title: Ανακοίνωση της Επιτροπής - Εκσυγχρονισμος και βελτίωση της κοινωνικής προστασίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση

eurovoc_concepts:
European social policy
employment policy
social change
social security
social-security harmonisation

text: ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ Βρυξέλλες, 12. 03. 1997 COM(97) 102 τελικό ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΕΚΣΥΓΧΡΟΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΒΕΑΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΠΕΡΙΛΗΨΗ 1. ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΣ ΑΙΑΑΟΓΟΣ ΓΙΑ ΤΟ ΜΕΑΛΟΝ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ 1. 1. Οι εισηγήσεις στη συζήτηση 1. 2. Η πρόκληση: Η ανάγκη εκσυγχρονισμού και βελτίωσης των ευρωπαϊκών συστημάτων κοινωνικής προστασίας 1. 2. 1. Η μεταβαλλόμενη φύση της εργασίας 1. 2. 2. Η γήρανση του πληθυσμού στην Ευρώπη 1. 2. 3. Η νέα ισορροπία μεταξύ των φύλων 1. 2. 4. Η ανάγκη μεταρρύθμισης του συντονισμ,ού των εθνικών συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης 2 ΤΑ ΒΑΣΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΤΟΥ ΕΚΣΥΓΧΡΟΝΙΣΜΟΥ 2. 1. Η κοινωνική προστασία ως παραγωγικός συντελεστής 2. 2. Πώς η κοινωνική προστασία θα καταστεί πιο φιλική προς την απασχόληση 2. 2. 1. Να γίνουν τα συστήματα φορολόγησης και κοινωνικών παροχών πιο φιλικά προς την (χπασχόληση 2. 2. 2. Να μετατραπεί η ασφάλιση ανεργίας σε ασφάλιση απασχολησιμότητας 2. 2. 3. θα πρέπει να επανεξεταστούν οι ρυθμίσεις για τη χρηματοδότηση της κοινωνικής προστασίας 2. 2. 4. Εφαρμογή ευέλικτων συστημάτων για τη διαχείριση της μετάβασης από την εργασία στη συνταξιοδότηση 2. 2. 5. II κοινωνική προστασία πρέπει να προωθεί την κοινωνική ένταξη 2. 3. Προσαρμογή της κοινωνικής προστασίας στη δημογραφική γήρανση των ευρωπαϊκών κοινωνιών 2. 3. 1. Να καταστούν βιώσιμα τα δημόσια συνταξιοδοτικά συστήματα 2. 3. 2. Παροχή ασφαλούς περιβάλλοντος για τα συστήματα επικουρικής συνταξιοδότησης 2. 3. 3. Αντιμετώπιση των νέων αναγκών περίθαλψης των , ηλικιωμένων 2. 3. 4. Βελτίωση των υπηρεσιών υγείας 2. 4. Προσαρμογή της κοινωνικής προστασίας στη μεταβολή της κατεύθυνση της των φύλων: μεταξύ στην ισορροπίας εξατομίκευσης των δικαιωμάτων 2. 5. Βελτίωση της κοινωνικής προστασίας για τα άτομα που μετακινούνται εντός της Ήνωσης 3 8 9 10 11 12 13 15 15 15 16 17 19 20 22 24 26 26 29 31 33 35 38 3. ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗ ΤΗΣ ΑΙΑΑΙΚΑΣΙΑΣ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗΣ ΜΕ ΕΝΕΡΓΕΙΕΣ ΣΕ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΕΠΙΠΕΑΟ 40 ΠΡΟΣΑΡΤΗΜΑ ΠΕΡΙΛΗΨΗ Τα δημόσια συστήματα κοινωνικής προστασίας παρέχουν τον κύριο όγκο των δαπανών για κοινωνική στήριξη, υγειονομική περίθαλψη και συνταξιοδότηση στα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο στη διασφάλιση της κοινωνικής αναδιανομής και της κοινωνικής συνοχής καθώς και στη διατήρηση της πολιτικής σταθερότητας και της οικονομικής προόδου στην εξέλιξη της Ένωσης. Τα συστήματα αυτά αποτελούν πλέον το 28 % του συνολικού ΑΕγχΓΙ της ΕΕ, αν και το ποσοστό αυτό ποικίλλει μεταξύ των κρατών μελών - από 16 % ως 35 % - ανάλογα με τις διαφορές στο επίπεδο πρόνοιας και στη σχέση μεταξύ δημόσιας και ιδιωτικής χρηματοδότησης. Οι στόχοι και οι χρηματοπιστωτικές και επιχειρησιακές δομές των περισσοτέρων συστημάτων των κρατών μελών καθορίστηκαν πριν από αρκετές δεκαετίες. Αν και οι βασικές ανάγκες στις οποίες ανταποκρίνονται εξακολουθούν να υφίστανται, οι οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες στις οποίες εφαρμόζονται έχουν μεταβληθεί και θα εξακολουθήσουν να μεταβάλλονται. Για να συνεχίσουν να είναι αποτελεσματικά και να αντιμετωπίζουν τις εξελισσόμενες ανάγκες, είναι απαραίτητο να προβούμε επειγόντως σε εκσυγχρονισμό τους. Ειδικότερα, τα συστήματα κοινωνικής προστασίας θα πρέπει να προσαρμοστούν: • στη μεταβαλλόμενη φύση της εργασίας, όπου χρειάζεται μια νέα αλληλεπίδραση μεταξύ των πολιτικών μέτρων που αποσκοπούν στη βελτίωση της ευελιξίας και εκείνων που επιδιώκουν την παροχή ασφάλειας, • στη μεταβολή της ισορροπίας μεταξύ των φύλων στον επαγγελματικό βίο, όπου ο αντίκτυπος της ισότητας των ευκαιριών θέτει νέα ζητήματα και απαιτήσεις όσον αφορά την κοινωνική προστασία, • στη γήρανση του πληθυσμού στην Ευρώπη, όπου η ταχύτατη αύξηση του εξαρτώμενου πληθυσμού δημιουργεί νέες ανάγκες και πιέζει για επιτάχυνση της μεταρρύθμισης του συστήματος συνταξιοδότησης, • στην ανάγκη εκσυγχρονισμού των εθνικών συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης για τα άτομα που μετακινούνται εντός της ΕΕ. Η Επιτροπή, στην προσπάθεια της να συνδράμει τα κράτη μέλη για την αντιμετώπιση αυτών των προκλήσεων, παρουσίασε στο τέλος του 1995 ένα έγγραφο με τίτλο "Το μέλλον της κοινωνικής προστασίας: Πλαίσιο συζήτησης σε ευρωπαϊκό επίπεδο", το οποίο πυροδότησε έντονες ανταλλαγές απόψεων. Έφτασε τώρα η ώρα του απολογισμού. Η παρούσα ανακοίνωση έχει διττό σκοπό: • αφενός, να υποδείξει την πορεία που πρέπει να επιλεγεί για την επιδίωξη του εκσυγχρονισμού, • αφετέρου, να παρουσιάσει συγκεκριμένες προτάσεις για την ενίσχυση σε ευρωπαϊκό επίπεδο. II προσέγγιση αυτή στηρίζεται στην κοινή αντίληψη ότι : Κάθε κράτος μέλος είναι υπεύθυνο για την οργάνωση και χρηματοδότηση του δικού του συστήματος κοινωνικής προστασίας. Η ΕΕ είναι υπεύθυνη για το συντονισμ,ό των εθνικών συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης στις περιπτώσεις που οι πολίτες ασκούν τα δικαιώματα τους για ελεύθερη κυκλοφορία εντός της Ένωσης. Η ΕΕ λειτουργεί επίσης ως βήμα διαλόγου για την προώθηση της καλύτερης κατανόησης των μακροπρόθεσμων προοπτικών και τον προσδιορισμό των κοινών προκλήσεων με τις οποίες βρίσκονται αντιμέτωπα τα κράτη μέλη. Υπό αυτό το πρίσμα, η Επιτροπή προτείνει η ημερήσια διάταξη να περιλαμβάνει τα εξής ζητήματα για περαιτέρω ανάλυση, συζήτηση και δράση: (1) (2) "Κοινωνική Η κοινο>νική προστασία ως παραγωγικός συντελεστής: Βασιζόμενη στις συζητήσεις που διεξήχθησαν κατά τη Διάσκεψη της ολλανδικής προεδρίας με θέμα που και πραγματοποιήθηκε τον Ιανουάριο του 1997, η Επιτροπή θα μελετήσει εντός του 1997 το συνολικό κόστος και τα οφέλη των συστημάτων κοινωνικής προστασίας - και ιδίως τον αντίκτυπο τους στην κοιναννική συνοχή, στην πολιτική σταθερότητα και στην οικονομική πρόοδο. οικονομικές επιδόσεις" πολιτική 11 ίο qiiXixu προς την απασχόληση συστήματα κοινωνικής προστασίας: Στην εισήγηση της στην κοινή έκθεση απασχόλησης του 1997 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα εστιάσει την προσοχή της, σύμφωνα και με την εντολή που οι έλαβε από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Δουβλίνου, στο πώς μεταρρυθμίσεις στον τομέα της κοινωνικής προστασίας και της φορολογίας da αναπτυχθούν ως αναπόσπαστο τμήμα μιας ενεργητικής πολιτικής για την απασχόληση. II προσέγγιση αυτή θα βασιστεί στην εξέταση των καλύτερων πρακτικών στον τομέα των ενεργητικών πολιτικών. Η Επιτροπή θα εξετάσει, ειδικότερα, πώς είναι δυνατόν να μετατραπεί η ασφάλιση ασφάλιση απασχολησιμότητας (εκ των προτέρίυν παρέμβαση). ανι-'ργίας (εκ παρέμβασφ υστέρων των σε II Επιτροπή θα εμβαθύνει την ανάλυση των μέτρων που ελήφθησαν για τη μείωση του μη μισθολογικού κόστους της εργασίας σε εισήγηση της που θα στο συμπεριληφθεί στην προσωρινή έκθεση η οποία θα υποβληθεί Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Αμστερνταμ, τον Ιούνιο του 1997 και στην κοινή έκθεση για την απασχόληση που θα καταρτιστεί για το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Λουξεμβούργου του Δεκεμβρίου του 1997. Οι επιπτώσεις της φορολογίας στην απασχόληση θα αποτελέσουν επίσης σημαντικό μέρος της συζήτησης στη νέα ομάδα φορολογικής πολιτικής σύμφωνα με τις επιταγές του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου του Δουβλίνου. II Επιτροπή θα παρουσιάσει τις δυνατότητες και τα προβλήματα της σταδιακής μετάβασης στη συνταξιοδ(')τηση στην έκθεση γ ut την Λπασχόληση στην Ευρώπη η οποία θα εκδοθεί το 1997 και θα αναζητήσει την κατάλληλη συνέχεια. Το πρώτο εξάμηνο του 1997, η Επιτροπή θα παρουσιάσει ανακοίνωση για την προώθηση της κοινωνικής ένταξης, ενώ το δεύτερο εξάμηνο θα παρουσιάσει έκθεση η οποία θα αξιολογεί τους μηχανισμούς των συστημάτων εγγύησης ελάχιστου εισοδήματος στα συστήματα κοινωνικής προστασίας των κρατών μελών. (3) Προσαρμογή της κοινωνικής προστασίας στη δημογραφική γήρανση των ευρωπαϊκών κοινωνιών: II γήρανση του πληθυσμού στα κράτη μελί) ασκεί σημαντικές πιέσεις στα συνταξιοδοτικά συστήματα. II Επιτροπή θα αναπτύξει μεθόδους για την πρόβλεψη των συνταξιοδοτικών εξόδων και θα αξιολογήσει τα στοιχεία μεταρρύθμισης που κρίνονται απαραίτητα για τη διασφάλιση της χωρίς vex βιωσιμότητας θίγονται οι θεμελιώδεις πλευρές αλληλεγγύης. των δημόσιων συνταξιοδοτικών συστημάτων Εντός του πρώτου εξαμήνου του 1997, η Επιτροπή θα εκδώσει επίσης Πράσινο Βιβλίο για τις επικουρικές συντάξεις, σκοπός του οποίου θα είναι να επισημάνει τα βασικά στοιχεία ενός πλαισίου σε ευρωπαϊκό επίπεδο το οποίο θα είναι απαραίτητο ώστε να δημιουργηθεί ένα ασφαλές περιβάλλον για τα συστήματα επικουρικής συνταξιοδότησης. Τα κράτη μέλη προβαίνουν σε σειρά μεταρρυθμίσεων προκειμένου να αντιμετωπκπούν εξαρτωμένων ηλικιωμ,ένιον. II Επιτροπή θα μελετήσει τις τρέχουσες μεταρρυθμίσεις και θα παρουσιάσει επισκόπηση στα κράτη μέλη. μακροπρόθεσμες ανάγκες των οι των συστημάτων Η Επιτροπή, για να βελτιώσει την αποτελεσματικότητα και την απόδοση σε σχέση με το κόστος υγειονομικής περίθαλψης, θα πραγματοποιήσει εντός του 1997 αξιολόγηση του ενδεχόμενου αντίκτυπου της πρόληψης στη μείωση των δαπανών υγειονομικής περίθαλψης και θα διευκρινίσει το κατά πόσον και κάτω από ποιες συνθήκες μπορεί να βοηθήσει η εισαγωγή των δυνάμεων της αγοράς στα συστήματα υγειονομικής περίθαλψης στη μείωση των δαπανών, με ταυτόχρονη βελτίωση της ποιότητας των υπηρεσιών και εξασφάλιση της πρόσβασης των πάντων στην υγειονομική περίθαλψη. (4) Προσαρμογή της κοινωνικής προστασίας στη νέα ισορροπία μεταξύ των την πρόβλεψη νέων ρυθμίσεων για το συνδυασμό q>vX<ov: II μεταβαλλόμενη ισορροπία μεταξύ των (μύλων στον επαγγελματικό βίο των επιβάλλει επαγγελματικών και των οικογενειακών υποχρεώσεων αλλά και την ανάληψη νέων πρωτοβουλιών για την ενίσχυση των ατομικών δικαιωμάτων. Στο τέλος του 1997 η Επιτροπή θα παρουσιάσει πρωτοβουλίες που θα αποσκοπούν στη διαμόρφωση υψηλότερων προδιαγραφούν για τη φροντίδας που παρέχεται στα παιδιά και σε άλλα εξαρτώμενα άτομα. Στην ετήσια έκθεση του 1997 για την ισότητα των ευκαιριών θα αποτιμώνται οι προσπάθειες τις οποίες καταβάλλουν τα κράτη μέλη για την προσέγγιση στο στόχο της εξατομίκευσης χωρίς να διακυβεύεται η οικονομική ευημερία των γυναικο')ν. (5) Βελτίωση της κοινωνικής προστασίας για τα άτομα που μετακινούνται εντός της Ένωσης: Η Επιτροπή θα καταστρώσει στρατηγική για τη μεταρρύθμιση και την απλοποίηση των της διακινούμενων εργαζομένων και την αναζήτηση συγκεκριμένων λύσεων για την αντιμετώπιση των διαμεθοριακών προβλημάτων που αφορούν τα επαγγελματικά συστήματα, πρώτο βήμα της οποίας αποτελεί η υποβολή εντός του 1997 πρόταση που θα ασχολείται με ορισμένα από αυτά τα προβλήματα. συντονισμού προστασίας κοινωνικής του Η Επιτροπή καλεί όλα τα κράτη μέλη και τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα να συμμετάσχουν σε ένα διαρκή διάλογο σχετικά με τις στρατηγικές εκσυγχρονισμού των συστημάτων κοινωνικής προστασίας, σύμφωνα και με την παρουσίαση που γίνεται στην παρούσα ανακοίνωση. Η παρουσίαση της Κοινής Έκθεσης για την Απασχόληση στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Λουξεμβούργου το Δεκέμβριο του 1997 αποτελεί μια πολύ καλή ευκαιρία για την ενδελεχή μελέτη της στρατηγικής αυτής. Η Επιτροπή καλεί επίσης τους κοινωνικούς εταίρους στο εκάστοτε επίπεδο να συμβάλουν στο έργο αυτό. Η Επιτροπή Κοινωνικού Διαλόγου και η Μόνιμη Επιτροπή για την Απασχόληση καλούνται να διαδραματίσουν πρωταγωνιστικό ρόλο. II Επιτροπή προτίθεται να θέσει τη μεταρρύθμιση της κοινωνικής προστασίας στον κορυφή της ημερήσιας διάταξης για τον κοινωνικό διάλογο στο ευρωπαϊκό Φόρουμ για την Κοινωνική Πολιτική του 1998, στο οποίο θα συμμετάσχουν τα κράτη μέλη, οι κοινωνικοί εταίροι, οι ΜΚΟ αλλά και τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα. Τέλος, η έκθεση για την Κοινωνική Προστασία στην Ευρώπη, η οποία θα δημοσιευθεί στο τέλος του 1997, θα φέρει στο φως περισσότερα στοιχεία και αναλύσεις για τις πρόσφατες εξελίξεις στα κράτη μέλη, συμβάλλοντας στην κοινή διαδικασία προβληματισμού. 1. ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΣ ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΠΑ ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ Η διατήρηση ενός υψηλού επιπέδου απασχόλησης και κοινωνικής προστασίας αποτελεί έναν από τους θεμελιώδεις στόχους της Κοινότητας και περιλαμβάνεται ρητώς στα καθήκοντα που αναφέρονται στο άρθρο 2 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση. Η κοινωνική προστασία αποτελεί θεμελιώδες στοιχείο και διακριτικό γνώρισμα του ευρωπαϊκού κοινωνικού μοντέλου. Το Συμβούλιο εξέδωσε τον Ιούλιο του 1992 σύσταση σχετικά με τη σύγκλιση των στόχων και των πολιτικών της κοινωνικής προστασίας'. Ο σκοπός αυτής της στρατηγικής σύγκλισης ήταν να καθορίσει κοινούς στόχους για την καθοδήγηση των πολιτικών των κρατών μελών ώστε να επιτρέπεται η συνύπαρξη διαφόρων εθνικών συστημάτων κοινωνικής προστασίας και η εναρμονισμένη εξέλιξη τους στην κατεύθυνση των θεμελιωδών στόχων της Κοινότητας. Η στρατηγική που συνίσταται στην επιδίωξη της σύγκλισης των πολιτικών προσεγγίσεων με σεβασμό της αυτονομίας των συστημάτων, αποτελεί άμεση εφαρμογή της αρχής της επικουρικότητας. Κάθε κράτος μέλος είναι υπεύθυνο για την οργάνωση και τη χρηματοδότηση του δικού του συστήματος κοινωνικής προστασίας. Ωστόσο, με δεδομένες τις κοινές προκλήσεις που αντιμετωπίζουν τα κράτη μέλη στον τομέα αυτό, είναι σημαντικό να διεξαχθεί μια συζήτηση γι' αυτά τα θέματα σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση γίνονται σήμερα σκέψεις για σημαντικές μεταρρυθμίσεις στα συστήματα κοινωνικής προστασίας, σε πολλές δε περιπτώσεις έχουν ήδη εισαχθεί κάποιες μεταρρυθμίσεις, προκειμένου να καλυφθεί η ανάγκη της προσαρμογής στις ταχύτατα μεταβαλλόμενες κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες2. Σε αυτό το πλαίσιο, η Επιτροπή παρουσίασε στο τέλος του 1995 ένα έγγραφο με τίτλο "Το μέλλον της κοινωνικής προστασίας: Πλαίσιο συζήτησης σε ευρωπαϊκό επίπεδο"3. Η Επιτροπή προτείνει τα κοινοτικά όργανα και τα κράτη μέλη να εξετάσουν από κοινού τα μέτρα που πρέπει να ληφθούν για να μπορέσουν τα συστήματα κοινωνικής προστασίας να γίνουν πιο φιλικά προς την απασχόληση και πιο αποτελεσματικά. Οι κοινωνικοί εταίροι καθώς και όλοι οι ενδιαφερόμενοι θα κληθούν να γνωστοποιήσουν τις απόψεις τους. