και πιο ευμετάβλητοι στα μικρά κράτη Ισπανία και στο Ηνωμένο μέλη αλλά και στην Βασίλειο. Σε κοινοτικό επίπεδο, η συνολική συγκυριακή συνιστώσα είναι χαμηλότερη και λιγότερο ευμετάβλητη, καθότι αντιπροσωπεύει το μέσο όρο των συγκυριακών θέσεων των διαφόρων κρατών μελών σε μία συγκεκριμένη χρονική στιγμή. Πίνακας Β5. 1 Μέγεθος της συγκυριακής συνιστώσας των δημοσιονομικών υπολοίπων στην Κοινότητα (1960-1996) -1. 8 -2. 3 -1. 6 -1. 0 -2. 1 -1. 2 Τυπική απόκλιση 1974 1986 1991 1. 6 2. 7 1. 5 2. 0 2. 5 1. 9 συνιστώσα Β DK D EL Ε F Ελαχίστη Μεγίστη 1984-85 τους των Έτος Έτος 1973 1990 1990 1986 1987 1967 1985 1981 Τιμή Τιμή -2. 2 -1. 2 -2. 8 1986 1975 1982-83 1996 1980-90 1974 1974 1984 1993 1973 1993 1987 1989 1983 1973-74 NL Α Ρ 5. 2 3. 2 3. 1 1. 3 0. 8 1. 1 2. 1 1. 8 1. 3 FIN S UK -2. 8 -1. 4 -2. 4 -5. 2 -3. 8 -2. 7 Όπως προκύπτει από τις ελάχιστες και μέγιστες τιμές της συγκυριακής συνιστώσας για την περίοδο 1960-1996, σε όλα τα κράτη μέλη πλην δύο, η συγκυριακή συνιστώσα δεν υπερέβη ποτέ το 3% προς τη μία ή προς την άλλη κατεύθυνση, ενώ στα περισσότερα κράτη μέλη κυμάνθηκε μεταξύ του -2% και του +2%. Μόνο στη Φινλανδία και στη Σουηδία η κυκλική συνιστώσα κυμάνθηκε, στις αρχές της δεκαετίας 1990, στα επίπεδα του 4-5% περίπου. Το ύψος των αυτόματων σταθεροποιητών ποικίλλει"* ανάλογα με το βαθμό ανοίγματος της οικονομίας, το μέγεθος του δημοσίου τομέα, την προοδευτικότητα του φορολογικού συστήματος, τη "γενναιοδωρία" των καθεστώτων χορήγησης επιδομάτων ανεργίας και το βαθμό ευαισθησίας της ανεργίας στις διακυμάνσεις της παραγωγής. Οι μεταβολές αυτών των στοιχείων εξηγούν τις παρατηρούμενες αποκλίσεις μεταξύ των αυτόματων σταθεροποιητών στις διάφορες εθνικές οικονομίες. Σχηματικά, μπορεί να διατυπωθεί η άποψη ότι η επίδραση των προαναφερθέντων στοιχείων μετράται μέσω δύο παραγόντων: αφενός, μέσω του μεγέθους της συγκυριακής απόκλισης και, αφετέρου, μέσω της ευαισθησίας των δημοσιονομικών εσόδων και δαπανών στις διακυμάνσεις της συγκυρίας. Για να υπολογισθούν οι διακυμάνσεις της συγκυρίας προσδιορίζεται το δυνητικό ΑΕΠ: και στη συνέχεια αφαιρείται η εκτίμηση αυτή από το πραγματικό ΑΕΠ. Συνεπώς, η συγκυριακή απόκλιση ορίζεται ως η διαφορά μεταξύ του πραγματικού και του δυνητικού ΑΕΠ, εκφραζόμενη ως ποσοστό του δυνητικού ΑΕΠ. Όταν η συγκυριακή απόκλιση είναι θετική (αρνητική), ο συγκυριακός κύκλος έχει θετική (αρνητική επίδραση) στο δημοσιονομικό υπόλοιπο. EUR 1983 1990 -1. 2 1. 6 1989 1990 1982 0. 7 1. 0 1. 1 0. 9 0. 7 1. 3 0. 6 1. 0 0. 6 1. 2 2. 1 1. 1 4. 1 1. 8 1. 4 2. 4 IRL Ι L Όπως προκύπτει από τον πίνακα Β5. 2, η μεταβλητότητα της συγκυριακής απόκλισης (output gap), μετρούμενη με την τυπική απόκλιση, είναι αρκετά χαμηλή για το σύνολο της Κοινότητας, λόγω της Ηλίπε Ευρωπαϊκή Επιτροπή, "Τεχνικό σημείωμα: η μέθοδος TCOV υπηρεσιιόν της επιτροπής για την προσαρμογή των δημθ(τιονομο«ί)ν υπολοίπων ατις διακυμάνσεις της συγκυρίας", Ενριοπαϊκή Οικονομία, αριθ. 60 Νοέμβριος 1995. II μέθοδος εκτίμησης του δυνητικού ΑΕΠ η οποία ^αρμόζεται για τον υπολογισμό TCOV συγκυριακό'™ cxπoκλίσεωv (φίλτρο του lïodrick-Prcscott) παράγει συμμετρικές αποκλίσεις για ολόκληρη την σειρά, και συνεπώς το άθροισμα τους ισούται κοιτά μέσο όρο με το 0 για την περίοδο 1900-1990. Επιπλέον, οι αρνητικές αποκλίσεις που προκύπτουν από τη μέθοδο αυτή είναι σχετικιός μικρές σε σχέση με εκείνες που προκύπτουν από την ε((>αρμ,ογή άλλων μ,εΟόδων, όπως π. χ. η προσέγγιση που βασίζεται στη συνάρτηση παραγιυγής, ενώ η προσέγγκτη Ilodrick- l'iescoil εξομαλύνει, την επίπτωση των διαρΟρυιτικιόν διακοπών στη χρονολογική σειρ<Ί, όπως αυτές που παρατηρήθηκαν στη Φινλανδία και <ττη Σουηδία στις αρχές της δεκαετίας του 1990. 84 διαφοράς των συγκυριακών θέσεων μεταξύ των κρατών μελών, είναι όμως σχετικά υψηλή στις χώρες που καταβάλλουν προσπάθειες για την κάλυψη της υστέρησης (Ελλάδα, Ισπανία, Ιρλανδία και Πορτογαλία), καθώς και στο Λουξεμβούργο και στο Ηνωμένο Βασίλειο. Η σημαντική μεταβλητότητα των συγκυριακών αποκλίσεων που παρατηρήθηκαν στην Φινλανδία και στη Σουηδία, όπως αυτή προκύπτει από TICJ μέγιστες και ελάχιστες τιμές, οφείλεται εν μέρει στις περιόδους βαθειάς ύφεσης που οι χώρες αυτές διήλθαν στις αρχές της δεκαετίας 1990. Η ευαισθησία των δημοσιονομικών υπολοίπων στις διακυμάνσεις της συγκυρίας υπολογίζεται χωριστά για τα έσοδα και για τις δαπάνες. Όσον αφορά τα έσοδα, τα ακόλουθα στοιχεία λήφθηκαν υπόψη: φόροι επί των εταιρειών (οι οποίοι παρουσιάζουν τη μεγαλύτερη μεταβλητότητα στη συγκυρία, δεδομένης της ευαισθησίας των κερδών στις διακυμάνσεις της), φόροι εισοδήματος φυσικών προσώπων, έμμεσοι φόροι και εισφορές κοινωνικής ασφάλισης (πρόκειται για το λιγότερο ευαίσθητο στοιχείο στις διακυμάνσεις της συγκυρίας, λόγω του φθίνοντος χαρακτήρα τους). Η συνολική ελαστικότητα των εσόδων ως προς το ΑΕΠ είναι παραπλήσια του 1,0 για το σύνολο της Κοινότητας και κυμαίνεται μεταξύ 1,38 για το Ηνωμένο Βασίλειο και 0,37 για την Ιταλία, λόγω των διαφορών μεταξύ των εφαρμοζομένων φορολογικών συντελεστών στα κράτη μέλη και μεταξύ των φορολογικών διαρθρώσεων τους. Πολλαπλασιάζοντας την ελαστικότητα των φορολογικών εσόδων με τον συντελεστή φορολογικής πίεσης, προκύπτει η οριακή ευαισθησία των εσόδων στις διακυμάνσεις του ΑΕΠ. Σε κοινοτικό επίπεδο, η ευαισθησία των δημοσιονομικών εσόδων στις διακυμάνσεις της συγκυρίας υπολογίζεται ότι ισούται με 0,4 για το 1995. Αυτό σημαίνει ότι κάθε περαιτέρω διεύρυνση της αρνητικής συγκυριακής απόκλισης κατά 1 μονάδα μειώνει τα δημοσιονομικά έσοδα κατά 0,4 εκατοστιαίες μονάδες του ΑΕΠ. Η ευαισθησία των εσόδων κυμαίνεται μεταξύ 0,3 για την Ελλάδα και την Ιταλία και 0,6 για τη Σουηδία. Οι μεταβιβαστικές πληρωμές του δημοσίου προς τα νοικοκυριά υπό μορφή επιδομάτων ανεργίας αποτελούν την κυριότερη κατηγορία δημοσίων δαπανών που αντιδρά αυτομάτως στις διακυμάνσεις της συγκυρίας. Έτσι, η ευαισθησία των δημοσίων δαπανών στις διακυμάνσεις της συγκυρίας είναι σαφώς κατώτερη από εκείνη των δημοσιονομικών εσόδων. Σε κοινοτικό επίπεδο, η ευαισθησία των δημοσίων δαπανών στις διακυμάνσεις της συγκυρίας εκτιμάται σε -0,1 για το 1995, γεγονός το οποίο σημαίνει ότι κάθε αύξηση της αρνητικής συγκυριακής απόκλισης κατά 1 μονάδα αυξάνει τις δημόσιες δαπάνες κατά 0,1 εκατοστιαία μονάδα του ΑΕΠ. Η ευαισθησία των δαπανών δεν παρουσιάζει σημαντικές αποκλίσεις μεταξύ των κρατών μελcύv: κυμαίνεται μεταξύ -0. 05 για τη Γαλλία και -0,26 για τη Δανία. Εάν προστεθούν, για το σύνολο της Κοινότητας, οι οριακές ευαισθησίες των δημοσίων εσόδων και των δημοσίων δαπανών στις διακυμάνσεις της συγκυρίας, προκύπτει ο συντελεστής οριακής απόκλισης του δημοσιονομικού υπολοίπου σε σχέση με το ΑΕΠ. Η ευαισθησία του δημοσιονομικού υπολοίπου στις διακυμάνσεις της συγκυρίας υπολογίζεται σε 0,5 περίπου για την Κοινότητα στο σύνολο της, γεγονός το οποίο σημαίνει ότι κάθε αύξηση της αρνητικής συγκυριακής απόκλισης κατά 1 μονάδα αυξάνει το μέσο δημοσιονομικό έλλειμμα κατά 0,5 εκατοστιαία μονάδα. Η ευαισθησία του δημοσιονομικού υπολοίπου σης διακυμάνσεις της συγκυρίας κυμαίνεται μεταξύ 0,4 για την Ελλάδα και 0,85 για τη Σουηδία. Πίνακας Β5. 