title: SOCRATES: HET COMMUNAUTAIRE ACTIEPROGRAMMA OP ONDERWIJSGEBIED - VERSLAG OVER DE IN 1995 EN 1996 BEREIKTE RESULTATEN

eurovoc_concepts:
European cooperation
action programme
education policy
student mobility

text: COMMISSE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN Brussel, 14. 03. 1997 COM(97) 99 def. 97/0103 (COD) SOCRATES: HET COMMUNAUTAIRE ACTIEPROGRAMMA OP ONDERWIJSGEBIED VERSLAG OVER DE IN 1995 EN 1996 BEREIKTE RESULTATEN Voorstel voor een besluit van het Europees Parlement en de Raad tot wijziging van Besluit nr. 819/95/EG tot instelling van het communautaire actieprogramma Socrates (door de Commissie ingediend) OVERZICHT VAN HET SOCRA TES-PROGRAMMA HOGER ONDERWIJS (Erasmus) Actie 1 Beurzen aan universiteiten voor activiteiten met een Europese Dimensie - Institutionele Contracten (organisatie van mobiliteit van studenten; mobiliteit van onderwijzend personeel; Europees systeem voor overdracht van studiepunten talencursussen, intensieve (ECTS); ontwikkeling van studieprogramma's; Europese onderwijsprogramma's; intensieve programma's; voorbereidende bezoeken) - Door Thematische Netwerken ontwikkelde projecten Actie 2 Mobiliteitsbeurzen voor studenten SCHOOLONDERWIJS (Comenius) Actie 1 Actie 2 Actie 3 voor Europese Onderwijsprojecten, waaronder Schoolpartnerschappen uitwisselingen van docenten en stages en studiebezoeken voor schoolhoofden Transnationale projecten met betrekking tot het onderwijs aan kinderen van migrerende werknemers, personen met een itinerant beroep, reizigers en Zigeuners/ Intercultureel Onderwijs Bijscholingscursussen voor docenten en onderwijzend personeel 3. 1 3. 2 beurzen voor het ontwikkelen en organiseren van cursussen beurzen voor deelnemers Europese Samenwerkingsprogramma's voor de opleiding van taaileraren (ESP) Bij scholingscursussen voor taaileraren BEVORDERING VAN DE TALENKENNIS (Lingua) Actie A Actie B Actie C Assistentschappen voor toekomstige taaileraren Actie D Ontwikkeling van instrumenten voor taalonderwijs -. -verwerving en beoordeling Actie E Gezamenlijke onderwijsprojecten voor taalverwerving (GOP) OPEN EN AFSTANDSONDERWIJS - Europese partnerschappen / partnerschapsprojecten - Observatieprojecten VOLWASSENENONDERWIJS - Bewustmaking van andere Europese landen en de Europese Gemeenschap - Bevordering van volwassenenonderwijs door Europese samenwerking VAN INFORMATIE UITWISSELING ONDERWIJSSYSTEMEN EN -BELEID - Analyse van vraagstukken van gemeenschappelijk belang betreffende het onderwijsbeleid - Europees informatienetwerk inzake onderwijs (Eurydice) - Studiebezoeken voor beleidsmakers op onderwijsgebied (Arion) - Netwerk van nationale informatiecentra voor academische erkenning (Naric) ERVARING EN INZAKE AANVULLENDE MAATREGELEN - Europese activiteiten van verenigingen op onderwijsgebied - bewustmakingsactiviteiten ter bevordering van Europese samenwerking op onderwijsgebied - voorlichtingsactiviteiten van de Nationale Agentschappen van SOCRATES - toezicht op en evaluatie van SOCRATES INHOUDSOPGAVE OVERZICHT VAN DE UITVOERING DEEL A: MET HET S0C/L4J£S-PROGRAMMA ALS GEHEEL BEREIKTE RESULTATEN I. Inleiding II. Met het oog op de tenuitvoerlegging van het programma genomen maatregelen 2. Verspreiding van informatie 3. Instelling van de infrastructuur voor beheer en bestuur 4. Selectie van te ondersteunen projecten 5. Waarborg van complementariteit met andere communautaire programma's en beleidslijnen 6. Instelling van mechanismen voor toezicht op en evaluatie van het programma 7. Voorbereiding van de uitbreiding van SOCRATES naar andere landen III. Resultaten van het programma in 1995 en 1996 3. Steunaanvraag in het kader van het programma 4. In 1995 en 1996 toegekende beurzen 5. Resultaten van de verstrekte steun 6. Ondervonden belemmeringen IV. Uitdagingen voor SOCRATES in de komende periode V. Conclusies DEEL B: MET ELK ONDERDEEL VAN HET PROGRAMMA BEREIKTE RESULTATEN • Hoger onderwijs (Erasmus) • Schoolonderwijs (Comenius) • Bevorderen van taalonderwijs (Lingua) • Open en afstandsonderwijs • Volwassenenonderwijs • Uitwisseling van informatie en ervaring op het gebied van onderwijsstelsels en beleid • Aanvullende maatregelen STATISTISCHE BIJLAGE OVERZICHT VAN DE UITVOERING De reacties op het SOCRATES-programma vanuit de onderwijswereld in de 15 Lid-Staten en de drie EVA-EER-landen waren opmerkelijk. De in 1995 en 1996 verstrekte steun is reeds een aanmerkelijk toegenomen Europese samenwerking gaan opleveren, met name op gebieden als schoolonderwijs, volwassenenonderwijs en open en afstandsonderwijs, waarin voorheen nauwelijks een traditie in gestructureerde samenwerking op transnationaal niveau bestond. Instellingen beginnen voor een meer strategische benadering van de Europese samenwerking te kiezen, waarbij zij in hun plannen voor toekomstige ontwikkeling voor deze samenwerking meer plaats inruimen dan tot op heden het geval was. SOCRATES-STEUN IN 1995 EN 1996 Mobiliteit en uitwisselingen • • • • mobiliteitsbeurzen om tot 316. 000 studenten uit het hoger onderwijs in staat te stellen een geïntegreerde en erkende studieperiode in een ander deelnemend land door te brengen geïntegreerde studieopdrachten in het buitenland voor ongeveer 26. 000 hoogleraren en universitair docenten ongeveer 80. 000 jongeren die deelnemen in gezamenlijke onderwijsprojecten en uitwisselingen die bedoeld zijn om hen te motiveren, in andere Europese talen te communiceren ruim 16. 000 deelnemers in Europese bijscholingscursussen voor taaileraren Samenwerkingsnetwerken • • • • • 2. 673 interuniversitaire samenwerkingsprogramma's waarbij ruim 1. 800 instellingen voor hoger onderwijs zijn betrokken 28 grote Thematische Netwerken, bedoeld om de Europese dimensie te ontwikkelen op uiteenlopende vakgebieden en gebieden die van bijzonder belang zijn binnen het hoger onderwijs, bij elk waarvan ruim 70 instellingen alsmede in totaal 85 Europese verenigingen binnen de universitaire wereld zijn betrokken 1. 620 multilaterale schoolpartnerschappen waarbij ongeveer 5. 000 scholen zijn betrokken ongeveer 3. 500 Gezamenlijke Onderwijsprojecten, bedoeld om jongeren sterker te motiveren tot het leren van andere Europese talen ruim 600 transnationale projecten waarbij ongeveer 2. 700 instellingen zijn betrokken, te bevorderen op het gebied van Open en bedoeld om de samenwerking Afstandsonderwijs, Volwassenenonderwijs, Intercultureel onderwijs, taalonderwijs en de initiële opleiding en bijscholing van leraren Aanzienlijke vooruitgang is reeds geboekt in de richting van de verwezenlijking van de hoofddoelstellingen voor SOCRATES, welke zijn aangegeven in het Besluit tot instelling van het programma. In 1995 en 1996 heeft het programma met name: • • • • • • • • • • een belangrijke bijdrage geleverd aan de mobiliteit van onderwijzend personeel en studenten van diverse typen, wat zowel het aantal uitwisselingen als de kwaliteit van het organisatorisch kader ervan betreft; een brede en intensieve samenwerking tussen onderwijsinstellingen gestimuleerd in diverse deelnemende landen, met name door middel van de oprichting van multilaterale netwerken. Vele hiervan blijken nu reeds het potentieel te hebben zich tot duurzame samenwerkingsstructuren te ontwikkelen die nog lang na de afronding van het specifieke project waarvoor SOCRATES-steun werd verstrekt, een gunstige uitwerking zullen hebben; een nieuwe impuls gegeven aan de universitaire erkenning van studieperioden die zijn gevolgd en kwalificaties die zijn behaald in het buitenland; vooruitgang kunnen blijven boeken in het bevorderen van het onderwijs en de verwerving van de talen van de Unie die op kleinere schaal onderwezen en gesproken worden; een richtpunt geboden voor een grootschaliger gebruik van open en afstandsonderwijs en nieuwe technologieën in diverse onderwijssectoren, en mede gewaarborgd dat bij de ontwikkeling van multimedia-benaderingen meer rekening wordt gehouden met pedagogische overwegingen; geleid onderwijsmateriaal, leerplannen, cursusprogramma 's en andere onderwijsproducten; nieuwe mogelijkheden geboden voor een grootschalige uitwisseling van kennis en ervaring, waarbij know-how wordt verspreid en het innovatieproces in de deelnemende landen wordt gestimuleerd; een rol gespeeld bij het zeker stellen dat de Europese samenwerking alle Lid-Staten ten goede komt, met inbegrip van de landen die in economisch opzicht achtergesteld zijn, en/of tegen de buitengrenzen van de Gemeenschap zijn gelegen; geholpen bij het vrijmaken van aanzienlijke bedragen aan aanvullende financiering uit uiteenlopende andere bronnen, zodanig dat de totale investeringen in mobiliteit en samenwerking op onderwijsgebied in Europa zijn gestegen; de basis gelegd voor de uitbreiding van het programma naar een Europa dat meer landen omvat, overeenkomstig de bepalingen van het Besluit. tot de vervaardiging van een groot en gevarieerd aanbod aan Ondanks de aanzienlijke belemmeringen die bij het starten van een programma van deze omvang en draagwijdte uit de weg moeten worden geruimd, wijzen de bereikte resultaten erop dat het programma in verschillende opzichten de in het Verdrag van Maastricht vastgelegde opdracht begint te vervullen, namelijk dat de Gemeenschap zal bijdragen tot de ontwikkeling van 'onderwijs van hoog gehalte' via een scala van samenwerkingsactiviteiten op onderwijsgebied. Dankzij de gezamenlijke inspanningen op Europees en nationaal niveau en binnen de onderwijsinstellingen zelf draagt SOCRATES ertoe bij dat de 'Europese dimensie in het onderwijs' een begrip van betekenis wordt voor honderdduizenden onderwijzers, leerlingen en studenten van alle leeftijden. De mogelijkheid tot deelname aan SOCRATES is tevens met enthousiasme begroet door de geassocieerde landen uit Centraal- en Oost-Europa en door Cyprus. Hiermee wordt bevestigd 1 In het besluit tot instelling van SOCRATES wordt tevens de mogelijkheid genoemd van uitbreiding van haar acties naar Malta. Onderhandelingen zijn gevoerd teneinde Malta in staat te stellen deel te nemen aan het programma in het kader van de eerdere toetreding van Malta tot de Gemeenschap. Aangezien echter de Maltese regering onlangs heeft besloten haar aanvraag tot toetreding tot de Gemeenschap te bevriezen, heeft de Raad de dat het programma aantrekkingskracht uitoefent, wat eerder bleek in de Lid-Staten van de EG en vervolgens in de EVA-EER-landen. Reeds in deze vroegtijdige fasen van het programma echter zijn er veel te veel aanvragen voor de meeste Acties gedaan en doen zich steeds nijpender begrotingsproblemen voor. In onderhavig document wordt ernaar gestreefd, de belangrijkste aspecten van de tenuitvoerlegging en ontwikkeling van SOCRATES tijdens de eerste twee jaar na de goedkeuring ervan te analyseren. Commissie opgedragen ter voorbereiding technische contacten te leggen met het oog op het scheppen van duidelijkheid in de toekomstige betrekkingen tussen de Gemeenschap en Malta. Daar het definitieve, door Malta en de Gemeenschap in te nemen standpunt thans niet bekend is, verwijst de onderhavige tekst in positieve noch negatieve zin naar een eventuele latere openstelling van het programma voor Malta. DEEL A: MET HET SOCRATES-VROGRAMMA ALS GEHEEL BEREIKTE RESULTATEN I. INLEIDING Het communautaire actieprogramma op het gebied van onderwijs, SOCRATES genoemd2, bestrijkt de periode 1995-1999 en is van toepassing op de 15 Lid-Staten van de Europese Gemeenschap alsmede op IJsland, Liechtenstein en Noorwegen in het kader van de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte. Momenteel wordt het uitgebreid naar de geassocieerde landen van Centraal- en Oost-Europa en Cyprus3, overeenkomstig de bepalingen van het Besluit. De algemene doelstelling van SOCRATES is het stimuleren van samenwerking, het versterken van de mobiliteit en het bevorderen van de Europese dimensie in alle sectoren van het onderwijs. Zodoende draagt het programma bij tot de ontwikkeling van hoog opgeleid menselijk potentieel, afgestemd op de behoeften van een Europa dat steeds meer onderling afhankelijk en geïntegreerd wordt. Dit is een sleutelfactor in het stimuleren van het concurrentievermogen en werkgelegenheid, het bereiken van een grotere economische groei en het handhaven van sociale stabiliteit in de gehele Gemeenschap. Zeker zo belangrijk is het feit dat SOCRATES bijdraagt tot de persoonlijke voldoening van de individuele deelnemers, en burgers van alle leeftijden een gevoel voor identiteit met de Europese Gemeenschap bijbrengt. Het programma is gericht op een brede bevolkingsgroep. In de huidige Europese Gemeenschap zijn er ongeveer 117 miljoen jongeren onder de 25 jaar: een derde van de totale bevolking. Ongeveer 60 miljoen leerlingen staan ingeschreven bij de 307. 000 scholen van deGemeenschap, waarvan 36 miljoen bij het middelbaar en 24 miljoen bij het basisonderwijs; daarnaast staan 10 miljoen jonge kinderen bij het peuter- en kleuteronderwijs. Zij krijgen les van ruim 4 miljoen onderwijzers. Zo'n 11 miljoen studenten studeren aan meer dan 5. 000 instellingen voor hoger onderwijs; miljoenen volwassen studenten volgen voltijd- of deeltijdcursussen om hun kennis en vaardigheden bij te schaven en uit te breiden. Al deze personen, alsmede al het personeel dat is betrokken bij het beheer en bestuur van onderwijs en bij daarmee samenhangende taken zoals begeleiding en advisering, zijn potentiële deelnemers aan SOCRATES5. 2 Besluit nr. 819/95/EG van het Europees Parlement en van de Raad van 14 maart 1995 tot instelling van het communautaire actieprogramma 'Socrates', Publikatieblad nr. L 87/10 van 20 april 1995. Zie bovenstaande referentie (3). 4 Dit is benadrukt in de $$Actie van de Commissie voor Werkgelegenheid in Europa. Een vertrouwenspact, CSE- document (96) 1 def. , Brussel, 5 juni 1996, alsmede in het $$Witboek betreffende onderwijs en opleiding : Onderwijzen en Leren. Naar een lerende samenleving van de Commissie, Luxemburg : Bureau voor Officiële Publikaties der Europese Gemeenschappen 1996 ; haar recente %%Groenboek betreffende Innovatie, aangenomen op 20 december 1995 (COM (95) 688) en haar eerder verschenen $$Witboek inzake Groei, Concurrentievermogen, Werkgelegenheid : de uitdagingen en de weg voor ons naar de 21ste eeuw, Luxemburg : Bureau voor Officiële Publikaties der Europese Gemeenschappen 1994. De cijfers in deze alinea zijn gebaseerd op de $$Sleutelgegevens inzake onderwijs in de Europese Unie, samengesteld voor de Commissie door het EURYDICE-netwerk, uitgave van 1995, Luxemburg : Bureau voor Officiële Publikaties der Europese Gemeenschappen 1996. SOCRATES is het eerste uitgebreide programma op het niveau van de Europese Gemeenschap dat samenwerking bevordert op het gehele terrein van onderwijs. Het omvat eerdere EG-initiatieven zoals de programma's Erasmus en Lingua, breidt de draagwijdte en in het werkterrein ervan uit, en integreert deze in een nieuwe serie activiteiten onderwijssectoren waarop tot op heden geen communautaire programma's systematisch waren gericht. SOCRATES maakt tevens deel uit van een bredere strategie tot bevordering van het begrip 'levenslang leren'. Het staat in nauwe interactie met andere Europese initiatieven, met name het Leonardo da Vinci-programma voor beroepsopleiding, Jeugd voor Europa III, programma's voor sociaal beleid, en onderdelen van het Vierde Kaderprogramma voor Onderzoek en Technologische Ontwikkeling. Wil SOCRATES invloed van betekenis te hebben, dan is niet alleen een aantal zorgvuldig gekozen maatregelen voor elke beoogde onderwijssector vereist, maar ook een financieel kader dat geheel strookt met de doelstellingen van het programma. Na een langdurige onderhandelingsprocedure tussen het Europees Parlement en de Raad werd uiteindelijk overeenstemming bereikt over een bedrag van 850 miljoen ECU voor de periode 1995-1999. Dit bleef ver beneden de aanvankelijk door de Commissie voorgestelde 1005,6 miljoen ECU, ondanks het feit dat het in de behoeften van de uitgebreide Europese Gemeenschap met 15 Lid-Staten moest voorzien, alsmede in extra programma-onderdelen, met name volwassenenonderwijs, dat tijdens de onderhandelingen naar voren werd gebracht. Het Europees Parlement stemde slechts toe in het compromisbedrag op voorwaarde dat te zijner tijd een herziening wordt overwogen. Na afloop van de onderhandelingsprocedure kwamen het Europees parlement, de Raad en de Commissie dan ook het volgende overeen: Twee jaar na het begin van het programma beoordelen het Europees Parlement en de Raad de met het programma bereikte resultaten. Met het oog daarop legt de Commissie hun een verslag voor, vergezeld van de door haar passend geachte voorstellen, ook ten aanzien van de financiële middelen die door de wetgever in de zin van de gemeenschappelijke verklaring van 6 maart 1995 zijn vastgesteld. ' Hel Europees Parlement en de Raad nemen zo spoedig mogelijk een besluit over die voorstellen. ' Op basis daarvan heeft de Commissie dit verslag opgesteld waarin de eerste twee jaar van SOCRATES worden geanalyseerd (1995 en 1996). Daarin wordt aangetoond dat het programma met enthousiasme is begroet door de onderwijswereld in de gehele Gemeenschap, en een veelbelovende start heeft gemaakt op weg naar de verwezenlijking van de doelstellingen die zijn vastgelegd in het Besluit tot instelling van het programma. Zodoende wordt doeltreffend gereageerd op de in Artikel 126 van het EG-Verdrag vastgelegde opdracht die luidt dat de Gemeenschap 'zal bijdragen tot de ontwikkeling van onderwijs van hoog gehalte' door middel van samenwerking over nationale grenzen heen. 6 Verklaring van het Europees Parlement, de Raad en de Commissie van 6 maart 1995 (95/C 293/03), Publikatiebladnr. C 293/4 van 8 november 1995. 7 Gezamenlijke verklaring van het Europees Parlement, de Raad en de Commissie over Besluit 819/95/EG van het Europees Parlement en van de Raad van 14 maart 1995 tot instelling van het communautaire actieprogramma 'Socrates', Publikatieblad nr. L 132/18 van 16 juni 1995. 8 Publikatieblad nr. C 224 van 31 augustus 1992. De omvang van de voor het programma vereiste financiering overtreft echter nu reeds verschillende malen de beschikbare middelen, en de volledige uitwerking van de vraag is tot op heden om een aantal redenen uitgebleven. De Commissie heeft uit de analyse van de eerste is voor de twee jaar geconcludeerd dat het financiële kader niet langer geschikt verwezenlijking van de doelstellingen van het programma. Het onderhavige Verslag gaat derhalve vergezeld, zoals in bovengenoemd Gemeenschappelijk Standpunt wordt beoogd, van voorstellen van de Commissie voor een wijziging van het financiële kader. II. MET HET OOG OP DE TENUITVOERLEGGING VAN HET PROGRAMMA GENOMEN MAATREGELEN De met het oog op de tenuitvoerlegging van het programma genomen maatregelen zijn toegespitst op zes actiepunten: 1. Verspreiding van informatie Een breed scala van voorlichtingsactiviteiten zijn ontplooid om de aandacht van doelgroepen te vestigen op de kansen die SOCRATES biedt. Een algemeen Vademecum, actiegerichte Richtlijnen voor aanvragers en een serie Voorlichtingsnota's zijn in elk van de elf EU-talen voorbereid en op grote schaal verspreid, zowel in schriftelijke vorm als via de EUROPA Internet-server. Een formele Aankondiging / Uitnodiging tot het indienen van Voorstellen werd in het Publikatieblad gepubliceerd. nationale Om rekening te houden met de specifieke behoeften aan informatie van elk deelnemend land zijn uit SOCRATES-voorlichtingscampagnes gevoerd, lanceringsconferenties op nationaal niveau, regionale en sectoriële conferenties en seminars, voorlichtingsdocumenten en publicitaire acties. De campagnes werden ondersteund met SOCRATES-beurzen, zoals bepaald in het Besluit. De nadruk werd gelegd op nieuwe financieringsonderdelen binnen SOCRATES. Bijzonder intensieve campagnes waren gewijd aan het 'Institutionele Contract' binnen Erasmus (vgl. hieronder) en aan samenwerking in de schoolsector (Comenius). bestaand 2. Instelling van de infrastructuur voor beheer en bestuur Bij de tenuitvoerlegging van SOCRATES wordt de Commissie bijgestaan door het SOCRATES-Comité, dat bestaat uit twee leden die door elke Lid-Staat zijn aangesteld, en wordt voorgezeten door de Commissie. Het Comité en zijn beide subcomités hebben zich op het gebied van hoger onderwijs respectievelijk schoolonderwijs onder andere met de volgende onderwerpen beziggehouden: de prioriteiten en criteria voor steun in het kader van de diverse Acties van het programma: toewijzing van begrotingsmiddelen aan de diverse Acties; selectie van projecten in het kader van centraal beheerde Acties; beleidskwesties zoals gelijke kansen en de behoeften van gehandicapten. De goede werkrelaties tussen de Commissie en de nationale overheden hebben de tenuitvoerlegging van het programma bevorderd, en blijven een bepalende factor voor het succes ervan op lange termijn. Publikatieblad nr. C 200 van 4 augustus 1995. Het Europees Parlement is volledig op de hoogte gehouden van de door het Comité en de Subcomités behandelde zaken, overeenkomstig de 'Modus Vivendi', overeengekomen tussen het Europees Parlement, de Raad en de Commissie op 20 december 199410. Nationale Agentschappen spelen een essentiële rol in de tenuitvoerlegging van SOCRATES. Deze zijn onder andere verantwoordelijk voor het selecteren van projecten en het toekennen van beurzen in het kader van de gedecentraliseerde Acties, toezicht en financieel beheer, het verspreiden van informatie, bieden van begeleiding en hulp bij het vinden van geschikte partners, en waarborgen van operationele complementariteit binnen de op nationaal niveau lopende programma's. In enkele deelnemende landen is één enkel Nationaal Agentschap aangewezen voor heel SOCRATES. In andere landen zijn verschillende organisaties aangewezen voor verschillende Acties; de Commissie heeft de betrokken landen aangemoedigd om doeltreffende regelingen voor de coördinatie te treffen. De Nationale Agentschappen zijn opgeroepen voor twee plenaire zittingen, en vaker voor specifieke Acties. Dergelijke vergaderingen zijn van essentieel belang voor een doeltreffend, samenhangend beheer van het programma. De overgrote meerderheid van de Nationale Agentschappen heeft uitstekende prestaties geleverd in de startfase van SOCRATES, en heeft zich voorbeeldig ingezet om de in het programma vastgelegde uitdagingen aan te gaan. Wel stuitte men daarbij op enkele problemen, zoals hieronder uiteengezet. Bij het operationeel bestuur van het programma wordt de Commissie ondersteund door het Bureau voor Technische Ondersteuning SOCRATES & JEUGD, dat is gevestigd te Brussel. De organisatie die deze ondersteuning biedt, werd begin 1995 geselecteerd op basis van een openbare aanbesteding. Gezien het grote aantal organisaties dat bij het beheer van SOCRATES is betrokken, is de ontwikkeling van elektronische uitwisseling van informatie tussen Nationale Agentschappen, de Commissie en het Bureau voor Technische Ondersteuning een topprioriteit geweest. Dit netwerk zal begin 1997 in gebruik worden genomen. 3. Selectie van te ondersteunen projecten De selectie van te ondersteunen projecten en activiteiten heeft centraal gestaan tijdens de startfase van SOCRATES. Aangezien het Besluit tot instelling van het programma eerst eind april 1995 werd gepubliceerd, werden op grond van Artikel 5(2) 'Overgangsmaatregelen' voor de beginperiode overeengekomen. Dankzij de flexibele, bereidwillige houding van alle partijen stonden deze maatregelen garant voor een over het algemeen probleemloze tenuitvoerlegging. De in het kader van de diverse onderdelen van het programma toegekende steun wordt hieronder nader geanalyseerd. 10 Modus Vivendi van 20 december 1994 overeengekomen tussen het Europees Parlement, de Raad en de Commissie betreffende de maatregelen ter uitvoering van de besluiten die zijn vastgesteld volgens de procedure van Artikel 189 B van het EG-Verdrag, Publikatieblad m. C 293/1 van 8 november 1995. " Nieuwe organisaties zijn in bepaalde gevallen opgericht met deze specifieke opdracht, ofwel uitsluitend voor SOCRATES, ofwel in combinatie met de uitoefening van de functies van een nationaal agentschap die verband houden met andere communautaire programma's zoals Leonardo da Vinci, Jeugd voor Europa Hl en de Communautaire Initiatieven binnen de Structuurfondsen. 4. Waarborg van complementariteit met andere communautaire programma's en beleidslijnen Hoewel SOCRATES het belangrijkste communautaire instrument is voor samenwerking op onderwijsgebied, hebben veel andere communautaire beleidsterreinen een belangrijke dimensie wat onderwijs betreft, of zijn deze nauw verwant met onderwijs. 12 In Artikel 6(1) van het Besluit tot instelling van SOCRATES wordt dan ook bepaald : 'de Commissie waarborgt, in partnerschap met de Lid-Staten, de algehele samenhang tussen dit programma en de andere communautaire acties'. Deze bepalingen zijn ten uitvoer gelegd door passende nauwe werkrelaties op te bouwen met de verantwoordelijke diensten, met in bepaalde gevallen wederzijdse betrokkenheid bij de selectie van projecten, en door het nemen van de noodzakelijke maatregelen om zeker te stellen dat SOCRATES zelf ten volle zijn rol speelt van het bevorderen van de doelstellingen van andere beleidslijnen van de EG. Tot de voornaamste hiervan behoren, zoals aangegeven in het SOCRATES-Besluit en zoals met name benadrukt door het Europees Parlement bij de goedkeuring ervan, de bevordering van gelijke kansen en de integratie van gehandicapten, wat strookt met het 'mainstreaming'- beleid, d. w. z. het opnemen van deze principes in de tenuitvoerlegging van alle communautaire beleidslijnen, programma's en acties. Voor gelijke kansen wordt deze benadering toegepast door middel van maatregelen ter bewustmaking , het ondersteunen van projecten betreffende gelijke kansen ', en de waarborg dat het principe van gelijke kansen nauwgezet wordt geëerbiedigd bij de selectie van projecten en individuele personen door de Commissie en de Nationale Agentschappen. Aan de behoeften van gehandicapten wordt op verschillende manieren tegemoetgekomen, met name door nauwe samenwerking met organisaties die mogelijkheden op onderwijsgebied voor gehandicapten bevorderen, en door seminars rond een bepaald thema om meer instellingen te stimuleren, projecten op dit gebied te ontwikkelen ; begunstigde te verstrekken voor de ontvangst, begeleiding, pedagogische hulp en technische ondersteuning van gehandicapten ; prioriteit te geven aan projecten die gericht zijn op de onderwijsbehoeften van gehandicapten, bijvoorbeeld in het kader van de Acties 1 en 3 van instellingen aan te moedigen, doeltreffende diensten 12 Voorbeelden van dergelijke beleidsterreinen zijn : beroepsopleiding, jeugd, externe betrekkingen, ontwikkelingshulp, werkgelegenheid, de informatiemaatschappij, de interne markt, onderzoek en technologische ontwikkeling, energie, regionale ontwikkeling, vormen van sociaal beleid zoals de integratie van gehandicapten en bevordering van gelijke kansen voor mannen en vrouwen, milieu, gezondheid, cultuur, informatie, consumentenbescherming, statistiek. Vgl. %%Mededeling van de Commissie : Opnemen van gelijke kansen voor mannen en vrouwen in alle communautaire beleidslijnen en activiteiten, 21 februari 1996, COM(96)67 def. ; $$Mededeling van de Commissie betreffende gelijke kansen voor mensen met handicaps, 30 juli 1996, COM(96)406 def. ; Vierde communautaire actieprogramma inzake gelijke kansen voor vrouwen en mannen (1996-2000), Publikatieblad nr. L 335/37 van 31 december 1995. 14 Voorbeeld : het contactseminar dat in Stockholm werd gehouden in december 1995 om middelbare scholen in staat te stellen, projecten te ontwikkelen die gericht zijn op kwesties rond gelijke kansen. 15 Dit is bijvoorbeeld één van de terreinen die prioriteit genieten voor ondersteuning van schoolpartnerschappen in het kader van Comenius. 16 Zo is een themaseminar gepland in België in februari 1997 dat gericht is op instellingen die voorzien in de onderwijsbehoeften van mensen met een lichte verstandelijke handicap. 17 B. v. de tweedelige publicatie, getiteld Studeren in het buitenland, uitgewerkt door de Katholieke Universiteit Leuven in samenwerking met de Thematische Groep 13 van HELIOS en het Europees Forum voor Studentenbegeleiding (FEDORA) met de steun van de Europese Commissie (Deel 1 : Checklist van behoeften voor gehandicapte studenten; Deel 2 : Europese gids voor gehandicapte studenten), [Leuven, 1995-1996]. 11 18 Comenius en de Acties A t/m D van Lingua; en aanvullende financiële ondersteuning te bieden aan gehandicapte deelnemers, voor zover de voor het programma beschikbare middelen dat toestaan. 5. Instellen van mechanismen voor toezicht op en evaluatie van het programma Het toezicht op SOCRATES en de formele tussentijdse en definitieve evaluatie zullen worden uitgevoerd overeenkomstig de bepalingen van Artikel 8 van het Besluit. Hierbij zal tevens rekening worden gehouden met de richtlijnen inzake evaluatie, goedgekeurd door de Commissie in het kader van haar beleidslijn voor 'Gezond en doeltreffend management (SEM 20 2000)'. Over de regelingen wordt grondig overleg gepleegd met het SOCRATES-Comité. Voorbereidende maatregelen zijn genomen, met name om zeker te stellen dat de met het oog op toezicht en basisevaluatie benodigde gegevens worden verzameld en teruggehaald. Hiervoor is een aanzienlijke inzet van de Nationale Agentschappen, en nauwe samenwerking tussen deze laatste en de Commissie vereist. Het onderhavige verslag wijst eens te meer op het belang dat de Commissie hecht aan grondige periodieke verslaggeving over de voortgang van het programma. 6. Voorbereiding van de uitbreiding van SOCRATES naar andere landen Artikel 7(3) van het Besluit voorziet in de uitbreiding van SOCRATES naar de geassocieerde landen in Centraal- en Oost-Europa, Cyprus en Malta. Onderhandelingen met de betrokken landen zijn gevoerd en hoge prioriteit is hieraan gegeven tijdens de beginfase van het SOCRATES-programma. Momenteel lijkt het waarschijnlijk dat enkele van deze landen, of zelfs al deze landen, in aanmerking komen voor deelname vanaf 1997. De uitbreiding van het programma zal belangrijke consequenties hebben, niet het minst op het 21 gebied van de begroting. Praktische maatregelen zijn genomen om erop toe te zien dat zodra de betreffende overeenkomsten in werking treden, de betrokken Centraal- en Oosteuropese landen volledig 18 Instellingen in Frankrijk, Griekenland, Nederland en het VK werken bijvoorbeeld samen in het kader van de Comenius-Actie 3 aan een pakket van instructie-onderwijsprogramma's voor gebruik in de klas in het gewoon onderwijs door onderwijzers die verantwoordelijk zijn voor het integreren van leerlingen met bijzondere onderwijsbehoeften. 19 Zo wordt rekening gehouden met de behoeften van bijzonder zwaar gehandicapte studenten in het hoger onderwijs binnen de 5 % van de financiering van Hoofdstuk I Actie 2 van Erasmus, die de Commissie ter beschikking staan om toe te zien op evenwichtige deelname. De Commissie heeft te kennen gegeven dat zij bereid zal zijn, de haalbaarheid van een gelijksoortige benadering voor de Hoofdstukken II en III vanaf 1997 in overweging te nemen. 20 Document SEC (95) 1301/4 van 22 juli 1995. 21 De 'geassocieerde' status wordt verleend aan de Centraal- en Oosteuropese landen die een 'Europa- Overeenkomst' met de Europese Unie hebben ondertekend. Dergelijke overeenkomsten zijn bestemd om het betrokken land te helpen bij de voorbereidingen voor een eventueel toekomstig lidmaatschap. Alle tien betrokken landen zullen in aanmerking komen voor deelname aan SOCRATES zodra de bepalingen en voorwaarden zijn goedgekeurd en geratificeerd. 22 Zie bovenstaande referentie ( 1 ). 23 Deze worden uiteengezet in het Toelichtingsmemorandum en de Financiële Verklaring die bij de voorstellen van de Commissie voor een uitbreiding in het financieel kader van het programma zijn gevoegd. 12 kunnen deelnemen aan de verschillende Acties van het programma. Ter bevordering van deze voorbereidingen werden in 1995 en 1996 financiële middelen voor een totaalbedrag van 4,05 miljoen ECU uit de PHARE-begroting beschikbaar gesteld. Bijzondere aandacht werd besteed aan: oprichting van Nationale Agentschappen en opleiding van het personeel daarvan; vervaardiging van documentatie over het programma; totstandbrenging van vergelijkbare datasystemen, en het bieden van toegang tot communicatienetwerken; opleidingsseminars voor nationale experts in het beoordelen van projecten; beurzen voor studiebezoeken voor beleidsmakers op onderwijsgebied. III. RESULTATEN VAN HET PROGRAMMA IN 1995 EN 1996 1. Steunaanvraag in het kader van het programma Het SOCRATES-programma is met enthousiasme ontvangen door de onderwijswereld in Europa. Reeds in dit vroege ontwikkelingsstadium is de beschikbare begroting ver overtroffen door de steunaanvraag: in 1995, het eerste jaar van tenuitvoerlegging, lag de totale aanvraag van ruim 500 miljoen ECU ongeveer drie maal hoger dan de beschikbare begrotingsmiddelen. In 1996 vond opnieuw een sterke stijging plaats in het aantal beursaanvagen in het kader van de meeste Acties in vergelijking met 1995. Dit is met name merkbaar bij de meest recente Acties, die duidelijk snel aanslaan. Zo is het aantal scholen dat wenst deel te nemen aan schoolpartnerschappen in het kader van Comenius vijfmaal toegenomen, en in het kader van het Lingua-programma voor Assistentschappen bedraagt de vraag naar beurzen en verzoeken om assistenten in bepaalde landen vijf tot tien maal het niveau van 1995. Van de 'gecentraliseerde ' Acties, d. w. z. die waarbij de Commissie rechtstreeks besluit over de selectie, zijn de steunaanvragen voor nieuwe projecten op het gebied van bijscholingscursussen voor onderwijzers (Comenius Actie 3), Volwassenenonderwijs en Open- en Afstandsonderwijs, 78 tot 112 % gestegen in vergelijking met het voorgaande jaar. De begrotingstoestand vormt reeds een ernstig probleem. Zoals blijkt uit Grafiek 2 in de Statistische Bijlage, overtrof het gevraagde bedrag vele malen de in 1995 en 1996 beschikbare begroting in het kader van diverse Acties, ook op gebieden die nieuw zijn wat de communautaire financiering in het kader van SOCRATES betreft. Waar een dergelijke toestand in bepaalde communautaire programma's eerder aanvaardbaar kan zijn, baart deze in het geval van SOCRATES zorgen gezien de rol die het programma heeft om een zo breed mogelijke doelgroep te bereiken in elke onderwijssector, en om zo een sterk besef van identificatie met de Gemeenschap te bevorderen bij de Europese burgers. Reeds in 1995 en 1996 was de vraag groot; eerst in 1997 en daarna zal echter pas het volle gewicht daarvan merkbaar worden. Dit komt met name doordat vanaf die tijd: - financiering elk jaar vereist zal zijn, niet alleen voor nieuwe initiatieven maar ook voor een hernieuwde steun in Jaar 2 en 3 van meerjarenprojecten die in voorgaande jaren voor het 24 Met het oog op de berekening van de totale vraag in het kader van SOCRATES wordt verondersteld dat studenten in het kader van Erasmus Actie 2 gemiddeld verzoeken om de helft van de maximaal toegestane beurs, aangepast op basis van het aantal in het buitenland doorgebrachte maanden. 