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή συμμετέχουν επίσης στις συζητήσεις αυτές 1 Σύσταση 92/44 2/ΕΟΚ της 27ης Ιουλίου 1992, γ κι τη σύγκλιση το>ν στόχ(ην και, τ(ον πολιτικών της κοινωνικής προστασίας, LiE L 245 της 20ης Αυγούστου 1992. 2 3 Βλ. τις εκθέσεις "II κοινωνική προστασία στην Ινυρώπη - 1993" (COM(93) 531) και "II κοινωνική προστασία στην Ινυρώπη - 1995" ((Χ)Μ(95) 457). Ανακοίνωση της Επιτροπής COM(95) 400 της 31ης Οκτωβρίου 1995 "Το μέλλον της κοινωνικής προστασίας: Πλαίσιο συζήτησης σε ευρωπαϊκό επίπεδο". και εξέδωσαν σχετικές γνώμες. Το Σύμφωνο Εμπιστοσύνης για την Απασχόληση κατέδειξε τη σημασία του διαλόγου αυτού4. 1. 1. Οι εισηγήσεις στη συζήτηση Το πλαίσιο διαλόγου5 προκάλεσε εξαιρετικά έντονες συζητήσεις με εκτεταμένη ανταλλαγή απόψεων σε ολόκληρη τη διάρκεια του 1996 με τη μορφή γραπτής ανταλλαγής απόψεων, συνεδρίων, ειδικών συνεδριάσεων με επιστημονικούς εμπειρογνώμονες και διαμορφωτές πολιτικής. Περίληψη των εισηγήσεων των κρατών μελών, των ευρωπαϊκών οργάνων και των κοινωνικών εταίρων δημοσιεύεται ξεχωριστά ως έγγραφο εργασίας των υπηρεσιών της Επιτροπής. Οι αντιδράσεις αυτές παρουσιάζουν ορισμένα κοινά σημεία: • Το ευρωπαϊκό κοινωνικό μοντέλο θεωρείται πολύτιμο και θα πρέπει να εδραιωθεί. Το μοντέλο αυτό βασίζεται σε κοινές αξίες αλλά και στην πεποίθηση ότι η κοινωνική πολιτική και οι οικονομικές επιδόσεις δεν είναι έννοιες αντικρουόμενες αλλά αλληλοστηριζόμενες. Τα εξαιρετικά αναπτυγμένα συστήματα κοινωνικής προστασίας αποτελούν σημαντικότατη παράμετρο αυτού του κοινωνικού μοντέλου. • Για να διατηρηθεί η κοινωνική προστασία θα πρέπει να προσαρμοστούν τα ευρωπαϊκά συστήματα στις διάφορες μορφές τους, αφού οι συνθήκες στις οποίες εγκαθιδρύθηκαν έχουν ήδη μεταβληθεί. II πρόκληση είναι να ευθυγραμμιστεί η κοινωνική προστασία με τη νέα κατάσταση χωρίς να εγκαταλειφθούν οι βασικές αξίες της αλληλεγγύης και της συνοχής. • Η επιδίωξη αυτή είναι πολυσύνθετη και τα μέσα για την επίτευξη της δεν είναι σαφή. Το κάθε κράτος μέλος πρέπει βρει τις δικές του λύσεις οι οποίες θα ταιριάζουν στο δικό του συγκεκριμένο σύστημα. Τα κράτη μέλη θα συνεχίσουν την εφαρμογή της στρατηγικής σύγκλισης η οποία περιγράφεται στη σχετική σύσταση του Συμβουλίου. • Τα μέσα για την προσαρμογή των συστημάτων κοινωνικής προστασίας πρέπει να συμβαδίζουν με τη διαδικασία των κινήσεων της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, και ιδίως της εσωτερικής αγοράς, στην κατεύθυνση της ΟΝΕ, καθώς και με την πορεία προς την ευρωπαϊκή ιθαγένεια. • Η ικανότητα να μαθαίνουμε ο ένας από τον άλλο και να προσαρμοζόμαστε γρήγορα είναι βασικός παράγοντας επιτυχίας. Η Ευρωπαϊκή Ένωση πρέπει να ενεργεί ως καταλύτης που θα δίνει στα κράτη μέλη τη δυνατότητα να μαθαίνουν Δράση για την Απασχόληση στην Ευρώπη: ένα Σύμφωνο Εμπιστοσύνης, SEC(90)1()93 της 0. 5. 1990, ιδίως σημεία 3. 11. και 3. 10. 5 Το Νοέμβριο του 1990 η γαλλική αντιπροσωπεία υπέβαλε στο Συμβούλιο ειδική δήλωση υπέρ της πρωτοβουλίας αυτής, σε συνέχεια του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου του Τουρίνου και του γαλλικού υπομνήματος σχετικά με το ευρωπαϊκό κοινωνικό μοντέλο. το ένα από την εμπειρία του άλλου και να προσαρμόζονται σε μεταβαλλόμενες συνθήκες. Αντλώντας συμπεράσματα από τα αποτελέσματα αυτής της διαδικασίας κοινού προβληματισμού, η Επιτροπή ανέλαβε να καταγράχμει τις διάφορες αντιδράσεις στην πρόσκληση για συμμετοχή στη συζήτηση και να προτείνει την ανάλογη συνέχεια. Ο σκοπός της παρούσας ανακοίνωσης είναι διπλός: • να χαράξει τις βασικές κατευθύνσεις για τη βελτίωση των ευρωπαϊκών συστημάτων κοινωνικής προστασίας με βάση τις απόψεις που θα διατυπωθούν στο πλαίσιο της εν λόγω συζήτησης και να προσδιορίσει βασικές δράσεις σε κάθε τομέα, • να παρουσιάσει προτάσεις για ΓΌ συμμετοχή όλων των σχετικών συντελεστών στη διαδικασία προσαρμογής. 1. 2. Η πρόκληση: Η ανάγκη εκσυγχρονισμού και βελτίωσης των ευρωπαϊκών συστημάτίον κοινωνικής προστασίας. Οι δαπάνες για την κοινωνική προστασία αποτελούν σήμερα το 28 % του ΛΕγχΙΙ της Ευρωπαϊκής Ένωσης, με διαφορές μεταξύ των κρατών μελών που κυμαίνονται από 16 ως 35 %. Διαδραματίζουν πρωταγωνιστικό ρόλο στην αναδιανομή του εισοδήματος και την κοινωνική συνοχή, στην πολιτική σταθερότητα και την οικονομική πρόοδο. Όσο πιο ευέλικτος γίνεται ο επαγγελματικός βίος, τόσο περισσότεροι θα είναι οι πολίτες που θα απαιτούν ασφάλεια από τα συστήματα Γι1 αυτό η καλή κοινωνική κοινωνικής προστασίας στα οποία υπάγονται. προστασία και η επιτυχημένη επιχειρηματική δραστηριότητα είναι έννοιες αλληλοϋποστηρισμένες. Η άποψη αυτή για την κοινωνική προστασία ενισχύεται από τις αναλυτικές διεθνείς συγκρίσεις, από τις οποίες φαίνεται ότι, αν συνεκτιμήσουμε και τις ιδιωτικές δαπάνες μαζί με τις δημόσιες, το σύνολο των εξόδων των νοικοκυριών για κοινωνική προστασία, υγειονομική περίθαλψη και συντάξεις κυμαίνεται σε σχετικά ανάλογα επίπεδα σε πολλές ανεπτυγμένες, βιομηχανικές χώρες6. Επίσης, τα κράτη μέλη που διαθέτουν ισχυρό δίχτυ προστασίας αποδίδουν συχνά καλύτερα όσον αφορά το κατά κεφαλήν ΑΕγχΠ ή το ισοζύγιο εξωτερικών συναλλαγών, απ'ό,τι τα κράτη μέλη με ασθενέστερο δίχτυ προστασίας. Από την άλλη μεριά, μόνον χώρες με υγιή οικονομία είναι σε θέση να διατηρήσουν υψηλό επίπεδο κοινωνικής προστασίας. Γι'αυτό, η ολοκλήρωση και η ενίσχυση της ευρωπαϊκής εσωτερικής αγοράς θα καθίσταται όλο και σημαντικότερη. Είναι σημαντικό να γίνει κατανοητό ότι οι λόγοι που επιβάλλουν τη μεταρρύθμιση των συστημάτων κοινωνικής προστασίας δεν έχουν να κάνουν με τον ανταγωνισμό Βλ. π. χ. G. Esping-Andersen: "The Double Problem of Co-ordination in Contemporary Welfare States" (T° διττό πρόβλημα του συντονισμού στα σύγχρονα κράτη πρόνοιας), έγγραφο το οποίο καταρτίστηκα για τη Λιάσκκψη για την κοινωνική πολιτική και τις οικονομικές επιδόσεις που πραγματοποιήθηκα ατο Άμστερνταμ (23-25 Ιανουαρίου 1997). 10 από τρίτες χώρες. Το ελεύθερο εμπόριο και η παγκοσμιοποίηση δεν θα πρέπει να αντιμετωπίζονται ως απειλή για το ευρωπαϊκό κοινωνικό μοντέλο. Οι λόγοι για την αναμόρφωση είναι εσωτερικής φύσεως. Η πραγματική απειλή για το ευρωπαϊκό κοινωνικό μοντέλο θα είναι η ανικανότητα μας να αντιμετωπίσουμε τα υφιστάμενα προβλήματα. Πρώτα απ'όλα, υπάρχει επείγουσα ανάγκη εδραίωσης των δημόσιων οικονομικών στα περισσότερα κράτη μέλη προκειμένου να αποφευχθεί η αύξηση των ελλειμμάτων και η εξυπηρέτηση υπέρογκων χρεών στο μέλλον, που θα μπορούσαν να παραγκωνίσουν τις δαπάνες για την κοινωνική προστασία. Αυτό δεν έρχεται σε αντίφαση με το υψηλό επίπεδο κοινωνικής προστασίας ούτε συνεπάγεται κατάργηση της αρχής της αλληλεγγύης. Αντιθέτως, ενισχύει την αλληλεγγύη μεταξύ διαφορετικών γενεών, αφού μειώνει την επιβάρυνση των επερχόμενων γενεών. Αεύτερον, το σύστημα πρέπει να αναμορφωθεί για να προωθηθεί η οικονομική και κοινωνική ένταξη. Ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά των συστημάτων κοινωνικής προστασίας είναι ότι προσπαθούν να δώσουν κάποια ασφάλεια εισοδήματος σε εκείνες τις κατηγορίες ατόμων που δεν [Απορούν να εργαστούν. Ωστόσο, αυτή η πτυχή τείνει να λειτουργεί αποτρεπτικά σε σχέση με την οικονομική ένταξη. 'Γα συστήματα κοινωνικής προστασίας υπήρξαν και επιτυχημένα (όσον αφορά την αποφυγή της φτώχεια) και αποτυχημένα (όσον αφορά την πλήρη ένταξη στην κοινωνία). Η έκταση των κονδυλίων που πρέπει να διατεθούν για την πληρωμή αντιστάθμισης εισοδήματος στα άτομα που δεν εργάζονται αυξάνεται ταχύτατα και οδηγεί σε. υψηλότερες κρατήσεις στα εισοδήματα των ενώ αυξάνεται παράλληλα και το ποσοστό των ανέργων οι οποίοι θα προτιμούσαν να τους προσφερθούν νέες ευκαιρίες να συμμετάσχουν ενεργά στον οικονομικό βίο. εργαζομένων, 'Γα προβλήματα αυτά - τα μεγάλα δημόσια ελλείμματα και η αποτυχία όσον αφορά την κοινωνική ένταξη - αποτελούν την πραγματική απειλή για το ευρωπαϊκό κοινωνικό μοντέλο. Η σοβαρότητα της κατάστασης μπορεί να εξηγηθεί σε μεγάλο βαθμό από τις αλλαγές στις βασικές συνθήκες για την κοινωνική προστασία. Τέσσερις είναι οι κυρίαρχοι παράγοντες που στηρίζουν τη μεταρρύθμιση των συστημάτων κοινωνικής προστασίας: η μεταβαλλόμενη φύση της εργασίας, Τ) γήρανση του ευρωπαϊκού πληθυσμού, η νέα ισορροπία μεταξύ των φύλων και η ανάγκη εκσυγχρονισμού των εθνικών συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης για τα άτομα που μετακινούνται εντός της ΕΕ. /. 2. 1. Η μεταβαλλόμενη φύση της εργασίας Τα πρότυπα του επαγγελματικού βίου πάνω στα οποία βασίστηκαν τα προγράμματα στήριξης του εισοδήματος μεταβάλλονται ριζικά. Νέες θέσεις εργασίας εμφανίζονται στον τομέα των υπηρεσιών, ενώ μειώνεται ο αριθμός των εργαζομένων στη μεταποιητική βιομηχανία. Αλλάζουν, επίσης, οι δομές των προσόντων: περνάμε από τις απλές θέσεις εργασίας που απαιτούν ελάχιστα 11 προσόντα σε θέσεις που απαιτούν νέα, ευρύτερα και περισσότερα προσόντα. Μεταβάλλεται και η φύση της εργασίας: υπάρχουν περισσότερες θέσεις εργασίας μερικής απασχόλησης και προσωρινές θέσεις εργασίας παρά ποτέ. Τέλος, έχει μειωθεί η διάρκεια του επαγγελματικού μας βίου: περνάμε περισσότερο χρόνο στην εκπαίδευση και στην κατάρτιση και ξεκινάμε αργότερα να εργαζόμαστε, αλλά εγκαταλείπουμε τον επαγγελματικό βίο νωρίτερα και η πραγματική μέση ηλικία συνταξιοδότησης είναι χαμηλότερη από τα 60. Εμφανίζονται νέες μορφές οργάνωσης της εργασίας. II γραμμική σταδιοδρομία του 20ού αιώνα θα αντικατασταθεί σταδιακά από ένα νέο πρότυπο επαγγελματικού βίου που θα χαρακτηρίζεται από ποικιλία και μεταβλητότητα. Λυτό συνεπάγεται ότι, σε οποιαδήποτε δεδομένη στιγμή, ένα άτομο θα μπορεί να έχει ταυτόχρονα περισσότερες από μία αμειβόμενες δραστηριότητες. Οι περισσότεροι εργαζόμενοι θα έχουν μικρές περιόδους μη εργασίας στον επαγγελματικό τους βίο. Αυτές θα αποτελούν τμήμα της κανονικής μετάβασης από τη μία δραστηριότητα στην άλλη, στη διάρκεια της οποίας θα προσαρμόζουν τα προσόντα τους ή θα προετοιμάζονται για κάποια νέα θέση εργασίας7. Το βασικό δίδαγμα από τα τελευταία 20 χρόνια είναι ότι τα προγράμματα στήριξης του εισοδήματος δεν προσφέρουν επαρκή ασφάλεια. Οι τεράστιοι πόροι που διατίθενται στα συστήματα παροχών πρέπει να προσανατολιστούν περισσότερο προς την απασχόληση. Τα συστήματα παροχών ανεργίας πρέπει να καταστούν πιο αποτελεσματικά: πρέπει να αυξήσουμε τα κίνητρα για τους ανέργους να αναζητήσουν εργασία (βλ. 2. 2. 1) παρέχοντας τους ευκαιρίες να αναβαθμίσουν τα προσόντα τους, ώστε να δημιουργήσουμε σταδιακά μια πραγματική ασφάλεια απασχολησιμότητας και όχι απλά μια αποζημίωση ανεργίας (βλ. 2. 2. 2). θα πρέπει να αναμορφωθούν, κατά το δυνατόν, οι δομές χρηματοδότησης των συστημάτων κοινωνικής προστασίας ώστε να είναι δυνατόν να γίνουν αποδοτικές μειώσεις του μη μισθολογικού κόστους, με σεβασμό ιδιαίτερα των χαμηλόμισθων (βλ. 2. 2. 3). Πρέπει να προωθηθεί η σταδιακή και ευέλικτη μετάβαση στη σύνταξη ώστε να εξακολουθήσουν να δίδονται ευκαιρίες στους μεγαλύτερης ηλικίας εργαζομένους να παραμείνουν στην αγορά εργασίας (βλ. 2. 2. 4). Ταυτοχρόνως, θα πρέπει να διατηρηθεί ο ρόλος που διαδραματίζει η κοινωνική προστασία στην προαγωγή της κοινωνικής συνοχής, ενώ τα κράτη μέλη αναζητούν τρόπους να εντάξουν τους πάντες πλήρως στην κοινωνία, συμπεριλαμβανομένων και των ατόμων που ανήκουν σε κατηγορίες που απειλούνται με αποκλεισμό (βλ. 2. 2. 5). /. 2. 2. Η γήρανση τον πληθυσμού στην Ευρώπη 7 Οι αλλαγές αυτές αναλύονται στη Λευκή Βίβλο για την εκπαίδευση και την κατάρτιση με τίτλο "Διδασκαλία και μάθηση: προς την κοινωνία της γνώσης", COM(95) 590, στην οποία αναπτύσσεται η έννοια της διά βίου μάθησης, που ήταν και το αντικείμενο του Ευρωπαϊκού Έτους 1996. Οι αλλαγές αυτές επισημαίνονται επίσης στην Πράσινη Βίβλο "Ζωή και εργασία στην κοινωνία των πληροφοριών: Πρώτα ο άνθρωπος. " COM (96)389. Δελτίο της Ευρωπαϊκής Ένωσης - Συμπλήρωμα 3/96. Ακόμη, η Επιτροπή καταρτίζει Πράσινη Βίβλο με θέμα "Συνεργασία για μια νέα οργάνωση της εργασίας" η οποία θα δημοσιευθεί το 1997. 12 Η κοινωνική προστασία βρίσκεται επίσης αντιμέτωπη με την πρόκληση της γήρανσης των ευρωπαϊκών κοινωνιών. Μεταξύ 1995 και 2025, στα επόμενα 30 χρόνια δηλαδή, ο αριθμός των ατόμων ηλικίας 60 ετών και άνω, ο οποίος ήταν 77 εκατομμύρια το 1995, θα αυξηθεί κατά 29 εκατομμύρια τουλάχιστον ενώ η αύξηση μπορεί να φθάσει μέχρι και τα 44 εκατομμύρια. Το ποσοστό των ηλικιωμένων επί του συνόλου του πληθυσμού θα αυξηθεί από 21% σε 30 % περίπου. Η μεταφορά κονδυλίων από τους εργαζομένους στους συνταξιούχους μέσω των κρατικών συστημάτων συνταξιοδότησης κινείται σε τέτοια επίπεδα που κινδυνεύει να μην είναι πλέον δυνατόν να συνεχιστεί. Ορισμένα από τα κράτη μέλη έχουν ήδη ξεκινήσει μεταρρυθμίσεις στα συστήματα συνταξιοδότησης (βλ. 2. 3. 1 και 2. 3. 2). Ο διαρκώς αυξανόμενος αριθμός των υπερηλίκων θα οδηγήσει σε αύξηση της ζήτησης για υγειονομική περίθαλψη και τα κράτη μέλη θα δυσκολεύονται να χρηματοδοτούν τις αυξημένες δαπάνες σε αυτόν τον τομέα. Θα δοθεί προτεραιότητα στην επιδίωξη της αποδοτικότητας (βλ. 2. 