title: MEDEDELING VAN DE COMMISSIE - ACTIVITEITEN VAN DE EU OP HET GEBIED VAN ONDERZOEK EN TECHNOLOGISCHE ONTWIKKELING - REACTIE VAN DE COMMISSIE OP DE AANBEVELINGEN VAN DE ONAFHANKELIJKE EXTERNE EVALUATIES VAN DE WERKZAAMHEDEN GEDURENDE DE AFGELOPEN VIJF JAAR OP DE GEBIEDEN DIE VALLEN ONDER DE SPECIFIEKE PROGRAMMA'S EN DE GCO- INSTITUTEN UIT HOOFDE VAN HET VIERDE KADERPROGRAMMA EN HET EURATOM-KADERPROGRAMMA

eurovoc_concepts:
EU programme
Joint Research Centre
applied research
technological change

text: COMMISSE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN Brussel, 16. 04. 1997 COM(97) 149 def. MEDEDELING VAN DE COMMISSIE ACTIVITEITEN VAN DE EU OP HET GEBIED VAN ONDERZOEK EN TECHNOLOGISCHE ONTWIKKELING REACTIE VAN DE COMMISSIE OP DE AANBEVELINGEN VAN DE ONAFHANKELIJKE EXTERNE EVALUATIES VAN DE WERKZAAMHEDEN GEDURENDE DE AFGELOPEN VIJF JAAR OP DE GEBIEDEN DIE VALLEN ONDER DE SPECIFIEKE PROGRAMMA'S EN DE GCO-INSTITUTEN UÏT HOOFDE VAN HET VIERDE KADERPROGRAMMA EN HET EURATOM-KADERPROGRAMMA INLEIDING De Commissie is de panels van onafhankelijke, externe deskundigen erkentelijk voor hun verslagen over de activiteiten van de afgelopen vijf jaar op het gebied van onderzoek en technologische ontwikkeling (OTO). De Commissie stelt het op prijs dat de comités zich zo hebben ingespannen om tot evenwichtige conclusies en waardevolle aanbevelingen te komen. Volgens de Beschikkingen van de Raad voor de specifieke programma's1 dienen 'onafhankelijke deskundigen een externe evaluatie te verrichten van de werkzaamheden die in de loop van de vijf aan deze evaluatie voorafgaande jaren zijn uitgevoerd op de onder het programma vallende gebieden, en van het beheer van deze werkzaamheden in die periode'. Bij deze evaluaties is een nieuwe, gerationaliseerde benadering2 gevolgd die strookt met de wettelijke eisen, de adviezen van het CREST3 en de aanbevelingen van het Commissie-initiatief (SEM2000) om concrete stappen te nemen om optimale evaluatiepraktijken bij alle diensten van de Commissie te waarborgen4. In de tweede helft van 1996 hebben achttien panels van deskundigen de in de vijf voorafgaande jaren in het kader van de specifieke programma's van de EU geleverde OTO-inspanningen beoordeeld. Bovendien zijn er zeven onafhankelijke visitatiecommissies opgericht die de activiteiten van het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek (GCO) hebben beoordeeld, (d. w. z de deelneming van het GCO aan de specifieke programma's (en de eigen onderzoekprogramma's terwijl ook een hooggeplaatst adviseur is aangesteld om een algemene evaluatie van de verslagen van de visitatiecommissies te verrichten en daarvan een synthese te maken. Een andere groep werd gevraagd een algemeen oordeel te geven over alle communautaire OTO-activiteiten van de afgelopen vijfjaar (EG- en Euratom-programma's). In totaal zijn er circa 170 hooggeplaatste onafhankelijke deskundigen betrokken geweest bij deze evaluatie, waarbij rekening is gehouden met de eindbeoordeling van de programma's van het derde kaderprogramma, hetgeen geresulteerd heeft in achttien verslagen over specifieke programma's, zeven verslagen over de GCO-instituten en één algemeen GCO-verslag, en een algemeen verslag over het kaderprogramma. In deze mededeling reageert de Commissie op de voornaamste aanbevelingen van de verslagen over de specifieke programma's. Deze aanbevelingen zijn volledigheidshalve samengevat in dit document. De conclusies en aanbevelingen in de samenvattingen geven de mening weer van de panels van externe deskundigen en komen geheel voor hun rekening. (Aan elk specifiek programma is een afzonderlijk hoofdstuk gewijd, dat uit drie delen bestaat: I. Samenvatting, II. Reactie van de Commissie, en III. Evaluatiepanel. Het hoofdstuk over het GCO bevat de algemene evaluatie en het syntheseverslag en de lijst van deskundigen die de evaluatie van de zeven instituten hebben uitgevoerd. ) De Commissie heeft in het bijzonder kennis genomen van de opmerking van de panels van deskundigen over het beheer en de procedures van de OTO-programma's en zal, waar nodig, maatregelen voorstelen. De volledige evaluatieverslagen over de specifieke programma's worden afzonderlijk gepubliceerd. Over de resultaten van de GCO-evaluaties en het commentaar van de Raad van Beheer volgt nog een afzonderlijke mededeling. Ook de algemene evaluatie en de reactie van de Commissie daarop worden afzonderlijk medegedeeld. Beschikkingen van de Raad: 94/X0I/KG van 23. 11. 1W4; 94/572/EG van 27. 7. 1994; 94/X02/UG van 23. 11. 1W4; «M/571/lid van 27. 7. 1W4; l)4/H03/EG van 23. 11. 1W4; 94/911/EG van 15. 12. 1W4; 94/X04/I-G van 23. 11. 1W4; 94/912/EG van I5. 12. 1W4; 94/913/EG van 15. 12. 1W4: 94/X05/EG van 23. 11. 1994; 94/806/EG van 23. 11. 1994: 94/914/liG van 15. 12. 1994; 94/915/EG van 15. 12. 1994; 94/807/EG van 23. 11. 1W4; 94/917/EG van 15. 12. 1W4; 94/916/EG van 15. 12. 1994; 94/920/Euratom van 15. 12. 1994; 94/799/Euratom van 8. 12. 1994; e_u de door het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek ten uitvoer gelegde Beschikkingen van de Raad: 94/918/EG van 15. 12. 1W4; 94/919/Euratom van 15. 12. 1994. 2COM(96)22()der. 22. 5. 1996. CREST-advies aan de Raad en de Commissie onderzoekprogramma's. Mededeling van Commissarissen l. iikanen en Gradin in overleg met de Voorzitter. SliC(9ft)h59/5. 29. 4. |99(». Voor het (K'O wordt in de desbetreffende artikelen van de beschikkingen geen reactie van tic < icineenschap op hel desknndigenvcrslag geëist. toezicht- en beoordelingsprocedures voor communautaire inzake de INHOUD Telematicatoepassingen Geavanceerde communicatietechnologieën en -diensten Informatietechnologie Industrie- en materiaaltechnologie Normalisatie, metingen en proeven Milieu en klimaat Mariene wetenschappen en technologieën Biotechnologie Medische biologie en gezondheid 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Landbouw en visserij, waaronder agro-industrie 11. Niet-nucleaire energie 12. Vervoer 13. Gericht sociaal-economisch onderzoek 14. Samenwerking met derde landen 15. Verspreiding en exploitatie van resultaten (Innovatie) 16. Stimulering van opleiding en mobiliteit van onderzoekers 17. Veiligheid van kernsplijting 18. Beheerste thermonucleaire fusie 19. Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek (GCO) Bijlagen: Opdracht van de vijfjaarlijkse evaluatie • • Bijlage 1 : Specifieke programma's Bijlage 2: GCO-instituten 7 21 29 47 59 67 79 89 99 l il 119 127 133 143 155 165 171 179 187 203 ï. VIJFJAARLIJKSE EVALUATIE 1996 TELEMATICATOEPASSINGEN 7 I. SAMENVATTING VOORNAAMSTE CONCLUSIES De ICT-programmastructuur. Aanbeveling om één programma voor 1. informatie- en communicatietechnologieën (ICT) op te zetten met een belangrijk onderdeel 'toepassingssystemen'. Dit moet voortbouwen op het programma 'Telematicatoepassingen' en de succesvolle kenmerken daarvan overnemen, met name de grote betrokkenheid van gebruikers bij de ontwikkeling en validatie van reële systemen. 2. Visie en strategisch denken. Bij de uitvoering van het programma is meer visie en strategisch denken vereist, opdat de beperkte middelen worden geconcentreerd op die gebieden waar ontwikkelingswerk het meest doeltreffend kan zijn. De banden met de beleidsorganen van de Commissie moeten worden versterkt. 3. De structuur van het onderdeel Toepassingssystemen. Sinds het telematicaprogramma in juni 1991 is gestart, is de wereld van de multimedia-telematica en van netwerken ingrijpend veranderd, en de evolutie zet zich op dit gebied in versneld tempo door. De overgang van het vierde naar het vijfde kaderprogramma biedt de gelegenheid om het onderdeel toepassingen van het programma opnieuw te bekijken in het licht van deze technologische, maatschappelijke en marktontwikkelingen. Wat de toepassingsprojecten betreft, moet de aandacht vooral gaan naar de ontluikende sectoren van nieuwe Telematicatoepassingen en naar die toepassingen waar de economische of maatschappelijke belangen uitzonderlijk groot zijn, zoals bij nieuwe ontwikkelingen of bij het onderdeel informatieleveranciers van de Informatiemaatschappij. 4. De inhoud van het onderdeel Toepassingssystemen. Naast per sector georganiseerde uitnodigingen tot het indienen van voorstellen voor toepassingsprojecten moet er een afzonderlijke reeks uitnodigingen worden gepubliceerd met het specifieke doel geïntegreerde systemen tot stand brengen waarin twee of meer verschillende toepassingen worden gecombineerd en de grenzen tussen de sectoren worden geslecht. Teneinde de impact van het programma te vergroten, zou in alle sectoren van het programma Toepassingen veel werk moeten worden gemaakt van de opbouw van de materiële en intellectuele infrastructuur, met inbegrip van de vereiste normalisatie, en van de totstandbrenging van platforms waarop verschillende afzonderlijke toepassingsprojecten kunnen worden geënt. Aan dergelijke werkzaamheden moet in het gehele programma voorrang worden gegeven. 5. Administratie, enz. De 'bureaucratie' die rond dit en andere kaderprogramma's is gegroeid, heeft allengs een dergelijke omvang gekregen dat onmisbare bedrijven en overheidsinstanties weigeren nog langer mee te werken en dat het onverantwoord wordt om kleine bedrijven met een groot groeipotentieel, alsmede de nieuwe potentiële partners die we het liefst willen aantrekken, bij het programma te betrekken. Er moeten meer bevoegdheden worden gedelegeerd en de nodeloze papierproductie moet worden teruggeschroefd. De deelnemers aan het programma zijn van mening dat het eigenlijke projectwerk wordt afgeremd ten gevolge van een niet aflatende stroom van secundaire opdrachten, liet komt de deelnemers voor dat in het vierde kaderprogramma het aantal maatregelen en projecten (op zowel sector- als programmaniveau) ter ondersteuning van het gehele programma nogmaals aanzienlijk is toegenomen. De projectteams moeten hieraan veel tijd besteden en achten het weinig waarschijnlijk dat dit door extra voordelen wordt gecompenseerd. In deze overhead-projecten moet worden gesnoeid en nieuwe projecten van die aard mogen slechts op verzoek van de deelnemers aan toepassingsprojecten worden opgezet. INLEIDING 1. Opdracht van het Telematica-evaluatiepanel Het Telematica-evaluatiepanel werd begin 1996 opgericht om de OTO-activiteiten op telematicagebied (dat wil zeggen op het gebied van de toepassingen van informatica- en/of communicatietechnologieën) te evalueren voor de periode 1991 tot begin 1996. De evaluatieopdracht van het panel bestrijkt dus een periode van 5 jaar en omvat daarbij zowel de eindbeoordeling van het telematicaprogramma onder het derde kaderprogramma als de beoordeling van dat programma gedurende de tweede helft van het vierde kaderprogramma. Gezien de complexiteit en het zeer ruime toepassingsgebied van het programma Telematicatoepassingen bestaat het evaluatiepanel uit 13 leden. Het panel heeft gesproken met leidinggevende stafleden en anderen die bij de uitvoering van het programma betrokken waren, alsmede met deelnemers aan afzonderlijke projecten. De leden van het panel werkten in subgroepen die de in de verschillende afzonderlijke sectoren hebben bekeken. Aan alle belangrijke werkzaamheden deelnemers aan projecten van het derde kaderprogramma werden vragenlijsten toegestuurd (1860) alsmede aan de coördinatoren van op dat tijdstip reeds goedgekeurde projecten van het vierde kaderprogramma (370). 2. Het programma Telematicatoepassingen - overzicht Het programma Telematicatoepassingen is voorafgegaan door drie verkennende activiteiten die in 1989 zijn gestart als onderdeel van het tweede kaderprogramma. In het derde kaderprogramma werd het een volwaardig onderdeel, bestaande uit 7 sectoren en steunend op een begroting van 430 miljoen ecu. In het vierde kaderprogramma werden 4 nieuwe sectoren toegevoegd en werd de begroting tot een bedrag van 912 miljoen ecu opgetrokken. In het kader van het derde kaderprogramma werden 312 projecten gefinancierd. Onder het vierde kaderprogramma werden tot dusver 422 projecten gefinancierd. 3. Structuur van het hoofd verslag Het hoofdverslag van het panel bestaat uit: de hiervóór gegeven voornaamste conclusies, een samenvatting in de vorm van een bespreking van de bevindingen van het panel, een hoofdstuk met de belangrijkste conclusies en aanbevelingen van het panel en tenslotte een reeks conclusies en aanbevelingen voor elk van de 12 sectoren van het programma. De hoofdverslagen over de verschillende afzonderlijke sectoren zijn in een bijlage opgenomen. Andere bijlagen hebben betrekking op de analyse van de vragenlijsten en op de project- en financieringsgegevens. Dit samenvattende rapport is gebaseerd op het discussiehoofdstuk van het hoofdverslag. De lezer wordt ten stelligste aangeraden het hoofdverslag te lezen, teneinde de conclusies en de daarop gebaseerde aanbevelingen, die om redenen van plaatsgebrek niet in dit samenvattende rapport zijn opgenomen, goed te kunnen beoordelen. BESPREKING VAN DE VOORNAAMSTE BEVINDINGEN 1. De resultaten Het programma Telematicatoepassingen is met name gericht op voor specifieke categorieën gebruikers bedoelde toepassingen van de informatie- en communicatietechnologie, waarbij voor hel vinden van oplossingen gebruik wordt gemaakt van systemen uit de nieuwe netwerk- en multimediawereld. Tussen hel derde en het vierde kaderprogramma is er een belangrijke evolutie geweest wat de betrokkenheid van de eindgebruiker bij het programma betreft. Echte eindgebruikers kunnen de systeemaanpak en de gebruikersinterfaces valideren, terwijl producenten en gebruikersverenigingen de uit het project voortkomende toepassingen van O&O-resultaten kunnen controleren of tenminste beïnvloeden. Het panel heeft kunnen constateren dat de meeste projecten van het programma goed zijn afgestemd op de daadwerkelijke problemen. Met name in het vierde kaderprogramma zijn de gebruikers nauw betrokken bij het opstellen van de werkplannen, de evaluatie van de ingezonden voorstellen en de uitvoering van 10 goedgekeurde projecten. Dit moet worden toegejuicht. De zogenaamde 'Tien geboden' van het programma blijken een uitstekend instrument te zijn om in het gehele programma gewenste trends te bevorderen, meer in het bijzonder de grotere betrokkenheid van gebruikers. Het is nog te vroeg om reeds over bewijzen te beschikken dat hierdoor de kans op succes van projecten wordt verhoogd. Er zijn echter goede redenen om ervan uit te gaan dat de betrokkenheid van de gebruikers bij het programma de ontwikkeling en verspreiding van Telematicatoepassingen zal versnellen. Een van de grote resultaten van vorige generaties door de Commissie opgezette programma's, zoals ESPRIT en RACE, is dat Europese onderzoekers uit de academische en industriële wereld hebben leren samenwerken door eikaars werk via deze programma's te leren kennen. Vandaag vervult het programma Telematicatoepassingen een pioniersrol bij het samenbrengen van de Europese gebruikers. Dit zou wel eens de grote bijdrage van het programma Telematicatoepassingen kunnen blijken te zijn. Grotere coherentie bij de gebruikers, de ICT-klanten in Europa, zal leiden tot sneller reagerende en beter geïnformeerde markten, iets waar alle betrokken partijen van zullen profiteren. 2. Een gewijzigde omgeving Het programma Telematicatoepassingen loopt nu ongeveer 5 jaar. De explosieve groei van het Internet en het toenemende besef van het enorme belang van de telematicatechnologie hebben de wereld van de Telematicatoepassingen in deze periode ingrijpend veranderd. Multimediatoepassingen zijn nu een alledaagse zaak geworden. De prijzen van computerhardware en de kosten van het huren van bandbreedte zijn dramatisch gedaald en zullen naar verwachting blijven dalen. De penetratie van multimediatelematica is vanzelfsprekend nog zeer beperkt. De uitdaging is nu om zowel de efficiënte toepassing van dergelijke systemen te versnellen, met name daar waar zij nog niet ver op de markt zijn doorgedrongen, als het gebruik van nieuwe geïntegreerde toepassingen te bevorderen. 3. Hoog tijd om de toestand opnieuw te bekijken licht van de dramatische ontwikkelingen op de telematicamarkt, oogt het programma In het Telematicatoepassingen hier en daar enigszins vermoeid. Zonder afbreuk te willen doen aan de zeer specifieke en positieve kenmerken van een programma dat zich toespitst op reële toepassingen met een grote betrokkenheid van de gebruikers, moeten de beperkte middelen op zo'n wijze worden gebruikt dat het positief effect wordt gemaximaliseerd en dat die gebieden worden geselecteerd waar de noden het hoogst zijn en waar de marktpenetratie het best kan worden versneld. In wat nu een wereldmarkt is geworden, kan alleen kwaliteit tot succes leiden. Bij de projecten moeten dus die Europese instituten/bedrijven worden betrokken die het best in staat zijn om kwaliteitswerk te leveren. Het programma zal hier en daar moeten worden geherstructureerd, teneinde de huidige oriëntatie van concentratie op toepassingsprojecten aan te vullen met nieuwe krachtlijnen, namelijk het bevorderen van de verspreiding en integratie van telematica en het ontwikkelen van een multimediatelematica. Een kans voor Europa. De opkomst van de multimédia-industrie biedt de zakenwereld de twee 3. 1 komende decennia een aantal unieke kansen. Niemand weet echter goed hoe die futuristische industrie zich precies zal ontwikkelen. In een dergelijke onzekere situatie zullen spelers die een duidelijke strategie ontwikkelen om de geboden kansen te grijpen en de risico's aan te pakken, vorm geven aan de toekomstige industriële evolutie. Aangezien de marktpenetratie in Europa momenteel veel kleiner is dan in de Verenigde Staten, hebben wij een unieke kans om hier een sterke, ontluikende markt voor nieuwe toepassingen te ontwikkelen op basis waarvan een wereldwijd marktsucces kan worden uitgebouwd. Het programma Telematicatoepassingen moet opnieuw worden bekeken om deze unieke kans te benutten. 3. 