2. Μ έ γ ε θ ος τ ης σ υ γ κ υ ρ ι α κ ής α π ό κ λ ι σ ης ( o u t p ut g a p) σ τ ην ΕΚ (1960-1996) Τυπική απόκλιση Ελαχίστη Μεγίστη Τιμή Έτος Τιμή Έτος Β DK D EL Ε F IRL Ι L NL Α Ρ FIN S UK EUR 1. 7 1. 8 2. 0 2. 1 2. 5 1. 4 2. 2 1. 8 2. 8 1. 6 1. 6 2. 9 3. 5 1. 9 2. 2 1. 4 -2. 7 -3. 6 -3. 9 -3. 4 -4. 5 -2. 2 -4. 2 -3. 4 -4. 6 -3. 4 -2. 8 -5. 5 -7. 4 -4. 3 -4. 0 -2. 2 1986 1981 1967 1962 1960 1985 1966 1975 1967 1983 1987 1984-85 1993 1993 1982 3. 9 3. 7 4. 2 5. 8 5. 3 3. 0 4. 2 3. 1 8. 6 2. 4 3. 2 8. 2 9. 0 3. 6 5. 1 1974 1986 1991 1973 1974 1990 1978 1980 1974 1974 1974 1973 1989 1990 1988-89 Πίνακας Β5. 3. Ευαισθησία των δημοσιονομικών εσόδων και δαπανών στις συγκυριακές διακυμάνσεις στην ΕΚ (1995)* Δημοσιονομικά έσοδα Δημοσιονομικές δαπάνες Δημοσιονομικά υπόλοιπα Β DK D EL Ε F IRL I L NL A Ρ FIN S UK EUR 0. 5 0. 5 0. 4 0. 3 0. 5 0. 5 0. 4 0. 3 0. 4 0. 5 0. 4 0. 4 0. 5 0. 6 0. 5 0. 4 -0. 1 -0. 3 -0. 1 -0. 1 -0. 2 -0. 1 -0. 2 -0. 1 -0. 2 -0. 2 -0. 1 -0. 1 -0. 2 -0. 2 -0. 2 -0. 1 0. 6 0. 7 0. 5 0. 4 0. 6 0. 5 0. 5 0. 5 0. 6 0. 8 0. 5 0. 5 0. 6 0. 9 0. 6 0. 5 1983 3. 2 1973 + 'lit οτοι. χι:ύι ι'χοιιν οτ^ογγιιλοϋίοι. ηΟιί,. 85 Πλαίσιο 6: Δαπάνες και υποχρεώσεις των συνταξιοδοτικών συστημάτων στην Ευρωπαϊκή Ένωση 1. Οι προοπτικές όσον αφορά τις δαπάνες στο πλαίσιο των δημοσίων συνταξιοδοτικών καθεστώτων Η δημογραφική σύνθεση των ευρωπαϊκών χωρών διέρχεται περίοδο βαθείας μεταβολής. Ο δείκτης οικονομικής εξάρτησης των ηλικιωμένων ατόμων (δηλαδή η σ^έση μεταξύ των ηλικιωμένων και του ενεργού πληθυσμού) αυξάνει τις περισσότερες χώρες και έχει ανέλθει σε πρωτοφανή επίπεδα. Παρότι οι μακροχρόνιες επιπτώσεις στους κρατικούς προϋπολογισμούς λόγω της γήρανσης του πληθυσμού είναι αρκετά αβέβαιες και εξαρτώνται από τον τρόπο που η οικονομία και η κοινωνία θα προσαρμοστούν στην εξέλιξη αυτή, υπάρχει μεγάλη πιθανότητα να υποστούν οι δημόσιες δαπάνες ισχυρές ανοδικές πιέσεις κατά τη διάρκεια των προσεχών δεκαετιών. Τα δημόσια συνταξιοδοτικά καθεστώτα θα υποστούν μεγάλο μέρος αυτών των πιέσεων, καθότι οι δαπάνες τους επηρεάζονται έντονα από την ηλικιακή πυραμίδα. Για να αξιολογήσουν τις προοπτικές σχετικά με το ζήτημα αυτό, όλα τα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης κατάρτισαν, κατά τα πρόσφατα έτη, προβλέψεις για τις δαπάνες στο πλαίσιο των συνταξιοδοτικών καθεστώτων. Οι προβλέψεις αυτές, των οποίων η κάλυψη δεν είναι ομοιογενής, εξετάστηκαν σε έκθεση που δημοσιεύθηκε πρόσφατα από τις υπηρεσίες της Επιτροπής1. Στην έκθεση αυτή η έμφαση δίδεται ουσιαστικά στις πλέον πρόσφατες προβλέψεις που εκπόνησαν δημόσιοι οργανισμοί με βάση την υπόθεση ότι θα διατηρηθούν αμετάβλητες οι εφαρμοζόμενες πολπικές. Η έκθεση περιλαμβάνει συγκρίσιμες εκτιμήσεις για την επίπτωση των συνταξιοδοτικών δαπανών στους εθνικούς λογαριασμούς, οι οποίες υπολογίστηκαν βάσει προβλέψεων για τις δημόσιες δαπάνες, καθώς και του δείκτη συνολικές συνταξιοδοτικές δαπάνες του δημοσίου/ΑΕΠ για το 1995. Το διάγραμμα Β6. 1 παρουσιάζει τον σταθμικό μέσο όρο2 της αύξησης του δείκτη αυτού για τα 11 κράτη μέλη τα οποία κατάρτισαν προβλέψεις μέχρι το έτος 2030. [. Λιάγρ. Β6. ι ~~[. '·~:. : : Εκΐιμήσίΐς όαον «<#<>£« iiitjjy «^ξΐ^η 'xm\ κραηχών : \ haxmowywt:onvt:a|eigiattjv:EK::::. · :Λ WS 2000 fltiYJ- Υηηρβοίις ιης Είΐιτροηής. Μεταξύ 1995-2030, ο δείκτης συνταξιοδοτικές δαπάνες/ΑΕΓΙ για τις 11 χώρες θα αυξηθεί κατά 3 έως 4 εκατοστιαίες μονάδες (ανάλογα με το εάν η χρησιμοποιηθείσα υπόθεση είναι ευνοϊκή ή δυσμενής). Οι αυξητικές πιέσεις, αν και μη αμελητέες, αναμένεται ότι θα παραμείνουν αρκετά περιορισμένες κατά τη διάρκεια των 5 προσεχών ετών. Επιδείνωση των προοπτικών σημειώνεται κατά την πρώτη δεκαετία του επόμενου αιώνα, όπου η σ^έση μεταξύ των δαπανών και του ΑΕΠ αναμένεται να αυξηθεί στις περισσότερες χώρες, και ακόμη περισσότερο μετά το έτος 2010, όταν η γενιά του "baby-boom" θα φθάσει σε ηλικία συνταξιοδότησης. Στις περισσότερες χώρες, η ανοδική τάση των δαπανών θα ανέλθει στο ανώτατο σημείο της μεταξύ των ετών 2030-2040/ αναληφθείσες προσπάθειες για τη μεταρρύθμιση των ευρωπαϊκών συνταξιοδοτικών καθεστώτων - Στις περισσότερες χώρες, η εφαρμοζόμενη σήμερα πολιτική σε θέματα συντάξεων παρουσιάζεται αισθητά διαφορετική σε σχέ<3η με τις προηγούμενες δεκαετίες. Εχει πλέον παρέλθει οριστικά η περίοδος η οποία χαρακτηριζόταν από την επέκταση της κάλυψης και τη βελτίωση των παροχών. Από τα μέσα της προηγουμένης δεκαετίας πραγματοποιήθηκαν μεταρρυθμίσεις σε πολλά ΙίλέπκΙ). l^RANCO and T. MlJNZI, 1996, "Public pension expenditure prospects in the European Union: A survey of national projections". European Economy. No. 3. 11 στάθμιση πραγματοποιήθηκα βάοα του ΑΓίΠ για το 1995, ι:κφραζό|ΐενο at πρότυπα αγοραστικής ίνύναμης. Κατά τη όιύρκιια των οίκα τιλι ιιταύον rnôv, πολλές ιΟνικι'ς προβλέψεις αναθεωρήθηκαν προς τα οιάνο), οι: οριομή-ις μάλιστα πιριπταχιας η οιαιρορά ήταν σημαντική. Οι προηγούμενες αναϋΜορήοιις οι:ν παρέχουν καμία ένοπλη όσον αφορά τις μελλοντικές αναθεωρήσεις τιον σημερινών εκτιμήσεων. Ωστόσο, υπογραμμίζουν ότι. rivai, χρήσιμο να αναθεωρούνται τακτικά οι προβλέψεις και, να αναλύονται, τα σφάλματα mou περιείχαν οι, προηγούμενες προβλέψεις. 86 συνταξιοδοτικά καθεστώτα με σκοπό την επιβράδυνση του ρυθμού αύξηση των δαπανών. Ριζικές μεταρρυθμίσεις έλαβαν χώρα στην Αυστρία, στη Φινλανδία, στη Γερμανία, στην Ιταλία, στη Γαλλία, στην Ελλάδα, στην Πορτογαλία, στη Σουηδία και στο Ηνωμένο Βασίλειο. Σύμφωνα με τις εθνικές προβλέψεις, οι επιπτώσεις από τη δημογραφική εξέλιξη (δηλαδή από την αύξηση του δείκτη εξάρτησης των ηλικιωμένων ατόμων) θα αντισταθμιστούν, στα περισσότερα κράτη μέλη, σε μεγάλο βαθμό απο μέτρα για τον περιορισμό της πρόσβασης στις παροχές και για τη μείωση των δεικτών μεταβιβαστικών πληρωμών. 4 Παρότι η συγκράτηση του κόστους αποτελούσε τον κύριο στόχο αυτών των μέτρων, παράλληλα στόχος ήταν να δοθεί στα συνταξιοδοτικά καθεστώτα η δυνατότητα να αντιμετωπίσουν καλύτερα τη δημογραφική εξέλιξη, να αυξήσουν τη διαφάνεια των επιπτώσεων τους σε όρους ανακατανομής, καθώς και να περιορίσουν τις στρεβλωτικές τους επιπτώσεις στις επιλογές των πολιτών. Παρά τις μεταρρυθμιστικές αυτές προσπάθειες, σε πολλές χώρες η διατήρηση του σημερινού επιπέδου των παροχών και η συνέχιση της εφαρμογής των ισχυόντων σήμερα κρπηρίων επιλεξιμότητας απαιτεί την αύξηση των εθνικών πόρων που διατίθενται για την πληρωμή των συντάξεων. Αντίθετα, εάν στόχος είναι η σταθεροποίηση των δαπανών τους, τα κράτη μέλη θα πρέπει να μειώσουν εκ νέου αισθητά το επίπεδο των παροχών και να εφαρμόσουν αυστηρότερα κριτήρια επιλεξιμότητας για τη χορήγηση συντάξεων. Συμπερασματικά, αν και η προσαρμογή των ευρωπαϊκών συνταξιοδοτικών καθεστώτων στις νέες δημογραφικές προοπτικές εξελίσσεται ομαλά και οι εφαρμοζόμενες μεταρρυθμίσεις συμβάλλουν στην προοδευτική συγκράτηση των δαπανών, οι αναμενόμενες βαθειές μεταβολές στη δημογραφική διάρθρωση καθιστούν απαραίτητη τη λήψη περαιτέρω μέτρων προσαρμογής. 