3. 4). Ταυτόχρονα, οι ανάγκες περίθαλψης των εξαρτωμένων ηλικιωμένων (βλ. 2. 3. 3) αυξάνονται και οδηγούν στη δημιουργία μιας νέου είδους ζήτησης στα συστήματα κοινωνικής προστασίας, η ικανοποίηση της οποίας ανοίγει τεράστιες δυνατότητες από πλευράς απασχόλησης. Η πρόκληση είναι να συμβιβαστεί η ικανοποίηση αυτών των νέων αναγκών περίθαλψης με την επιτακτική ανάγκη περιστολής των σχετικών δαπανών. υγειονομικής περίθαλψης στα συστήματα Ανξηση του πληθυσμού μεταξύ 1995 και 2025 για τρεις ομάδες ηλικιών στην Ευρωπαϊκή Ένωση (15) τομα (σ< εκατομμύρια) 0-19 20-59 60+ πηγή: EUROSTAT 1. 2. 3. Η νέα ισορροπία μεταξύ των φύλων Η πρόοδος στην κατεύθυνση της ισότητας ευκαιριών για τις γυναίκες και τους άνδρες έχει σοβαρό αντίκτυπο στον επαγγελματικό βίο και στην κοινωνία γενικότερα. Η απασχόληση των γυναικών στην Ένωση αυξήθηκε από 46 σε 61 εκατομμύρια κατά τα τελευταία 20 χρόνια, ενώ η απασχόληση των ανδρών έχει παραμείνει αξιοσημείωτα σταθερή (86 εκατομμύρια). II τάση αύξησης της συμμετοχής των γυναικών στην απασχόληση θα συνεχιστεί και κατά τα ερχόμενα χρόνια και θα συμβάλει σημαντικά στην αντιμετώπιση των συνεπειών της γήρανσης του εργατικού δυναμικού. 13 Ποσοστά εργασίας ανδρών και γυναικών στην Ένωση, 1970 ως 1995 Ευρωπαϊκή Ένωση (15) % ΠΛΗΘΥΣΜΟΥ ΑΝΑ ΗΛΙΚΙΑ (15-64 ΕΤΩΝ) ΑΝΔΡΕΣ Γ/ΝΑΙΚΕΧ 2 £ ? ? £ ? πηγή: EUROSTAT Η νέα ισορροπία των φύλων καθιστά απαρχαιωμένη την παραδοσιακή έννοια της κοινωνικής προστασίας, η οποία βασίζεται σε μια οικογένεια όπου ο σύζυγος κερδίζει τα προς το ζην ενώ η γυναίκα δεν έχει αμειβόμενη απασχόληση. Υπάρχει ισορροπίας και της παραδοσιακής μια αντίφαση μεταξύ της νέας αυτής οικογενειακής πολιτικής η οποία θεωρεί ότι η γυναίκα αναλαμβάνει πλήρως την ευθύνη για τη φροντίδα των παιδιών και των ηλικιωμένων στο σπίτι. Τα χαμηλά και συνεχώς μειούμενα ποσοστά γεννήσεων σε πολλά κράτη μέλη είναι σοβαρότατες ενδείξεις ότι είναι απαραίτητο να επανεξεταστούν τα συστήματα κοινωνικής προστασίας. Η πρόκληση για την κοινωνική προστασία δεν είναι απλά να εξασφαλίσει την ίση μεταχείριση γυναικών και ανδρών, αλλά και να βρει τρόπους να γίνει η μετάβαση από τα δικαιώματα που έλκουν οι γυναίκες από άλλους ασφαλισμένους στα ατομικά δικαιώματα χωρίς να την πληρώσουν οι γυναίκες που δεν ανέλαβαν αμειβόμενη εργασία για να ασχοληθούν με την οικογένεια τους, αλλά και νέες ρυθμίσεις για τη διευκόλυνση της παροχής φροντίδας στα παιδιά και ηλικιωμένους (βλ. 2. 4). Συνολικό ποσοστό γονιμότητας, 1960 - 1995 Ευρωπαϊκή Ένωση (15) I960 1">6S 1970 W7S 1«S0 1985 1990 1995 πηγή: EUROSTAT 14 1. 2. 4. Η ανάγκη μεταρρύθμισης του συντονισμού των εθνικών συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης Από το 19598, η Ένωση διαθέτει ένα ευρωπαϊκό σύστημα για το συντονισμό των συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης των κρατών μελών που προστατεύει τα δικαιώματα των ατόμων που μετακινούνται εντός της Ένωσης. Αυτό σημαίνει ότι η κοινωνική προστασία αρκετών ατόμων εξαρτάται, αποκλειστικά ή εν μέρει, από την καλή λειτουργία του συστήματος συντονισμού9. Ο συντονισμός είναι μια δυναμική διαδικασία που απηχεί την εξέλιξη των εθνικών συστημάτων κοινωνικής προστασίας και τις μεταβαλλόμενες απαιτήσεις. Σήμερα είναι απαραίτητο να απλουστευθεί και να αναμορφωθεί το σύστημα συντονισμού ώστε να προσαρμοστεί στις νέες ανάγκες που απορρέουν από τις νέες μορφές κοινωνικής προστασίας και τα νέα πρότυπα μετανάστευσης. Η μετανάστευση αφορά όλο και περισσότερο εργαζόμενους με υψηλή ειδίκευση10, για τους οποίους έχουν ιδιαίτερη σημασία τα επικουρικά καθεστώτα κοινωνικής προστασίας (βλ. 2. 5), για τα οποία δεν υπάρχει συντονισμός σε ευρωπαϊκό επίπεδο. 2. ΤΑ ΒΑΣΙΚΑ ΘΕΜΑ ΤΑ ΤΟΥ ΕΚΣΥΓΧΡΟΝΙΣΜΟΥ 2. 1. Η κοινωνική προστασία ως παραγωγικός συντελεστής Η ικανότητα δημιουργίας θέσεων εργασίας για ένα όλο και μεγαλύτερο μέρος του εργαζόμενου πληθυσμού, πράγμα που συνεπάγεται μείωση του ποσοστού εξάρτησης, έχει θεμελιώδη σημασία για τη βιωσιμότητα των συστημάτων κοινωνικής προστασίας. II δημιουργία θέσεων εργασίας και η καταπολέμηση της ανεργίας είναι η πρώτη προτεραιότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όπως εξάλλου επεσήμανε πρόσφατα και το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Δουβλίνου. Οι κανονισμοί 3 & 4 που συντόνιζαν τα συστήματα κοινωνικής ασφάλισης στα έξι τότε κράτη μέλη, τέθηκαν σε ισχύ την 1η Ιανουαρίου 1959. Αντικαταστάθηκαν την 1η Οκτωβρίου 1972 από τους κανονισμούς 1408/71 και 574/72 που εξακολουθούν να ισχύουν και έχουν τροποποιηθεί πολλές φορές. Οι κανονισμοί αυτοί έχουν κωδικοποιηθεί στην εφημερίδα ΕΕ L28 της 30ής Ιανουαρίου 1997. Πράγματι, καθορίζει τα δικαιώματα κοινωνικής ασφάλισης όχι μόνο για τα 2,8 εκατομμύρια υπηκόους των κρατών της ΕΕ που εργάζονται επί του παρόντος σε κάποιο άλλο κράτος μέλος, αλλά και για τα εκατομμύρια των ευρωπαίων πολιτών που εργάστηκαν για κάποιο χρονικό διάστημα κατά το παρελθόν ή πρόκειται να εργαστούν στο μέλλον σε ένα ή περισσότερα κράτη μέλη. Οι διαδοχικές διευρύνσεις της Ένοοσης αύξησαν σημαντικά αυτούς τους αριθμούς όποις εξάλλου θα συμβεί και με οποιαδήποτε μελλοντική διεύρυνση (EUROSTAT, Έρευνα εργατικού δυναμικού, 1995). ίο "Η κοινωνική ασφάλιση στην Ευρώπη - Ισότητα μεταξύ υπηκόων και μη υπηκόων" Πρώτη ευρωπαϊκή διάσκεψη για την κοινωνική ασφάλιση των διακινούμενων εργαζομένων, Πόρτο, Νοέμβριος 1994. 15 Οι μεταρρυθμίσεις των συστημάτων κοινωνικής προστασίας πρέπει να ειδωθούν στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής στρατηγικής για την απασχόληση. Οι γενικότερες κατευθύνσεις για την οικονομική πολιτική επί των οποίων υπήρξε συμφωνία στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Φλωρεντίας, αναφέρονται στην αναδιάρθρωση των δημόσιων δαπανών, ώστε να υπάρξουν περιθώρια για δαπάνες που μπορούν να προωθήσουν την απασχόληση, καθώς και για αναδιανομή με μεταφορά πόρων από τις παθητικές σε ενεργητικές πολιτικές για την (χπασχόληση και για επενδύσεις στο ανθρώπινο δυναμικό. Ένα βασικό ερώτημα που ανακύπτει από τις προσπάθειες εκσυγχρονισμού των συστημάτων κοινωνικής προστασίας είναι το πώς θα συνδυαστούν οι υποχρεώσεις και οι ευκαιρίες. II παροχή περισσότερων ευκαιριών στα άτομα να ενταχθούν ή να επιστρέψουν στην εργασία αποτελεί προϋπόθεση για όλα τα μέτρα που δίνουν περισσότερες ευθύνες στο άτομ,ο με περιορισμό των παροχών κοινωνικής ασφάλισης. Οι δεσμοί μεταξύ κοινωνικής πολιτικής και οικονομικών επιδόσεων εξετάστηκαν πρόσφατα από την ολλανδική προεδρία σε διάσκεψη που πραγματοποιήθηκε στο Άμστερνταμ11. Η Επιτροπή συγκέντρωσε πληροφορίες και ξεκίνησε περαιτέρω μελέτες σχετικά με τους δεσμούς των κοινωνικών και των οικονομικών πολιτικών. Οι εργασίες που βρίσκονται σε εξέλιξη θα συγκεντρωθούν ώστε να υποκινήσουν το διάλογο σχετικά με τα αμοιβαία επωφελή αποτελέσματα των καλών κοινωνικών και οικονομικών πολιτικών. Xbfyàg? Ανά&φι τ&> ψΐύν χ% »ν&>νΜή£ mhœwf\ç ω§ 8#&&ή4ρ$σφ Βα^ίζόμ^νη <$%% ο φ ρ φ ^ κ; ww &#§ήχ&ϊσαν <m* ètàmtâfâ x% ofcXow&wflte π$α£5ρ&ς |i* 0έ§<& Έ&νωνική 3«&«a#$ xot ottccw>iuaé$ maaowg* mv $tgtxfμβαα^ή&ραι τον Ιανουάριο tow \$®% ΐ| Βκκφχηή &* jsfc3usrfi<m evfoç tov IWï XÙ owokao κόστος mt %*& οφέλτι tcov iftw$âfet>v ^owtovfeni^ &%ù&muti% 2. 2. Πώς η κοινωνική προστασία θα καταστεί πιο φιλική προς την απασχόληση Σήμερα, η απασχόληση αποτελεί την πρώτη προτεραιότητα και τη μεγαλύτερη πρόκληση για την Ευρωπαϊκή Ένωση. Βασιζόμενη στο Σύμφωνο Εμπιστοσύνης για την Απασχόληση, και ειδικά στην πρόσκληση για επιτάχυνση της μεταρρύθμισης των συστημάτων απασχόλησης, η "Δήλωση του Δουβλίνου για την απασχόληση", η οποία εκδόθηκε στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο στις 13-14 Δεκεμβρίου 1996, τονίζει την ανάγκη να καταστούν φιλικότερα προς την απασχόληση τα συστήματα φορολόγησης και κοινωνικής προστασίας. Επίσης, το ψήφισμα του Συμβουλίου της 2ας Δεκεμβρίου 1996 σχετικά με το ρόλο των συστημάτων κοινωνικής προστασίας Διάσκεψη της ολλανδικής προεδρίας με θέμα "Κοινωνική πολιτική και οικονομικές επιδόσεις: Απασχόληση, δραστηριοποίηση του κράτους προνοίας και οικονομική ανταγωνιστικότητα" - Αμστερνταμ 23-25 Ιανουαρίου 1997. 16 στην προσπάθεια καταπολέμησης της ανεργίας12 διευκρινίζει τον τρόπο με τον οποίο θα μπορούσε να επιτευχθεί αυτό, και καλεί την Επιτροπή και τα κράτη μέλη να συνεργαστούν για να ενισχύσουν την ανταλλαγή πληροφοριών και εμπειριών και να εμβαθύνουν τον κοινό προβληματισμό μεταξύ των κρατών μελών σχετικά με τις τεχνικές και τις πολιτικές που επιδιώκουν η κοινωνική προστασία να συμβάλλει περισσότερο στη επίλυση των προβλημάτων της απασχόλησης. Καθίσταται όλο και πιο σαφές ότι καθώς μεταβάλλεται η φύση της εργασίας, τα συστήματα κοινωνικής προστασίας πρέπει περισσότερη σταθερότητα και ασφάλεια. Στον επαγγελματικό κόσμο του αύριο, η ισορροπία μεταξύ ευελιξίας και ασφάλειας πρέπει να προσφέρει αναγνώριση και τακτοποίηση νέων μορφών σχέσεων εργασίας. Ωστόσο, πρέπει να προσφέρει και την ασφάλεια που νιώθει το άτομο όταν ελέγχει περισσότερο την εργασία του και έχει το περιθώριο και την απασχολησιμότητά του. ευκαιρία να αναβαθμίσει τις δεξιότητες και να προσφέρουν την Για να καταστεί η κοινωνική προστασία πιο φιλική προς την απασχόληση θα πρέπει να αντιμετωπιστούν τα εξής ζητήματα: 2. 2. 1. Να γίνουν τα συστήματα φορολόγησης και κοινωνικών παροχών πιο φιλικά προς την απασχόληση Τα συστήματα φορολόγησης και κοινωνικής προστασίας θα πρέπει να καταστούν φιλικότερα προς την απασχόληση, παρέχοντας σαφή κίνητρα στα άτομα που αναζητούν εργασία να δεχθούν θέσεις εργασίας ή να συμμετέχουν σε άλλες δραστηριότητες για την αναβάθμιση της απασχόλησης, χωρίς να παραλείπουν να παρέχουν ένα δίχτυ ασφαλείας για τους ανέργους. Η βελτίωση, επομένως, της συναρμογής μεταξύ των συστημάτων φορολόγησης και κοινωνικών παροχών θεωρείται ουσιώδους σημασίας. II εξάρτηση από την κοινωνική προστασία προβλέπεται ότι θα αυξάνεται όσο θα είναι μικρό το προσδοκώμενο κέρδος από την επιστροφή την εργασία. Είναι δυνατόν κάποιος άνεργος να βρεθεί με διαθέσιμο εισόδημα από παροχές το οποίο είναι υψηλότερο από εκείνο που θα μπορούσε να αναμένει σε περίπτωση επιστροφής του/της στην εργασία. Αν και οι διοικητικοί έλεγχοι και οι κοινωνικές πιέσεις είναι δυνατόν να ωθήσουν το άτομο να αναζητήσει ενεργητικά κάποια θέση εισοδήματος, εργασίας παρά μακροπρόθεσμα μια τέτοια κατάσταση δεν συμβάλλει στην απασχόληση. Τα οικονομικά κίνητρα είναι απαραίτητο να συμπληρώνουν και να ενισχύουν τα εργασιακά κίνητρα. τα υψηλά ποσοστά αντικατάστασης του Τα άτομα που θίγονται περισσότερο από αυτά τα αντικίνητρα είναι εκείνα που έχουν παγιδευτεί στο δόκανο της ανεργίας. Η απώλεια των παροχών σε συνδυασμό με τον αντίκτυπο της φορολόγησης μπορεί να εξανεμίσει το οποιοδήποτε 12 Ψήφισμα του Συμβουλίου και των εκπροσώπων των κυβερνήσεων των κρατών μελών, συνελθόντων στο πλαίσιο του Συμβουλίου της 2ας Δεκεμβρίου 1996 σχετικά με το ρόλο της κοινωνικής προστασίας στον προσπάθεια καταπολέμησης της ανεργίας, Li Ε C386 της 20ής Δεκεμβρίου 1996. 17 πλεονέκτημα μπορεί να συνεπάγεται η είσοδος κάποιου εισοδήματος σε μια οικογένεια. Οι αποδέκτες των παροχών είναι όντως παγιδευμένοι και δεν έχουν κανένα οικονομικό κίνητρο να ξεφύγουν από την παγίδα τους. Ειδικότερα, η κοινωνική προστασία θα πρέπει να επιδιώξει να είναι κατά το δυνατόν ουδέτερη σε σχέση με οποιαδήποτε δεύτερη αμειβόμενη δραστηριότητα εντός ενός ζεύγους, θα πρέπει δε ακόμ,η και να την ενθαρρύνει. Ολο και σπανιότερα εμφανίζεται το φαινόμενο να χορηγούνται παροχές κοινωνικής προστασίας - ειδικά οικογενειακές παροχές - υπό την προϋπόθεση ότι ένα μέλος της οικογένειας δεν έχει εισόδημα από εργασία. Ωστόσο, σε. ορισμένα κράτη μέλη εξακολουθούν να υφίστανται συμπληρωματικές παροχές - ιδίως συμπληρωματικές παροχές ανεργίας - οι οποίες χορηγούνται μόνον εφόσον το άνεργο άτομο ζει με σύντροφο ο οποίος δεν ασκεί αμειβόμενη δραστηριότητα. Είναι σαφές ότι αυτά τα μέτρα δρουν ως αντικίνητρα. Ένα άλλο πρόβλημα είναι ο καθορισμός των ανώτερων ορίων εισοδήματος που δίνουν δικαίωμα σε παροχές. Όλα τα κράτη μέλη, με εξαίρεση την Ισπανία, καταβάλλουν οικογενειακά επιδόματα σε όλες τις οικογένειες, αν και η Γερμανία, η Ιταλία και η Ελλάδα μειώνουν το χορηγούμενο ποσό στην περίπτωση που το οικογενειακό εισόδημα υπερβαίνει ένα ορισμένο ποσό. Όπου υπάρχουν άλλα είδη οικογενειακών και στεγαστικών παροχών, όμως, αυτές εξαρτώνται συχνά από το εισόδημα. Σε μια τέτοια κατάσταση είναι σημαντικό να αποφευχθεί η παγίδα της φτώχειας. Ο κίνδυνος αυτός μπορεί να αποφευχθεί με δύο τρόπους: με μερική μόνο μείωση των παροχών όταν αυξάνεται το οικογενειακό εισόδημα ή με την εισαγωγή συγκεκριμένου, υψηλότερου ανώτατου ορίου εισοδήματος σε περίπτωση που εισρέουν δύο μισθοί στο σπίτι. Στα περισσότερα κράτη μέλη δεν υπάρχει καμ,ία πρόβλεψη για την αντιμετώπιση του προβλήματος αυτού. Η προσπάθεια να καταστεί η κοινωνική προστασία πιο φιλική προς την απασχόληση θα μπορούσε να λάβει και τη μορφή έμμεσης, μη μισθολογικής στήριξης του εισοδήματος. Η αποτυχία πολλών από τα παλαιότερα προγράμματα να παράσχουν κίνητρα στους μακροχρόνια εξαρτώμενους, ειδικά στις γυναίκες με ευθύνες παροχής φροντίδας, ήταν εν μέρει αποτέλεσμα της αποτυχίας τους να αντισταθμίσουν επαρκώς τι δυσκολίες που αντιμετωπίζουν συχνά τα πιο ευάλωτα άτομα όσον αφορά το συνδυασμό οικογενειακών υποχρεώσεων και εργασίας. Το γεγονός ότι οι μονογονικές οικογένειες και τα νοικοκυριά με ένα μόνο χαμηλό εισόδημα είναι ιδιαίτερα ευάλωτα οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στην αδυναμία τους να συνδυάσουν την εργασία με τη φροντίδα. Γι'αυτό η έμμεση στήριξη του εισοδήματος με την παροχή δημόσιας ή επιδοτούμενης φροντίδας για τα παιδιά μπορεί να επηρεάσει σημαντικά το διαθέσιμο εργατικό δυναμικό. οΜ^όλιΐ^ μέ tt|V evoftôirjmi rtoi tov εκαυ^^νι#μ$ fa>v çv<nr$a%w φορολόγησης ftatxowomntàv παροχίί*ν μ& <mm& %ψ ofàfcw W* WI|TÔW ο^<*σχόλησης, H E w $ «| 6α «§et&$w m #υμφωνέ£ί xt& μ# m 18 άτομα mv ανάβουν ψγανία να αναλάβουν eyerie* και 6α 2. 