2 Infrastructuur, normen en platforms. Het is belangrijk dat de infrastructuur tot stand wordt gebracht die noodzakelijk is opdat de huidige marktexpansie zich op efficiënte en ongehinderde wijze kan doorzetten. Wanneer men over infrastructuur spreekt, denkt men aan normen in de breedste zin van het woord, zowel kwaliteits- en prestatienormen als specificaties. Om te voorkomen dat een beperkt aantal spelers 'de facto'--normen kunnen opleggen, moet de ontwikkeling van open normen worden aangemoedigd. In het gehele programma moet meer aandacht worden besteed aan de ontwikkeling van de fysieke en intellectuele infrastructuur. Op voorwaarde dat in de projecten een goed evenwicht wordt gevonden tussen normalisatie-, infrastructurele en toepassingsactiviteiten, schept de aanwezigheid van zoveel eindgebruikers in het programma een unieke kans om bovenbedoelde infrastructuur op efficiënte wijze tot stand te brengen. Er is een duidelijke trend om over te stappen van op maat gesneden systemen naar algemene platformsystemen die voor een hele klasse van toepassingen kunnen worden gebruikt. Er moeten manieren worden gevonden om de ontwikkeling en het gebruik van dergelijke platforms te bevorderen. Er bestaat zo'n grote behoefte aan steun voor de uitwerking en ontwikkeling van normen, infrastructuur en platforms, waardoor het effect van de afzonderlijke projecten kan worden verveelvoudigd, dat moet worden overwogen financiering voor elk project gedeeltelijk te laten afhangen van een bijdrage van het project aan dergelijke werkzaamheden. toegang tot multimediatoepassingen Nieuwe systemen voor de eindgebruiker. Wereldwijd werken bedrijven aan nieuwe, eenvoudige 3. 3 te vergemakkelijken. Met dergelijke systemen om de 'informatie'-systemen moet het mogelijk worden de nog niet geïnformatiseerde massa's in het informatietijdperk binnen te loodsen. Nieuwe informatiesystemen banen de weg voor nieuwe diensten en ontspanningsactiviteiten. Er zullen succesvolle informatiesystemen op de markt komen in alle smaken en geuren, maar software zal er altijd een sleutelrol in spelen. In het nieuwe programma moeten er manieren worden gevonden om de ontwikkeling en het gebruik van dergelijke systemen te stimuleren. 3. 4 Grotere concentratie en integratie van toepassingen. De praktijk wijst uit dat in het programma op flexibele wijze nieuwe sectoren voor nieuwe gebruikersgroepen worden geïntegreerd. Dit heeft ertoe geleid dat het aantal onder het programma vallende sectoren tot 12 is aangegroeid. Deze toename van het aantal sectoren heeft geleid tot een proliferatie van sectorale adviescomités, werkgroepen voor het opstellen van werkplannen en uitnodigingen tot het indienen van voorstellen. Hoewel het passend blijft om het gedeelte Toepassingen van het programma grotendeels op basis van sectoren met telkens hun eigen doelgroep te organiseren, is de tijd aangebroken om de beperkte middelen meer te concentreren op: 1) toepassingen in die sectoren waar de marktpenetratie momenteel nog erg laag is, alsmede in die sectoren waar de economische en maatschappelijke voordelen uitzonderlijk groot zijn, en 2) de integratie van toepassingen voor afzonderlijke doelgroepen tot gemeenschappelijke systemen met een groot aantal toepassingen en gebruikers. Daartoe zullen naar alle waarschijnlijkheid speciale uitnodigingen tot het indienen van voorstellen moeten worden opgesteld, zoals de oorspronkelijk voor december 1996 geplande uitnodiging inzake 'geïntegreerde toepassingen'. Belangrijker nog dan het voorgaande infrastructuur en platforms waardoor de marktontwikkeling zich via een gemeenschappelijke aanpak in versneld tempo kan doorzetten. is: 3) de ontwikkeling van normen, 3. 5 Visie en strategisch denken. Op alle niveaus van het programma bestaat de behoefte aan een zich voortdurend aanpassende visie en strategisch denken. Daardoor moet worden gewaarborgd dat de snel evoluerende buitenwereld nooit uit het oog wordt verloren zodat de beperkte middelen naar die gebieden kunnen worden geleid waar ze het meest voordeel kunnen opleveren. Dit zal nauwe samenwerking met de beleidsorganen van de Commissie vergen. 4. Het ICT-programma als geheel Eén ICT-programma. Jarenlang was er sprake van enige wrijving 4. 1 tussen de drie ICT- programma's. Wanneer er een goede samenwerking is, hoeft dit geen groot probleem te zijn. De afgelopen jaren blijkt met name de samenwerking tussen het Telematica- en het ESPRIT-programma erop vooruit te zijn gegaan. De argumenten om tot één ICT-programma te komen blijven echter onverminderd gelden, namelijk: 1) er is noodzakelijkerwijs veel interactie tussen ontwikkelingswerk op het gebied van de onderliggende fundamentele technologie en het werk aan systemen en toepassingen, terwijl lacunes moeten. Voor sommige onderdelen van een bepaald ontwerp moet vaak nog veel worden vermeden fundamenteel werk worden verricht. Een sterke onderlinge wisselwerking en een onophoudelijke verschuiving van de grenzen zijn dus onvermijdelijk; 2) er dient te worden vermeden dat karitüdaten, met 12 name nieuwe deelnemers, in verwarring raken over welk programma voor hen het meest geschikt is en meer nog dat zij een aantal mensen van de programmaleiding tegen een andere groep kunnen uitspelen. Om coherentie, duidelijkheid van visie en daadkracht te kunnen waarborgen, heeft één ICT-programma één dynamische, charismatische en goed geïnformeerde programmaleiding nodig. Eén beheerstructuur. Voor het vijfde kaderprogramma moet één beheerstructuur worden 4. 2 opgericht. De talrijke comités van overheidsambtenaren of aangewezen vertegenwoordigers spelen een belangrijke rol bij het informeren van de relevante diensten van de nationale regeringen. Dit is vooral op het gebied van toepassingen van groot belang. Dankzij een grotere coherentie tussen de deelgebieden kunnen de administratieve procedures worden verbeterd. De verleiding om nodeloos gestandaardiseerde procedures op te leggen, moet het hoofd worden geboden. Bij het vaststellen van de details van de structuur moet goed worden afgestemd wat de voornaamste doelgroep is die relevante toepassingen voor dat deel van het programma zal maken. De deelgebieden van het programma kunnen dus zijn: 1) Onderzoek op lange termijn. Dat is in wezen de vroegere categorie 'fundamenteel onderzoek', maar aangevuld met een aantal gebieden die voor toepassingen belangrijk zijn. De doelgroep voor dit deelgebied bestaat uit vooraanstaande, op fundamenteel onderzoek gerichte ICT-onderzoekers uit de academische en bedrijfswereld. De behoefte aan onderzoek op lange termijn blijft onverminderd bestaan omdat de steun van delen van de openbare en particuliere sector in Europa terugloopt. Werk met het oog op toepasselijke basistechnologieën. Dit betreft in essentie de ESPRIT- en 2) ACTS-programma's die als doelgroep in de eerste plaats de ICT-industrie hebben, maar zonder de meer op de eindgebruikers (doelgroepen die niet de ICT-industrie zelf zijn) gerichte werkzaamheden daarvan. Dit deelgebied omvat dus de activiteiten met het oog op de ontwikkeling van onderdelen en subsystemen. 3) Ontwikkeling van toepassingssysternen. Hieronder vallen de op de eindgebruikers gerichte werkzaamheden, voor duidelijke doelgroepen buiten de ICT-industrie zelf; het telematicagebied samen met de op gebruikers afgestemde gebieden van andere programma's. De onder dit deelgebied vallende werkzaamheden zijn werkzaamheden met het oog op systeemintegratie en -beproeving. 5. Structuur van het onderdeel Toepassingssystemen van het programma De noodzaak van een substructuur. De substructuur voor het gebied Toepassingssystemen 5. 1 moet worden gebaseerd op de natuurlijke gebruikersdoelgroepen. De ontwikkeling van sectoroverschrijdende en geïntegreerde systemen moet worden gestimuleerd. Aangezien openbare te maken tussen instanties kunnen worden geprivatiseerd, toepassingen voor openbaar en particulier gebruik. Het verschil tussen beide is niet groter dan dat tussen bepaalde doelgroepen in de sector van de particuliere gebruikers. is het niet wenselijk een onderscheid Vermindering van het aantal sectoren. Als er te veel sectoren zijn, schept dat verwarring bij 5. 2 nieuwe aanvragers. Een project dat de grenzen van een sector aftast, zal waarschijnlijk minder snel door een selectieteam worden gekozen, dan een project dat pal in het centrum van het werkplan van een sector ligt. Toch kunnen er redenen zijn om een project dat betrekking heeft op meer dan één toepassingsgebied voor steun te selecteren. Alles in aanmerking genomen is het waarschijnlijk beter de sectoren met gebruikers die een grote gemeenschappelijke belangstelling delen, te handhaven dan alle grenzen op te heffen en één groot allesomvattend continuüm in het leven te roepen. Er moeien echter ook uitnodigingen worden gelanceerd die bedoeld zijn om de grenzen lussen sectoren Ie overstijgen. Met comité beveel! aan bestaande sectoren samen te voegen wanneer dit gezien de convergentie van de desbetreffende doelgroepen zinvol is, maar hierbij niet te ver te gaan. Als uitgangspunt moet steeds de zclfdcfinitic van de doelgroepen worden genomen. Een goed afgelijnd werkplan is het beste middel om het probleem van het te grote aantal inschrijvingen te overwinnen, op voorwaarde dat de instantie die het werkplan opstelt goed geïnformeerd is over de prioriteiten van de relevante doelgroep. Dit mechanisme moet ook worden gehanteerd bij de strategische marktevaluatie die met het oog op het opsporen van nieuwe doelgroepen voor het programma wordt uitgevoerd. 13 5. 3 Samenwerking tussen sectoren. Om sectoroverschrijdende en geïntegreerde toepassingen te bevorderen, moeten maatregelen zoals speciale uitnodigingen voor het indienen van voorstellen worden opgezet. Het subprogramma Telematicatoepassingen kan dus op een bepaald tijdstip en bij een bepaalde uitnodiging worden opgevat als bestaande uit een aantal afzonderlijke sectoren, en op een ander tijdstip of bij een andere uitnodiging als een continuüm zonder grenzen. Het grootste deel van de beschikbare middelen moet nog steeds voor normale toepassingsprojecten in afzonderlijke sectoren worden gereserveerd, maar zo'n 10 à 20% van de middelen zou voor sectoroverschrijdende projecten moeten worden bestemd. 6. De uitdagingen De uitdagingen voor het onderdeel Telematicatoepassingen van het ICT-programma in het kader van het vijfde kaderprogramma zijn dezelfde welke de programmabeheerders altijd op hun weg hebben ontmoet (zoals het vastleggen van prioriteiten en criteria, het evaluatieproces in een multinationale omgeving, het opbouwende en creatieve toezicht op de projectuitvoering en het bevorderen van de exploitatie van de resultaten via normalisatiewerkzaamheden). Er zijn echter ook een aantal nieuwe uitdagingen. Dat zijn onder meer: 6. 1 De betrokkenheid van de gebruikers. Een specifiek en succesvol kenmerk van het programma Telematicatoepassingen is dat de gebruikers er zo nauw bij zijn betrokken. Die betrokkenheid bij projecten verloopt echter niet rimpelloos: 1) 2) 3) 4) gebruikers hebben vaak weinig ervaring met deelname aan O&O-projecten en met de conventies van het 'peer review'-proces. Sommigen zijn meer vertrouwd met politieke methoden dan met de wetenschappelijke aanpak. Dat kan leiden tot politieke druk om de selectie van toepassingen te beïnvloeden, wat problemen veroorzaakt; evenmin is het gevaar denkbeeldig dat gebruikers zelf de onderzoektaak op zich nemen, wat het resultaat van het project kan verzwakken; gebruikers die al te veel invloed hebben op het opstellen van het werkplan en de selectie van projecten kunnen zich eventueel verzeten tegen de invoering van nieuwe technologieën en toekomstgerichte benaderingen; in proefprojecten zijn de gebruikers doorgaans grote organisaties die soms wensen dat een toepassing te veel wordt toegesneden op hun specifieke behoeften, wat tot overspecificatie en beperkte transporteerbaarheid leidt. In het hoofdverslag wordt een aantal manieren aangedragen om deze problemen zo veel mogelijk terug te dringen. 6. 2 Administratieve belasting 1) In het proces. Het is onvermijdelijk dat programma's die met overheidsgeld worden gefinancierd, worden ingebed in een reglementering ter bescherming van dat geld. Die regulering is in de afgelopen jaren echter zo sterk aangegroeid dat zij het programma dreigt te verstikken. Een groot aantal particuliere ondernemingen is niet langer bereid deel te nemen. De kosten voor het indienen van voorstellen, de lange termijnen voor de goedkeuring van het project en de opstelling van contracten en het vrij beperkt aantal projectvoorstellen dat daadwerkelijk wordt geselecteerd, doen ondernemingen verkiezen om aan de voordelen van deelneming voorbij te gaan. Er moet meer worden gedelegeerd. 2) In het project. Nadat een voorstel eindelijk is goedgekeurd en de contracten zijn ondertekend zodat met het werk kan worden begonnen, moeten de onderzoekers een groot deel van hun tijd besteden aan rapportering, overleg, enz. Leidinggevende ambtenaren van de Commissie voeren aan dat deze belasting in het vierde kaderprogramma enigszins is verlicht, maar de onderzoekers zelf lijken veeleer een 14 1. verzwaring van de last aan te voelen, wellicht als gevolg van de proliferatie van horizontale projecten. Deze extra belasting vormt een zware overhead omdat zij, zoals onvermijdelijk is, op de projectleiding berust. Er moeten maatregelen worden getroffen om deze overhead te verlichten. Kleine hoogtechnologische ondernemingen en nieuwe kandidaten voor deelname aan het programma zullen deze overhead naar alle waarschijnlijkheid onaanvaardbaar vinden. Kleine ondernemingen kunnen het zich niet veroorloven hun beperkt aantal hooggekwalificeerde personeelsleden de handen te binden met de overheadactiviteiten die hun gezien de huidige organisatie van programmaprojecten worden opgedrongen. Het is onverantwoord een dergelijke onderneming tot deelname aan te sporen. In het hoofdverslag wordt een aantal voorstellen gedaan om deze belangrijke uitdaging, de vermindering van de programmabureaucratie, te beantwoorden. Overigens dient te worden opgemerkt dat dit probleem zich niet uitsluitend in het programma Telematicatoepassingen voordoet. 7. Betrekkingen met de desbetreffende DG's Het is ten zeerste wenselijk dat de relevante DG's een actieve belangstelling aan de dag leggen voor en nauw worden betrokken bij de werkzaamheden van een toepassingenprogramma. Voor bepaalde sectoren zijn speciale mechanismen uitgewerkt. Deze maatregelen zijn ten zeerste toe te juichen en dergelijke mechanismen moeten worden uitgewerkt voor alle sectoren waarvan de relevante DG's de onderzoekwerkzaamheden volgen. 15 II. REACTIE VAN DE COMMISSIE De Commissie juicht deze onafhankelijke evaluatie van de OTO-activiteiten op het gebied van algemene toepassingen van de informatie- en communicatietechnologie toe. Bij de sturing van de verdere technologische ontwikkeling in het kader van het vierde en vijfde kaderprogramma en de daarmee verband houdende initiatieven op het gebied van normalisatie en verspreiding, zal de Commissie met deze aanbevelingen rekening houden. Sinds de OTO-activiteiten op het gebied van telematica met het derde kaderprogramma op Europees niveau van start zijn gegaan, zijn de informatie- en communicatietechnologieën razendsnel geëvolueerd (Internet, CD-ROM, enz. ). Gezien hun groeiende convergentie zal deze ontwikkeling zich in de komende jaren blijven doorzetten. De overgang van het vierde naar het vijfde kaderprogramma biedt de gelegenheid om het onderdeel Toepassingen van elk toekomstig programma voor onderzoek in het kader van de informatiemaatschappij opnieuw te bekijken in het licht van deze technologische, sociaal-economische en juridische evolutie. In het verslag van het comité voor de vijfjaarlijkse evaluatie worden zeer nuttige en nader te bestuderen suggesties gegeven met als doel de toekomstige activiteiten beter toe te spitsen op de gebieden met de grootste Europese meerwaarde en met de grootste economische en maatschappelijke inzet. Zoals in het verslag duidelijk wordt aangegeven, was de OTO-activiteit gedurende het derde kaderprogramma voornamelijk toegespitst op de ontwikkeling van oplossingen voor de modernisering van diensten van algemeen belang in Europa. In het vierde kaderprogramma werden nieuwe belangrijke doelstellingen opgenomen, namelijk het scheppen van de voorwaarden voor de toekomstige ontwikkeling via openbare-particuliere en openbare-openbare partnerschappen, en het stimuleren van de ontwikkeling van nieuwe markten en de oprichting van nieuwe ondernemingen, met name innoverende MKB's. en van ontwikkeling demonstratie, technologische gegevenstelematica In het verslag wordt terecht opgemerkt dat de overgang van het derde naar het vierde kaderprogramma wordt gekenmerkt door drie belangrijke verschuivingen: van een lineair naar een feedback-model voor naar onderzoek, multimediatelematica en van door de technologische ontwikkelingen gedreven naar een op gebruikers gerichte oriëntatie. Wat het laatste punt betreft, wordt in het verslag de aandacht gevestigd op de essentiële bijdrage van OTO-activiteiten op het gebied van telematica in de ontwikkeling van afzonderlijke, op bepaalde onderwerpen gerichte gebruikersdoelgroepen. Aangezien de genoemde verschuivingen hebben geleid tot ingrijpende wijzigingen in de werkinhoud en in het programma- en projectbeheer hadden zij in het verslag wellicht uitvoeriger kunnen worden belicht. Deze verschuivingen zullen zich in het vijfde kaderprogramma nog meer doen gevoelen, samen met andere verschuivingen zoals toenemende communautaire concentratie beleidsdoelstellingen, volledige tenuitvoerlegging van het 'contextueel onderzoek'-model (interactief vs. lineair), meer systematische betrokkenheid van gebruikers bij projecten met het oog op permanente maatschappelijk-economische feedback en een vollediger bestrijken van alle belangrijke technologische stadia (analyse van gebruikerswensen, functionele specificatie, constructie van demonstratiemodel, laboratoriumverificatie, demonstratie exploitatieplan met daarin kwantitatieve economische criteria voor de toekomstige beoordeling van het resultaat). op de OTO-inspanning, tot de belangrijke grotere bijdrage in veldproeven, De Commissie is het eens met het standpunt van het comité dat er een afzonderlijke reeks uitnodigingen voor het indienen van voorstellen moet komen met het oog op