2. Τα καθεστώτα καταβολής των συντάξεων από το ποσό των τρεχουσών εισφορών των εργαζομένων (PAYG) δημιουργούν υποχρεώσεις μη καλυπτόμενες από αντίστοιχα κεφάλαια. Στην περίπτωση των καθεστώτων αυτών, κάθε γενιά παρέχει τους απαραίτητους πόρους για την πληρωμή των συντάξεων των πιο ηλικιωμένων πολιτών, ενώ στη συνέχεια επωφελείται η ίδια από τη σύνταξη η οποία χρηματοδοτείται από τις επόμενες γενιές. Συνεπώς, σε κάθε στιγμή συνυπάρχουν ορισμένοι συνταξιούχοι που λαμβάνουν σύνταξη για το υπόλοιπο της ζωής τους (και ορισμένες φορές το δικαίωμα αυτό μεταβιβάζεται, μετά το θάνατο τους, στον επιζώντα σύζυγο) και ορισμένοι εργαζόμενοι, οι οποίοι δύνανται να διεκδικήσουν το συνταξιοδοτικό τους δικαίωμα στο άμεσο ή στο απώτερο μέλλον. Υποχρεώσεις στο πλαίσιο των συνταξιοδοτικών συστημάτων Π ί ν α κ ας Β. 6. 1 Υποχρεώσεις στο πλαίσιο των κρατικών συνταξιοδοτικών συστημάτων: Παρούσα αξία των κεκτημένων δικαιωμάτων Van Den Noord • Herd (1993,1994) % του ΑΕΠ του 1990 ΑΒΡ (1993) % του ΑΕΠ του 1990 IMF (1996) % του ΑΕΠ του 1995 Χώρα Ακαθάριστες υποχρεώσεις Υφιστάμενα περιουσιακά στοιχεία Καθαρές υποχρεώ- σεις Ακαθάριστες υποχρεώσεις Συνταξ- ιούχοι Ενεργός πληθυσμός Σύνολο Β DK D1) EL Ε F IRL I L NL Ρ UK USA Japan Canada 54 77 94 58 42 51 42 103 157 157 139 216 148 242 81 70 112 71 139 113 163 113 23 18 8 216 242 139 89 144 105 68 69 122 118 109 69 54 107 138 137 96 42 221 265 357 117 108 166 94 ' Δυτική Γερμανία στο Van Den Noord-Herd (1993,1994) και ΑΒΡ (1993). Πηγές: Kuné J. Β. - Petit W. F. M. - Pinxt A. J. Η. , "The Hidden Liabilities of Basic Pension Systems in the European Community", CEPS Working Document, No. 80, November, 1993. Van den Noord P. - Herd R. "Pension liabilities in the seven major economies", OECD, Economics Department Working Papers, n. 142, 1993,. Van den Noord P. - Herd R. , "Estimating pension liabilities: A methodological framework", OECD, Economic Studies, n. 23, 1994. , pp. 131-166. IMF, Aging Populations and the Fiscal Consequences of Public Pension Schemes, 1996. "* 1 Ιρόκπτιη, uiprvoç, για την οχιοη μιταξύ τον ιιοιΟμον τανν ανντάξιχον γήοατος και τον <ιρι()μον των ΐ|λι. κι. (ΐ>μ»'ν<υν πολιτών και, αφι-τι-ρον, για τη οχι'ση μιταξν της μί-οης σύνταξης και, τον μ/σον μι,οΟον. 87 Κατά τα πρόσφατα έτη, εκπονήθηκαν πολυάριθμες μελέτες στις οποίεο εκτιμάται το ύψος των υποχρεώσεων στο πλαίσιο των καθεστώτων PAYG. Ο πίνακας 1 παρουσιάζει ορισμένες εκτιμήσεις των συσσωρευμένων συνταξιοδοτικών υποχρεώσεων, οι οποίες ανπστοιχρυν στην παρούσα αξία των πληρωτέων στο μέλλον συντάξεων βάσει των κεκτημένων δικαιωμάτων. 5 Οι εκτιμήσεις αυτές και η κατάταξη των χωρών ποικίλλουν σημαντικά ανάλογα με την πηγή. 7Ό ύψος των υποχρεώσεων στο πλαίσιο των συνταξιοδοτικών καθεστώτων - Η εκτίμηση αυτών των υποχρεώσεων αποτελούν ένα χρήσιμο συμπλήρωμα των συμβατικών μετρήσεων όσον αφορά το ύψος του χρέους και του δημοσιονομικού ελλείμματος. α) Με τις εκτιμήσεις αυτές υπολογίζεται το κόστος που θα συνεπαγόταν η κατάργηση των συνταξιοδοτικών συστημάτων PAYG σε περίπτωση που διατηρηθούν αμετάβλητα τα σημερινά κριτήρια παροχών. β) Οι εκτιμήσεις αυτές παρέχουν τη δυνατότητα να κατανοηθεί καλύτερα η επίπτωση των δημοσιονομικών πολιτικών (δεδομένου ότι αντιπροσωπεύουν σημαντικό τμήμα των περιουσιακών στοιχείων των νοικοκυριών, ενώ τα συνταξιοδοτικά δικαιώματα επηρεάζουν τις αποφάσεις τους σε θέματα κατανάλωσης και αποταμίευσης). γ) Οι εκτιμήσεις αυτές επιτρέπουν τον υπολογισμό των ελλειμμάτων βάσει των συσσωρευμένων υποχρεώσεων από τις διαθέσιμες εκτιμήσεις για ορισμένες χώρες προκύπτει ότι, εδώ και ορισμένες δεκαετίες, τα ελλείμματα αυτά ήταν κατά πολύ ανώτερα των συμβατικών ελλειμμάτων, όπως αυτά υπολογίζονται βάσει της ταμιακής ροής. Από την άλλη πλευρά, ο δείκτης των συσσωρευμένων συνταξιοδοτικών υποχρεώσεων ως προς το ΑΕΠ δεν αποτελεί ένδειξη για τη βιωσιμότητα των συνταξιοδοτικών καθεστώτων. Ένας υψηλός δείκτης δεν συνεπάγεται απαραίτητα ανισορροπία των συνταξιοδοτικών καθεστώτων PAYG. Δεν συνεπάγεται επίσης ότι στο μέλλον θα εμφανιστεί κατάσταση ανισορροπίας. Κάθε εκτίμηση όσον αφορά τη βιωσιμότητα των συνταξιοδοτικών καθεστώτων και την πίεση που ασκούν στους κρατικούς προϋπολογισμούς πρέπει να βασίζεται σε εκτίμηση των διαθέσιμων πόρων για την εξόφληση των κεκτημένων δικαιωμάτων, δηλαδή με άλλα λόγια στην εκτίμηση της εξέλιξης όσον αφορά την απασχόληση και το κατά κεφαλή εισόδημα. Το θέμα της βιωσιμότητας του συνταξιοδοτικού καθεστώτος θα πρέπει να μελετηθεί βάσει άλλων δεικτών, όπως η σχέση μεταξύ των συνταξιοδοτικών παροχών και του ΑΕΠ και ο δείκτης εισφοράς, από τον οποίο εξαρτάται η ταμειακή κατάσταση των συνταξιοδοτικών καθεστώτων. Συνταξιοδοτικές υποχρεώσεις και δημόσιο χρέος. - Τα κεκτημένα συνταξιοδοτικά δικαιώματα διαφέρουν από πολλές απόψεις από το συμβατικό δημόσιο χρέος και υπάρχουν όχι μόνο πρακτικοί αλλά και θεωρητικοί λόγοι για να ιιην συμπεριληφθούν τα δικαιώματα αυτά στα στατιστικά στοιχεία για το έλλειμμα και το δημόσιο χρέος, επι των οποίων βασίζεται ο σχεδιασμός και η αξιολόγηση των εφαρμοζομένων σήμερα δημοσιονομϋ^ών πολιτικών. i) Ενώ το συμβατικό δημόσιο χρέος μπορεί, ανά πάσα στιγμή, να μετρηθεί με ακρίβεια και σαφήνεια, οι συνταξιοδοτικές υποχρεώσεις είναι αβέβαιες και εξαρτώνται από ειδικού χαρακτήρα υποθέσεις οι οποίες αφορούν ορισμένους παράγοντες, όπως το προσδοκόμενο ζωής, η εξέλιξη των τιμών και των μισθών, κλπ. Ο υπολογισμός της παρούσας αξίας είναι εξαιρετικά ευαίσθητος σε τυχόν μεταβολές αυτών των υποθέσεων. ϋ) Τα συνταξιοδοτικά δικαιώματα δεν ορίζονται σε τυπικές συμβάσεις. Ο οφειλέτης δύναται επίσης να τροποποιήσει τόσο το χρονοδιάγραμμα όσο και τα ποσά των πληρωμών. Κατά τα τελευταία αυτά έτη, πολλές χώρες επέφεραν στα συνταξιοδοτικά τους καθεστώτα αλλαγές οι οποίες είχαν ως αποτέλεσμα να μειωθούν αισθητά τα μελλοντικά δικαιώματα των εργαζομένων και των σημερινών συνταξιούχων. Η εξομοίωση των συνταξιοδοτικών υποχρεώσεων με χρηματοοικονομικές υποχρεώσεις ενδέχεται να παρεμποδίσει την υλοποίηση μεταγενέστερων ρυθμίσεων. iii) Ενώ τα κρατικά ομόλογα μπορούν ελεύθερα να τα αποκτήσουν στην αγορά οι ιδιώτες ή οι επιχειρήσεις, η απόκτηση των συνταξιοδοτικών δικαιωμάτων είναι γενικώς υποχρεωτική. Αυτό συνεπάγεται ότι, παρά την ύπαρξη ενός υψηλού χρέους όσον αφορά τις συντάξεις, καμία άμεση πίεση δεν ασκείται στις χρηματαγορές. Αυτό συνεπάγεται επίσης ότι το χρέος ανανεώνεται αυτομάτως. 