13 eerst werden ondersteund; bij de meeste Acties is voor 80 % van de projecten die in 1995 voor het eerst werden ondersteund, voortzetting van de financiering in 1996 vereist; het effect van de in 1995 en 1996 gevoerde voorlichtingscampagnes, en van de toegekende beurzen voor voorbereidende bezoeken, zal doorwerken in projectvoorstellen, met name in het kader van de meer innoverende Acties binnen het programma, zoals multilaterale schoolpartnerschappen; de nieuwe Lid-Staten en van EVA-EER-landen zullen waarschijnlijk sterker betrokken raken naarmate zij meer vertrouwd raken met de deelname; bepaalde Acties zullen voor het eerst volledig beschikbaar komen, zoals: het 'Institutionele Contract' van Erasmus, waarvoor de aanvragen voor het academisch jaar 1997-1998 een toename met 25 % te zien geven in het totaal aangevraagde bedrag (250 miljoen ECU) in vergelijking met het laatste jaar (1996-1997) van financiering via Interuniversitaire Samenwerkingsprogramma's; beurzen voor onderwijzers om deel te nemen aan bijscholingscursussen in het kader van Comenius (Hoofdstuk II, Actie 3. 2); de effecten van bepaalde andere beleidskaders zullen merkbaar worden in de vorm van een toegenomen vraag om steun in het kader van SOCRATES. Hieronder vallen met name het - ir Europese Jaar van voor Onderwijs en Scholing tijdens het gehele leven 1996 en het Europees Jaar tegen Racisme". 2. In 1995 en 1996 toegekende beurzen Gedurende de eerste twee jaar van SOCRATES zijn beurzen met een totaalbedrag van 364,5 miljoen ECU toegekend op grond van de bepalingen van het programma. Zoals blijkt uit onderstaand kader, is steun verstrekt aan een groot aantal projecten en individuele deelnemers in alle onderwijssectoren. In de Statistische Bijlage zijn meer gedetailleerde cijfers opgenomen. SOCRATES-STEUN IN 1995 EN 1996 Mobiliteit en uitwisselingen • mobiliteitsbeurzen om tot 316. 000 studenten in het hoger onderwijs in staat te stellen, een geïntegreerde en erkende sludiepcriodc in een ander deelnemend land te volgen 25 Besluit nr. 2493/95/EG van het Europees Parlement en van de Raad van 23 oktober 1995 tot uitroeping van het 'Europees jaar voor onderwijs en scholing tijdens het gehele leven, Publikatieblad nr. L 256/45 van 26 oktober 1995. 26 Resolutie van de Raad en de Vertegenwoordigers van de Regeringen van de Lid-Staten, in het kader van de Raad bijeen, van 23 juli 1996 over het Europees Jaar tegen Racisme (1997), Publikatieblad nr. C 237/1 van 15 augustus 1996. 27 Voor 1995 zijn bij dit bedrag naast de communautaire begroting bovendien de bijdragen van de EVA-EER- landen en Zwitserland inbegrepen (1995 was het laatste jaar waarin de bilaterale overeenkomst liep die voorzag in de deelname van dat land aan het onderdeel Erasmus van het programma) alsmede hergebruikte fondsen uit voorgaande jaren. Voor 1996 zijn bij dit bedrag bijdragen van EVA-EER-landen inbegrepen. 14 geïntegreerde leeropdrachten in het buitenland voor ongeveer 26. 000 hoogleraren en universitair docenten ongeveer 80. 000 jongeren die deelnemen aan gemeenschappelijke onderwijsprojecten en te motiveren om uitwisselingen, bedoeld om hen communiceren ruim 16. 000 deelnemers in Europese bijscholingscursussen voor taaileraren in andere Europese talen te Samenwerkingsnetwerken • 2. 673 interuniversitaire samenwerkingsprogramma's waarbij ruim 1. 800 instellingen voor hoger onderwijs zijn betrokken • 28 belangrijke Thematische Netwerken, bedoeld om de Europese dimensie in een breed scala van disciplines en gebieden van bijzonder belang in het hoger onderwijs te ontwikkelen, bij elk waarvan ruim 70 instellingen alsmede in totaal 85 Europese verenigingen in de academische wereld zijn betrokken • 1. 620 multilaterale schoolpartnerschappen waarbij ongeveer 5. 000 scholen zijn betrokken • circa 3. 500 Gezamenlijke Onderwijsprojecten, bedoeld om jongeren sterker te motiveren om andere Europese talen te leren • ruim 600 transnationale projecten waarbij zo 'n 2. 700 instellingen zijn betrokken, bedoeld om de samenwerking te bevorderen op het gebied van Open en afstandsonderwijs, Volwassenenonderwijs, Intercultureel onderwijs, Taalverwerving en de Initiële scholing en bijscholing van onderwijzers Wat de algehele toewijzing van financiële middelen aan de diverse onderdelen van het programma betreft, kon tijdens deze beginperiode reeds het in het Besluit vastgelegde principe worden nageleefd dat tijdens de gehele vijfjarige periode tot en met 1999 ten minste 55, 10 en 25 % dient te worden besteed aan de respectievelijke Hoofdstukken I, II en III. Grafiek 1 in de Statistische Bijlage verwijst hiernaar. Dit is een aanwijzing te meer dat de nieuwe financieringsterreinen in de Hoofdstukken II en III van het programma reeds goed zijn ontvangen. Teneinde niet teveel bekwame aanvragers te hoeven teleurstellen tijdens de eerste jaren van het programma, is de Commissie in 1995 en 1996 over het algemeen zodanig te werk gegaan dat ten minste een bepaald bedrag aan steun aan zoveel mogelijk goede projecten werd verstrekt, ondanks de beperkte beschikbare begroting, terwijl toch een 'kritische massa' aan steun aan elk project werd toegekend. Uit de analyse van de eerste twee jaar blijkt echter dat in bepaalde essentiële onderdelen van het programma de eenheidsbeurs reeds wordt afgeroomd tot een onhoudbaar laag niveau, en in bepaalde gevallen niet langer volstaat als waarborg dat met projecten de gewenste resultaten worden bereikt2. De situatie is met name kritisch op het gebied van: - Erasmus, waar de in 1996 beschikbare middelen gemiddeld 1. 000 ECU per instelling bedroegen voor elk van de interuniversitaire samenwerkingsprogramma's (ISP's). Bovendien zou de beurs per student, indien alle studenten binnen goedgekeurde Erasmus- 28 Er zijn zelfs gevallen gemeld waarin projectcoördinatoren het aanbod van een subsidie afsloegen aangezien zij vonden dat het geboden bedrag ontoereikend was om de betrokken projecten levensvatbaar te houden. 15 uitwisselingsprogramma een beurs toegekend werd om bij te dragen in de financiering van hun studieperiode in het buitenland, inclusief reiskosten en andere kostenposten, slechts 750 ECU voor een volledig studiejaar (of slechts 75 ECU per maand) bedragen, wat ongeveer 15 % bedraagt van het in het kader van het Besluit toegestane maximumbedrag van 5. 000 ECU. Hoewel een Erasmus-student bepaalde niet-iïnanciële voordelen geniel (volledige academische erkenning van studie in het buitenland, niet hoeven betalen van collegegeld aan de gastuniversiteit, enz. ), moet uit de analyse van de eerste twee jaar van Erasmus-ondersteuning in het kader van SOCRATES worden geconcludeerd dat het lage bedrag aan beurzen en subsidies aan zowel studenten als universiteiten wel degelijk en in toenemende mate reden tot ongerustheid is. Als men deze situatie laat voortbestaan na de invoering van het systeem van Institutionele Contracten in 1997/199829, zou dit het succes van het cruciale gedeelte van het SOCRATES-programma ernstig kunnen ondermijnen; - Comenius, waarbinnen de maximumsubsidie voor elke school die deelneemt aan een schoolpartnerschapsproject normaal gezien slechts 2. 000 ECU per jaar bedraagt (3. 000 ECU in het geval van scholen die dergelijke partnerschappen coördineren). Dit cijfer is buitengewoon laag, en doordat onderwijsbegrotingen op nationaal niveau onder druk staan, wordt hel scholen moeilijk gemaakt aanvullende financiële middelen van betekenis uit andere bronnen te verkrijgen. In verschillende landen wordt de SOCRATES-subsidie beschouwd als een ontoereikende stimulans om meer scholen aan te moedigen tot deelname, met name doordat steun voor mobiliteit van deelnemende leerlingen ontbreekt. In de situatie die nu ontstaat, worden personen en instellingen bevoordeeld die beschikken over meer economische middelen. De ervaring in 1995 en 1996 heeft tevens uitgewezen dat de ontoereikendheid van middelen diverse Nationale Agentschappen ervan kan gaan weerhouden, informatie over het programma op nog grotere schaal te verspreiden, met alle betreurenswaardige consequenties van dien voor instellingen en individuele personen die nog niet eerder hebben deelgenomen aan de Europese samenwerking, en zich nog niet ten volle de door SOCRATES geboden mogelijkheden realiseren. Dergelijke factoren doen afbreuk aan het vermogen van het programma om het in het Besluit uiteengezette principe van gelijke kansen hoog te houden. 3. Resultaten van de verstrekte steun De resultaten die in 1995 en 1996 zijn geboekt met elk onderdeel van het programma, zijn uiteengezet in Ded B van dit verslag. Over het algemeen kan worden gesteld dat het programma reeds in dit betrekkelijk korte tijdsbestek aanleiding heeft gegeven tot een aanmerkelijk in omvang en kwaliteit toegenomen Europese samenwerking, met name op gebieden als schoolonderwijs, volwassenenonderwijs en open en afstandsonderwijs, welke voorheen weinig traditie hadden wat gestructureerde samenwerking op transnationaal niveau betreft. Bovendien stimuleert het instellingen om voor een meer strategische benadering van Europese samenwerking te kiezen, en daarvoor een belangrijkere plaats in te ruimen dan tot nu toe in hun plannen voor toekomstige ontwikkeling het geval was. Met name heeft SOCRATES: 29 Zie het onderdeel Erasmus in Deel B van onderhavig document. • een aanzienlijke bijdrage geleverd aan de mobiliteiten van studenten, jongeren en onderwijzend personeel, wat zowel de omvang van uitwisselingen als de kwaliteit van hun organisatorisch kader betreft; • een brede en intensievere samenwerking tussen onderwijsinstellingen gestimuleerd in verschillende deelnemende landen, met name door multilaterale netwerken op te zetten. Vele hiervan zijn tot duurzame samenwerkingsstructuren die nog lang na de afronding van het specifieke project waarvoor SOCRATES-sleun werd verstrekt, gunstige effecten zullen hebben. In totaal hebben ruim 16. 000 in alle onderwijssectoren actief deelgenomen aan SOCRATES gedurende de eerste twee jaar van het programma; in staat gebleken zich te ontwikkelen instellingen reeds • bijgedragen aan de bevordering van de Europese dimensie in diverse onderwijssectoren, met name door maatregelen die verband houden met de initiële opleiding en verdere professionele ontwikkeling van onderwijzend personeel; • een nieuwe impuls gegeven aan de academische erkenning van studieperioden die zijn doorlopen en kwalificaties die zijn behaald in het buitenland; het Europees Systeem voor Overdracht van Studiepunten wordt uitgebreid naar ruim 1. 000 instellingen voor hoger onderwijs; projecten die zijn gericht op de erkenning van kwalificaties in volwassenenonderwijs en die welke zijn verkregen via open en afstandsonderwijs worden ook ondersteund; • vooruitgang kunnen blijven boeken in het bevorderen van het onderwijs in en de verwerving van de op kleinere schaal gebruikte en minder onderwezen talen van de Unie, met name in het Lingua-onderdeel van het programma, maar ook binnen Erasmus; • een richtpunt geboden voor grootschaliger gebruik van open en afstandsonderwijs en nieuwe technologieën in diverse onderwijssectoren, en mede gewaarborgd dal bij de ontwikkeling van multimedia-benaderingen pedagogische factoren in overweging werden genomen; • geleid tot de vervaardiging van aanbod onderwijsmateriaal, leerplannen, opleidingsprogramma 's en andere leermiddelen; en uiteenlopend een breed van • nieuwe mogelijkheden geboden voor grootschalige uitwisseling van kennis en ervaring, in de innovatieproces werd bevorderd waarbij vakkennis werd verspreid en het deelnemende landen; M) De grootste belemmeringen voor transnationale mobiliteit zijn vastgesteld in het $$Groenboek van de Commissie : Onderwijs - Opleiding - Onderzoek : De belemmeringen voor transnationale mobiliteit, COM (%)462 del", van 2 oktober 1996. 11 De feitelijke reikwijdte van de deelname in netwerken gaat veel verder dan onmiddellijk zichtbaar is, aangezien een project-'partner' vaak een over heel Europa verspreide organisatie is met vele lidinstellingen. In de Statistische Bijlage wordt een overzicht gegeven van de deelname van elk land aan transnationale projecten in het kader van SOCRATES. 17 • een rol gespeeld in het zeker stellen dat de Europese samenwerking alle Lid-Staten ten goede komt, met inbegrip van de landen die economisch achtergesteld zijn en/of tegen de buitengrenzen van de Gemeenschap zijn gelegen. In al deze opzichten boekt het SOCRATES-programma duidelijk en aantoonbaar vooruitgang in de richting van de doelstelling die wordt uiteengezet in Artikel 126 van het EG-Verdrag32, namelijk het bijdragen tot onderwijs van hoog gehalte in de gehele Gemeenschap. Zeker zo belangrijk is dat het helpt, de 'Europese dimensie in het onderwijs' tot een begrip van betekenis te maken voor honderdduizenden onderwijzers en leerlingen en studenten in alle leeftijden. Aanzienlijke vooruitgang is geboekt met het leggen van de basis voor het doorgeven van deze voordelen van het programma aan het uitgebreide Europa, overeenkomstig de bepalingen van het Besluit. De verstrekte steun heeft er tevens duidelijk toe bijgedragen, aanzienlijke bedragen aan aanvullende financiering vrij te maken uit uiteenlopende andere bronnen3. 4. Ondervonden belemmeringen Op grond van de ervaring die de eerste twee jaar van het programma werd opgedaan, kon een aantal belemmeringen voor de verdere ontwikkeling van het programma worden vastgesteld. Dit is met name het geval bij middelbare en bovenal basisscholen, aangezien weinig van dergelijke instellingen een traditie kennen op het gebied van internationale samenwerking of een netwerk van internationale contacten waarop een beroep kan worden gedaan. Derhalve geeft de voorwaarde dat alle projecten vanaf het begin multilateraal moeten zijn, aanleiding tot aanzienlijke problemen. Scholen werden met nog andere moeilijkheden geconfronteerd: - zij worden eerder strenger gecontroleerd door nationale, regionale of plaatselijke overheden, wat de administratieve regelgeving betreft waaronder de instellingen, de arbeidsomstandigheden van onderwijzers en de inhoud van het leerplan vallen; - met name in het basisonderwijs hebben zij niet altijd een wettelijke status als organisatie op zichzelf, waardoor zij soms moeite hebben met het vinden van een geschikt contractueel en financieel kader voor hun betrokkenheid bij projecten; - de bevoegde instanties zijn in veel gevallen niet bereid gebleken, de wettelijk voorgeschreven werkbelasting te verminderen van onderwijzers die verantwoordelijk zijn voor projecten, en/of hen voldoende erkenning voor dit werk te geven; - zowel scholen als instellingen voor bijscholingscursussen vonden het moeilijk, aanvullende financiering te vinden, met name in een periode van strenge begrotingsbeperkingen op nationaal, regionaal en plaatselijk niveau. Publikatieblad, nr. C 224 van 31 augustus 1992. Zoals blijkt uit de Statistische Bijlage, bestrijken ojectkosten in het kader van nagenoeg alle gecer 32 33 Zoals blijkt uit de Statistische Bijlage, bestrijken de SOCRATES-subsidies minder dan 40 % van de totale projectkosten in het kader van nagenoeg alle gecentraliseerde Acties van het programma; voor het hoger onderwijs ligt dit percentage nog veel lager en bedraagt dit hoogstens 15 % van de totale projectkosten. Voor het Volwassenenonderwijs lag er ook een uitdaging in het ontbreken van een traditie van transnationale samenwerking, in het feit dat de verstrekking ervan in de deelnemende landen onderling niet te vergelijken is, in de omvang van de doelgroep en in de nieuwigheid van de in het kader van SOCRATES geboden samenwerkingsmogelijkheden. Naarmate echter informatie begint door te dringen tot de instellingen op dit gebied, komt de toegevoegde waarde van de multilaterale samenwerking op Europees niveau snel tot uitdrukking in een grote verscheidenheid aan waardevolle projecten. In de sector van het hoger onderwijs moest tijdens de fase van tenuitvoerlegging het grootste probleem worden aangepakt: het bereiken van een soepele overgang van de tijdens het voorafgaande Erasmus-programma gebruikte financieringsstructuur, namelijk de toekenning van subsidies aan multilaterale 'Interuniversitaire samenwerkingsprogramma's', naar een benadering op basis van 'Institutionele Contracten' die het merendeel van de Europese samenwerkingsactiviteiten van elke universiteit omvatten, zonder de inzet van de bij deze activiteiten betrokken academici op het niveau van de vakgroepen en faculteiten van elke universiteit in gevaar te brengen. Binnen het Lingua-onderdeel van het programma heeft het proefjaar voor het programma voor talenassistentschappen tevens een aantal belemmeringen onderstreept die verband houden met diverse onderwijssectoren. Hieronder vallen administratieve belemmeringen voor het vrije verkeer van de deelnemers, die in veel gevallen werknemer noch student zijn, in zaken als werkvergunningen, verzekering en belastingheffing; nationale regelgeving die de mobiliteit van onderwijzer-stagiaires beperkt; financiële problemen die voortvloeien uit verschillen in de kosten van levensonderhoud tussen het thuis- en gastland van de assistent; en diverse praktische problemen zoals huisvesting. Een ander probleem is gelegen in de ongunstige omstandigheden waaronder de Nationale Agentschappen soms hebben moeten werken. Aanvankelijk was dit deels te wijten aan de problemen van het oprichten van de Agentschappen en van het lanceren van de diverse Acties binnen uiterst krappe termijnen, als gevolg van de vertraging die bij de goedkeuring van het programma werd opgelopen. Een ander probleem houdt verband met de hoeveelheid middelen die de bevoegde nationale instanties in bepaalde deelnemende landen beschikbaar stelden aan Agentschappen. De ervaring van de eerste twee jaar wijst er duidelijk op dat, indien de middelen ontoereikend blijven, dit een aantal ernstige consequenties kan hebben: het zou Agentschappen ervan kunnen weerhouden, informatie over het programma op zo groot mogelijke schaal te verspreiden, waardoor de verwezenlijking van het programma met al zijn potentieel wordt beperkt; het zou de bijstand kunnen beperken die Agentschappen kunnen bieden in het zoeken van partners en het adviseren van aanvragers; het kan hun vermogen om volledige en tijdige informatie betreffende het beheer te verstrekken aan de Commissie, en leiden tot minder bereidheid om deel te nemen aan activiteiten die onterecht als belangrijk worden beschouwd, doch minder dringend zijn, zoals toezicht en evaluatie. Zoals blijkt uit Deel B van dit Verslag, is reeds aanzienlijke vooruitgang geboekt in de richting van een oplossing van een aantal hierboven vastgestelde belemmeringen. Hoewel andere belemmeringen aanmerkelijk hardnekkiger zijn, stemt de ervaring in de eerste twee jaar tot optimisme wat de bereidheid van de betrokken hoofd-'actoren' betreft om voor een constructieve benadering te kiezen en innoverende oplossingen te zoeken wanneer zich moeilijkheden voordoen. 19 Reden tot meer structurele bezorgdheid vormen echter de begrotingsproblemen waarmee het programma nu reeds te maken heeft, en die zich duidelijke zullen aftekenen in 1997 en daarna, naarmate het programma in een stroomversnelling komt en de vraag volledig tot uitdrukking komt. Deze problemen zullen verder worden verergerd door de uitbreiding van het programma naar de geassocieerde landen van Centraal- en Oost-Europa en Cyprus. Blijkens de onderhavige analyse van de eerste twee jaar van SOCRATES en de nauwkeurige toekomstverwachtingen voor de komende jaren die deze analyse mogelijk maakt, vormen financiële beperkingen de grootste belemmering voor de verdere ontwikkeling van het programma en het vermogen ervan om de in het Besluit uiteengezette doelstellingen te verwezenlijken. IV. UITDAGINGEN VOOR SOCRATES IN DE KOMENDE PERIODE In de beginfase waarover in dit verslag wordt gerapporteerd, kon een aanzienlijk aantal uitdagingen naar voren komen voor de komende periode, en met name: • Verspreiding van nuttige effecten en ervaring die uit SOCRATES-activiteiten resulteren. Vele stappen zijn in dit opzicht reeds ondernomen, bijvoorbeeld het opnemen van doeltreffende maatregelen ter verspreiding als hoofdselectiecriterium voor projecten; inter project-vergaderingen en themaseminars; samenwerking met Europese verenigingen als stimulerende factor voor verspreiding; vervaardiging van Handboeken van goede praktijk met betrekking tot diverse typen projecten; bevordering van blijvende contacten tussen voormalige individuele deelnemers. De volgende stap is het ontwikkelen van een meer geïntegreerde aanpak van deze verspreidingsactiviteiten, zowel op communautair niveau als in samenwerking met Nationale Agentschappen, en de aanvulling hierop met nieuwe activiteiten zoals het publiceren van catalogi van uit projecten resulterende producten en toenemend gebruik van elektronische middelen voor het verspreiden van het projectresultaten, met name gegevensbanken die toegankelijk zijn via Internet. • Totstandbrenging van grotere interactie tussen de SOCRATES-Acties. SOCRATES werd niet aangenomen met de bedoeling een kaderprogramma op te zetten waarbinnen nagenoeg autonome programma's afzonderlijke doelstellingen zouden nastreven. SOCRATES was eerder bedoeld als een geïntegreerd programma dat werd gekenmerkt door een creatieve interactie tussen de subprogramma's die verband houden met elke onderwijssector of elk aspect van onderwijs. Nu elke Actie is gelanceerd, zal steeds meer aandacht worden besteed, op zowel communautair als nationaal niveau, aan de totstandbrenging van een nauwere samenwerking tussen de diverse Acties. • Consolidatie van het netwerk van Nationale Agentschappen. Een grote uitdaging voor de volgende fase bestaat erin, zeker te stellen dat aan alle Agentschappen de middelen worden verstrekt om de rol die het Besluit aan hen toekent, op doeltreffende wijze te vervullen. Steeds meer aandacht dient ook te worden besleed aan het waarborgen van doeltreffende coördinatie op nationaal niveau tussen de Agentschappen die zich met verschillende Acties van SOCRATES bezighouden, en tussen SOCRATES-Agentschappen en Agentschappen die soortgelijke functies uitoefenen in het kader van andere Europese programma's. Verder te worden verleend aan het bevorderen van de operationele dient prioriteit 20 complementariteit tussen de in het kader van SOCRATES beschikbare subsidies en die welke geboden worden vanuit bronnen binnen de deelnemende landen. • Tenuitvoerlegging van de regelingen voor toezicht en evaluatie voor het programma. De strategie, methodologie en operationele regelingen voor de tussentijdse en definitieve evaluatie van het programma worden momenteel besproken binnen het SOCRATES- Comité. • De soepele integratie binnen het programma van de geassocieerde landen van Centraal en Oost-Europa en Cyprus. Bij hel aangaan van deze uitdaging wordt een beroep gedaan op alle organisaties die betrokken zijn bij de vormgeving aan SOCRATES, niet alleen om het hoofd te bieden aan een algehele toename in werkbelasting, maar ook om met nieuwe soorten behoeften en problemen om te gaan. Extra kennis zal vereist zijn, met name wat de inzichten van stafleden betreft in de onderwijsstelsels van de sinds kort deelnemende landen. • Voorlichting van de onderwijswereld over de mogelijkheden die SOCRATES biedt. Deze werkzaamheden moeten worden voortgezet, met name wat nieuwe Acties betreft zoals schoolpartnerschappen en Volwassenenonderwijs, en voor landen die pas sinds kort toegang hebben tot communautaire programma's. • Ten slotte is er de steeds grotere uitdaging van het handhaven van de algehele toekomstgerichte stroomversnelling van het programma ondanks de groeiende begrotingsbeperkingen. In veel sectoren valt hieronder met name het bereiken van het wankele evenwicht tussen voortzetting van ondersteuning voor bestaande projecten, die doeltreffend en succesvol zijn gebleken, en ondersteuning van nieuwe netwerken, projecten en mobiliteitsactiviteiten. Naast deze uitdagingen waarmee SOCRATES als geheel te maken heeft, kent elke Actie binnen het programma haar eigen specifieke agenda met prioriteitskwesties die moeten in het kader onderaan bladzijde 13. worden aangepakt. Deze zijn aangegeven 21 V. CONCLUSIES Het onderhavige verslag heeft aangetoond dat SOCRATES een belangrijke bijdrage is gaan leveren aan de voorbereiding van jongeren van vandaag op het leven en werken in het Europa van morgen. Het is gebleken in staat te zijn om via Europese samenwerking de kwaliteit, de creativiteit en het innovatievermogen in het onderwijs te bevorderen. Het levert een bijdrage tot de ontwikkeling van een sterkere waardering van de mogelijkheden op onderwijsgebied die de informatiemaatschappij binnen bereik brengt. Misschien wel bovenal draagt het er sterk toe bij dat de Europese Gemeenschap een toegankelijke, levensechte realiteit wordt voor honderdduizenden Europese burgers van alle leeftijden, van het kleuteronderwijs tot volwassenen- en hoger onderwijs. De analyse heeft echter ook uitgewezen dat het programma deze veelbelovende, in de beginfase geboekte resultaten niet zal kunnen handhaven en consolideren, en daar niet op kan bouwen zonder aanvullende financiële middelen. Derhalve gaat dit Verslag vergezeld, zoals bepaald in bovengenoemde Gemeenschappelijke Verklaring van het Europees Parlement, de Raad en de Commissie, van voorstellen tot uitbreiding van het financieel kader. De het begrotingsgeoriënteerde Toelichtingsmemorandum en de daarmee samenhangende Financiële Verklaring. In grote lijnen bestaan deze uit drie onderdelen, gebaseerd op de bevindingen van onderhavig Verslag : overwegingen worden uiteengezet uitvoerig in - - - ten eerste dient erop te worden gewezen dat de overkoepelende doelstellingen van SOCRATES erin bestaan bij te dragen tot onderwijs van hoog gehalte, en Europa dichter bij de burger te brengen. Het is derhalve van cruciaal belang dat in het kader van elk van de Acties van het programma een 'kritische massa' aan kwaliteitsprojecten en -activiteiten wordt ondersteund. Aangezien het programma gericht is op bijzonder brede doelgroepen, dient een groot aantal subsidies te worden toegekend ; ten tweede is het onmogelijk met dezelfde dynamiek te blijven streven naar deze kritische massa voor het programma wanneer het gemiddelde steunbedrag voor elke begunstigde blijft afnemen. Zo is de steun die elke school binnen een Comenius-schoolpartnerschap ontvangt (2. 000 ECU), nauwelijks toereikend om zelfs maar een minimaal aantal contacten tussen de betrokken docenten te bekostigen ; het bedrag aan beurzen dat in het kader van Erasmus wordt toegekend aan studenten, bedraagt slechts 15 % van het in het Besluit toegestane maximumbedrag. Bovendien maken op bezuinigingen in het bedrijfsleven, het overheidsuitgaven onderwijsinstellingen steeds moeilijker om grote bedragen aan aanvullende financiering te verkrijgen uit nationale bronnen ; in het onderwijs alsmede problemen strenge ten derde overtreft de vraag naar steun in het kader van het programma, zoals blijkt uit onderhavig Verslag, veruit de beschikbare financiële middelen, en om structurele redenen zal deze vraag blijven stijgen. Voor een programma als SOCRATES, met als één van de hoofddoelstellingen Europa dichter bij een groot aantal burgers te brengen, is het niet wenselijk dat - zelfs wanneer het om kwaliteitsprojecten gaat - nog selectiever te werk moet worden gegaan dan reeds het geval is. Dit zou frustratie oproepen bij een grote groep burgers, juist op een moment waarop het voor de Gemeenschap van cruciaal belang is te tonen dat zij werkelijk hun belangen behartigt. 22 UITDAGINGEN VOOR SOCRATES IN DE KOMENDE PERIODE Hoger onderwijs (Erasmus) zorgen voor een Europese dimensie voor alle studenten, niet alleen voor hen die een studieperiode in het buitenland doorbrengen ten uitvoer leggen van het Institutioneel Contract om van de Europese samenwerking een strategisch kenmerk van institutionele planning te maken, met behoud echter van de inzet van individuele academici binnen hun vakgroep stimuleren van de Thematische Netwerken kwaliteitsbevordering handhaven van de motivatie van studenten om in het buitenland te studeren, en van gelijke kansen tot deelname in mobiliteit, ondanks het lage niveau aan verstrekte financiële ondersteuning als middel innovatie tot en Schoolonderwijs (Comenius) tot dusverre betrekken van sectoren handhaven van de uitbreiding van het aantal multilaterale schoolpartnerschappen, en met name het sterker dan in het basis- en peuter/kleuteronderwijs (Actie 1) versterken van de ondersteuning, geboden aan onderwijs van achtergestelde groepen in binnensteden (Actie 2) zeker stellen dat bijscholing in het kader van Comenius Actie 3 volledig wordt erkend door de bevoegde instanties in de deelnemende landen, in gelijke mate als nationale bij scholingsactiviteiten bevorderen van sterkere interactie tussen de drie Acties, met name wat het terugkoppelen van de resultaten van bijscholingsactiviteiten betreft in het kader van Actie 3 naar de ontwikkeling van schoolpartnerschappen (Actie 1) Taalverwerving (Lingua) verder toenemende inspanningen ter bevordering van diversiteit op taalgebied, met name het onderwijs in en de verwerving van op kleinere schaal gebruikte en gesproken EU-talen komen tot een meer gestructureerde terugkoppeling van onderzoek op het gebied van taalverwerving naar de Lingua-activiteiten, en van hieruit naar nationale onderwijsstelsels bevorderen van een sterkere betrokkenheid van de sector van initiële opleiding binnen Europese Samenwerkingsprogramma' s stimuleren van intensievere onderlinge verbanden tussen de Lingua-Acties en tussen deze laatste en andere onderdelen van SOCRATES zoals schoolonderwijs Open en afstandsonderwijs (OAO) aanpassen aan de veranderingen in OAO die resulteren uit de opkomst van de nieuwe technologieën, en waarborgen dat benaderingen met gebruikmaking van OAO meer onderwijs- en minder technologie-georiënteerd worden 24 meer doen om de kwaliteit van OAO-middelen en -producten te helpen verbeteren versterken van de bijdrage van deze Actie tot de goedkeuring en erkenning van de via OAO behaalde kwalificaties komen tot grotere betrokkenheid van de schoolsector bij de ondersteunde activiteiten Volwassenenonderwijs voortzetten van de verspreiding van informatie over deze Actie in het algemeen, gezien de heterogeniteit en de diversiteit van de sector volwassenenonderwijs richten op belangrijke terreinen en groepen, in het perspectief van levenslang leren en sociale uitsluiting bevorderen van de beoordeling van eerder gevolgd experimenteel onderwijs stimuleren van meer typen organisaties voor volwassenenonderwijs, en helpen bij het slaan van bruggen tussen officieel en niet-officieel volwassenenonderwij s tussen diverse samenwerking Uitwisseling van informatie en ervaring over onderwijsstelsels en -beleid lanceren van de operationele activiteiten in het kader van Hoofdstuk III, Actie 3. 1 van SOCRATES, en bovenal de eerste proefprojecten betreffende kwaliteitswaarborg in schoolonderwijs consolideren van de werkzaamheden van het Eurydice-netwerk bij het uitvoeren van betrouwbare vergelijkende onderzoeken en de totstandbrenging van sleutelindicatoren voor samenwerking op onderwijsgebied op communautair niveau ten uitvoer leggen van de nieuwe toewijzingsformule voor studiebezoeken in het kader van Arion, en de kwaliteit van de studiebezoeken verder verhogen op basis van feedback van door deelnemers en andere evaluaties soepel integreren van de geassocieerde landen van Centraal- en Oost-Europa en Cyprus binnen Eurydice, Arion en het Naric-netwerk 25 DEEL B: MET ELK ONDERDEEL VAN HET PROGRAMMA BEREIKTE RESULTATEN • HOGER ONDERWIJS (ERASMUS) Het Hoofdstuk hoger onderwijs van SOCRATES vormt de voortzetting van het eerdere Erasmus-programma (1987-1994) in herziene en uitgebreide vorm. Het heeft tot doel, de kwaliteit in het hoger onderwijs te bevorderen via Europese samenwerking. Het meest bekende aspect ervan is Actie 2, die mobiliteitsbeurzen voor studenten verstrekt om de kosten te helpen dekken van het doorlopen van een erkende studieperiode in het buitenland. Met de integratie van Erasmus in SOCRATES wordt steeds meer nadruk gelegd op het bevorderen via Actie 1 van de Europese dimensie van werkzaamheden van universiteiten, die studenten in staat stelt hun voordeel te doen met de Europese samenwerking, ook als zij niet direct deelnemen in uitwisselingen. De uitwerking van Erasmus op zowel de kwantiteit als de kwaliteit van de Europese samenwerking is afzonderlijk geëvalueerd sinds de instelling ervan. 34 Uitgedrukt in cijfers heeft Erasmus de situatie gewijzigd die bestond voor Erasmus werd aangenomen, en meer dan enige andere afzonderlijke factor bijgedragen tot het grotere belang dat universiteiten nu hechten aan Europese samenwerking vergeleken met tien jaar geleden. De kwalitatieve uitwerking ervan is ook duidelijk zichtbaar, wat blijkt uit de thematische conferenties die gedurende 1995 en 1996 zijn gehouden. Voor de universiteiten zijn er voordelen als verhoogde onderwijsnormen door het samenvoegen van vakkennis en ervaring, een verbeterd vreemde-talenonderwijs, een doeltreffender verspreiding van informatie, verbetering van de academische erkenning, en betere interne administratieve procedures, met name wat het management van internationale samenwerking betreft op het niveau van de instellingen, faculteiten en vakgroepen. Nieuwe of intensievere samenwerking op onderzoeksgebied is eveneens het resultaat van de vele contacten tussen het universiteitspersoneel. De overgrote meerderheid van de Erasmus-studenten melden dat zij hun academische ervaring hebben verrijkt door veelvuldig contact met het onderwijzend personeel van de gastinstelling. Onderzoeken van voormalige deelnemers wijzen uit dat de afgestudeerden door de ervaring van Erasmus worden geholpen bij het vinden van werk, en dat zij hierdoor werkopdrachten ontvangen waarvoor internationale kennis en ervaring is vereist. Bovengenoemde voordelen zijn blijven voortduren en zijn verder uitgebreid in de eerste twee jaar van SOCRATES, welke de academische jaren 1995/1996 en 1996/1997 bestrijken: • Teneinde de universiteiten tijd te gunnen om zich aan te passen aan de regelingen van het Institutioneel Contract, werd de voormalige financieringsstructuur op basis van tweejarige Interuniversitaire Samenwerkingsprogramma's (ISP's) tijdens deze 34 Met name door het Centrum voor Onderzoek naar Hoger Onderwijs en Werk aan de Universitàt- Gesamthochschule Kassei, die een serie kwantitatieve en thematische evaluaties heeft voortgebracht gedurende de gehele looptijd van het Erasmus-programma, en in een evaluatie door de adviseurs die Price Waterhouse in 1993 afsloot. 35 Vgl. Review of the Erasmus Programme : Final Synthesis Report, Price Waterhouse, 1993. 36 Vgl. Friedhelm Maiworm, Wolfgang Steube en Ulrich Teichler, Learning in Europe : the Erasmus Experience, Londen 199, ibid. : Experiences of Erasmus Students 1990/1991, Kassei 1993 (= Erasmus- monografieën nrs 14 resp. 17). 26 i-t In 1995 werd overgangsperiode voortgezet op aanbeveling van het SOCRATES-Comité. een ongekend totaalaantal van 2. 673 Interuniversitaire Samenwerkingsprogramma's (ISP's) ondersteund, bij elk waarvan gemiddeld acht instellingen betrokken waren. De in 1995 en 1996 aangevraagde financiering voor een totaalbedrag van circa 400 miljoen ECU overtrof de beschikbare middelen met een factor van 9:1. In 1996 ontvingen 2. 