de ontwikkeling van geïntegreerde systemen waarin twee of meer verschillende toepassingen samen worden gebruikt zodat de grenzen tussen de verschillende sectoren wegvallen. Reeds in het kader van het vierde kaderprogramma moet na de in december 1996 gepubliceerde uitnodiging tot het indienen van voorstellen voor geïntegreerde toepassingen kunnen worden nagegaan of een dergelijke aanpak interessant, relevant en haalbaar is voor verdere toepassing in het volgende kaderprogramma. Naar verwachting zullen dergelijke geïntegreerde toepassingen een gebruiksvriendelijke toegang tot verschillende toepassingen vanuit bestaande platforms (PC's, netwerkcomputers, kiosken, digitale persoonlijke assistenten, enz. ) mogelijk maken, een geschikte schaaldemonstratiefase op een 'digitale locatie' doorlopen op basis waarvan belangrijke conclusies op 16 maatschappelijk en economisch vlak kunnen worden geformuleerd, en een snellere vooruitgang naar de informatiemaatschappij mogelijk maken. De resultaten van bovengenoemde uitnodiging tot het indienen van voorstellen en de permanente evaluatie van de projectuitvoering zullen van groot belang zijn voor de voorbereiding van een grootschaliger actie voor geïntegreerde toepassingen onder het vijfde kaderprogramma. De Commissie neemt nota van de aanbeveling van het panel om de werkzaamheden in het gehele programma meer te richten op het tot stand brengen van de fysieke en intellectuele infrastructuur, met inbegrip van normalisatiewerkzaamheden waarbij de industrie wordt betrokken, en op de ontwikkeling van 'platformsystemen' die kunnen worden toegesneden op de eisen van afzonderlijke gebruikers, maar tegelijk voor een hele klasse toepassingen in verschillende sectoren kunnen worden gebruikt. In toekomstige OTO-activiteiten zal het gebruik van dergelijke specifieke industriële platforms worden bevorderd, waarbij men zal kunnen voortbouwen op de ervaring die wordt opgedaan in de huidige sectorale en de toekomstige geïntegreerde toepassingsprojecten. Deze aanpak zal de samenwerking tussen verschillende sectoren zeker bevorderen zodat toekomstige programma's er meer als een continuüm van activiteiten zonder grenzen dan als een verzameling afzonderlijke sectorale projecten zullen uitzien. De aanbeveling van het panel dat de voorbereidende, begeleidende en ondersteunende maatregelen, alsmede de 'horizontale' OTO-activiteiten binnen projecten zoals in de telematica-engineeringsector, opnieuw nader moeten worden bekeken, zal door de Commissie worden gevolgd. Tot nader orde is de Commissie van mening dat deze maatregelen belangrijk zijn ter ondersteuning van OTO-projecten en ter stimulering van het normalisatie-, verspreidings- en innovatieproces. Om te vermijden dat zij, zoals in het verslag wordt gezegd 'overhead-projecten' worden, moet hun optimaal gewicht vanzelfsprekend nauwkeurig worden bepaald, onder meer via overleg met de in OTO-projecten betrokken consortia, en moeten zij worden geselecteerd op basis van een duidelijke strategie en een transparante indicatie van de te verwachten voordelen. De Commissie deelt de overtuiging van het panel dat een grotere coördinatie tussen de OTO-programma's, met name via het concept van de task forces' onderzoekindustrie', en een grotere flexibiliteit bij het programmabeheer een gunstig effect zou hebben. De beschreven 'bureaucratie' in zowel het beheer van het programma (lange termijnen voor goedkeuring van projecten en opstelling van contracten, al te groot aantal inschrijvingen, op de gemaakte kosten gebaseerde standaardcontracten, enz. ) als in dat van de projecten (rapportering, coördinatie, enz. ) wordt door de partners in de specifieke programma's in toenemende mate als een probleem beschouwd en soms zelfs als een bron van onoverkomelijke moeilijkheden voor het management van consortia. In de eerste oriëntaties voor het vijfde kaderprogramma, die door de Commissie onder de titel 'De toekomst uitvinden' zijn ingediend, worden een eenvoudiger structuur en ideeën voor een flexibeler management voorgesteld die in het verlengde liggen van de aanbevelingen van de vijfjaarlijkse evaluatie. 17 m. EVALUATIEPANEL De heer Knud Christensen Directeur O&O en Productie, Scandinavian Mobility International A/S. Vice-voorzitter Centrum voor O&O binnen Rehabilitation (1988-1990). Managementadviseur met expertise op het gebied van strategische planning, productiviteit en logistieke structuren (1988-1990). Dr. Max Herry Eigenaar en directeur van het bureau voor verkeersplanologie Herry in Wenen en van INVOPLAN te München. Twintig jaar ervaring met nationale en internationale vervoer- en telematicaprojecten. Beoordelaar van het vierde kaderprogramma voor het vervoer (DG VII). President van DANUBE (uitwisselingen tussen universiteiten en het bedrijfsleven in de EU). Projectleider dan wel consortiumlid van 7 voltooide en 4 nog lopende EU-projecten. Prof. Hannu Jaakkola Hoogleraar informatietechnologie aan de Universiteit van Tampere in Finland. Directeur van het onderzoekinstituut voor informatietechnologie (1986-1992). Auteur van zo'n 80 publicaties op het gebied van informatietechnologie en technologiebeheer. Prof. dr. Günter Krös Hoogleraar nationale economie aan de Faculteit voor stedelijke & regionale planologie van de Universiteit van Dortmund. Hoofd van het Departement voor Nationale Economie. Deskundig op het gebied van regionale ontwikkeling in plattelandsgebieden. Was in 1995 voorzitter van het extern comité van toezicht inzake het programma Telematicatoepassingen. Dr. Philippe Larédo Geassocieerd onderzoekdirecteur van het Centre de Sociologie de l'Innovation (CSI) aan de Ecole des Mines te Parijs (sinds 1987). Verantwoordelijk voor het onderzoek in het kader van programma's op het gebied van de vervoereconomie bij het Franse Ministerie van Vervoer (1979-1982). Verantwoordelijk voor een nationaal programma inzake mariene technologie en vervolgens hoofd van het evaluatieteam. Ministerie van Onderzoek en Technologie (1983-1989). Evaluatie van tal van communautaire en Eureka- programma's. Auteur van een groot aantal publicaties over de evaluatie van O&O-programma's. Dr. Louis Lee Directeur 'Information Resource Services' aan de Universiteit van Westminster (sedert 1989) en als zodanig verantwoordelijk voor strategische planning, technologie en ontwikkeling van informatica- en audiovisuele bronnen, bibliotheken en managementinformatiediensten ten behoeve van de universiteit. Bestuurder van een kleinschalige onderneming die bibliotheeksystemen en -diensten levert. Deskundig inzake de toepassing van telematica bij universitair management. Dr. Jim Mountjoy Directeur Euristix Ltd. Lid van het Irish National Information Society Steering Committee. Voorheen lid van het beheercomité van ESPRIT. Lid van het Telecommunications Senior Officials Committee en van het Europese Ruimte-agentschap. Dr. Brian Oakley (medevoorzitter en secretaris van het panel) Gepensioneerd. Voorzitter van Logica, Cambridge (1987-1993). Directeur van het Alvey-programma (1983-1987). Secretaris van de 'Science & Engineering Research Council' (1979-1983). Lid van het beheercomité van ESPRIT (1983-1987). Lid van het adviescomité van ESPRIT (1987-1992). Voorzitter van de tussentijdse evaluatie (1993) van het Telematicaprogramma. 18 1. Prof. Torleif Olhede Directeur van het departement voor gezondheidsinformatica bij Spri, het Zweedse instituut voor de ontwikkeling van gezondheidsdiensten. Onderzoeker bij het departement voor computer- en systeemwetenschappen aan de Universiteit van Stockholm en het Koninklijk Instituut voor Technologie. Deskundig op het gebied van beveiligingsinformatica. Deelnemer namens Zweden aan de Werkgroep voor de gezondheidssector. Hoofd van een groep die verantwoordelijk is voor de strategie van de krijgsmacht op het gebied van IT, communicatie en computerbeveiliging (1984-1989). Dr. Hans-Detlef Schulz Directeur Media Transfer GmbH, Darmstadt, Duitsland. Lid van het tussentijds evaluatiepanel van het Telematicaprogramma. Rapporteur bij de oproep voor het indienen van voorstellen voor het vierde kaderprogramma. Deskundig op het gebied van telecommunicatie en telecommunicatienormen. Rapporteur voor multimedianormen binnen ITU-T, lid van ETSI, ISO en DAVIC. Prof. Vincenzo Tagliasco Hoogleraar medische informatica aan de Universiteit van Genua, Italië. Was als deskundige voor de Commissie betrokken bij studies naar de impact van O&O-programma's van de EU, en de tussentijdse evaluatie van het programmma Menselijk potentieel en mobiliteit. Publiceert over de toekomstige maatschappelijk-economische impact van demografische veranderingen en technologische ontwikkeling. Dr. Georges Wanet Sinds 1992 directielid van Belgacom. Hoofd Corporate Strategy and Development. Was verantwoordelijk voor strategische planning, gegevensverwerking en het FAST-project ter verbetering van de efficiency van de basisdiensten in telefonie. Tevens directeur van F. N. A. , een groep van 12 telecommunicatiebedrijven die gereguleerde bandbreedtediensten aan de financiële wereld verstrekt. Lid van het tussentijds evaluatiepanel van het Telematicaprogramma. De heer Nils Wilhjelm (medevoorzitter van het panel) Sinds 1990 directeur van Industriens Realkreditfond. Minister van Industrie en Handel, Denemarken (1986-1989). Voorzitter van de Federatie van Deense Bedrijven (1983-1986). Vice-voorzitter van de Raad van Bestuur van Tele Danmark A/S. 19 20 2. VIJFJAARLIJKSE EVALUATIE 1996 COMMUMCATIETECHMOLOGIEËN i?Kf i\Tï3t\îC!nri?xr 21 2. 22 I. SAMENVATTING beschikt Europa over uitstekende digitale com municatiemiddelen van de eerste generatie en er bestaat thans dringend behoefte aan een Europese informatie infrastructuur. videodiensten Digitale moeten zo snel mogelijk worden ingevoerd. met een samenhangend plan en agenda voor de invoering infor van een Europese matie-infrastructuur. is Er voldaan aan de hoofddoelstellingen van het Europese O&O, maar een invoering samenhangende multimediadiensten van langzaam slechts vindt plaats. onderzoek Verder en technologische ontwikkeling zijn nodig. Met de Euro-ISDN- en GSM-normen beschikt Europa over een uitstekende verzameling digitale communicatie-infrastructuren van de eerste generatie. Technologisch gezien behoren zij tot de beste ter wereld. Het is voor Europa echter van vitaal belang om door te gaan met het ontwikkelen van communicatietechnologieën, te normaliseren ten behoeve van de interoperabiliteit en een Europese informatie telecommunicatie, data- infrastructuur networking en omroepmogelijkheden zo snel mogelijk worden gecombineerd. introduceren, waarin te Met name dienen digitale videodiensten zo snel mogelijk te worden ingevoerd. De technologie voor digitale video en televisie bestaat nu, en een programma om de penetratie van digitale diensten te versnellen zou waardevol spectrum voor andere diensten vrijmaken. Er dient ook op Europees niveau te worden ingegaan op specifieke kenmerken van een Europese rekening houdende met het steeds grotere belang van de zich ontwikkelende markten in Oost-Europa en de Middellandse-Zeelanden. informatie-infrastructuur, De kosten die zijn verbonden aan het leveren van breedbanddiensten in alle huishoudens van de EU zullen op zich al enorm zijn. Er is enige vooruitgang geboekt bij de installatie van het kernnetwerk, maar er moet nog veel werk worden verricht om dit uit te breiden tot alle burgers en kleine bedrijven. Europa heeft dringend behoefte aan een samenhangend plan en bijbehorende agenda voor de invoering van een Europese informatie-infrastructuur. Er is voldaan aan de hoofddoelstellingen van de Europese O&O- telecommunicatieprogramma's (RACE I/II). Het programma heeft voldaan aan de technologische doelstellingen, maar de technologische ontwikkeling is verre van voltooid. Het ACTS-programma heeft geleid tot een bewustwording ten aanzien van het enorme potentieel van digitale geavanceerde multimedia-telecommunicatiediensten op de Europese markt heeft echter nog niet het niveau bereikt dat kon worden verwacht. Het OTO in de EU heeft bijgedragen aan interconnectiviteit en interoperabiliteit, maar in sommige gevallen kan wetgeving nodig zijn om te zorgen voor een coherente invoering. Het is ook nodig de toegang tot kapitaal te bevorderen voor innovatieve high tech-bedrijven en startende bedrijven. ontwikkeling technologie. van De Verder onderzoek en technologische ontwikkeling zijn nodig: een informatiemaatschappij in Europa kan niet alleen met de technologie van vandaag tot stand worden gebracht, en technologische ontwikkeling moet een sleutelpositie innemen in het toekomstig OTO van de EU. Daarbij moet de voorkeur worden gegeven aan projecten die leiden tot een verbetering van de Europese informatie-infrastructuur en/of tot toekomstige concrete commerciële toepassingen, met name projecten die grote gevolgen kunnen hebben voor de Unie en de Europese burgers. maar het zwaartepunt van de aandacht moet nu worden De oorspronkelijke reden voor Europese steun aan OTO op dit gebied is nog steeds van toepassing, maar het zwaartepunt van de aandacht moet 23 van verlegd technische normen alléén naar proeven en grote schaal. invoering op Het OTO-beheer in de EU moet worden verbeterd, met de name contracten,. betreft wat nu worden verlegd van het definiëren van technische normen alléén naar het bevorderen van de invoering op grote schaal van toepassingen op basis van unieke en algemeen aanvaarde normen. Europese normen zijn een strategisch middel om het technologisch initiatief in Europa te houden en om een betere uitgangspositie voor het Europese bedrijfsleven op de wereldmarkt te bereiken. Het is ook van wezenlijk belang om de tijd tussen het eerste concept en de daadwerkelijke toepassing van nieuwe ontwikkelingen te verkorten. Er moet een mechanisme worden gevonden om rechtstreeks impact op de markt uit te oefenen. Wat betreft het beheer van OTO in de EU dienen de contractprocedures te worden verbeterd en moet worden overgegaan tot een beoordeling van de mogelijke voordelen van op resultaten gebaseerde contracten, met meer nadruk op hetgeen technisch wordt bereikt dan op boekhoudkundige aspecten. Het sluiten van contracten dient sneller en doorzichtiger te verlopen. de goede integratie van de Er dient verder gebruik te worden gemaakt van onafhankelijk advies inzake de integratie en het beheer van programma's, alsmede van programma's,. videoconferenties. de contacten programma's,. tussen de inzake opleiding en mobiliteit, Er dienen ook sterkere contacten te worden gelegd met de EU- programma's informatietechnologie (ESPRIT) en Telematicatoepassingen. Er bestaat behoefte aan meer doorzichtigheid en betere samenwerking, met inbegrip van eventueel de gezamenlijke uitvoering van projecten, tussen deze programma's. betere en initiatieven. nationale Het concept van de nationale hosts, tenslotte, moet opnieuw worden geëvalueerd om het gebruik ervan te verbeteren. het vijfde In kader programma dient te worden voorzien in een aandachts punt de communicatie- infor matiemaatschappij, met een samenhangende strategie en meer flexibiliteit. betreffende en van de op OTO ten behoeve communicatie- De werkzaamheden in het vijfde kaderprogramma dienen vooral te zijn gericht en informatiemaatschappij. Er moet sprake zijn van een samenhangend overzicht van de ontwikkelingen op het hele gebied van de informatie- en communicatietechnologie, met één samenhangende strategie van de EU, één strategische adviesgroep en flexibiliteit om binnen dit grote te verschuiven wanneer de omstandigheden gebied middelen veranderen. Een mogelijkheid daartoe zou kunnen bestaan in een kern technologieprogramma met gerichte programma's voor specifieke toepassingsgebieden, zoals beschreven in punt 6. 3. De hoofddoelstellingen dienen te bestaan in het wegnemen van de huidige technologische en infrastructuur-beperkingen ten aanzien van de expliciete en verborgen behoeften van gebruikers, en om proeven te stimuleren waarmee de doeltreffendheid van voorgestelde oplossingen voor gebruikers 'in het veld' kan worden gedemonstreerd. Er wordt aanbevolen in alle Lid-Staten het gebruik van proef-infrastructuren te verbeteren. naadloze De belangrijkste eisen op het communicatie gebied van zijn toegang, gemak van toegang, kwaliteit diens-verlening, van de en universele de aanpasbaarheid toegang van Om een marktontwikkeling mogelijk te maken die tegemoet komt aan de eisen van de gebruikers, zijn de belangrijkste eisen naadloze toegang, gemak van de toegang, kwaliteit van de dienstverlening, universele toegang en aanpasbaarheid van de dienstverlening. Van bijzonder en aansluitingsmogelijkheden en het optimaliseren van de wisselwerking 'netwerkintelligentie'. tussen 'toegangsintelligentie' is het verbeteren toegangs- van de belang de de en 24 dienst. Normalisatie - eerst voor de onderdelen en daarna voor het geheel - dient de primaire taak te blijven: ATM-systemen moeten ook volledig verschillende de genormaliseerd en normalisatiegroepen multimedianormen ontwikkelen. definitief worden gezamenlijk moeten en besteed aan microgolven, Er moet zowel aandacht Andere sleutelgebieden zijn opto-elektronica/fotonica, voortplanting van worden interactiviteit, engineering van diensten, software, intelligente netwerken, intelligente agentia, mobiele communicatie en activerende technologie als veiligheid van informatie. aan visionaire concepten Maar er moet ook worden ingegaan op visionaire concepten, waarvan in paragraaf 6. 