0 συνυπολογισμός των συνταξιοδοτικών υποχρεώσεων κατά τον προσδιορισμό του ύψους του δημοσιονομικού ελλείμματος και του δημοσίου χρέους θα συγκάλυπτε την πίεση που ασκεί ο δημόσιος τομέας στις χρηματαγορές. ίν) Τα συνταξιοδοτικά δικαιώματα δεν είναι διαπραγματεύσιμα. Αυτό συνεπάγεται ότι οι διακυμάνσεις της σχετικής απόδοσης και του σχετικού κινδύνου των συνταξιοδοτικών δικαιωμάτων σε σύγκριση με τα άλλα περιουσιακά στοιχεία δεν έχουν επιπτώσεις στις χρηματαγορές. Ο μη διαπραγματεύσιμος χαρακτήρας τους συνεπάγεται επίσης ότι τα δικαιώματα παροχών κοινωνικής ασφάλισης μπορούν να τροποποιηθούν επιλεκτικά, λαμβάνοντας υπόψη τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά (όπως τα εισοδήματα, η δημογραφική κατάσταση). Η υπαγωγή των συνταξιοδοτικών υποχρεώσεων στον ορισμό του δημοσίου χρέους θα οδηγούσε υπον^εωτικά στην τροποποίηση της ίδιας της έννοιας του δημοσιονομικού ελλείμματος. Στην περίπτωση αυτή οι κοινωνικού χαρακτήρα εισφορές θα εξομοιώνονταν με δάνεια προς τον δημόσιο τομέα. Οι πληρωμέο για συντάξεις θα θεωρούνταν, εν μέρει, ως εξοφλήσεις δανείων και, εν μέρει, ως αφανής πληρωμή τόκων. Οι iSutt|x\MTiWiii οοιομοι ΤΙΙΛ' ιανοχοπίκ»<t»v οτο πλαΐοιο "row οίΓνταξκνιοτι,κίάν xitOwrto'rrurv και η ση|ίασία τοι»ς οτη ι:κτίμηοη TUA' Λΐ||»υοιονομι. κ<ι>ν JioXiuxuVv ιξι-τά^ονται. οτην Γκοοοη Ι Ϊ Μ Ν < Ό. 1995; "Pension Liabiiitii* - 'llieir Use and Misuse in (he Assessment olTlseal Policies". Economic I'IIJUTS. Kuropeaii Commission. Ν. 110. IVtv πΗχηοηΟη η μιιά|χ««>η «υιό ι vit tv«iyml;i. «*Vm;>«S καΟηνκι'κ, Ι'Λ Y Π ον. i'"v«t «iwud^unVrtiHO καΟίίνκός τ«> «mou» «ιτηηί,ζιται, «m|v >u ιμιλκηυιοιηινί) και m v. t u to ι η «νηγμή <1)Q μπϊι|^«)Ί)ς, όλ,νς οι luuptioi'c, ί>ι«ιχπ:ηκ>ντ(ΐι «vto vit* καΟΐ'ΐνπίις, η «iÇiu mrv κικτημι vow οίκακομάκΐΛ'uvTUinmtttuinYi ίο >'n|H>Qitm^u'\MiWJUiHOiuinnm. vttx^^ 4. ΣΤΑΘΕΡΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΣΥΝΑΛΛΑΓΜΑΤΙΚΩΝ ΙΣΟΤΙΜΙΩΝ ΚΑΙ ΣΥΓΚΛΙΣΗ ΤΩΝ ΕΠΙΤΟΚΙΩΝ ΣΤΗΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ 4. 1 Γενικά Το 1996, η πορεία των νομισμάτων στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα επηρεάστηκε από δύο σημαντικούς παράγοντες: (i) την γενική (αν και με διακυμάνσεις) ανατίμηση του δολαρίου, και (ii) την ανάκτηση εμπιστοσύνης των χρηματαγορών με την προοπτική της υλοποίησης της Οικονομικής και Νομισματικής Ένωσης (ΟΝΕ). Τα δύο αυτά στοιχεία επέτρεψαν τη σταθεροποίηση των συναλλαγματικών ισοτιμιών και τη σύγκλιση των επιτοκίων. Οι νομισματικές συνθήκες βελτιώθηκαν στο σύνολο της Κοινότητας, με βάση την κυκλική βελτίωση της οικονομίας και τις αυξημένες προσπάθειες δημοσιονομικής εξυγίανσης που ανέλαβαν πολλά κράτη μέλη ενόψει της εκκίνησης της ΟΝΕ την Ι η Ιανουαρίου 1999. ισχύ της αμερικανικής II ενίσχυση του δολαρίου οφείλεται κυρίως στη σχετική οικονομίας. Λόγω όμως της ευαισθησίας των αγορών ως προς ενδεχόμενη οικονομική επιβράδυνστι και τις συνέπειες της στη νομισματική πολιτική, η ανατίμηση αυτή δεν υπήρξε συνεχής. Επηρεασμένο από την άνοδο του δολαρίου, το μάρκο υποχώρησε έναντι των περισσοτέρων άλλων νομισμάτων της Κοινότητας, γεγονός που επέτρεψε την σύγκλιση των διαφορικών των βραχυπρόθεσμων επιτοκίων σε σχέση με το γερμανικό νόμισμα. II γενική υποχώρηση του μάρκου σε σχέση με τα κοινοτικά νομίσματα οφείλεται επίσης ιττην αισιοδοξία TCOV χρηματαγορών σε σχέση με τις προοπτικές υλοποίησης της ΟΝΕ. II αισιοδοξία αυτή συνδέεται με την επιβεβαίωση, σε ολόκληρη την Κοινότητα, της πολιτικής προσχώρησης στο εν λόγω σχέδιο, και στις αυξημένες προσπάθειες δημοσιονομικής εξυγίανσης που κατέβαλαν πολλά κράτη μέλη. Με την συγκεκριμενοποίηση της εκκίνησης της ΟΝΕ, με σχετικά ευρεία συμμετοχή στη ζώνη ευρώ, τα βραχυπρόθεσμα και επίπεδα που μακροπρόθεσμα παρατηρούνται στα κράτη μέλη με τα χαμηλότερα ποσοστά. επιτόκια προσέγγισαν ακόμη περισσότερο τα Λαμβανομένης υπόψη της γενικής βελτίωσης της νομισματικής κατάστασης και του ρόλου εξυγίανσης στη μείωση των μακροπρόθεσμων επιτοκίων, ο της δημοσιονομικής συνδυασμός των μακροοικονομικών πολιτικών έγινε ευνοϊκότερος για την ανάπτυξη. II αποφασιστικότερη στάση έναντι της εξυγίανσης των δημοσίων οικονομικών με την προοπτική της ΟΝΕ μας επιτρέπει να ελπίζουμε στη δημιουργία ενός "ενάρετου κύκλου" που θα χαρακτηρίζεται από μείωση των επιτοκίων, νομισματική χαλάρωση ευνοϊκή για την ανάπτυξη και μεγαλύτερη αξιοπιστία των προσπαθειών εξυγίανσης, όσο η οικονομία, θα ανακάμπτει. Π κατάληξη τιον προσπαθειών αυτών είναι φυσικά καθοριστική, και έχει ιδιαίτερη σημασία να τηρηθούν οι δημοσιονομικοί στόχοι, αν θέλουμε οι ευνοϊκές τάσεις που καταγράΐ|)ονται σήμερα να επιβεβαιωθούν. 89 4. 2 Μη συνεχής ανατίμηση του δολαρίου Το δολάριο ανέκαμ,ψε στην αρχή του έτους, χάρη στον δυναμισμό αγορών ομολόγων. των αμερικανικών Μετά την νομισματική χαλάρωση στη Γερμανία στις 14 Δεκεμβρίου 1995, το δολάριο ξεκίνησε τη χρονιά ανοδικά σε σχέση με το γερμανικό μάρκο. Στις αρχές Φεβρουαρίου, το δολάριο αντιστοιχούσε σε σχεδόν 1,49 DEM, είχε δηλαδή ανατιμηθεί κατά 3,5% από την αρχή του έτους και 7% σε σχέση με τη χαμηλότερη τιμή του 1,39 Ι)ΕΜ από τον Οκτιόβριο του 1995. Το δολάριο ανατιμήθηκε λιγότερο έναντι του γιέν στην αρχή του έτους, έχοντας ήδη πραγματοποιήσει ένα άλμα κατά τις τελευταίες εβδομάδες του 1995, λόγω των απαισιόδοξων προοπτικών ανάπτυξης της ιαπωνικής οικονομίας. II ζήτηση δολαρίων κατά τις πρώτες εβδομάδες του έτους ενισχύθηκε από τον δυναμισμό των αμερικανικών χρηματαγορά™. Μετά τη διάψευση τιον πληθωριστικών ανησυχιών από τη σχετικά ισόρροπη ανάπτυξη της αμερικανικής οικονομίας, οι τιμές τιον μετοχών και νομισματικής τιον ομολόγων προεξόφλησαν τη διατήρηση μιας μη περιοριστικής πολιτικής. Η εξέλιξη αυτή που ήταν αναμενόμενη από τις αγορές, επιβεβαιώθηκε στις 31 Ιανουαρίου, ημερομηνία κατά την οποία τα επιτόκια της νομισματικής αγοράς (που είχαν ήδη μειωθεί επανειλημμένα το 1995) μειώθηκαν εκ νέου από την Federal Reserve, II απόφαση αυτή όμως παρέμεινε το μόνο μέτρο νομισματικής χαλάρωσης που ελήφθη το 1996. Πέρα από τους παράγοντες που συνδέονται με τα επιτόκια, η δραστηριότητα των αμερικανικών αγορών ενθαρρύνθηκε από τη διαρκή εισροή ιαπωνικών κειραλαίων, τα οποία προσήλκυσαν οι σχετικά υψηλές αποδόσεις. Το δολάριο επωφελήθηκε από την οικονομική ανάκαμψη, παρά αγορών ομολόγων την υποχαψηση των Στα μέσα Φεβρουαρίου, οι αριθμοί έδειχναν σαφή βελτίωση των προοπτικών για την αμερικανική οικονομία. Οι χρηματαγορές αναθεώρησαν προς τα πάνω τις πληθωριστικές προβλέψεις τους και απέκλεισαν το ενδεχόμενο και νέας νομισματικής χαλάρωσης από την Federal Reserve. Τα επιτόκια της νομισματικής αγοράς αυξήθηκαν και τα μακροπρόθεσμα αμερικανικά επιτόκια εισήλθαν και αυτά σε ανοδική τροχιά, μετά την επιδείνωση του κλίματος στις αγορές ομολόγων. Μολονότι δεν στηριζόταν πλέον από τις αγορές αυτές, το δολάριο κέρδισε και πάλι έδαφος σε σχέση με το μάρκο και το γιέν, αφού οι συναλλασσόμενοι θεωρούσαν ολοένα και πιο πιθανό ότι η Fed θα ακολουθήσει αυστηρότερη νομισματική πολιτική, η οποία θα συμπέσει με μέτρα χαλάρωσης της Bundesbank. Το δολάριο, που έφθανε τα 1,55 DEM στις αρχές Μαΐου, ανταλλασσόταν με περίπου 1,53 DEM στο τέλος του δεύτερου τριμήνου, γεγονός που αντιπροσίοπεύπ αύξηση κατά περισσότερο από ο% τους πρώτους έξι μήνες του έτους. Ιίαράλληλα, το αμερικανικό νόμισμα τελείωνε το δεύτερο τρίμηνο πάνω από τα 109 γιέν, δηλαδή αυξημένο κατά περισσότερο από 5% το πρώτο εξάμηνο. 