2. 2. Να μετατραπεί η ασφάλιση ανεργίας σε ασφάλιση απασχολησιμότητας Είναι απαραίτητο να υπάρχουν κίνητρα για την αναζήτηση εργασίας. Αυτά τα κίνητρα, ωστόσο, θα πρέπει να ενισχύονται με την προσφορά καλύτερων ευκαιριών για την ανεύρεση εργασίας. Στο σύνολο της Ένωσης, μόνο στο 7% των ανέργων προσφέρεται σήμερα η δυνατότητα επανεκπαίδευσης. Για τους περισσότερους από τους ανέργους περιμένουμε να βρουν νέα δουλειά με τα συχνά απαρχαιωμένα προσόντα τους, σε μια οικονομία που βασίζεται όλο και περισσότερο στη γνώση. Τα περισσότερα συστήματα για την αντιμετώπιση της ανεργίας σχεδιάστηκαν με σκοπό την παροχή ενός υποκατάστατου εισοδήματος στα άτομα που βρίσκονται προσωρινά χωρίς δουλειά αλλά αναμένεται ότι θα ξαναβρούν σύντομα δουλειά. Στις περισσότερες περιπτώσεις κατά το παρελθόν η νέα αυτή εργασία απαιτούσε προσόντα ανάλογα ή και ταυτόσημα με τα προσόντα με την προηγούμενη εργασία τους. Σήμερα, όμως, που η αγορά εργασίας εξελίσσεται ταχύτατα για να ανταποκριθεί στις μεταβαλλόμενες ανάγκες και απαιτήσεις και βασίζεται όλο και περισσότερο στα προσόντα, έχει ζωτική σημασία για τα άτομα που αναζητούν εργασία να είναι έτοιμα να αποκτήσουν νέα και διαφορετικά προσόντα. II διά βίου μάθηση αποτελεί πλέον αναπόσπαστο μέρος της πλήρους και επιτυχημένης συμμετοχής στην αγορά εργασίας. Ορισμένοι από τους ανέργους, πέρα από την οικονομική ενίσχυση, απαιτούν σήμερα και μέτρα και προγράμματα ειδικά προσαρμοσμένα στις ανάγκες τους που θα τους βοηθήσουν να βελτιώσουν τα επαγγελματικά προσόντα και την κατάρτιση που διαθέτουν και να αποκτήσουν και νέα, για να αυξήσουν την απασχολησιμότητά τους ώστε να. έχουν ουσιαστικές ευκαιρίες να βρουν καινούργια δουλειά. Επιπλέον, οι αριθμοί δείχνουν ότι όσο περισσότερο μένουν χωρίς δουλειά οι άνεργοι, τόσο δυσκολότερα ξαναβρίσκουν το δρόμο προς την αγορά εργασίας. Οι οικονομικές δυσκολίες ώθησαν ορισμένα κράτη μέλη σε μείωση της μέσης διάρκειας των παροχών ασφάλισης ανεργίας και σε σύνδεση της με την επαγγελματική προϊστορία των δικαιούχων. Όλο και περισσότεροι είναι οι άνεργοι που βρίσκονται εγκλωβισμένοι σε μια διαδικασία η οποία, όσο τείνουν να εξαντληθούν τα δικαιώματα τους σε παροχές ανεργίας, είναι δυνατόν να οδηγήσει σε απόσυρση από την αγορά εργασίας και σε υποβάθμιση των επαγγελματικών τους προσόντων. Οι συνδυασμένες συνέπειες των συστημάτων ασφάλισης ανεργίας, τα οποία καταβάλλουν παροχές για περιορισμένο χρονικό διάστημα, και των συστημάτων παροχής βοήθειας, είτε λόγω ανεργίας είτε ως μέρος της εγγύησης ελάχιστου εισοδήματος, ενδέχεται να είναι ασυμβίβαστες με τις συνθήκες που επικρατούν σήμερα στην αγορά εργασίας. Λυτό που χρειάζεται, επομένως, είναι να ληφθούν μ,έτρα τα οποία θα βοηθο'ύν τους ανέργους να αποκτήσουν νέα προσόντα και vex αναβαθμίσουν τα προσόντα που ήδη διαθέτουν, εντός ενός πλαισίου κοινωνικής προστασίας που θα προλαμβάνει την ολίσθηση στη φτώχεια και τον αποκλεισμό από την αγορά εργασίας και την κοινωνία γενικότερα. Πρέπει να δοθεί μεγαλύτερη προσοχή στην επανεξέταση των συστημάτων παροχών ανεργίας που επιδιώκουν να συνδράμουν και να καθοδηγήσουν τους ανέργους ώστε από την κατάσταση της ανεργίας να 19 καταλήξουν, αποκτώντας τυπικά και άλλα προσόντα, να ενταχθούν ή να επανενταχθούν στην αγορά εργασίας. Η κοινωνική προστασία θα πρέπει να υποστηρίξει τις μεταρρυθμίσεις που αποσκοπούν στη βελτίωση της παροχής κατάρτισης και γενικής παιδείας. Ορισμένα κράτη μέλη έχουν προβεί σε μεταρρυθμίσεις στα συστήματα παροχών ανεργίας, με σκοπό την παροχή ενεργητικής ενίσχυσης στους ανέργους σε πρώιμο στάδιο της περιόδου ανεργίας, και την εξάλειψη των αντικινήτρων για την ενεργητική αναζήτηση εργασίας. Η πλάστιγγα πρέπει να γείρει από τις παθητικές στις ενεργητικές πολιτικές, οι οποίες συνεπάγονται τη συμμετοχή σε κατάρτιση και εκπαίδευση καθώς και τη συμμετοχή στη χρηματοδότηση συστημάτων για την παροχή επαγγελματικής εμπειρίας. Xtféqpç Να καταστεί ^ κοινωνική nQùm&ùfa mo φιλική #ρος ττ|ν <ΜΜχβ>ψ% \w %ψ εξέλιξη tcav ^ τ η μ ά ΐ ων α^αζημ4(#σης avçgvi&ç m α σ φ α λή απασχολ^φ,οιητας, m vmàwvyê μβ την Ήίντιαιι αχψ *ίαΐ£ύ8υν<**ι τ% &ά βέοιι μάθηση Η Ei&tgôttrj. θα μ£λ£ίήσ& ttç αλλαγές &ου ngbt& να γ&νουν <?την ρρυπάμ^νη δομή %ς& οο^άνωοη των <mm\ymm <mo&pwxnjs αν^γέας yw χψ υλο^οίηστι χχ& αυμ<|ίωνηθ^ο;ς 2. 2. 3. Θα πρέπει να επανεξεταστούν οι ρυθμίσεις για τη χρηματοδότηση της κοινωνικής προστασίας Η προσπάθεια για την καταπολέμηση της ανεργίας δεν αφορά απλά την παροχή περισσότερων κινήτρων και ευκαιριών στους ανέργους να βρουν δουλειά. Η απασχόληση - ειδικά η απασχόληση των εργαζομένων με χαμηλό επίπεδο προσόντων - επηρεάζεται και από τις ρυθμίσεις για τη χρηματοδότηση της κοινωνικής προστασίας με τον αντίκτυπο που έχουν αυτές στο συνολικό κόστος της εργασίας. Το Λευκό Βιβλίο για την Ανάπτυξη, την Ανταγωνιστικότητα και την Απασχόληση13 συνιστά μείωση του μη μισθολογικού κόστους της εργασίας, το οποίο κυμαίνεται από 1 ως 2% του ΑΕγχΠ για το σύνολο της ΕΕ. Η σύσταση αυτή τονίστηκε ακόμη περισσότερο στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Έσσεν το 1994, όπου η μείωση του μη μισθολογικού κόστους της εργασίας, και ειδικά για τους λιγότερο ειδικευμένους εργαζομένους, προσδιορίστηκε ως μία από τις πέντε προτεραιότητες για την καταπολέμηση της ανεργίας. Η μείωση αυτή δεν έχει ακόμη επιτευχθεί πλήρως. Ο βασικός λόγος είναι η δυσκολία που έχουν τα κράτη μέλη να βρουν κατάλληλα και επαρκή δημοσιονομικά ανταλλάγματα που θα αντισταθμίσουν τη μείωση του εισοδήματος. Οι μακροπρόθεσμες τάσεις στη φορολόγηση δεν ευνοούν την εργασία. Μεταξύ 1980 και 1994, η πραγματική φορολογική επιβάρυνση της μισθωτής εργασίας αυξήθηκε σταθερά από 34,7% σε 40,5% κατά μέσο όρο στα κράτη μέλη. Κατά την ίδια περίοδο 13 "Ανάπτυξη, ανταγωνιστικότητα και απασχόληση: Λευκό Βιβλίο", COM(93)700, Δεκέμβριος 1993. 20 το ποσοστό φορολόγησης μειώθηκε από 44,1% σε 35,2% για άλλους συντελεστές της παραγωγής (κεφάλαιο, αυτοαπασχολουμένους, ενέργεια, φυσικούς πόρους). Αρκετά κράτη μέλη έχουν λάβει μέτρα για τη μείωση του μη μισθολογικού κόστους. Ορισμένες μελέτες έδειξαν ότι τα μέτρα αυτά δεν επέδρασαν σημαντικά στο συνολικό επίπεδο απασχόλησης επειδή πυροδότησαν φαινόμενα υποκατάστασης μεταξύ επιδοτούμενης και μη επιδοτούμενης εργασίας και οδήγησαν σε καθαρές απώλειες14. Ταυτόχρονα, οι μελέτες αυτές δείχνουν ότι οι θετικές συνέπειες θα είναι μεγαλύτερες αν τα μέτρα σχεδιαστούν σωστά και συνδεθούν με τη δημιουργία θέσεων εργασίας. Με την προϋπόθεση ότι αυτές οι συγκεκριμένες μειώσεις του μη μισθολογικού κόστους της εργασίας θα είναι αρκετά σταθερές στο πέρασμα του χρόνου, είναι δυνατόν να προσφερθούν νέες ευκαιρίες εργασίας στις κατηγορίες εκείνες που αντιμετωπίζουν τις μεγαλύτερες δυσκολίες να ενσωματωθούν στην αγορά εργασίας. Γενικά θα πρέπει να δοθεί σαφές μήνυμα ότι θα αντιστραφεί η μακροπρόθεσμη τάση αυξανόμενης φορολόγησης της εργασίας. Το βασικό χάσμα που πρέπει να μειωθεί είναι εκείνο που χωρίζει, αφενός το συνολικό μισθολογικό κόστος και, αφετέρου, το καθαρό εισόδημα που φθάνει στο σπίτι των εργαζομένων με χαμηλό επίπεδο προσόντων. Ελάχιστη πρόοδος σημειώθηκε τα τελευταία χρόνια από την άποψη αυτή. Υπάρχουν διάφοροι λόγοι γι'αυτό το αδιέξοδο. Συχνά είναι δύσκολο να συνδυαστεί η αλλαγή της χρηματοδότησης της κοινωνικής προστασίας με τη διατήρηση των δικαιωμάτων των ατόμων, ειδικά στις περιπτώσεις που οι παροχές δίδονται αντί μισθού. Υπάρχουν, ωστόσο, περιθώρια ελιγμών σε ορισμένες χώρες: η μετακύλιση της φορολόγησης από την εργασία σε άλλους συντελεστές της παραγωγής μπορεί να επιτρέψει την αναδιάρθρωση του μη μισθολογικού κόστους ώστε να μειωθεί η επιβάρυνση των χαμηλότερων μισθών. Ήδη στο Λευκό Βιβλίο "Ανάπτυξη, Ανταγωνιστικότητα και Απασχόληση" υποδεικνύονται οι περιβαλλοντικοί και ενεργειακοί φόροι ως τρόποι ανεύρεσης των αντισταθμιστικών εισοδημάτων που είναι απαραίτητα ώστε να μειωθούν οι φόροι που επιβάλλονται στην εργασία. Για να επιτευχθεί αυτή η μεταμόρφωση, καλό θα είναι να υπάρχει στενή συνεργασία μεταξύ των κρατούν μελών, όπως τονίζει και η Επιτροπή σε πρόσφατες ανακοινώσεις της15. Ο συντονισμός στη φορολογία θα μπορούσε να συμβάλει όχι μόνο την εξάλειψη των στρεβλώσεων στην ενιαία αγορά αλλά και στην αναστροφή της μακροπρόθεσμης τάσης των φορολογικών δομών ώστε να καταστούν αυτές φιλικότερες προς την απασχόληση. Για να αντιμετωπιστεί η διαφυγή φόρων στις 14 Βλ. π. χ. την έκθεση του πρωθυπουργού "L'allégement des charges sociales sur les bas salaires'" (II ελάφρυνση των κοινωνικών επιβαρύνσεων στους χαμηλούς μισθούς), Ανώτατο συμβούλιο απασχόλησης, εισοδημάτατν και δαπανών (Conseil supérieur de l'emploi, des revenus et des coûts), Παρίσι, Ιούνιος 1996 και το σημείωμα "Labour cost, Wages, and Employment in the EU'' (Κόστος της εργασίας, μισθοί και απασχόληση) που παρουσιάστηκε στην Επιτροπή Οικονομικής Πολιτικής το Σεπτέμβριο του 1996 15 Στο SEC(96)487 της 20. 3. 96 με τίτλο "II φορολόγηση στην ΕΕ" και στην ανακοίνωση COM(96)546 της 22. 10. 96 με τίτλο "II φορολόγηση στην ΕΕ: έκθεση για την εξέλιξη των φορολογικών συστημάτων". 21 πιο κινητικές φορολογικές βάσεις, τα κράτη μέλη υποχρεώθηκαν ως ένα βαθμό να μειώσουν τους φόρους επί του κεφαλαίου και να αντισταθμίσουν τη μείωση αυτή με υπερσώρευση φόρων στην εργασία. Λυτό με τη σειρά του προκαλεί ανεπιθύμητα φαινόμενα στην απασχόληση και στην κατανομή του εισοδήματος. Xtty&çï Να mwmu η κο^νωναή ftooamoia mo φίλική JÇ$QÇ χψ m<my$kip% με #%im*\ to» %evym% ÎÏOXÎ χω$&& to mm&môi μιοθολογι&ό %6<Κυ$ και to κα&χρό ποαό ΐ% αμοιβής &ου; f#$v$t oto mfa των ?ργαζα|4ν<*>ν \w χαμηλό m t a d o: tkwwr\$Qè<}w H Εί&τροΐΤή 8α εμβαθύνει, ατψ ανάλυαη των μέτρων πον έχουν ληφθά για τη μείωση tot? μη ^toBokoytKO-u κόοτους ΐη& &ργαο£ας οτην »ήγτ|0Ί| της οτην προσωρινή έκ8$οη %m «α1 vw$ky(M mo BvwmtiUè Σκ\φο$ΧΦ του Άμοτεονταιι sov: Ιούνιο wy 1997 %v& otrçv *ο*νή Ικθ$ση tu» την mw%é%vpn ποίί Sa atœaoTMrœi γ*& to Ε^ω$τα&ΐό Συμβούλιο TOW Αουξεμ|&$§γον, το Δεκέμβριο tot* 1997' η Butoorc^ θα g§etaa&, μ£*οξύ άλλων, &ω£ μπορεί να ανατραφεί η t é ^l αύξτρης wv κρατήσεων ptC της εργαοίας not JTO$. CC μέτρα xqèm w λ^8ούν ow ^ à |n Ww w6&»> *ς4ο6ος oioi φορολογώ truvtovwpo μετα|ύ των κρατάν μ^λών fàm να; emm}$tei αυτή η avtiotoo^ii Emi&lov, τι ι ^ λ ού ρτ,ιπ,έοου ομάδα για τη φορολογική it<yhxw,% mv σναχά&φ% από το Ευρ^οπα^ό 2νμ#σ$Λ0 του ΔοΜ&&νο*ί θα i ^ r a l a ^, μεταξύ άλλων, τρόπους για την αναδί-άρθρυίΟίΐ oruot^atosv,; ο^μί?«ρϊλαμβ^νομέν(ΐ>ν %wv κοινςανικφν Εΐσ<$^ρ(#ν %at της! toooMYiprçg της ε ρ γ α ο^ φορολογικών των 2. 2. 4. Εφαρμογή ευέλικτων συστημάτων για τη διαχείριση της μετάβασης από την εργασία στη συνταξιοδότηση Η κατάσταση των μεγαλύτερης ηλικίας εργαζομένων έχει αλλάξει δραματικά την τελευταία εικοοαετία. Οι επιχειρήσεις επεδίωξαν να καταστήσουν πιο ευέλικτη την απασχόληση, τόσο ποσοτικά όσο και ποιοτικά. Η εξωτερική ευελιξία, η οποία αποσκοπεί στην προσαρμογή της απασχόλησης στις άμεσες ανάγκες, ήταν τόσο σημαντική όσο και η εσωτερική ευελιξία. Το αποτέλεσμα ήταν, μεταξύ άλλων, η σταθερή μείωση της απασχόλησης των μεγαλύτερης ηλικίας εργαζομένων. Πολλές ευρωπαϊκές χώρες, για να μειώσουν την ανεργία και ειδικά για να προωθήσουν νέες ευκαιρίες στους νέους, προσπάθησαν να μειώσουν τον επαγγελματικό βίο των μεγαλύτερης ηλικίας εργαζομένων τους. Προβλέφθηκαν ρυθμίσεις για την αποχώρηση από την εργασία αρκετά πριν από την ηλικία συνταξιοδότησης μέσω συστημάτων ανικανότητας προς εργασία, ειδικών παροχών για πρόωρης συνταξιοδότησης ή μέσω της χορήγησης πρόωρων συντάξεων σε περιπτώσεις ανεργίας. Η συντόμευση του επαγγελματικού βίου έγινε αντικείμενο ευρύτατης σιωπηρής συναίνεσης μεταξύ των εργοδοτών, των εργαζομένων και του κράτους. Τα ποσοστά απασχόλησης των άνω των 55 ετών μειώθηκαν πολύ σημαντικά σε εργαζομένους, μεγαλύτερης συστημάτων ηλικίας τους 22 είκοσι χρόνια. Η ιδέα της συνταξιοδότησης σε συγκεκριμένη προκαθορισμένη ημερομηνία εξαφανίζεται πολύ γρήγορα. Εντούτοις, καθώς εξακολουθεί να αυξάνεται το προσδόκιμο επιβίωσης και πολλά κράτη μέλη εισαγάγουν μεταρρυθμίσεις που αποσκοπούν στην αύξηση της ηλικίας συνταξιοδότησης ώστε να μειωθεί η πίεση που ασκείται στα δημόσια συστήματα συνταξιοδότησης (βλ. 2. 3. 1 παρακάτω), είναι πολύ σημαντικό να αναστραφεί η τάση προς την πρόωρη αποχώρηση από την αγορά εργασίας. Η μετάβαση στη συνταξιοδότηση έχει γίνει, παραδόξως, λιγότερο ευέλικτη. Έχουν αλλάξει οι προσδοκίες των εργαζομένων με τη μαζική αύξηση των ευκαιριών πρόωρης συνταξιοδότησης. Στις περιπτώσεις που οι εταιρείες δεν δείχνουν ιδιαίτερη προθυμία να επενδύσουν στην κατάρτιση των μεγαλύτερης ηλικίας εργαζομένων τους ή να τους προαγάγουν, μειώνονται τα κίνητρα για τους εργαζομένους αυτούς, οι οποίοι καταλήγουν πολύ συχνά να θεωρούν την πρόωρη συνταξιοδότηση ως την καλύτερη - ή ίσως και τη μοναδική - λύση. Λεν υπάρχει αρκετά σαφής συναίσθηση των προκλήσεων που σχετίζονται με την πρόωρη συνταξιοδότηση με τις οποίες θα βρεθούμε αντιμέτωποι στΐ|ν ερχόμενη δεκαετία. Οι αλλαγές που συντελούνται σήμερα στις εταιρείες, όπου νεότεροι εργαζόμενοι αντικαθιστούν εργαζομένους μεγαλύτερης ηλικίας, δεν είναι βιώσιμες μακροπρόθεσμα. Υπάρχουν ακόμη και ενδείξεις ότι αν συνεχιστούν οι σημερινές τάσεις - δηλαδή να θεωρείται ότι δεν είναι δυνατόν να εργαστούν άτομα άνω των 50 ή των 55 ετών - θα υπάρξει έλλειμμα εργατικού δυναμικού σε αρκετές περιοχές. Για να αποφευχθούν οι σοβαρές μετεγκαταστάσεις επιχειρήσεων και να αναπτυχθεί η απασχόληση στην Ευρώπη θα πρέπει να καταβληθεί μεγαλύτερη προσπάθεια να διατηρηθούν αυτοί οι μεγαλύτερης ηλικίας εργαζόμενοι στην αγορά εργασίας. Αυτό συνεπάγεται εν μέρει πολύ μεγαλύτερες επενδύσεις στη διά βίου μάθηση για τους εργαζομένους απ'ό,τι σήμερα16. Ειδικότερα, η Επιτροπή μελετά διάφορα νέα φορολογικά μέτρα για την προώθηση των επενδύσεων σε ανθρώπινο δυναμικό. Απαιτείται επίσης σημαντική στροφή προς ευέλικτα συστήματα για τη διαχείριση της μετάβασης από την εργασία στη συνταξιοδότηση και προς συστήματα μερικής απασχόλησης για τους μεγαλύτερης ηλικίας εργαζομένους. Αν και το Συμβούλιο έχει εκδώσει σχετική σύσταση17 ήδη από το 1982, οι ρυθμίσεις για αυτά τα πιο ευέλικτα συστήματα παραμένουν αόριστες σε μεγάλο βαθμό. Ένα βασικό στοιχείο είναι να προσδιοριστεί σε ποιο βαθμό η παροχή κινήτρων στους μεγαλύτερους εργαζομένους να παρατείνουν την παραμονή τους στον επαγγελματικό βίο μπορεί να συνδυαστεί με τη δημιουργία θέσεων εργασίας που θα είναι προσαρμοσμένες σε αυτούς. Θα πρέπει vet εξεταστούν ορισμένες πρόσφατες πρωτοβουλίες που έχουν εκδηλωθεί σε διάφορα κράτη μέλη. 16 Βλ. το Λευκό Βιβλίο για την εκπαίδευση και την κατάρτιση "Διδασκαλία και μάθηση: ΙΙρος την κοινωνία της γνώσης", COM (95) 590. 