5 enige voorbeelden worden gegeven. Aanbevelingen 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. interactieve multimediadiensten is een versnelling nodig van het liberaliseringsproces van de Europa heeft behoefte aan een samenhangende Europese informatie-infrastructuur die voldoet aan alle nieuwe communicatie-eisen in verband met telecommunicatie, data-networking en omroep; het is de verantwoordelijkheid van de Commissie om de noodzakelijke initiatieven te nemen. Om dit doel te bereiken telecommunicatie- en omroepinfrastructuren en -diensten. Tegelijkertijd moet ook de normalisatie worden versterkt en versneld. Alleen met behulp van unieke, Europese normen kunnen de investeringen van het bedrijfsleven en de consumenten worden beschermd. Er moet worden gezocht naar mogelijkheden om de invoering op grote schaal van digitale televisie en te versnellen. Daarnaast moet worden gezocht naar mogelijkheden voor de benutting van wereldwijde niche-markten voor zakelijke diensten met hoge toegevoegde waarde. De toegang tot financiering ten behoeve van innovatie moet worden verbeterd. De Commissie dient initiatieven te nemen om te zorgen voor een betere financieringsomgeving; enkele opties worden in deel 1 van het verslag aangegeven. Er bestaat behoefte aan een flexibele en functioneel effectieve aanpak van OTO in de EU door alle Europese instellingen. De Commissie moet zorgen voor coördinatie, samenwerking en transparantie bij het beheer van de programma's. Op het gebied van geavanceerde communicatie dient de goede integratie van de programma's te worden gecontinueerd en de samenwerking met andere programma's te worden uitgebreid. Het vijfde kaderprogramma moet nu worden voorbereid, met aangepaste en flexibele bepalingen voor OTO informatie- en communicatietechnologie; een aantal sleutelonderwerpen wordt in het verslag genoemd en op deze gebieden dient men reeds met de voorbereidende werkzaamheden te beginnen. Het is van wezenlijk belang ook in te gaan op visionaire concepten, als een middel ter versterking van waardeketens en als basis voor de toekomstige concurrentiepositie van Europa. ten behoeve van de 25 II. REACTIE VAN DE COMMISSIE De Commissie juicht deze onafhankelijke evaluatie van OTO in de EU toe in het bredere perspectief van de ontwikkelingen inzake geavanceerde communicatie in Europa. De aanbevelingen zullen worden gebruikt bij het oriënteren van de technologische ontwikkeling in het vierde en vijfde kaderprogramma en initiatieven op het gebied van normalisatie en stimulering van de daarmee verband houdende investeringen. De Commissie aanvaardt haar verantwoordelijkheid om een katalyserende rol te spelen bij de ontwikkeling van een samenhangende Europese informatie-infrastructuur waarmee wordt ingegaan op alle nieuwe communicatie-eisen en op de specifieke kenmerken van de markten in Europese regio's, de Oost-Europese en Middellandse-Zeelanden. De technologische ontwikkelingen in de RACE- (1988-1994) en ACTS- (1994-1998) programma's zijn erop gericht te zorgen voor interoperabiliteit bij het verder versmelten van interoperabiliteit telecommunicatie, data-networking en omroep. Daarnaast zijn coherentie en sleutelelementen in het nieuwe regelgevingskader voor communicatie in de informatiemaatschappij. Liberalisering van en concurrentie bij de levering van infrastructuren en diensten zijn in de afgelopen jaren sleuteldoelstellingen geweest van het telecommunicatiebeleid van de EU. De Commissie zal ervoor ijveren het liberaliseringsproces op telecommunicatiegebied door de Lid-Staten te laten voortzetten op basis van een overeengekomen agenda. Door de grote verscheidenheid van infrastructuren en dienstenleveranciers op een aan concurrentie onderworpen markt en door de nieuwe verscheidenheid van technologieën voor de levering van diensten, zal steeds meer behoefte bestaan aan doeltreffende normalisatie en totstandbrenging van consensus. De OTO-programma's van de EU, zowel RACE als ACTS, hebben belangrijke bijdragen geleverd aan technische normalisatie, zoals ook in de vijfjaarlijkse evaluatie wordt vermeld. Verdere steun zal tijdens de resterende looptijd van het ACTS-programma worden geleverd in de vorm van oriëntaties en van bijdragen aan door de industrie uitgevoerde normalisatiewerkzaamheden. De noodzaak dat de EU in aanzienlijke mate bijdraagt aan de normalisatie zal zijn weerslag vinden in het voorstel van de Commissie voor OTO met betrekking tot de informatiemaatschappij in het vijfde kaderprogramma. De massale invoering van digitale televisie en interactieve multimediadiensten is in de eerste plaats een verantwoordelijkheid van de particuliere sector. Het nieuwe kader voor stimulering van communautaire investeringen in transeuropese netwerken zal echter door de Commissie worden ingezet om een katalyserende rol te spelen bij de samenhangende en gecoördineerde invoering van nieuwe diensten in de EU. Door de nieuwe, thans tot stand komende systemen voor 'elektronische handel' zal het mogelijk worden zich op de wereldwijde niche-markten voor zakelijke diensten met hoge toegevoegde waarde te begeven. De Commissie zal in 1997 een nieuw gecoördineerd elektronisch handelsinitiatief ten uitvoer leggen, voortbouwend op de OTO-werkzaamheden in het ACTS-programma en het onlangs door hoofdrolspelers uit de industrie en verenigingen uit het MKB getekende Memorandum of Understanding. In 1996 publiceerde de Commissie een Groenboek over innovatie en keurde ze een actieplan goed op grond van de reacties van het bedrijfsleven en van de Lid-Staten. Het Groenboek ging in op de verbetering van de financiering van innovatie, met name voor nieuwe, op technologie gebaseerde bedrijven. De in het verslag over de strategische audit vermelde opties zullen zorgvuldig worden bestudeerd. De Commissie is er ook van overtuigd dat meer samenwerking tussen de OTO-programma's en een grotere flexibiliteit bij het beheer van die programma's een gunstige invloed zullen hebben. De eerste oriëntaties voor het vijfde kaderprogramma, door de Commissie ingediend onder de lilel 'De toekomst uitvinden'1 gaan in de richting van een eenvoudiger structuur en een flexibeler beheer, zoals ook aanbevolen in deze strategische audit. Door meer rekening te houden met visionair onderzoek op Europees niveau zal met een groot aantal van de nieuwe ideeën in dit verslag rekening kunnen worden gehouden. COM(96) 332 def. van 10. 7. 1996. 26 ill. EVALUATIEPANEL De heer Stelios Argyros, lid van het EP Als lid van het Europees Parlement heeft de heer Argyros zitting in de commissies Onderzoek, Technologische ontwikkeling en Energie en Economische en Monetaire zaken en Industriebeleid. Hij was lid van de raad van bestuur van een groot aantal Griekse bedrijven, was hoofdbestuurder en voorzitter van de federatie van Griekse bedrijven en is thans vice-voorzitter van UNICE. De heer Max Artigalas Algemeen directeur 'Recording Programme Administration' van THOMSON multimedia. Na een loopbaan als technisch directeur bij Thomson-omroep ging hij over naar Thomson-multimedia, waar hij ook 'recording domain manager' is voor 'Corporate Research and Advanced Development'. Dr. Hans Baur Voormalig vice-voorzitter van Siemens AG, thans optredend als adviseur voor verscheidene nationale en internationale instanties, alsmede voor de heer Bangemann inzake de informatiemaatschappij. Gedurende zijn loopbaan bij Siemens AG was dr. Baur lid van de Raad van Beheer en was hij verantwoordelijk voor de business groups op het gebied van telecommunicatie en elektronische componenten. Hij was ook voorzitter van de raad van Toezicht van Siemens Nixdorf Informatiesystemen AG. De heer Umberto de Julio De heer De Julio is vice-algemeen directeur van STET, met verantwoordelijkheid voor strategische planning, technologie en ontwikkeling van nieuwe diensten; voor hij in 1995 bij STET kwam, was hij netwerkdirecteur van Telecom Italië (1994). Zijn voorgaande loopbaan bij SIP begon in 1972, en in 1986 werd hij benoemd tot netwerkdirecteur. Hij is lid van de raad van bestuur van Telecom Italië, Telecom Italia Mobile, CSELT, STREAM, STET International en is ook voorzitter van de algemene vergadering van EURESCOM en vice-voorzitter van AEI. De heer de Julio werd bijgestaan door de heer Giovanni Perucca, directeur O&O van STET. De heer Aimo Eloholma De heer Eloholma is sinds 1995 vice-voorzitter van Telecom Finland Ltd. , Sales en Marketing, voorheen vice-voorzitter van Telecom Finland, zakelijke diensten, en bekleedde een verscheidenheid van posities binnen de PTT in Finland. Hij is voorzitter van de Raad van Tele Yritysviestintà Oy (leverancier van PBX'en) en Yritysverkot Oy (bedrijfsnetwerken) en heeft zitting in een aantal comités in Finland. Hij is ook lid van het forum over de informatiemaatschappij (Europese Commissie). De heer Eloholma werd bijgestaan door de heer Timo Rajamaki, directeur van het onderzoekcentrum van Telecom Finland. in kranten, drukkerijen, Dr. Francisco Pinto Balsemâo Voorzitter en meerderheidsaandeelhouder van IMPRESA, S. G. P. S. , een houdstermaatschappij met reclamebureaus en een Portugees particulier belangrijke participaties televisiekanaal. Dr. Pinto Balsemâo is professor in de communicatiewetenschappen aan de Nieuwe Universiteit van Lissabon, voorzitter van het Europees Instituut voor de media, vice-voorzitter van de stichting 'Journalistes en Europe' en lid van de raad van de Media Business School. Hij was een van de oprichters (1974) van de democratische volkspartij (PPD), thans de sociaal-democratische partij (PSD), en van 1981 tot 1983 was hij eerste minister van Portugal. Dr. Pinto Balsemâo werd bijgestaan door de heer António Trigo de Sousa, technisch directeur van SIC. 27 Dr. George T. Waters Dr. Waters is sedert 1986 directeur van de technische afdeling van de Europese omroepunie (EBU) en is al meer dan 35 jaar bij het omroepwezen betrokken. Hij was gedurende 7 jaar algemeen directeur van RTE, de Ierse nationale omroep, en was directeur van de 'International Council of the Academy of Television Arts and Sciences' (VS) en vice-voorzitter van de EBU. In 1993 werd hij benoemd tot voorzitter van de International Academy of Broadcasting (IAB). 28 29 30 I. SAMENVATTING 1. 0 Draagwijdte van de evaluatie: lessen voor het vijfde kaderprogramma Voor deze vijfjaarlijkse evaluatie van het Europese strategisch programma voor onderzoek op het gebied van informatietechnologie (ESPRIT) heeft het evaluatiepanel het omvangrijke, door de Commissie verstrekte documentatiemateriaal bestudeerd, waaronder het in 1996 opgestelde verslag van de ESPRIT-beoordelingscomité onder voorzitterschap van professor Umberto Colombo. Tevens heeft het panel gesprekken gevoerd met hooggeplaatste Commissie-medewerkers die verantwoordelijk zijn voor het beleid inzake informatie- en communicatietechnologie (ICT). Bovendien heeft het panel overlegd met de nationale vertegenwoordigers voor ESPRIT. Bij de evaluatie is gekeken naar de activiteiten die zijn ontplooid tijdens het derde kaderprogramma van de Europese Gemeenschap, dat liep van 1991 tot 1994, en gedurende de eerste periode van het vierde kaderprogramma, tot begin 1996. In deze evaluatie is de eindevaluatie van het derde kaderprogramma opgenomen. Het evaluatiepanel heeft zich vooral gericht op enkele specifieke aspecten van het huidige ESPRIT- programma alsook, in overleg met de Commissie, op enkele strategische kwesties die van belang zijn voor de OTO-activiteiten op ICT-gebied tijdens het vijfde kaderprogramma. Het panel heeft een uitvoerige reeks constructieve aanbevelingen opgesteld, die zijn visie op de cruciale rol van ICT en het belang van de informatiemaatschappij weergeven. Het panel hoopt dat de Commissie deze visie ondersteunt en voor het toekomstige ICT-programma van het vijfde kaderprogramma een begroting toewijst die tenminste gelijk is aan de huidige, ofwel ongeveer een derde van de totale begroting van het kaderprogramma. 2. 0 Een kort historisch overzicht van ESPRIT: steeds bredere doelstellingen De communautaire steun voor OTO op het gebied van informatietechnologie (IT) nam in 1984 een aanvang. In de eerste tien jaar was het programma er voornamelijk op gericht de kloof tussen de Europese IT-industrie en die van de Verenigde Staten en Japan te overbruggen. De strategie veranderde drastisch met de komst van het vierde kaderprogramma in 1994, toen voor het eerst werd onderkend dat IT van steeds crucialer belang was geworden voor het concurrentievermogen van de gehele industrie. Dit laatste IT-programma: • • • • bevordert de verticale samenwerking tussen leveranciers en gebruikers van ICT; schenkt veel meer aandacht aan de afstemming van de activiteiten op de behoeften van de markt; maakt nieuwe technologie beter toegankelijk en gemakkelijker over te nemen; bevordert de bewustwording van nieuwe O&O-resultaten; en Bij Beschikking 84/30 van de Raad (28. 2. 1984) werd IiSPRIT een onderdeel van het eerste kaderprogramma (1984-1988). met een begroting van 1,5 miljard eeu. Overeenkomstig Beschikking 88/279 van de Raad (11. 4. 1988) werd IiSPRIT tijdens hel tweede kaderprogramma voortgezet met een begroting van 3. 2 miljard een, terwijl de liSPRIl-begroting van hel derde kaderprogramma hij Beschikking 91/2328 van de Raad (15. 7. 199!) werd vastgesteld op 2,035 miljard ecu. Overeenkomstig Besehikking 94/802 van de Raad (23. 11. 1994) werd bij hel vierde kaderprogramma ingesteld, het programma voor Informatietechnologie, met een begroting van 1,911 miljoen ecu. IiSPRIT een nieuw programma in plaats van 31 • maakt gebruik van een aantal nieuwe instrumenten voor de uitvoering van het programma, zoals expertise netwerken en themaclusters (activiteiten op uiteenlopende technologische gebieden met eenzelfde, duidelijk omschreven doel). 3. 0 De context: de overvang van Europa naar de informatiemaatschappij Dit evaluatieverslag is opgesteld tegen de achtergrond van snelle veranderingen in de rol, de ontwikkeling en de toepassing van ICT. Dit is een geschikt moment om enkele nieuwe ideeën te presenteren over de vraag hoe Europa zich kan aanpassen aan tenminste vier belangrijke ontwikkelingen: • • • • het reeds in gang gezette proces van omschakeling naar de informatiemaatschappij, dat een belangrijke uitdaging vormt voor de Europese economie en samenleving; de deregulering van de Europese telecommunicatiesector, een belangrijke stap in de omschakeling, die over ruim een jaar een feit zal zijn; de snel groeiende populariteit van Internet, dat burgers en bedrijven tal van nieuwe mogelijkheden biedt; en de opmars van multimediatechnologieën in het bedrijfsleven, de media, overheidsdiensten en het onderwijs. Het evaluatiepanel dringt aan op een zodanig ingrijpende wijziging in de organisatie en opzet van de ICT-programma's, dat de EU beter op deze ontwikkelingen kan inspelen. 4. 0 Prioriteiten: een geïntegreerd ICT-programma om te waarborgen dat er meer producten op de markt komen Het evaluatiepanel heeft twee prioriteiten vastgesteld en zijn aanbevelingen daarop toegespitst. 4. 1 De noodzaak tot integratie van de programma's ACTS, Telematica en ESPRIT Het evaluatiepanel is tot de slotsom gekomen dat de doelstellingen van deze afzonderlijke programma's beter te verwezenlijken zijn wanneer ze worden samengevoegd tot een geïntegreerd programma waarin alle voor de informatiemaatschappij relevante ICT-aspecten aan bod komen. Aangezien voor ESPRIT jaarlijks een nieuw werkprogramma wordt opgesteld, is hel panel van mening dat reeds gedurende de resterende tijd van het vierde kaderprogramma stap voor stap naar zo'n geïntegreerd ICT-programma toe kan worden gewerkt. Aldus zal de overgang naar het vijlde kaderprogramma, dat in 1999 van start gaat, soepeler verlopen. Het vaststellen van een tijdschema voor de samenvoeging van de programma's viel buiten het bestek van deze evaluatie. Wij denken dat het zinvol zou zijn met het oog op een dergelijke integratie een gezamenlijk coördinatiecomité voor de drie programma's op te richten. Wij beseffen dat wij hier een ingrijpende verandering bepleiten die een zorgvuldige planning vereist, waarbij bovenal moet worden getracht de administratieve obstakels te vermijden die deze significante verbetering van de Europese ICT- programma's in de weg zouden kunnen staan. 32 4. 2 De noodzaak tot snellere commerciële toepassing van onderzoekresultaten Het panel heeft geconcludeerd dat de doelstellingen van het ESPRIT-programma genoegzaam zijn bereikt. Het programma heeft onder meer een cruciale bijdrage geleverd tot de bevordering van de grensoverschrijdende tussen kleine en grote ondernemingen, universiteiten en onderzoekinstellingen. samenwerking Het programma zou echter nog effectiever kunnen worden als er - naast activiteiten met betrekking tot bijvoorbeeld optimale praktijken, eerste gebruikers en beoordelingen - betere mechanismen konden worden ontwikkeld om een commerciële exploitatie van de resultaten te waarborgen. Een aantal activiteiten komt in aanmerking, bijvoorbeeld: • een meer expliciete afstemming van de resultaten op de taken die voor ons liggen in verband met de ontwikkeling van de Europese informatiemaatschappij; initiatieven ter bevordering van de commerciële exploitatie van onderzoekresultaten; invoering van instrumenten om de ontwikkeling, toepassing en marktaandelen van ICT in Europa te meten en te volgen; aanmoediging van middelgrote en kleine bedrijven met innovatieve capaciteiten om nieuwe producten met meerwaarde sneller op de markt te brengen; verbetering van de doelmatigheid en verantwoordingsplicht van het programmabeheer, deels door een meer resultaatgerichte aanpak in te voeren; en ontwikkeling van een lange termijn strategie voor de Europese OTO-activiteiten op ITC-gebied. • • • 5. 0 Bevindingen van het evaluatiepanel De bevindingen van het evaluatiepanel hebben betrekking op de programma-activiteiten in de afgelopen vijfjaar en de noden van het toekomstige ICT-programma. 5. 1 Evaluatieperiode 1991-1996 5. 1. 1 Doelstellingen van het programma: uitbreiding tot de behoeften van de gehele samenleving Het evaluatiepanel is van mening dat de doelstellingen van ESPRIT relevant zijn geweest en stemt er volledig mee in dat het programma zich thans voornamelijk richt op de behoeften van het bedrijfsleven en de industrie teneinde het concurrentievermogen en de werkgelegenheid te stimuleren. 1 let wordt echter tijd om de doelstellingen te verruimen en ook te kijken naar de behoeften van de rest van de samenleving waarin de nieuwe infrastructuren, diensten en toepassingen van de informatiemaatschappij moeten voorzien. Gezien de programma resultaten in relatie tot haar doelstellingen willen wij de aandacht vestigen op de volgende punten: • qua dynamiek en perspectief heeft het ESPRIT-programma in het vierde kaderprogramma ten 33 opzichte van het derde kaderprogramma een positieve verandering ondergaan; • • de ruime omschrijving van onderzoektaken en de voortdurende aanpassing van de werkprogramma's hebben ervoor gezorgd dat het programma zich steeds is blijven richten op relevante onderwerpen; en er is onvoldoende evenwicht tussen de behoeften van gebruikers, marktgebonden prioriteiten en de noodzaak tot langetermijnonderzoek; wij juichen de nieuwe richting van het programma toe, maar vrezen dat het zo noodzakelijke langetermijnonderzoek in het gedrang komt. 5. 