90 Λιάγρ. 25 ; Îrt<**t^te;Çi ϋ& ήάλάίαιάίίΗϊϊ^: ίϋΛ^άρΐίΟς; 1995;^ ; î 00 •;. 115 80 1995 19% Πψή: ΥπηρΓϋύ? ς της Επιτροπής. Η άνοδος του αμερικανικού νομίσματος ανακόπηκε προσωρινά από πωλήσεις μετοχιόν μεγάλης κλίμακας Η ανοδική κίνηση του δολαρίου ανακόπηκε στις αρχές του τρίτου τριμήνου, λόγω αιφνίδιας απώλειας εμπιστοσύνης στο αμερικανικό νόμισμα, που ξεκίνησε ιχπό περιστασιακή, αλλά αισθητή πτώση των τιμών των αμερικανικών μετοχιόν τον Ιούλιο, η οποία ωστόσο δεν επηρέασε σημαντικά τις αγορές ομολόγων. II ζήτηση δολαρίων επηρεάστηκε επίσης από αντικρουόμενες ενδείξεις σχετικά με την ισχύ της αμερικανικής οικονομίας και την άποψη, που κυκλοφορούσε ολοένα και περισσότερο στις χρηματαγορές, ότι τα γερμανικά επιτόκια είχαν φτάσει στα καταπατά επίπεδα τους μετά την μείωση τιον επιτοκίων τον Απρίλιο. Το δολάριο υπέστη επίσης κερδοσκοπικές επιθέσεις, οι οποίες βασίζονταν στην πιθανότητα πιο περιοριστικής νομισματικής πολιτικής στην Ιαπωνία, με αποτέλεσμα να αντιστοιχεί σε λιγότερα από 1,48 DEM και λιγότερα από 108 γιέν στο τέλος Αυγούστου. Η εξασθένιση όμως αυτή ήταν προσωρινή, και το δολάριο κέρδισε στη συνέχεια όλο το χαμένο έδαφος γιατί η αμερικανική οικονομία φάνηκε να είναι σε πορεία δυναμικής ανάπτυξης. Δεδομένου ότι οι συναλλασσόμενοι προέβλεπαν και πάλι περίοδο περιοριστικής νομισματικής πολιτικής στις ΙΙΠΛ, το δολάριο έφθασε τα 1,54 DEM στο τέλος του τέλος του τρίτου τριμήνου, επηρεασμένο, επίσης ιχπό τη γενική άνοδο των κοινοτικών νομισμάτων σε σχέση με το γερμανικό μάρκο, στο πλιχίσιο της αυξανόμενης αισιοδοξίας έναντι της ΟΝΕ, ενώ σε σχέση με το γιέν το δολάριο τελείωσε το τρίμηνο στην ισοτιμία 111,6 JPY/USD. 7(> δολάριο έκλεισε τη χρονιά σε ιψηλό επίπεδο, παρά τις αβεβαιότητες για την (χμΓρι. χα\Ί. >ζή οικονομία. Ίο δολάριο ενισχύθηκε ακόμη περισσότερο ιτε σχέση με το γιέν κατά το τελευταίο τρίμηνο, αφού τα αποτελέσματα της ιαπωνικής οικονομίας ήταν χαμηλότερα από τις προβλέψεις των αγορών. II ισοτιμία JPY/USI") βρέθηκε στο τέλος του έτους σε 116,1, δηλαδή 11,5% 91 υψηλότερα από το επίπεδο την 1η Ιανουαρίου. Έναντι του μάρκου, το πράσινο νόμισμα είχε πιο ακανόνιστη πορεία, γιατί οι αγορές παρέμειναν ιδιαίτερα προσεκτικές έναντι των προοπτικών ανάπτυξης της αμερικανικής οικονομίας και των συνεπειών των επισήμων δηλώσεων για τον προσανατολισμό της νομισματικής πολιτικής στις ΗΠΛ και τη Γερμανία. Από τα μέσα Οκτωβρίου, το δολάριο υποχοορησε και πάλι σε σχέση με το μάρκο, στο πλαίσιο μιας συγκυρίας που χαρακτηριζόταν από επανεκτίμηση της ισχύος της αμερικανικής οικονομίας και από την αίσθηση ότι άρχισαν να ανακάμπτουν και οι ευρωπαϊκές οικονομίες. Ωστόσο, η βραδύτητα της ανάκαμψης στην Ευρώπη αναζωπύρωσε ορισμένες ανησυχίες στα τέλη Νοεμβρίου και το δολάριο πραγματοποίησε ένα άλμα, αφού οι ιχγορές προεξοφλούσαν και νέα νομισματική χαλάρωση στη Γερμανία. Παρά μία σύντομη υποχώρηση, που συνδεόταν με ένα δεύτερο κύμα πωλήσεων αμερικανικών τίτλων στις αρχές Δεκεμβρίου, η ισοτιμία γερμανικού μάρκου/δολαρίου έκλεισε το έτος στα 1,55, δηλαδή αυξημένη κατά 8% σε σχέση με την 1η Ιανουαρίου. Σε σταθμισμένους ονομαστικούς όρους, το δολάριο ανατιμήθηκε κατά περίπου 4%23 το 1996. 4. 3 Ν ανατίμηση του δολαρίου και η αισιοδοξία που δημιουργείται από την ΟΝΙί ευνοούν τη νομισματική σταθερότητα στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα. 4. 3. ! II άνοδος τοπ δολαρίου επηρέασε την εξέλιξη των ενόοχί ηνοτικιόν συναλλαγματικών ισοτιμιιήν Συνολικά, η ανατίμηση του αμερικανικού νομίσματος το 1996 είχε θετική επίδραση στις νομισματικές συνθήκες στην Κοινότητα. Η ευρωστία του δολαρίου έναντι του μάρκου αντικατοπτρίστηκε στην πορεία των άλλων κοινοτικών νομισμάτων ιδιαίτερα όσων πρόσφεραν υψηλές αποδόσεις. Στο τέλος του έτους, η υποχώρηση του μάρκου σε σχέση με τα νομίσματα αυτά είχε αντισταθμίσει σε μεγάλο βαθμό την σταθμισμένη ονομαστική ανατίμηση που ήταν αποτέλεσμα των νομισματικών αναταραχοαν της άνοιξης του 1995. Για λόγους παρουσίασης, θεωρήθηκε προτιμότερο να γίνει διάκριση μεταξύ των κοινοτικών νομισμάτων που συμμετέχουν στο Μηχανισμό Συναλλαγματικών Ισοτιμιών και όσων δεν συμμετέχουν. Το διάγραμμα 26 δείχνει την εξέλιξη των συναλλαγματικών ισοτιμιών των συμμετεχόντων νομισμάτων τα οποία γνώρισαν σημαντικές διακυμάνσεις έναντι του γερμανικού νομίσματος. Η υψηλής απόδοσης ιταλική λιρέτα24 (+11%) και το εσκούδο Πορτογαλίας (+3. 3%) ανατιμήθηκαν αισθητά, μαζί με την ιρλανδική λίρα (+13. 3%;) η οποία κινήθηκε παράλληλα με τη λίρα στερλίνα. Το γαλλικό φράγκο (1. 3%) επωφελήθηκε επίσης από τη γενική χαλάρωση του μάρκου, παρά τη πίεση που υπέστη το οποίο προκλήθηκε από πολιτικές λόγω κύματος πωλήσεων αβεβαιότητες. Τα άλλα νομίσματα του Μηχανισμού Συναλλαγματικών Ισοτιμκόν25 παρέμειναν σταθερά ή υποχώρησαν ελαφρά στη διάρκεια του έτους έναντι του μάρκου. ( )ι συνθήκες στο πλαίσιο του ΕΝΣ βελτιώθηκαν και αυτές το 1996. τον Αύγουστο, :* Τ'ναντι 23 βιομηχανικών χι ορών. :'' 11ου επανεισήχΟη στον Μηχανισμό Συναλλαγματικών Ισοτιμιών στις 25 Νοεμβρίου 19%. s 1 It οιλαμβανομι νου του μάρκα «Ρινλανδΐας. που εισήχθη στο ΜΣ1 στις 14 Οκτωβρίου Ι()%. 92 Διάγρ. 26 Εξέλιξη ορισμένων νομισμάτων τον ΜΣΙ σε σχέση με το DEM ΗΟ ΪΜ: 100 95 90 85 m Iavow^toç 1995 = 100 σταθμισμένη ισοτιμία του DEM * Γαλλία 1995 * Έναντι των 23 βιομηχανικών χωρών. TIJW'I: Υπηρβοίες της Επιτροπής. 1. 996 Η απόκλιση μεταξύ τον ισχυρότερου και του ασθενέστερου νομίσματος της κλίμακας (που είχε ήδη μειωθεί, στα τέλη του 1995) συνέκλινε σταδιακά κατά την διάρκεια των πρώτα>ν τριών τριμήνων, από 5,6%; (απόκλιση μεταξύ Ισπανίας και Ιρλανδίας) στις αρχές Ιανουαρίου σε περίπου 2. 0% (απόκλιση μεταξύ Ιρλανδίας και Γαλλίας) στις 27 Σεπτεμβρίου, για να φθάσει το 2,3% περίπου (Ιρλανόία-Γαλλΐα) στις 30 Σεπτεμβρίου. Ι \νιο τα περισσότερα νομίσματα του ΜΣΙ παρέμειναν εντός ή πλησίον των παλαιοτέρων στενών περιθωρίων διακύμανσης κατά το τέταρτο τρίμηνο, η ιρλανδική λίρα συνέχισε να ανατιμάται κατά το τελευταίο τρίμηνο, αυξάνοντας την απόκλιση, που έφθασε μια αιχμή σημαντικά άνω του 9%) στις αρχές Νοεμβρίου, πριν κλείσει τη χρονιά σε 8,9% (Ιρλανόία- Γαλλί(χ). II διαφορά αυτή οφείλεται περισσότερο στην ισχύ του ιρλανδικού νομίσματος παρά στην εξασθένιση του γαλλικού φράγκου, το οποίο, μολονότι τοποθετείται στο κάτω μέρος της κλίμακας παρέμεινε σχετικά κοντά στην κεντρική του τιμή έναντι του DVM. Λ ν η ιρλανική λίρα συνεχίσει να ανατιμάται στο εσωτερικό της κλίμακας των ισοτιμκόν, οι εθνικές αρχές ενδέχεται να αντιμετωπίσουν δίλημμα, γιατί η ιρλανδική οικονομία Διάγρ. 27 Εξέλιξη των νομισμάτων aw δ^ν συμμετέχουν στο ΜΣΙ σε σχέση με to DEM Ιανοαχίριος 1995 = 10Q 115 Σουηδία S5 1995 1996 * 'Kvttvti TIÙV 23 βιομηχανικών χιορον. ΙΙνγή; ΥπηρΛ-σΙι-ςτης Iviutoomiç. 