530 ISP's bovendien een gedeelte van een steunbedrag. Hoewel studentenmobiliteit centraal bleef staan voor de overgrote meerderheid van de ISP's, kwamen tevens andere soorten samenwerking duidelijk naar voren. De vraag naar ontwikkeling van studieprogramma's was opnieuw groot, en de vraag naar Intensieve Programma's bleef stijgen. Deze laatste bieden studenten en docenten uit verschillende landen een zinvolle gelegenheid om samen te komen en ervaring, kennis en ideeën uit te wisselen in een intensieve cursus, en vele ervan leiden ertoe dat gezamenlijk lesmateriaal wordt ontwikkeld en gemeenschappelijke onderzoeksprojecten tot stand komen waarbij personeel en studenten zijn betrokken. De vraag naar ondersteuning van mobiliteit van onderwijzend personeel is ook toegenomen. De intrinsieke waarde ervan bij het bevorderen van de kwaliteit van studieprogramma's en lesmethoden in het hoger onderwijs, alsmede het belang ervan als middel om de studenten die niet rechtstreeks kunnen profiteren van mobiliteit, een Europese dimensie in hun studie te bieden, wordt duidelijk meer algemeen erkend. -jo • Binnen SOCRATES krijgt de gezamenlijke ontwikkeling van studieprogramma's een veel grotere rol toebedeeld, wat strookt met de doelstelling van het bevorderen en versterken van de Europese dimensie voor een groter aantal studenten. De drie nieuwe maatregelen tot ontwikkeling van studieprogramma's (cursussen van het type doctoraalstudie, Europese onderwijsprogramma's, geïntegreerde taalcursussen) worden op zeer beperkte schaal getest in 1996/1997, alvorens in het kader van de Institutionele Contracten volledig ten uitvoer te worden gelegd vanaf 1997/1998. 41 proefprojecten worden ondersteund in vakken die worden vastgesteld in onderling overleg tussen de Commissie en universiteits- en beroepsorganisaties; deze projecten zijn van strategisch belang voor de ontwikkeling van de menselijke hulpbronnen in Europa. • Het Europees systeem voor overdracht van studiepunten (ECTS) bevindt zich in een opmerkelijke groeifase. ECTS werd als proefproject geïntroduceerd van 1989/1990 tot 1994/1995, en is algemeen gunstig ontvangen als een doeltreffend kader waarbinnen studie-kredietpunten kunnen worden geboden die volledig mobiele studenten 37 Een laatste volledige ISP-selectie werd in 1995 uitgevoerd, maar aangezien vervolgens geen nieuwe ISP's of nieuwe activiteiten zijn gefinancierd, en de financiering voor bepaalde ISP's werd beëindigd, had dit in 1996/1997 een schijnbare stagnatie in de groei tot gevolg. Deze ontwikkeling is derhalve 'kunstmatig' opgeroepen, en weerspiegelt geen enkele fundamentele daling in de vraag, zoals de aanvragen uit het eerste jaar om ondersteuning van 'Institutionele Contracten' (zie verderop) hebben uitgewezen. 38 De meeste leeropdrachten in het buitenland zijn echter van korte duur geweest, zodat de uitwerking ervan vaak beperkt blijft. Vanaf 1997 wordt een bijkomend, nieuw soort mobiliteit van onderwijzend personeel, Selectieve Beurzen van Erasmus, ingevoerd. Deze gaan gepaard met langere onderwijsperioden van twee tot zes maanden in het buitenland, en het is de bedoeling dat deze een blijvende uitwerking op de lesmethoden hebben. V) De vakgebieden voorde proefprojecten van 1996/1997 zijn : cultureel management, management van gezondheidsdiensten, management van middelgrote en kleine ondernemingen, nieuwe arbeidsmarktbeleidsvormen, de functie van de ingenieur-manager, nieuwe materialen en industriële technologie, nieuwe technologieën in de dienstensector, ontwerp in weg- en waterbouwkunde, stadsontwikkeling, milieubescherming en -ontwikkeling, veranderingen in de sociale en economische geografie, onderwijsbeleid, internationaal gezondheidsonderwijs, Europese gegevensbanken met wetteksten, intellectueel eigendom, de rechtspositie van de vrouw. 27 overdraagbaar zijn tussen Europese universiteiten. Een grondige evaluatie benadrukte dat ECTS inderdaad studentenuitwisselingen kan vereenvoudigen en in kwaliteit kan doen toenemen. In 1995/1996 werd ECTS uitgebreid en omvatte het bijna 1. 000 vakgroepen of faculteiten binnen circa 230 instellingen ; wanneer ECTS beschikbaar wordt voor alle instellingen in Europa met het ingaan in 1997/1998 van de regelingen van de Institutionele Contracten, zal het opnieuw aanmerkelijk worden uitgebreid. • In 1996 zijn de nieuwe Projecten van Thematische Netwerken ingevoerd, die steun bieden bij de ontwikkeling van de Europese dimensie in academische disciplines of op andere terreinen waarvoor algemene belangstelling bestaat (bijv. een transdisciplinair vakgebied of een aspect van beheer of bestuur in het hoger onderwijs). De projecten leiden tot samenwerking tussen een groot aantal faculteiten van universiteiten in alle of de meeste deelnemende landen, alsmede universiteits-, beroeps- en andere verenigingen. Het is de bedoeling dat deze projecten een blijvende en grootschalige invloed hebben op de betrokken gebieden in heel Europa. Bijna 500 blijken van belangstelling en ruim 100 volledige projectvoorstellen werden ingediend, maar door de beperkte begroting konden er slechts 28 worden geselecteerd voor communautaire steun. 41 Uit de reacties van Europese universiteiten op de door Projecten voor Thematische Netwerken geboden mogelijkheden blijkt dat deze voorzien in een duidelijk gevoelde behoefte. Dit eerste jaar werd duidelijk dat veel Netwerken in staat zullen zijn, een bijdrage van betekenis te leveren aan de verbetering van kwaliteit en blijvende innovatie op hun respectieve terreinen. • Circa driekwart van de Erasmus-begroting wordt besteed aan financiering van mobiliteitsbeurzen voor studenten. In 1995 en 1996 werd mobiliteit voor maximaal 316. 000 studenten goedgekeurd met een studieperiode in het buitenland van gemiddeld zeven maanden. De vraag is voortdurend sneller gegroeid dan de beschikbare begroting, en hoewel diverse deelnemende landen moeite hebben gedaan om aanvullende financiering te verstrekken, zijn de financiële situaties voor mobiliteit mettertijd aanzienlijk verslechterd. De gemiddelde beurs per toegelaten student bedraagt nu slechts ongeveer 15 % van het in het Besluit toegestane maximumbedrag; deze situatie roept steeds meer bezorgdheid op. De inspanningen van de Commissie om zeker te stellen dat landen die tegen de buitengrenzen van de Unie liggen, landen waarvan de talen op kleinere schaal worden gesproken, en landen met minder gunstige economische omstandigheden, volledig worden betrokken bij studentenmobiliteit - als zowel thuis- als gastlanden - werpen nu duidelijk hun vruchten af. 43 Nog een initiatief bij wijze van proef werd genomen in 1996, waarbij studenten uit diverse Lid-Staten intensieve taalkundige voorbereiding kunnen volgen in het 40 Evaluation of the Pilot Phase of the European Community Course Credit Transfer System, Coopers & Lybrand, 1993. 41 De Thematische Netwerken betreffen uiteenlopende vakgebieden, variërend van kwaliteitsmanagement tot biotechnologie, sociaal werk, sport, medische onderwijskunde, kunstonderwijs, elektrotechniek, archeologie, toeristisch onderwijs, ontwikkeling van menselijke hulpbronnen voor humanitaire hulp, textieltechnologie, diergeneeskunde, geharmoniseerde rechtsbescherming van burgers in Europa, aquicultuur, economie, vertalen en tolken, natuurkunde, scheikunde en lerarenopleiding. 42 Dit blijkt ook uit recente berichten in de media over de overgang van Erasmus naar SOCRATES, met name in Duitsland. Zie bijvoorbeeld de recente artikelen 'Hoffnungslos unterdotiert' in de Deutsche Univers itdts-Zeitung van 3 mei 1996 en 'Weniger Geld für den Studentenaustausch', Handelsblatt, 29 mei 1996. 43 Tussen 1988/1989 en 1995/1996 nam het aantal toegelaten Erasmus-studenten uit Duitsland, Frankrijk en het VK met een factor 7 toe tot circa 78. 000; het aantal studenten uit alle overige deelnemende landen steeg met een factor 14 tijdens diezelfde periode (van krap 6. 000 tot ruim 82. 000). 28 Portugees, Grieks, Fins, Deens en Italiaans. Dit zijn de talen van landen die de grootste moeite hebben, Erasmus-studenten aan te trekken. Sinds de integratie van Erasmus binnen SOCRATES is grote nadruk gelegd op het versterken van de Europese samenwerkingsstrategieën van de instellingen voor hoger onderwijs zelf. Vanaf het academisch jaar 1997/1998 zal derhalve de meeste directe communautaire steun aan universiteiten worden verstrekt via 'Institutionele Contracten'. Deze term houdt een overeenkomst in tussen de Europese Commissie en elke universiteit, waarbij de geplande activiteiten van de universiteit op het gebied van Europese samenwerking en de door de Gemeenschap verstrekte steun als hulp bij de ontwikkeling en tenuitvoerlegging ervan, worden uiteengezet. Elke universiteit die een dergelijk contract wenst, dient een Europese Beleidsverklaring te verstrekken waarin haar strategie voor internationale samenwerking als kader voor haar specifieke voorstellen wordt omschreven. De Commissie heeft nu de eerste aanvragen van universiteiten voor Institutionele Contracten ontvangen voor het academisch jaar 1997/1998. De tenuitvoerlegging van de nieuwe regelingen hebben zeker niet tot een verminderde belangstelling geleid zoals sommigen hadden voorspeld, integendeel: zij leidde tot een aanzienlijke verdere stijging in omvang en tot enkele belangrijke veranderingen in de aard van de vraag naar activiteiten op het gebied van Europese samenwerking. In totaal 1. 582 voorstellen voor Institutionele Contracten zijn ingediend door nagenoeg alle belangrijke instellingen voor hoger onderwijs in de 18 deelnemende landen, en door bijna alle instellingen die tot dusverre betrokken waren bij Erasmus-ISP's. De voorstellen van de universiteiten betreffen een begrotingsaanvraag ten bedrage van ongeveer 250 miljoen ECU, 25 % meer dan tijdens het afgelopen jaar van normale ISP-financiering. De voorstellen hebben de volgende opvallende kenmerken: tot ruim 180. 000, zodat de regelmatige stijging Ongeveer 95 % van de ingediende voorstellen betreffen tevens studentenmobiliteit Het aantal studenten waarvoor beurzen zijn aangevraagd, is sinds 1995 met nog eens 20 % gestegen in de vraag naar studentenmobiliteit die reeds vanaf het begin van Erasmus zichtbaar was, doorzette. Ongeveer twee derde van alle universiteiten die Institutionele Contracten aanvragen, heeft ook om steun verzocht om het Europees systeem voor overdracht van studiepunten in te voeren. Dit betekent een viervoudige stijging in vergelijking met het aantal instellingen dat momenteel het systeem toepast. De stijging in de vraag naar mobiliteit voor onderwijzend personeel is nog sterker. Maar liefst 85 % van de aanvragen betreffen tevens mobiliteit van onderwijzers, waarmee 31. 000 gevallen van uitzending van personeel naar het buitenland mee gemoeid zijn in vergelijking met slechts 14. 000 in 1995/1996. Het aantal voorgestelde Intensieve programma's is bijna verdubbeld van 605 in 1995/1996 naar 1. 138 in 1997/1998. Dit kan deels toe te schrijven zijn aan de nieuwe definitie van Intensieve Programma's in het kader van SOCRATES, waarbij de mogelijkheid tot Europese activiteiten wordt geboden aan disciplines die vanouds moeilijkheden ondervonden bij de deelname aan studentenmobiliteit. 29 Het totaal aantal voor 1997/1998 voorgestelde projecten voor ontwikkeling van studieprogramma's, bijna 1. 200, bedraagt ruim het dubbele van het aantal in 1995/1996, namelijk 514. Hieronder vallen 287 projecten voor studieprogramma's voor de eerste/tweede cyclus, 355 voorstellen voor de ontwikkeling van cursussen in het hoger onderwijs 'doctoraalstudie'), 453 Europese Onderwijsprogramma's en 100 voorstellen voor Talencursussen die in andere vakken zijn opgenomen. (type De voorstellen voor Institutionele Contracten wijzen derhalve niet alleen op een blijvende inzet voor studentenmobiliteit als steunpilaar van Erasmus binnen SOCRATES, maar tevens op een bijzonder grote vraag naar ondersteuning van activiteiten die bedoeld zijn om een Europese dimensie te geven aan de studieprogramma's van een bredere groep studenten. De overgang van het Erasmus-programma naar de nieuwe regelingen in het kader van SOCRATES heeft een hoopgevend potentieel voor toekomstige ontwikkeling te zien gegeven. Maar in dit deel van het programma worden steeds ernstiger problemen ondervonden als gevolg van de kloof tussen de vraag om steun en de beschikbare financiering. De beschikbaarheid van financiële middelen zal het vermogen van Erasmus sterk aantasten om zijn essentiële bijdrage te blijven leveren aan de ontwikkeling van hoog opgeleid menselijk potentieel en de bevordering van wederzijds begrip in Europa. • SCHOOLONDERWIJS (COMENIUS) Comenius vormt het eerste alomvattende instrument voor de bevordering op communautair niveau van Europese samenwerking ten behoeve van alle schooltypen: peuter-/kleuterschool, basisschool en middelbare school. Het gaat zonder meer om een aanzienlijke uitdaging om dit deel van het programma te doen slagen. Dit heeft allereerst te maken met alleen al de omvang van de doelgroep. Zoals hierboven genoemd zijn er ruim 300. 000 scholen, 4 miljoen onderwijzers en ongeveer 70 miljoen leerlingen in de momenteel aan SOCRATES deelnemende landen. Verspreiding van informatie onder alle mogelijk geïnteresseerden is derhalve een behoorlijke opgave. Verder kan de schoolsector niet op dezelfde traditie van internationale samenwerking bouwen als de sector hoger onderwijs; bovendien zijn scholen doorgaans veel minder autonoom in het beheer van hun zaken als hun tegenhangers in het hoger onderwijs. Voor de tenuitvoerlegging van Comenius is derhalve gekozen voor een gefaseerde aanpak. De in 1995 aan dit Hoofdstuk toegewezen financiële middelen waren betrekkelijk laag, terwijl zij in 1996 aanzienlijk zijn verhoogd aangezien de vraag naar steun merkbaar begint te worden. Na ' samenwerkingscultuur' : ondersteuning ontstaat nieuwe slechts tempo twee snel jaar een in 44 Overeenkomstig de in het Besluit vervatte voorwaarde moet ten minste 10 % van de algemene vijfjarenbegroting van het programma worden besteed aan dit Hoofdstuk. Zowel de Commissie als het SOCRATHS-Comité hebben echter hel voornemen te kennen gegeven, zo mogelijk een hoger percentage dan deze 10 % te bereiken. 30 In het geval van de Europese Onderwijsprojecten, in het kader van Actie J ontwikkeld door multilaterale schoolpartnerschappen, werd - terwijl in de eerdere proefactie slechts 40 partnerschappen werden ondersteund - ruim het elfvoudige daarvan (462) onmiddellijk gelanceerd in 1995 toen Comenius-ondersteuning beschikbaar kwam; dit aantal is wederom zowat verviervoudigd tot ongeveer 1. 620 partnerschappen in 1996. Circa 5. 000 scholen nemen nu deel. Deze cijfers zullen de komende jaren aanzienlijk stijgen naarmate de uitwerking van de voorlichtingsmaatregelen en van de 4. 300 in 1995 en 1996 afgelegde voorbereidende bezoeken zichtbaar wordt. De belofte van eerdere proefactie blijkt reeds gestalte te krijgen in multilaterale schoolpartnerschappen, die een doeltreffend kader bieden voor een breed scala van initiatieven tot samenwerking tussen scholen, en voor het tot stand brengen of versterken van de Europese dimensie in de klas. Deze partnerschappen blijken ook een potentieel te hebben als bron van innovatiepraktijk en beroepsmatige ontwikkeling van onderwijzers via intensieve transnationale contacten tussen collega's en via de uitwerking van nieuw Europees lesmateriaal; naar verluidt hebben zij een positieve uitwerking op de motivatie tot leren bij de deelnemende leerlingen. Door met medeleerlingen aan een gezamenlijk project te werken dat voortkomt uit het gangbare studieprogramma, verwerven leerlingen diepere inzichten in het leven en leren in andere Europese landen. Door het gebruik van nieuwe informatie- en communicatietechnologie om contact te onderhouden met partnerscholen, raken leerlingen vertrouwd met dit essentiële aspect van de moderne samenleving. In 1995 en 1996 zijn projecten ondernomen op een breed scala van thematische gebieden zoals: milieu; cultureel erfgoed; verbanden tussen school en bedrijfsleven; regionale, lokale en Europese identiteiten; gelijke kansen. Veel van deze gebieden gaan gepaard met een interdisciplinaire benadering en betrekkingen met buitenschoolse kringen. Naast de projecten als zodanig zijn 1. 700 uitwisselingen van onderwijzers ondersteund, en zijn beurzen toegekend om ruim 600 onderwijzers in staat te stellen transnationale stages te doorlopen in het bedrijfsleven, de handel en andere organisaties buiten de onderwijssector, zodat een bijdrage wordt geleverd aan de ontwikkeling van een duidelijker koppeling met ondernemingen en aan een doeltreffender voorbereiding van leerlingen voor het beroepsleven. Dank zij ruim 2. 300 studiebezoeken kon aan schoolhoofden verslag worden uitgebracht over de partners, betrokken bij de projecten van hun scholen, en kon tegelijkertijd een kritische vergelijking van benaderingen van management en leiderschap tussen scholen in verschillende landen worden vergemakkelijkt. Het potentieel van Actie 2 van Comenius (Intercultureel onderwijs) als instrument ter bevordering van de sociale cohesie in de huidige, steeds meer multiculturele samenleving, blijkt duidelijk uit de ruim 200 uiteenlopende projecten die in 1995 en 1996 werden gesteund. Deze waren in het bijzonder gericht op: - de invoering van de talen van migranten als vreemde talen voor andere leerlingen; - de bewustmaking van de invloed van de formele woordenschat die in de klas wordt gebruikt (de onderwijstaal) op de prestatieniveaus van leerlingen met een kansarme achtergrond; - het gebruik van nieuwe technologieën, met name open en afstandsonderwijs, voor Zigeuners en Reizigers; 31 - de invoering van interculturele benaderingen in het algemeen onderwijs met het oog op inzicht in verschillende culturen, godsdiensten en talen; - het scheppen van de voorwaarden voor de uitoefening van een actief Europees burgerschap op basis van wederzijds respect en mensenrechten voor allen, ongeacht cultuur, ras of geloofsovertuiging; - de vernieuwing van scholen in de binnensteden en projecten die gericht zijn op de specifieke behoeften van scholen in probleemwijken in grote hoofdstedelijke gebieden door de ontwikkeling van geïntegreerde benaderingen en door samenwerking tussen onderwijsinstellingen, gemeentelijke overheden, leerlingen, ouders en plaatselijke verenigingen. De Actie heeft reeds een goed evenwicht tussen de diverse doelgroepen ervan tot stand gebracht: ongeveer 40 % van de projecten is bestemd voor de verbetering van onderwijs aan kinderen van migrerende werknemers, 30 % is gericht op de behoeften van Zigeuners, Reizigers en personen met itinérante beroepen, terwijl de resterende 30 % interculturele zaken in verband met schoolonderwijs in het algemeen betreft. De ondersteunde Europese netwerken blijken nu reeds een doeltreffend hulpmiddel te zijn bij de uitwisseling van ideeën en goede praktijkvoorbeelden, en stimulerend te werken voor de communicatie in het algemeen over interculturele kwesties. Vele daarvan hebben inmiddels concrete resultaten opgeleverd zoals lesmateriaal voor migrerende kinderen, Zigeuners, Reizigers en personen met itinérante beroepen, leermodules voor intercultureel onderwijs en gegevensbanken ter bevordering van transnationale samenwerking. Hieronder valt een gegevensbank die ongeveer 5. 000 referenties bevat naar organisaties en instellingen die actief zijn op dit gebied, en een gegevensbank voor al het pedagogisch materiaal voor intercultureel onderwijs in Europa. Actie 3 (bijscholingscursus) van Comenius is gericht op de onderwijzer als de strategische persoon die meewerkt aan de verandering van de leerervaring van jongeren in scholen. Tot op heden zijn 128 geheel nieuwe projecten gefinancierd waarbij zo'n 500 instellingen waren betrokken die zich bezighouden met de bijscholing van onderwijzers in de 18 deelnemende landen. De vraag is van 1995 tot 1996 ruim verdubbeld. De deelnamecijfers voor 1996 vertoonden een opvallende stijging voor alle landen, en de geografische spreiding van coördinators en deelnemende instellingen was gelijkmatiger. De projecten in 1996 werden verder gekenmerkt door meer uiteenlopende thema's, een grotere diversiteit in betrokken instellingen en een betere spreiding van onderwijssectoren. De voor de ontwikkeling van opleidingsactiviteiten toegekende beurzen beginnen nu reeds hun vruchten af te werpen. Hoewel slechts 47 van dergelijke beurzen in 1995 werden verstrekt, zijn deze dermate productief geweest dat maar liefst 81 Europese cursussen reeds in het schooljaar 1996/1997 beschikbaar komen. De cursussen, die inhoudelijk gedetailleerd worden omschreven in de Actie 3-catalogus van Comenius, zullen in de periode tot augustus 1997 2. 200 tot 2. 500 onderwijzers de mogelijkheid tot bijscholing bieden, wat onverwacht snel een druk legt op de in het kader van Actie 3. 2 beschikbare middelen (beurzen die individuele onderwijzers in staat stellen, deel te nemen aan bijscholingscursussen). De betrokkenheid van diverse instellingen voor bijscholing uit een aantal verschillende landen bij de voorbereiding en organisatie van de cursussen, en vervolgens de deelname aan de cursussen door onderwijzers uit diverse 32 landen, vormen een aantoonbare in vergelijking met bijscholingsactiviteiten die uitsluitend in een nationale context worden ontwikkeld en verzorgd. toegevoegde waarde Ondanks de vele problemen die inherent zijn aan de lancering van een dergelijk plan vinden de drie Acties van Comenius ingang in de onderwijswereld, en de activiteiten stemmen in zowel kwantitatief als kwalitatief opzicht tot optimisme wat de toekomstige uitwerking betreft van dit nieuwe, ambitieuze onderdeel van SOCRATES. • BEVORDEREN VAN TAALONDERWIJS (LINGUA) Het bevorderen van taalbeheersing, met name van de op kleinere schaal gebruikte en onderwezen talen, is één van de hoofddoelstellingen van het SOCRATES-Programma. Dit is niet alleen bepalend voor de verbetering van de menselijke hulpbronnen in een Europese context, maar ook voor de versterking van wederzijds begrip en een gevoel voor Europees burgerschap in de geheleGemeenschap. In de vorm van de binnen SOCRATES ondersteunde activiteiten worden de in het kader van het Lingua-Programma (1990-1994) gestarte activiteiten voortgezet. Tevens zijn daar nieuwe activiteiten aan toegevoegd, en de mogelijkheden tot interactie met andere onderdelen van SOCRATES openen meer perspectieven. Alle elf officiële talen van de Europese Unie komen aan bod, alsmede Iers, Luxemburgs, IJslands en Noors. Lingua is gericht op de verbetering van de kwaliteit en kwantiteit van taalonderwijs en - verwerving door een omgeving tot stand te brengen waarin talen op doeltreffende wijze kunnen worden aangeleerd, door opleiding van taaileraren en de ontwikkeling van taalgebonden materiaal, en door burgers sterker te motiveren om te leren en te communiceren in andere talen dan hun eigen taal door uitgebreidere mogelijkheden voor transnationale contacten. • Ruim de bij zijn 300 geweest betrokken instellingen 54 Europese Samenwerkingsprogramma's voor de opleiding van taaileraren (ESP's), ondersteund in het kader van Actie A van Lingua. Nagenoeg alle doeltalen van Lingua zijn vertegenwoordigd. De tot dusverre binnen SOCRATES ondersteunde projecten worden gekenmerkt door en steeds grotere verscheidenheid onderwijssectoren. Steeds meer aandacht wordt besteed aan strategische terreinen voor innovatie zoals het jong leren van vreemde talen, het gebruik van multimedia en andere nieuwe technologieën, en de rol van open en afstandsonderwijs in opleiding van taaileraren. aan onderwerpen een Zoals eerdere evaluaties hebben aangetoond, hebben ESP's een aanzienlijke invloed op de kwaliteit van de opleiding van taaileraren, verstrekt door de deelnemende en andere instellingen. Door de voortdurende activiteiten van deze instellingen vormen de materialen, onderwijs- en studieprogramma's die in het kader van ESP's worden ontwikkeld, een 45 Onlangs kwam deze behoefte nogmaals naar voren in Doelstelling 4 van het $$Witboek van de Commissie over Onderwijs en Opleiding, Naar een lerende samenleving toe (vgl. hierboven), waarin duidelijk wordt gewezen op de behoefte om van taalvaardigheid in ten minste twee andere EU-talen een prioriteit op school te maken. 33 innovatiefactor die niet alleen bijdraagt belangrijke tot de verbetering van de taalvaardigheid van onderwijzers en opleiders en hun zelfverzekerd gebruik van de doeltaal, maar ook tot de verdieping van hun inzicht in de culturele achtergrond van de taal en het bijschaven van hun technische en methodologische vakkennis. De netwerken van instellingen die in het kader van de Programma's worden ontwikkeld, vormen een belangrijk hulpmiddel bij de verspreiding waarvan het potentieel in de toekomst systematisch dient te worden benut. De initiële opleiding van leraren is nog niet volledig door de onderwijswereld opgenomen in de sector die onder deze Actie valt. Naarmate het bewustzijn van deze innovatie toeneemt, wordt een sterke toename in de vraag verwacht. In 1995 en 1996 hebben ruim 16. 000 taaileraren een beurs ontvangen in het kader van het Lingua-beursstelsel om individuele taaileraren in staat te stellen bijscholingsactiviteiten te volgen in een ander deelnemend land (Actie B). Derhalve kan worden gesteld dat naar schatting ruim één miljoen leerlingen tijdens deze periode hiermee hun voordeel hebben gedaan. Het stelsel heeft binnen SOCRATES een bredere reikwijdte gekregen doordat leraren hierin zijn opgenomen die andere vakken in een vreemde taal wensen te onderwijzen. De steun die in het kader van deze Actie wordt verstrekt, heeft in diverse opzichten zijn uitwerking: bevordering van de in het taalonderwijs, verbeterde kwaliteit van taalonderwijs, een versterkte culturele en Europese dimensie in het klassikaal onderwijs, een bijdrage aan de versterking van de beroepsmatige motivatie van leraren, en een groeiend bestand van mensen met potentieel om initiatief te nemen tot andere vormen van samenwerking binnen SOCRATES, zowel binnen Lingua als op het gebied van samenwerking tussen scholen (Comenius). transnationale mobiliteit van personeel Het schooljaar 1995/1996 was een proefjaar voor Lingua-Assistentschappen (Actie C), met de plaatsing van zo'n 200 toekomstige taaileraren in scholen in de Lid-Staten van de EG en in de EVA-EER-landen. In 1996/1997 zijn 550 Lingua-assistentschappen ondersteund. Er bestaan reeds aanwijzingen dat de vraag het beperkte aanbod aanzienlijk zal overtreffen. In 1996 meldden enkele landen een tienvoudige toename in aanvragen voor een Assistentschapsbeurs in vergelijking met 1995, en zagen andere landen het aantal scholen dat een Assistent wenst te ontvangen, vervijfvoudigen. Diverse landen moeten de duur van assistentschappen beperken zodat meer personen daartoe de gelegenheid krijgen. De nieuwe Actie heeft een aanzienlijke uitwerking in die zin dat het aantal aangeboden taalassistentschappen in Europa wordt uitgebreid. Voor aanvang daarvan kenden slechts drie van de 18 aan SOCRATES deelnemende landen stelsels voor assistentschap van uiteenlopende omvang, namelijk de landen met de grootste bevolking en de op grote schaal gesproken EU-talen. Bovendien hebben Lingua-Assistentschappen wat de 'toegevoegde waarde' betreft een aantal kenmerken in vergelijking met de meeste nationaal gefinancierde assistentschappen, in die zin dat zij uitsluitend op toekomstige taaileraren zijn gericht, de nadruk leggen op leermethodologie alsmede enkel de bevordering van taalvaardigheid, en prioriteit geven aan de op kleinere schaal gesproken EU-talen. Tijdens het proefjaar is deze Actie in staat gebleken om te helpen bij de verbetering van de kwaliteit en diversiteit van taalonderwijs, met name doordat toekomstige leraren zich verder bekwamen in de taal die zij zullen onderwijzen en de bijbehorende cultuur; om 34 nieuwe taaileraren te helpen nog een taal aan hun taalaanbod toe te voegen; om nieuwe onderwijzers en ervaren beroepsmensen een kans te geven om van elkaar te leren; om het aanbod door scholen onderwezen Europese talen uit te breiden; om meer leerlingen - en zelfs onderwijzers en ouders - te stimuleren een nieuwe Europese taal te gaan leren. Voorbeelden van andere pluspunten zijn de rol van deze Actie in het inzetten van de assistenten voor het aanknopen van betrekkingen met buitenlandse partnerinstellingen of plaatselijke ondernemingen, in het uitwerken van nieuw lesmateriaal, en in het integreren van Europese talen en culturen in andere dan taallessen. • Gedurende de eerste twee jaar van SOCRATES zijn 84 samenwerkingsprojecten op het gebied van ontwikkeling van hulpmiddelen voor taalonderwijs en -verwerving (onderwijsprogramma's, materiaal, evaluatie- en beoordelingsinstrumenten enz. ) ondersteund in het kader van Actie D van Lingua. De eerste twee jaar van SOCRATES hebben het belang van deze Actie aangetoond voor de bevordering van innovatie, met name voor het vervaardigen van materiaal. De producten die in het kader van de projecten van 1995 en 1996 zijn uitgewerkt, houden met name verband met: - het gebruik van informatietechnologie en telematica, in het bijzonder de benutting van CD-ROM en Internet als ondersteuning bij taalonderwijs en -verwerving; - de culturele dimensie van taalverwerving; - het jong leren van vreemde talen; - beoordeling van taalvaardigheden en -beheersing; - hulpmiddelen, bestemd om jongeren betere mogelijkheden te bieden om deel te nemen aan, en hun voordeel te doen met mobi 1 i tei tsprogramma' s. in educatief opzicht kansarme Veel van de producten waarvan de ontwikkeling werd ondersteund, zouden zonder ondersteuning in het kader van Lingua nooit hebben bestaan. Dit geldt met name voor producten voor onderwijs en verwerving van de op kleinere schaal gebruikte en minder onderwezen talen. ' Dit is echter nog zo'n Actie van het programma waarvoor de vraag de beschikbare middelen ruimschoots overtreft. Slechts 20 % van de aanvragen voor nieuwe projecten werden in 1995 aanvaard, en een aantal personen dat een voorstel tot een project indiende, heeft projecten ingetrokken aangezien de bijdrage die de Commissie kon leveren ontoereikend was om de projecten levensvatbaar te maken. • In de schooljaren 1995-1996 en 1996-1997 is SOCRATES-steun verleend aan ongeveer 3. 500 Gezamenlijke Onderwijsprojecten (GOP's) in het kader van Actie E van Lingua, waarvan tweeweekse uitwisselingen voor ruim 80. 000 jongeren uit alle de deelnemende landen het hoogtepunt vormden. GOP's hebben een lange reeks successen op hun naam staan waar het gaat om een leveren van een daadwerkelijke bijdrage aan de motivatie en taalvaardigheid van jongeren, met name van hen die minder mogelijkheden hebben om talen een te verwerven: ongeveer 56 % van de deelnemers volgen technische/beroepsopleiding. Geleidelijk aan wordt duidelijk prioriteit verleend aan de minst gebruikte en onderwezen talen. 46 De aanzienlijke bijdrage die deze Actie blijft leveren aan de diversificatie van het taalaanbod, blijkt eens te meer uit het feit dat in 1995 in totaal 61 projecten met betrekking tot het Deens, Nederlands, Fins, Grieks, Iers, Noors, Portugees en Zweeds werden ondersteund, terwijl er slechts 11 betrekking hadden op het Engels. 35 Door aan dergelijke projecten deel te nemen, gaan leerlingen beseffen dat er een gegronde reden bestaat voor het leren van talen: zij hebben deze nodig om te kunnen communiceren met hun partners voor en tijdens de uitwisseling die het hoogtepunt vormt van elk GOP. De deelnemers doen praktische ervaring op: zij maken kennis met het leven en de studie van hun medestudenten in andere Europese landen, en krijgen zo een beter inzicht in de Europese diversiteit en gemeenschappelijke kenmerken. Een grote verscheidenheid aan onderwerpen zijn behandeld in de projecten die tot dusverre door SOCRATES zijn ondersteund. Elk daarvan leidt - behalve tot de uitwisselingen - bovendien tot een reeks praktische, concrete producten zoals tentoonstellingen, tijdschriften, technische woordenlijsten, tweetalige multimedia-programma's enz. De ervaring met de eerste twee jaar van Lingua in het kader van het SOCRATES-programma wijst uit dat een sterkere interactie tussen de Lingua-Acties ontstaat. Zo wordt bij de verstrekking van beurzen voor Actie B meer prioriteit gegeven aan onderwijzers die deelnemen aan bijscholingsactiviteiten die worden ontwikkeld in het kader van Actie A; cursussen die worden ontwikkeld in het kader van Actie A en Assistentschappen in het kader van Actie C kunnen onderwijzers van pas komen bij de ontwikkeling van Gezamenlijke Onderwijsprojecten in het kader van Actie E. Bovendien worden voor de Lingua-Acties de mogelijkheden nagegaan voor een sterkere interactiviteit met andere onderdelen van SOCRATES. Zo vormt nu het ontwerp van materiaal en studieprogramma's, specifiek gericht op de bevordering van mobiliteit, een prioriteitsterrein voor ondersteuning, en ontstaan diverse mogelijkheden tot samenwerking met Comenius. • OPEN EN AFSTANDSONDERWIJS De ontwikkeling van open en afstandsonderwijs, inclusief het gebruik van nieuwe informatie-, communicatie- en multimediatechnologie in het onderwijs, vormt een belangrijke factor die burgers van de Europese Unie in staat stelt, hun voordeel te doen met de open ruimte voor samenwerking op onderwijsgebied in Europa. Bovendien kan deze een cruciale rol spelen in de strategie die een hoger niveau en een grotere toegankelijkheid van het onderwijs beoogt op alle niveaus en gedurende het gehele leven. In de OAO-Actie in het kader van SOCRATES komt het toenemende bewustzijn tot uitdrukking van het belang van de bevordering van een intensievere Europese samenwerking op dit gebied. Dit uitte zich eerder in het Memorandum van 1991 van de Commissie , de 48 Conclusies van de Raad van 1992 en de twaalf daaruit voortvloeiende nationale verslagen. Meer recente ontwikkelingen zijn onder andere de oprichting van de Task Force betreffende educatieve software en multimedia van de Commissie, die heeft geleid tot de publikatie van een gemeenschappelijke uitnodiging indienen van voorstellen voor diverse communautaire programma's50, de Resolutie van de Raad op dit gebied van mei 1996' , en het strategische actieplan voor 'Leren in de informatiemaatschappij', gelanceerd door de tot het 47 $$()pen en afstandsonderwijs in de Europese Gemeenschap, COM (91) 388 def. , 12 november 1991. 4K Conclusies van de Raad (Britse voorzitterschap), Publikatieblad m. J 92/C 336 van 27 november 1992. 49 %%Educalieve software en multimedia, Definitief verslag, juli 1996, SEC(96)1426 def. 50 Publikatieblad m. C 381/24 van 17 december 1996. 51 Resolutie van de Raad van 6 mei 1996 inzake educatieve multimedia-software op het gebied van onderwijs en opleiding (96/C 195/03), Publikatieblad nr. C 195/8 van 6 juli 1996. 