1. 2 Doelmatigheid van het programma: relevante inspanningen, maar nog enkele tekortkomingen Het panel is van mening dat er met betrekking tot het programmabeheer in het algemeen grote inspanningen zijn geleverd om de resultaten en doelmatigheid van het programma te verbeteren. Bovendien zijn er belangrijke veranderingen doorgevoerd om de flexibiliteit van het programma te vergroten - een streven dat ook in het vijfde kaderprogramma tot uitdrukking dient te komen. Het streven naar flexibiliteit heeft echter ook een keerzijde. Er is getracht te voorzien in de specifieke behoeften van indieners van projectvoorstellen, waardoor bepaalde aspecten van het programma paradoxaal genoeg erg (b. v. een veelheid van activiteiten en informatiepakketten, verschillende typen projectvoorstellen). ingewikkeld zijn geworden Tevens wil het panel de aandacht vestigen op het meer algemene probleem van de administratieve vertragingen, die kenmerkend zijn voor het gehele kaderprogramma, met name wat de contractonderhandelingen en betalingen betreft. 5. 2 De toekomst van ESPRIT: vijf uitdagingen voor het vijfde kaderprogramma Er zijn vijf punten waar volgens het evaluatiepanel bij het vijfde kaderprogramma aandacht aan moet worden geschonken: (i) (ii) (iii) (iv) (v) strategie en opzet van het programma; beheer en evaluatie van het programma; de informatiemaatschappij; concurrentievermogen en exploitatie van resultaten; en MKB en startende ondernemingen. 5. 2. 1 Strategische benadering en opzet van het programma: Drie in één kan Momenteel overlappen ESPRIT en het telematicaprogramma elkaar op vele gebieden, terwijl er juist synergie tussen de programma's tot stand gebracht moet worden. Dit kan het beste worden bereikt door deze drie ICT-programma's samen te voegen tot één programma. Binnen dit programma moet een evenwicht worden gevonden tussen de ontwikkeling van dicht bij de markt staande innovatieve toepassingen en onderzoek op lange termijn. In de gedetailleerde aanbevelingen geeft het panel aan hoe groepen van toepassingen en technologieën onder één ICT-programma kunnen worden ondergebracht. Dit dient een tweeledig doel: het moedigt niet alleen aan tot innovatieve toepassingen van nieuwe technologieën, maar biedt tevens de ruimte voor het 34 vereiste strategische onderzoek op lange termijn. 5. 2. 2 Beheer en evaluatie van het programma: tijd voor een grondige herziening Uit iedere beoordeling van het kaderprogramma en de onderdelen daarvan en een door het evaluatiepanel verrichte peiling van nationale opinies is gebleken dat het programmabeheer doelmatiger is geworden. Toch ondersteunt het comité het wijdverbreide standpunt dat er nog aanmerkelijke ruimte voor verbetering is. Een bekend probleem van door de Gemeenschap ondersteunde initiatieven is dat er vaak beduidend meer projectvoorstellen worden ingediend dan er gehonoreerd kunnen worden, hetgeen voor de indieners van voorstellen grote kosten meebrengt en een zware belasting betekent. Het is van belang dat dit probleem wordt opgelost, omdat het tot frustraties en ontevredenheid leidt, waardoor dynamische ondernemingen hun belangstelling zouden kunnen verliezen. De beperkte introductie van de tweefasige selectieprocedure bij ESPRIT is een bijzonder geslaagde poging gebleken om aan dit probleem een einde te maken. Het panel raadt dan ook aan deze procedure in het gehele programma door te voeren. De gedetailleerde aanbevelingen van het evaluatiepanel zijn erop gericht van het toekomstige ICT- programma een doelmatig instrument voor de Europese ICT-gemeenschap te maken, met nog maar half zo lange doorlooptijden en een veel strengere beoordeling van de projectresultaten. 5. 2. 3 De informatiemaatschappij: ICT als instrument voor economische groei, sociale samenhang en persoonlijke ontwikkeling Naarmate de informatiemaatschappij zich verder ontwikkelt, dringen ICT-toepassingen steeds verder door in belangrijke onderdelen van het politieke, economische en sociale leven. Als Europa de omschakeling op de informatiemaatschappij tijdig weet door te voeren, dan kan het rekenen op een beduidend betere concurrentiepositie op de wereldmarkten, snellere economische groei, meer werkgelegenheid en een beter leefklimaat. Indien Europa zich echter langzamer blijft ontwikkelen dan een aantal van zijn concurrenten, zal het voor de Europese landen moeilijk worden hun concurrentievermogen op de diverse economische terreinen te handhaven, laat staan te versterken. Een ernstig obstakel voor de verwezenlijking van de informatiemaatschappij is de grote achterstand van Europese bedrijven en burgers ten opzichte van de Verenigde Staten en enkele andere landen, waar ICT al een belangrijke positie heeft verworven en de door ICT geboden kansen tot bedrijfsmatige en persoonlijke groei zijn aangegrepen. Het is van cruciaal belang dat ICT wordt geïntegreerd in het onderwijs en opleidingen, zowel als nuttig leerinstrument als om de computerkennis te verbeteren. Met zijn gedetailleerde aanbevelingen wil het panel bereiken dat het toekomstige ICT-programma een belangrijke steunpilaar voor de nieuwe informatiemaatschappij wordt. Er dient met name steun te worden verleend voor projecten die voorzien in openbare diensten ten behoeven van de burgers, een katalysator vormen voor gebruikersvriendelijke toepassingen en een groeiende markt voor de nieuwe technologieën bevorderen. 5. 2. 4 Concurrentievermogen en exploitatie van onderzoekresultaten: het eerste verbetert als het laatste slaagt Een innovatieve ontwikkeling en toepassing van ICT vergt een vooruitziende en doelgerichte aanpak als 35 Europa zijn concurrentiepositie op de wereldmarkt wil behouden en verbeteren. Concurrentievermogen schept werkgelegenheid en beide kunnen worden gewaarborgd als Europa zich inzet om ICT van wereldniveau te ontwikkelen en op te pakken teneinde steeds betere toepassingen en diensten te kunnen bieden. 3. Dit is mogelijk wanneer de resultaten van ESPRIT-projecten op grotere schaal commercieel zouden worden geëxploiteerd. Zo daartoe al pogingen worden ondernomen, blijven vele kansen onbenut doordat de aanpassing aan de snel veranderende markt vaak te traag verloopt. Het evaluatiepanel is van mening dat de huidige selectiecriteria er in combinatie met bepaalde praktijken toe hebben geleid dat er soms kunstmatige projectteams worden gevormd zonder duidelijk commercieel doel. De situatie zou ongetwijfeld verbeteren wanneer een aantal criteria wordt versoepeld en er meer belang wordt gehecht aan een gemeenschappelijk commercieel oogmerk. In zijn gedetailleerdeaanbevelingen pleit het panel ervoor in het toekomstige programma meer aandacht te besteden aan het kwantificeren van het op ICT gebaseerde concurrentievermogen, aan de maatregelen om de doorstroming naar de markt te versnellen, aan aanmoediging van projecten met een zakelijk einddoel en aan ondersteunende maatregelen om een commerciële exploitatie van resultaten te bevorderen. 5. 2. 5 MKB en startende ondernemingen: inspelen op hun bijzondere behoeften Ongeveer 80% van de werkgelegenheid in Europa wordt verschaft door het MKB. ESPRIT is een goed instrument om specifieke steun te verlenen aan het MKB en startende ondernemers, doch de mogelijkheden ervan worden nog niet ten volle benut. Hoewel 30% van de projectdeelnemers al afkomstig is uit het MKB, is het toch zinvol het programma te vereenvoudigen zodat middelgrote en kleine ondernemingen die serieuze pogingen hebben ondernomen om commerciële ICT-toepassingen te ontwikkelen, tot deelname worden aangezet. Er worden nog onvoldoende voorstellen van middelgrote en kleine ondernemingen gehonoreerd om de MKB-sector in staat te stellen zijn commerciële kansen te grijpen. In zijn gedetailleerde aanbevelingen geeft het panel aan dat bij het toekomstige ICT-programma voor het MKB gebruikersvriendelijker procedures moeten worden geïntroduceerd, evenals beter ondersteunende structuren, flexibeler financieringsregels en speciale maatregelen om het nemen van risico's aan te moedigen en startende ondernemingen op weg te helpen. Aanbevelingen Onderstaande aanbevelingen hebben alle betrekking op het toekomstige geïntegreerde ICT-programma, behalve de aanbevelingen uit groep A, die voor het gehele kaderprogramma gelden. A. Verbetering van het kaderprogramma A. l Verkorting van doorlooptijden a) De Commissie dient haar administratieve werkwijze grondig te herzien en kernprocedures aan te passen om de doorlooptijden met de helft te reduceren. Met name de betalingsprocedures moeten worden gestroomlijnd om de tijd tussen indiening van een rekening en betaling daarvan te bekorten van 90 tot 30 dagen. 36 b) c) d) e) Teneinde de besluitvorming te bespoedigen dienen de voornaamste administratieve procedures te worden herzien: bevoegdheden moeten naar een passend niveau worden gedelegeerd en het aantal lagen in de besluitvorming moet worden verminderd. Projectdeelnemers moeten de mogelijkheid krijgen om de vanaf de datum van goedkeuring van hun projectvoorstel gemaakte onkosten bij de Commissie in rekening te brengen, zodat ze ook de tijdens de contractonderhandelingen gemaakte onkosten vergoed krijgen. Onmiddellijk na ondertekening van het contract dient een voorschot te worden gestort. De huidige vergoedingsregeling, waarbij betalingen plaatsvinden op grond van een overzicht van de gemaakte onkosten, dient te worden vervangen door een regeling op basis van het opgeleverde resultaat. Dit resulteert niet alleen in eenvoudiger procedures, maar bovendien in doelmatigere en productievere projecten. Teneinde de doelmatigheid, tijdige uitvoering en effectiviteit te verbeteren dient een deel van de niet-strategische beheertaken van het personeel van de Commissie geheel of ten dele worden uitbesteed aan een bekwame externe organisatie. A. 2 Effectieve evaluatie na afloop van projecten Er dient een eenvoudige methode te worden ontwikkeld voor de evaluatie van projecten na hun voltooing. Een handleiding dienst aan te geven hoe en wanneer deze methode op verschillende typen projecten kan worden toegepast. Contractanten moeten verplicht worden de Commissie de noodzakelijke informatie te verstrekken om een effectieve eindevaluatie van projecten mogelijk te maken. B. Strategie en opzet van het programma B. l Bundelen van krachten a) b) De verschillende programma's Telematica, ACTS en ESPRIT dienen te verdwijnen. In plaats daarvan dienen groepen van toepassingen en technologieën te worden ondergebracht onder één geïntegreerd ICT-programma. Dat is noodzakelijk om alle voor de ontwikkeling van de informatiemaatschappij vereiste technologieën bijeen te brengen. Het evaluatiepanel raadt de Commissie sterk aan om bij de toewijzing van middelen voor het vijfde kaderprogramma voor het geïntegreerde ICT-programma een bedrag uit trekken dat vergelijkbaar is met de begrotingen van alle ICT-programma's van het vierde kaderprogramma tezamen en dat totale begroting van het vijfde kaderprogramma. tenminste een derde bedraagt van de te B. 2 Stimulering van nieuwe ideeën a) b) Het nieuwe ICT-programma dient het belang van een innovatiever Europa te onderstrepen door de ontwikkeling van innovatieve toepassingen van opkomende ondersteunende technologieën te stimuleren. Uitwisselingen van onderzoekers, mensen uit het bedrijfsleven en medewerkers van ziekenhuizen, scholen, overheidsdiensten enz. dienen te worden aangemoedigd om meer begrip te kweken tussen de uitvinders, ontwikkelaars en gebruikers van technologie. Dit leidt ertoe dat nieuwe 1CT- 37 ontwikkelingen sneller kunnen worden toegepast. B. 3 Werken met visie a) b) c) d) Er dient voortdurend aandacht te worden besteed aan de ontwikkeling en eventuele bijstelling van een strategische visie op de toekomstige organisatie en werking van de Europese informatiemaatschappij. Er dient een 'ICT-prognosecomité' te worden opgericht om een gemeenschappelijke Europese langetermijnvisie te ontwikkelen op de onderzoek- en markttrends op ICT-gebied. Langetermijnonderzoek is van groot belang voor de toekomst van Europa en moet daarom zeker een plaats krijgen in het Europese programma voor onderzoek en technologische ontwikkeling op ICT-gebied. Circa 15% van de programmabegroting dient te worden gereserveerd voor fundamenteel onderzoek op lange termijn, strategisch onderzoek en radicale innovaties. Als het toekomstige kaderprogramma een grotere draagwijdte krijgt en zich gaat richten op de behoeften van de gehele samenleving, moeten het Europees Parlement en de Raad van Ministers actiever betrokken worden bij het formuleren van strategische doelstellingen, evaluatiecriteria en -methoden, het beoordelen van de resultaten van programma-evaluaties en het sturen van het programmaverloop. C. Beheer en evaluatie van het programma Cl Dienstbaarheid aan de cliënt a) b) toekomstige ICT-programma moet een efficiënter Het leveranciers en gebruikers van ICT. instrument worden voor Europese Om het overweldigende aanbod van voorstellen te verminderen dient de op een beperkt aantal programmagebieden reeds geïntroduceerde tweefasige selectieprocedure op alle terreinen de norm te worden. In de eerste fase wordt het voorgestelde project op twee tot vier pagina's in het kort beschreven, waarna in de tweede fase een meer gedetailleerde projectbeschrijving kan worden ingediend, mits het voorstel in de eerste fase is goedgekeurd. c) De themaclusters, bij ESPRIT voor het eerst geïntroduceerd tijdens het vierde kaderprogramma, dienen in het volgende ICT-programma op grotere schaal te worden toegepast, C. 2 Zwaardere verantwoordingsplicht a) b) In het volgende kaderprogramma moeten specifieke doelstellingen worden geformuleerd met betrekking tot de ontwikkeling, toepassing en marktaandelen van Europese ICT en de groei van de werkgelegenheid. Er dienen indicatieve maatstaven te worden ontwikkeld waaraan kan worden afgemeten in hoeverre het programma bijdraagt tot de ontwikkeling van de informatiemaatschappij, zodat de effectiviteit van het programma aan de belanghebbenden (de Lid-Staten, de regio's en hun inwoners) kan worden aangetoond. 38 D. De informatiemaatschappij D. l Scheppen van randvoorwaarden voor de informatiemaatschappij a) b) c) te In het toekomstige ICT-programma dient een afzonderlijke worden opgenomen om de ontwikkeling en toepassing van relevante technologie op het gebied van bijvoorbeeld het creëren van 'inhoud', het informatiebeheer en toepassingen voor particulieren, gemeenschappen en bedrijven te bevorderen. Het moet mogelijk worden om doorlopend ideeën en projectvoorstellen voor deze cluster in te dienen. informatiemaatschappij-cluster Er moet prioriteit worden gegeven aan voorstellen waarin ICT-leveranciers en -gebruikers hun krachten bundelen om technologieën en diensten voor de informatiemaatschappij te ontwerpen, te ontwikkelen, te leveren en toe te passen. Bij de Commissie dient een centraal contactpunt voor de informatiemaatschappij te worden opgericht van waaruit in het bijzonder de coördinatie van de financiering voor het ICT-programma met de structuurfondsen kan plaatsvinden. D. 2 Netwerken van burgers en gemeenschappen a) b) c) Er moeten proefprojecten worden aangewezen om het inzicht in en de acceptatie van de informatiemaatschappij alsmede de toepassing van ICT in het dagelijks leven te bevorderen. Hierbij moet speciale aandacht worden besteed aan mensen voor wie technologie doorgaans moeilijk toegankelijk of moeilijk toe te passen is, zoals ouderen, werklozen of gehandicapten. De voor onderwijs en opleiding verantwoordelijke autoriteiten in Europa dienen, met name op regionaal niveau, nauwer bij het programma te worden betrokken teneinde het inzicht in en gebruik van ICT te bevorderen. Nationale en regionale autoriteiten en niet-gouvernementele en beroepsorganisaties (b. v. van docenten en artsen) moeten worden aangemoedigd projectvoorstellen in te dienen, bij voorkeur via verticaal geïntegreerde teams waarin de gehele ICT-keten, van leverancier tot gebruiker, vertegenwoordigd is. D. 3 Voorbereiding van de burger op de informatiemaatschappij a) b) Projecten die zich richten op met werkgelegenheid samenhangende kwesties, zoals de ontwikkeling van technologieën en toepassingen voor opleiding, omscholing en levenslang leren, moeten sterk worden aangemoedigd. Bovendien behoort het verwachte effect van een voorgesteld project op de werkgelegenheid een van de beoordelingscriteria te worden. Het toekomstige ICT-programma dient de ontwikkeling van technische normen te ondersteunen, niet alleen om de groei van het bedrijfsleven en de markt te stimuleren, maar ook met het oog op bescherming van de burgerrechten, met name met betrekking tot multimedia-informatie en elektronische handel. c) Het programma dient projecten aan te moedigen en te ondersteunen die specifiek ingaan op de vraag op welke wijze publieke informatie goedkoop toegankelijk kan worden gemaakt. 39 d) Het programma dient projecten aan te moedigen en te ondersteunen die erop gericht zijn de gebruikersinterface van ICT-toepassingen in het algemeen en van opleidingssystemen in het bijzonder te verbeteren. 