17 Σύσταση 82/857/ΕΟΚ του Συμβουλίου της 10ης Δεκεμβρίου 1982 σχετικά μ*; τις αρχές μιας κοινοτικής πολιτικής για την ηλικία συνταξιοδότησης, ΕΕ L 357 της 18ης Δεκεμβρίου 1982. 23 $kè%&çt Nu καΐαοτ&ί η κοινωνική Jtgootaoia tfm φιλικιΓπρος την^ οπαοχόλΐΐοη μe αύξηση τ<&ν κίνητρων *α§&ς παι των immiqiev απο«ϊχ<&η$ης γκχ τους μεγαλύτερης ηλ^ίας Baotxtj 6fάοη: Η Ι&ι&ΐοο&ή θα 3ταρουαιά<*£ΐ τις δυνατότατες %m ta προβλήματα της σταδιακής μετάβασης οτην οτ^ντα|ι,οθοτηοη: οτην éœari 7^α την Λ ^ # < ; ; $ λ^ <rr??v Bvgtômi *m θ& ôrpoow&ei το ΧβπτΙμΡρω του 1997 mi θα μ&λετφ&, την κατάλληλη <?υνέχ&>α< ή Ifcmgoatfj θα %αλε<Μ, επίσης τους ΐί,οινων^ονς βίαιους να ^μ^αθύνονν οτον %ο*. νωwo διάλογο γ ι α τ ο ν α ν ^ ^ πο της γή^ανοης, 2. 2. 5. Η κοινωνική προστασία πρέπει να προωθεί την κοινωνική ένταξη Η σύγχρονη μορφή των ευρωπαϊκών συστημάτων κοινωνικής προστασίας διαμορφώθηκε αμέσως μετά το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Ο σκοπός τους ήταν να προσφέρουν στους εργαζομένους ένα εισόδημα αντικατάστασης για τις περιόδους διακοπής της εργασίας, προσωρινής (ασθένεια ή ανεργία) ή οριστικής (μόνιμη ανικανότητα προς εργασία ή σύνταξη). Με αυτή τη μορφή ήταν ιδιαίτερα αποτελεσματικά όσον αφορά την αποφυγή της φτώχειας. Σήμερα, ωστόσο, η κοινωνική προστασία βρίσκεται αντιμέτωπη με. ένα νέο φαινόμενο: τον αποκλεισμό. Ο αποκλεισμός ξεπερνά την έννοια της φτώχειας. Πρόκειται για τη σώρευση και το συνδυασμό διαφόρων μορφών στερήσεων: έλλειψη παιδείας, υποβάθμιση των συνθηκών υγείας, έλλειψη στέγης, απώλεια οικογενειακής υποστήριξης, μη συμμετοχή στην κανονική κοινωνική ζωή και έλλειψη ευκαιριών απασχόλησης. Καθεμιά από αυτές τις μορφές στέρησης επιτείνει τις υπόλοιπες μορφές. Το αποτέλεσμα είναι ένας φαύλος κύκλος που οδηγεί από τη μακροχρόνια ανεργία στη ρήξη των οικογενειακών δεσμών και τελικά στην περιθωριοποίηση και στην εγκληματικότητα. επανένταξη τους στην κοινωνία. Τόσο Η κοινωνική προστασία δεν αποτελεί πανάκεια για όλες τις καταστάσεις αποκλεισμού. Μπορεί, ωστόσο, να βοηθήσει όχι μόνο παρέχοντας ένα εισόδημα στους αποκλειόμενους το οποίο τους επιτρέπει να ζουν με αξιοπρέπεια, αλλά και τα συστήματα βοηθώντας στην αντιστάθμισης της ανεργίας όσο και οι μηχανισμοί κοινωνικής πρόνοιας, και ειδικά τα δίχτυα ασφαλείας που αποσκοπούν στην εξασφάλιση ενός ελάχιστου επιπέδου πόρων σε όλους τους κατοίκους, θα πρέπει να (χποτελούν τα βασικά εργαλεία άσκησης ενεργητικής πολιτικής για την καταπολέμηση του αποκλεισμ,ού. Καθίσταται δε όλο και σαφέστερο ότι τα συστήματα εγγύησης ελάχιστου εισοδήματος, όπως αυτά ορίζονται στη σύσταση του Συμβουλίου18 του 1992, θα 18 Σύσταση 92/441/ΕΟΚ του Συμβουλίου της 24ης Ιουνίου 1992 περί κοινών κριτηρίων σχετικά με την επάρκεια των πόρων και της κοινωνικής πρόνοιας στα συστήματα κοινωνικής προστασίας, ΕΕ L 245 της 26ης Αυγούστου 1992. 24 πρέπει να ενσωματωθούν πλήρως σε μια σφαιρική πολιτική για την καταπολέμηση του αποκλεισμού. των συστημάτων Συγχρόνως έχει αλλάξει ο ρόλος ελάχιστου εισοδήματος. Επειδή έχει αυξηθεί ο αριθμός των δικαιούχων, τα συστήματα κινδυνεύουν να καταντήσουν ένα είδος αντιστάθμισης του αποκλεισμού που επιβεβαιώνει τάχιστα την κοινωνική κατάρρευση, εφόσον τα συστήματα δεν συνδέονται με ενεργητικές πολιτικές ένταξης. Υπάρχει διευρυνόμενη συναίνεση όσον αφορά την απομάκρυνση από την παραδοσιακή προσέγγιση της κοινωνικής πρόνοιας. εγγύησης Πώς είναι δυνατόν να (χποκτήσουν ένα ρόλο στην κοινωνία τα αποκλειόμενα άτομα; Αφενός, οι αποκλειόμενοι αντιμετωπίζουν σοβαρότατες δυσκολίες να βρουν δουλειά αφού δεν είναι σε θέση να καλύψουν τις απαιτήσεις των επιχειρήσεων από πλευράς προσόντων, παραγωγικότητας και ευελιξίας. Είναι πολύ δύσκολο να απαιτήσεις από περιθωριοποιημένους ανθρώπους να είναι τόσο παραγωγικοί και ευέλικτοι στην αγορά εργασίας, όσο και οι εξειδικευμένοι και πλήρως ενταγμένοι εργαζόμενοι. Στην προσπάθεια να ξαναφτιάξουν τη ζωή τους οι αποκλειόμενοι πρέπει να έχουν ευκαιρίες ένταξης με ένα ελάχιστο επίπεδο σταθερότητας. II ελάχιστη σταθερότητα δεν είναι εύκολο να βρεθεί στον ιδιωτικό, κερδοσκοπικό τομέα της οικονομίας. εγγυημένο Υπάρχουν, αφετέρου, ανάγκες οι οποίες δεν καλύπτονται σήμερα από τον τομέα των εκτός αγοράς υπηρεσιών αλλά από υπηρεσίες που προσφέρονται από την κεντρική κυβέρνηση, τις τοπικές αρχές και τις ΜΚΟ. Ορισμένα κράτη μέλη έχουν επιλέξει μια νέα προσέγγιση, η οποία αποσκοπεί στην ενεργοποίηση των δαπανών κοινωνικής πρόνοιας και επιδιώκει να επιτύχει την μακροπρόθεσμη ένταξη των αποκλειόμενων ατόμων μέσω της κάλυψης κοινωνικών αναγκών που είναι οικονομικά απρόσιτες αυτή τη στιγμή. Τα ίδια πειράματα γίνονται τόσο από τις χώρες που είναι οι πλέον προηγμένες όσον αφορά τις ενεργητικές πολιτικές αγοράς εργασίας όσο και από τις χώρες που καταβάλλουν προσπάθεια να αναπτύξουν το μέρος των συστημάτων εγγύησης ελάχιστου εισοδήματος που αφορά την ένταξη. Είναι ανάγκη να μετατραπεί η παθητική και επισφαλής αλληλεγγύη προς τους αποκλειόμενους σε ένα συμβόλαιο που θα τους προσφέρει πραγματικές ευκαιρίες τόσο κοινωνικής όσο και οικονομικής ένταξης, με αντάλλαγμα τη δέσμευση τους ότι θα κάνουν και οι ίδιοι μια προσπάθεια. Εντούτοις, αυτή η προώθηση των εκτός αγοράς δραστηριοτήτων θα πρέπει να παρακολουθείται με προσοχή ενώ θα πρέπει να αναπτυχθούν και ορισμένοι δεσμοί με δραστηριότητες της αγοράς ώστε να αποφευχθεί ο περαιτέρω κατακερματισμός της αγοράς εργασίας και ο εγκλωβισμός ορισμένων ατόμων σε επιδοτούμενες θέσεις εργασίας. £«ύ$β$ χ\ w-νωνική π^οταο&χ πιο <pttai| π$ος την Net mtwftu απααχόλφ»! μ* χψ &ν^γοπο&ρ$ rc<&mwijv ενα^ματωοης nm να; owôéovtoi με τις t>Xà%m% itowamKiç πα£θ$Ι$ , Το ngûm ^άμηνο του i$97, χ\ &ΐτ$ο&ή $α ^oxxfttaa, μια ανακοίνωση για την προ$$ηση %γ\ς XQWWW*$& ένταξης, «νφ οτ<3 Winœgo εξάμηνο %<yv 1997 6α παρουσιάσω μια έΑ. ση η οποία #α αξιολογώ χονς μηχανισμούς των ο χ η μ ά τ ων $wfa&i& ÛÂ%WXÛV εί-αο^ήματος axa αιτήματα κοιν^ν^ής 25 προατασ^ των κρατών μελών, Τα έγγραφα αυτά θα εξετάζουν τις λεπτομέρειες των ^μβάο^ων έντα|ης (διάρχ&α, ό^ονς μ^τά(5ααη$ αε κανονικές θέλεις εργασίας χχ<λ<) χαι τονς τρόμους μ£ τους οποίας μπο^^ί μια τέτοια ΐΐολίΐική να κρατικούς αχέαη Ηοταοτβί, i&te|ii| m τους με 2. 3. Προσαρμογή της κοινωνικής προστασίας στη δημογραφική γήρανση των ευρωπαϊκών κοινωνιών 2. 3. 1. Να καταστούν βιώσιμα τα δημόσια συνταξιοδοτικά συστήματα Η δημογραφική διάρθρωση των ευρωπαϊκών χωρών μεταβάλλονται σημαντικά19. Η σχέση εξάρτησης των ηλικιωμένων (δηλαδή ο λόγος των ηλικιωμένων προς τον πληθυσμό σε ηλικία εργασίας) αυξάνεται στις περισσότερες χώρες και έχει φθάσει σε ιστορικά πρωτόγνωρα ύψη. Αν και δεν είναι ακόμη βέβαιο ποιες θα είναι οι μακροπρόθεσμες συνέπειες της διαδικασίας γήρανσης στους κρατικούς προϋπολογισμούς, οι οποίες εξάλλου εξαρτώνται και από τον τρόπο που θα προσαρμοστεί η οικονομία σε αυτή τη διαδικασία, είναι πολύ πιθανό να ασκηθούν πιέσεις για αύξηση των δημόσιων δαπανών στις ερχόμενες δεκαετίες. Τη μεγαλύτερη πίεση θα δεχθούν τα δημόσια συνταξιοδοτικά συστήματα, αφού οι δαπάνες τους εξαρτώνται σε πολύ μεγάλο βαθμό από την ηλικιακή διάρθρωση του πληθυσμού. Μια πρόσφατη μελέτη εξέτασε, τις εθνικές προβλέψεις για τις συνταξιοδοτικές δαπάνες για την ΕΕ των 15 για την περίοδο 1995-203020. Οι προβλέψεις αυτές βασίζονται σε σενάρια αμετάβλητης πολιτικής αλλά λαμβάνουν υπόψη και τις μείζονες μεταρρυθμίσεις που έχουν εισαχθεί στα κράτη μέλη από τα μέσα της δεκαετίας του '80. Στην περίοδο 1995-2030, η αύξηση του μέσου ποσοστού συνταξιοδοτικά)ν δαπανών σε σχέση με το ΛΕγχΓΙ αναμένεται να φθάσει τις 3 με 4 ποσοστιαίες μονάδες (από 12% σε 15 ή 16%). Μέχρι το 2030, σε ορισμένες χώρες (Βέλγιο, Φινλανδία, Γαλλία, Γερμανία, Ιταλία και Κάτω Χώρες) το ποσοστό των συνταξιοδοτικών δαπανών ως προς το ΛΕγχΓΙ ενδέχεται να κυμαίνεται μεταξύ 15 και 20%. Οι δαπάνες θα είναι χαμηλότερες στη Δανία, στην Ισπανία, στη Σουηδία (μεταξύ 10 και 15%) καθώς και στην Ιρλανδία και το Ηνωμένο Βασίλειο (κάτω από 10%). 19 20 Η έκθεση "Η δημογραφική κατάσταση στην Ευρωπαϊκή Ένωση", του 1996, ασχολήθηκε λεπτομερώς με τις μεσοπρόθεσμες και τις μακροπρόθεσμες δημογραφικές προοπτικές στα κράτη μέλη της ΕΕ, Τα γραφήματα που επισυνάπτονται στην παρούσα ανακοίνωση παρουσιάζουν την αύξηση του πληθυσμού μεταξύ 1995 και 2015 για τρεις ηλικιακές ομάδες στα διάφορα κράτη μέλη. D. Franco και T. Munzi, "Public Pension Expenditure Prospects in the European Union: A Survey of National Projections", European Economy, Reports and Studies N° 3, 1996. 26 Ετήσια αύξηση της παραγωγικότητας της εργασίας που είναι αναγκαία για την αντιστάθμιση των "τ«βμιση των συνεπειών της γήρανσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης (15) - - „ „„ - Ν Χ ^ ^ Ν Π Π^ πηγή: EUROSTAT Η γήρανση του πληθυσμού στην Ευρώπη πυροδότησε συζητήσεις σχετικά IJF τη βιωσιμότητα των σημερινών κρατικών συνταξιοδοτικών συστημάτων καθώς και σχετικά με εναλλακτικούς τρόπους σταθεροποίησης των συνταξιοδοτικά')ν συστημάτων. Κατ'αρχήν υπάρχουν δύο τρόποι για τη χρηματοδότηση ενός συνταξιοδοτικού συστήματος. Ο ένας είναι να συμφωνηθεί ένας μηχανισμός που θα καθορίζει πως και τι έχουν να λαμβάνουν οι εργαζόμενοι όταν συνταξιοδοτηθούν σε αντάλλαγμα των εισφορών που καταβάλλουν σήμερα για τους συνταξιούχους. ' Αυτό είναι το λεγόμενο στατικά διανεμητικό σύστημα (PAYG · Pay-As-You-Go) Οι συνταξιοδοτικές παροχές υπολογίζονται βάσει προκαθορισμένου τύπου και είναι συνήθως συνάρτηση των ετών υπηρεσίας και του μέσου ή τελικού μισθού Χρηματοδοτούνται με τις εισφορές από τους εργοδότες και τους εργαζομένους και απο κονδύλια του προϋπολογισμού. Η λειτουργία αυτού του είδους των συστημάτων υπερασπίζεται την προθυμία του καταβάλλοντος εισφορές να πληρώνει. Η προθυμία τους αυτή διαμορφώνεται με τη σειρά της από την προσδοκία οτι θα συνεχιστούν και στο μέλλον επαρκείς μεταφορές κονδυλίων. Η άλλη μέθοδος χρηματοδότησης είναι να βασίζεται η μεταφορά εισοδημάτων όχι στην υπόσχεση ότι θα συνεχιστεί και στο μέλλον, αλλά σε ακίνητα ' και χρηματοπιστωτικά περιουσιακά στοιχεία (κεφαλαιοποιητικά συστήματα) Τέτοιου είδους συστήματα χρηματοδοτούνται κατά κανόνα από τακτικές εισφορές και παρέχουν παροχές που εξαρτώνται αποκλειστικά από την απόδοση των στοιχείων που εισόδημα υπόκειται σε πληθωριστικούς και επενδυτικούς κινδύνους. επενδύονται. Συνεπώς, το συνταξιοδοτικό Η συζήτηση και η αναζήτηση εναλλακτικών τρόπων για τη χρηματοδότηση συνταξιοδοτικών συστημάτων οδήγησε σε σημαντικά συμπεράσματα. Πρώτα απ'όλα, ε ί ν. αναπόφευκτο το γεγονός ότι το τρέχον ΑΕγχΠ μοιράζεται κάθε χρόνο μεταξύ εκείνων που λαμβάνουν άμεσα εισόδημα από τη συμμετοχή τους στον οικονομικό βίο και των υπολοίπων. Αυτό ισχύει τόσο για τα στατικά διανεμητικά όσο και για τα κεφαλαιοποιητικά συστήματα. Δεύτερον, δεν είναι ρεαλιστικό να αναμένεται εκ των βάθρων μετατροπή των δημόσιων συστημάτων από στατικά διανεμητικά σε κεφαλαιοποιητικά λόγω του 27 τεράστιου κόστους της μετάβασης αυτής. Σε περίπτωση απότομης στροφής όλα τα μέλη των συνταξιοδοτικών συστημάτων και οι εκκρεμότητες τους θα μεταφέρονταν αμέσως στα κεφαλαιοποιητικά συστήματα. Στην περίπτωση αυτή, όλες οι εκκρεμότητες των σημερινών συστημάτων θα επιτείνονταν, δηλαδή το δημόσιο χρέος θα αυξανόταν αυτομάτως. Από πλευράς χρηματικών ροών, οι δαπάνες θα συνεχίζονταν, αλλά χωρίς εισερχόμενες εισφορές. Αν οι εξερχόμενες εισφορές χρηματοδοτηθούν εξολοκλήρου από την αύξηση του δημόσιου δανεισμού, το βάρος της μετάβασης θα κατανεμηθεί σε όλες τις επερχόμενες γενεές. Αν χρηματοδοτηθεί μόνο εν μέρει από την αύξηση του δημόσιου δανεισμού και εν μέρει από την αύξηση της φορολογίας, το βάρος της φορολογικής σταθεροποίησης θα πέσει στη σημερινή γενιά η οποία θα πληρώσει δύο φορές, ενώ θα επωφεληθούν οι μελλοντικές γενεές. Μια σταδιακή μετάβαση, δηλαδή να συμμετέχουν στα κεφαλαιοποιητικά συστήματα μόνο οι νεοεισερχόμενοι στην αγορά εργασίας, Bex ασκούσε συνεχή πίεση στα πρωτογενή υπόλοιπα καθ'όλη τη διάρκεια της μεταβατικής περιόδου. Στις σημερινές φορολογικές συνθήκες και οι δύο λύσεις θα ήταν προβληματικές. να Επειδή μια ολοκληρωτική στροφή σε κεφαλαιοποιητικά συστήματα δεν φαίνεται να είναι ρεαλιστική λύση, τα περισσότερα κράτη μέλη επικεντρώνουν τις προσπάθειες τους στη διασφάλιση της βιωσιμότητας των δημόσιων στατικά διανεμητικών συστημάτων. Για εφαρμογή σημαντικών γίνει αυτό απαιτείται η μεταρρυθμίσεων. Η σημαντικότερη είναι να βρεθούν μηχανισμοί που θα επιτρέπουν στους ανθρώπους να εργάζονται αντί να συνταξιοδοτούνται πρόωρα, να αυξηθεί δηλαδή η πραγματική ηλικία συνταξιοδότησης, η οποία είναι κάτω των 60 ετών και βαίνει μειούμενη, με παράλληλη διατήρηση της επίσημης ηλικίας συνταξιοδότησης, η οποία είναι γενικά 65 ετών. Με αυτόν τον τρόπο θα αυξηθούν οι εισφορές και θα μειωθούν οι πληρωμές. Αν κάτι τέτοιο δεν είναι δυνατόν, υπάρχουν κι άλλες επιλογές μεταξύ των οποίων περιλαμβάνονται η αύξηση του επιπέδου των εισφορών, η αύξηση των μεταφορών δημοσιονομικών πόρων, η μείωση των παροχών ή ένας συνδυασμός όλων των προηγουμένων. τιμές Οι περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες έχουν περάσει από τη σύνδεση της αναπροσαρμογής των συντάξεων με το εισόδημα ή τους μισθούς στη σύνδεση της με (τιμαριθμική αναπροσαρμογή). Κάποιες περαιτέρω θεμελιώδεις τις μεταρρυθμίσεις που πραγματοποιήθηκαν τα τελευταία χρόνια από ορισμένα κράτη μέλη (Βέλγιο, Φινλανδία, Γαλλία, Γερμανία, Ιταλία, Σουηδία) παρουσιάζουν ορισμένα κοινά χαρακτηριστικά. Ο χρόνος της συνταξιοδότησης δεν καθορίζεται πλέον απλά από κάποια θεσμοθετημένη ηλικία συνταξιοδότησης αλλά, εξίσου σημαντικό, από τον αριθμό των ετών καταβολής εισφορών που είναι (απαραίτητα για να λάβει ο ενδιαφερόμενος πλήρη σύνταξη. Ορισμένα κράτη μέλη έχουν υιοθετήσει την αρχή της ευέλικτης συνταξιοδότησης εντός δεδομένου χρονικού διαστήματος. Από πλευράς δικαιοσύνης, αυτές οι εξελίξεις είναι θετικές. 