36 Commissie na afloop van de Europese Raad in Florence in juni 1996'. Het project voor taalverwerving, dat deel uitmaakt van de G7-acties met betrekking tot de informatiemaatschappij, dient in dit verband eveneens te worden vermeld. De Actie is gericht op twee aspecten: het verstrekken van onderwijsdiensten op afstand en het gebruik van multimediaproducten en -diensten in alle educatieve kaders die bestaan of eventueel ontstaan. Twee soorten projecten worden ondersteund: - Europese partnerschapsprojecten, waarmee wordt gestreefd naar meer samenwerking, uitwisseling van ervaring en van middelen en vakkennis op Europees niveau bij de vervaardiging van specifieke, daaruit resulterende producten of bij de verstrekking van specifieke diensten voor open en afstandsonderwijs in Europa; - Observatieprojecten, die elk bedoeld zijn om een uitvoerig beeld te geven van de stand van ontwikkeling van een bepaald aspect van het open en afstandsonderwijs, met inbegrip van het gebruik van nieuwe onderwijstechnologieën in een groot, representatief aantal landen die deelnemen aan SOCRATES. De Actie beantwoordt duidelijk aan behoeften waaraan niet wordt tegemoetgekomen met andere communautaire programma's. In de twee selectierondes voor nieuwe projecten die tot op heden hebben plaatsgevonden, werden 241 aanvragen ingediend waarvan er 74 zijn aanvaard. De sterke toename tussen 1995 en 1996 wekt de indruk dat de vraag nog niet lijken zeker een reële is gekomen. Begrotingsbeperkingen volledig tot uitdrukking belemmering te worden voor de ontwikkeling van deze Actie vanaf 1997. Dit houdt verband met de behoefte aan hernieuwde financiering van de meerjarenprojecten die in 1995 en 1996 voor het eerst werden ondersteund, en met de waarschijnlijk aanhoudende toename in de vraag naar ondersteuning van nieuwe projecten. Alleen al het bestaan van de Actie Open en Afstandsonderwijs in het kader van SOCRATES heeft reeds voor een aanmerkelijk toegenomen omvang van de Europese samenwerking op het gebied van OAO gezorgd. De Actie is met name de samenwerking gaan bevorderen tussen diverse soorten 'actoren' die voorheen weinig ervaring hadden met partnerschappen op dit gebied: gebruikers, verstrekkers, software-ontwikkelaars en -verspreiders, bestuurders in onderwijsstelsels enz. Bij de tot nu toe ondersteunde netwerken is een breed scala van organisaties betrokken, onder andere: verenigingen en andere non-gouvernementele organisaties, instellingen voor afstandsonderwijs, traditionele universiteiten (en tot op zekere hoogte scholen en organisaties voor volwassenenonderwijs) die zich bezighouden met het gebruik van nieuwe technologie in het onderwijs en de invoering van leerplannen voor afstandsonderwijs; uitgevers van pedagogisch materiaal, met name op het gebied van multimedia. Op deze wijze draagt de Actie er tevens toe bij dat OAO in de deelnemende landen over het algemeen duidelijker zichtbaar wordt. Een grote verscheidenheid van hoofdthema's wordt in de projecten van 1995 en 1996 behandeld. Daaruit blijkt een groeiend bewustzijn van de noodzaak om, voor zowel onderwijzers/opleiders als bestuurders in het onderwijs, de consequenties na te gaan van de invoering van innovatieve benaderingen op basis van OAO. Dit wijst er tevens op dat, hoewel 52 $$Leren in de informatiemaatschappij. Actieplan voor een initiatief voor het Europese onderwijs (1996-1998). Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio's van 2 oktober 1996, COM (96) 471 def. 37 de rol en de bijdrage van de informatie- en communicatietechnologie over het algemeen als essentieel element van dit proces worden beschouwd, het absoluut noodzakelijk is dat opnieuw de nadruk wordt gelegd op de pedagogische aspecten zoals ontwerp van cursussen en de rol van onderwijzers/tutors. Organisatorische kwesties met betrekking tot de ontwikkeling van samenwerking/aanpassing van studieprogramma's en lesmateriaal, de invoering van informatie- en communicatietechnologieën in verschillende contexten in het onderwijs, of de ontwikkeling van specifieke diensten of omgevingen ter ondersteuning van studenten of studerende volwassenen, vormen ook duidelijk een aandachtspunt in het project. • VOLWASSENENONDERWIJS De Actie ten behoeve van het Volwassenenonderwijs vormt een belangrijk innovatieterrein binnen SOCRATES. Met de Actie wordt ernaar gestreefd, de maatregelen met betrekking tot opleiding en vaardigheden in het kader van Leonardo da Vinci aan te vullen door de Europese dimensie op alle terreinen van het volwassenenonderwijs te bevorderen: algemeen, cultureel en sociaal. Zij dient geplaatst te worden tegen de achtergrond van de steeds sterker naar voren komende behoefte aan een krachtdadig beleid voor het levenslang leren op Europees niveau en binnen elk van de deelnemende landen. Hiertoe worden Europese projecten ondersteund waarmee: - de ontwikkeling wordt beoogd van cursussen in het volwassenenonderwijs of de vervaardiging van lesmateriaal dat kan leiden tot een beter inzicht in politieke, economische, sociale, culturele en historische aspecten van de aan SOCRATES deelnemende landen en van de Europese Gemeenschap als zodanig. In dit kader worden tevens projecten voor cursussen op het gebied van Europees burgerschap en, meer in het algemeen, van actief burgerschap ondersteund; - transnationale samenwerking, netwerkvorming, uitwisseling van ervaring en informatie tussen organisaties op het gebied van volwassenenonderwijs worden bevorderd zodat wordt bijgedragen aan de kwaliteit van het volwassenenonderwijs in Europa. In het verleden stond de gestructureerde transnationale samenwerking in de sector Volwassenenonderwijs nog in de kinderschoenen. De 68 Europese projecten die tijdens de eerste twee jaar van SOCRATES reeds werden ondersteund, betekenden derhalve een aanzienlijke uitbreiding van deze samenwerking. Het is vooral positief dat bij elk project gemiddeld bijna vijf partners (in totaal ruim 300) zijn betrokken: hieruit blijkt het hoge niveau aan multilateralisme dat met deze Actie in een kort tijdsbestek kon worden bereikt. De vraag naar ondersteuning is tussen 1995 en 1996 verdubbeld. Het soort en de omvang verstrekt volwassenenonderwijs vertonen behoorlijke afwijkingen landen, en het potentieel van de Actie ten behoeve van het tussen de diverse Volwassenenonderwijs in het kader van SOCRATES, als instrument voor het op productieve wijze uitwisselen van ervaring en vakkennis, wordt nu reeds duidelijk. De tot dusverre ondersteunde projecten betreffen een grote verscheidenheid aan thema's en activiteiten. De projecten die gericht zijn op de bevordering van kennis en bewustzijn van Europa en actief burgerschap houden zich specifiek bezig met de ontwikkeling van materiaal en/of 38 onderwijsprogramma's die te zijner tijd in gedrukte en/of elektronische vorm beschikbaar zullen worden gesteld. Als thema's worden onder andere kunst, mediakennis, lichamelijke opvoeding, en de strijd tegen racisme, xenofobie en sociale uitsluiting behandeld. De projecten die de nadruk leggen op de bevordering van volwassenenonderwijs door Europese samenwerking, zijn gericht op de ontwikkeling van nieuwe lesmethoden, nieuwe structuren of programma's voor volwassenenonderwijs, ontwikkeling van informatienetwerken en gegevensbanken, en de voorbereiding en verspreiding van publicaties (gidsen, handboeken, tijdschriften). Veel van de projecten houden verband met de verbetering van onderwijsmogelijkheden voor oudere burgers, groepen die sociaal zijn uitgesloten of zich aan de zelfkant van de maatschappij bevinden, gehandicapten of analfabeten, en werklozen. Enkele worden ontwikkeld in samenwerking met vakbonden. Enkele belangrijke kwesties waarmee het volwassenenonderwijs in het huidige Europa wordt geconfronteerd, worden in de ondersteunde projecten aangepakt. Hieronder vallen methodologische kwesties, autodidactische strategieën, beoordeling van eerder experimenteel onderwijs, rond het toegankelijkheid en motivatie, basisvaardigheden van kansarme groepen, opleiding van volwassen onderwijsdeskundigen en tutors, erkenningssystemen die geschikt zijn voor gebruik in het officiële en ni et-officiële volwassenenonderwijs, en manieren waarop tussen deze systemen bruggen kunnen worden geslagen. volwassenenonderwijs, kwaliteitsmanagement kwesties in Bij de projecten wordt een grote verscheidenheid van verstrekkers van volwassenenonderwijs actief betrokken uit alle onderdelen van het 'stelsel' voor volwassenenonderwijs, al dan niet officieel, openbaar of particulier, met beroepsmensen of vrijwilligers, op nationaal, regionaal of plaatselijk niveau. Het was vooral hoopgevend dat de meeste aanvragende organisaties nationale of plaatselijke organisaties voor volwassenenonderwijs of non-gouvernementele organisaties zijn, wat de indruk geeft dat de Actie ook op basisniveau voet aan de grond krijgt. • UITWISSELING VAN INFORMATIE EN ERVARING OP HET GEBIED VAN ONDERWIJSSTELSELS EN -BELEID Op basis van de opdracht, vervat in Artikel 126 van het EG-Verdrag, bestaat één van de hoofddoelstellingen van SOCRATES erin, de kwaliteit van het onderwijs te bevorderen door uitwisseling van informatie en ervaring tussen de deelnemende landen te stimuleren. Hiertoe worden vier soorten activiteiten ondersteund: Analyse van onderwij s-beleidskwesties van algemeen belang Om een goed onderbouwde, diepgaande discussie te bevorderen tussen beleidsmakers op onderwijsgebied, bevordert SOCRATES onderzoeken en analyses, uitwisseling van experts en studiebezoeken, verspreidingsactiviteiten, colloquia, workshops en - vanaf 1997 - proefprojecten betreffende strategische beleidskwesties. Deze worden vastgesteld in nauw overleg met het Onderwijscomité van de Raad. Projectvoorstellen worden beoordeeld aan de hand van drie criteria, nl. beleidsmatige relevantie, wetenschappelijke kwaliteit en aantoonbare Europese dimensie, in dit geval gedefinieerd als de toegevoegde waarde van het behandelen van een thema vanuit een vergelijkende benadering en/of in een Europese context, in tegenstelling tot het behandelen hiervan in een uitsluitend nationaal, regionaal of plaatselijk 39 53 kader. De voorkeur wordt gegeven aan het ondersteunen van een beperkt aantal uitvoerige analyses in plaats van een groot aantal onderzoeken met minder reikwijdte of diepgang. De analyses waarmee in 1995 en 1996 werd begonnen, voldoen volledig aan deze voorwaarden. Zij houden verband met thema's die van essentieel belang zijn voor beleidsmakers op onderwijsgebied in alle Europese landen, namelijk aspecten van de rol van het onderwijs in het aanpakken van het probleem dat jongeren het onderwijs verlaten zonder voldoende voorbereiding op het beroepsleven, en kwaliteitswaarborg in het schoolonderwijs. Al snel blijkt dat deze Actie het potentieel heeft om de vakkennis van organisaties die zich bezighouden met beleidsonderzoeken op onderwijsgebied, te bundelen en een gestructureerde dialoog tussen onderzoek en beleidsvorming te stimuleren. De voortgang van de projecten wordt zorgvuldig in het oog gehouden om zeker te stellen dat zij zich richten op kwesties die in beleidsmatig opzicht relevant zijn. Het vermogen om projectresultaten in de beleidsdiscussie op te nemen, is van primair belang. Het Europees informatienetwerk inzake het onderwijs (Eurydice) Met het Eurydice-netwerk, dat bestaat uit nationale eenheden die worden gecoördineerd door de Europese Eenheid in Brussel, wordt beoogd de autoriteiten in de deelnemende landen en op Europees niveau betrouwbare, vergelijkende gegevens en analyses te verstrekken over de ontwikkeling van onderwijsstelsels en -beleid. Het netwerk werkt samen met Eurostat, CEDEFOP, de Raad van Europa, OESO en andere organen. De twee jaar die zijn verstreken sinds het Eurydice-netwerk werd opgenomen binnen SOCRATES, zijn een bijzonder productieve periode geweest. Voorbeelden van resultaten zijn met name: - negen gezaghebbende overzichten over specifieke belangrijke onderwerpen zoals de toestand van het peuter/kleuter-, basis- en middelbaar onderwijs, de rol van ouders en overlegorganen in hel onderwijs, opleiding van onderwijzers, hervormingen in de leerplicht, en de rol van het schoolhoofd; - de tweede editie van het uitgebreide repertorium betreffende onderwijs- en initiële beroepsopleidingsstelsels van de EG-Lid-Staten, opgesteld in nauwe samenwerking met het Europees Centrum voor de Ontwikkeling van de Beroepsopleiding (CEDEFOP) ; - de tweede, aanmerkelijk verbeterde editie van Sleutelgegevens over Onderwijs in de Europese Unie55. Dit document, dat in nauwe samenwerking met Eurostat wordt opgesteld en nu jaarlijks verschijnt, geeft een toelichting op de steeds belangrijkere rol van Eurydice 53 Op deze manier vormt de Actie een aanvulling op meer onderzoeksgerichte projecten die worden gefinancierd binnen het subprogramma voor onderwijs en opleiding van het programma voor Gericht sociaal-economisch onderzoek in het kader van het Vierde Kaderprogramma voor Onderzoek en Technologische Ontwikkeling. Nauwe samenwerking wordt gehandhaafd bij de belangrijke maatregelen, vervat in het programma Leonardo da Vinci voor de analyse van beroepsopleidingsstelsels en beleidskwesties. 54 SSSlructuren van de Onderwijs- en Beroepsopleidingsstelsels in de Europese Unie, tweede editie, Luxemburg : Bureau voor Officiële Publikaties 1995. 55 $%Sleutelgegevens over onderwijs in de Europese Unie, editie 1995, Luxemburg : Bureau voor Officiële Publikaties der Europese Gemeenschappen 1996. 40 in onderbouwen van het besluitvormingsproces en het verstrekken van gezaghebbende gegevens op een bredere basis. De tweede editie bevat een grondig dossier over het onderwij svak in Europa. In 1995-1996 is tevens de gegevensbank van het netwerk, EURYBASE, aanzienlijk verder ontwikkeld. Deze bevat een schat aan informatie over de onderwijsstelsels in de deelnemende landen, met onder andere omschrijvingen van belangrijke wetgeving, belangrijke terminologische bibliografische woordenlijst. referenties, een overzicht van instellingen en een Aanzienlijke inspanningen zijn de afgelopen twee jaar gedaan om de activiteiten van Eurydice uit te breiden naar de EVA-EER-landen en geleidelijk naar de landen waarvoor SOCRATES nu wordt opengesteld, om zeker te stellen dat publicaties in meer EU-talen verschijnen, en om de resultaten van het netwerk zoals de onderzoeken en de F^URYBASE-gegevensbank beschikbaar te stellen aan niet alleen beleidsmakers inzake onderwijs, maar ook aan hel bredere publiek, met name via de EUROPA-server van de Commissie op Internet. Studiebezoeken voor beleidsmakers inzake onderwijs (Arion) Gedurende 1995/1996 en 1996/1997 zijn ongeveer 2. 600 beurzen toegekend voor studiebezoeken in het kader van Arion. Hiermee wordt beoogd de uitwisseling van informatie en ervaring op terreinen van algemeen belang te stimuleren, met name op het gebied van basis- of algemeen, middelbaar technisch en beroepsonderwijs. Aan elk bezoek van één week neemt een groep personen uit verschillende landen deel. Een jaarlijks verschijnende catalogus maakt een weloverwogen keuze mogelijk voor het bezoek dat het best aansluit op de behoeften van elke deelnemer. De kwalitatieve resultaten van Arion hebben gedurende de eerste twee jaar van SOCRATES voortgeduurd. Uit de feedback van duizenden verslagen, en uit contactvergaderingen met plaatselijke organisatoren, Nationale Agentschappen en deelnemers, bleek dal hel programma onderwijsdeskundigen en beleidsmakers een unieke gelegenheid biedt om hun aandachtsterreinen op multilaterale basis te bespreken met collega's en hun beroepsmatige werkzaamheden in een Europese context te heroverwegen en te wijzigen. Blijvende contacten en netwerken komen tot stand tussen personen die strategische functies bekleden in het onderwijs in de deelnemende landen. In veel gevallen vormt deelname aan Arion de aanleiding tot verdere samenwerking en projecten in het kader van andere SOCRATES-Acties en andere EG-programma's. De prioritaire thema's voor Arion-bezoeken worden vastgesteld door de nationale autoriteiten en overeengekomen op communautair niveau. Gedurende de eerste twee jaar van SOCRATES stonden hierbij onderwijsstelsels en hun waarden, de 'actoren' in het onderwijsproces, het studieprogramma en aspecten van school en de schoolomgeving centraal. Flexibiliteit wordt in acht genomen met het oog op aanpassing aan veranderende behoeften; zo werden studiebezoeken betreffende kwaliteitswaarborg in het onderwijs ingevoerd als resultaat van het overleg van de Onderwijsraad in oktober 1995. 41 In 1996/1997 werd de in voorgaande jaren gebruikte formule voor begrotingsverdeling aangepast om rekening te houden met de bepalingen van het SOCRATES-Besluit. Dit heeft geleid tot aanzienlijke veranderingen in de toewijzing aan elk land, en de implicaties van de nieuwe formule worden momenteel opnieuw bekeken. Het programma wordt momenteel uitgebreid naar de geassocieerde landen van Centraal en Oost-Europa. Steeds meer aandacht wordt besteed aan de verspreiding van de resultaten van bezoeken. Verslagen van bezoeken worden op grotere schaal verspreid, en themaseminars worden georganiseerd met het oog op de herziening van de verkregen comparatieve inzichten en de personen. verdere consolidatie betrokken netwerk van van het 42 Netwerk van nationale informatiecentra voor academische erkenning (Narics) Elk deelnemend heeft een nationaal centrum aangewezen dat tot taak heeft bij te dragen tot de mobiliteit van studenten, onderwijzers en onderzoekers door informatie en advies te verstrekken over zaken die verband houden met academische erkenning. De meeste Narics dienen tevens als informatiebalies in het kader van de tenuitvoerlegging van de 'Algemene Richtlijn' voor de professionele erkenning van hoger-onderwijsdiploma's56. De Commissie vormt de schakel tussen de centra teneinde een nauwe samenwerking en een optimale uitwisseling van informatie te waarborgen. Jaarlijkse vergaderingen zijn twee maal georganiseerd; één daarvan is een gezamenlijke zitting met het 'ENIC'-netwerk van de Raad van Europa en het Centrum voor Hoger Onderwijs CEPES van UNESCO. Tevens wordt steun verstrekt voor studiebezoeken tussen de Narics en de tenuitvoerlegging van gezamenlijke projecten, met name onderzoeken en overzichtsrapporten. Leden van het netwerk hebben opleidingsmodules uitgewerkt met betrekking tot de beoordeling van in het buitenland afgegeven diploma's en getuigschriften, waardoor de verspreiding op grotere schaal van de verworven kennis en know-how wordt bevorderd. in Bijzondere aandacht is in 1995 en 1996 geschonken aan de hulp aan de Geassocieerde landen in Centraal en Oost-Europa bij hun voorbereidingen op hun aansluiting bij het netwerk. Zo worden zij zij cursusbijeenkomsten aangeboden, wordt verspreiding van belangrijke documentatie bevorderd, en wordt toegang geboden tot elektronische communicatienetwerken. De Narics in de momenteel aan SOCRATES deelnemende landen spelen een actieve rol bij veel aspecten van dit proces. staat gesteld netwerkvergaderingen bij te wonen, krijgen • AANVULLENDE MAATREGELEN In het kader van Hoofdstuk III van SOCRATES is steun beschikbaar voor Aanvullende Maatregelen die met name betrekking hebben op activiteiten van verenigingen die werkzaam zijn op onderwijsgebied, op voorlichtingsactiviteiten door Nationale Agentschappen, toezicht en evaluatie, en allerlei bewustmakingsactiviteiten. In totaal zijn in 1995 160 beurzen toegekend, waarvan 23 aan de hoger-onderwijssector, 70 op het gebied van school- en algemeen onderwijs, en 13 op het gebied van taalverwerving; de rest werd verleend ten behoeve van voorlichtingsactiviteiten die verband houden met de lancering van het programma. De betreffende activiteiten houden met name verband met de organisatie van conferenties, seminars en workshops, het uitbrengen van nieuwsbrieven en andere publicaties, en de verspreiding van projectresultaten, pedagogisch materiaal en innovatieve methodologieën. Tevens werd steun verleend ten behoeve van de 'Europa op school"- wedstrijden, die in samenwerking met de Raad van Europa worden georganiseerd. In deze context is de voor activiteiten van Europese verenigingen verleende steun van bijzonder belang; deze activiteiten ontstonden de afgelopen jaren in steeds hoger tempo. S7 56 Richtlijn van de Raad van 21 december 1988 betreffende een algemeen stelsel van erkenning van hoger- onderwijsdiploma's waarmee beroepsopleidingen van ten minste driejaar worden afgesloten (89/48/EEG), Publikatieblad nr. L 19/16 van 24 januari 1989. 5 Naar schatting van de Commissie is het aantal verenigingen dat op Europees niveau werkzaam is in de diverse onderwijssectoren, de afgelopen driejaar ruimschoots verdubbeld. 43 Verschillende van de verenigingen hebben een cruciale rol gespeeld in het leiden van co samenwerking op onderwijsgebied op Europees niveau , en zijn een belangrijke partner die garant kan staan voor het succes van SOCRATES. Zij vormen een belangrijk kanaal voor de verspreiding van informatie, de uitwisseling van ervaring en vakkennis, de bevordering van transnationale contacten en het nemen van initiatief tot netwerken van instellingen, het helpen bij het ontwerp en de voorbereiding van projecten, en het verstrekken van cursussen aan onderwijzend personeel en bestuurders in het onderwijs in een werkelijk Europese context59. Derhalve heeft SOCRATES het werk van de verenigingen actief bevorderd - 53 van de in het kader van de Aanvullende Maatregelen toegekende subsidies gingen naar dergelijke Europese organisaties - en nauw met hen samengewerkt in het nastreven van de doelstellingen van het programma. Artikel 5(1) van het Besluit bepaalt uitdrukkelijk dat de verenigingen alsmede de sociale partners worden geraadpleegd. Hiertoe werd in november 1995 een belangrijke conferentie gehouden waarvoor alle relevante verenigingen waren uitgenodigd. Deze werd gevolgd door een aantal meer gerichte besprekingen met enkele van de belrokken verenigingen, en door een algemene beraadslaging met vertegenwoordigers van 16 verenigingen en organisaties van sociale partners in januari 1997. Dergelijke verenigingen hebben een sterk uiteenlopend karakter. Hieronder vallen bijvoorbeeld verenigingen van docenten en onderwijzend personeel op een bepaald vakgebied, studentenverenigingen en verenigingen van rectors van universiteiten of buitenuniversitaire instellingen, verenigingen van schoolhoofden en personen die zich bezighouden met keuzebegeleiding en advies, verenigingen die gespecialiseerd zijn in taalverwerving of zich inzetten voor onderwijskwesties op andere terreinen zoals milieu, gezondheid, nieuwe technologieën, verenigingen die zich richten op de behoeften van een bepaalde categorie onderwijsconsumenten zoals gehandicapten, en verenigingen die zich bezighouden met een specifieke onderwijssector zoals het basisonderwijs, volwassenenonderwijs of docentenopleiding. Ook van bijzonder belang zijn de groeperingen die worden gevormd binnen de organisaties die de sociale partners op Europees niveau vertegenwoordigen. 59 Het belang van verschillende van de grote verenigingen als contactmogelijkheid met de onderwijswereld en van het bereiken van een echt vermenigvuldigingseffect blijkt alleen al uit de omvang van enkele van de betrokken verenigingen. Zo omvat het $$Europees Vakbondscomité voor Onderwijs (ETUCE) 3 à 4 miljoen onderwijzers die lid zijn van zijn vakbonden in heel Europa, en de grootste federatie van ouderverenigingen op Europees niveau, de $$Europese Oudervereniging, met ongeveer 50 afzonderlijke organen die het potentieel hebben om ruim 135. 000 scholen te bereiken. 44 STATISTICAL ANNEX Version 19/12/96 H3 Table 1: Number of amplications received within the Centralised A. «ons (1) in 1995 and 1996 1995 1996 1995 + 1996 New Projects(2) Renewals Total New Projects Renewals % of eligible projects requesting renewal(6) Total % change from 1995 New Projects Renewals Total Erasmus (Inter-univ. Coop. Programmes) Erasmus (Thematic networks) Comenius (Intercultural educ. ) Comenius (In-service training) Lingua (Europ. Coop. Programmes) Lingua (Language instruments) Open and Distance Learning Adult Education Studies on education policy 2870. 221 66 56 162 97 58 37 _ _ _ _ _ _ _. - 2870 _ 2530(3) [88 %]( 3) 2530(3) (3) 2870(3) 2530(3) 5400 _ 109{4) _ _ 221 66 56 162 97 58 37 68 101 22 93 144 89 64 96 39 22 32 29 26 4 109 164 _ -26 %(5) 60 %(5) 83% 140 + 112% 51 %(5) 63 %(5) 88% 8 4% 44 -21 %(5) 125 -23 %(5) 173 + 78 % 115 + 98 % 100% 68 + 84 % 109 289 167 78 255 241 147 97 109 385 206 100 287 270 173 105 96 39 22 32 29 26 4 (1) Actions in which the decision on the projects to be selected is taken directly by the Commission. (2) In 1995, all projects are defined as "new", since this was the first year of the programme, irrespective of whether they had received support under a previous Community programme or action. (3) Comparison with 1995 is not significant for this Action, since no additional ICPs were allowed in 1996 and many ICPs reached the end of their funding period in 1995. (4) Full applications. These were submitted after preselection among 486 expressions of interest. (5) Comparison with 1995 is not significant for these Actions, since a high proportion of projects supported in 1995 were ones which had reached the end of their funding period that year. In addition, with regard to Comenius (Intercultural education), the criteria for support were changed considerably in 1996 as a result of the SOCRATES Decision (6) There is also one decentralised Action (i. e. where selection is carried out by National Agencies) in which renewal of funding is a systematic feature, namely Comenius Action 1 (European Education Projects within school partnerships). 13 of the 18 participating countries report renewal rates of over 90 %, and for 8 of th ese the rate was 100 %: the other countries report renewal rates of 84 %, 77%, 75 %, 69 % and 67 %. cs/smith'centra-l. xls 18 02 97 Tabic 2: Num^r of grants awarded in 1995 and 1996 (Centi. sed Actions0* ) ta 1995 1996 1995 +1996 New Projects<2' (= Total 1995) Acceptance rate New Projects Acceptance rate Renewal grants Acceptance rate Total grants Acceptance rate New Projects Acceptance rate Renewal grants Acceptance rate Total grants Acceptance rate Erasmus (Inter-univ. Coop. Programmes) Erasmus (Thematic networks) Comenius (Intercultural educ. ) Comenius (In-service training) Lingua (Europ. Coop. Programmes) Lingua(Language instruments) Open and Distance Learning Adult Education # Studies on education policy 2673 93%. 2504<3) 99% 2504 99% 2673 93% 2504 99% 5177(S' 96%. 160 47 43 51 33 31 4 72% 71% 77% 32% 34% 53% 11% 28 42 81 11 33 41 37 9 26 %<4). 62% 80% 50% 35% 28% 42% 14% 70 34 20 24 29 20 4 73% 87% 91% 75% 100% 77% 100% 28 112 115 31 57 70 57 13 26 %w 68% 82% 70% 46% 41% 50% 19% 28 202 126 54 84 74 68 ,3 26 %l4) 70% 77% 69% 33% 31% 46% 13% 28 26 %H' 70 34 20 24 29 20 « 73% 87% 91% 75% 100% 77% 100% 272 162 74 108 103 88 » 71% 79% 74% 38% 38%| 51% 16% | (1) Actions in which the decision on the projects to be selected is taken directly by the Commission. (2) In 1995, at! projects are defined as "new", since this was the first year of the programme, irrespective of whether they had received support under a previous Community programme or action. (3) Comparison with 1995 is not significant for this Action, since no additional ICPs were allowed in 1996 and many ICPs reached the end of their funding period in 1995. (4) 6 %, if measured against the initial expressions of interest. (5) Within these ICPs, it is estimated that a total of 26,641 staff members have received support for teaching assignments abroad. 646 Intensive programmes were also supported (acceptance rate 70 %) as well as 383 curriculum development projects (acceptance rate 52 %). cs/smilh/centra-2 \h \H 02 97 Table 3: Participation of each country in projects supported under the Centralised Actions(,) in 1995 and 1996 (number of partners U) including numbers of coordinators) \ ^ C o u n t ry Actions ^^ Erasmus (Inter-univ. Coop. Programmes){3) Erasmus (Thematic networks) Comenius (intercultural educ. ) Comenius (In-service training) Lingua (Europ. Coop. Programmes) Lingua (Language instruments) Open and Distance Learning r€ BE DK DE GR ES FR IE IT LU NL AT PT FI SV UK IS LI NO EUR Total 1060 559 2869 763 2374 3128 643 1998 15 1162 436 835 664 606 3347 38 1 368 3 107 67 166 81 135 173 60 178 9 99 59 79 86 91 301 9 32 85 31 28 46 19 60 67 32 55 5 31 17 34 26 25 105 13 10 36 11 33 44 8 35 3 11 6 17 12 9 53 26 15 29 42 27 30 13 39 3 27 1 18 8 7 58 30 17 35 30 40 46 20 54 1 23 6 28 18 23 72 4 0 2 2 1 1 0 0 8 3 5 0 24 1 6 0 0 2 0 * Adult Education 26 22 34 16 38 32 19 33 2 31 9 8 17 21 56 (1) Actions in which the decision on the projects to be selected is taken directly by the Commission. This table does not include the Studies on educational policy as in this case the number of partners is not considered relevant. (2) The number of "partners" is not necessarily identical with the number of "participating institutions", since an institution may be participating in more than one project. (3) 1995 only (no new projects were accepted in 1996). cs'smith/centra-3. xls I8'02'97 20869 1817 594 304 352 469 374 Table 4: Financial aspects of the app. cations for support under the Centralised é t i o n s1 ' in 1995 and 1996 (in MioECU) (I) 1 9 95 All projects N ew p r o j e c ts Total cost Amount requested from SOCRATES Request from SOCRATES as % of cost Total cost Amount requested from SOCRATES % Total cost 1 9 96 R e n e w a ls Amount requested from SOCRATES fl T o t al 1996 | N ew p r o j e c ts 1 9 95 + 1 9 96 R e n e w a ls % Total cost Amount requested from SOCRATES % Total cost Amount requested from SOCRATES % Total cost Amount requested f r om SOCRATES % Total cost T o t al Amount requested from SOCRATES % Erasmus (Inter-univ. Coop. Programmes) Erasmus {Thematic networks) Comenius (intercultural educ. ) Comenius (In-service training) Lingua (Europ. Coop. Programmes) Lingua (Language instruments) Open and Distance Learning Adult Education Studies on education policy n/a. 17. 3 5. 3 11. 4 38. 6 27. 4 9. 9 4. 9 200. 0 n/a. n/a 200. 0(2) n/a n/a 200. 0 U1 n/a n/a 200. 0 n/a n/a 2 0 00 n/a n/a 400 0 n/a. 9. 1 2. 5 4. 9 18. 5 16. 1 6. 5 2. 8. 32. 1 153 48% -. 32. 1 15 3 48% 32. 1 15. 3 48% _. 3 21 15 3 48% 53% 7. 8 3. 8 49% 1 00 4. 9 49% 17. 8 8. 7 49% 25. 1 12. 9 5 1% 10. 0 4. 9 49% 35 1 1 78 5 1% 47% 6. 4 2. 6 4 1% 2. 4 1. 0 42% 8. 8 36 4 1% 11. 7 5. 1 44% 2. 4 1. 0 42% 14. 1 6 1 43% 43% 4. 1 1. 7 4 1% 62 2. 7 44% 10. 3 4. 4 43% 15. 5 6. 6 43% 6. 2 2. 7 44% 21. 7 93 43% 48% 17. 0 8. 8 52% 11. 9 4. 0 34% 2 89 1 28 44% 55. 6 27. 3 49% 11. 9 4. 0 34% 67. 5 31 3 46% i 59% 36. 5 22. 3 6 1% 8. 6 4. 5 52% 45. 1 2 68 59% 63. 9 38. 4 60% 8. 6 45 52% 7 25 4 29 59% | 66% 16. 4 10. 4 63% 5. 7 3. 8 67% 22 1 14. 2 64% 26. 3 16. 9 64% 5. 7 3. 8 67% 3 20 20 7 65% 57% 8. 4 50 60% 0. 8 0. 6 75% 92 56 6 1% 13. 6 7. 8 57% 0. 8 0. 6 75% 144 84 58%; (1) Actions in which the decision on the projects to be selected is taken directly by the Commission. (2) Increase in demand was structurally excluded by the nature of the transitional measures for this Action. The figure has increased to around 250 MioECU for 1997. cs''smiilvVen!rà-4 \\± Tabic 5 : Financial aspects of projects supported under the Centralised Actions (1) in 1995 and 1996 (2) 1995 All projects New projects 1996 Renewals All projects Total budget of accepted projects (MioECU) Amount awarded by SOCRATES (MioECU) SOCRATES grants as a % of total project budgets Average grant awarded (ECU) Total budget of accepted projects Amount awarded by SOCRATES (MioECU) SOCRATES grants as a V. of total project budgets Average grant awarded (ECU) Total budget of accepted projects Amount awarded by SOCRATES (MioECU) SOCRATES grants as a %of total project budgets Average grant awarded (ECU) Total budget of accepted projects Amount awarded by SOCRATES (MioECU) SOCRATES grants as a % of total project budgets Average grant awarded «ECU) Erasmus (Thematic networks) Comenius (Intercultural educ. ) Comenius (In-service training) Lingua (Europ. Coop. Programmes) Lingua (Language instruments) Open and Distance Learning Adult Education Studies on education policy 8' 13. 2 4. 4 9. 9 13. 3 9. 8 4. 6 4. 9 5. 4 1. 1 3. 0 4. 2 4. 1 2. 9 0. 5 m 15. 2 41% 33,500 25% 23,400 30% 69,100 32% 82,200 46 5. 0 22 59 42% 123,800 104 63% 94,800] 10% 125,000| 67 1. 3 2. 3 1. 6 19 0. 8 3. 1 42 30 07 15% 82,100 _ _ _ 15. 2 35% 39,000 (3) 38% 23,500 41% 77,000(4) 53% 97,000 40% 102. 200 45% 80,600 52% 75,600] 8. 3 20 5. 6 6. 7 8. 6 50 0. 8 3. 2 0. 8 2. 1 2. 3 3. 0 2. 1 06 39% 46,100 129 40% 24,500 38% 102,8001 7. 0 7. 7 34% 94,1 OOP 12. 6 35% 104,8001 19. 2 42% 106. 1001 11. 7 23 48 2. 7 2. 9 5. 4 7. 2 5. 1 15% 82,100 37% 42. 900'3' 39% 23,500 38% 93,500(4' 43% 94,700 38% 102,900 44% 89,500 73% 142. 5001 2. 1 1. 3 62% 103,700 (1) Actions in which the decision on the projects to be selected is taken directly by the Commission. Including contributions from, and grants to projects involving, EFTA-EEA countries. (2) The figures for 1996 are provisional, as the final data for 1996 were not available at the time of completing the present document. (3) The average grant rose in 1996 due to the new requirements concerning the profile of projects (at least 2 institutions from each of at least 3 participating countries). (4) The average grant rose in 1996 due to the process of concentration within projects (fewer projects, more institutions within each project) actively encouraged by the Commission. cs/smith/centrao \ls 18 02 ^7 Table 6 : Amount requested and grants awarded under each of the SOCRATES Actions (total for 1995 and 1996) (in ECU) (i) ,i HIGHER EDUÇATJQN (Erasmus) ct„£ ZàÛ£J^itâ& Action 1: European Dimension of universities Action 2: Student mobility II^SCHOOirEDMÇ^QjyÇbJ Action 1: School partnerships/European Projects Action 2: Intercultural education Action 3: In-service training of teachers Action 1: Promotion of language-learning (Lingua) Action 2: Open and distance learning Action 3: Exchange of information and experience Total SOCRATES (1) Provisional figures, as the final data for 1996 were not available at the time of completing the present document. (2) For the purpose of calculating the amount requested for student grants, it is assumed that students request only 50 °/o of the maximum grant allowable tinder the Decision, modulated downwards by the number of months to be spent abroad compared with a full academic year, rather than the maximum grant as such. cs/smith'centra-6. xls Chart 1: Overall utilisation of funds in 1995 and 1996 Categories to be used A - Erasmus (universities) B - Erasmus (student grants) C - Comenius D - Lingua E - Open and distance learning F - Adult Education G - Exchange of information on education systems and policy H - Complementary measures (including information activities of National Agencies) Total allocation Chapter I: 56. 9% Chapter! S : 13. 2 % Chapter 111:29. 9% B 41,21% cs smith'chart-1. xb I 8'02 v'" Chart 2: SOCRATES budget, relative to (a) total project costs and (b) amounts requested under the Centralised Actions ( * and Erasmus student grants (total for 1995<2) and 1996 <3)) (expressed as an index, whereby SOCRATES budget =1) O Total project cost • Total amount requestet a Total budget available Index 14 12 10 ,'»N. ; ' ' »• " l * * ^v (1) Actions in which the decision on the projects to be selected is taken directly by the Commission. (2) In 1995 also including contributions from EFTA-EEA countries and Switzerland, as well as funds recycled from previous years. (3) Including contributions from EFTA-EEA countries. (4) Budget = All Action 1 expenditure except Thematic networks. Total project cost is not available for ICPs. (5) For the purpose of calculating the amount requested for student grants, it is assumed that students request only 50 % of the maximum grant allowable under the Decision, modulated downwards by the number of months to be spent abroad compared with a full academic year, rather than the maximum grant as such. 53 Voorstel voor een besluit van het Europees Parlement en de Raad tot wijziging van Besluit nr. 819/95/EG tot instelling van het communautaire actieprogramma Socrates a TOELICHTING I. INLEIDING Het communautaireactieprogramma op onderwijsgebied, getiteld SOCRATES ', bestrijkt de periode van 1995 t/m 1999 en is van toepassing op de 15 Lid- Staten alsmede op de partnerlandenin de Europese Economische Ruimte. Het algemene doel van het programma is de kwaliteit te bevorderen door vergroting van de mobiliteit, uitbreiding van de samenwerking en versterking van de Europese dimensie in alle sectoren van het onderwijs. Het draagt op drie manieren bij tot de verdere ontwikkelingvan de Europese Gemeenschap: • • • SOCRATES is een hoeksteen van het beleid dat de Europese Gemeenschap dichter bij al haar burgers wil brengen. Zo'n 70 miljoen jongeren in de Gemeenschap krijgen onderwijs van zo'n 4 miljoen docenten. Zo'n 11 miljoen studenten studeren aan meer dan 5. 