3. E. Concurrentievermogen en exploitatie van ICT E. l Vaststellen van mijlpalen a) De Commissie dient samen met de industrie een langetermijnstrategie te ontwikkelen voor handhaving en verbetering van de Europese concurrentiepositie door ontwikkeling en toepassing van ICT. In het kader hiervan moeten duidelijke doelstellingen worden vastgesteld, onder meer met betrekking tot de beoogde marktaandelen en de verwachte bijdrage van OTO. Er dient een speciale eenheid te worden opgericht om de Europese voortgang met de verwezenlijking van die oogmerken te volgen. E. 2 Snellere doorstroming naar de wereldmarkten a) b) Het programma dient de industrie aan te moedigen om ICT-toepassingen sneller te ontwikkelen en op de markt te brengen. Het accent dient te liggen op samenwerking bij commerciële toepassingen. Het programma dient een marktgerichte benadering te bevorderen door een kortere duur van projecten, zodat toepassingen binnen een à twee jaar op de markt kunnen worden gebracht. E. 3 Selectie van de beste deelnemers a) b) Het programma moet steun verlenen aan degenen die de resultaten van met Europese steun uitgevoerd OTO kunnen en willen exploiteren, terwijl potentiële projectdeelnemers die niet werkelijk geïnteresseerd zijn in exploitatie of de capaciteiten daarvoor ontberen, moeten worden ontmoedigd. Projectdeelnemers moeten worden aangemoedigd tot efficiëntere samenwerkingsvormen, d. w. z. kleinere partnerschappen van deelnemers met reële belangstelling voor het betreffende project. Iedere deelnemer moet binnen het team een duidelijke, noodzakelijke taak vervullen. De doelmatigheid van het team en de mogelijkheden tot commerciële exploitatie van de resultaten dienen bij de beoordeling van voorstellen zwaarder te gaan wegen. E. 4 Exploitatie als hoogste prioriteit a) b) c) De Commissie dient een helpdesk op te zetten met een netwerk van deskundigen op het gebied van commerciële toepassingen, marketing, industriële regelgeving en handelsrecht, het bankwezen en risicokapitaal, van waaruit gecoördineerde steun kan worden verleend voor commerciële exploitatie en waarmee een referentiekader kan worden geboden. Er dient een aan het kaderprogramma gekoppelde helpdesk voor innovai iel inaneiering te worden opgericht, zoals door de Commissie is voorgesteld in haar 'Actieplan voor innovatie'. De Commissie dient een adviescomité op te richten van de voornaamste betrokkenen met een beslissende invloed op de ontwikkeling van een effectieve interne Europese ICT-markt (openbare 40 voorzieningen, PTT's, regelgevers enz. ). d) e) De Commissie dient referentielocaties in te richten en te financieren waar Europese toepassingen kunnen worden gedemonstreerd. Het publiek moet over deze demonstraties uitvoerig worden ingelicht en ze dienen via het WWW toegankelijk te zijn. Op grote potentiële markten in de Verenigde Staten, Japan en het Verre Oosten dienen locaties te worden ingericht om de lokale toegang te vergemakkelijken. Er moet prioriteit worden gegeven aan een snellere penetratie van de wereldmarkten. Met het oog hierop moeten bedrijven worden geholpen dochterondernemingen en joint ventures op te zetten op ontwikkelde markten. Deze dienen voor OTO-doeleinden in het kaderprogramma te worden behandeld als startende ondernemingen, mits ze tot nieuwe arbeidsplaatsen leiden in Europa. F. MKB en startende ondernemingen F. l Het leven vergemakkelijken a) b) c) d) e) De Commissie dient een MKB-desk op te zetten die alle contacten met het MKB over het programma kan verzorgen. Deze desk is bedoeld om alle mogelijke steun te bieden aan bedrijven en ze te helpen beter hun weg te vinden in het programma. De desk kan ideeën voor voorstellen evalueren en alle noodzakelijke informatie verstrekken over wat er wanneer van een indiener van een projectvoorstel wordt verwacht. Er dient een nieuwe categorie te worden ontwikkeld van voornamelijk, doch niet uitsluitend, op het MKB gerichte kleine en middelgrote projecten met een looptijd van minder dan een jaar en een communautaire bijdrage van maximaal 500. 000 ecu per project. Middels een snel traject dient er een mogelijkheid te worden gecreëerd voorstellen voor een klein of middelgroot project te honoreren die niet naar aanleiding van een specifieke uitnodiging zijn ingediend. Middelgrote en kleine ondernemingen die een klein project willen uitvoeren moeten gebruik kunnen maken van de diensten van de MKB-desk. Een deel van de toekomstige ICT-begroting - circa 5% - dient te worden gereserveerd voor speciale uitnodigingen tot het indienen van voorstellen, bedoeld om partnerschappen aan te moedigen waarin middelgrote of kleine ondernemingen het voortouw nemen bij de ontwikkeling en exploitatie van resultaten. Of dit bedrag voldoende is, dient te worden beoordeeld aan de hand van de vraag in hoeverre er dankzij deze regeling daadwerkelijk dergelijke, zeer wenselijke partnerschappen worden gevormd. Er moeten inspanningen worden geleverd om het MKB goed vertrouwd te maken met het toekomstige ICT-programma en de doelstellingen daarvan door middelgrote en kleine ondernemingen nauw te betrekken bij het overlegproces en door uitvoerig gebruik te maken van externe, uit het MKB afkomstige beoordelaars van projecten en projectvoorstellen. F. 2 Ondersteuning van de belangstelling van de markt a) De financieringsregels van het programma moeten flexibeler worden, zodat specifieke impulsen kunnen worden gegeven aan middelgrote en kleine bedrijven met exploiteerbare ideeën. 41 b) De financiële steun dient te worden verhoogd tot 60% wanneer als blijk van vertrouwen in de commerciële levensvatbaarheid van een exploiteerbaar project risicokapitaal beschikbaar is gesteld of een groot bedrijf tenminste 10% van de projectkosten voor zijn rekening neemt zonder zelf aan het project deel te nemen. 3. F. 3 Stimulering van startende ondernemingen a) b) Voor projecten met goede exploitatievooruitzichten waarbij startende ondernemingen betrokken zijn (mits het niet gaat om een dochteronderneming van een ander bedrijf) dient maximaal 75% van de kosten voor financiering in aanmerking te komen. Voor startende ondernemingen die deelnemen aan een geslaagd project dient een subsidie beschikbaar te zijn ter dekking van de kosten die moeten worden gemaakt om investeringskapitaal aan te trekken voor een commerciële exploitatie van de resultaten. Deze zou 10% tot 15% kunnen belopen van de EU-bijdrage voor het projectaandeel van de startende onderneming. 42 I I. REACTIE VAN DE COMMISSIE De onafhankelijke evaluatie van het programma over de afgelopen vijf jaar is verricht door een groep vooraanstaande deskundigen onder leiding van professor Roberto Carneiro. Zij hebben het documentatiemateriaal doorgenomen dat hen door de Commissie is verstrekt, waaronder het verslag van de onder leiding van professor Umberto Columbo uitgevoerde eindevaluatie van de activiteiten van het vorige kaderprogramma. De Commissie is het evaluatiepanel erkentelijk voor zijn aanbevelingen, die voornamelijk betrekking hebben op het toekomstige programma. De Commissie acht de bevindingen en aanbevelingen van het evaluatiepanel in het algemeen nuttig voor de resterende periode van het huidige kaderprogramma, alsmede voor de huidige discussies in verband met de voorbereiding van het vijfde kaderprogramma. De Commissie is blij met de aanbeveling om een aantal nieuwe benaderingen die in het huidige kaderprogramma voor het eerst zijn toegepast (b. v. doorlopend werkplan, regelmatige publicatie van uitnodigingen, tweefasige evaluatie) in het vijfde kaderprogramma te veralgemenen. informatiemaatschappij' werd onderstreept De noodzaak diverse technologieën en activiteiten te combineren met het oog op de ontwikkeling van een 'gebruikersvriendelijke toekomst uitvinden'. De Commissie stelt de mening van het evaluatiepanel hierover zeer op prijs. Ze is het met het panel eens dat een grotere convergentie van inspanningen noodzakelijk is en dat er een geïntegreerd programma voor informatie- en communicatietechnologie moet komen. Zoals het comité in zijn samenvatting voorstelde, zullen de mogelijkheden van het doorlopende werkprogramma worden benut om nog tijdens het vierde kaderprogramma een begin te maken met de veranderingen zodat de overgang naar het vijfde kaderprogramma soepel kan verlopen. in de mededeling 'De De Commissie kan zich met name vinden in het standpunt dat er in het nieuwe programma meer aandacht moet worden geschonken aan de invoering van technologie teneinde het concurrentievermogen te verbeteren en werkgelegenheid te scheppen via een intensievere exploitatie van ICT. De Commissie is verheugd met de nadruk die het panel legt op de belangrijke rol van burgers en gemeenschappen. De technologische vooruitgang op ICT-gebied is in toenemende mate afhankelijk van dynamische markten voor nieuwe producten en diensten en dus van het vermogen en de bereidheid van burgers en werknemers om nieuwe ICT te gebruiken. Overeenkomstig de industriële en maatschappelijke doelstellingen van het nieuwe programma moet het gewenste evenwicht termijn en invoeringsactiviteiten worden bepaald. Een strategische en vooruitziende visie op onderzoek is, zoals reeds beschreven werd in het 'actieplan voor innovatie', zeker een vereiste om veelbelovende technologieën en markten te kunnen aanwijzen. tussen onderzoek op lange De Commissie is ook erkentelijk voor de aanbevelingen over de wijze waarop het programma toegankelijker kan worden gemaakt voor het MKB. De aanbevelingen van het evaluatiepanel ondersteunen het in 'De toekomst uitvinden' beschreven voorstel voor verbetering van de toegankelijkheid van het programma voor het MKB door mechanismen voor technologie-overdacht te ontwikkelen en de koppeling te maken met instrumenten voor risicokapitaal en financiële technieken. inspanningen moeten worden geleverd om de Tot slot is de Commissie het met het evaluatiepanel eens dat er op het niveau van het kaderprogramma aanvullende flexibiliteit en doelmatigheid van administratieve procedures te verbeteren teneinde de termijnen te bekorten, de administratiekosten terug te dringen en dynamische bedrijven, met name uit het MKB, verder aan te moedigen tot deelname aan het toekomstige programma. 43 l i l. EVALUATIEPANEL Prof. Roberto Carneiro (voorzitter), President van het groepsforum van TVI, 'Televisâo Independent S. A. ' (raad van aandeelhouders), SGP S Voormalig Portugees minister van Onderwijs en Sport (1987-1991), topadviseur van de Wereldbank (IBRD en IDA) inzake projecten in Latijns-Amerika en Afrika (1975-1987), en (sinds 1978) hoog adviseur van de OESO inzake het onderwijsbeleid, personeelsplanning en openbaar bestuur, en hoog adviseur van de UNESCO op het gebied van het beleid inzake onderwijs en opleiding. Op internationaal vlak was hij recentelijk onder meer werkzaam als adviserend coördinator voor SIGMA, een gezamenlijk project van de EEG en de OESO gericht op het doorvoeren van staatshervormingen in de landen van Midden- en Oost-Europa (1992-1993), als OESO-onderzoeker van het Franse onderwijsbeleid (1993), als lid van de internationale commissie voor onderwijs in de 21ste eeuw (UNESCO, 1993/1995), als vice-voorzitter van het forum voor de informatiemaatschappij en als lid van het coördinatiebureau van de Europese studiegroep voor onderwijs en opleiding onder auspiciën van Commissielid E. Cresson. De heer Andrew Boswell, directeur Enterprise Technology en technisch directeur van ICL Voorzitter van de Britse 'National Information Infrastructure Task Force', die met het Ministerie van Handel en Industrie samenwerkt op het gebied van ICT-kwesties. Benoemd tot het comité van de G-7 dat is belast met het bespoedigen van de normalisatie van ICT, een initiatief waartoe besloten is tijdens de top van de G-7 van 1995. De heer Jean-Michel Chassériaux, directeur van ERCIM en directeur internationale betrekkingen van het INRIA Wetenschappelijk attaché van de Franse ambassade in Londen (1973-1977) en hoog adviseur van het Ministerie van Buitenlandse Zaken en het Ministerie van Industrie (1977-1984). Adjunct-directeur opleiding, onderzoek en regionale zaken van de eenheid ICT-bedrijfstakken van het Ministerie van Industrie (1984-1987). Directeur internationale zaken van het Ministerie van Onderzoek en Ruimte (1988- 1993). Sedert 1983 hoogleraar aan de universiteit Paris 7. De heer Bernt Ericson, vice-president onderzoek en technologie, 'Telefonaktiebolaget LM Ericsson ' Ging in 1969 bij Ericsson werken als hoofdingenieur en lid van de bedrijfsstrategiegroep, werd vervolgens hoofd van de afdeling speciale projecten binnen de divisie strategische productplanning, directeur toegepast onderzoek en tenslotte vice-president. Benoemd tot lid van de 'Koninklijke Zweedse Academie van Wetenschap en Technologie en van de "European Science and Technology Association' (ESTA) van de Europese Commissie. De heer Roberto Galimberti, voorzitter en directeur van Et not earn Van 1968 tot 1973 hoofd van de divisie digitale computertechniek van Lanen. Directeur onderzoek en ontwikkeling en later hoofd van de divisie interlokale verbindingen van Italtel. Sedert 1982 voorzitter en directeur van Etnoteam. Sinds 1994 voorzitter en directeur van I. NET, een vooraanstaande Internet- provider. Tevens vice-president van 'CED Borsa' (een bedrijf dat informatie verstrekt over de Italiaanse effectenbeurs) en van Tntercai Etnoteam'. Lid van het bestuur van Anasin (Italiaanse vereniging van computerdiensten). De heer Hartmut Raffler, directeur van de divisie bedrijfstechnologie van Siemens Sinds 1979 werkzaam bij Siemens AG. Verantwoordelijk voor 'Innovation Project Communications'. Van 1993 tot 1996 hoofd van de afdeling Software en engineering. Sinds april 1996 hoofd van de afdeling linformatie- en mediatechnologie, netwerken en informatie en communicatie. Hoofdonderwerpen: videocommunicatie, veiligheid van systemen, kennisverwerking en samenwerking tussen mens en machine. 44 De heer Josep Maria Vila Solanes, algemeen directeur van de INDRA-groep, president van INDRA SSI en president van INDRA SCA Directeur van ERITEL, algemeen directeur van het organisatiecomité van de Olympische Spelen van Barcelona in 1992, vice-directeur van ENHER en filiaalhouder van UNISYS. Directeur van het tijdschrift DATAMATION (Spaanse uitgave). Hoogleraar nucleaire technologie aan de 'Universidad Politécnica' in Barcelona en voormalig hoogleraar aan andere universiteiten en onderzoekcentra in Barcelona. De heer Herbert Wotke, directeur van het Oostenrijks fonds ter bevordering van industrieel onderzoek (FFF) Is meer dan twintig jaar lang bij het FFF ('Forschungs Förderungs Fonds für die gewerbliche Wirtschaft') betrokken geweest bij nationale en internationale financieringsactiviteiten in het kader van onder meer het technologiebeleid, Eureka en het overheidsfonds voor innovatie en technologie. 45 46 VIJFJAARLIJKSE EVALUATIE W% INDUSTRIE- EN MATERIAALTECHNOLOGIE 47 48 I. SAMENVATTING 1. 0 Ontwikkeling van de programma's voor industrie- en materiaaltechnologie Europese besluitvormers zijn het erover eens dat industrie- en materiaaltechnologieën van groot belang zijn voor het toekomstige succes van de Europese industrie. Het huidige programma voor industrie- en materiaaltechnologie, dat ook wel bekend staat als 'Brite-Euram', is voortgekomen uit twee OTO- programma's van het eerste kaderprogramma, Brite en Euram. Het Brite-programma had betrekking op een breed scala van industriële productietechnologieën, terwijl Euram gewijd was aan geavanceerde materialen. In het tweede kaderprogramma werden Brite en Euram samengevoegd tot één programma, Brite-Euram, dat vanaf dat moment tevens activiteiten op het terrein van de luchtvaart ging behelzen. In latere kaderprogramma's bleef het programma voor industrie- en materiaaltechnologie in deze vorm gehandhaafd, zij het dat het tijdens het vierde kaderprogramma nog werd uitgebreid met activiteiten op het terrein van grondverkeer. Het accent ligt bij dit programma op preconcurrentieel, aspecifiek onderzoek, uitgevoerd in een samenwerkingsverband tussen de industrie, onderzoekinstellingen en universiteiten uit diverse landen. Doel van het programma is de wetenschappelijke en technologische grondslagen van de Europese industrie te versterken en haar internationale concurrentievermogen te verbeteren. Speciale aandacht wordt hierbij geschonken aan het ondersteunen en stimuleren van het MKB en het verbeteren van de economische en sociale samenhang in Europa. De achtereenvolgende programma's voor industrie- en materiaaltechnologie zijn zowel wat financiële middelen als wat draagwijdte betreft telkens sterk uitgebreid. Het programma voor industrie- en materiaaltechnologie van het vierde kaderprogramma is veel omvangrijker dan dat van het derde en streeft een uitgebreidere reeks doelstellingen na, waaronder een betere kwaliteit van leven en duurzame economische groei. Hieronder volgt een overzicht van de voor de programma's voor industrie- en materiaaltechnologie beschikbaar gestelde middelen: eerste kaderprogramma: 220 miljoen ecu (Brite + Euram) tweede kaderprogramma: 500 miljoen ecu (Brite-Euram) derde kaderprogramma: 748 miljoen ecu (Brite-Euram II) vierde kaderprogramma: 1617 miljoen ecu (Brite-Euram III) 2. 0 Draagwijdte van deze vijfjaarlijkse evaluatie Deze vijfjaarlijkse evaluatie heeft betrekking op de programma's Industrie- en materiaaltechnologie die zijn uitgevoerd uit hoofde van het derde kaderprogramma (1991-1994) en het eerste jaar van het vierde kaderprogramma ( 1994-1998). Overeenkomstig de opdracht is bij de evaluatie gekeken naar drie hoofdaspecten van de programma's: de relevantie van de doelstellingen, de doelmatigheid waarmee de programma's zijn uitgevoerd en de effectiviteit van de programma's. Op grond van de bevindingen zijn aanbevelingen opgesteld voor toekomstige programma's. Deze samenvatting vormt het eerste deel van 'Document 1', waarin ook de reactie van de Commissie op de aanbevelingen van het panel is opgenomen. Het volledige verslag van het panel is weergegeven in 'Document 2'. In deze evaluatie is ook de eindevaluatie van het derde kaderprogramma opgenomen. 49 Het panel wil echter ook de aandacht vestigen op de twee eindevaluatieverslagen over het eerste en tweede gebied (EUR 17457) en het derde gebied (EUR 16948) van dit programma. Het ging hierbij om grondige beoordelingen, uitgevoerd door mensen met kennis en ervaring op de betreffende gebieden, die in een aantal opmerkenswaardige conclusies en aanbevelingen hebben geresulteerd. Met de onderhavige evaluatie wil het panel een nuttig, algemeen overzicht geven, zonder daarmee afbreuk te willen doen aan de belangrijke inhoud van de eindevaluatieverslagen. 3. 0 Opmerkingen en bevindingen van het panel 3. 