'Γα ευρωπαϊκά συστήματα έχουν κατηγορηθεί κατά καιρούς ότι στην πραγματικότητα επιδρούν αρνητικά στην αναδιανομή του εισοδήματος (ότι, δηλαδή, ωφελούν τους πλουσίους εις βάρος των φτωχών) με την έννοια ότι το προσδόκιμο επιβίωσης συσχετίζεται θετικά με το εισόδημα. II έκταση αυτής της αντι-αναόιανομής μειώνεται με τη μετάβαση σε ρυθμίσεις για ευέλικτη συνταξιοδότηση, στο βαθμό που η ίδια η ηλικία εισόδου στην αγορά εργασίας συσχετίζεται θετικά με το εισόδημα. 28 Μια άλλη συνήθης τάση είναι η διαμόρφωση στενότερων δεσμών μεταξύ του επιπέδου της σύνταξης και του συνόλου των εισφορών που έχουν καταβληθεί στη διάρκεια του επαγγελματικού βίου. Λυτή η επικέντρωση στην ανταποδοτική πλευρά των συνταξιοδοτικών συστημάτων είναι λογική σε μια εποχή που η παροχή περισσότερων κινήτρων για εργασία οιποτελεί προτεραιότητα. Επιβάλλει, ωστόσο, το ρητό προσδιορισμό του στοιχείου της αλληλεγγύης σε κάθε συνταξιοδοτικό σύστημα: ποια θα πρέπει να είναι η μείωση της σύνταξης για να ληφθούν υπόψη οι διακοπές της σταδιοδρομίας, που προκαλούνται από ανεργία, ασθένεια και φροντίδα παιδιών ή ηλικιωμένων; Ελλοχεύει ο κίνδυνος οι γυναίκες, των οποίων ο επαγγελματικός βίος είναι λιγότερο γραμμικός από των ανδρο')ν, να πληγούν από την εξέλιξη αυτή. Μακροπρόθεσμα η εν λόγω τάση θα [Απορούσε να δράσει ανασταλτικά και σε σχέση με τις αλλαγές που συμβαίνουν στον κύκλο του επαγγελματικού βίου, όπως π. χ. σε σχέση με το χρόνο που διακόπτει ο εργαζόμενος την εργασία του για να εκσυγχρονίσει τα προσόντα του. $kà%#$t Ή$υώ&ψη χ% προσαρμογής ίων δημόσιων (^νταξιο&οτίχών <Ή?στημ$τ<&ν TOÎ γήρανση τςον $υο«αικών πληθυσμών. &&#«ϋή-&$&#**; μ& %$&% κοινών μεθοδολογιών 3ΐρόβλ*?ψη£ *«& Ανά&τυξη α υ ^ ^ ι μ &ν &$οβολών των συντα|ιοΟοτ^<6·ν toavév ^ s g ^ V M ^ vw οικονομιών »<& δημογραφικών wû&kmrt· a$u&ày*|ift| των 0tûi>%wsw μ&ταρρύ&^η^ to, οποία φαίνεται va çivçti fçt χαταλλτ^6τερα γνα χ% a w f a t e ïï βΜΧΗ|«Η?»|ϊας τ<ον otpeouow (mwtyo&wwaw οχ^ημάτ#>ν> μ$ παράλληλη &α*ήφρ(| των βαοι&ών cranxekav αλλι^εγγύης %m m*gowrtam| των ουμ^ρααμάτων οχψ m®t$% γνα χψ κοινίον^ή υτοοσταο(α στην Ευρώπη που θα &$ΚΚΗ&$& οτο %φ&$ xt>v 1991, της 2. 3. 2. Παροχή ασφαλούς περιβάλλοντος για τα συστήματα επικουρικής συνταξιοδότησης Πέρα από την εξασφάλιση της βιωσιμότητας των δημόσιων συνταξιοδοτικών συστημάτων, καθίσταται όλο και σημαντικότερο το να εξασφαλιστεί ότι οι σημερινοί μισθωτοί και μελλοντικοί συνταξιούχοι θα είναι σε θέση να διατηρήσουν ένα επίπεδο εισοδήματος μετά τη συνταξιοδότηση το οποίο θα τους επιτρέπει να αποφύγουν τυχόν υποβάθμιση του επιπέδου διαβίωσης τους. Ένας τρόπος να επιτευχθεί αυτό είναι να ενθαρρυνθεί η ανάπτυξη συστημάτων επικουρικής συνταξιοδότησης που θα λειτουργούν σε απολύτως κεφαλοποιητική βάση. Τα συνταξιοδοτικά ταμεία αναμένεται ότι θα συνυπάρχουν με τα δημόσια στατικά διανεμητικά συστήματα σε εκείνα τα κράτη στα οποία επικρατεί η ανάπτυξη τέτοιων συστημάτων. Το κατά πόσον θα επικρατήσουν αυτού του είδους τα συστήματα, είναι ένα ()έμα για το οποίο θα αποφασίσουν τα κράτη μέλη. Όσο αυξάνεται η σημασία των επικουρικοί συντάξεων, είναι όλο και πιο σημαντικό να παρέχουν οι κυβερνήσεις ασφαλές περιβάλλον για την αποδοτική λειτουργία επικουρικών κεφαλαιοποιητικών συστημάτων. Όλα τα κράτη μέλη διαθέτουν κανόνες εποπτείας. Σε κοινοτικό επίπεδο, οι οδηγίες 80/987/ΕΟΚ και 29 77/187/ΕΟΚ21 διασφαλίζουν την προστασία των περιουσιακών στοιχείων ειδικά σε περίπτωση αφερεγγυότητας του εργοδότη ή μεταβίβασης επιχείρησης. Εφόσον οι εργαζόμενοι καλούνται να διαλέξουν ένα χρηματοπιστωτικό ίδρυμα για την εξασφάλιση της συνταξιοδότησης τους, θα πρέπει να έχουν πρόσβαση σε κατανοητές πληροφορίες που θα τους βοηθήσουν να προβούν στις ορθές επίλογε- και να αποφύγουν επίπεδα σύνταξης που θα είναι κατώτερα των προσδοκιών τους? Στο πλαίσιο της ενιαίας αγοράς, δίδεται η ευκαιρία να καταστούν πιο (χποτελεσματικά τα κεφαλαιοποιητικά επαγγελματικά συστήματα, προς όφελος των μελών τους και της οικονομίας γενικότερα. Αυτό μπορεί να' επιτευχθεί με τα δικαιώματα ελεύθερης κυκλοφορίας κεφαλαίων και ελεύθερης παροχής υπηρεσιών που προβλέπονται στη Συνθήκη. II ελευθερία κίνησης των κεφαλαίων την οπού/, εγγυάται το άρθρο 73β της Συνθήκης επιτρέπει στα συνταξιοδοτικά ταμεία σε όλα τα κράτη μέλη να διαφοροποιήσουν τα περιουσιακά τους στοιχεία, τόσο στο εσωτερικό όσο και σε διεθνές επίπεδο. Με αυτόν τον τρόπο βελτιώνονται οι αποδόσεις, μειώνονται οι κίνδυνοι που συνεπάγονται οι εσωτερικές οικονομικές συγκυρίες και μειώνονται οι επιπτώσεις στην αξία των περιουσιακών στοιχείων σε περιόδους ύφεσης των επενδύσεων, όταν οι μεγαλύτερης ηλικίας γενεές δημιουργούν τον πλούτο τους. Ωστόσο, η ελευθερία κίνησης των κεφαλαίων μπορεί να περιοριστεί σημαντικά από τις απατήσεις συναλλαγματικής ισοστάθμισης που επιβάλλονται για λόγους εποπτείας από τα κράτη μέλη. Το κανονιστικό πλαίσιο πρέπει επί ης να εφαρμόζει την αρχή της ίσης μεταχείρισης ανδρών και γυναικών. Η μετά Barber" οδηγία του 199622, η οποία ακολούθησε μετά από αρκετές αποφάσεα: του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου,' θεσπίζει τις αρχές της εφαρμογής αυτής. Η πρακτική εφαρμογή αυτών των αρχών στη διαχείριση των συνταξιοδοτικών ταμεία , δεν πρέπει να λειτουργεί εις βάρος των γυναικών, οι οποίες δεν θα πρέπει να βρίσκονται σε δυσμενέστερη θέση λόγω του ότι η διάρκεια ζωής τους είναι μεγαλύτε^ του μέσου όρου. Αυτό θα μπορούσε να συμβεί σε περίπτωση μείωσης, π. χ. , τη;:, καθαρής αμοιβής, λόγω της απαίτησης καταβολής επιπλέον εισφορών ή απρ. ^πμίας εκ μέρους των εργοδοτών να προσλάβουν γυναίκες, επειδή αυτές συνέρχονται υψηλότερο κόστος (χπασχόλησης απ'ό,τι οι άνδρες που εκτελούν την ίδια ερ ' -. σία λόγω των υψηλότερων εισφορών. Η δυσκολία επίτευξης ίσης μεταχείρισης :· >ταδεικνύει την ανάγκη άσκησης ελέγχου στους μηχανισμούς των συστημάτων επ : ιυρικής συνταξιοδότηση. Η κοινωνική προστασία - σε αντίθεση προς την ι δ α ι κή ασφάλιση - επιζητά μέσω ενός ευρύτατου συστήματος συγκέντρωσης :« > >ων να διαχωρίσει το επίπεδο του 21 22 Οδηγία 77/187/ΕΟΚ - I'M L061 της 5ης Μάρτιο 1 ;77 -περί προσεγγίσεως των νομοθεσιών τοιν κρατών μελών, των σχετικών μ* τη δι,ατη } t| των δικαιωμάτων των εργαζομένων σε περίπτωση μεταβιβάσεων επιχειρήσεων, έγκατα < τεων ή τμημάτων εγκαταστάσεων: και οδηγία 80/987/ΕΟΚ - ΕΕ L283 της 20ής Οκτωβρίου i -J > - περί προσεγγίσεως των νομοθεσιών των κρατών μελών σχετικά με την προστασία τω*. \* σθωτών σε περίπτωση αφερεγγυότητας του εργοδότη. Οδηγία %/97/ΕΟΚ της 20ής Δεκεμβρίου 1996 - |< L046 της Πης Ψ,βρο,>αρίου 1997 - που τροποποιεί την οδηγία 86/Τ78/Ι<ΟΚ για την ιψ• <: ,γή της αρχής της ίσης μεταχείρισης ανδρών και γυναικών στα επαγγελματικά συστήματα κ» νικής ασψΑλισης. 30 ατομικού κινδύνου για τον κάθε ασφαλισμένο από τις εισφορές που καταβάλλει το άτομο ή ο οργανισμός που το απασχολεί. Είναι σχεδιασμένη έτσι ώστε να αποφεύγεται η επιβάρυνση για μεγάλους κινδύνους, είτε μέσω της μείωσης των καθαρών αποδοχών είτε μέσω της αύξησης του κόστους απασχόλησης. Η από κοινού αντιμετώπιση των κινδύνων είναι δυσκολότερο vex επιτευχθεί στο περιορισμένο πλαίσιο των επικουρικών συστημάτων με τις καθορισμένες παροχές ενώ είναι παντελώς απούσα από τα συστήματα με καθορισμένες εισφορές. Αν και τα κεφαλαιοποιητικά επικουρικά συστήματα δεν βασίζονται στην αλληλεγγύη, είναι σημαντικό να διασφαλίζεται η τους, συμπεριλαμβανομένων των εργαζομένων με μερική απασχόληση ή εκείνων που διακόπτουν τη σταδιοδρομία τους, ειδικά ενόψει της επέκτασης της χρήσης τέτοιων συστημάτων. ίση μεταχείριση όλων των μελών Θα πρέπει να βρεθούν καινοτόμοι προσεγγίσεις αν δεν θέλουμε να οδηγήσει η επέκταση των επικουρικών συστημάτων σε καταρράκωση της αρχής της αλληλεγγύης. Ειδικότερα, θα είναι οδυνηρό για τους εργαζομένους με άτυπο ή επισφαλές καθεστώς (εργαζομένους με μερική απασχόληση, άτομα που διακόπτουν ικανοποιητική κάλυψη από τα τη σταδιοδρομία τους) να βρεθούν χωρίς επαγγελματικά συστήματα. £χύ%ρφ ϊϊαροχή ®&$c&j&ùç περιβάλλοντος γ&α 6π^ονρΐχής <5υντα|ΐο6ότησης ία ουοτήματα Baotxn à$éoi|: EvfO£ του πρώτου φιμήνου του 1997, η Ems$08$ θα «κδώσβι ΐΐράοινη Βίβλο για Χίξ Επικουρικές cruvt6§8«; όπ&υ θα ercAç&çei να ^τισημάν^ι, os crovccyaaia με όλα %α ^&αφερόμ&να p,éq% συμπεριλαμβανομένων των κ ο ι ν ω ν ών ιχαίφ>% m βααιχά στοιχεί ενός πλαισίου αε mQtma%%6 mistâù yui %ψ 3ΐαοοχή ασφαλούς περιβάλλοντος για την ^ικοα^κων m<y£&w\wx%*i\ λ^ονργια των 2. 3. 3. Αντιμετώπιση των νέων αναγκών περίθαλψης των ηλικιωμένων 'Οπως αλλάζουν οι κοινωνίες, έτσι αλλάζουν και οι ανάγκες μας από πλευράς κοινωνικής προστασίας. Το προσδόκιμο επιβίωσης αυξήθηκε σημαντικά από τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια μέχρι σήμερα και οι ηλικιωμένοι δεν [Απορεί πλέον να θεωρηθεί ότι περνάνε, γενικά, δύσκολα από οικονομική άποψη. Ωστόσο, προκύπτουν νέες ανάγκες σε σχέση με τις συνθήκες διαβίωσης στην τελευταία φάση της ζωής των ανθρώπων ενώ η γήρανση της Ευρώπης θα έχει πολύ σοβαρό αντίκτυπο ειδικά στις ανάγκες περίθαλψης. Η πρόοδος στη θεραπεία σοβαρότατων ασθενεκόν καθώς και η γενικότερη αύξηση του προσόό ,ιμου επιβίωσης σημαίνει ότι όλο και περισσότεροι είναι εκείνοι που περνούν τα τελευταία τους χρόνια σε κατάσταση εξάρτησης από άλλους για τις στοιχειώδεις ανάγκες του καθημερινοί) τους βίου. Μέχρι σήμερα τη μέριμνα στις περιπτώσεις αυτές αναλαμβάνουν συνήθως, ατύπως, τα μέλη της οικογένειας. Αυτή η μορφή οικογενειακής αλληλεγγύης, ωστόσο, καθίσταται όλο και λιγότερο εφικτή, αφού όλο και περισσότερες γυναίκες εργάζονται έξω από το σπίτι ενώ αυξάνονται και οι γεωγραφικές (χποστάσεις που χωρίζουν τους γονείς από τα ενήλικα παιδιά 31 τους. Όλες οι ευρωπαϊκές χώρες συμμερίζονται την ανάγκη να δίδεται η δυνατότητα στους ηλικιωμένους να μείνουν στο σπίτι τους όσο αυτό είναι δυνατόν αντί να μπουν σε κάποιο ίδρυμα παροχής φροντίδας. Είναι επίσης σαφές ότι οι ηλικιωμένοι, τους οποίους και αφορά το ζήτημα αυτό, τάσσονται σαφώς υπέρ της συγκεκριμένης επιδίωξης. Μεταξύ των συνθηκών που μπορούν να επιτρέψουν στους εξαρτώμενους ηλικιωμένους να μένουν στο σπίτι τους περιλαμβάνεται και η διαθεσιμότητα ιατρικής και παραϊατρικής περίθαλψης καθώς και οικιακής βοήθειας για τις καθημερινές τους ανάγκες. Το κόστος των υπηρεσιών αυτών, αν συνυπολογίσουμε ότι θα είναι απαραίτητες για αρκετά χρόνια, μπορεί να φθάσει σε μεγάλα ύψη. Σε ορισμένες χώρες υπάρχει έντονος φόβος ότι η εθελοντική ασφάλιση φροντίδας εξαρτώμενων προσώπων στο πλαίσιο αυτής της προσέγγισης θα μπορούσε να προκαλέσει φαινόμενα στρεβλής επιλογής και ηθικά επικίνδυνες καταστάσεις. Έτσι είναι πολύ δύσκολο να προβλεφθεί το κόστος και, επομένως, να καθοριστούν τα ασφάλιστρα. Το τελικό αποτέλεσμα θα μπορούσε να είναι ένα επισφαλές και συνεπώς καθόλου ελκυστικό προϊόν για τις ιδιωτικές ασφαλιστικές εταιρείες. Στην περίπτωση της εθελοντικής ασφάλισης, υπάρχει επίσης φόβος μεγάλος μέρος του πληθυσμού να μην εκτιμήσει σωστά τον κίνδυνο που θα αντιμετωπίσει και να μην επιλέξει εγκαίρως τη δέουσα ασφάλιση. Διαπιστώνουμε, λοιπόν, την εμφάνιση ενός νέου κλάδου κοινωνικής προστασίας. Το οικονομικό και κοινωνικό ενδιαφέρον της υποχρεωτικής κάλυψης του πληθυσμού έναντι του κινδύνου εξάρτησης φαίνεται ότι έχει γερές βάσεις. Δεν είναι, ωστόσο, εύκολο να συμβιβαστεί η ικανοποίηση αυτών των νέων αναγκών περίθαλψης με την επιτακτική ανάγκη περιστολής των σχετικών δαπανών. Τα βασικά προβλήματα σχετίζονται με το είδος της κάλυψης που παρέχεται από ένα σύστημα υποχρεωτικής ασφάλισης: υπηρεσίες ή χρήματα -το δεύτερο προσφέρει μεγαλύτερη δυνατότητα επιλογής στους δικαιούχους-, τον τρόπο αξιολόγησης των αναγκών περίθαλψης και διαχείρισης της χορήγησης παροχών ανάλογα με τις ανάγκες και τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα της στόχευσης των παροχών και της επιλογής δικαιούχων με βάση το εισόδημα τους. Σε κάθε περίπτωση θα εμφανίζεται όλο και μεγαλύτερη ανάγκη για κοινωνικές υπηρεσίες, η ικανοποίηση της οποίας έχει τεράστιο δυναμικό απασχόλησης και απαιτεί προσεκτικό πολιτικό σχεδιασμό, θα πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή ισότητα των ευκαιριών όσον αφορά τις νέες θέσεις εργασίας που θα στην δημιουργηθούν στον τομέα της μέριμνας για να αποτραπεί η εμφάνιση ανισοτήτων μεταξύ των φύλων. Τέλος, η παροχή υπηρεσιών θα πρέπει να ανταποκρίνεται σε πρότυπα υψηλής ποιότητας. $%&%QÇ. Β$αν£§6τα. ση τ<#ν σνοτημάτζον KOWW νίκης προστασίας émt να κα&υ&τονται ο*, ανάγκη φρσντίοας *ων tifryptôw&Mw Βολική $$$w§: Ανάλυση, <ηψ έ Α ση του 1997 για τψ Κοιν<#νική ϊίρρατασια στην Ευρ&η» των spamgufcv των κρατάν μελών τα <mùt& &$^μόζουν φη διατά§&$ $%txwê% με ττι φροντίδα αυτή* με οκθ3Τό απ#τ&σμ«ατικότ£ρύγ «mxHifictvari taw tr|v 32 &ρο^γγ£«&ν £voç συστήματος αοφάλιο^ γ*α xt\ 2. 3. 