000 instellingen van hoger onderwijs en miljoenen volwassenen volgen voltijd- of deeltijdonderwijs. De mogelijkheid die SOCRATES bezit om een positief gevoel van identificatie met het proces van de opbouw van Europa te bevorderen, is uniek. Voor SOCRATES is een hoofdrol weggelegd bij de ontwikkeling van menselijke hulpbronnen van hoge kwaliteit, een sleutelfactor voor het stimuleren van de werkgelegenheid, het bevorderen van het concurrentievermogen en het tot stand brengen van een grotere economische groei. SOCRATES staat centraal bij het proces van uitbreiding van de Gemeenschap met meer Europese landen en wel door in de periode die aan de toetreding voorafgaat, de geassocieerde landen van Midden- en Besluit nr. 819/95/EG van het Europees Parlement en de Raad van 14 maart 1995 tot instelling van het communautaire actieprogramma Socrates. PB nr. L 87 van 20. 4. 1995, blz. 10 55 Oost-Europa en Cyprus2 bij strategisch belangrijke programma's te betrekken. Deze bijdrage wordt tegen uiterst lage kosten verwezenlijkt. Zelfs wanneer rekening wordt gehouden met de verhoging van de financiële middelen die in de onderhavige voorstellen van de Commissie wordt gepland, neemt SOCRATES in 1998 ongeveer 0,2% van de communautaire begroting voor zijn rekening. SOCRATES bouwt voort op eerdere communautaire programma's, zoals de zeer geslaagde programma's Erasmus en Lingua en breidt deze uit tot het gehele onderwijsgebied. Het programma bevat zorgvuldig gerichte maatregelen voor elke onderwijssector; hierover is bij de onderhandeling over de instelling van het programma zonder al te veel moeite overeenstemming bereikt. Zowel het Europees Parlement als de Raad heeft herhaaldelijk het belang onderstreept dat zij aan de goedkeuring van het programma hechtten. Om een significant effect te kunnen sorteren, heeft het programma financiële middelen nodig die volledig in overeenstemming zijn met de doelstellingen die in het besluit zijn uiteengezet. De financiële middelen zijn het onderwerp geweest van een bemiddelingsprocedure tussen het Europees Parlement en de Raad. Het goedgekeurde bedrag, namelijk 850 miljoen ecu voor de periode van 1995 tot 1999, was lager dan het oorspronkelijk voorstel van de Commissie, 1. 005,6 miljoen ecu, zelfs al moet het de behoeften dekken van de vergrote Europese Gemeenschap van 15 Lid-Staten, vergeleken met de 12 waarop het voorstel van de Commissie was gebaseerd en van programmaonderdelen die tijdens de onderhandelingen zijn toegevoegd. Het Europees Parlement is met dit compromis uitsluitend akkoord gegaan op voorwaarde dat halverwege een evaluatie zou worden uitgevoerd. Derhalve zijn het Europees Parlement, de Raad en de Commissie overeengekomen: "Twee jaar na het begin van het programma beoordelen, het Europees Parlement en de Raad de met het programma bereikte resultaten. Met het oog daarop legt de Commissie hun een verslag voor, vergezeld van de door haar passend geachte voorstellen, ook ten aanzien van de financiële gemeenschappelijke middelen die door de wetgever in de zin van de 2 Het besluit tot instelling van SOCRATES maakt ook melding van de mogelijkheid tot uitbreiding tot Malta. Er zijn onderhandelingen gevoerd om Malta in staat te stellen deel te nemen in het programma in de context van de voorbereiding op de toetredingvan dit land tot de Gemeenschap. Aangezien de regering van Malta echter onlangs het besluit heeft genomen haar aanvraag om toe te treden tot de Gemeenschap te bevriezen, heeft de Commissie van de Raad opdracht gekregen voorlopige technische contacten te onderhouden met het oog op de verduidelijking van de toekomstige relaties tussen de Gemeenschap en Malta. Aangezien het definitieve standpunt dat Malta en de Gemeenschap zullen gaan innemen nog niet bekend is, wordt in dit stuk positief noch negatief verwezen naar een mogelijke openstelling van het programma voor Malta op een later tijdstip <ot verklaring van 6 maart 1995s zijn vastgesteld. Het Europees Parlement en de Raad nemen zo spoedig mogelijk een besluit over die voorstellen. '4 Op grond van de haar in de gezamenlijke verklaring verstrekte opdracht, heeft de Commissie een verslag5 ingediend waarin de twee eerste jaren van SOCRATES (1995 en 1996) zijn geanalyseerd, vergezeld van het onderhavige voorstel voor een besluit om wijziging te brengen in de financiële middelen van het programma. II. DE DOOR SOCRATES IN 1995 EN 1996 BEHAALDE RESULTATEN heeft in de gehele Gemeenschap Het SOCRATES-programma in onderwij skringen een warm onthaal gevonden. Het vormde de aanleiding tot een aanzienlijk groter volume en een betere kwaliteit van de Europese samenwerking, de volwasseneneducatie en het open en afstandsonderwijs die nauwelijks enige traditie terzake van gestructureerde samenwerking op transnationaal niveau bezaten. Met name heeft het: schoolonderwijs, gebieden vooral het als op • • • een aanzienlijke bijdrage geleverd tot de mobiliteit van studenten, jongeren en docenten, ten aanzien van zowel de omvang van de uitwisselingen als de kwaliteit van het organisatorisch kader daarvan. In het hoger onderwijs zijn subsidies beschikbaar gesteld om zo'n 316. 000 studenten en 26. 000 docenten in staat te stellen te gaan studeren of doceren in het raam van een gestructureerd programma in een andere Lid-Staat;6 ruime, intensievere samenwerking een tussen onderwijsinstellingen in verschillende deelnemende landen, met name door i n t e r u n i v e r s i t a i re zo'n samenwerkingsprogramma's en meer dan 600 transnationale projecten in andere onderwijssectoren. Er hebben tot nu toe meer dan 16. 000 instellingen aan het programma deelgenomen; gestimuleerd i n s t e l l i ng 2. 600 van de een nieuwe stimulans gegeven tot de academische erkenning van studieperioden in het buitenland en aldaar verkregen diploma's. Op het Verklaring van het Europees Parlement, de Raad en de Commissie van 6 maart 1995 (95/C 293/03), PB nr. C 293 van 8. 11. 1995, blz. 4 Gezamenlijke verklaring van het Europees Parlement, de Raad en de Commissie over Besluit 819/95/EG van het Europees Parlement en de Raad van 14 maart 1995 tot instelling van het communautaire actieprogramma SOCRATES, PB nr. L 132 van 16 juni 1995, blz. 18 COM(97)[. def. ] De voornaamste hindernissen voor transnationale mobiliteit binnen de Europese Gemeenschap zijn onlangs vastgesteld in het Groenboek van de Commissie onder de titel: Onderwijs - Opleiding - Onderzoek: De belemmeringen voor transnationale mobiliteit. COM (96) 462 def. van 2. 10. 1996 5Ï terrein van het hoger onderwijs wordt het geslaagde Europees puntenoverdrachtsysteem tot meer dan 1. 000 instellingen uitgebreid; geholpen de Europese dimensie van het onderwijs te versterken, met name initiële opleiding en de verdere beroepsontwikkeling van docenten; ten aanzien van de voortdurend gezorgd voor vorderingen bij het bevorderen van het onderwijzen en leren van de minder algemeen gebruikte en minder onderwezen talen van de Gemeenschap; het middelpunt gevormd van een algemener en pedagogischer, tegenover een technologisch getint gebruik van het open- en afstandsonderwijs en multimediale benaderingen in verschillende onderwijssectoren, en de aanzet gegeven tot de vervaardiging van een grote, gevarieerde reeks didactisch materiaal, lesprogramma's, opleidingsschema's en andere educatieve producten; nieuwe mogelijkheden geboden voor een wijdverbreide uitwisseling van kennis en ervaring, waardoor in alle deelnemende landen expertise is verspreid en het innovatieproces is bevorderd; ervoor gezorgd dat alle Lid-Staten profiteren van de Europese samenwerking, door landen die economisch achtergebleven zijn en/of in de periferie liggen, grotere mogelijkheden voor samenwerking te bieden dan anders beschikbaar zouden zijn geweest; geholpen aanzienlijke aanvullende financiering te genereren uit allerlei andere bronnen, waardoor de totale Europese investering in mobiliteit en samenwerking aanzienlijk is vergroot. • • • • • • Op al deze manieren maakt het SOCRATES-programma duidelijke, aantoonbare vorderingen op weg naar de verwezenlijking van de in artikel 126 van het Verdrag van Maastricht7 genoemde doelstelling, dat wil zeggen bij te dragen tot de ontwikkeling van onderwijs van hoog gehalte in de gehele Gemeenschap. Wat net zo belangrijk is, het programma helpt de "Europese dimensie in het onderwijs" voor honderdduizenden docenten en leerlingen van alle leeftijden tot een zinvol begrip te maken. Er is aanzienlijke vooruitgang geboekt bij het voorbereiden van het terrein om deze voordelen van het programma, overeenkomstig de bepalingen van het besluit, uit te breiden tot Europa in ruimere zin. PBnr. C 224 van 31. 8. 1992 â III. DE NOODZAAK DE FINANCIËLE MIDDELEN VOOR SOCRATES TE VERHOGEN Voor de periode na 1997 zullen de middelen die aan SOCRATES zijn toegewezen, niet meer voldoende zijn om de in het Besluit genoemde doelstellingen te bereiken. Dat is de duidelijke conclusie van de analyse van de eerste twee jaar van het programma en de daaruit voortvloeiende gedetailleerde ramingen voor de komende jaren. De Commissie stelt derhalve voor, de algemene middelen van het programma te verhogen met 50 miljoen ecu (of 5,9%); deze verhoging moet worden doorgevoerd in de laatste twee jaar (1998 en 1999) van de eerste vijfjaar van het programma. In het licht van de tot nu toe opgedane ervaringen, worden geen andere wijzigingen in het Besluit noodzakelijk geacht. De redenen die de Commissie ertoe hebben gebracht deze verhoging voor te stellen, staan hieronder vermeld. 1. De noodzaak een kritisch aantal leden van de doelpopulatie te bereiken De allerbelangrijkste doelstellingen van SOCRATES zijn bij te dragen tot onderwijs van hoog gehalte in Europa en Europa dichter bij de burger te brengen. Om die reden is het van vitaal belang dat onder elk van de acties van het programma een kritisch hoeveelheid producten en activiteiten van hoog gehalte wordt ondersteund. Gezien het feit dat de door het programma aangesproken doelgroepen uitermate groot zijn, moet een groot aantal subsidies worden toegewezen. Zoals hieronder in punt 3 is aangegeven, is het onmogelijk het programma verder voortgang te laten boeken op weg naar het bereiken van deze kritische hoeveelheid door het gemiddelde steunbedrag per begunstigde nog verder te verlagen. Het is niet gewenst nog strengere selectiecriteria, ook ten opzichte van projecten van goed gehalte, te hanteren dan op dit moment al gebeurt. Dat zou aanleiding geven tot frustratie bij een grote groep burgers en dat juist op het ogenblik waarop het voor de Gemeenschap van cruciaal belang is om aan te tonen dat zij rekening houdt met hun echte zorgen. 2. De huidige g r o te v r a ag naar deelname In 1995, het allereerste jaar dat het programma werd uitgevoerd, was de totale aanvraag om financiële steun, meer dan 500 miljoen ecu, ca. drie maal zo hoog als de beschikbare begroting. In 1996 is het aantal subsidieaanvragen, vergeleken met 1995, sterk nog verder gestegen. Zo is het aantal scholen dat aan schoolpartnerschappen wil deelnemen, met een factor 5 toegenomen en op andere nieuwe terreinen van het programma, zoals de volwasseneneducatie en het open en afstandsonderwijs, is het aantal aanvragen verdubbeld. Voor bepaalde onderdelen van het programma bedraagt het door de aanvragers gevraagde bedrag al ca. negen maal zo veel als de jaarlijks beschikbare begroting. In totaal is het gevraagde bedrag in 1996 gestegen tot meer dan 700 miljoen ecu, vergeleken met de 173 miljoen ecu die beschikbaar zijn. <*ft 3. Problemen als gevolg van de ontoereikende b e g r o t i n g s m i d d e l en Hol; ontbreken van evenwicht tussen vraag en aanbod is oen bron van oprechte zorg voor een programma als SOCRATES, dat de mogelijkheid biedt oen heel ruime populatie laten profiteren van de voordelen van Europese samenwerking. De problemen die een gevolg zijn van de dikwijls onvoldoende financiële middelen, zijn met name: te • Als gevolg van de financiële restricties daalt de hoogte van de subsidies voor bepaalde essentiële onderdelen van het programma al tot een onhoudbaar laag peil. Het actieprogramma Erasmus was een van de belangrijkste successen van communautaire financiering. Nu het in SOCRATES is opgenomen, blijft het een sleutelfactor voor verwezenlijking van de doelstellingen van het programma. Maar de verdere ontwikkelingvan Erasmus wordt in gevaar gebracht door de begrotingssituatie waardoor SOCRATES in zijn geheel wordt beïnvloed. Dit geldt zowel voor de subsidies voor studentenmobiliteit, als voor de steun ten behoeve van de ontwikkeling van een Europese dimensie voor studenten die niet rechtstreeks deelnemen aan de mobiliteit. aanmerking voor studentenmobiliteit De subsidies vormen waarschijnlijk de bekendste zuil van Erasmus, maar de doeltreffendheid daarvan wordt bedreigd. De maximale subsidie is 5. 000 ecu per student, maar als alle in goedgekeurde uitwisselingsprogramma's in het kader van Erasmus subsidie zouden krijgen, zou het bedrag per student voor een geheel academisch jaar slechts ongeveer 750 ecu belopen, net 15% van het maximum en, behalve voor hen die over aanzienlijke extra financiële middelen beschikken, onvoldoende. studenten komende binnen Van nu af aan zal elke universiteit met de Commissie een enkel "Institutioneel contract" sluiten voor het totaal van haar activiteiten op het terrein van de Europese dimensie. Dit zal aanzienlijke gevolgen instellingen om een strategisch hebben voor het stimuleren van standpunt in te nemen ten opzichte van de Europese samenwerkingen op de lange duur zorgen voor rendement van de investering in SOCRATES. De respons van de universiteiten was buitengewoon bemoedigend. Bijna 1. 600 instellingen overal in de Gemeenschap hebben gevraagd om een contract voor het academisch jaar 1997/8. Het totaal van de aangevraagde subsidies bedraagt 250 miljoen ecu. Op basis van de huidige cijfers zou iedere universiteit een bedrag van slechts 10. 000 à 15. 000 ecu ontvangen voor het hele spectrum van haar activiteiten voor de Europese dimensie. Hierdoor zou de gehele nieuwe strategische aanpak van de interuniversitaire samenwerking in de Gemeenschap in gevaar komen. Wat Comenius betreft, het actieprogramma voor samenwerking in de schoolsector dat een van de voornaamste innovaties binnen SOCRATES is en zorgt voor een Europese dimensie in het onderwijs voor een veel ruimere populatie, is de situatie praktisch gelijk. De ruggengraat van Comenius wordt gevormd door de multilaterale schoolpartnerschappen waardoor scholen in verschillende Lid-Staten banden aanknopen. Op deze nieuwe mogelijkheid is door de scholen van Europa vol ongeduld gewacht, maar de eerste twee jaar bedroeg de maximale subsidie per school slechts 2. 000 ecu per jaar (3. 000 ecu voor de scholen die de partnerschappen coördineerden). Dit bedrag is uiterst laag en door de druk op de onderwijsbegroting die in de gehele EU op nationaal niveau aanwezig is, wordt het voor de scholen bijzonder moeilijk aanzienlijke aanvullende financiële middelen uit andere bronnen aan te trekken. Voor een maximaal rendement van de investering van communautaire gelden zijn drie elementen noodzakelijk: enige continuïteit in de financiering teneinde duurzame samenwerkingsnetwerkente scheppen, handhaving van de regelmatige opname van deelnemers die voor "nieuw bloed" zorgen en verspreiding van de resultaten ten behoeve van niet deelnemende instellingen en particulieren. Door een te lage financiering zou deze aanpak in gevaar komen. te vraag begint voldoen, verscheidene Het feit dat de financiële middelen ontoereikend zijn om aan de bestaande nationale agentschappen er al van af te houden de informatie over het programma op ruime schaal te verspreiden. Het gevolg hiervan zal zijn dat enkele soorten instellingen, achtergebleven gebieden en categorieën personen die niet eerder aan de Europese samenwerking hebben deelgenomen, uitgesloten worden. Tezamen met de geringe omvang van de subsidies die voor bepaalde onderdelen van het programma worden verleend, zal dit een ongunstige invloed hebben op de mogelijkheden voor het programma om het beginsel van gelijke kansen - een aspect waaraan het Europees Parlement bij de onderhandeling over de goedkeuringvan het programma bijzonder veel belang hechtte - te handhaven. • • 4. Toenemende begrotingsproblemen tijdens de rest van de periode van vijfjaar Hoewel de vraag in 1995 en 1996 al groot was, zal de kracht daarvan pas in 1997, en nog sterker vanaf 1998, volledig merkbaar worden. Dat komt omdat: • niet alleen financiering beschikbaar moet worden gesteld voor nieuwe initiatieven, maar ook voor verlenging van de steun voor het tweede en het derde jaar van de meerjarige projecten die op de meeste terreinen van SOCRATES worden gestimuleerd; 61 • • • het aantal aanvragen voor steun ten behoeve van nieuwe projecten aanzienlijk zal stijgen, naar mate de volledige impact van de in 1995 en 1996 gevoerde voorlichtingscampagne resulteert in nieuwe voorstellen voor projecten. Ook de deelname van de drie nieuwe Lid-Staten van de Europese Gemeenschap alle aan bepaalde waarschijnlijkheid een aanzienlijke verdere groei gaan vertonen; zal naar acties bepaalde acties in het raam van het programma voor het eerst volledig beschikbaar komen. Met name gaat het daarbij om: - contracten in het kader van Erasmus. Zoals de institutionele hierboven reeds is opgemerkt, zijn de cijfers van de vraag voor 1997 voor dit actieprogramma al bekend. Het gaat daarbij om een verzoek om ongeveer 250 miljoen ecu (25% hoger dan in 1996); te subsidies om docenten in staat stellen in-serviceopleidingen volgen (Comenius). Deze vormen een essentieel middel om ervoor te zorgen dat het innovatiepotentieel van projecten ter vergroting van de Europese dimensie in het onderwijs werkelijk doorwerkt op school; - de gevolgen van bepaalde andere beleidsmaatregelen, zoals met name het Europese Jaar van onderwijs en scholing tijdens het gehele leven (1996)8 en het Europees jaar tegen het racisme (1997)9 zich zullen doen gevoelen door een toeneming van de vraag naar steun in het raam van SOCRATES. De door de Commissie voorgestelde verhoging van de begroting is dus gerechtvaardigd wat betreft het programma in zijn huidige vorm en de huidige geografische werkingssfeer. Er is zelfs nog geen rekening gehouden met de tien impact op de begroting van de uitbreiding van SOCRATES tot geassocieerde landen van Midden- en Oost-Europa en Cyprus, die eveneens in de komende periode zal moeten worden verwerkt10. Besluit nr. 2493/95/EG van het Europees Parlement en de Raad van 23 oktober 1995 tot uitroeping van het 1996 tot "Europees jaar van onderwijs en scholing tijdens het gehele leven", PB nr. L 256 van 26. 10. 1995, blz. 45 Resolutie van de Raad en de Vertegenwoordigers van de Lid-Staten (23 Juillet 1996), in het kader van de Raad bijeen, over het Europees jaar tegen het racisme (1997), PB nr. C 237 van 15. 8. 1996, De operationele kosten (subsidies) die rechtstreeks te maken hebben met de deelname van personen en instellingen uit de nieuwe deelnemende landen, zullen worden bestreden uit de bijdrage van elk van de betrokken landen, hetzij door fondsen te gebruiken die volledig uit de nationale begroting van dat land afkomstig zijn of door gdeeltelijk nationale fondsen en gedeeltelijk de PHARE-toewijzing te gebruiken (maximaal 10% daarvan mag voor dit doel worden gebruikt). Voor de instellingen in de landen die momenteel aan SOCRATES meewerken, zal de samenwerking met de nieuwe landen echter aanzienlijke kosten meebrengen. tt IV. CONCLUSIES In de eerste twee jaar die na de instelling van SOCRATES zijn verlopen, zijn aanzienlijke prestaties geleverd. De ervaring in die periode heeft echter wel geleerd dat het programma, wanneer de algemene financiële middelen voor het programma in de laatste twee jaar (1998 en 1999) van de eerste periode van vijfjaar van het programma niet aanzienlijk worden verhoogd, niet in staat zal zijn deze veelbelovende eerste resultaten te handhaven, te consolideren en erop voort te bouwen. Wanneer de algemene budgettaire situatie gunstiger was geweest, zou de Commissie zonder aarzelen een voorstel voor een veel grotere verhoging gedaan hebben dan is. Dit zou volledig gerechtvaardigd zijn, gezien de kosten-batenrelatie van de betrokken activiteit en de aangetoonde noodzaak voor aanvullende middelen. thans het geval Het thans voorgestelde bedrag van 900 miljoen ecu, een verhoging met ca. 6%, wordt als het minimum beschouwd dat nodig is om SOCRATES in staat te stellen zijn potentieel als middel om te komen tot een werkelijk open ruimte voor samenwerking op onderwijsgebied in de Gemeenschap te verwezenlijken en wijdverbreide teleurstelling onder een omvangrijk, invloedrijk deel van de Europese burgers te vermijden, op een moment dat voor de verdere ontwikkeling van de Gemeenschap van doorslaggevend belang is. Ob Voorstel voor een besluit van het Europees Parlement en de Raad tot wijziging van Besluit nr. 819/95/EG1 tot instelling van het communautaire actieprogramma Socrates HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD VAN DE EUROPESE UNIE, Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, inzonderheid op de artikelen 126 en 127, Gezien het voorstel van de Commissie2, Gezien het advies van het Economisch en Sociaal Comité', Gezien het advies van het Comité van de Regio's4, Volgens de procedure van artikel 189 B van het Verdrag5, Overwegende dat bij Besluit nr. 819/95/EG van het Europees Parlement en de Raad van 14 maart 1995 het communautaire actieprogramma SOCRATES6 is ingesteld, Overwegende dat in artikel 7 van bedoeld besluit wordt voorzien in financiële middelen voor de tenuitvoerlegging van het programma gedurende de periode van 1 januari 1995 t/m 31 december 1999, Overwegende dat in de gezamenlijke verklaring van het Europees Parlement, de Raad en de Commissie betreffende eerdergenoemd besluit van 14 maart 1995 wordt bepaald dat het Europees Parlement en de Raad twee jaar na het begin van het programma de met het programma bereikte resultaten beoordelen en dat de Commissie met het oog daarop hun een verslag voorlegt, vergezeld van de door haar passend geachte voorstellen, ook ten aanzien van de financiële middelen die door de wetgever in de zin van de gemeenschappelijke verklaring van 6 maart PB nr. L 87 van 20. 4. 1995, blz. 10 6 Zie voetnoot 1 £<f 19956 zijn vastgesteld en dat het Europees Parlement en de Raad zo spoedig mogelijk een besluit nemen over die voorstellen7, Overwegende dat in het door de Commissie naar aanleiding van bovenbedoelde gezamenlijke verklaring ingediende verslag8 de voortreffelijke resultaten staan vermeld die in de eerste twee jaar na het begin van het programma zijn behaald, Overwegende dat het programma een bijzonder goed onthaal heeft gevonden in onderwij skringen en dat de vorderingen die bij het verwezenlijken van de doelstellingen van het programma worden gemaakt, moeten worden voortgezet, Overwegende dat de vraag naar steun al vele malen hoger is dan de beschikbare middelen en blijft stijgen, Overwegend dat er voor moet worden gezorgd dat een kritische hoeveelheid financiering gehandhaafd blijft om ervoor te zorgen dat de kwaliteit van de te ondersteunen gemeenschappelijke activiteiten geen gevaar loopt, Overwegend dat er continuïteit aanwezig moet zijn in de steun voor projecten in hun ontwikkelingsfase, terwijl er niettemin voldoende middelen moeten worden gereserveerd voor het ondersteunen van nieuwe projecten en activiteiten, waardoor het potentieel van het programma om tot de vernieuwing bij te dragen wordt bewaard, Overwegende dat de financiële middelen van het programma derhalve moeten worden bijgesteld, teneinde het vermogen van het programma om de in het Besluit tot instelling van het programma vermelde doelstellingen te verwezenlijken, BESLUITEN: Artikel 1 Artikel 7, lid 1 van Besluit 819/95/EG van het Europees Parlement en de Raad van 14 maart 1995 wordt als volgt gelezen: "De financiële middelen voor de uitvoering van dit programma in de in artikel 1 genoemde periode belopen 900 miljoen ecu. " 6 Verklaring van het Europees Parlement, de Raad en de Commissie van 6 maart 1995 betreffende de opneming van financiële bepalingen in de wetgevingsbesluiten(95/C 293/03), PB nr. C 293 van 8 november 1995, blz. 4 7 PB nr. L 132 van 16 juni 1995, blz. 18 8 COM(97) [. ] & Artikel 2 Dit Besluit treedt in werking op dag van zijn bekendmaking in het Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen. & F I N A N C I E EL M E M O R A N D UM 1 TITEL VAN DE MAATREGEL Wijziging van het communautaire actieprogramma Socrates, vastgesteld bij Besluit nr. 819/95/1 iG van het Luropees Parlement en de Raad van 14 maart 19951 2 BEGROTINGSONDERDEEL B3-1001 3 RECHTSGRONDSLAG Artikelen 126 en 127 EG-Verdrag 4 OMSCHRIJVING VAN DE MAATREGEL 4. 1 Algemene doelstelling Het hoofddoel van het programma is bij te dragen tot de ontwikkeling van onderwijs van hoog gehalte door het bevorderen van de samenwerking tussen de Lid-Staten. De activiteiten in het kader van het programma zijn bedoeld om geleidelijk een open Europese onderwijsruimte tot stand te brengen door de onderwijswereld beter in staat te stellen om zich aan te passen aan en te anticiperen op politieke, sociale, economische en technologische veranderingen, om te bereiken dat jongeren alsmede volwassenen die zulks wensen dusdanig onderwijs ontvangen dat zij in het nieuwe kader van de Europese Gemeenschap kunnen leven en werken. Het programma heeft in het bijzonder tot doel: - de Europese dimensie te ontwikkelen in studies op alle niveaus ter consolidering van de zin voor het Europees burgerschap, steunend op het culturele erfgoed van de Lid-Staten; een kwantitatieve en kwalitatieve verbetering van de kennis van de talen van de Europese Unie te bevorderen, met name van de minst verbreide en minst onderwezen talen, teneinde het begrip en de solidariteit tussen de volken van deze Unie te versterken en de interculturele dimensie van het onderwijs te bevorderen; PB L 87 van 20. 4. 1995, blz. 10. in de Lid-Slatcn een intensieve samenwerking op brede basis te bevorderen tussen onderwijsinstellingen van elk niveau, recht doende aan hun intellectuele en opvoedkundige mogelijkheden; de mobiliteit van docenten aan te moedigen, teneinde de studies een Europese dimensie te geven, en bij te dragen tot een kwalitatieve verbetering van hun bekwaamheden; de mobiliteit van studenten te bevorderen door hen in staat te stellen een deel van hun studie in een andere Lid-Staat te volgen, teneinde de Europese dimensie in het onderwijs te consolideren; betrekkingen tussen leerlingen op het niveau van de Europese Gemeenschap te stimuleren en de Europese dimensie van hun opleiding te bevorderen; de academische erkenning van diploma's, studieperioden en andere kwalificaties aan te moedigen, teneinde de ontwikkeling van een open Europese ruimte voor samenwerking op onderwijsgebied te vergemakkelijken; het open en afstandsonderwijs in het kader van de activiteiten van het programma te bevorderen; de uitwisseling van informatie en ervaringen te bevorderen, zodat de diversiteit en specificiteit van de onderwijsstelsels in de Lid-Staten een bron kan vormen van verrijking en wederzijdse stimulering. 4. 2 Periode en wijze van verlenging Vijfjarig actieprogramma (1995-1999). Verlenging afhankelijk van de resultaten van de tussentijdse evaluatie van het programma. 5 INDELING VAN DE UITGAVEN/INKOMSTEN Niet-verplichte uitgaven 5. 1 5. 2 Gesplitste kredieten 5. 3 Soort inkomsten: geen 6 AARD VAN DE UITGAVEN/ONTVANGSTEN Over het algemeen subsidie voor medefinanciering met andere openbare of particuliere financieringsbronnen (betrokken institutionele partners: universiteiten en scholen, voor verenigingen op Luropecs of nationaal niveau, NGO's, volwasseneneducatie, plaatselijke overheden, particuliere initiatieven, ondernemingen enz. ). De communautaire bijdrage kan worden verhoogd tot maximaal 75%, met name in de volgende gevallen: instellingen CS projecten die betrekking hebben op een nieuw actiegebied op Europees niveau, waar de samenwerking tot op heden bijzonder beperkt gebleven is en het voor de Gemeenschap van bijzonder belang is om die samenwerking te stimuleren; projecten waarbij organisaties betrokken zijn die als gevolg van hun rechtspositie of aard duidelijk problemen zouden hebben om een bedrag gelijk aan de communautaire bijdrage voor medefinanciering bijeen te brengen (b. v. caritatieve instellingen en/of organisaties die voor een groot deel draaien op vrijwilligerswerk) en/of die nog niet veel aan Europese samenwerkingsprojecten hebben deelgenomen; projecten waarbij het voor de Gemeenschap bijzonder van belang is om een transnationale dimensie toe te voegen aan het werk van organisaties die tot nu toe in een louter nationale context actief zijn; projecten waarbij Lid-Staten betrokken zijn waarin het betrokken gebied minder sterk ontwikkeld is; projecten die tot dusdanige producten of resultaten zullen leiden dat de Gemeenschap er groot belang bij heeft dat die op grote schaal worden overgedragen. - - - Subsidiëring voor 100% zal alleen plaatsvinden voor studies en analyses door derden, alsmede in andere uitzonderlijke, deugdelijk gemotiveerde gevallen. 7 FINANCIËLE GEVOLGEN 7. 1 Wijze van berekening van de kosten van de maatregel (verband tussen kostenonderdelen en totale kosten) 7. 1. 1 Achtergrond Na een bemiddelingsprocedure is voor 1995-1999 voor Socrates 850 miljoen ecu vastgesteld. Dit was een stuk lager dan de Commissie had voorgesteld (namelijk 1005,6 miljoen ecu), hoewel met dit bedrag de behoeften moeten worden gedekt van een Gemeenschap van 15 Lid-Staten in plaats van 12 zoals ten tijde van het aanvankelijke voorstel van de Commissie, alsmede van de nieuwe onderdelen die tijdens de onderhandelingen aan het programma zijn toegevoegd, met name volwasseneneducatie. Inmiddels is wel duidelijk gebleken dat de oorspronkelijke begrotingsramingen van de Commissie realistisch waren. In 1995, het eerste jaar van het programma, was de vraag met 500 miljoen ecu al bijna driemaal zo groot als het beschikbare budget. In 1996 is de vraag ten opzichte van 1995 nog gestegen. Zo is het aantal scholen dat aan de partnerships tussen scholen van Comenius wil deelnemen in een jaar vervijfvoudigd en was het door de gegadigden aangevraagde bedrag vele malen groter dan het bedrag dat in 1995 en 1996 voor verscheidene onderdelen van het programma beschikbaar was, met inbegrip van de nieuwe communautaire financieringsgebieden. Een en ander is bijzonder verontrustend omdat de opzet van Socrates was om in elke sector van het onderwijs een zo groot mogelijke groep te bereiken om zo de burgers ervan te doordringen dat zij deel uitmaken van Europa. &S Om verscheidene redenen heeft de vraag zijn top nog niet bereikt. Vanaf 1997 en vooral in 1998 zal deze vraag nog verder toenemen, vooral om de volgende redenen: de duur van de projecten zal nu volledig voelbaar worden: met het jaarlijkse bedrag moeten niet alleen "nieuwe" projecten worden gefinancierd, maar ook het tweede en derde jaar van driejarige projecten in de verschillende categorieën van het programma; hel effect van de in 1995, 1996 en 1997 gevoerde voorlichtingscampagnes en afgelegde voorbereidingsbezoeken zal volledig tot uiting komen in het aantal financieringsaanvragen voor nieuwe projecten; de deelname van de nieuwe Lid-Staten zal waarschijnlijk ook behoorlijk toenemen; bepaalde nieuwe acties zullen volledig operationeel worden, met name: - - • • de "institutionele overeenkomsten" van hoofdstuk I (hoger onderwijs - Erasmus), actie 1. Wat deze actie aangaat vertoont de vraag voor 1997 een groei van 25% ten opzichte van het vorige financieringsstelsel en bedraagt nu al 250 miljoen ecu; subsidies voor bijscholing van docenten in hoofdstuk II (schoolonderwijs - Comenius), actie 3. 2; de gevolgen van sommige andere communautaire maatregelen zullen ten volle merkbaar worden; het betreft hier met name het Europees Jaar voor onderwijs en scholing tijdens het gehele leven (1996) en dat tegen het racisme (1997). De Commissie stelt voor de totale financiële middelen van het programma met 50 miljoen ecu (5,9% van het huidige bedrag) te verhogen. Dit wordt als het minimum beschouwd om de aansluiting bij de doelstellingen te behouden. Als de algemene budgettaire situatie gunstiger was, zou de Commissie zonder aarzeling een hoger bedrag voorstellen, en wel ten minste het oorspronkelijk door haar voorgestelde bedrag. Deze verhoging is volledig gerechtvaardigd gezien de ontwikkeling van het programma met zijn huidige geografische omvang. Er is namelijk nog niet eens rekening gehouden met de aanzienlijke budgettaire gevolgen van de uitbreiding van Socrates tot de tien geassocieerde landen van Midden- en Oost-Europa alsmede Cyprus , die in de betrokken periode ook zullen moeten worden opgevangen. In het besluit tot vaststelling van Socrates wordt ook de mogelijkheid genoemd om de acties tot Malta uit te breiden. Er zijn onderhandelingen gevoerd met het oog op de deelname van Malta aan het programma in het kader van de beoogde toetreding van dit land tot de Gemeenschap. Aangezien de Maltese regering echter onlangs besloten heeft de toetredingsaan vraag in de ijskast te zetten, heeft de Raad de Commissie opgedragen voorbereidende technische gesprekken te beginnen om de toekomstige betrekkingen tussen de Gemeenschap en Malta nader te bepalen. Daar op dit moment nog niet bekend is welk standpunt Malta en de Gemeenschap ten aanzien van deze kwestie uiteindelijk zullen innemen, wordt de eventuele openstelling van het programma voor Malta in dit stuk geheel buiten beschouwing gelaten. De operationele kosten die rechtstreeks voortvloeien uit de deelname van personen en instellingen uit de nieuwe deelnemende landen zullen worden bestreden uit de bijdrage van elk van de betrokken landen, die hetzij geheel uit de nationale begroting komen, hetzij deels uit de nationale begroting en 7. 1. 2 Wijze van berekening Gelet op de bepalingen van de bijlage bij het besluit wordt bij de berekening van de totale kosten van de actie uitgegaan van enerzijds het eenheidsbedrag dat voor de verschillende ondersteunde activiteiten, afhankelijk van hun specifieke aard, adequaat geacht wordt, en anderzijds de frequentie daarvan (jaarlijkse selectie) en het aantal projecten/personen dat voor elk van de acties een kritieke massa vormt. Ook moet er rekening mee gehouden worden dat de subsidiëring moet worden voortgezet (in de regel tot maximaal driejaar) en dat er voldoende nieuwe projecten komen om het innoverende effect van het programma te waarborgen. Om de eenheidskosten en het geschatte aantal begunstigden te berekenen is de ervaring met de eerste twee jaar van het programma grondig geanalyseerd. Sleutelfactoren daarbij zijn: - - - het percentage van de steunverlening; het minimumbedrag dat nodig is wil de subsidie zin hebben; het percentage meerjarenprojecten, waaraan de toegekende steun moet worden voortgezet; het aantal projecten/personen dat voor elke actie de kritieke massa vormt. - Het benaderde aantal begunstigden en de gemiddelde bedragen die in 1998 voor de verschillende acties zullen worden toegekend, zijn: Hoofdstuk I (Erasmus) - actie 1 (institutionele overeenkomsten): binnen een marge van normaliter 10. 