1 Relevantie van de doelstellingen Voor de programma's Industrie- en materiaaltechnologie is een breed scala van doelstellingen vastgesteld, breder dan normaliter bij industriële of nationale programma's het geval is. Het panel erkent de algemene geldigheid en niet aflatende relevantie van deze doelstellingen, maar denkt dat ze op projectniveau moeilijk allemaal tegelijk te verwezenlijken zijn. Wil men in de context van de steeds snellere mondialisering van de handel, diensten en productie en de noodzaak tot versterking van de samenhang in Europa het programma Industrie- en materiaaltechnologie optimaal kunnen uitvoeren, dan moeten er met betrekking tot de doelstellingen en selectiecriteria prioriteiten worden gesteld om te voorkomen dat de beschikbare middelen te zeer verspreid worden over te veel aandachtsvelden. Industrie- en Een betere strategie voor het vijfde kaderprogramma materiaaltechnologie 'horizontale', algemene werkzaamheden te combineren met een beperkt aantal gebieden waar een doelgerichtere 'verticale' aanpak wordt gehanteerd. Men kan hierbij denken aan de gebieden waarmee de task forces zich bezighouden, maar ook andere onderwerpen komen in aanmerking. De implicaties van dit programmaconcept, waaronder de eventuele invoering van aanvullende OTO- instrumenten, behoeven nader onderzoek. is bij het programma In het algemeen is voldaan aan de gestelde selectiecriteria, zoals wetenschappelijke en technische kwaliteit, economische en sociale samenhang, duurzame ontwikkeling en leefklimaat, aspecifiek en preconcurrentieel onderzoek, transnationale deelname, effectieve deelname van het MKB en exploitatiecapaciteit. 3. 2 Beoordeling van de doelmatigheid Als maatstaf voor de doelmatigheid waarmee de beschikbare middelen zijn aangewend om de doelstellingen te verwezenlijken, is gekeken naar de kosteneffectiviteit van de middelen van de Commissie en de middelen van de deelnemers aan het programma. De financiële bijdragen van de Commissie zijn in het algemeen kosteneffectief besteed. De steun vormde een passende stimulans voor deelname, terwijl er toch voldoende investeringen van de deelnemers werden verlangd om hun serieuze inzet te waarborgen. De kosteneffectiviteit van de middelen van de deelnemers hangt af van de vraag in hoeverre de voordelen van het samenwerken, met steun van de Commissie, opwegen tegen de extra beheerinspanningen die daarvoor nodig zijn. In het algemeen valt de balans positief uit, maar de voorbereiding van een voorstel vergt aanmerkelijke inspanningen, die gemiddeld 5% van de projectkosten belopen. Bovendien wordt een groot deel van de voorstellen niet geselecteerd, ofschoon er aanwijzingen zijn dat in ongeveer de helft van die gevallen het onderzoek toch wordt uitgevoerd. Om de totale kosten van de voorstellen terug te dringen en te voorkomen dat geschikte potentiële deelnemers ervoor terugdeinzen een voorstel in te dienen, dient ernaar te worden gestreefd de selectiekans te vergroten tot meer dan 50%. Er dient te worden overwogen 50 of er een tweefasige procedure kan worden ingevoerd, waarbij onaantrekkelijke voorstellen worden verworpen op grond van een minder gedetailleerd voorstel in de eerste fase. 4. is gekeken naar de beheeractiviteiten Wat de doelmatigheid van het programmabeheer betreft, start van het project alsmede naar het beheer van de eigenlijke voorafgaande aan de projectwerkzaamheden. Een zorgwekkende kwestie waarop reeds in het verleden door zowel deelnemers als eerdere onafhankelijke panels is gewezen, is de lange tijd die verstrijkt tussen de sluitingsdatum van de uitnodiging tot het indienen van voorstellen en de aanvang van de werkzaamheden. Bij de programma's Industrie- en materiaaltechnologie van het derde en het vierde kaderprogramma varieerde deze periode van 9 tot 15 maanden. Dit is erg lang in vergelijking met nationale programma's, zoals die van belangrijke concurrerende landen als de Verenigde Staten. Deze periode dient dan ook te worden bekort tot maximaal zes maanden. Bovendien moet worden onderzocht of er mechanismen kunnen worden ingesteld waarbij de werkzaamheden reeds met een beperkt voorlopig contract kunnen worden gestart, alvorens het definitieve contract wordt ondertekend. Het beheer van en het toezicht op de projectwerkzaamheden, zowel door de Commissie als binnen de projectconsortia, verliepen in het algemeen bevredigend. Er werd positief bericht over de kwaliteit, vakbekwaamheid en toewijding van de wetenschappelijke functionarissen van de Commissie. Er zijn echter aanwijzingen dat de medewerkers van de Commissie steeds zwaarder worden belast nu het programma voor industrie- en materiaaltechnologie telkens wordt uitgebreid, het aantal Lid-Staten stijgt en de voorstellen almaar ingewikkelder worden. De doelmatigheid van het programma loopt hierdoor gevaar en het is dan ook nodig dat de organisatie en procedures worden heroverwogen. Het gebruik van externe deskundigen die de medewerkers van de Commissie met raad en daad kunnen bijstaan kan de doelmatigheid en effectiviteit van het projectbeheer ten goede komen - bijvoorbeeld omdat ze een onafhankelijke mening kunnen geven en een gezonde stimulans kunnen bieden bij kritische projectevaluaties. Het panel wil echter benadrukken dat het om redenen van doelmatigheid en continuïteit van essentieel belang is dat de Commissie blijft beschikken over een adequate kern van vakbekwame medewerkers. De programmacomités. die op programmaniveau de schakel vormen tussen de Commissie en de Lid- Staten, hebben een belangrijke rol vervuld bij de planning, formulering en uitvoering van het programma. Als er specifieke middelen worden toegewezen aan een bepaald gebied, bijvoorbeeld luchtvaart, dan is het zinvol om een comité van ter zake kundige mensen samen te stellen teneinde te waarborgen dat het programma afgestemd blijft op de marktbehoeften. De invloed van de task forces op het programma voor industrie- en materiaaltechnologie is tot dusverre nauwelijks merkbaar geweest. Ze zijn pas in maart 1995 opgericht, toen het derde kaderprogramma zijn einde naderde en de eerste uitnodigingen voor het indienen van voorstellen voor het vierde kaderprogramma werden gepubliceerd. Wat het externe toezicht betreft, is gebleken dat de eindevaluatie door middel van documentatie, gesprekken, bezoeken en enquêtes een diepgaand inzicht verschaft in het gehele verloop van het programma. Dit leidt tot waardevolle opmerkingen en aanbevelingen voor de toekomst en dient te worden voortgezet. Een nuttige aanvulling op de eindevaluatie is het nieuwe systeem van jaarlijks extern toezicht op de voortgang van het programma, op basis waarvan beslissingen kunnen worden genomen over verschuivingen in de aandachtsvelden, aanpassingen van procedures enz. De waarde van dit toezicht zou echter toenemen als de betreffende comités van toezicht de betrokkenen om hun mening konden vragen, bijvoorbeeld via een eendaagse 'workshop' met nationale vertegenwoordigers en projectdeelnemers. 51 Met betrekking tot de wijze van uitvoering en instrumenten denkt het panel dat er zeker ook in de toekomst een belangrijke rol weggelegd blijft voor preconcurrentieelf aspecifiek onderzoek. Gezien de toenemende mondiale concurrentie, het feit dat nieuwe technologie steeds sneller de weg naar de markt vindt enz. dient de Commissie echter te overwegen om ter aanvulling hiervan ook steun te verlenen voor dichter bij de markt staand OTO. zonder direct geld te geven voor productontwikkeling. Bovendien dient te worden nagedacht over OTO uit hoofde van artikel 130 Kr L en M van het Verdrag en de mogelijkheid om in bepaalde gevallen behalve de gevestigde strategie van 'onderzoek op uitnodiging' ook een aantal door of namens de Commissie strategisch geselecteerde onderzoeken 'in opdracht' te laten uitvoeren. Fundamenteel onderzoek dat relevant is voor de industrie en dat door onderzoekinstellingen en universiteiten is een bijzonder waardevol onderdeel van het programma Industrie- en materiaaltechnologie gebleken; de activiteiten op dit vlak dienen dan ook te worden voortgezet. in samenwerking met industriële ondernemingen wordt uitgevoerd De Commissie onderkent de belangrijke rol van het MKB in de Europese industrie en het panel is het daar volledig mee eens. Dat ondersteuning en stimulering van het MKB in de programma's Industrie- en materiaaltechnologie een grote plaats inneemt, blijkt wel uit de grootschalige deelname van technologisch reeds bekwame kleine en middelgrote ondernemingen aan industriële OTO-projecten alsook uit de introductie en ontwikkeling van de CRAFT-maatregel, bedoeld ter ondersteuning van onderzoek in samenwerkingsverband in opdracht van groepen kleine of middelgrote bedrijven die nog niet over eigen OTO-capaciteit beschikken. De deelname van technologisch bekwame middelgrote en kleine bedrijven aan industriële OTO-projecten is de afgelopen jaren toegenomen. Door de samenwerking met grotere bedrijven en universiteiten in binnen- en buitenland hebben ze toegang gekregen tot nieuwe technologische opties en commerciële mogelijkheden. Anderzijds zijn er aanwijzingen dat sommige middelgrote en kleine bedrijven ervoor terugdeinzen mee te werken aan projectvoorstellen vanwege de lange tijd die verstrijkt voordat bekend is of het project doorgang kan vinden en de geringe kans op succes, of omdat ze vrezen dat hun flexibiliteit gedurende het project wordt beknot. Het MKB is doorgaans gevoeliger voor dynamische, snel veranderende omstandigheden dan grote organisaties. De CRAFT-maatregel is een uitstekende manier gebleken om kleine en middelgrote bedrijven met een betrekkelijk beperkte technologische grondslag te helpen hun technische capaciteiten uit te breiden. Het tweefasige evaluatieproces is erg succesvol. Het panel is van mening dat CRAFT hoge prioriteit dient te genieten en juicht het dan ook toe dat bij het vierde programma meer geld voor deze maatregel is uitgetrokken. De CRAFT-maatregel vergt echter veel beheerinspanningen van de Commissie en er dient goed te worden nagedacht over de personele middelen die nodig zijn voor de toekomstige ontwikkeling ervan. Hierbij moet worden overwogen of er een bepaalde mate van decentralisatie naar de Lid-Staten toe mogelijk is en of de 'bottom-up'-benadering moet worden gehandhaafd. Tevens wil het panel onderstrepen dat er een evenwicht moet worden gevonden tussen de belangen en behoeften van het MKB en die van de grotere industriële bedrijven, aangezien zowel grote als kleine en middelgrote bedrijven in de EU een belangrijke rol spelen. Wat de coördinatiemechanismen betreft, staan zowel de 'thematische netwerken' als de 'clusterconcepten' van het vierde kaderprogramma nog in de kinderschoenen. Om het potentieel ervan beter te kunnen benutten moet men verder gaan dan alleen het coördineren van afzonderlijke en zelfstandige OTO- activiteiten op verschillende programmagebieden. Er is een pro-actiever, strategischer benadering nodig zodat men vooruit kan plannen en geïntegreerde multidisciplinaire projectgroepen kan vormen waarin alle belangrijke aspecten aan bod komen teneinde commerciële exploitatie binnen een concurrerend tijdsbestek mogelijk te maken. 52 3. 3 Beoordeling van de effectiviteit De eindevaluatieverslagen van het programma Iindustrie- en materiaaltechnologie van het derde kaderprogramma geven aan dat de oorspronkelijke doelstellingen (bevordering van technisch onderzoek in alle Lid-Staten en ondersteuning en stimulering van het MKB en van grensoverschrijdende samenwerking tussen de industrie, onderzoekinstellingen en universiteiten) in hoge mate zijn bereikt. Ook werd positief geoordeeld over de verwezenlijking van de project- en programmadoelstellingen, waaronder het bevorderen van de samenhang en economische ontwikkeling van Europa. Per project werd gemiddeld minder dan één octrooi aangevraagd, maar een octrooi vormt geen universele maatstaf van succes. Veel belangrijke innovaties op het gebied van industrie- en materiaaltechnologie zijn niet octrooieerbaar, bijvoorbeeld ontwikkelingen in wetenschappelijke disciplines als structurele analyse, vloeistofmechanica enz. Het aanmerkelijk omvangrijker vierde kaderprogramma verkeert nog in de beginfase en is daarom nog moeilijk te beoordelen, maar tot dusverre is er op de meeste programmagebieden een grote respons. Met betrekking tot de wetenschappelijke en technische prestaties zijn de algemene doelstellingen van de programma's Industrie- en materiaaltechnologie de afgelopen vijfjaar verwezenlijkt. Of dit ook voldoende was om het Europese concurrentievermogen te verbeteren, blijft echter de vraag, aangezien ook concurrerende landen steeds meer OTO-activiteiten zijn gaan ontplooien. De versterking van de wetenschappelijke en technologische grondslagen is een element waarvan kleine, middelgrote en grote bedrijven evenals universiteiten en onderzoekinstellingen in de gehele EU hebben geprofiteerd. Niet alleen konden onderzoekresultaten worden samengevoegd, ook zijn er na afloop van projecten tal van samenwerkingsverbanden ontstaan en heeft met name het MKB het zelfvertrouwen ontwikkeld om met geavanceerdere technologieën te werken. In dit opzicht heeft de CRAFT-maatregel vooral voor middelgrote en kleine bedrijven zonder eigen OTO-capaciteit voordelen opgeleverd. tussen het MKB, onderzoekinstellingen en universiteiten Er kunnen verschillende relevante communautaire beleidsterreinen worden aangewezen waaraan de programma's Industrie- en materiaaltechnologie een positieve bijdrage hebben geleverd door de grensoverschrijdende samenwerking te bevorderen. De economische en sociale samenhang is versterkt. Er is een kleine rechtstreekse bijdrage geleverd tot de werkgelegenheid, in de zin dat er arbeidsplaatsen zijn geschapen voor projectmedewerkers. Bovendien vormen de mogelijkheden tot industriële exploitatie van de onderzoekresultaten een potentiële stimulans belangrijke voor (recycling, minder vervuilende wetenschappelijke/technische productieprocessen, milieuvriendelijker materialen, afname van de geluidsoverlast en emissies van vliegtuigen, enz. ). resultaten geboekt op milieugebied de werkgelegenheid termijn. Ook langere zijn op er Op het gebied van de verspreiding en exploitatie van resultaten moet een evenwicht worden gevonden tussen een exclusieve commerciële exploitatie door de in het werk investerende projectdeelnemers en een grootschaliger verspreiding van resultaten in de EU. Met het oog op de verspreiding van de resultaten van het programma Industrie- en materiaaltechnologie van het derde kaderprogramma zijn er tal van informatiedagen, workshops en conferenties georganiseerd. Ondanks al deze inspanningen wordt echter een groot deel van de Europeanen die de vruchten van de resultaten van het programma Industrie- en materiaaltechnologie zouden kunnen plukken niet bereikt. De Commissie dient dan ook meer aandacht te schenken aan verspreiding en exploitatie. Volgens de in opdracht van de Commissie gemaakte kwantitatieve ramingen ligt de economische opbrengst van de programma-investeringen bijzonder hoog. De geraamde cijfers dienen echter te worden vergeleken met de feitelijk behaalde rendementen door middel van een heronderzoek van een steekproef van projecten, drie tot vijfjaar na voltooiing ervan. 53 3. 4 Belang van het programma Industrie- en materiaaltechnologie Het programma Industrie- en materiaaltechnologie is een belangrijk en uitstekend programma. Hoewel de begroting voor industrie- en materiaaltechnologie bij het vierde kaderprogramma aanmerkelijk ruimer is dan bij het derde, vormt ze nog altijd maar een klein deel van de in totaal in Europa op dit terrein benodigde OTO-middelen. Het grote aantal ontvangen voorstellen voor kwalitatief hoogwaardige industriële onderzoekprojecten geeft aan dat in de Europese industrie en onderzoekgemeenschap een grote deelnamebereidheid bestaat en dat de steun voor onderzoek naar industrie- en materiaaltechnologie zodanig moet worden uitgebreid, dat de Commissie hier adequaat op kan inspelen om het technologische concurrentievermogen van de Europese industrie te verbeteren. * 4. 0 Aanbevelingen 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. Het programma Industrie- en materiaaltechnologie is een belangrijk en uitstekend programma. Het dient binnen het kaderprogramma een grotere plaats te krijgen, waarbij met name de versterking van het technologische concurrentievermogen van de Europese industrie als doelstelling voorop dient te staan. De voor dit programma beschikbaar gestelde financiële en personele middelen zijn in verhouding tot de te vervullen opdracht bescheiden en moeten daarom aanmerkelijk worden uitgebreid. Bij toekomstige programma's voor industrie- en materiaaltechnologie dient naast de algemene, 'horizontale' werkzaamheden ook een beperkt aantal gebieden te worden geïntroduceerd waar een meer doelgerichte, 'verticale' benadering wordt gevolgd. Er moeten maatregelen worden genomen om de selectiekans van voorstellen te vergroten tot meer dan 50%. De huidige lage selectiekans kan potentiële kandidaten ervan weerhouden voorstellen in te dienen die van belang kunnen zijn voor het toekomstige concurrentievermogen van Europa. Teneinde de kosten van de voorbereiding van een voorstel wat betreft tijd, energie en geld terug te dringen en het selectieproces te bespoedigen wordt een tweefasige selectieprocedure aanbevolen. Teneinde de doelmatigheid en effectiviteit van het programma te vergroten dient de tijd die verstrijkt tussen de indiening van het voorstel en de storting van de eerste financiële bijdrage voor de projectwerkzaamheden te worden bekort tot maximaal zes maanden. Middelgrote en kleine bedrijven die over de capaciteiten beschikken om deel te nemen aan het programma moeten worden gestimuleerd om voorstellen in te dienen. De informatievoorziening aan en communicatie met het MKB moet via uitgebreide netwerken en op andere manieren worden verbeterd. CRAFT is een uitstekende maatregel op het gebied van industrie- en materiaaltechnologie en dient dan ook een belangrijk aandachtspunt te blijven. Het aantal Commissie-medewerkers aan CRAFT dient te worden vergroot. Er dient te worden overwogen of de activiteiten 1er bevordering van de deelname aan CRAFT deels kan worden afgedragen aan de Lid-Staten. Er dienen betere maatregelen te worden genomen om de verspreiding en exploitatie van resultaten van projecten op het gebied van industrie- en materiaaltechnologie te bevorderen. 