93 γνωρίζει ισχυρή ανάπτυξη εδώ και ορισμένα έτη και δεν μπορεί να αποκλεισθεί η ανάγκη πιο περιοριστικής νομισματικής πολιτικής (που θα αύξανε ακόμη περισσότερο την απόκλιση). Στο σύνολο τους, ωστόσο, οι αποκλίσεις περιορίστηκαν στο πλαίσιο του μηχανισμού, νομίσματα, περιλαμβανομένου και του μάρκα Φινλανδίας και της λιρέτας, που εισήλθαν κατά τη διάρκεια του έτους, να κλείσουν την χρονιά εντός τιον περιθωρίων διακύμανσης +/-2. 25%. τα περισσότερα από συμμετέχοντα έτσι ώστε τα 'Γα νομίσματα που δεν συμμετέχουν στο ΜΣΙ (που προσφέρουν υψηλή απόδοση, και είναι σχετικά ευαίσθητα στις διακυμάνσεις του δολαρίου) ανατιμήθηκαν έναντι του μάρκου. Π παραδοσιακή σχέση μεταξύ των διακυμάνσεων της λίρας στερλίνας και του δολαρίου, που ενισχύθηκε από την επιβεβαίωση της ισχυρής ανάκαμψης της βρετανικής οικονομίας, οδήγησε σε άλμα του βρετανικού νομίσματος (+18. 2%;), ενώ η σουηδική κοριώνα (+3. 5%) και η ελληνική δραχμή (+3. 7%) ανατιμήθηκαν επίσης σταθερά κατά τη διάρκεια του έτους. 4. 3. 2 II ανατίμηση των κοινοτικών νομισμάτων έναντι του μάρκου διευκόλυνε την σύγκλιση τ. (ην βραχυπρόθεσμων επιτοκίων Η γενική ανατίμηση των κοινοτικών νομισμάτων σε σχέση με το μάρκο συνοδεύτηκε από αισθητή μείωση των διαφορικών βραχυπρόθεσμων επιτοκίων ως προς τη Γερμανία. 'Γα βραχυπρόθεσμα γερμανικά επιτόκια μειώθηκαν ελαφρώς κατά τη διάρκεια του έτους, με το τρίμηνο επιτόκιο αγοράς να μειώνεται κατά 65 μονάδες βάσης σε 3,1% κατά τη διάρκεια του έτους, ακολουθώντας τον προσανατολισμό της νομισματικής πολιτικής. Όπως δείχνει το διάγραμμα 28, το προεξοφλητικό επιτόκιο και το επιτόκιο Lombard της Bundesbank μειώθηκαν και τα δύο κατά 50 βασικές μονάδες στις 19 Απριλίου, στο 2,5% και 4,5%; αντίστοιχα. Ωστόσο, η υποχώρηση τα)ν επιτοκίων της γερμανικής νομισματικής (χγοράς περιορίστηκε από τα επιτόκια των συμφωνιών επαναγοράς τίτλων του δημοσίου (ρέπος) που καθορίστηκαν σε 3,3% από την 1η Φεβρουαρίου έως τις 22 Αυγούστου, πριν μεκσΟούν στο επίπεδο του 3% ως στο τέλος του έτους. Ο σχετικά μετριοπαθής ρυθμός των μέτρων νομισματικής χαλάρωσης της Bundesbank συνδέεται με την ισχυρή αύξηση της νομισματικής μάζας (Μ3), που αυξήθηκε με μηνιαίο ρυθμό πάνω (χπό τη όιακύμανση- στόχο 4% -7%2b ολόκληρο το έτος, από ανώτατη τιμή 12. 8% τον Φεβρουάριο σε 8% τον Νοέμβριο. Ι Διάγρ. 28 Βραχυπρόθεσμα εηιτόκια στη Γερμανία Lombard Χ ll(M>fÇ;<M|>Xi|i:ixo Χ Χ πτιτυκιο. 1 μηνών ^ ^ , ^ Η α α Κ ΐ ^ ^έ Συμ(|«>νίρς ρπαναγοούς τίτλων τον δημοσίου (Ρί«ος) UuïVi Υπη^κπινς της Ρπα^οπής. 1995 1996 " Σε οχέοη με τον μέσο μηνιαίο ρυθμό ανάπτυξης το τέταρτο τρίμηνο του 1995. 94 Αιάγρ. 29 Διαφαοικά βραχυπρόθεσμα ««ιτόκια στίξχ^εςηον «τυμμετέχονν στα ΜΣΙ* *^\ \ Ιταλία / *. Ισπανία Ν. 1995 1996 * Ακόκλκη) ίων ewtcwUov 3 μ. Κ)γ«>ν της. αγοράς οε «j/jéut) |u: \t\ Γερμανία. //^ΐ7. ; ΥΛηρκαίκς tt|Ç ΗαιΐρηΑής. ' " ••'«'•'•t''-'»'«1"t-,»:-W" - ^~ - ^ Στιχ άλλα κράτη μέλη παρατηρήθηκε πιο αισθητή μείΐϋση των βραχυπρόθεσμων επιτοκίων από ό,τι στη Γερμανία. Στις περισσότερες περιπτώσεις, αυτό οφείλεται σε εντονότερη χαλάρωση της νομισματικής πολιτικής. Σε ό,τι αφορά τα επιτόκια 3 μηνών της αγοράς, η μέση απόκλιση, σε σχέση με τη Γερμανία του συνόλου τιον άλλων κρατών μελών:7 μειώθηκε από 340 σε περίπου 145 μονάδες βάσης. Παρατηρούνται ωστόσο σημαντικές διαφορές από το ένα κράτος στο άλλο. Στο διάγραμμα 29 δκχπιστίόνεται ότι μεταξύ των χωράτν που συμμετέχουν στο ΜΣΙ, οι μεγαλύτερες μειώσεις των βραχυπρόθεσμων επιτοκίων παρατηρήθηκαν στην Ιταλία, την Ισπανία και την Πορτογαλία όπου η όιαιρορά τιον επιτοκίων 3 μηνών μειώθηκε από 650 μονάδες βάσης σε περίπου 420, από 550 σε 325 και από 5(Χ) σε περίπου 335, αντίστοιχα. II δημοσιονομική εξυγίανση και άλλα μέτρα που βοήθησαν στη μείωση του πληΟίορισμού έδωσαν την ευκαιρία στις κεντρικές τράπεζες να μειώσουν τα επιτόκια. Στη Γαλλία, η διαφορά μειώθηκε από 120 περίπου μονάδες βάσης σε 30 περίπου μονάδες. II Ιρλανδία, όπου η διαφορά αυξήθηκε από 170 βασικές μονάδες (τε περίπου 280 μονάδες βάσης, αποτελεί την εξαίρεση στην γενική τάση σύγκλισης των επιτοκίων στο εσωτερικό του μηχανισμού συναλλαγματικών ισοτιμιών. Από τις χώρες που δεν συμμετέχουν στο ΜΣΙ, το Ηνωμένο Βασίλειο είναι η μόνη που δεν ακολούθησε τη γενική τάση σύγκλισης των διαφορών των βραχυπρόθεσμων επιτοκίων με διεύρυνση της διαφοράς από περίπου 280 μονάδες βάσης σε περίπου 340. Η εξέλιξη ήταν ιδιαίτερη αισθητή στη Σουηδία, όπου η διαφορά τιον επιτοκίων 3 μηνών στη νομισματική αγορά μειώθηκε από 485 μονάδες βάσης σε περίπου 90. Το αποτέλεσμα αυτό οφείλεται στην ιδιαίτερα επιθετική πολιτική νομισματικής χαλάρωσης που ακολούθησε η Riksbank στην αρχή του έτους, η οποία δεν δίστασε να μειώσει επανειλημμένα τα επιτόκια των ρέπος. Με εΐίαΐρεοη το Λουξεμβούργο και. την Ιίλλάδα. 95 4. 3. 3 Συνέκλιναν και τα μακροπρόθεσμα δημιούργησε η ΟΝΕ. επιτόκια, κυρίως λόγω της αισιοδοξίας που Όπως και για τα βραχυπρόθεσμα επιτόκια, η απόδοση των ομολόγων στα άλλα κράτη μέλη πλησίασε τα γερμανικά επίπεδα. Και στην περίπτωση αυτή, το φαινόμενο υπήρξε σαφέστερο στις χώρες υψηλής απόδοσης. Το διάγραμμα 30 δείχνει ότι τα κατά τη διάρκεια τα>ν πρώτων 6 μηνών, τα γερμανικά μακροπρόθεσμα επιτόκια αυξήθηκαν ελαφρώς, το μεγαλύτερο διάστημα, ακολουθώντας την ανάλογη τάση (αν και εντονότερη) που παραττιρηθηκε στις ΗΠΑ. Η αύξηση τιον αμερικανικών αποδόσεων άρχισε με την επιδείνωση του κλίματος εμπιστοσύνης στις αγορές ομολόγων, στις αρχές Φεβρουαρίου, και παρέμεινε έντονη ως τις αρχές Σεπτεμβρίου, στιγμή κατά την οποία οι αποδόσεις των ομολόγων άρχισαν να μειώνονται, θεώρησαν ότι απομακρύνεται η προοπτική επιστροφής σε περιοριστική νομισματική πολιτική. Λπό τις αρχές του 1995, η Γερμανία είχε αποδόσεις ανώτερες από αυτές των ΠΙ ΙΑ, αλλά η κατάσταση αντιστράφηκε κατά τα μέσα Απριλίου, μετά από μια μερική "αποσύνδεση" μεταξύ τιον αγορών ομολόγων των δύο χωρών. Το αρνητικό διαφορικό διευρύνθηκε τους επόμενους μήνες και η απόδοση των δεκαετών ομολόγων αναφοράς στη Γερμανία έκλεισε το έτος περίπου 15 μονάδες βάσης κάτω από τα επίπεδα της 1ης Ιανουαρίου (η αντίστοιχη απόδοση στις ΜΠΑ ήταν κατά περίπου 70 μονάδες βάσης υψηλότερη την ίδια περίοδο). επειδή οι συναλλασσόμενοι Λιάγρ. 30 8 7,5 7 6,5 6 5^ Μακροπρόθεσμα επιτόκια στη Γερμανία και τις ΗΠΑ* ΗΠΑ 1995 1996 * Απόοοαη 10 ετών ομολόγων αναςροράς. Πηγή: Υπηρεσίες της Επιτροπής. Η εξέλιξη της απόδοσης των ομολόγων στα άλλα κράτη μέλη δεν ήταν ομοιόμορφη. Το μέσο διαφορικό όλων των άλλων κρατών μελών28, της απόδοσης των δεκαετών ομολόγων αναφοράς σε σχέση με τη Γερμανία μειώθηκε από 160 μονάδες βάσης στις αρχές Ιανουαρίου σε 65 μονάδες βάσης στα τέλη Δεκεμβρίου. Οπως φαίνεται στο διάγραμμα 31, η μείωση αυτή αντικατοπτρίζει κυρίως τη σημαντική μείακτη των διαφορικών απόδοσης στην Ιταλία (από περίπου 445 σε περίπου 165 βασικές μονάδες) την Ισπανία ((χπό περίπου 360 σε περίπου 105 μονάδες βάσης) και την Πορτογαλία (από περίπου 375 σε περίπου 115 μονάδες βάσης). Σε κάθε περίπταχτη, η μείωση των αποδόσεων αντιπροσώπευε μείωση του * Γ^αιροΐ'μένιυν τσι> Λοιιξεμβούργου και της Ιίλλάδας. 