000 tot 50. 000 ecu zal per instelling gemiddeld 17. 000 ecu worden toegekend voor alle activiteiten met Europese dimensie. Er zullen ongeveer 1586 instellingen ondersteund worden; actie 1 (thematische netwerken): per netwerk zal gemiddeld 70. 000 ecu worden betaald. Hierdoor zal de financiering van 30 in 1996 en 1997 geselecteerde projecten kunnen worden voortgezet terwijl ook 5 nieuwe netwerken gefinancierd kunnen worden; actie 2 (mobiliteitsbeurzen van studenten): uitgaande van een zeer geringe toename van de vraag, met niet meer dan 1% - veel minder dan de groei die zich de vorige jaren heeft voorgedaan - zullen maximaal ongeveer 182 000 studenten een beurs kunnen ontvangen. Als al deze studenten die van Erasmus gebruik mogen maken een beurs ontvangen om hun verblijf in het buitenland te vergemakkelijken, zal per - deels uit de aan het desbetreffende land toegewezen PHARE-begroting (hiervoor kan maximaal 10% van het totaal in het kader van PHARE aan het land toegewezen bedrag worden gebruikt). De samenwerking met de nieuwe landen zal echter ook aanzienlijke kosten meebrengen voor de instellingen in de 18 landen die momenteel aan Socrates meewerken. Als hier geen extra middelen voor komen, zal het acquis communautaire in termen van de samenwerkingsactiviteit tussen de Lid- Staten niet kunnen worden gehandhaafd. Met de opname van Erasmus in Socrates is een onderscheid ingevoerd tussen Erasmusstudenten met en zonder (gedeeltelijke) mobiliteitsbeurs, aangezien die dienen te worden toegekend aan de studenten die ze het hardst nodig hebben. *?-? student gemiddeld 400 ecu worden betaald voor de gemiddelde duur van 7 maanden (57 ecu per maand). tussen (partnerships scholen/Europese onderwijsprojecten): Hoofdstuk II (Comenius) actie 1 een - deelnemende school zal gemiddeld 2. 000 ecu per jaar ontvangen; scholen die als coördinator optreden krijgen daarbovenop nog 1. 000 ecu vanwege het extra werk. Met het totaal geraamde bedrag zullen 8500 scholen steun kunnen ontvangen, zodat het streefdoel van de Commissie om in de nabije toekomst 10 000 scholen bij deze actie te betrekken weer wat dichter wordt benaderd; naast de 19,7 miljoen ecu die voor partnershipprojecten is bestemd, wordt 5 miljoen ecu uitgetrokken om in totaal naar schatting 10 000 onderwijsgevenden en hoofden van instellingen in staat te stellen aan uitwisselingen en bezoeken deel te nemen; actie 2 (intercultureel onderwijs): per project zal gemiddeld 40. 000 ecu worden betaald. In totaal zijn 124 projecten gepland, waarvan 46 nieuwe en 78 waaraan de steun wordt voortgezet; actie 3 (3. 1: bij- en nascholing): per project zal gemiddeld 20. 000 ecu worden betaald. In totaal worden 128 projecten gesteund, waarvan er 28 nieuw zijn en 100 worden voortgezet; actie 3 (3. 2: beurzen): per deelnemer zal gemiddeld 1. 000 ecu worden betaald. Het totaal aantal deelnemers zal ongeveer 1900 zijn. - Hoofdstuk III (transversale maatregelen) - - - - - - actie 1 (punt 2a: Europese samenwerkingsprogramma's): per programma zal gemiddeld 75. 000 ecu worden betaald. In totaal worden 36 programma's gesteund, waarvan 14 nieuwe en 22 bestaande; actie 1 (punt 2b: bij-, na- en omscholing): per deelnemer zal gemiddeld 1. 000 ecu worden betaald. 1 Iet totaal aantal deelnemers zal rond de 6900 liggen; actie 1 (punt 2c: assislcntschappen voor taaileraren): de geraamde 500 assistenten zullen per persoon gemiddeld 5. 300 ecu ontvangen voor een heel schooljaar; actie 1 (punt 2d: instrumenten en testen): per project zal gemiddeld 85. 000 ecu worden betaald. In totaal worden 35 projecten gesteund, waarvan 10 nieuwe en 25 al lopende; actie 1 (punt 2e: gezamenlijke onderwijsprojecten voor jongeren): elk project zal gemiddeld 6. 000 ecu ontvangen. In totaal worden omstreeks 1770 projecten gesteund, waarbij zo'n 33 000 jongeren en 3300 onderwijsgevenden aan de uitwisselingen zullen deelnemen; actie 2: per project zal gemiddeld 77. 000 ecu worden betaald. In totaal worden 85 projecten gesteund, waarvan 20 nieuwe en 65 al lopende; actie 3: in het kader van deze veelomvattende actie zal onder meer het volgende worden gedaan: • toekenning van steun aan ongeveer 20 transnationale activiteiten van wisselende omvang (vergelijkende analyses, studiebezoeken, uitwisselingen van deskundigen, conferenties, seminars, proefprojecten) betreffende beleidskwesties van gemeenschappelijk belang op onderwijsgebied; beurzen van gemiddeld 1. 000 ecu waardoor circa 1150 besluitvormers op onderwijsgebied Arion-studiebezoeken kunnen afleggen; • K • • • • communautaire steun aan de nationale centra voor academische erkenning (Naric), waarbij die centra gemiddeld 13. 300 ecu zullen ontvangen; subsidies van gemiddeld 72. 000 ecu in de sector volwasseneneducatie. In totaal zullen 75 projecten worden gesteund, waarvan 30 nieuwe en 45 al lopende; verlening van zo'n 300 subsidies van gemiddeld ongeveer 10. 000 ecu aan verenigingen en dergelijke die op Europees niveau in de onderwijssector actief zijn; subsidies ter ondersteuning van de informatieactiviteiten van de nationale instanties; financiering van de evaluatie en de follow-up van het programma. Voor de voorbereidingsbezoeken die in het kader van de verschillende onderdelen van het programma zullen worden gesteund, zal per persoon gemiddeld tussen 500 en 1. 000 ecu worden toegekend voor een bezoek van een week, met inbegrip van alle reis- en verblijfkosten; het exacte bedrag hangt met name af van de duur van het beoogde bezoek en het reisdoel. 7. 1. 3 Gevolgen van de beoogde verhoging De beoogde verhoging van de financiële middelen zal op strategische wijze worden ingezet, dus niet proportioneel. In verband met de sterk toenemende vraag en de budgettaire krapte zal hiermee in het bijzonder het volgende worden nagestreefd: - voorkomen dat het gemiddelde bedrag voor bepaalde onderdelen van het programma zo laag wordt dat de doeltreffendheid van de subsidie en in sommige gevallen zelfs de geloofwaardigheid van het programma in het geding komen; ervoor zorgen dat ten minste een minimum aan middelen beschikbaar blijft om nieuwe projecten te steunen, zodat het programma innoverend blijft; de condities scheppen waarin een zekere groei van het aantal projecten of bursalen mogelijk is. Dit is een conditio sine qua non om de kwantitatieve effecten van het programma ten opzichte van de grootte van de doelgroepen te handhaven, aangezien die in de landen van de Gemeenschap in verscheidene onderwijssectoren een duidelijk stijgende lijn vertoont; vermijden dat een situatie ontstaat waarin als gevolg van de budgettaire beperkingen moet worden bezuinigd op de verspreiding van de resultaten van de ondersteunde projecten, wat afbreuk zou doen aan de rentabiliteit van de met communautaire steun gedane investeringen. - - - Wat de berekening van de aan het financiële voorstel ten grondslag liggende eenheidskosten betreft, moest rekening gehouden worden met de situatie die zich al in 1996 heeft voorgedaan en die zich in 1997 nog erger zal doen voelen. Uit een analyse van de eerste twee jaar blijkt namelijk dat voor bepaalde essentiële onderdelen van het programma de steun per eenheid al zeer gering wordt, zodat het gevaar bestaat dat die in bepaalde gevallen ontoereikend is om de gewenste resultaten van de projecten te bereiken. Vermeden moet worden dat er een situatie ontstaat waarbij de personen en instellingen die over de ruimste financiële middelen beschikken bevoordeeld worden, want daardoor zou het in het besluit vastgelegde beginsel van gelijke kansen in gevaar komen. Bovendien is uit de ^ ervaring van 1995 en 1996 gebleken dat als er te weinig middelen beschikbaar zijn om te voldoen aan de vraag naar bepaalde soorten transnationale projecten en individuele mobiliteitsacties, ook al is de kwaliteit daarvan hoog, de nationale instanties hun informatieactiviteiten zullen inperken. Dat zou bijzonder nadelige consequenties hebben voor die soorten instellingen, regio's en categorieën achtergestelde personen die nog niet van de Europese samenwerking hebben kunnen profiteren en nog niet volledig bekend zijn met de mogelijkheden die Socrates biedt. Het gaat hier in het bijzonder om de volgende problemen: - - - hoofdstuk 1 (hoger onderwijs/Erasmus): in 1997 zal een instelling gemiddeld slechts 16. 000 ecu ontvangen (binnen een marge van 10. 000 tot 50. 000 ecu) voor alle activiteiten met een Europese dimensie in het kader van de gesloten institutionele overeenkomst. Bovendien zal, als alle studenten van de door Erasmus goedgekeurde uitwisselingsprogramma's een beurs zouden ontvangen om naar het buitenland te gaan, het bedrag per student, inclusief reis- en alle andere kosten, ternauwernood op 550 ecu voor een heel studiejaar komen (zo'n 55 ecu per maand) - wat maar 11% is van de 5000 ecu die krachtens het besluit maximaal toegestaan zijn. Hoewel een student die aan Erasmus deelneemt daar ook andere dan financiële voordelen van heeft, is de algemene indruk dat hierdoor het welslagen van dit essentiële onderdeel van Socrates ernstig in gevaar kan komen. Met de voor 1998 beoogde verhoging zal het bedrag per student per maand op bijna 60 ecu kunnen worden gehouden en dat voor de universiteiten op zo'n 17. 000 ecu per instelling, ondanks de nog steeds licht stijgende aantallen deelnemers; de partnerships tussen scholen in het kader van hoofdstuk II (Comenius). Deze partnerships, die steeds rond een Europees project worden gevormd, zijn de ruggegraat van de samenwerking tussen scholen, de grote uitdaging en een van de belangrijkste innovaties van Socrates. De steun aan elke school die aan een partnershipproject deelneemt zal in de regel slechts 2. 000 ecu per jaar bedragen (3. 000 ecu voor de scholen die partnerships coördineren). Dit bedrag is uiterst laag en door de druk op de onderwijsbegroting op nationaal niveau wordt het voor de scholen bijzonder moeilijk om nog substantiële aanvullende middelen uit andere bronnen aan te trekken. Het is essentieel dat deze bedragen ten minste op hetzelfde niveau gehouden worden en dit zullen voortaan gemiddelden zijn in plaats van maxima, waarbij het aantal deelnemende scholen nog zal kunnen worden verhoogd om een eerste kritieke massa te bereiken; voor een aantal acties van het programma ter ondersteuning van transnationale samenwerkingsprogramma zal het gemiddelde eenheidsbedrag in 1997 duidelijk lager worden. Dit is met name het geval voor het intercultureel onderwijs, de en de transnationale Lingua-projecten, het open en afstandsonderwijs volwasseneneducatie. Met de in het voorstel van de Commissie vervatte verhoging zal in elk geval voor het restant van de huidige vijfjarige looptijd van Socrates kunnen worden vermeden dat deze bedragen nog verder blijven dalen. -=üt 7. 2 Uitsplitsing per onderdeel van de maatregel (in miljoen ecu) 1995 + 1996 %m 51,9 1997 1998 1999 IOTA Al. % Î07,0 502,8 55,9 27,3 29,4 30,8 Actie 1 : Europese dimensie Actie 2: Studentenmobiliteit 145,6 68,8 72,8 II. Schoolonderwijs (Comenius) Actie 1 : Partnerships tussen scholen/Europese projecten MM 30,0 19,7 24,7 Actie 2: Intercultureel onderwijs 1,0 4,7 Actie 3: Bij-en nascholing -3. 1: Projecten - 3. 2: Beurzen voor deelnemers Actie 1: Bevordering van de talenkennis (Lingua) 5,8 "478". 4,2. „. „. 5,0 4,5 2,6. £M 60,0 24,9 25,9 27,1 16,1 76,2 m 26,1 5,1 4,6 2,6. Actie 2: Open en afstandsonderwijs Actie 3: Uitwisseling van informatie 11,4 33,2 6,3 6,6 15,6 16,6 6,9 17,3 en ervaring TOTAAL Socrates 348,9 171,5 185,5 194,1 900,0 100% 7. 3 Tijdschema van de vastleggings- en betalingskredieten Financiële middelen voor de hele referentiepunt): 900 miljoen ecu. looptijd van het programma (voornaamste In artikel 7 van het besluit tot instelling van het programma was een bedrag van 850 miljoen ecu uitgetrokken (voornaamste referentiepunt). Het Europees Parlement, de Raad en de Commissie zijn overeengekomen dat het Parlement en de Raad twee jaar na het begin van het programma de daarmee bereikte resultaten beoordelen. Met het oog daarop legt de Commissie hun een verslag voor, vergezeld van de door haar passend geachte voorstellen, ook ten aanzien van de financiële middelen die door de wetgever in de zin van de gemeenschappelijke verklaring van 6 maart 1995 zijn vastgesteld. Het Europees Parlement en de Raad nemen zo spoedig mogelijk een besluit over die voorstellen. PBL 132 van 16. 6. 1995, blz. 18. •?5 De Commissie heeft het in die gezamenlijke verklaring bedoelde verslag opgesteld6. Uil financieel memorandum vergezelt de voorstellen van de Commissie om de financiële middelen van het programma van 850 tot 900 miljoen ecu te verhogen. Toepassingsperiode: 1995-1999 (in miljoen ecu) VK95 VK96 VK97 VK98 VK99 Totaal 175,9 173,0 171,5 185,5 194,1 900,0 124,4 51,5 143,1 29,9 147,2 24,3 159,0 26,5 124,4 194,6 177,1 183,3 192,8 27,8 900,0 166,3 27,8 194,1 Totaal 175,9 173,0 171,5 185,5 « VK BK 1995 1996 1997 1998 1999 later Beleidsuitgaven voor studies, vergaderingen van deskundigen enz. in deel B Onderdeel 1998 1999 Totaal VK in miljoen ecu - studies - vergaderingen deskundigen - conferenties en symposia - voorlichting en publicaties TOTAAL 0,500 0,250 0,250 3,000 4,000 0,500 0,250 0,250 3,000 4,000 1,000 0,500 0,500 6,000 8,000 8 FRAUDEBESTRIJDINGSMAATREGELEN Alle tussen de Commissie en de begunstigden gesloten contracten, overeenkomsten en juridische verbintenissen bieden de mogelijkheid van controle ter plaatse in eerste en tweede instantie (d. w. z. bij de rechtstreekse begunstigde van de communautaire steun of bij de begunstigde in tweede instantie voor een decentraal beheerde activiteit) door de Commissie en de Rekenkamer. De begunstigden moeten onder meer een verslag en een financieel verslag overleggen, die op inhoud en subsidiabiliteit zullen worden getoetst aan het doel van de communautaire financiering, rekening houdende met de contractuele verplichtingen en de beginselen van zuinigheid en goed financieel beheer. COM(97). % In de overeenkomsten van de Commissie met de organisaties die de gedecentraliseerde acties beheren zullen minimumbepalingen worden vermeld die deze organisaties in de overeenkomsten met de eindbegunstigden moeten opnemen teneinde de belangen van zowel de begunstigden als de Gemeenschap zo goed mogelijk te beschermen. 9 ELEMENTEN VAN DE KOSTEN-BATENANALYSE 9. 1 Specifieke kwantificeerbare doelstellingen en doelgroep 9. 1. 1 Het Socrates-programma in zijn geheel Het Socrates-programma is bedoeld om de kwaliteit van het onderwijs te verbeteren door samenwerking te bevorderen en de mobiliteit op Europees niveau te vergroten. Daartoe wordt er met het programma ook naar gestreefd de voorwaarden te scheppen voor een betere synergie tussen de verschillende onderwijssectoren, door zich op samenhangende wijze maar tevens op een bij hun rol en behoeften (mobiliteit, samenwerking op het gebied van curricula enz. ) aansluitende wijze tot de betrokkenen te wenden en door samenwerkingsverbanden tussen de sectoren te ondersteunen. Wat de kosten-batenverhouding van de activiteiten betreft, komen uit de resultaten van de eerste twee jaar zoals die zijn vastgelegd in het overeenkomstig de gezamenlijke verklaringen van de bovengenoemde instellingen opgestelde verslag over deze periode een aantal belangrijke structurele aspecten naar voren, en wel: - - - - dankzij de aan transnationale projecten in diverse onderdelen van het programma verleende steun zijn enkele honderden multilaterale netwerken opgericht, waarvan de meeste al bewezen hebben dat zij tot duurzame samenwerkingsstructuren kunnen uitgroeien. De nuttige effecten van deze tot stand gebrachte netwerken zullen zich dus gedurende veel langere tijd manifesteren dan louter de duur van de financiering uit hoofde van Socrates; de steunverlening was dusdanig dat alle Lid-Staten ten volle aan de verschillende soorten samenwerking hebben kunnen deelnemen, ook die landen waarvan de geografische ligging of de economische situatie voordien een ernstige belemmering voor Europese samenwerking was; de communautaire steunverlening is een doeltreffend middel gebleken om de initiatiefnemers in staat te stellen aanvullende middelen uit andere bronnen te verwerven. In het hoger onderwijs maakt de door Socrates verleende steun gemiddeld slechts 10% van de totale kosten van de mobiliteitsacties uit en bij de nieuwe thematische netwerken is dat 15%; het programma heeft geleid tot een rationalisering van de beheersstructuren en een grotere decentralisatie, waardoor een betere aansluiting verkregen is bij degenen voor wie de acties bedoeld zijn. Ir De bestudering van de eerste twee jaar heeft echter ook aan het licht gebracht dat de financiering van bepaalde onderdelen ontoereikend was, met name ten aanzien van het bedrag dat minimaal moet worden verleend om het effect van de communautaire steun te garanderen, liet voorstel van de Commissie bij dit financieel memorandum bcoogl deze situatie althans enigszins te verhelpen (zie punt 7. 1 ). Met de door de Commissie voorgestelde verhoging zullen de totale financiële middelen van het programma in 1998 ongeveer 0,2% van de totale Gemeenschapsbegroting uitmaken. 9. 1. 2 De specifieke acties van het programma Wat de specifieke kwantificeerbare doelstellingen betreft, is het geschatte aantal projecten dat zal worden gesteund aangegeven bij punt 7. 1. Hoofdstuk I - Hoger onderwijs - (Erasmus) Specifieke doelstellingen Actie I : Bevordering van de Europese dimensie in de universiteiten 1. Institutionele overeenkomsten Het meest innoverende idee van hoofdstuk I zijn de institutionele overeenkomsten, die voor het eerst voor het academisch jaar 1997/98 met universiteiten worden gesloten en zullen leiden tot een rationalisering van de samenwerkingsactiviteiten, schaalvoordelen op gebieden van gemeenschappelijk belang (talen, beheer, huisvesting, enz. ) en een veel grotere betrokkenheid van het onderwijzend personeel en de universiteitsbesturen bij de samenwerkingsgebieden. Uit de eerste reeks aanvragen voor institutionele overeenkomsten komt niet alleen een voortdurende inzet naar voren voor de mobiliteit van studenten, tot op heden de hoeksteen van Erasmus-Socrates, maar ook een bijzonder grote vraag naar steun voor activiteiten om in de studieprogramma's van alle studenten een Europese dimensie te introduceren. Het gaat hierbij vooral om: de mobiliteit van de docenten: de kosten-batenverhouding van deze activiteit is tweeledig: er is een intrinsieke waarde in termen van verbetering van de kwaliteit van de studieprogramma's in het hoger onderwijs en de onderwijsmethoden, maar het is ook een belangrijk middel om de studie van studenten die zelf niet rechtstreeks van mobiliteit gebruik kunnen maken van een Europese dimensie te voorzien; - de gezamenlijke curriculumontwikkeling: dit is bij uitstek een manier om het innoverend vermogen en de kwaliteit van het onderwijs te vergroten en tegelijkertijd alle studenten in hun studie een Europese dimensie mee te geven. Deze activiteiten kunnen bestaan uit het ontwikkelen van cursussen met een specifieke Europese inhoud (b. v. over het Gemeenschapsrecht) voor alle studenten. Ü Naast de samenwerking op het gebied van curricula in het oude [{rasmus programma omvat het hoofdstuk Erasmus van Socrates drie nieuwe maatregelen voor het ontwikkelen van studieprogramma's: "master"-opleidingen om tegemoet te komen aan de personeelsbehoefte van bepaalde sectoren waarin nog steeds een tekort heerst, Europese modules en geïntegreerde cursussen die een specifieke opleiding en taalonderwijs omvatten; - de intensieve programma's: deze bieden de studenten en docenten uit verschillende landen een waardevolle mogelijkheid om elkaar te ontmoeten en ervaringen, kennis en ideeën uit te wisselen in het kader van een intensieve cursus. Veel hiervan leiden tot de gezamenlijke ontwikkeling van tot gezamenlijke onderzoekprogramma's waarbij zowel docenten als studenten betrokken zijn. lesmateriaal en De universiteiten zien steeds meer de waarde van deze maatregelen in, getuige de bij na- verdubbeling van het aantal aanvragen voor 1997 ten opzichte van het vorige jaar. Het organiseren van mobiliteit voor studenten blijft overigens een sleutelelement in de institutionele overeenkomsten. De Gemeenschap verleent twee soorten steun: - - steun om het de universiteiten makkelijker te maken met elkaar in contact te treden, om ervoor te zorgen dat de organisatie rond de mobiliteit optimaal is. Dit betreft onder meer academische erkenning, opvang van de studenten, taalcursussen, rekening houden met de specifieke behoeften van deelnemende gehandicapte studenten. In het kader van de institutionele overeenkomst dient elke universiteit te zorgen voor de nodige voorzieningen om de transnationale studentenstromen te beheren, door hiervoor centrale diensten aan te wijzen maar ook bij de faculteiten en afdelingen speciale personen hiermee te belasten. Aldus zal voor de communautaire steun een zo gunstig mogelijke kosten-batenverhouding bereikt kunnen worden. Uit de aanvragen die de universiteiten voor het academisch jaar 1997/98 hebben ingediend, komt naar voren dat zij dankzij de institutionele overeenkomst de nodige structuren hebben gecreëerd; het Europees puntenoverdrachtsysteem (European Credit Transfer System - ECTS): dit systeem dat in de periode 1989/90 tot 1994/95 op proef is ingevoerd, vormt een doeltreffend kader waarmee studenten die van mobiliteit gebruik maken studiepunten kunnen verzamelen die volledig tussen de verschillende Europese universiteiten kunnen worden overgedragen. Uit een evaluatie van de proeffase is gebleken dat dit systeem de uitwisseling van studenten kan vergemakkelijken en de kwaliteit daarvan kan verhogen. Dankzij het systeem zijn de opleidingen transparanter geworden, iets wat essentieel is voor academische erkenning maar ook voor academische samenwerking in het algemeen. De proeffase is in 1995/96 uitgebreid tot bijna 1000 afdelingen of faculteiten van zo'n 230 instellingen en het is duidelijk dat als het ECTS dankzij de bepalingen van de institutionele overeenkomst voor alle instellingen in Europa beschikbaar zal zijn, het nog op veel grotere schaal zal worden toegepast: ongeveer tweederde van alle universiteiten die een aanvraag voor een institutionele overeenkomst hebben ingediend, hebben om steun gevraagd om het ECTS in tenminste één afdeling of vakgroep in te voeren. % Dat is viermaal zo veel als het aantal instellingen dat het systeem op dit moment toepast. De thematische netwerken zijn de tweede grote innovatie van het hoofdstuk hoger interuniversitaire onderwijs van Socrates. Op basis van de ervaring met de samenwerkingsprogramma's steunt de Gemeenschap projecten met universiteiten die via thematische netwerken met elkaar verbonden zijn om de samenwerking te bevorderen en de contacten tussen faculteiten te vergemakkelijken met het oog op een gezamenlijke bezinning op de toekomst van het onderwijs op een bepaald vakgebied. Ook komen onderwerpen in verband met het management van universiteiten aan bod. Deze netwerken bieden dus gelegenheden voor samenwerking die bijzonder geschikt zijn om tot synergie in de curricula te komen en de toekomstige behoeften te analyseren; daardoor zullen zij een stimulerende en sturende invloed op de universiteiten hebben om onderwijs van hoge kwaliteit te verstrekken waarin met de actuele sociaal-economische ontwikkelingen rekening gehouden wordt. Aldus bevorderen de netwerken een grotere doelmatigheid en een besparing in de investeringen van elke instelling om het door haar gegeven onderwijs aan te passen en te verbeteren. De communautaire steun is in de universitaire wereld bijzonder goed gevallen: er zijn bijna 500 verklaringen van belangstelling om een netwerk op te richten ingediend. De 28 geselecteerde netwerken omvatten gemiddeld 70 universiteiten; ook zijn er zo'n 85 academische verenigingen en gezelschappen bij betrokken. De communautaire steun bedroeg slechts 15% van de totale kosten van de door de geselecteerde netwerken geplande projecten, maar was wel de stimulans die een grootschalig streven naar samenwerking in de academische wereld van de hele Unie in gang gezet heeft. De gunstige kosten-batenverhouding is hier dus evident. Actie 2: Bevordering van de mobiliteit van de studenten en financiering van de Erasmus-beurzen De Gemeenschap zet in het kader van Socrates de ontwikkeling van het beurzenstelsel voort dat door Erasmus is ingevoerd en waardoor tot op heden meer dan een half miljoen studenten van mobiliteit heeft kunnen profiteren. Er wordt rekening gehouden met de speciale behoeften van in economisch opzicht kansarme studenten en van gehandicapte studenten. De Gemeenschap zal hierbij een van de opmerkelijkste aspecten van de actie voortzetten en versterken, namelijk het stimuleren van studentenstromen naar landen die vooral vanwege hun officiële talen geen andere mogelijkheden zouden hebben om jongeren uit andere Lid-Staten naar hun universiteiten te laten komen. Overigens moet erop worden gewezen dat de kosten voor de Gemeenschap om dit evenwicht van studentenstromen te bereiken en mobiliteit in het algemeen aan te moedigen in feite zeer bescheiden zijn. Zij draagt namelijk maar een fractie van de totaal aan de mobiliteit verbonden kosten, maar dit heeft wel geleid tot medefinanciering uit de openbare en soms de particuliere sector, iets waaruit blijkt dat de landen zich bewust geworden zijn van de noodzaak en de waarde van mobiliteit in het hoger onderwijs. & Het aanzienlijke effect van Erasmus, zowel wat de kwantiteit als wat de kwaliteit van de Europese samenwerking betreft, is nauwgezet en voortdurend geëvalueerd. De voordelen voor de universiteiten zijn hogere normen voor het onderwijs dankzij de uitwisseling van expertise en ervaring, een verbetering van het vreemdetalenonderwijs, doeltreffender informatieverspreiding, verbetering van de academische erkenning en betere interne administratieve procedures, met name wat betreft het beheer van de internationale samenwerking op institutioneel, universitair en faculteitsniveau. De nieuwe of intensievere samenwerking op onderzoekgebied bleek ook het resultaat te zijn van vele nauwe contacten tussen het academisch personeel als gevolg van Erasmus. Verreweg de meeste studenten die aan Erasmus hebben deelgenomen verklaarden dat dit een verrijkende academische ervaring was dankzij de frequente contacten met het onderwijzend personeel van de gastinstelling. Uit studies blijkt dat degenen die aan Erasmus hebben deelgenomen na voltooiing van hun studie makkelijker werk vinden en vaker in een functie terechtkomen waarvoor internationale kennis en ervaring vereist is. Doelgroep Erasmus is bestemd voor alle 5600 hogeronderwijsinstellingen, 600 000 universitaire onderwijsgevenden en 11 miljoen studenten in de Lid-Staten. Het hoofdstuk Erasmus staat open voor alle studierichtingen en alle typen instellingen voor hoger onderwijs. Er wordt speciale aandacht gewijd aan niet-universitaire instellingen die niet over dezelfde infrastructuur beschikken als universiteiten, en aan bepaalde studierichtingen die bijzondere aanmoediging vereisen, zoals talen en docentenopleidingen. Budget Het budget voor actie 1 (29,4 miljoen ecu in 1998) vormt 29% van het totaalbudget van hoofdstuk 1. De hoofdmoot van dit budget is bestemd voor de onder a) hierboven activiteiten, die de basis vormen voor het ontwikkelen van genoemde samenwerkingsactiviteiten. De financiële bijdrage van de Gemeenschap aan de universiteiten voor deze activiteiten is de laatste jaren sterk gedaald, waardoor een zeer gunstige kosten-batenverhouding bereikt is. Het uitgetrokken budget is vooral bedoeld om een beperkte steun te blijven verlenen aan alle hogeronderwijsinstellingen die activiteiten van niveau met een Europese dimensie aanbieden; gebleken is namelijk dat deze steun - ondanks dat die maar een uiterst gering percentage van de totale kosten uitmaakt - voor de instellingen van essentieel belang is om gelden uit andere openbare en particuliere bronnen los te maken. Activiteiten waarmee beoogd wordt om alle studenten in hun studie een Europese dimensie mee te geven zullen voorrang krijgen. Er zij nogmaals gewezen op het strategische belang van deze maatregelen om te bereiken dat niet-mobiele studenten - de grote meerderheid - een intellectuele en sociale "kwalificatie" van Europees niveau verwerven, waardoor zij de mogelijkheid krijgen zich in het nieuwe kader van de Gemeenschap te ontplooien en daar profijt van te trekken, zodat hun eigen Lid-Staat kan beschikken over de openheid en competentie die aansluiten bij de huidige sociaal-economische vereisten. Op grond van het bewezen effect van deze activiteiten mag een uiterst gunstige kosten-batenverhouding worden verwacht. îï In 1998 zal het onderdeel thematische netwerken voor het eerst zijn volle omvang bereiken, aangezien naast de nieuwe netwerken ook die welke in 1996 en 1997 voor het eerst gesteund zijn, nog gesubsidieerd zullen moeten worden. De netwerken vertegenwoordigen ongeveer 2,4% van het totale budget van hoofdstuk I. Actie 2 neemt het grootste deel van het budget van hoofdstuk I in beslag, namelijk 71%; deze actie omvat 39% van de totale begroting van het programma. De toegevoegde waarde van de communautaire actie op het gebied van de studentenmobiliteit wordt erkend door de nationale instanties, de universiteiten, de jongeren en hun gezinnen. Kijkt men naar het grote aantal studenten dat er gebruik van maakt, naar de functie die deze feitelijke mobiliteit heeft vervuld bij het stimuleren van samenwerking en naar het belang van Erasmus om nu ten tijde van de Intergouvernementele Conferentie de burgers van de Europese Gemeenschap duidelijk te maken wat deze Unie voor hen kan betekenen, dan mag de kosten-batenverhouding wederom als uiterst gunstig worden beschouwd. Daarom blijft de mobiliteit van studenten een prioriteit van het Socrates-programma. Hoofdstuk II - Schoolonderwijs - Comenius Hoofdstuk II vormt een daadwerkelijk nieuw element in de communautaire actie op onderwijsgebied. Het is namelijk het eerste instrument ter bevordering van de Europese samenwerking op het niveau van de Unie waarbij alle soorten instellingen betrokken zijn: instellingen voor kleuter-, basis- en secundair onderwijs. Het is een grote uitdaging om dit gedeelte van het programma te laten slagen. Dit houdt in de eerste plaats verband met de omvang van de doelgroep: de landen die momenteel meewerken aan Socrates tellen in totaal ongeveer 307. 000 scholen, 4 miljoen leerkrachten en ongeveer 70 miljoen schoolgaande kinderen. Alleen al de verspreiding van informatie onder alle potentiële belangstellenden is dus een enorme onderneming. Bovendien kent het schoolonderwijs niet dezelfde traditie in internationale samenwerking als het hoger onderwijs en hebben de scholen over het algemeen minder bestuurlijke zelfstandigheid dan instellingen voor hoger onderwijs. Specifieke doelstellingen Actie 1 : Partnerships tussen scholen Partnerships omvatten onderwijsinstellingen uit ten minste drie verschillende Lid-Staten en vormen een uiterst doeltreffend en pedagogisch zeer waardevol samenwerkingskader aangezien deze zijn gebaseerd op onderwijsprojecten (Europese Onderwijsprojecten, EOP's) waaraan iedere school in zijn geheel meewerkt. Het partnership geeft aanleiding tot leerzame activiteiten en tot duurzame sociale en persoonlijke ervaringen voor zowel leerlingen als onderwijzers. Dit is niet alleen vastgesteld bij de proefprojecten die zijn georganiseerd in de aanloop naar de goedkeuring van deze maatregel binnen Socrates, maar het is ook bevestigd door de ervaringen die zijn opgedaan in de eerste twee jaren van het eigenlijke Socrates-programma. n De intrinsieke pedagogische waarde van de EOP's waarop de partnerships zijn gebaseerd en de prioriteit voor projecten die aantoonbaar beschikken over doeltreffende middelen voor de verspreiding van de opgedane ervaringen, bevorderen het multiplicatoreffect en de positieve gevolgen voor de sociaal-economische omgeving van de instelling en voor de overige scholen in de betrokken plaatsen. Via de partnerships zouden voor het eind van het eerste lustrum van het Socrates- programma ten minste 10. 