4. Βελτίωση των υπηρεσιών υγείας Το σύστημα υγείας του κάθε κράτους μέλους είναι διαφορετικό και απηχεί ένα μοναδικό συνδυασμό ιστορικών και πολιτιστικών εξελίξεων. Εντούτοις, μπορούμε να κατατάξουμε τα συστήματα στην Ευρωπαϊκή Ένωση σε δύο κατηγορίες: τα μεικτά συστήματα, τα οποία χρησιμοποιούν υπηρεσίες τόσο από ιδιωτικούς όσο και από δημόσιους οργανισμούς και χρηματοδοτοΥ)νται βασικά από υποχρεωτικές εισφορές ασφάλισης υγείας, και τις εθνικά συστήματα υγείας, στα οποία η παροχή υπηρεσιών και η χρηματοδότηση κινούνται βασικά στο δημόσιο τομέα. Οι συνολικές δαπάνες των κρατών μελών για την υγεία ποικίλλουν από 5 ως 10 % του ΑΕγχΠ. Οι δαπάνες σε απόλυτους αριθμούς αυξάνονταν διαρκώς εδώ και αρκετά χρόνια και τα συστήματα υγείας αντιμετωπίζουν αυξανόμενες πιέσεις σε όλα τα κράτη μέλη. Για παράδειγμα, οι κατά κεφαλήν δαπάνες υγειονομικής περίθαλψης των υπερηλίκων είναι πέντε φορές υψηλότερες απ'ό,τι για ένα άτομο σε ηλικία εργασίας. Η ηλικιακή ομάδα από 75 ετών και άνω θα αυξηθεί κατά 50% περίπου στην επόμενη εικοσαετία, πράγμα που θα έχει σημαντικές συνέπειες για τις συνολικές δαπάνες για την υγειονομική περίθαλψη. Η εξέλιξη αυτή δεν είναι απόρροια μόνον των δημογραφικών μεταβολών, αλλά και αποτέλεσμα των μεγαλύτερων προσδοκιών όσον αφορά τις παροχές που [Απορούν και πρέπει να παρέχουν τα συστήματα υγείας. τις από ορισμένες σχεδιαγράφησε μεταρρυθμίσεις Οι πιέσεις που ασκούνται στα συστήματα υγείας οδήγησαν σε σειρά μεταρρυθμιστικών πρωτοβουλιών στα κράτη μέλη με σκοπό τη βελτίωση της γενικότερης αποτελεσματικότητας των υπηρεσιών υγείας τόσο όσον αφορά το κέρδος από πλευράς υγείας όσο και την αποτελεσματικότητα των ίδιων των υπηρεσιών. Η έκθεση του 1995 για την κατάσταση της υγείας στην Ευρωπαϊκή Ένωση23 που πραγματοποιούνται ενώ επιβεβαίωσε και το ότι τα κράτη μέλη δίνουν μεγαλύτερη σημασία στις δραστηριότητες για την πρόληψη των ασθενειών και την προαγωγή της υγείας, αφού θεωρούν ότι περιορισμένες επενδύσεις σε αυτούς τους τομείς θα έχουν σημαντικό αντίκτυπο στους παράγοντες που επηρεάζουν περισσότερο τις βασικές αιτίες θνησιμότητας και νοσηρότητας. Μετά τις ανεπιτυχείς προσπάθειες περιορισμού των δαπανών των δημόσιων συστημάτων υγείας, με την αύξηση π. χ. της συμμετοχής των ασθενών, ορισμένα κράτη μέλη προσπαθούν τα τελευταία χρόνια να εισαγάγουν μηχανισμούς αγοράς στα συστήματα υγειονομικής περίθαλψης. Μια ιδιαίτερα αξιοσημείωτη μεταρρύθμιση ήταν ο διαχωρισμός μεταξύ της πούλησης και της παροχής υπηρεσιών. Τα νοσοκομεία και άλλοι φορείς παροχής υπηρεσιών συνάπτουν συμβάσεις με τις τοπικές αρχές του τομέα της υγείας για την παροχή συγκεκριμένων υπηρεσιών. Με αυτόν τον τρόπο, οι αρχές υποχρεώνονται να ορίσουν με σαφέστερο τρόπο τις απαιτήσεις τους και να αναζητήσουν τον αποδοτικότερο τρόπο σε σχέση με το κόστος για να τις 23 COM (95) 357 της 19ης Ιοιιλίου 1995. 33 ικανοποιήσουν. Ενθαρρύνεται λοιπόν ο ανταγωνισμός μεταξύ φορέων παροχής υπηρεσιών. Υπάρχει σαφώς κίνδυνος σε αυτήν την προσπάθεια εξοικονόμησης τόσο οι φορείς παροχής υπηρεσιών όσο και οι αρχές να μπουν στον πειρασμό να επιλέξουν τη φθηνότερη και όχι τη βέλτιστη λύση. Επιπλέον, υπάρχουν και παραδείγματα συμβάσεων οι οποίες έχουν καταρτισθεί χωρίς ιδιαίτερη ακρίβεια όσον αφορά τις υπηρεσίες που θα παρασχεθούν και το επίπεδο τους. Ωστόσο, είναι ακόμη πάρα πολύ νωρίς για να προβούμε σε οριστικές κρίσεις για τις συνέπειες αυτών και άλλων μέτρων. Ορισμένα κράτη μέλη, στην προσπάθεια τους να βελτιώσουν την απόδοση των συστημάτων υγείας επιχειρούν να ωθήσουν σε μεταξύ τους ανταγωνισμό τους φορείς ασφάλισης υγείας - του ιδιωτικού και του δημόσιου τομέα - θεσμοθετώντας παράλληλα το κατάλληλο ρυθμιστικό πλαίσιο και τις κατάλληλες εγγυήσεις. Είναι πολύ σημαντικό να αποκλειστούν στοιχεία, όπως η επιλογή κινδύνων, τα οποία ενδέχεται να στερήσουν ορισμένα άτομα από την απαραίτητη κάλυψη. Από την άλλη μεριά, όλοι οι φορείς ασφάλισης, με την προϋπόθεση ότι πληρούν τους όρους για την αποφυγή φαινομένων στρέβλωσης, θα πρέπει να μπορούν να συνάπτουν συμβάσεις με εκείνους τους φορείς παροχής υπηρεσιών που τους προσφέρουν τις καλύτερες υπηρεσίες σε προσιτές τιμές. Ο συνδυασμός των παραγόντων αυτών μπορεί βεβαίως να οδηγήσει σε μείωση του κόστους, αν και το μεγαλύτερο κέρδος μάλλον θα πρέπει να αναζητηθεί στο κόστος υγειονομικής περίθαλψης και όχι στη διαχείριση της ίδιας της ασφαλιστικής δραστηριότητας. Σε αυτές τις συνθήκες είναι πάρα πολύ σημαντικό να υποστηριχθεί η ελευθερία παροχής υπηρεσιών υγείας και διάθεσης συναφών προϊόντων στην αγορά με ένα πλαίσιο το οποίο θα είναι επωφελές για τα συστήματα υγείας και θα έχει ως αποτέλεσμα τη συνέχεια και την δυνατότητα αντιμετώπισης του κόστους της υγειονομικής περίθαλψης σε ολόκληρη την Κοινότητα. Ένα τέτοιο πλαίσιο μπορεί να βασίζεται στις εξής αρχές: διευκόλυνση της έγκαιρης διάθεσης επικυρωμένων πληροφοριών σχετικά με τα συγκριτικά πλεονεκτήματα των παρεμβάσεων, αποτελεσματικότητα και απόδοση των νέων τεχνολογιών σε σχέση με το κόστος, ενθάρρυνση της μεταφοράς τεχνογνωσίας στην οργάνωση υπηρεσιών, προώθηση της βέλτιστης χρησιμοποίησης των υφιστάμενων πόρων, ιδίως στις παραμεθόριες περιοχές και ελαχιστοποίηση του αριθμού και της έκτασης των επιπλέον διοικητικών ρυθμίσεων που ισχύουν για τους χρήστες υπηρεσιών από άλλα κράτη μέλη. Χτά$ρ%ι Btaetttt; %&*ffs Btkxlwm) trig α#οτελ£<*μα$ΐκότ*|τα& τη$ <moàùa% et σχέση \m το κόστος %αι t% π<&άχψας «ων <^σττ*μάτ«*ν υγείας êtm émt να 4 wi m 0&η να καλύψουν τις αυξανόμενες imwtfptu; που jrçjowtootjv <Μ6 ΧΛ\ γήρανση του 3τληθυσμ&υ κα^ άλλους παράγοντα Αξιολόγηση to» ουνήτικσυ αντί,κΛίου τη£ #ρόλι#η£ mrï μώ#ση το$ν àm<$vwv υγειονομικής π$ρί$αλψης* Αποσαφήνιση του κατά %6ο®ν κα*, κάτω. από mu% συνθήκες! \moQti να βοι#ήσ£ΐ t$ €tow<#rf *ων ουνάμεων ν% αγορ&ς am! ουχτεήμΜα *ίγεισνομΐκή£ π^θαλψίϊζ στην épi%ùyèp>ïpn\ π6ρ<αν, \m ΐαυτόχρονη αναβάθμιση τ?|ς πο^τυτας τ^νί 34 mngmiev και ^ασφάλιση t*is ^ρόσραα^ των πάντων <ηψ Η &κ$@ακή θα ουγκ^ντρ^^ ης εργασίες wu feow πραγματοποιεί οτα κράτΐΐ μ^λτι για TÏ|V ατοοτώαματ^τιιια κα& την o^oioarç σιτικά μ£ to κόατο^ των <η&τημάτ<*>ν υγεί-ονομι^ Μ^οΧψ\ς mt θα κρίνει JIOWÇ #ρ«^βουλ&£ «fevcti àvfoàtév w çvatap£èa<0v m κοινοτικό s#ta6o éore να βο#ηθο#ν τα κράτη μ£λ*ι να μ,εΜ&σουν το κράτος, μ^ιστο^ο^ντ^ ταυτόχρονα to κέρ6ο$ από ·κ;λ%υρά$ *?γε£ας, 2. 4. Προσαρμογή της κοινωνικής προστασίας στη μεταβολή της ισορροπίας μεταξύ των φύλων: στην κατεύθυνση της εξατομίκευσης των δικαιωμάτων Η συμμετοχή των γυναικών στην αγορά εργασίας θα συνεχιστεί κατά τα ερχόμενα χρόνια. Για να μεγιστοποιηθεί η δυνητική συνεισφορά των γυναικών, είναι εξαιρετικά σημαντικό να προσαρμοστεί η κοινωνική προστασία στη νέα ισορροπία μεταξύ των φύλων: πρέπει να βρεθούν νέες ρυθμίσεις για το συνδυασμό των επαγγελματικών i) και των οικογενειακών υποχρεώσεων, ii) πρέπει να υλοποιηθεί σταδιακά η εξατομίκευση των δικαιωμάτων. Το μεταβαλλόμενο πρότυπο της σύνθεσης των νοικοκυριών και των μορφών οικογένειας νέες λύσεις. Θα πρέπει να αναπτυχθούν νεωτεριστικά και βιώσιμα συστήματα για το συνδυασμό του επαγγελματικού βίου με τις ανάγκες των οικογενειών, των νοικοκυριών και των ατόμων, χωρίς να πέφτει το βάρος για την κάθε είδους φροντίδα στην οικογένεια. Σύμφωνα με τις δεσμεύσεις που περιλαμβάνονται στο τέταρτο πρόγραμμα δράσης για την ισότητα ευκαιριών γυναικών και ανδρών (1996-2000)24, η Επιτροπή διερευνά σειρά πρακτικών πρωτοβουλιών και πολιτικών επιλογών και μελετά, μεταξύ άλλων, μέτρα για τον καθορισμό υψηλότερων προτύπων για τη φροντίδα των παιδιών και άλλων εξαρτώμενων ατόμων. Με πρωτοβουλία της Επιτροπής οι κοινωνικοί εταίροι κατέληξαν σε συμφωνία για τη γονική άδεια η οποία αναγνωρίζει στους άνδρες και στις γυναίκες το ίδιο δικαίωμα σε γονική άδεια με εγγυημένη την επιστροφή στην προηγούμενη θέση εργασίας μετά τη λήξη της περιόδου της αδείας. Η συμφωνία εκδόθηκε ως οδηγία του Συμβουλίου στις 3 Ιουνίου 199625. Σε όλα σχεδόν τα κράτη μέλη το σύστημα κοινωνικής προστασίας περιλαμβάνει στοιχεία τα οποία συνδέουν την κοινωνική προστασία του ατόμου με την οικογενειακή του κατάσταση, με το εάν είναι παντρεμένος(η), ανύπαντρος(η) ή συζεί κ. τ. λ. Κατά το παρελθόν αυτά τα ελκόμενα δικαιώματα επέτυχαν vex προφυλάξουν πολλά άτομα από τη φτώχεια. Συνεκτιμούν τους οικογενειακούς 24 COM (95) 381 της 19ης Ιουλίου 1995, ΕΗ (306 της 17ης Νοιμβρίου 1995. 25 Οδηγία 96/34/ΕΟΚ του Συμβουλίου της 3ης Ιουνίου 1996 σχιτικά μι· τη συμ(|>ωνία πλαίσιο για τη γονική άδεια που συνήψθη μκταξύ UNICE, CEEP και ETUC Eli L145/4 της 19ης Ιουνίου 1996. 35 δεσμούς, την αξία της εργασίας στο σπίτι και της παροχής φροντίδας και παρέχουν σε εκείνους που δεν συμμετείχαν σε συνεχή βάση στην αμειβόμενη απασχόληση, προκειμένου να υπηρετήσουν τις οικογένειες τους, την ασφάλεια ενός εισοδήματος μετά το θάνατο του ατόμου που εργαζόταν για τα προς το ζην της οικογένειας. Σε σχέση με αυτό, ο χωρισμός των ήδη θεμελιωμένων συνταξιοδοτικών δικαιωμάτων μεταξύ συντρόφων σε περίπτωση διαζυγίου θα μπορούσε να θεωρηθεί ως αναγνώριση της σιωπηρής συνεισφοράς του μη ενεργού ή χαμηλόμισθου συντρόφου. Ωστόσο τα ελκόμενα δικαιώματα δημιουργούν ορισμένα προβλήματα. Οδηγούν σε εξάρτηση από το άτομο που έχει το άμεσο δικαίωμα σε παροχές κοινωνικής ασφάλισης. Επειδή στις περισσότερες περιπτώσεις τα δικαιώματα κοινωνικής ασφάλισης αποκτώνται μέσω αμειβόμενης απασχόλησης, η μικρότερη συμμετοχή των γυναικών στην αγορά εργασίας αντανακλάται στην έλλειψη άμεσων δικαιωμάτων. Οι γυναίκες, επομένως, είναι πιο ευάλωτες όταν διαλύεται μια σχέση π. χ. σε περιπτώσεις διαζυγίου. Επιπλέον, στις περισσότερες χώρες αναγνωρίζονται ελκόμενα δικαιώματα μόνο στις (στους) συζύγους και στα παιδιά. Δεν λαμβάνονται υπόψη οι άλλες μορφές συγκατοίκησης, οι οποίες αυξάνονται διαρκώς. Δεύτερον, τα ελκόμενα δικαιώματα μπορούν να λειτουργήσουν ως αντικίνητρα για τις γυναίκες να εισέλθουν στην αγορά εργασίας και να τις οδηγήσουν σε θέσεις εργασίας στην άτυπη, χωρίς προστασία οικονομία. Σε ορισμένες χώρες, η περιθωριακή απασχόληση δεν παρέχει καμία πρόσβαση στην κοινωνική ασφάλιση. Γίνεται ανεκτή μόνο και μόνο επειδή οι περιθωριακά εργαζόμενοι επωφελούνται γενικά ελκόμενων δικαιωμάτων και η εργασία τους δεν θεωρείται ανεξάρτητος τρόπος εξοικονόμησης των προς το ζην, αλλά μάλλον συμπλήρωμα του οικογενειακού προϋπολογισμού, οπότε αφήνεται το εν λόγω άτομο να εξαρτάται από την κοινωνική ασφάλιση των συγγενών του. Τέλος, οι συντάξεις επιζώντων επιτρέπουν στους δικαιούχους να λαμβάνουν σύνταξη δυνάμει των εισφορών του αποθανόντος ή της αποθανούσης συζύγου χωρίς να έχουν υποχρεωθεί ποτέ να καταβάλουν οποιαδήποτε συμπληρωματική εισφορά. Αυτό μπορεί vex οδηγήσει στην κατάσταση ένας ή μία σύζυγος που δεν έχει εργαστεί ποτέ έξω από το σπίτι να λαμβάνει υψηλότερη σύνταξη, υπολογισμένη με βάση την πλήρη σταδιοδρομία και το υψηλό εισόδημα του αποθανόντος ή της αποθανούσης, απ'ό,τι ένα ανύπαντρο άτομο που έχει εργαστεί ολόκληρη τη ζωή του με χαμηλότερο εισόδημα. Το αποτέλεσμα είναι τα ελκόμενα δικαιώματα να τείνουν να αναδιανέμουν τις παροχές κοινωνικής ασφάλισης από τα άτομα με μέσο εισόδημα στους επιζώντες και στα άτομα που εξαρτώνται από άτομα με υψηλό εισόδημα. II εξατομίκευση των δικαιωμάτων αποσκοπεί στην κατάργηση της πρακτικής του να λαμβάνονται υπόψη οι προσα>πικοί δεσμοί κατά την εξασφάλιση της κοινωνικής προστασίας ενός ατόμου, θα συμβάλει στην προσαρμογή της κοινωνικής προστασίας προς τη νομοθεσία που διέπει τις συμβάσεις εργασίας, η οποία αντιμετωπίζει τους εργαζομένους ως άτομα. Γενικότερα, η εξατομίκευση συνάδει με τη γενικότερη τάση προς τη μεγαλύτερη αυτονομία του ατόμου. Με αυτήν την έννοια ξεπερνά τα ζητήματα που σχετίζονται με τα φύλα και αφορά και τις σχέσεις μεταξύ γονέων και παιδιών στο πλαίσιο των νέων οικογενειακών μοντέλων και δομών. 36 Πρέπει να παραδεχθούμε ότι η εξατομίκευση των δικαιωμάτων θα μπορούσε να οδηγήσει σε εξαιρετικά σκληρές καταστάσεις. Για παράδειγμα, τα ελκόμενα δικαιώματα δίνουν στους ανέργους έμμεσο δικαίωμα σε παροχές για εξαρτώμενα παιδιά. Η εξατομίκευση θα μπορούσε επίσης να οδηγήσει στον καθορισμό προϋποθέσεων σχετικών με την ηλικία για τη θεμελίωση δικαιώματος σε παροχές. Εντούτοις, θα πρέπει να βρεθεί μια στρατηγική για την ενθάρρυνση όλων των ατόμων που θα μπορούσαν να εργάζονται να συμμετάσχουν στην αγορά εργασίας για λογαριασμό τους, χωρίς να ασκούνται άσκοπες πιέσεις στον οικογενειακό προϋπολογισμό. Η εξατομίκευση των δικαιωμάτων θα έχει διαφορετικά αποτελέσματα στο άτομο αλλά και στους δημόσιους προϋπολογισμούς ανάλογα με τον κλάδο της κοινωνικής προστασίας τον οποίο αφορά. Η εξατομίκευση των δικαιωμάτων σε παροχές υγειονομικής περίθαλψης και ανεργίας φαίνεται ότι θα μπορούσε να είναι σχετικά εύκολη υπόθεση λόγω της περιορισμένων συνεπειών που ενδέχεται να έχει στον προϋπολογισμό. Ο σημαντικότερος και δυσκολότερος κλάδος για την εξατομίκευση θα είναι οι συντάξεις λόγω αποχώρησης από την εργασία, οι οποίες αποτελούν τον τομέα όπου χορηγείται και ο κύριος όγκος των ελκόμενων δικαιωμάτων. Η εξατομίκευση δεν θα σήμαινε απλά την κατάργηση των συμπληρωματικών ποσών για τα εξαρτώμενα άτομα αλλά και την αντικατάσταση της σύνταξης επιζώντων από κάποια άλλη μορφή σύνταξης με άλλη μορφή αντικατάστασης εισοδήματος. Στους χήρους και στις χήρες με ηλικία μικρότερη από την ηλικία συνταξιοδότησης θα μπορούσε να χορηγηθεί μια ειδική μεταβατική σύνταξη μέχρι να φθάσουν στην ηλικία συνταξιοδότησης ή μέχρις ότου βρουν δουλειά. Με βάση τη σημερινή θέση των γυναικών στην αγορά εργασίας, είναι πολύ πιθανόν οι γυναίκες, ως σύνολο, να υποστούν σημαντικές απώλειες σε περίπτωση κατάργησης των συντάξεων επιζώντων, ενώ πολλές από αυτές ενδέχεται να βρεθούν ακόμη και πολύ κάτω από το όριο φτώχειας. Η ιδέα μιας βασικής σύνταξης γήρατος, η οποία θα συμπληρώνεται από κάποια επαγγελματική σύνταξη, θα μπορούσε, ενδεχομένως, να δώσει τη λύση σε αυτό το πολυσύνθετο πρόβλημα, αφού το πρώτο στοιχείο θα εξασφάλιζε ότι όλα τα άτομα που έχουν υπερβεί την ηλικία συνταξιοδότησης λαμβάνουν επαρκές ποσό που τους επιτρέπει να φροντίζουν τον εαυτό τους. Η σημερινή τάση όμως στις μεταρρυθμίσεις που γίνονται στα συνταξιοδοτικά συστήματα των κρατών μελών κινούνται προς την αντίθετη κατεύθυνση, επιδιώκουν δηλαδή τη στενότερη σύνδεση μεταξύ των εισφορών που καταβάλλονται μέσω της απασχόλησης και του ύψους των συντάξεων (βλ. 2. 