96 προβλεπόμενου πληθωρισμού και σταθερότερη συναλλαγματική γερμανικού μάρκου. Σε ό,τι α φ ο ρά τα κράτη μέλη π ου δεν συμμετέχουν στο ΜΣΙ, το διαφορικό στο Ηνωμένο Βασίλειο αυξήθηκε οριακά κατά τους πρώτους εννέα μήνες του έτους, επειδή αναμενόταν η εγχώρια νομισματική πολιτική να γίνει π ιο περιοριστική ενόψει της ισχυρής κυκλικής θέσης της βρετανικής οικονομίας σε σχέση με τις οικονομίες των άλλατν κρατών μελών (βλ. διάγραμμα 32). ισοτιμία έναντι του II Αιάγρ. 31 Διαφορικά μακροπρόθεσμα επιτόκια μεταξύ των κρατών μελών που συμμετέχουν στο ΜΣΙ* Ιταλία * Autipoinxu tuiot>6ut«)v -UDV ÎOrtiovομολόγων «*ναφθ()άζ oc οχίοιι με tq 1>ομι»νία. 1995 1996 II σύγκλιση των μακροπρόθεσμων επιτοκίων προς τα γερμανικά επίπεδα επιταχύνθηκε έντονα στο τελευταίο τρίμηνο. Οι πληθωριστικές πιέσεις συνέχισαν να εξασθενούν στο σύνολο της Κοινότητας. Στην Ιταλία, Ισπανία και Πορτογαλία, αλλά ως ένα βαθμό και στην Ελλάδα, οι αντιπληθωριστικές πολιτικές σε συνδιασμό με την ενίσχυση της σημοσιονομικής εξυγίανσης πέτυχαν τη μείωση του πληθωρισμού και τη σταθεροποίηση των προσδοκιών για χαμηλότερο πληθωρισμό. Το διάγραμμα 30 δείχνει την υποχώρηση των γερμανικών μακροπρόθεσμων επιτοκίων το τελευταίο τρίμηνο (που συνδέεται και πάλι με την εξέλιξη της κατάστασης στις I 111 Α), αλλά δείχνει και την θεαματικότερη μείακτη στα άλλα κράτη μέλη. Οι εξελίξεις το τελευταίο τρίμηνο έψεραν τις αποδόσεις όλων των δεκαετών ομολόγων της Κοινότητας στις 200 μονάδες βάσης (χπό τις αντίστοιχες γερμανικές αποδόσεις για πρώτη φορά μετά την ολοκλήρακτη της απελευθέρωσης της κίνησης κεφαλαίων στην Κοινότητα. ΛιΛγμ. 32 Aunjxvyixi'i μ<ικ(><υτ(. >ή(1»·<»μΐι)ν v j i n t w f ey μ ν. ΐ Η φ ϊ τ Μν κ^ΗΧχώνμκλΛν JKW «Srv Σ< η ι η δ ία 0. 5 1995 J. , 199<> * Λια«{Η)ρικ«ι( «πήβοοης. nnù Jl)n«nv ομολόγων m οχκπ| |i» τη Ορμάνια. Πηνή: Υπηρίοικς της Κππροπης. 97 4. 4 II βελτίωση των προοπτικών της ΟΝΕ επιβεβαιώθηκε από την εξέλιξη των επιτοκίων στην αγορά ECU και τις προθεσμιακές αγορές Παρά τη σύγκλιση των μακροπρόθεσμων επιτοκίων, εξακολουθούσαν να υπάρχουν σημαντικά (αν και με τάση μείωσης) διαφορικά σε σχέση με τη Γερμανία σε πολλά κράτη μέλη τα τρία πρώτα τρίμηνα του 1996. Επιπλέον, το ουσκόδες αρνητικό διαφορικό μεταξύ της θεωρητικής συναλλαγματικής ισοτιμίας και της αντίστοιχης επίσημης ισοτιμίας στην ιχγορά Ε(ΤΙ ερμηνεύθηκε ως μόνιμος δισταγμός στις αγορές έναντι της ΟΝΕ. Το γε. γονός αυτό επιβεβαιώθηκε από διαφορικά προθεσμιακά επιτόκια, που προεξοφλούσαν σημαντικές κινήσεις στις συναλλαγματικές ισοτιμίες για πολλά κοινοτικά νομίσματα και το ECU πολύ πέρα από την προβλεπόμενη ημερομηνία έναρξης της ΟΝΕ. Από τον Σεπτέμβριο, παρατηρήθηκε σημαντική βελτίωση στη συμπεριφορά της αγοράς έναντι της ΟΝΕ και την προοπτική της συμμετοχής από την αρχή μεγάλου αριθμού χωροϊν στη ζιόνη ευρώ. II βελτίωση αυτή είναι αποτέλεσμα πολλών παραγόντων. Στην αρχή υπήρξε επιβεβαίωση της ισχυρής πολιτικής δέσμευσης έναντι του σχεδίου, που άνοιξε τον δρόμο σε συνολική συμφα>νία για το Σύμφωνο Σταθερότητας και Ανάπτυξης στα μέσα Δεκεμβρίου και την εγκαθίδρυση ενός νέου μηχανισμού ισοτιμιών και ενός νομικού πλαισίου για το ευρώ. Δεύτερον, οι προοπτικές ανάπτυξης της κοινοτικής οικονομίας το 1997 βελτιώθηκαν σημαντικά. Τέλος, τα περισσότερα κράτη μέλη κατέβαλαν σημαντικές πρόσθετες προσπάθειες για την εξυγίανση των δημοσίων οικονομικών τους, ώστε να ικανοποιήσουν τα κριτήρια του Μάαστριχτ στον τομέα αυτό. Αυτή η ανάκτηση εμπιστοσύνης των αγορών έναντι της ΟΝΕ κατέστη ταχύτατα ο κυριότερος παράγοντας σύγκλισης των μακροπρόθεσμων επιτοκίων σε σχέση με τα γερμανικά επιτόκια (τα οποία υποχώρησαν και αυτά). II μείωση των μακροπρόθεσμων επιτοκίων στη Γερμανία, παράλληλα με την αυξανόμενη αισιοδοξία έναντι της ΟΝΕ, ΐ(>αίνεται να επιβεβαιώνει ότι τα επιτόκια των γερμανικών ομολόγων δεν περιέχουν ποσοστό που να αντιπροσωπεύει πρόσθετο κίνδυνο λόγια της ΟΝΕ. Εξάλλου, η ολοένα και ταχύτερη μείωση των όιαΐ|>ορικών επιτοκίων στα κράτη μέλη υψηλής απόδοσης, ερμηνεύθηκε ως απόδειξη αποδοχής (χπό τις αγορές της ιδέας μιας ευρείας ζώνης ευρώ από το ξεκίνημα ήδη της ΟΝΕ. Αιάγρ. 33 Αποκλίσεις των συναλλαγματικών ισοτιμιών χα» των επιτοκίων μεταξύ της θεωρητικής και της αγοραίας αξίας τον ECU : μονιϊοέςΐβάσί)^ : 50 0 : vBÇfj^Uuunt***"*"™-"—! Απόκλιση επιτοκίων - 3 00 ι ι ι ι ι ι ι ι ι ι ι ι ι ι ι ι ι ι ι ι ι ι ι ι ι ι ι ι ι ι ι ι ι ι ι ι ι ι ι Ι αν, Φι-ρ. Μάρ. Απρ. Μάιος Ιοίιν, Ιοΰλ. Ανγ<::: :;iiEttt;:: • ί;θκτ. ^:::1Νο£μβ. •· :: Αεκ. Πηγή: Υπηρεοίες της Επιτροπής. 98 Η συμπεριφορά της αγοράς ECU αποτελεί άλλη μία ένδειξη της αξιοπιστίας του σχεδίου ΟΝΕ το τελευταίο τρίμηνο. Ακόμη και αν ο όγκος των συναλλαγών παρέμεινε περιορισμένος, το διάγραμμα 33 δείχνει ότι το περιθώριο κινδύνου, και ιδιαίτερα ο συναλλαγματικός κίνδυνος, μειώθηκε σημαντικά κατά το 1996, κυρίως το τελευταίο τρίμηνο, όπου υποχώρησε αισθητά. Η απόκλιση μεταξύ της θεωρητικής και της αγοραίας τιμής του ECU, που είχε φτάσει τις 300 μονάδες βάσης στις αρχές του έτους, μειώθηκε σε περίπου 86 μονάδες βάσης προς το τέλος του έτους. Το ίδιο διάστημα, η απόκλιση των επιτοκίων, που ήδη ήταν χαμηλή κατά τη διάρκεια του έτους, σχεδόν εκμηδενίστηκε. Τέλος, η αυξανόμενη αξιοπιστία του σχεδίου ΟΝΕ αντικατοπτρίστηκε και στην εξέλιξη των προθεσμιακών πράξεων σε όλα τα κοινοτικά νομίσματα. Τα επιτόκια των συμβάσεων των οποίων η λήξη τοποθετείται με την υλοποίηση της ΟΝΕ, δηλαδή μετά την 1η Ιανουαρίου 1999, θα πρέπει να είναι τα ίδια για όλα τα νομίσματα που πιθανολογείται ότι θα συμμετέχουν από το ξεκίνημα στη ζώνη ευριό. II ύπαρξη, σε ένα κράτος μέλος, σημαντικής απόκλισης επιτοκίου μπορεί να ερμηνευθεί ως ένδειξη "ελλείμματος αξιοπιστίας" σε ό,τι αφορά τη συμμετοχή του στην ΟΝΕ. Ο πίνακας 27 δείχνει, τα διαφορικά σε σχέση με τη Γερμανία (που θεωρείται ότι θα συμμετέχει οπωσδήποτε στη ζώνη ευριό) και ορισμένα κράτη μέλη για τα οποία υπάρχουν διαθέσιμα στοιχεία για τα πενταετή προθεσμιακά επιτόκια. με Τα εν λόγω προθεσμιακά επιτόκια υπολογίζονται την εκτίμηση της καμπύλης (χπόόοσης των ομολόγων τελικής απόδοσης29 (zero coupon yield) στα κράτη μέλη. βάση Πίνακας 27 Πενταετή προθεσμιακά επιτόκια γ ια πενταετή δάνεια Διαφορικά έναντι της Γερμανίας σε μονάδες βάσης Ημερο μην ία Iuv. -Μάρ. 1996 Ιούλιος 1996 Οκτ. 1996 Λεκ. 1996 και -7 21 43 -2 83 62 F Ι NL 45 239 n. a. 43 184 n. a. Β Ε ΕΙΝ Είναι φανερό ότι, σύμψα>να με τον πίνακα αυτό, αν για τα νομίσματα του "σκληρού πυρήνα" οι καμπύλες των επιτοκίιον συγκλίνουν σαφώς διάστημα, κάποιο εδώ παραμένουν σημαντικές αποκλίσεις σε ό,τι αφορά τα άλλα νομίσματα. Ωστόσο, όπως και για τις αγορές μετρητοίς (spot), η απόκλιση δεν έπαψε να μειώνεται από τις αρχές τελευταίο ιδίως του τρίμηνο. Το διαφορικό που παρατηρείται στις αρχές τους έτους για τις προθεσμιακές πράξεις σε ECU, που θεωρήθηκε ως ένδειξη σκεπτικισμού των αγορών έναντι της ΟΝΕ, ουσιαστικά εξαλείερθηκε στο τέλος του έτους. Επιπλέον, η σύγκλιση των προθεσμιακών επιτοκίων επιβεβαιώνει τις προσδοκίες των αγορών για μία ευρεία ζώνη ευριό με το -31 42 -10 -5 -6 n. a. -7 -7 198 -5 n. a. 183 94 2 n. a. 123 Α S UK -24 -4 -4 2 96 79 έτους, 59 82 ECU n. a. το 57 10 4 ξεκίνημα της τρίτης φάσης της ΟΝΕ. Δεδομένοι' ότι. πρόκειται για εκτΐμηοη. τα εν λόγο) επιτόκια είναι, ενδεικτικά. 