000 instellingen bij het programma betrokken moeten worden en daarmee tienduizenden leerkrachten en honderdduizenden leerlingen met uiterst bescheiden gemiddelde kosten per instelling (2000 ecu voor een deelnemende school en 3000 ecu voor een coördinerende school). Er moet evenwel voor worden gezorgd, zoals hierboven is toegelicht, dat dit bedrag niet onder dit niveau daalt, aangezien dat als minimum wordt beschouwd om scholen te blijven stimuleren. De activiteiten die voor communautaire steun in aanmerking komen, zijn vooral bedoeld om samenwerking mogelijk te maken zonder dat fysieke mobiliteit noodzakelijk is, behalve wanneer het gaat om uitwisselingen en stages van leerkrachten of studiebezoeken door schoolhoofden. Te verwachten valt dus een groot en duurzaam effect voor geringe financiële kosten; uit een enquête onder schoolhoofden is gebleken dat nagenoeg iedereen in beginsel bereid is aan een partnership deel te nemen. Reeds in dit vroege stadium van de tenuitvoerlegging is duidelijk geworden dat de multilaterale partnerships tussen scholen de door het voorafgaande proefproject gewekte verwachtingen volledig waarmaken. De ervaringen in de eerste twee jaren van Socrates hebben aangetoond dat het programma een doeltreffend kader vormt voor de ontwikkeling van een waaier van activiteiten en initiatieven voor samenwerking tussen scholen en voor de totstandbrenging of versterking van de Europese dimensie in de klas. Ook blijken de partnerships een bron te kunnen zijn van vernieuwende praktijken en onderwijsmethoden voor leerkrachten dankzij de intensieve transnationale contacten tussen collega's en de ontwikkeling van nieuw didactisch materiaal; bovendien kan worden vastgesteld dat de partnerships in het algemeen een positieve invloed uitoefenen op de leergierigheid van deelnemende leerlingen: door met hun tegenhangers van andere instellingen samen te werken aan een gemeenschappelijk project als onderdeel van het eigenlijke lesprogramma krijgen de leerlingen een duidelijker kijk op het leven en leren in andere Europese landen. Het gebruik van nieuwe informatie- en communicatietechnologieën voor contacten met partnerscholen in het buitenland maakt de leerlingen bovendien vertrouwd met dit voor de moderne samenleving zo belangrijke clement. Naast de eigenlijke projecten leveren ook de beurzen voor uitwisselingen van leerkrachten en stages van leerkrachten in industrie en handel en bij andere organisaties buiten het onderwijs, een bijdrage aan de ontwikkeling van een nauwere band met het plaatselijke bedrijfsleven en aan een doeltreffender voorbereiding van de leerlingen op het arbeidsleven. De studiebezoeken stellen niet alleen de schoolhoofden in staat om zich volledig te laten informeren over de partners in het "school"project, maar bieden ook gelegenheid tot een kritische vergelijking van de aanpak van het beheer en het bestuur van scholen in verschillende landen, wat grote potentiële mogelijkheden schept voor een verbetering van de kwaliteit van het onderwijs in het algemeen. fc Actie 2: Onderwijs aan kinderen van migrerende werknemers, en aan kinderen van personen met itinérante beroepen, van reizigers en van zigeuners, alsmede intercultureel onderwijs Het belang van deze actie als instrument ter bevordering van de sociale samenhang in de huidige, multiculturele samenleving, wordt steeds duidelijker. Dit geldt in het bijzonder voor de jaren 1998 en 1999 aangezien de actie steeds meer initiatieven zal gaan omvatten in het kader van het Europees Jaar tegen racisme 1997. Op tal van scholen zitten tegenwoordig kinderen van migrerende werknemers, reizigers en zigeuners, en deze kinderen hebben recht op onderwijs dat hun daadwerkelijk gelijke kansen biedt. Overigens vraagt ook de politieke en sociale context om drastische maatregelen ter bevordering van het intercultureel onderwijs voor iedereen en de specifieke acties in het kader van actie 2 kunnen voor alle jongeren een leerschool en een waardevolle bron van vernieuwing vormen. De relevantie van de behandelde thema's komt duidelijk naar voren uit de gegevens over 1995 en 1996, namelijk: - - - - - de invoering van de talen van migranten als vreemde talen voor alle leerlingen; de bewustmaking van de invloed van het formele taalgebruik in de klas (de taal waarin wordt onderwezen) voor de resultaten van leerlingen uit kansarme groepen; het gebruik van nieuwe technologieën en in het bijzonder het open en afstandsonderwijs voor zigeuners en reizigers; de invoering van een interculturele benadering in het algemeen onderwijs voor een beter begrip van andere culturen, godsdiensten en talen; de totstandbrenging van de nodige voorwaarden voor de uitoefening van een actief Europees burgerschap op basis van wederzijds respect en eerbiediging van de mensenrechten voor iedereen, ongeacht cultuur, ras of geloof; de verbetering van achterstandsscholen en projecten in achterstandswijken waarbij met name aandacht wordt besteed aan de specifieke behoeften van de scholen in probleemwijken in grootstedelijke gebieden door middel van een geïntegreerde benadering voor en samenwerking stedelijke overheden, leerlingen, ouders en plaatselijke verenigingen. tussen onderwijsinstellingen, De ernstige integratie-, onderwijs- en sociale problemen van immigrantenjongeren (9% van de schoolgaande jeugd in Europa), met name in de probleemwijken van grote steden, de opleving van vreemdelingenhaat en geweld en de toestroom van reizigers en zigeuners uit Oost-Europa (ongeveer een miljoen kinderen in de schoolgaande leeftijd) maken deze problematiek uiterst actueel. De doeltreffendheid van de acties kan worden verbeterd door de uitwisseling van ervaringen en door een betere opleiding van de betrokken leerkrachten. De uitbreiding van deze acties tot het volledige onderwijs kan leiden tot grote schaalvoordelen en tot de verbetering van de bestaande instrumenten en kan aanstekelijk werken aangezien de pedagogische verworvenheden kunnen worden gebruikt voor andere bevolkingsgroepen die met uitsluiting worden bedreigd. De communautaire bijdragen worden vooral gericht op overdraagbare activiteiten met een groot educatief vermogen en * op de verspreiding van dergelijke activiteiten. In dit verband is nu in de voorschriften voor deelname vastgelegd dat in ieder deelnemend land (minimaal drie landen) ten minste twee instellingen aan het project moeten deelnemen en dat de voorkeur uitgaat naar projecten die kunnen aantonen óver een duidelijk gedefinieerde structuur voor verspreiding te beschikken. Binnen deze actie is reeds sprake van een redelijk evenwichtige deelname van alle beoogde doelgroepen: 40% van de projecten is namelijk gewijd aan de verbetering van het onderwijsaanbod voor kinderen van migrerende werknemers, 30% speelt in op de behoeften van zigeuners, reizigers en personen met itinérante beroepen en de overige 30% betreft interculturele vraagstukken in verband met het onderwijs in het algemeen. De kosten-batenverhouding van de actie is zeer gunstig, vooral gelet op de eis van een groter aantal deelnemende instellingen. De ondersteunde Europese netwerken blijken een doeltreffend middel te zijn voor de uitwisseling van ideeën en voorbeelden van goede praktijken en een kanaal voor communicatie over interculturele problemen in het algemeen. Bovendien levert een aanzienlijk percentage van de projecten concrete producten op die veel effect sorteren, ook buiten de rechtstreeks aan het project deelnemende instellingen. Het gaat hierbij bijvoorbeeld om handboeken en didactisch materiaal voor kinderen van migranten, zigeuners, reizigers en personen met itinérante beroepen, leermodules voor intercultureel onderwijs en de oprichting van gegevensbanken ter vergemakkelijking van de samenwerking tussen instellingen in verschillende landen. Tot deze laatste behoren onder andere een gegevensbank met ongeveer 5000 referenties over op dit gebied actieve organisaties en instellingen en een gegevensbank over al het in Europa beschikbare didactische materiaal voor intercultureel onderwijs. Een ander, voor de kosten- batenverhouding bevorderlijk element is de integratie in projecten van middelen voor open en afstandsonderwijs, aangezien deze middelen de mogelijkheid geven om meer mensen uit de doelgroepen te bereiken en toegang te bieden tot een kwalitatief beter onderwijs. Actie 3: Actualisering en verbetering van de bekwaamheden van het onderwijzend personeel Deze actie kent van nature een sterk multiplicatoreffect. De actie is namelijk in de eerste plaats gericht op degenen die zijn belast met de actualisering van de bekwaamheden van het onderwijzend personeel; bovendien is de actie gericht op de onderwijsdeskundigen die een doorslaggevende rol vervullen bij het bevorderen van de kwaliteit van het onderwijs. In het kader van de actie gaat de aandacht naar alle aspecten van het onderwijs aangezien ook de studiekeuzebegeleiding en de psycho-pedagogische hulp erbij worden betrokken; er is dus sprake van een grote effectiviteit met geringe bijdragen. Met deze actie word vooral beoogd een Europese dimensie te geven aan de actualisering van de bekwaamheden, goede ervaringen over te dragen en pedagogisch materiaal te ontwikkelen, wat zou moeten leiden tot aanzienlijke schaalvoordelen door de uitbreiding van de verscheidenheid van hulpmiddelen voor de bij- en nascholing van het onderwijzend personeel. Een belangrijk aspect van deze actie betreft de bij- en nascholing van onderwijzers die te maken hebben met kansarme groepen en met de verbetering van de werkwijze ter voorkoming van schooluitval, een belangrijk element vanuit het oogpunt van £5 de strategische investeringen van de communautaire steun aangezien moet worden bijgedragen tot een beperking van de enorme (menselijke en financiële) kosten van schooluitval voor de onderwijsstelsels van de Lid-Staten. De medewerking van talrijke instellingen voor bij- en nascholing in verschillende landen aan de voorbereiding en organisatie van de lessen en de deelname hieraan door onderwijzend personeel uit uiteenlopende Lid-Staten vormen een aantoonbare toegevoegde waarde ten opzichte van de activiteiten voor bij- en nascholing die louter op nationaal vlak georganiseerd worden. De eigenlijke acties (gezamenlijke projecten en ontwikkeling van pedagogisch materiaal) zijn van dien aard dat de overdracht van de meest veelbelovende elementen van de onder de Lid-Staten beschikbare instrumenten wordt bevorderd zonder afbreuk te doen aan de verscheidenheid. Wat de kosten-batenverhouding betreft, blijken de uit hoofde van deze actie ondersteunde projecten uiterst gunstig; ieder project leidt tot de ontwikkeling van een opleidingscursus die binnen een bepaalde termijn uitvoerbaar is, namelijk binnen het eerstvolgende schooljaar na de toekenning van de steun. Het gemiddelde aantal cursussen dat ieder project binnen deze periode oplevert, bedraagt 1,5, maar in werkelijkheid ligt het rendement duidelijk hoger aangezien vele van de ontwikkelde cursussen meer dan eens worden georganiseerd. De doelmatigheid blijkt ook duidelijk uit het verband tussen de geproduceerde cursussen en de beurzen die worden verstrekt aan degenen die deelnemen aan cursussen die in het kader van dergelijke projecten ontworpen zijn. Tegelijkertijd draagt het feit dat de beurzen uit hoofde van punt 3. 2 uitsluitend worden toegekend aan personen die deelnemen aan cursussen die zijn ontworpen in het kader van punt 3. 1, in belangrijke mate bij tot de waarborging van de kwaliteit en dus tot het optimaal gebruik van de voor beurzen beschikbare middelen. De 47 subsidies voor projecten in 1995 hebben geleid tot 81 Europese cursussen en daarmee voor de bij- en nascholing voor 2200 tot 2500 leerkrachten. De omvang van de actie zal in de komende jaren nog aanzienlijk toenemen. Hierbij zij nog vermeld dat bijzonder veel belang wordt gehecht aan de erkenning door de bevoegde nationale autoriteiten van de in deze context gegeven bij- en nascholing. Op deze wijze worden de gesubsidieerde acties over het algemeen beter opgenomen in de nationale onderwijsstelsels, wat meer zekerheid biedt voor een groter effect op langere termijn van de communautaire investeringen. Meer in het algemeen sluit deze actie aan bij de acties in het kader van het Socrates-programma die streven naar een multiplicator-effect; de leerkrachten en andere leden van het onderwijzend personeel vormen in dit verband een uiterst geschikte doelgroep. Doelgroep Comenius is gericht op de onderwijsinstellingen op alle niveaus (in de Gemeenschap ongeveer 307. 000 in getal), de leerlingen, met inbegrip van de kinderen van migrerende werknemers en zigeuners (ongeveer 70 miljoen kinderen in het voortgezet, basis- en kleuteronderwijs) en het onderwijzend personeel (meer dan 4 miljoen personen in de Gemeenschap). & Bij dit gedeelte van het programma gaat de voorkeur uit naar een benadering die onrechtstreeks zoveel mogelijk begunstigden oplevert, aangezien slechts een zeer beperkt gedeelte van de bovengenoemde doelgroepen voor rechtstreekse steun in aanmerking komen. Daarom zijn de geplande maatregelen vooral gebaseerd op vier elementen: - - - de totstandbrenging van partnerships en netwerken; activiteiten voor de verspreiding van de behaalde resultaten; bij- en nascholing voor leerkrachten en onderwijzend personeel in het algemeen met het oog op hun multiplicatorfunctie; de ontwikkeling van cursussen en pedagogische middelen die langere tijd kunnen worden gebruikt. Gezien de grote omvang van de doelgroep van de actie is de individuele mobiliteit op zich geen doelstelling. Toch zal een zekere mate van mobiliteit noodzakelijk blijken ter ondersteuning van de totstandbrenging, het onderhoud en de latere ontwikkeling van de netwerken, voor het testen van de uitvoerbaarheid van modules, cursussen en pedagogisch materiaal en om de gekozen wijzen van aanpak in de verschillende deelnemende landen met elkaar te vergelijken. De doelgroep van de instellingen voor bij- en nascholing is aanzienlijk geringer dan het aantal scholen en derhalve wordt beoogd te gelegener tijd al deze instellingen rechtstreeks of indirect bij de actie te betrekken door ondersteunde activiteiten. Budget Bij de bepaling van de voor de drie acties noodzakelijk geachte kredieten is rekening gehouden met de hierboven uiteengezette aanpak en met de volgende elementen: - - - 72% van de middelen van Comenius zullen worden toegekend aan actie 1, die de grootste doelgroep kent. Gezien de beperkingen van de middelen komt naar verwachting echter slechts een gering percentage (3%) van de scholen die in beginsel belangstelling hebben voor deelname in een partnership, in aanmerking voor een zeer beperkte steunverlening. Een aanzienlijke verhoging van de middelen is nodig om de actie uit te breiden tot een in kwantitatief opzicht reële omvang, namelijk zo'n 10% van alle scholen in de Gemeenschap; het budget voor actie 2 vertegenwoordigt 15% van de Comenius-begroting. Dit wordt beschouwd als een minimum, gezien de groei van de door de actie beoogde sociale problemen; het budget voor actie 3 valt in twee delen uiteen: deel 3. 1 betreft de ontwikkeling van projecten met het oog op de organisatie van bij- en nascholing; deel 3. 2 is bedoeld voor de toekenning van beurzen aan deelnemers van op deze wijze ontwikkelde bij- en nascholingscursussen. Het budget voor deze actie, 13% van de totale Comenius-begroting, zal in een verhouding van 58:42 over beide onderdelen worden verdeeld. n Hoofdstuk III- Transversale maatregelen Dit hoofdstuk behelst de transversale maatregelen die van toepassing zijn op alle onderwijsniveaus en die een aanvulling vormen op de in de twee eerste hoofdstukken genoemde acties. Actie 1 : Bevordering van de talenkennis in de Gemeenschap (Lingua) Specifieke doelstellingen Deze actie is een geheel van samenhangende maatregelen ter bevordering van de kennis van de officiële talen van de Europese Unie binnen het onderwijs (zie tweede doelstelling, deel 4. 1 hieronder). Het is een voortzetting en verruiming van de acties van het Lingua- programma (1990-1994) dat was gericht op de onderwijswereld. Meer specifiek beoogt de actie: de bevordering van de transnationale samenwerking ter verbetering van de kwaliteit van de initiële opleiding en de bij- en nascholing van taaileraren door de uitvoering van gezamenlijke opleidingsprojecten voor taaileraren; - - bevordering van de mobiliteit van de actieve en aankomende taaileraren om hen rechtstreeks in contact te brengen met de taal en de levenswijze in andere Lid-Staten van de Europese Gemeenschap; bevordering van de samenwerking bij de ontwikkeling van vernieuwend didactisch materiaal en vernieuwende methodes, met name voor de minst verbreide en minst onderwezen talen van de Europese Unie; het motiveren van jongeren tot het leren van en communiceren in een andere taal, in het bijzonder de jongeren in het technisch en beroepsonderwijs, waar het talenonderwijs minder ontwikkeld is. In verband met de kosten-batenverhouding van de verschillende onderdelen van de actie, dient met name te worden gewezen op de volgende punten: - in de programma's voor Europese samenwerking bij de opleiding van taaileraren (PES), ondersteund uit hoofde van punt 2, onder a), van de actie komen nagenoeg alle doeltalen van Lingua aan bod. De tot dusver in het kader van Socrates ondersteunde projecten worden gekenmerkt door een steeds grotere verscheidenheid van onderwerpen en doelsectoren. Steeds meer aandacht gaat uit naar de uit het oogpunt van vernieuwing zo belangrijke gebieden, zoals het vreemde talenonderwijs op jonge leeftijd, het gebruik van multimedia en andere nieuwe technologieën en de rol van het open en afstandsonderwijs bij de opleiding van taaileraren. Zoals reeds bij eerdere evaluaties is aangetoond, hebben de PES een aanzienlijke invloed op de kwaliteit van de opleiding van taaileraren, en niet alleen bij de deelnemende instellingen. Bij de lopende activiteiten van die instellingen vormen de ontwikkelde modules, lesmiddelen en curricula een belangrijke & stimulans voor vernieuwing, die niet alleen bijdraagt tot de verbetering van de talenkennis van de leraren en opleiders en van hun zelfvertrouwen in het gebruik deze talen, maar ook tot de verruiming van hun begrip van de culturele omgeving van het taalgebied en tot de aanscherping van hun technische en methodologische vaardigheden. De in het kader van het programma tot stand gebrachte netwerken van onderwijsinstellingen zijn een belangrijke bron van verspreiding die in de toekomst op systematische wijze benut kan worden; de beurzen voor taaileraren om voortgezette-opleidingscursussen in een andere Lid-Staat te volgen (punt 2, onder b), van de actie) hebben in het kader van het Socrates-programma een veel ruimer toepassingsgebied gekregen, aangezien de maatregel is uitgebreid tot vakleraren die in een vreemde taal moeten doceren. De in het kader van deze maatregel verleende steun heeft een veelzijdige werking: de maatregel bevordert de transnationale mobiliteit van taaileraren, verbetert de kwaliteit van het talenonderwijs, versterkt de culturele en Europese dimensie in de klas, versterkt de algemene beroepsmotivatie onder leraren en schept een grotere reserve van personen die eventueel kunnen meewerken aan andere vormen van samenwerking in het kader van Comenius. Het gaat dus om een maatregel met beperkte eenmalige kosten die tal van resultaten biedt en waarvan de doeltreffendheid alleen nog maar zal toenemen door nauwere banden tussen bovengenoemde PES; de eerste fase van het proefproject voor assistentschappen uit hoofde van punt 2, onder c) van de actie heeft verscheidene elementen aan het licht gebracht die rechtstreeks van invloed zijn op de kosten-batenverhouding van de maatregel: de maatregel is een uiterst belangrijk instrument voor de verspreiding van het concept in en de verruiming van het kwalitatieve aanbod van assistentschappen talenonderwijs in Europa. De assistentschappen van Lingua hebben vernieuwende kenmerken aangezien de aandacht wordt geconcentreerd op toekomstige taaileraren en de nadruk leggen op de onderwijsmethoden en niet alleen op de verbetering van de taalkundige vaardigheden; bovendien wordt voorrang verleend aan de minst verbreide talen in de Europese Unie. De actie draagt bij tot de verbetering van de kwaliteit en de verscheidenheid van het talenonderwijs, met name door de perfectionering van de kennis van toekomstige taaileraren van de taal die zij gaan onderwijzen en de bijbehorende cultuur. Ook wordt leraren de mogelijkheid geboden een nieuwe taal machtig te worden en wordt de verscheidenheid van de in Europa op school onderwezen talen verruimd. Tenslotte worden ook meer leerlingen - en zelfs leraren en ouders - aangemoedigd een nieuwe Europese taal te leren. Hierbij zij verder vermeld dat voor aanvang van deze actie slechts 3 van de deelnemende landen beschikten over een assistentschappenregeling van betekenis waarbij ook aandacht werd besteed aan de minst verbreide talen; verwerving de uit hoofde van punt 2, onder d), van Lingua ondersteunde projecten voor samenwerking in verband met de ontwikkeling van middelen voor het onderwijs en en de beoordelingsinstrumenten enz. ) is een belangrijke stimulans voor innovatie gebleken, met name op het gebied van de productie van didactisch materiaal. De in dit kader ontworpen producten houden met name verband met het gebruik van (curricula, materiaal, evaluatie- talen van tl informatietechnologieën en telematica, vooral CD-ROMs en Internet, als hulpmiddelen voor taalonderwijs en -verwerving; de culturele dimensie van het talenonderwijs; het vreemde-talenonderwijs op jonge leeftijd; de beoordeling van de taalkundige vaardigheden en het ontwerp van hulpmiddelen die op het gebied van onderwijs benadeelde jongeren een betere kans geven om deel te nemen aan en te profiteren van mobiliteit; de gezamenlijke onderwijsprojecten (GOP) uit hoofde van punt 2, onder e) van de actie leveren een daadwerkelijke bijdrage aan de motivering en aan de talenkennis van jongeren, in het bijzonder de jongeren die over het algemeen niet in de gelegenheid zijn cen vreemde taal te leren: ongeveer 56% van de deelnemers volgt technisch of beroepsonderwijs. Geleidelijk wordt ook duidelijk dat de minst verbreide talen voorrang krijgen. De projecten bestrijken een grote verscheidenheid van onderwerpen en ieder project heeft geleid tot praktische, concrete producten zoals tweetalige multimediaprogramma's enz. technische woordenlijsten, tentoonstellingen, tijdschriften, Doelgroep De doelgroep omvat vier categorieën: - personen van alle leeftijden die een of meer talen willen leren en/of hun taalvaardigheid willen evalueren; leraren en toekomstige leraren in het onderwijs van de talen van de Europese Gemeenschap; hun aantal kan op zo'n 300. 000 worden geraamd; instellingen voor de initiële opleiding of de bij- en nascholing van leraren en instanties die zijn betrokken bij de ontwikkeling van didactisch materiaal; - jongeren in het schoolonderwijs, met name in het technisch en beroepsonderwijs. Budget Het voor de tenuitvoerlegging van deze acties noodzakelijk geachte budget is vastgesteld in het licht van de volgende overwegingen: de uitbreiding van de actie tot de sector van de initiële opleiding, naast de bij- en nascholing, van taaileraren als doelgroep die uit hoofde van actie 1, punt 2, onder a), voor steun in aanmerking komt, vergt een aanzienlijke uitbreiding van de financiële middelen; op grond van de opgedane ervaringen lijkt het noodzakelijk meer taaileraren steun te verlenen voor een intensieve taaistage uit hoofde van actie 1, punt 2, onder b), dan in 1997. Het effect van dergelijke stages, zowel op de beroepsuitoefening van lp de betrokken leraren als op de instellingen waar zij lesgeven, maakt een versterking van deze maatregel wenselijk; gezien de gunstige evaluatie van het proefproject "Lingua-assistentschappen", moet de financiering van een bepaald minimumaantal beurzen uit hoofde van actie 1, punt 2, onder c), gewaarborgd kunnen worden; de toegenomen vraag als gevolg van de toetreding van nieuwe Lid-Staten wordt steeds duidelijker merkbaar, met name door het feit dat voorrang wordt verleend aan de minst verbreide talen; - met het oog op de waarborging van de gelijke kansen voor benadeelde doelgroepen op het gebied van het talenonderwijs, met name in het technische en beroepsonderwijs, moet ervoor worden gezorgd dat de uit hoofde van actie 1, punt 2, onder e), aan gezamenlijke projecten toegekende steun niet wordt verminderd. Rekening houdend met deze aspecten en met de ervaringen die zijn opgedaan in de eerste twee jaren van het programma, zullen de beschikbare middelen bij benadering in een verhouding van respectievelijk 11%, 27%, 10%, 12% en 40% over de vijf onderdelen van de actie worden verdeeld. Actie 2: Bevordering van het open en afstandsonderwijs Specifieke doelstellingen Het open en afstandsonderwijs is het middel bij uitstek voor het diversifiëren van het onderwijsaanbod voor iedereen en met name voor degenen die geen gebruik kunnen maken van het reguliere contactonderwijs. Bovendien kan aan het onderwijs een Europese dimensie worden gegeven. Het open en afstandsonderwijs is een belangrijk element dat de burgers van de Unie de mogelijkheid biedt de over de hele Gemeenschap verspreide onderwijsmogelijkheden ten volle te benutten en deze vorm van onderwijs dient dan ook een belangrijke rol te spelen in de strategie ter verbetering van het niveau en de toegankelijkheid van het onderwijs op alle niveaus en voor alle leeftijden. Naast het gebruik van het open en afstandsonderwijs als hulpmiddel ter ondersteuning en verspreiding van de Erasmus-, Comenius- en Lingua-acties, beoogt deze actie de bevordering en ontwikkeling van het open en afstandsonderwijs als zodanig door de totstandbrenging van transnationale partnerships van organisaties die zijn betrokken bij open en afstandsonderwijs of bij het gebruik van nieuwe informatie- en communicatietechnologieën. Zoals in het verslag van de Task Force "Educatieve software en multimedia" is bevestigd, vergemakkelijkt de communautaire actie de ontwikkeling van persoonlijke netwerken op dit terrein hetgeen leidt tot een betere uitwisseling van informatie en ervaringen tussen gebruikers, producenten en dienstverleners van open en afstandsonderwijs. Deze actie •PI stimuleert de uitwisseling inzake gebruikte methodes en de ontwikkeling van kwalitatief goed gemeenschappelijk materiaal op Europees niveau. Op langere termijn zal dit grote schaalvoordelen opleveren voor de productie van didactisch materiaal. Uit de ervaringen tijdens de twee eerste jaren is duidelijk gebleken dat de actie een steeds grotere Europese samenwerking op gang weet te brengen op het gebied van het open en afstandsonderwijs. De actie heeft met name de samenwerking vergemakkelijkt tussen een grotere verscheidenheid van "actoren" die tot dusverre weinig ervaring hadden met partnerschappen op dit gebied: gebruikers, leveranciers, ontwikkelaars en verspreiders van software, onderwijssysteembeheerders enz. Bij de tot dusverre ondersteunde netwerken zijn zeer uiteenlopende organisaties betrokken: verenigingen en andere niet-gouvernementele organisaties, instellingen voor open en afstandsonderwijs en klassieke universiteiten (en in zekere mate scholen en organisaties voor volwassenenonderwijs) die belangstelling hebben voor het gebruik van nieuwe technologieën in het onderwijs en de invoering van systemen voor afstandsonderwijs alsmede uitgevers van pedagogisch materiaal, in het bijzonder op het gebied van de multimedia. Op deze wijze draagt de actie ook bij tot een grotere algemene bekendheid van het open en afstandsonderwijs in de deelnemende landen. Bovendien vestigt de actie de aandacht op de noodzaak om te onderzoeken welke gevolgen de invoering van vernieuwende onderwijsmethoden op basis van het afstandsonderwijs met zich brengt - zowel voor de onderwijzer/opleider als voor de beleidsmakers. Ook al zijn de rol en de bijdrage van de informatica en de communicatie in dit proces van het grootste belang, toch komt steeds meer nadruk te liggen op de pedagogische aspecten zoals het ontwerp van cursussen en de rol van onderwijsgevenden. De organisatorische vragen in verband met de gezamenlijke ontwikkeling/aanpassing van lesprogramma's en onderwijsmateriaal, de invoering van informatie- en communicatietechnologieën in de verschillende onderwijscontexten en de ontwikkeling van specifieke hulpdiensten of -programma's voor de studerenden behoren eveneens tot de belangrijkste doelstellingen. De actie draagt daarmee bij tot de verbetering van de kwaliteit van dit type onderwijs door de bundeling van de middelen en expertise uit alle Lid-Staten. Uit de ervaringen in 1995 en 1996 is gebleken dat de actie beantwoordt aan behoeften waarmee bij andere communautaire initiatieven nog geen rekening is gehouden. Toch zal de tenuitvoerlegging van de actie steeds in nauw overleg met andere initiatieven op dit gebied blijven plaatsvinden - de meest concrete uiting van dit overleg is wel de in december 1996 gepubliceerde oproep tot het indienen van gezamenlijke voorstellen voor verschillende communautaire initiatieven geweest. Doelgroep De actie is vooral gericht op alle personen die hun opleidingsniveau willen verbeteren en in het bijzonder degenen die geen gebruik kunnen maken van het contactonderwijs. Dit is een belangrijke bijdrage aan de tenuitvoerlegging van een strategie voor het levenslang leren, wat door alle Lid-Staten als gemeenschappelijke prioriteit is aangemerkt. «U Budget Het betreft een nieuwe actie in het kader van de communautaire steunverlening op onderwijsgebied en wel een actie die in volle groei is. Het is dan ook van belang dat voor de actie een zeker minimumbedrag wordt vrijgemaakt om een voor de doeltreffendheid van de communautaire actie noodzakelijke omvang aan de actie te kunnen geven. De vraag zal blijven toenemen, met name door de grotere bekendheid die de communautaire steun heeft gekregen met de hierboven genoemde publicatie van een oproep tot het indienen van gezamenlijke voorstellen voor verschillende programma's op het gebied van de multimedia (Socrates, Leonardo da Vinci, Telematica, Esprit enz. ). Het is duidelijk dat de verdere ontwikkeling van deze actie vanaf 1997 grote hinder zal ondervinden van de budgettaire beperkingen, enerzijds vanwege de noodzakelijke verlenging van de financiering van meerjarenprojecten waaraan in 1995 steun is toegekend en die in 1996 zijn voortgezet, en anderzijds vanwege de naar verwachting voortdurende toename van het aantal aanvragen om steun voor nieuwe projecten. Het beoogde budget maakt het mogelijk de gemiddelde subsidie, die in 1997 aanzienlijk lager is, enigszins te versterken, zonder het aantal projecten te hoeven verminderen. Actie 3 : Bevordering van uitwisseling van informatie en ervaring Actie 3 heeft betrekking op de bevordering van de uitwisseling van informatie en ervaring rond onderwerpen van gemeenschappelijk belang in verband met het onderwijsbeleid, het Eurydice-netwerk voor informatie op onderwijsgebied, het Arion-programma betreffende studiebezoeken voor beleidsmakers op onderwijsgebied, het Naric-netwerk van nationale informatiecentra voor academische erkenning, en tal van andere maatregelen zoals het volwassenenonderwijs en aanvullende maatregelen. Het betreft specifieke activiteiten, zowel wat de rol in de voorlichtingsketen, als wat de doelgroepen betreft. - - - De uitwisseling en opstelling van informatie door middel van onderzoek door en uitwisselingen van deskundigen, en in de vorm van proefprojecten ter waarborging van de kwaliteit in de onderwijssector, zijn in de eerste plaats bedoeld voor de beleidsmakers op onderwijsgebied. De acties zijn bedoeld om meer bekendheid te geven aan nieuwe tendensen en vraagstukken in het onderwijs binnen de Gemeenschap. Ook wordt beoogd de beleidsmakers betrouwbare en nauwkeurige referenties te geven. De studiebezoeken zijn zowel een voorlichtings- als bewustmakingsactie rond bepaalde thema's van gemeenschappelijk belang voor de Lid-Staten, en vergemakkelijken de samenwerking op onderwijsgebied. De actie is gericht op de deskundigen op de doelgebieden die in hun eigen Lid-Staat een zeker multiplicator- effect kunnen bewerkstelligen. De acties voor het volwassenenonderwijs zijn bedoeld voor de bewustmaking omtrent andere Lid-Staten en de Europese Gemeenschap en ter verbetering van de «B kwaliteit van het volwassenenonderwijs door het tot stand brengen van samenwerkingsnetwerken. De aanvullende maatregelen beogen de bewustmaking en voorlichting van een groot publiek, dat wil zeggen alle actoren op onderwijsgebied, met name door informatieactiviteiten van de nationale instanties van het programma; ook de evaluatie van het programma valt hieronder. Deze activiteiten vertonen alle een gunstige kosten-batenverhouding. Door de maatregelen krijgen de beleidsmakers de beschikking over de nodige middelen om de ervaringen van alle andere Lid-Staten te integreren in hun eigen onderwijs, hetgeen hen ook in staat stelt om -met gebruikmaking van slechts een klein gedeelte van de Socrates-begroting- passende maatregelen te treffen waarvan de kans van slagen en kosten-batenverhouding reeds eerder zeer gunstig gebleken zijn: - - de analyses, uitwisselingen van deskundigen, proefprojecten inzake de "onderwijskwaliteit" en verspreidingsacties uit hoofde van actie 3. 1, hebben betrekking op de belangrijkste beleidsaspecten zoals die zijn vastgesteld in nauwe samenwerking met het Onderwijscomité van de Raad. De voorstellen worden geëvalueerd aan de hand van het volgende drieledige criterium: politieke relevantie, wetenschappelijke kwaliteit en aantoonbaarheid van een duidelijke Europese dimensie, in dit geval gedefinieerd als de toegevoegde waarde van de internationaal vergelijkende en/of Europese benadering van een vraagstuk ten opzichte van een louter nationale, regionale of plaatselijke benadering. Bij voorkeur gaat de steun naar een beperkt aantal min of meer afgeronde onderzoeken in plaats van naar een groter aantal studies die grootschaliger en/of oppervlakkiger zijn. Al snel wordt duidelijk dat door deze actie de bekwaamheden van organisaties die zich inzetten voor analyses en planning op onderwijsgebied kunnen worden gebundeld, en dat er een gestructureerde dialoog tussen onderzoek en besluitvorming ontstaat. Bijzondere aandacht gaat uit naar de follow-up van projecten en de verwerking van de resultaten ervan om deze bruikbaar te maken voor beleidsmakers; het Eurydice-netwerk (actie 3. 2) bestaat uit nationale eenheden die worden gecoördineerd door de Europese Gemeenschap en speelt een primordiale rol doordat het de autoriteiten in de deelnemende landen en op Europees niveau, betrouwbare, vergelijkbare gegevens verschaft over de ontwikkeling van de stelsels en beleidslijnen op onderwijsgebied. De productiviteit van het netwerk in verhouding tot de kosten is zeer groot, zoals blijkt uit de resultaten van de eerste twee jaren steunverlening uit hoofde van Socrates. De financiering biedt met name de middelen voor de productie van vergelijkende overzichten over specifieke vraagstukken, compendia over bepaalde aspecten van de onderwijsstelsels en een grote publicatie over de Kerncijfers over het onderwijs in de Europese Unie, en voor de voortdurende uitbreiding en bijwerking van de gegevensbank EURYBASE. Bijzondere aandacht gaat uit naar de verspreiding van publicaties en andere producten van het netwerk in alle talen van de Gemeenschap; deze zullen ook op elektronische wijze aan een enorm ruim publiek beschikbaar worden gesteld, namelijk via Internet. Door deze maatregelen wordt de kosten-batenverhouding van de actie nog groter; n de kwalitatieve resultaten van de studiebezoeken uit hoofde van Arion (actie 3. 3) zijn al uitvoerig beschreven. De feedback in de vorm van duizenden verslagen en de talrijke contactvergaderingen met de plaatselijke organisatoren, de nationale instanties en de deelnemers hebben aangetoond dat de bezoeken voor de deskundigen en beleidsmakers op onderwijsgebied een unieke gelegenheid zijn om hun problemen op multilaterale basis met collega's te bespreken en om hun werkzaamheden in een Europees verband te heroverwegen en eventueel aan te passen. Er worden contacten en duurzame netwerken tot stand gebracht tussen de op onderwijsgebied in de deelnemende landen belangrijkste personen. In veel gevallen leidt de deelname aan Arion tot nieuwe vormen van samenwerking en nieuwe projecten in het kader van andere Socrates-acties en andere programma's van de Europese Gemeenschap. Steeds meer zorg wordt besteed aan de verspreiding van de resultaten van de bezoeken. De verslagen van de studiebezoeken worden op steeds grotere schaal verspreid en er worden thematische seminars georganiseerd voor het bijwerken van de vergelijkende overzichten en voor het bestendigen van de netwerken van betrokkenen; het nut van het Netwerk van nationale informatiecentra inzake academische erkenning (Narie), oftewel actie 3. 4, is overduidelijk: iedere Lid-Staat heeft een nationaal centrum aangewezen dat moet bijdragen tot de mobiliteit van studenten, onderwijzend personeel en onderzoekers door hun informatie en advies te geven over de problemen in verband met de erkenning van diploma's. De bijdrage van Socrates helpt bij de instandhouding van het netwerk van centra hetgeen op Europees niveau aanzienlijke voordelen biedt bij uiterst geringe financiële inspanningen. Het merendeel van de Naric-centra fungeert ook als informatiepunt in het kader van de tenuitvoerlegging van de "Algemene richtlijn" voor de beroepsmatige erkenning van kwalificaties in het hoger onderwijs. De Commissie wenst het netwerk te blijven steunen ter waarborging van een nauwe samenwerking en een optimale informatie-uitwisseling. Twee maal per jaar zullen vergaderingen worden gehouden waarvan een in samenwerking met het ENIC-netwerk van de Raad van Europa en met het CEPES-centrum van de UNESCO voor het hoger onderwijs. Ook zal steun worden verleend aan studiebezoeken tussen de Naric- centra en de uitvoering van gezamenlijke projecten, in het bijzonder de opstelling van samenvattende verslagen. Door de leden van het netwerk ontwikkelde opleidingsmodules over de beoordeling van in het buitenland afgegeven diploma's en getuigschriften, vergemakkelijken de verspreiding van de bestaande kennis en bekwaamheden. Ook de openstelling van gegevensbanken langs elektronische weg zal worden voortgezet. Al deze maatregelen zijn ontworpen met het doel zoveel mogelijk resultaat te behalen met de toegekende steun; actie 3. 