3. 1), οπότε δυσχεραίνεται η επίλυση του προβλήματος αυτού. Είναι απαραίτητος ένας προβληματισμός σε βάθος σχετικά με τον αντίκτυπο των διακοπών της σταδιοδρομίας στα συνταξιοδοτικά δικαιώματα προκειμένου να βρεθούν λύσεις για το ξεπέρασμα αυτής της πρόδηλης σύγκρουσης στόχων. Σχετικά με αυτό, όλα τα κράτη μέλη θα πρέπει να διδαχθούν από την ποικιλία προσεγγίσεων που υπάρχουν στο πλαίσιο της Ένωσης. ïïtfyfâç Προσαρμογή της κοινωνικής amotaaioç στη ν£α *#ορρο&ία μεταξύ wv> φολών στον ε&αγγάματΐκο pto και m%ç αλλαγές muz οικογεν^ακέ^ 6ομέ^> 37 Βα<ηκή δράση: s v H BeKgOiWf) 6& mquMlkm, «ρωΐοβοολϋς 3Ταυ tkx «îPOiWOilOt^v ^&ft«kjeig t#v e^i^édov της <|%Ωντίδας που Ι*;/ ;\ •, * V $χψ tvfym $$$$$ wèJ8¥l για την tootitra των εΐίΜ&ριών θα ' ^OT^iaVTqti à$1li(J09Ka$$tè£ iïtru καταβάλλουν τα κράΐη μέλη * , yw, χψ ί ^ ο α ^ ν γ^ #t£ thè$p της εξατομίκευσης, χωρίς να - èioaupeteai η ο^κονο^κή ^ημ£ρ£α^<#ν γυναικών, * - • •• ** ^ • 2. 5. Βελτίωση της κοινωνικής προστασίας για τα άτομα που μετακινούνται εντός της Ένωσης Ο κανονισμός 1408/71, ο οποίος βασίζεται στα άρθρα 51 και 235 της Συνθήκης ΕΚ, συντονίζει τις ρυθμίσεις κοινωνικής ασφάλισης για τα άτομα που μετακινούνται εντός της Ένωσης. Ο συντονισμός αυτός αποτελεί προαπαιτούμενο για την ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων. Ο κανονισμός παρέχει υψηλό επίπεδο προστασίας για τα άτομα που μετακινούνται μεταξύ κρατών μελών. Εξακολουθούν, ωστόσο4>να υπάρχουν ορισμένα κενά όσον αφορά την προστασία που προσφέρεται από τον κανονισμό 1408/7126. Επίσης, το σύστημα συντονισμού όπως έχει σήμερα, κινδυνεύει να καταντήσει απαρχαιωμένο και να χάσει την επαφή του με τις εξελίξεις. Τα κράτη μέλη εισήγαγαν πρόσφατα νέες μορφές παροχο>ν. π. χ. εκείνες που αφορούν έναν όλο και γηραιότερο πληθυσμό που χρειάζεται μακροχρόνια φροντίδα, οι οποίες δεν είναι εύκολο να καταταχθούν στις νομικές έννοιες που περιλαμβάνονται στον κανονισμό 1408/71, με βάση τους κλασικούς κλάδους κοινωνικής ασφάλισης. Η'εισαγωγή νέων μορφών κοινωνικής προστασίας στα κράτη μέλη δεν θα πρέπει να εμποδίζεται από την αβεβαιότητα σχετικά με τον ενδεχόμενο αντίκτυπο του συστήματος συντονισμού στα νέα συστήματα. Η αρχική διάσταση της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, δηλαδή μια κοινή αγορά η οπού/. θα επιτρέπει και θα προωθεί την ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων, έχει εμπλουτιστεί από μια νέα ιδέα, την ιδέα της ευρωπαϊκής ιθαγένειας. Το προσωπικό πεδίο εφαρμογής του κανονισμού 1408/71 θα πρέπει να προσαρμοστεί αναλόγως. Ο συντονισμός των διαφόρων εθνικών συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης είναι αναπόφευκτα περίπλοκη υπόθεση. Ωστόσο, θα πρέπει να αποφευχθούν οι άσκοπες περιπλοκές και θα πρέπει να απλουστευθούν οι κανόνες όπου αυτό είναι δυνατόν. Ο στόχος πρέπει να είναι να καταστούν οι κανόνες ευκολότερα κατανοητοί για τους πολίτες που κινούνται εντός της Ένωσης και να ξεπεραστούν τα πρακτικά προβλήματα και η γραφειοκρατία στην καθημερινή εφαρμογή του κανονισμού, πράγματα τα οποία ενδέχεται να επισκιάζουν τα πλεονεκτήματα που επιδιώκεται να προσφέρει αυτός. Η Επιτροπή θα καταστρώσει μια στρατηγική για την απλούστευση και τη μεταρρύθμιση του συστήματος συντονισμού, ο'χττε αυτό να καλύπτει τις σημερινές και τις μελλοντικές απαιτήσεις. Οι αρχές και οι φορείς των κρατών μελών, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και οι κοινωνικοί εταίροι θα συμμετάσχουν ενεργά στην ανάπτυξη αυτής της στρατηγικής. 26 Ορισμένα από τα κι:νά αυτά κξκτάζονται «το Ιΐράσινο Βιβλίο της Ιΐπιτροπής 'Έκπαίδπιση. κατάρτιση, έρευνα: τα εμπόδια στη διακρατική κινητικότητα" COM (96) 462. 38 Στη διάρκεια της συζήτησης διατυπώθηκε από πολλές πλευρές η άποψη ότι δεν δικαιολογείται πλέον ένας εργαζόμενος, ο οποίος είναι ασφαλισμένος και διαμένει νομίμως σε κάποιο κράτος μέλος, και, επομένως, καλύπτεται από τις εθνικές ρυθμίσεις περί κοινωνικής προστασίας, να αποκλείεται πλήρως από την προστασία που προσφέρει το σύστημα συντονισμού (χπλά και μόνο επειδή δεν έχει υπηκοότητα κράτους μέλους της ΕΕ. Εντός του δεύτερου εξαμήνου του 1997, η Επιτροπή προτίθεται να υποβάλει στο Συμβούλιο πρόταση για τη συνολική ή μερική επέκταση των διατάξεων συντονισμού στους μισθωτούς και στους αυτοαπασχολουμένου; που είναι ασφαλισμένοι σε κάποιο κράτος μέλος αλλά δεν έχουν την υπηκοότ?]τα κάποιου κράτους μέλους της ΕΕ. Η συζήτηση έδειξε επίσης ότι υπάρχει ανάγκη για εις βάθος συζήτηση σχετικά με τις σημερινές, διατάξεις που διέπουν τη διασυνοριακή πρόσβαση σε υγειονομική περίθαλψη, ειδικότερα με σκοπό τη δυνατότητα ευρύτερης και αποδοτικότερης χρησιμοποίησης των υφιστάμενων υπηρεσιών, ειδικά στις παραμεθόριες περιοχές. Ωστόσο, θα πρέπει να συνεκτιμηθούν οι συνέπειες για την οικονομική ισορροπία της ασφάλισης υγείας στα κράτη μέλη ενώ θα πρέπει να επανεξεταστούν οι οικονομικές διατάξεις των κανονισμών συντονισμού σε σχέση με την υγειονομική περίθαλψη. Σε συνέχεια των αποφάσεων του Δικαστηρίου στις υποθέσεις Decker και Kohl27, η Επιτροπή θα υποβάλει πρόταση για την τροποποίηση του κανονισμού 1408/71 ώστε να διευκολυνθεί η διασυνοριακή πρόσβαση σε υπηρεσίες υγειονομική; περίθαλψης. Επιπλέον, το γεγονός ότι δεν υπάρχει κοινοτικός συντονισμός των φορολογικών συστημάτων, ενώ η κοινωνική ασφάλιση υπόκειται σε συντονισμό, δημιουργεί ορισμένες φορές ανώμαλες καταστάσεις, όπως π. χ. στην περίπτωση ορισμένων μεθοριακών εργαζομένων οι οποίοι ενδέχεται να είναι υποχρεωμένοι να πληρώνουν δύο φορές για κοινωνική ασφάλιση - λόγιο της υψηλής φορολόγησης στη χώρα κατοικίας και των υψηλών ασφαλιστικών εισφορο'νν στο κράτος, εργασίας. Η Επιτροπή προτίθεται να εξετάσει τα προβλήματα αυτά εντός του 1997 και να προσδιορίσει τρόπους με τους οποίους θα μπορούσαν να επιλυθούν με ενέργειες σε κοινοτικό επίπεδο. Διαπιστώνεται ευρεία συναίνεση σχετικά με το ότι η (χπουσία οποιουδήποτε συστήματος συντονισμού σε ευρωπαϊκό επίπεδο για τα επικουρικά συνταξιοδοτικά συστήματα αποτελεί πραγματικό πρόβλημα για τα άτομα που μετακινούνται εντός ιδιαιτέρως σε ορισμένα κράτη μέλη όπου τα της Ένωσης. Αυτό συμβαίνει επαγγελματικά συστήματα διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στην κοινωνική 27 Το Δικαστήριο μελετά επί του παρόντος κατά ποσόν οι σημερινές διατάΗεις του κανονισμοί' 1408/71, ποί) επιτρέπουν την πρόσβαση σε διασυνοριακή υγειονομική περίθαλψη με επιβάρυνση του αρμόδιοι) κράτους, μόνον κάτω από αυστηρές προϋποθέσεις, συνάδουν προς το άρθρο Μ) της συνθήκης ΕΚ (ελεύθερη κυκλοφορία αγαθών - για τα φαρμακευτικά προϊόντα) και το άρθρο 59 της Συνθήκης ΕΚ (ελευθερία παροχής υπηρεσκόν - για τις υπηρεσίες υγειονομικής περίθαλψης): Υποθέσεις Decker (C-120/95) και, Kohll (C-158/96). 39 προστασία. Η ανακοίνωση της Επιτροπής του Ιουλίου του 199128 επεσήμανε τα ειδικά εμπόδια που ανακύπτουν στο συγκεκριμένο τομέα. Δεδομένης της ειδικής φύσης πολλών από τα συστήματα αυτά και της ακραίας ποικιλομορΓρίας τους σε εθνικό επίπεδο όσον αφορά την προέλευση, το επαγγελματικό και υλικό πεδίο εφαρμογής καθώς και τη νομική και τεχνική τους μορφή, το σημερινό σύστημα συντονισμού που δημιουργήθηκε για τα συστήματα υποχρεωτικής ασφάλισης δεν φαίνεται να είναι το κατάλληλο μέσο αντιμετώπισης του προβλήματος. Χρειάζεται μια πιο ευέλικτη προσέγγιση. Η έκθεση της επιτροπής υψηλού επιπέδου για την ελεύθερη κυκλοφορία των προσώπων, πρόεδρος της οποίας είναι η κ. Simone Veil29, πρότεινε στην Επιτροπή μια λύση για να επιτευχθεί πρόοδος στο συγκεκριμένο τομέα. Η Επιτροπή θα μελετήσει όλα τα εμπόδια τα οποία ανακύπτουν σε αυτόν τον τομέα για την ελεύθερη κυκλοφορία στο πλαίσιο μια Πράσινης Βίβλου σχετικά με τις διατάξεις που αφορούν τις επικουρικές συντάξεις, η οποία θα δημοσιευθεί λίαν συντόμως. Προτίθεται, ωστόσο, ως πρώτο βήμα στην κατεύθυνση της αντιμετώπισης αυτών των εμποδίων, να υποβάλει πρόταση για μια οδηγία η οποία αναμένεται να καλύπτει καταρχήν τις πτυχές που επισημαίνονται στην έκθεση της επιτροπής υψηλού επιπέδου. $faàtt9$ 8ροο«$μ<?γή tow πατήματος <nmww\wv <naç ν&ς !&?$φ£ς ί^ραιαώας nm «roç v&ç αν&γ^ς ατο; aoiYttvwifc mrpm^p&w τομ£«* αποφυγή ν& âmmv\ç m$w%a%6xw<% ^m^hgàaip H ËJïtt^st^ Θ& mxomQêmi <rcganrçp$ για t% μκ&ς$6θ|!λΦ$ &&<rav&§u3»iév ^ ^ * p a t œv flou <άρορούν ta mxfff&yxmxà H fJrarçjwst ®& dt^awfom. μα Ugùxfm\ Β$λο y^ τ% &\m6ISm tr# aatoia avtot^wuv <tt <mfa tov κ>μ&χ για ti$v να WK$&& nçfooiûq γι& μα oôtw&t % <MÙÎ& avo^âverca, να wtbfatm mt®$)0 τ*£ wtqfà »oy Ê8tmgMvovtm <κψ 3. ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗ ΤΗΣ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑΣ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗΣ ΜΕ ΕΝΕΡΓΕΙΕΣ ΣΕ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΕΠΙΠΕΔΟ 28 Ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Συμβούλιο "Επικουρικά συστήματα κοινωνικής ασφάλισης: ο ρόλος των επαγγελματικών συνταξιοδοτικών συστημάτων για την κοινωνική προστασία των εργαζομένων και οι συνέπειες τους στην ελεύθερη κυκλοφορία" SEC(91)1332. 29 Έκθεση για τις επικουρικές συντάξεις η οποία εγκρίθηκε στη συνεδρίαση της επιτροπής υψηλού επιπέδου στις 28/29 Νοεμβρίου 1996. 40 ΓΙ παρούσα ανακοίνωση βασίζεται στην αρχή της επικουρικότητας. Κάθε κράτος μέλος είναι υπεύθυνο για την οργάνωση και χρηματοδότηση του δικού του συστήματος κοινωνικής προστασίας. II Ένωση παραμένει υπεύθυνη για το συντονισμό των εθνικών συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης όσον αφορά την προστασία των ατόμων που κάνουν χρήση του δικαιώματος τους να μετακινούνται εντός της Ένωσης. Επιπλέον, η ανταλλαγή εμπειριών μεταξύ των κρατών μελών αποτελεί σημαντική προστιθέμενη αξία σε επίπεδο ΕΕ. Ο εκσυγχρονισμός και η βελτίωση της κοινωνικής προστασίας στην Ένωση δεν είναι δυνατόν να επιτευχθεί χωρίς την ενεργό συμμετοχή όλων των εμπλεκόμενων συντελεστών. Στο μέρος II της παρούσας ανακοίνωσης, η Επιτροπή ανακοινώνει ορισμένες βασικές δράσεις που αποσκοπούν στον προσδιορισμό προσανατολισμών για την επίτευξη αυτού του στόχου αλλά και πιο συγκεκριμένα)ν βημάτων για περαιτέρω προβληματισμό. Η Επιτροπή καλεί το Συμβούλιο, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, την Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή, την Επιτροπή για την Απασχόληση και την Αγορά Εργασίας και την Επιτροπή Οικονομικής Πολιτικής να γνωμοδοτήσουν σχετικά με τις ιδέες για των συστημάτων κοινωνικής προστασίας που παρουσιάζονται στην παρούσα ανακοίνωση. εκσυγχρονισμό τον Η Επιτροπή καλεί τους κοινωνικούς εταίρους να συμβάλουν στη συζήτηση, ο καθένας στο επίπεδο του, ειδικά σε σχέση με τα εξής τρία σημεία: • αντίκτυπος της γήρανσης του πληθυσμού στη μετάβαση στη συνταξιοδότηση- • λεπτομέρειες ενός ρυθμιστικού πλαισίου σε ευρωπαϊκό επίπεδο για την διαμόρφωση ασφαλούς περιβάλλοντος για την αποδοτική λειτουργία των επικουρικών συστημάτων· • συνέπειες της ανάπτυξης νέων προτύπων εργασίας και, ιδίως, αντίκτυπος των διακοπών της σταδιοδρομία στα δικαιώματα κοινωνικής ασφάλισης. Τα ζητήματα που αφορούν την κοινωνική ασφάλιση θα πρέπει να ενσωματωθούν στην ανάπτυξη της ευρωπαϊκής πολιτικής για την απασχόληση. Σήμερα, η απασχόληση αποτελεί την πρώτη προτεραιότητα και τη μεγαλύτερη πρόκληση για την Ευρωπαϊκή Ένωση και τα κράτη μέλη της. II δέσμευση αυτή δημιουργεί την ανάγκη αλλά και το δυναμικό για περαιτέρω δραστηριοποίηση σε κοινοτικό επίπεδο. Η Επιτροπή θα συμβάλει αε αυτή τη διαδικασία στο πλαίσιο της ενιαίας έκθεσης την οποία θα υποβάλει στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο στο Λουξεμβούργο το Δεκέμβριο του 1997. Στην εισήγηση αυτή θα αναλύονται οι μεταρρυθμίσεις που έχουν ήδη υλοποιηθεί στα κράτη μέλη με σκοπό να καταστεί η κοινωνική προστασία πιο φιλική προς την απασχόληση και θα προτείνονται νέες κατευθύνσεις για την ανάληψη δράσης. II Ομάδα των Γενικών Διευθυντών Κοινωνικών Λσ(|;αλίσεων θα κληθεί να συμβάλει στην κατάρτιση της έκθεσης. Σε αυτή τη διαδικασία από κοινού προβληματισμού θα πρέπει να εμπλακούν επίσης συμμετέχοντες από ένα ευρύτερο φάσμα, συμπεριλαμβανομένων εκπροσώπων των πολιτών. Το όλο ζήτημα θα είναι το κορυφαίο θέμα της ημερήσιας διάταξης του Ευρωπαϊκού Φόρουμ Κοινωνικής Πολιτικής του 1998. Στο Φόρουμ θα 41 συμμετάσχουν τα κράτη μέλη, οι κοινωνικοί εταίροι και οι ΜΚΟ, καθώς και τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα. Θα συζητηθεί η κατεύθυνση στην οποία θα πρέπει να κινηθούν οι μεταρρυθμίσεις των συστημάτων κοινωνικής προστασίας στην επόμενη δεκαετία. Πιο συγκεκριμένα, ένα (χπό τα βασικά ζητήματα θα είναι οι τρόποι προσαρμογής των συστημάτων κοινωνικής προστασίας στις νέες ανάγκες που προαναφέρθΐ]καν. Τέλος, η έκθεση για την Κοινωνική Προστασία στην Ευρώπη, η οποία θα δημοσιευθεί στο τέλος του 1997, θα φέρει στο φως περισσότερα στοιχεία και αναλϊκτεις για τις πρόσφατες εξελίξεις στα κράτη μέλη, συμβάλλοντας στην κοινή διαδικασία προβληματισμού. 42 ΠΡΟΣΑΡΤΗΜΑ Αύξηση του πληθυσμού μεταξύ 1995 και 2015 για τρεις ομάδες ηλικιών Κεντρική υπόθεση. Αυστρία Βέλγιο Δανία Γερμανία 0-19 20· 59 60+ (Μ 9 20-59 60+ 0-19 2Q-59 60+ Ισπανία Φινλανδία 0 19 20-59 60+ 20% 0-19 20-59 60+ Γαλλία Ελλάδα 40% Κ 20% |ί -20*4 40% 20 0% -20 0-19 20-59 60+ 0-19 20-59 60+ 43 Ιρλανδία Ιταλία mm 40% £ 20% -20% 0-19 20-59 60+ 0-19 20-59 60+ Λουξεμβούργο Κάτω Χώρες 42m, 47. 5% 0 19 20-59 604- 0-19 20-59 60+ Πορτογαλία Σουτ|δία 40% Κ Γ 5 20. 2% 0-19 20-59 60+ 0-19 20-59 60+ «20% Ηνωμένο Βασίλειο Ευρωπαϊκή Ένωση 0-19 20-59 60+ &19 20-59 60+ πηγή: EUROSTAT 44 ISSN 0254-1483 COM(97) 102 τελικό ΕΓΓΡΑΦΑ GR 05 04 Αριθ. καταλόγου : CB-CO-97-104-GR-C ISBN 92-78-17133-6 Υπηρεσία Επισήμων Εκδόσεων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων L-2985 Λουξεμβούργο