99 4. 5 Η νομισματική χαλάρωση σε συνδυασμό με τη δημοσιονομική εξυγίανση, οδήγησαν στην εξισορρόπηση του συνδυασμού των μακροοικονομικών πολιτικών 4. 5. 1 Χαλάρωση των νομισματικών συνθηκών κατά τη διάρκεια του έτους Η ισχύς του δολαρίου και η γενική μείωση των βραχυπρόθεσμων επιτοκίων κατά το μεγαλύτερο μέρος του 1996 οδήγησαν στη σαφή βελτίωση τα)ν νομισματικών συνθηκο>ν στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα. Το διάγραμμα 34 δείχνει την κίνηση του δείκτη νομισματικών συνθηκών ή ΔΝΣ30, (που ενσωματώνει την επίδραση τιον διακυμάνσεων τιον βραχυπρόθεσμων επιτοκίων και των συναλλαγματικών ισοτιμιών). II εξέλιξη του ΔΝΣ στη Γερμανία και τη Γαλλία επιβεβαιώνει ότι το 1996 χαρακτηρίστηκε <χπό νομισματική χαλάριυση σε σχέση με το 1995. Παρατηρείται παρόμοια τάση για τα περισσότερα άλλα Λιάγρ. 34 Αείκτης νομισματικών σννΗηκών (ΑΝΣ)* Μποψ«λί| frwiyu του Wp· 20 ;Ϊ5. 10 1992 1993 1994 1995 1996 • Σταθμισμένος μέοος ορός μεταβολών. πραγματιχιφν urnoKwv τριών μηνών χαι μεταβολών οτ«ς πραγματικές 0«/γ«λλ()Υμ. (ίΐΜίές ι<Χ>ημ»ίς <tt Οχίόιΐ Hi to «ΐ&ί CiYtliJfOgflç ί J W ). Οι θ^τιΗοΐ (αρνητικοί) <ίρι$Μ0ί δ<»χνονν ΟΧλήφΊ'νοη (χιιλάρίοση) TWV νομιοματιχΛν owôiptùtv. U-H&k Vntiçeotrç της Επιτροπής. Ο ΔΝΣ εκφράζει τις αλλαγές στις εγχώριες νομισματικές συνθήκες σε σχέση με μια προκαθορισμένη περισσό αναφοράς, ως σταθμικός μέσος όρος των εξελίξεων των βραχυπρόθεσμων επιτοκίων και τοιν εξελίξεων των πραγματικών ισοτιμιών. II ελκυστικότητα του ΔΝΣ ως οργάνου τρέχουσας ανάλυσης έγκειται στο ότι συνοψίζει την (περιοριστική ή επεκτατική) επίδραση κινήσεων των κυριοτέρων μηχανισμών νομισματικής πολιτικής ως προς την οικονομία: των επιτοκίων και των συναλλαγματικών ισοτιμιών. II αύξηση των ονομαστικών βραχυπρόθεσμων επιτοκίων - που συνεπάγεται αρχική αύξηση των πραγματικών επιτοκίων λόγω της αργής προ<ταρμογής των τιμών - οδηγεί σε μείωση τιον πραγματικών νομισματικών ισοζυγίων και έτσι μειώνει τη ζήτηση στην οικονομία. Κατά τον ίδιο τρόπο, η αύξηση τιον ονομαστικών «συναλλαγματικών ισοτιμκόν - που συνεπάγεται πραγματική ανατίμηση βραχυπρόθεσμα - οδηγεί σε μείωση των καθαρών εξαγωγών και έτσι περιορίζει τη ζήτηση στην οικονομία. Φυσικά, ισχύει και το αντίθετο σε περίπτωση μείωσης των βραχυπρόθεσμων επιτοκίων ή υποτίμησης της συναλλαγματικής ισοτιμίας. Τ',τοι, «>ι κινήσεις του ΔΝΣ, αντικατοπτρίζουν τις κινήσεις «υς προς την αύξηση της παραγωγής κατά τον ορίζνΛ'τα που καλύπτεται από την «σχετική πολιτική. 11 επιλογή της περιόδου αναφοράς για το ΔΝΣ ιίναι, αυθαίρετη έτσι ώστε το απόλυτο επίπεδο του δείκτη να μην είναι σημαντικό α φ' εαυτού και οι συνιστώσες μεταβλητές μπορούν να εκΐ|>ρ«Ίζ«σνται είτε σε ονομαστικές είτε σε πραγματικές τιμές. II σχετική στάθμιση ίων δυο μεταβλητών λαμ,βάνεται ως δείκτης της ελαστικότητας της πραγματικής παραγωγής σε σχέση με m βραχυπρόθεσμα επιτόκια και της ελαστικότητας της πραγματικής παραγωγής σε σχέση με τη «συναλλαγματική ΐικντιμία. 100 κράτη μέλη του Μηχανισμού Συναλλαγματικών Ισοτιμιών. Σε ό,τι αφορά την Ιταλία (όπου (όπου τα ανατιμήθηκε η συναλλαγματική βραχυπρόθεσμα επιτόκια και η συναλλαγματική ισοτιμία αυξήθηκαν κατά τη διάρκεια του 1996) η εξέλιξη του δείκτη δείχνει εφαρμογή αυστηρότερης νομισματικής πολιτικής. ισοτιμία) και το Ηνωμένο Βασίλειο Αιάγρ. 35 Καμπύλες «πόδοαης crttt μεγαλτστρρα κράτη μέλη* 2. 5 1. 5 0. 5 * Αιαιρορές μεταξν αποδόσεων V'·" τα επιτόκια 1 θετών ομαλόγα>ν χαι τα επιτόκια 3 μηνών. Πηγή: Υπτιρεοίίς της Επιτροπής. 1995 1 9 96 Ο στόχος για περαιτέρω χαλάρωση της νομισματικής πολιτικής στα περισσότερα κράτη μ,έλη θα εξαρτηθεί, φυσικά, (χπό την εξέλιξη τιον μακροπρόθεσμων επιτοκίοσν. Κνώ η θετική συγκυρία ως προς τον πληθωρισμό αντικατοπτρίστηκε στη γενική μείωση των αποδόσεων τα)ν κοινοτικών ομολόγων, ο ρυθμός μείωσης τιον αποδόσεων των βραχυπρόθεσμων επιτοκίων σε πολλά κράτη μέλη ήταν κάπως βραδύτερος. Συνεπώς, η χαλάρωση της νομισματικής πολιτικής στην Κοινότητα για το μεγαλύτερο μέρος του έτους αντικατοπτρίστηκε στην ταχύτερη μείωση των καμπυλών απόδοσης που εικονογραιμεί το διάγραμμα 35 για τα μεγαλύτερα κράτη μέλη. Π "επιμονή" των (χποόόσεων των κοινοτικών ομολόγων την περίοδο αυτή δεν οφείλεται σε λανθάνουσες πληθωριστικές πιέσεις αλλά στην αποτυχία πλήρους αποσύνδεσης τιον ομολόγατν από τις αντίστοιχες αποδόσεις στις ΗΠΑ. Οι αμερικανικές αποδόσεις είχαν αυξητική τάση το μεγαλύτερο διάστημα του έτους λόγω των προσδοκιών της αγοράς για πιο περιοριστική νομισματική πολιτική από τη Fed. Ωστόσο, το διάγραμμα δείχνει επίσης μια αισθητή εξομάλυνση των καμπυλών απόδοσης της Κοινότητας (εκτός από την περίπτωση της Ιταλίας) κατά το τέταρτο τρίμηνο, όταν μειώθηκαν οι γερμανικές αποδόσεις και η αισιοδοξία για την ONR ενθάρρυνε τη σύγκλιση τιον μακροπρόθεσμαι>ν κοινοτικών επιτοκίων. 101 4. 5. 2 Η νομισματική χαλάρωση δημιούργησε νέα περιθώρια για δημοσιονομική εξυγίανση. Πολλά κράτη μέλη εκμεταλλεύθηκαν τη βελτίωση των προοπτικών ανάπτυξης που οφείλεται στη νομισματική χαλάρωση για να εξισορροπήσουν το συνδυασμό τανν μακροοικονομικών πολιτικών τους δίνοντας μεγαλύτερη έμφαση στη δημοσιονομική εξυγίανση. Η αξιοπιστία των προσπαθειών αυτών, και των επανειλημμένανν δεσμεύσεων για τη συνέχιση και την εντατικοποίηση τέτοιων μέτρων, ενισχύθηκε σημαντικά από την προοπτική της οικονομικής ανάκαμψης. Στα περισσότερα κράτη μέλη καθοριστικός παράγοντας για την υποχώρηση των μακροπρόθεσμων επιτοκίων υπήρξε η αξιοπιστία της των διαδικασίας χρηματαγορών των μακροοικονομικών πολιτικών είναι σήμερα περισσότερο προσανατολισμένος στην ανάπτυξη. εξυγίανσης σε συνδυασμό με την ανάκτηση της αισιοδοξίας έτους. Ο συνδυασμός της ONR στο έναντι τέλος του Για πολλά κράτη μέλη, η πιο θεληματική προσέγγιση της δημοσιονομικής εξυγίανσης με την προοπτική της ΟΝΚ επιτρέπει να ελπίζουμε στη δημιουργία ενός "ενάρετου κύκλου", που θα χαρακτηρίζεται από μείωση των επιτοκίων που θα στηρίζει την ανάπτυξη και ολοένα μεγαλύτερη αξιοπιστία των μέτρων εξυγίανσης, όσο θα ενισχύεται η οικονομία. 11 επιτυχία της εξυγίανσης των δημοσίων οικονομικών είναι βέβαια καθοριστική, και έχει προπαρχική σημασία να τηρηθούν οι δημοσιονομικοί, στόχοι, αν θέλουμε να επιβεβαιωθούν οι θετικές τάσεις που παρατηρούνται σήμερα. 102 ISSN 0254-1483 COM(97) 27 τελικό ΕΓΓΡΑΦΑ GR 10 17 Αριθ. καταλόγου : CB-CO-97-026-GR-C ISBN 92-78-15233-1 Υπηρεσία Επισήμων Εκδόσεων τιον Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων L-2C)85 Λουξεμβούργο