5. A betreffende het Volwassenenonderwijs is een terrein van aanzienlijke vernieuwing binnen het Socrates-programma. Doel van de actie is de versterking van de Europese dimensie in alle sectoren van het volwassenenonderwijs- algemeen, cultureel en sociaal. Het volwassenenonderwijs is een essentieel element in het licht van de steeds duidelijker noodzaak van een beleid dat is gericht op levenslang leren. Hiertoe wordt uit hoofde van deze actie steun verleend aan een grootschalige uitwisseling van ervaringen en informatie op Europees niveau, vooral 15 door middel van projecten voor de ontwikkeling van opleidingscursussen voor volwassenen of de productie van lesmateriaal dat een beter inzicht verschaft in de politieke, economische, sociale, culturele en historische aspecten van de Lid-Staten en de Europese Gemeenschap als geheel. In dit verband wordt ook steun verleend aan projecten rond het thema van de Europese maatschappijleer of meer in het algemeen rond het actieve burgerschap. Voorts beoogt de actie een stimulans te geven aan de ontwikkeling van transnationale samenwerking, de totstandbrenging van netwerken en de uitwisseling van ervaringen en informatie tussen organisaties voor volwassenenonderwijs om daarmee bij te dragen tot een verbetering van de kwaliteit van dit volwassenenonderwijs in Europa. De aard en de omvang van het aanbod aan volwassenenonderwijs varieert aanzienlijk per Lid-Staat en het belang en het potentieel van de actie "Volwassenenonderwijs" van Socrates als instrument voor het productieve delen van de uitwisselingen van ervaringen en expertise behoeven dan ook geen nadere toelichting. De ondersteunde projecten omvatten een grote verscheidenheid van doelstellingen en activiteiten. Degenen die zich richten op de bevordering van de bewustmaking van en de kennis omtrent Europa en het actieve burgerschap worden over het algemeen betrokken bij de ontwikkeling van materiaal en/of modules die te zijner tijd op papier of in elektronische vorm beschikbaar gesteld zullen worden. Tot de onderwerpen behoren de kunst, de media, het gezondheidsonderwijs en de bestrijding van racisme, vreemdelingenhaat en sociale uitsluiting. De projecten die zijn gericht op de verbetering van het volwassenenonderwijs door Europese zijn vooral gericht op de ontwikkeling van nieuwe samenwerking onderwijsmethoden, -programma's voor volwassenen, de totstandbrenging van informatienetwerken en gegevensbanken en de productie en verspreiding van publicaties (gidsen, handleidingen, tijdschriften). Tal van projecten besteden aandacht aan de verbetering van de onderwijsmogelijkheden voor ouderen, met sociale uitsluiting bedreigde of gemarginaliseerde groepen, gehandicapten, analfabeten en werklozen. Voor sommige projecten word samengewerkt met vakbondsorganisaties. -structuren of In de ondersteunde projecten komen enkele van de grootste vraagstukken op het gebied van het volwassenenonderwijs in Europa aan bod. Het gaat met name om methodologische vraagstukken, strategieën voor zelfstandig leren, de evaluatie van eerdere ervaringen, het kwaliteitsbeheer in het volwassenenonderwijs, toegankelijkheid en motivatie, de essentiële vaardigheden voor kansarme groepen, de opleiding van onderwijzers en opleiders in het volwassenenonderwijs, de geschikte systemen voor de erkenning van het officiële en inofficiële volwassenenonderwijs en middelen voor de onderlinge afstemming van deze systemen. Een grote verscheidenheid van verstrekkers van volwassenenonderwijs is actief bij de projecten betrokken, alsmede allerlei actoren uit alle takken van het "stelsel" van inofficieel, particulier en openbaar, volwassenenonderwijs: officieel professioneel en vrijwillig op nationaal, regionaal en plaatselijk niveau. Het feit dat de meeste belangstelling komt van nationale en plaatselijke organisaties voor volwassenenonderwijs en niet-gouvemementele organisaties is buitengewoon en - bemoedigend aangezien dit doet vermoeden dat de effecten van deze actie nu ook aan de basis merkbaar worden. Gelet op de omvang van dit gebied en de aanzienlijke resultaten die met communautaire steun zijn behaald, mag de kosten-batenverhouding van deze maatregelen, waarvoor slechts 3% van het totale Socrates-budget wordt aangewend, uiterst gunstig worden genoemd. uit hoofde van de aanvullende maatregelen (actie 3. 5. B van Socrates) is vooral steun beschikbaar voor acties door organisaties die werkzaam zijn op het terrein van het onderwijs, informatieactiviteiten door de nationale instanties, de follow-up en evaluatie van het programma en bewustmakingsactiviteiten van allerlei aard, met inbegrip van de in samenwerking met de Raad van Europa georganiseerde wedstrijd "Europa op school". In deze context neemt met name de steun aan de activiteiten van de Europese verenigingen, waarvan vele een pioniersrol hebben vervuld voor de samenwerking op Europees niveau in het onderwijs, een belangrijke plaats in. De Europese verenigingen zijn onmisbare partners voor het welslagen van Socrates. Zij vormen een belangrijk kanaal voor de verspreiding van informatie, de onderlinge uitwisseling van ervaringen en expertise, de verspreiding van informatie ten behoeve van de ontwikkeling en voorbereiding van projecten en de organisatie van opleidingen voor onderwijzend personeel en hoofden van onderwijsinstellingen in een daadwerkelijk Europese context. De gerealiseerde voordelen blijken uiterst groot terwijl de toegekende steun bescheiden is. Dit geldt eveneens voor de informatieactiviteiten van de nationale instanties - aangezien deze activiteiten van cruciaal belang zijn om ervoor te zorgen dat het onderwijs in de Unie volledig is geïnformeerd over de mogelijkheden die Socrates biedt- en de overige bewustmakingsactiviteiten. De kosten van de follow-up en evaluatie van het programma vallen volledig binnen de orde van grootte die de Commissie in het kader van de doeltreffende aanpak van het beheer, SEM 2000, had geraamd. Doelgroep Dit gedeelte van het programma is met name gericht op het onderwijzend personeel en in het bijzonder op de beleidsmakers en deskundigen op onderwijsgebied, alle onderwijsinstellingen, nationale instanties en verenigingen die op dit terrein werkzaam zijn. Het betreft onderdelen, die zeer uiteenlopende functies vervullen maar alle van groot belang zijn voor de kwaliteit van het onderwijs in de Lid-Staten, voor de verspreiding van informatie enz. , aangezien alle een multiplicatoreffect bewerkstelligen op nationaal of plaatselijk niveau. Ook de deelnemers aan het volwassenenonderwijs behoren tot de doelgroep. Budget Het aandeel van deze maatregelen in de totale begroting van het programma zal in 1998 9% bedragen. Daarvan gaat het grootste gedeelte naar het volwassenenonderwijs (33% van het totale budget voor deze actie) en dit aandeel neemt nog toe onder invloed van het Tr toenemende belang van deze sector voor de Lid-Staten in de huidige sociaal-economische context. 9. 2 Rechtvaardiging van de actie eist van de burgers De functie van de communautaire actie op het gebied van het onderwijs is het bevorderen van de kwaliteit van het onderwijs door de samenwerking concreet gestalte te geven. De samenleving en aanpassingsvermogen, en de ontwikkeling van de samenleving zelf is sterk afhankelijk van de beschikbaarheid van menselijke hulpbronnen die breed inzetbaar zijn, met name op Europese schaal. De communautaire actie dient dus gericht te zijn op het leveren van een bijdrage aan de reactie van de onderwijsstelsels van de Lid-Staten op deze uitdaging. steeds meer kennis, vaardigheden Het was overigens de bedoeling van de Gemeenschap een nieuw elan te geven aan haar actie op onderwijsgebied door in het Verdrag betreffende de Europese Unie een specifiek artikel over dat thema op te nemen. De Commissie heeft in november 1995 een Witboek over onderwijs en opleiding goedgekeurd, waarin de Gemeenschap een grotere rol op dat terrein wordt toebedeeld en waarin wordt aangegeven dat bepaalde acties noodzakelijk zijn om het hoofd te kunnen bieden aan de uitdaging van de cognitieve samenleving. Sinds meer dan tien jaar hebben de Lid-Staten, de Raad en het Parlement consequent belangstelling getoond voor en steun verleend aan de ontwikkeling van de communautaire actie, door te besluiten tot actieprogramma's op dit terrein en door actief deel te nemen aan de uitvoering daarvan. De belangstelling van potentiële begunstigden voor deze programma's groeit nog steeds. De activiteiten in het kader van het Socrates-programma vormen een ondersteuning van en een aanvulling op de acties van de Lid-Staten, en stellen deze in staat gebruik te maken van de inbreng op communautair niveau en van de resultaten van de samenwerking op onderwijsgebied om de kwaliteit en de doelmatigheid van hun eigen stelsels en voorzieningen te verbeteren. De acties zijn opgebouwd rondom samenwerkingsprogramma's tussen instellingen, partnerschappen en netwerken die getoond hebben in staat te zijn een Europese dimensie aan het onderwijs toe te voegen. Hun doelstellingen liggen op terreinen waar het communautaire niveau - met inachtneming van het subsidiariteitsbeginsel - een nuttige bijdrage kan leveren en de doelmatigheid kan bevorderen: kennis van de talen van de Unie, transnationale mobiliteit, bevordering van de uitwisseling van informatie en ervaringen, ontwikkeling van vernieuwende methoden en vernieuwend lesmateriaal, enz. De complementariteit van de communautaire actie en die van de Lid-Staten is met name doelmatig doordat het in vergelijking met dat van de Lid-Staten minieme communautaire budget gebruikt wordt om ontwikkelingen te stimuleren op juist die terreinen waar de budgettaire beperkingen in tijden van bezuinigingen het pijnlijkst worden gevoeld. Het gaat hierbij met name om transnationale activiteiten en pedagogische vernieuwing. In bepaalde sectoren - bijvoorbeeld open en afstandsonderwijs - zal de mogelijkheid om met communautaire steun ontwikkeld didactisch materiaal te verspreiden zonder twijfel • ft helpen om de beperkende factoren die de ontwikkeling van hoogwaardige en aan specifieke doelgroepen aangepaste producten belemmeren, te overwinnen. Socrates levert met zijn verschillende acties een specifieke bijdrage aan de kwaliteit van het onderwijs, overeenkomstig het in artikel 126 van het Verdrag gegeven mandaat. De ondersteunde activiteiten zijn gericht op het bevorderen van een voor alle burgers toegankelijke open Europese ruimte voor samenwerking op onderwijsgebied, waar de confrontatie van uiteenlopende methoden en referentiekaders zal leiden tot grotere verscheidenheid, waardoor meer mensen met een redelijke kans op succes passend onderwijs zullen kunnen volgen. Door zoveel mogelijk bekendheid te geven aan de successen en verworvenheden van de verschillende onderwijsstelsels bevordert het programma de ontwikkeling van die stelsels en maakt het, door de overdracht van succesvolle benaderingen en andere resultaten, mogelijk om bij de tenuitvoerlegging op nationaal niveau besparingen te realiseren. Op het gebied van het hoger onderwijs wordt de communautaire actie voortgezet in het kader van de institutionele overeenkomsten, waarbij met name de mobiliteit van studenten wordt aangemoedigd; het effect daarvan op de universiteiten en de groeiende belangstelling van nationale en plaatselijke overheden - die zich met name uit in een niet onaanzienlijke medefinanciering - geven aan dat deze overeenkomsten een stimulerende werking hebben op de ontwikkeling van het hoger onderwijs, en daarnaast ook dat de Lid-Staten zich ervan bewust zijn dat er behoefte bestaat aan jonge academici die andere Lid-Staten uit eigen ervaring kennen. De op het terrein van het hoger onderwijs voorgestelde acties omvatten overigens ook een meer geïntegreerde aanpak, met het doel alle academische autoriteiten bij de transnationale samenwerking te betrekken. Deze benadering zal schaalvoordelen met zich brengen, alle studenten de mogelijkheid bieden hun studie een Europese dimensie te geven, en de vergelijkbaarheid en erkenning van diploma's - een essentiële voorwaarde voor werkelijk vrij verkeer van personen - bevorderen. Op het terrein van het schoolonderwijs dient beantwoord te worden aan de behoeften inzake transnationale samenwerking. Gezien de omvang van de benodigde investeringen is het te verwachten dat de communautaire actie, die ruime mogelijkheden tot verspreiding biedt en vernieuwing stimuleert door een effectiever gebruik van de beschikbare middelen - met name wat lesmateriaal en onderwijsmethoden betreft - een wezenlijke bijdrage zal kunnen leveren aan de ontwikkeling van de verschillende stelsels. De lopende activiteiten betreffen concrete acties die goed aansluiten op de werkelijke behoeften van de scholen en die tot algemeen bruikbare resultaten zullen leiden; ondanks de beperkte beschikbare middelen is het te verwachten dat deze acties een belangrijke bijdrage zullen kunnen leveren. Tenslotte dient te worden benadrukt dat de communautaire actie op onderwijsgebied in belangrijke mate bijdraagt tot de zichtbaarheid van de communautaire actie en de Europese burger een concreet voorbeeld geeft van de inspanningen ter bevordering van de Europese eenwording. Onderwijs is een onderwerp dat iedereen aangaat en direct verband houdt met de toekomst van individuele burgers, gezinnen en naties; de maatschappelijke discussies over dit thema vinden dan ook veel weerklank. De communautaire acties op dit terrein, die zowel op scholieren als op studenten, op volwassenen die een opleiding volgen en op •n onderwijsgevenden gericht zijn, leveren een belangrijke bijdrage aan de bewustwording van Europa als realiteit, aan de attitudevorming ten aanzien daarvan, en aan het ontstaan van een gevoel van saamhorigheid als Europeanen en van algemene instemming met de fundamentele waarden waarop de oprichting van de Europese Gemeenschap gebaseerd is. 9. 3 Controle en evaluatie van de actie Onder verantwoordelijkheid van een nieuwe eenheid, die belast is met de samenwerking op onderwijsgebied en de permanente evaluatie van het Socrates-programma, is begin 1996 een interne werkgroep opgericht voor de controle en evaluatie van het programma. Deze groep heeft een eerste rapport opgesteld over het functioneren van het programma in de eerste twee jaar, alsmede enkele methodologische documenten betreffende de meer diepgaande evaluatie. 9. 3. 1. Controle Vanaf het begin in 1995 is het programma aan een permanente controle onderworpen. Deze controle is gebaseerd op de informatie waarover de Commissie rechtstreeks kan beschikken (gegevens afkomstig van de in het kader van de gecentraliseerde onderdelen ondersteunde projecten) en op de informatie die zij ontvangt van de Nationale Instanties, in het kader van het gedecentraliseerde beheer van bepaalde onderdelen. Op basis van deze "feedback" is een eerste controlerapport over de tenuitvoerlegging van het programma opgesteld, waarin de balans van twee jaar Socrates wordt opgemaakt; dit rapport vormt de basis van het voorstel tot wijziging van het Socrates-besluit. 9. 3. 2 Prestatie-indicatoren Ter illustratie volgen hier enkele van de prestatie-indicatoren die bij de controle van het programma gebruikt kunnen worden: 9. 3. 2. 1 Output-indicatoren Kwantitatieve Hoofdstuk I - Hoger onderwijs Actie 1 : Europese dimensie van de universiteiten - - - - aantallen bij het programma betrokken faculteiten, studenten en docenten; studenten- en docentenstromen van en naar de verschillende Lid-Staten en in de verschillende studierichtingen; aantal studieprogramma's en de geografische spreiding en verdeling over de studierichtingen daarvan, met name wat actuele thema's betreft; aantal in samenwerking met andere instellingen georganiseerde intensieve programma's, met name betreffende meer actuele studies; 4=Q aantal, aard en geografische spreiding van faculteiten/departementen, academische verenigingen en andere organen die deel uitmaken van (of aangesloten zijn bij) de thematische netwerken. Actie 2: Mobiliteit van studenten aantallen toegekende beurzen per Lid-Staat en per regio, per deelnemende instelling, per sekse, per studierichting, enz. ; aantallen studenten die bij gebrek aan middelen geen gebruik konden maken van mogelijkheden tot mobiliteit; gemiddeld bedrag van de beurzen. - - Hoofdstuk II- Schoolonderwijs Actie 1 : Partnerships tussen scholen/Europese onderwijsprojecten - - - aantal aan partnerships deelnemende scholen (per land, regio, schooltype, enz. ); aantal onderwijsgevenden die aan uitwisselingen en stages bezoeken hebben deelgenomen (per land, regio, schooltype, enz. ); aantal schoolhoofden/directeuren die in het buitenland op studiebezoek zijn geweest (per land, regio, schooltype, enz. ); Actie 2: Intercultureel onderwijs - - aantal scholen die aandacht besteden aan intercultureel onderwijs; aantal en aard van de organisaties die aan interculturele projecten deelnemen (per land, type instelling, kenmerken van de betrokken regio's en plaatsen, enz. ); Actie 3: Bij- en nascholing van onderwijzend personeel - - aantal organisaties die deelnemen aan transnationale projecten betreffende de bij- en nascholing van onderwijzend personeel (per land, regio, schooltype, enz. ); aantal leden van het onderwijzend personeel die door de transnationale projecten geïnitieerde bij- en nascholingscursussen volgen (per land, regio, schooltype, potentiële multiplicatorfunctie, enz. ); Hoofdstuk lil - Transversale maatregelen Actie 1 : Bevordering van de talenkennis - - spectrum van talen waarop de verschillende maatregelen in het kader van de actie betrekking hebben, met name als indicator van het effect van de actie op het leren van de minst verbreide talen; aantal Europese samenwerkingsprogramma's betreffende de initiële opleiding en de bij- en organisaties deelnemen aan die de 4 P1 nascholing van talenleraren (per land, regio, onderwezen taal, schooltype, initiële opleiding/bij- en nascholing, enz. ); aantal en spreiding van de opleidingen, opleiders en (toekomstige) talenleraren die door de Europese samenwerkingsprogramma's bereikt worden; aantal onderwijsgevenden die bij- en nascholingsstages volgen (per land, regio, potentiële multiplicatorfunctie, enz. ); aantal assistenten, duur van de assistentschappen, typen gastinstellingen; aantal en aard van gezamenlijke onderwijsprojecten, en aantal en type van de deelnemende instellingen; aantal jongeren die aan gezamenlijke onderwijsprojecten deelnemen (per land, regio, type instelling, enz. ). onderwezen schooltype, leraar, type taal, - - - Actie 2 : Open en afstandsonderwij s - - - aantal organen die deel uitmaken van of aangesloten zijn bij de partnerships (per land, type instelling, onderwijssector, enz. ) aantal, aard, kwaliteit en reikwijdte van de resultaten/producten van de partnerships en de waarnemingsprojecten; aantal personen die dankzij de Socrates-projecten opleidingen volgen in of met behulp van open en afstandsonderwijs (leerlingen, onderwijsgevenden, kaderpersoneel, enz. ). Actie 3 : Uitwisseling van informatie en ervaring - - - aantal deelnemers aan Arion-studiebezoeken; aantal en aard van de organisaties die deelnemen aan projecten inzake volwassenenonderwijs (per land, type instelling, kenmerken van de betrokken regio's en plaatsen, enz. ); aantal ondersteunde verenigingen op onderwijsgebied onderwijssector, enz. ); land, (per Kwalitatieve Hoofdstuk 1- Hoger onderwijs Actie 1 : Europese dimensie van de universiteiten - - niveau van tevredenheid van studenten, docenten, universiteitsbestuurders en administrateurs; mate van feitelijke verankering van de Europese samenwerking in de instelling (betrokkenheid van de bestuurders; bestuurlijk niveau van de verantwoordelijkheid voor Europese zaken; controle van de verwezenlijking in de praktijk van de beleidsverklaring van de instelling over Europese samenwerking; verdeling van de Europese samenwerking over de besluitvormende organen van de instelling); 1©a - - - verdeling en kwaliteit van de sociaal-economisch-culturele cursussen over de andere Lid-Staten; verdeling en kwaliteit van de modules over Europese integratie; verdeling en kwaliteit van de vergelijkende cursussen per studierichting; kwaliteit en verdeling over de talen van de geïntegreerde talencursussen die ter beschikking van studenten en docenten staan; aantal, aard, kwaliteit en reikwijdte van de binnen de thematische netwerken uitgevoerde projecten. Actie 2: Mobiliteit van studenten - - tevredenheid betreffende het gebruik van de niveau van tevredenheid van de studenten met betrekking tot de beurzen; term niveau van "Erasmusstudent" erkende uitwisselingsregelingen gebruik maken zonder in het genot te zijn van een Erasmusbeurs. studenten voor van die de Hoofdstuk II - Schoolonderwijs Actie 1 : Partnerships tussen scholen/Europese onderwijsprojecten - - - kwaliteit van de schoolactiviteiten in verband met het invoeren van een Europese dimensie in het onderwijs; aard en kwaliteit van de andere resultaten/producten van de Europese onderwijsprojecten; aard van bestaande vormen van mobiliteit en relevantie daarvan ten aanzien van de doelstellingen en behoeften van de partnerships. Actie 2: Intercultureel onderwijs - deelname van organisaties die op de betreffende interculturele terreinen actief zijn, en aard van de partnerships tussen scholen, plaatselijke overheden en deze organisaties. Actie 3 : Bij- en nascholing van het onderwijzend personeel - relevantie en thematische en geografische spreiding van de door de transnationale projecten gegenereerde bij- en nascholingscursussen, en van het bijbehorende didactische materiaal; Hoofdstuk III - Transversale maatregelen Actie 1 : Bevordering van de talenkennis - - relevantie, verdeling over de doeltalen en thema van de initiële en voortgezette lesprogramma's en andere producten van de Europese samenwerkingsprogramma's; vernieuwende impulsen van de Lingua-assistentschappen; 1 Q3 - verdeling en relevantie van de producten voor het talenonderwijs en voor de beoordeling van talenkennis. Actie 2: Open en afstandsonderwijs - - diversificatie van de op open en afstandsonderwijs gebaseerde benaderingen; ontwikkeling van de op open en afstandsonderwijs gebaseerde benaderingen in andere in het kader van het Socratesprogramma ondersteunde activiteiten (Erasmus, Comenius, Lingua, volwassenenonderwijs, enz. ). Actie 3 : Uitwisseling van informatie en ervaring - - - - en studies activiteiten kwaliteit en relevantie van de uit hoofde van actie 3. 1 ondersteunde transnationale analyses, (vergelijkende studiebezoeken, uitwisseling van deskundigen, conferenties, seminars, proefprojecten); relevantie, omvang en validiteit van de door het Eurydice-netwerk verstrekte en uitgewisselde vergelijkbare gegevens en analyses; kwaliteit en relevantie van de resultaten van de projecten op het terrein van het volwassenenonderwijs; relevantie en omvang van de informatieactiviteiten van de nationale eenheden; relevantie en kwaliteit van de met steun van Socrates uitgevoerde activiteiten van de verenigingen. Indicatoren betreffende alle hoofdstukken - - - - - - kwaliteit van de aandacht voor de speciale behoeften van gehandicapte studenten en docenten die aan het Socrates-programma deelnemen; mate en aard van de aandacht voor het beginsel van gelijke kansen voor vrouwen en mannen wat de deelname aan Socratesactiviteiten betreft; mate van tevredenheid over de toegekende bedragen; aard en mate van interactie tussen de verschillende acties van het programma; eventuele afwijkingen van het profiel van de Socrates-maatregelen van dat van analoge maatregelen op nationaal niveau; doelmatigheid van de methoden ter verspreiding van de resultaten van de projecten en andere activiteiten. Is* 9. 3. 2. 2 Effectindicatoren Hoofdstuk I - Hoger onderwijs Actie 1 : Europese dimensie van de universiteiten - - - - effecten van de institutionele overeenkomsten of de werkzaamheden van de thematische netwerken die bijdragen tot de verbetering van de kwaliteit van het geboden onderwijs; beschikbaarheid van de door de instellingen geboden dienstverlening (keuzebegeleiding/oriëntatie, huisvesting, administratieve faciliteiten, taalkundige voorbereiding van de studenten in alle talen, begeleiding en herintegratie, procedures voor academische erkenning, enz. ); fondsen ter aanvulling van de communautaire fondsen; genomen maatregelen met betrekking tot de voortzetting van de activiteiten na beëindiging van de communautaire financiering; Actie 2: Mobiliteit van studenten - - omvang van de beschikbare fondsen ter aanvulling van de communautaire financiering, en bronnen van deze fondsen; mate en aard van het effect op de studenten, zowel uit academisch oogpunt als wat hun kansen op de arbeidsmarkt betreft; Hoofdstuk II- Schoolonderwijs Actie 1 : Partnerships tussen scholen/Europese onderwijsprojecten - - omvang en aard van de veranderingen in de onderwijsinstellingen met betrekking tot het toevoegen van een Europese dimensie aan het curriculum, de werkmethoden, de relaties tussen onderwijsgevenden en leerlingen, de pedagogische aanpak, de samenwerking tussen verschillende vakken, enz. ; versterking van de banden tussen de school en de plaatselijke omgeving (andere scholen in de omgeving, ondernemingen, enz. ). Actie 2: Intercultureel onderwijs - - genomen maatregelen om interculturele elementen te verwerken in de curricula van de scholen en in de initiële en voortgezette opleiding van docenten en andere categorieën onderwijzend personeel; wettelijke of administratieve maatregelen ter bevordering van intercultureel onderwijs, die naar aanleiding van de actie zijn genomen. Actie 3 : Bij- en nascholing van het onderwijzend personeel - aard en mate van de verbetering van de bekwaamheden van het onderwijzend personeel dat aan de cursussen heeft deelgenomen; /IP6 erkenning van de bij- en nascholing in het kader van de actie (integratie van de cursussen in het nationale aanbod van opleidingen, officiële erkenning van de nieuwe beroepsbekwaamheden van de deelnemers, enz. ). Hoofdstuk III - Transversale maatregelen Actie 1 : Bevordering van de talenkennis - - - aanpassingen, als gevolg van internationale samenwerking, van curricula en methoden op het terrein van de actualisering van de kennis en bekwaamheden van talenleraren. aard en mate van de verbetering van de bekwaamheden van het onderwijzend personeel dat aan de bij- en nascholingscursussen heeft deelgenomen; mate van verbetering van de talenkennis en van de motivatie om een vreemde taal te leren, als gevolg van de gezamenlijke onderwijsprojecten; effecten van de Lingua-actie op vernieuwing en diversificatie in het talenonderwijs, met name wat de minst verbreide talen betreft. Actie 2 : Open en afstandsonderwij s - - - - diversificatie van het gebruik van op open en afstandsonderwijs gebaseerde benaderingen (typen instellingen, studierichtingen en doelgroepen); aandacht voor de pedagogische behoeften en de gebruiksvriendelijkheid bij het ontwerpen van in Europa geproduceerde educatieve software; verrichte inspanningen ten behoeve van de erkenning van via open en afstandsonderwijs verworven kwalificaties, op Europees en op nationaal niveau; omvang en intensiteit van het gebruik van de voorzieningen voor open en afstandsonderwijs in Europa. Actie 3: Uitwisseling van informatie en ervaring - - - verbeteringen van de onderwijsstelsels van de deelnemende landen dankzij de door de onderdelen 1, 2 en 3 van actie 3 bevorderde uitwisseling van informatie en ervaringen; verbeteringen van de regelingen inzake de academische erkenning van diploma's en studieperioden dankzij de door onderdeel 4 van actie 3 ondersteunde samenwerking tussen de nationale informatiecentra; diversificatie van het aanbod van volwassenenonderwijs dankzij de uitwisseling van informatie en ervaringen op Europees niveau; doelmatigheid van de informatie- en bewustmakingsacties, in termen van de omvang en de verscheidenheid van de door de onderwijswereld getoonde belangstelling voor Europese samenwerking. 4oG 9. 3. 3 Evaluatie Een eerste verslag is voor het einde van 1996 opgesteld, overeenkomstig de hierboven genoemde gezamenlijke verklaring van het Europees Parlement, de Raad en de Commissie. Het omvat een eerste analyse van de eerste twee jaar van de looptijd van het programma, ter begeleiding van het voorstel voor een besluit tot wijziging van het Besluit tot instelling van het programma. De in dit verslag vastgestelde resultaten worden kort samengevat weergegeven in het volgende deel van dit document. Bovendien waarborgt de Commissie, in partnerschap met de Lid-Staten en overeenkomstig artikel 8 van het Besluit tot instelling van het programma, de controle en periodieke evaluatie van het programma, met het oog op de eventuele aanpassing ervan, indien dat in de loop van de uitvoering noodzakelijk mocht blijken. De Commissie zal uiterlijk op 30 september 1998 een tussentijds verslag indienen over de aanloopfase, en uiterlijk op 30 september 2000 een eindverslag over de uitvoering van het programma. Om deze controle- en evaluatieprocedure in gang te zetten heeft de Commissie, overeenkomstig artikel 4, lid 3, van het Besluit het Socrates-comité tijdens de vergadering van het comité op 18 en 19 november 1996 geïnformeerd over de geplande methodologische aanpak. De evaluatiemaatregelen zullen diepgaander besproken worden op de vergadering van het comité op 28 en 29 januari 1997. Beoordeling van de behaalde resultaten Uit de analyse van de eerste twee jaren van het programma is gebleken dat de verleende steun tot een grote verscheidenheid van concrete resultaten heeft geleid. Deze analyse is te vinden in het verslag dat het voorstel van de Commissie voor een besluit tot wijziging van het Besluit tot instelling van het programma vergezelt. Kort samengevat wordt geconstateerd dat Socrates in de relatief korte periode sinds de start van het programma al geleid heeft tot een toename van de mobiliteit en tol intensivering en verbetering van de kwaliteit van de Europese samenwerking, met name op gebieden'als het schoolonderwijs, het volwassenenonderwijs en het open en afstandsonderwijs, waar tevoren weinig aan gestructureerde samenwerking op transnationaal niveau gedaan werd. Daarnaast stimuleert Socrates de instellingen tot een meer strategische aanpak van de Europese samenwerking, en tot het toekennen van meer belang dan vroeger aan dit aspect in hun institutionele ontwikkelingsprogramma's. Socrates heeft met name: • • • een belangrijke bijdrage geleverd aan de mobiliteit van studenten, scholieren en onderwijsgevenden, zowel wat de omvang als wat de kwaliteit van de organisatie van deze uitwisselingen betreft; een uitgebreide en intensieve samenwerking tussen de onderwijsinstellingen van de deelnemende landen gestimuleerd; in aanzienlijke mate bijgedragen tot de versterking van de Europese dimensie in verschillende sectoren van het onderwijs, met name door maatregelen op het gebied van de bij- en nascholing van onderwijsgevenden; Vr een nieuw elan gegeven aan de academische erkenning van in het buitenland voltooide studieperioden en behaalde diploma's. In het hoger onderwijs wordt het buitengewoon succesvolle Europese systeem voor de overdracht van kapitaliseerbare cursuseenheden momenteel uitgebreid tot meer dan 1. 000 instellingen, en het programma verleent ook prioritair steun aan projecten betreffende het probleem van de erkenning van verworven kwalificaties in de sector volwassenenonderwijs en door middel van open en afstandsonderwijs; verdere vooruitgang geboekt bij het bevorderen van het onderwijzen en leren van de minst verbreide en onderwezen talen van de Unie, met name in het kader van Lingua, maar ook in dat van Erasmus; een steunpunt geboden voor een breder gebruik van open en afstandsonderwijs en van de nieuwe technologieën in verschillende onderwijssectoren, en ervoor gezorgd dat er beter rekening wordt gehouden met specifiek pedagogische behoeften bij de ontwikkeling van educatieve software en multimedia-benaderingen; de aanzet gegeven tot de productie van een grote verscheidenheid van didactisch materiaal, studie- en opleidingsprogramma en andere onderwij'sproducten; nieuwe mogelijkheden geboden voor meer uitwisselingen van kennis en ervaring, waardoor in de deelnemende landen deskundigheid verbreid en het vernieuwingsproces gestimuleerd wordt; ervoor gezorgd dat alle Lid-Staten van dit alles kunnen profiteren, ook de Lid-Staten die anders door hun geografische en/of economische situatie moeilijk aan Europese samenwerkingsprojecten zouden kunnen deelnemen; voorbereidingen getroffen om ook de geassocieerde landen van Midden- en Oost- Europa alsmede Cyprus te laten profiteren van deze voordelen. • • • • • is gebleken dat de relatief bescheiden communautaire Het investeringen een katalysatoreffect hebben: de Lid-Staten, de regio's en veel onderwijsinstellingen hebben voor aanvullende financiering gezorgd, waardoor een groot publiek bereikt kon worden. In kwantitatieve termen kon met de communautaire steun een groot aantal activiteiten gestimuleerd worden, met name: Mobiliteit en uitwisselingen • • • mobiliteitsbeurzen waarmee 316. 000 studenten in het hoger onderwijs een geïntegreerde en erkende studieperiode in het buitenland konden doorlopen; geïntegreerde onderwijsopdrachten in het buitenland voor ongeveer 26. 000 docenten; meer dan 80. 000 jongeren namen deel aan gezamenlijke onderwijsprojecten en uitwisselingen met het doel hen te motiveren om te communiceren in de andere talen van de Unie; na • meer dan 16. 000 deelnemers aan de Europese bij- en nascholingscursussen voor talenleraren. Samenwerkingsnetwerken • • • • • 2. 673 interuniversitaire samenwerkingsprogramma's, waarbij meer dan 1. 800 instellingen voor hoger onderwijs in de hele Gemeenschap betrokken zijn 28 grote thematische netwerken met als doel het ontwikkelen van de Europese dimensie in een grote verscheidenheid van studierichtingen en speciale aandachtsvelden in het hoger onderwijs; aan elk van deze netwerken nemen meer dan 70 instellingen deel, naast een totaal van 85 Europese academische verenigingen; 1. 620 multilaterale partnerships tussen scholen, waaraan ongeveer 5. 000 scholen in alle Lid-Staten van de Gemeenschap deelnemen; ongeveer 3. 500 gezamenlijke onderwijsprojecten met het doel jongeren te stimuleren om EU-talen te leren; meer dan 600 transnationale projecten, waarbij ongeveer 2. 700 instellingen betrokken zijn, ter verbetering van de samenwerking op de terreinen van het open en afstandsonderwijs, het volwassenenonderwijs, het intercultureel onderwijs, het talenonderwijs en de bij- en nascholing van onderwijsgevenden. Bij de analyse van de twee eerste jaren is ook vastgesteld welke aspecten van de behaalde resultaten van belang zijn voor het bepalen van de kosten-batenverhouding van de verschillende maatregelen. Deze aspecten zijn besproken onder punt 9. 1 hierboven. Wat de algemene toewijzing van fondsen via de verschillende onderdelen van het programma betreft, is het ook in de beginperiode al mogelijk gebleken de in het Besluit aangegeven verhouding van ten minste 55%, 10% en 25% voor respectievelijk de hoofdstukken I, II en III aan te houden. Dit is een indicatie dat de nieuwe financieringssectoren in de verschillende hoofdstukken van het programma door de betreffende doelgroepen gunstig ontvangen zijn. $ $ $ $ $ $ <[o*\ ISSN 0254-1513 COM(97) 99 def. DOCUMENTEN NL 16 15 01 Catalogusnummer : CB-CO-97-091-NL-C ISBN 92-78-16685-5 Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen L-2985 Luxemburg l ic