54 9. 10. 11. 12. 13. Een steekproef van projecten dient drie tot vijfjaar na voltooiing opnieuw te worden geëvalueerd zodat het vooraf geraamde exploitatiepotentieel kan worden vergeleken met de feitelijke economische opbrengst. 4. Ter bevordering van de gunstige neveneffecten van in de eerste plaats op luchtvaarttoepassingen gerichte projecten voor andere industriële sectoren wordt aanbevolen een speciale informatie/ advieseenheid op te richten om een bredere bewustwording van dergelijke ontwikkelingen te bevorderen. Aanbevolen wordt de deskundigheid van universiteiten en onderzoekinstellingen te blijven benutten, met name op het gebied van fundamenteel onderzoek. Fundamenteel onderzoek ter ondersteuning van industrietechnologie wordt in de context van het programma voor industrie- en materiaaltechnologie bijzonder belangrijk geacht. De Commissie dient in overleg met de Lid-Staten, de industrie en de onderzoekgemeenschap te overwegen of er op selectieve basis een breder scala van instrumenten kan worden geïntroduceerd voor de uitvoering van OTO-activiteiten op het gebied van industrie- en materiaaltechnologie. Bij projecten waarbij de indieners van het projectvoorstel en de Commissie zijn overeengekomen dat een octrooi een relevante innovatiemaatregel is, dient het verkrijgen van een octrooi een van de doelstellingen te vormen. 14. Het panel adviseert de twee eindevaluatieverslagen (EUR 17457 en EUR 16948) en het externe toezichtverslag van 1995 in beschouwing te nemen. 55 i l. R E A C T IE V AN DE C O M M U ÉE De Commissie is het panel van de vijfjaarlijkse evaluatie erkentelijk voor zijn grondige en gedetailleerde beoordeling van de activiteiten die in 1991-1995 in het kader van het programma Industrie- en materiaaltechnologie hebben plaatsgevonden. Het is een evenwichtig en billijk evaluatieverslag geworden. De Commissie wil het panel met name bedanken voor zijn positieve opmerkingen over het huidige programma. Voortdurend wordt getracht de doelmatigheid van het programmabeheer te verbeteren door middel van moderne informatica, een gestroomlijnde verslaglegging, financiële controle en externe technische bijstand. Met deze activiteiten wordt tegemoet gekomen aan de bezorgdheid over de beperkte middelen voor zowel de CRAFT-activiteit als het beheer van conventionele OTO-consortiumprojecten. Een doelmatig programmabeheer vergt niet alleen volledige doorzichtigheid met betrekking tot procedures en de vastlegging van overheidsgelden, maar maakt het tevens noodzakelijk dat activiteiten binnen een realistisch tijdsbestek worden afgerond. Terecht heeft het panel op deze belangrijke aspecten gewezen. De procedures voor de evaluatie van projectvoorstellen worden voortdurend herzien. Om tijdwinst te boeken dienen de advies- en administratieve procedures na beoordeling en selectie van een voorstel te worden bespoedigd, zowel binnen de Commissie als op het niveau van de Lid-Staten via het Regelgevend Comité. Ook wees het panel op de noodzaak om de MKB-deelname te vergroten. Het MKB wordt voortdurend gestimuleerd te participeren in het programma. Iedere verdere stap in de richting van een effectiever gedecentraliseerd netwerk om het MKB tot deelname aan te moedigen zal een grote 'Europese dimensie' waarborgen. Naarmate de in het kader van het huidige en voorgaande programma's Industrie- en materiaaltechnologie uitgevoerde projecten zich verder ontwikkelen, gaan exploitatiemaatregelen een steeds belangrijker plaats innemen in het programma. De groeiende aandacht die via de begeleidende maatregelen (en in het kader van de derde activiteit van het vierde kaderprogramma) aan dit aspect wordt besteed, zorgt ervoor dat de exploitatie-activiteiten steeds zichtbaarder worden. In deze verband bevat het 'Actieplan voor innovatie in Europa' (COM(96)589) een belangrijke boodschap. Het is van essentieel belang dat er een overdracht van intellectuele eigendom, know-how en ervaring plaatsvindt tussen verschillende industriële sectoren. Octrooien en vergunningen, aanvullende financiële instrumenten, een effectieve bevordering van overeenkomsten technologie-overdracht en bevordering van de deelname van het MKB in een bredere Europese context winnen aan belang naarmate het nieuwe millennium dichterbij komt. inzake De kracht van programma's als het programma Industrie- en materiaaltechnologie is gelegen in het evenwicht tussen fundamenteel en toegepast onderzoek, alsmede tussen algemene technische activiteiten en thema's. De groeiende ervaring met verticale activiteiten rond een beperkt aantal strategische projectselectie en -beheer en de terugkoppeling van projectindicatoren en evaluaties zoals die van dit panel, moeten ervoor zorgen dat ook in de toekomst een waardevolle bijdrage wordt geleverd aan de industriële OTO-basis van Europa. 56 III. EVALUATIEPANEL Prof. Colin Seabrook Na een lange loopbaan in de techniek te hebben afgerond en een aantal prijzen te hebben ontvangen, werkt professor Seabrook momenteel als gasthoogleraar technische vormgeving aan de universiteit van Bath. Hij heeft nog altijd zitting in een aantal comités van het Institution of Mechanical Engineering en andere comités in het Verenigd Koninkrijk en heeft belangrijke bijdragen geleverd aan adviesraden van het Britse Ministerie van Handel en Industrie en elders in het Verenigd Koninkrijk. Hij is oud-directeur onderzoek & ontwikkeling van J. H. Fenner & Co. Ltd. Momenteel bekleedt hij een directeursfunctie bij CSMA Ltd. en leidt hij bovendien een ingenieursadviesbureau. De heer Frits Klostermann Als fysicus en werktuigbouwkundige werkte dhr. Klostermann het grootste deel van de laatste 32 jaar van zijn carrière bij Philips Research Laboratories in Eindhoven, waar hij voor zijn pensionering verantwoordelijk was voor het beleid van Philips International Research inzake de nieuwe Europese samenwerkingsprogramma's op het gebied van OTO. Momenteel leidt hij een klein adviesbureau dat zich heeft gespecialiseerd in de fysische aspecten van elektronische apparaten, managementonderzoek en onderzoeke valuaties. Prof. Luis Oro Professor Oro, momenteel werkzaam als hoogleraar chemie aan de Universiteit van Zaragoza, heeft door zijn recente aanstelling als secretaris-generaal van het Spaanse nationale plan voor onderzoek en technologische ontwikkeling te maken met een breed scala van O&O-onderwerpen. Hij heeft veel ervaring met het wetenschappelijk beleid van de OESO en met programma's voor en behoeften van het MKB. Professor Oro is vice-president van de Europese Stichting voor Wetenschappen. Op onderzoekterrein gaat zijn belangstelling voornamelijk uit naar organometallische chemie en homogene katalyse. Hij heeft op dit gebied tal van publicaties op zijn naam staan. Dr. Jacques Lukasik Als wetenschappelijk directeur van de Lafarge-groep (een grote bouwonderneming met vestigingen in 45 landen) heeft dr. Lukasik veel ervaring opgedaan met het beoordelen van onderzoekprojecten en met interacties met de wetenschappelijke en technische wereld buiten zijn eigen bedrijf. Daarvoor heeft hij onder meer als onderzoekdirecteur gewerkt bij het CNRS, met name op de afdeling internationale en industriële betrekkingen. Hij is als gasthoogleraar werkzaam geweest in de Verenigde Staten, Brazilië en Egypte. Wat zijn onderzoekachtergrond betreft, hield hij zich oorspronkelijk bezig met fundamentele atoom- en molecuulfysica, quantumoptica, opto-elektronica en lasers. Dr. Hans Jorgen Pedersen Dr. Pedersen, vice-president voor bedrijfstechnologie en -research bij Danfoss in Nordborg, Denemarken, was reeds lid van het evaluatiepanel van het programma Brite-Euram II (1991-1994). Door zijn lidmaatschap van het panel voor de vijfjaarlijkse evaluatie voor het programma Industrie- en materiaaltechnologie werd de aansluiting met deze eerdere evaluatie gewaarborgd. Dr. Pedersen heeft in zijn functie van voorzitter van het nationale comité van het Deense materiaalkundeprogramma en nationaal vertegenwoordiger bij de 'European Organisation for Testing and Certification' (EOTC) veel ervaring opgedaan met het beheer van onderzoekprogramma's. Zijn belangstelling op het gebied van onderzoek gaat uit naar oppervlaktebehandelingstechnologie, microsystemen en integrale kwaliteitszorg. 57 Dr. Ing. Heinrich Bergmann Dr. Bergmann, oud-directeur van het 'Institute for Structural Mechanics' van DLR (de Duitse organisatie voor lucht- en ruimtevaartonderzoek), heeft zijn levenslange ervaring met lucht- en ruimtevaartmaterialen en -structuren en algemene vliegtuigbouwkunde gecombineerd met uitvoerige advieswerkzaamheden voor nationale en internationale O&O-programma's. Hij was een van de adviseurs van het HERMES- is hoogleraar veiligheidsadviescomité voor het Europees Ruimteagentschap (ESA). Dr. Bergman mechanica aan de Universiteit van Hannover, gasthoogleraar luchtvaarttechniek aan het 'California Institute of Technology' en gasthoogleraar werktuigbouwkunde aan de 'Virginia Polytech', VS. De heer Frank Armstrong (rapporteur) De heer Armstrong, oud-directeur van Aerospace Vehicles RAE Farnborough en tegenwoordig werkzaam als adviseur, heeft hoge functies bekleed in de 'Aeronautical Research Establishments' van de Britse overheid en is als zodanig betrokken geweest bij het opstellen, beheren en coördineren van nationale onderzoek- en demonstratieprogramma's op het gebied van luchtvaartuigtechnologie. Hij was lid van het evaluatiepanel van het derde gebied van het programma Industrie- en materiaaltechnologie 1990-1994 (luchtvaart) en rapporteur van dit panel voor de vijfjaarlijkse evaluatie. 58 VIJFJAARLIJKSE EVALUATIE 1996 NORMALISATIE, METINGEN EN PROEVEN 59 60 I. SAMENVATTING De specifieke programma's voor normalisatie, metingen en proeven van het tweede, derde en vierde kaderprogramma hebben in de loop der jaren ingrijpende veranderingen ondergaan. Het BCR-programma van het tweede kaderprogramma was nog een gesloten programma met uitnodigingen tot inschrijving, dat werd voortgezet als het programma voor metingen en proeven van het derde kaderprogramma, met open uitnodigingen tot het indienen van voorstellen over specifieke thema's. Bij het programma Normalisatie, metingen en proeven van het vierde kaderprogramma worden echt open uitnodigingen tot het indienen van voorstellen over algemene thema's gepubliceerd, maar het kent voor een klein deel ook uitnodigingen voor bepaalde thema's die inspelen op dringende behoeften van de Europese normalisatie-instellingen en de Commissie. Het gemeenschappelijke doel van deze drie specifieke programma's is de werking van de Europese interne markt en het concurrentievermogen van de Europese industrie te versterken en in de behoeften van de samenleving te voorzien. De thema's van het programma zijn in de loop der tijd uitgebreid van de fabricage van gecertificeerde referentiematerialen en metingen ter ondersteuning van communautaire beleidslijnen bij het BCR-programma tot metingen voor Europese kwaliteitsproducten, onderzoek inzake schriftelijke normen en technische ondersteuning voor de handel en metingen ten dienste van de samenleving. Deze uitbreiding van de draagwijdte van het programma ging gepaard met een toename van de begroting, van 59,2 miljoen ecu voor het BCR-programma tot 184 miljoen ecu voor het programma Normalisatie, metingen en proeven. De middelen van het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek (GCO) is bij deze bedragen niet meegerekend, aangezien de activiteiten van het GCO bij deze evaluatie buiten beschouwing blijven. Het BCR-programma, het programma Metingen en proeven en het programma Normalisatie, metingen en proeven hebben een grote Europese meerwaarde, aangezien ze betrekking hebben op gebieden die van essentieel belang zijn voor het functioneren van de EU. Het belang van de programma's is voortdurend toegenomen en tegenwoordig veel groter dan ten tijde van het BCR- programma. De thans ontwikkelde richtlijnen en normen worden daadwerkelijk toegepast en moeten ook worden nageleefd. De noodzakelijke conformiteitsbeoordelingen kunnen alleen worden uitgevoerd indien geharmoniseerde en opspoorbare metingen mogelijk zijn en er een uniforme, betrouwbare infrastructuur voor metingen en proeven bestaat. Bovendien heeft Europa een grote achterstand wat de ontwikkeling van normen betreft. Op al deze gebieden bestaat grote behoefte aan steun van de specifieke programma's voor normalisatie, metingen en proeven. Het evaluatiepanel heeft zijn vijfjaarlijkse evaluatie van het BCR-programma, het programma Metingen en proeven en het programma Normalisatie, metingen en proeven verricht op basis van uitvoerige gesprekken, eerdere evaluaties van delen van de programma's en door de programmamedewerkers verstrekt materiaal. Een deel van de aanbevelingen van het panel kan vrijwel onmiddellijk door het programmabeheer ten uitvoer worden gelegd, andere dienen eerst door de Commissie te worden beoordeeld maar kunnen evengoed nog gedurende het huidige programma Normalisatie, metingen en proeven ten uitvoer worden gelegd, terwijl de resterende aanbevelingen gericht zijn op het vijfde kaderprogramma. De taak van de programmamedewerkers heeft zich gedurende de evaluatieperiode sterk ontwikkeld. De wetenschappelijk medewerkers, die eerst nog wetenschappelijke bijdragen tot het programma leverden, hebben tegenwoordig een meer administratieve, adviserende en toezichthoudende taak. De doelmatigheid is hierdoor toegenomen en elke wetenschappelijk medewerker behandelt tegenwoordig meer projecten dan ooit tevoren. Deze verandering was soms echter pijnlijk en het programmabeheer bleek niet altijd in staat in te spelen op de veranderde behoeften. De projectteams en leden van het Regelgevend Comité zijn van mening dat het programma tegenwoordig efficiënt wordt beheerd en dat de medewerkers behulpzaam zijn en voldoende rekening houden met de bestaande behoeften. Het evaluatiepanel beveelt aan voor het 61 programmabeheer een meer teamgerichte benadering te gedelegeerd en betrokkenheid van alle medewerkers gewaarborgd is. introduceren waarbij veel wordt Problematisch zijn de trage en ingewikkelde algemene procedures van het kaderprogramma voor de selectie van projectvoorstellen en het sluiten van contracten door de Commissie. Problemen doen zich met name voor bij de uitnodigingen voor bepaalde thema's, waar het nadat er een onderwerp is voorgesteld nog tenminste twee jaar duurt alvorens er een contract wordt gesloten. De procedures zijn bedoeld om onpartijdigheid en onafhankelijkheid te waarborgen, maar zouden volgens het evaluatiepanel een ongerechtvaardigd gevoel van veiligheid teweeg kunnen brengen. Het comité beveelt aan de tijd tussen de uiterste datum voor het indienen van voorstellen en de ondertekening van de contracten voor goedgekeurde voorstellen te bekorten tot maximaal zes maanden en voor kleine en korte projecten die inspelen op dringende Europese behoeften een speciale goedkeuringsprocedure te introduceren die niet meer dan drie maanden in beslag neemt. De verspreiding en exploitatie van resultaten van afzonderlijke projecten leverden bij het BCR-programma geen problemen op, aangezien duidelijk was welke groep gebruikers kon profiteren van de resultaten, net als van de ontwikkelde gecertificeerde referentiematerialen en onderlinge vergelijkingen, en omdat deze groep gemakkelijk te bereiken was. In de volgende programma's moest aan deze kwestie echter meer aandacht worden geschonken, aangezien de projectresultaten op een breder scala van gebieden betrekking hebben en op grotere schaal toepasbaar zijn. Hoewel slechts 36 van de 173 projecten van het programma Metingen en proeven zijn voltooid, zijn er reeds indrukwekkende resultaten behaald. Het evaluatiepanel raadt aan de activiteiten op het gebied van de verspreiding en exploitatie van de resultaten van het programma Metingen en proeven en de toekomstige resultaten van het programma Normalisatie, metingen en proeven na de bemoedigende start effectief en systematischer voort te zetten en te volgen zodat men optimaal de vruchten van de projectresultaten kan plukken. Het bij het programma Normalisatie, metingen en proeven gehanteerde concept van uitnodigingen voor bepaalde thema's wordt toegejuicht. Het evaluatiepanel is van mening dat dit de juiste manier is om oplossingen te vinden voor specifieke Europese behoeften op het terrein van normalisatie, metingen en proeven. Het comité raadt aan het concept van uitnodigingen voor bepaalde thema's te blijven toepassen en verder te ontwikkelen door meer geld voor dit doeleinde beschikbaar te stellen, het aantal Europese groepen dat onderwerpen voor deze uitnodigingen voorstelt uit te breiden en de procedures voor goedkeuring van projectvoorstellen naar aanleiding van deze uitnodigingen te bespoedigen. Zoals gezegd zijn het BCR-programma, het programma Metingen en proeven en het programma Normalisatie, metingen en proeven erg belangrijk geweest voor de uitvoering van het EU-beleid. Het evaluatiepanel acht het bijzonder belangrijk, zoals ook van vele andere zijden is opgemerkt, dat het programma Normalisatie, metingen en proeven tijdens het vijfde kaderprogramma als afzonderlijk programma wordt voortgezet en versterkt of dat op enigerlei andere wijze wordt gewaarborgd dat het een sterke eenheid blijft met een eigen identiteit en eigen financiële middelen. De algemene doelstellingen van het huidige programma Normalisatie, metingen en proeven kunnen worden gebruikt als uitgangspunt voor het volgende programma, hoewel het evaluatiepanel aanbeveelt de richting en doelstellingen van het programma op enige punten bij te stellen en enkele aanvullende gedetailleerde en meetbare doelstellingen te formuleren waaraan de voortgang van het programma kan worden afgemeten. Het evaluatiepanel is van mening dat het toekomstige programma Normalisatie, metingen en proeven zowel uitnodigingen voor bepaalde thema's en uitnodigingen over specifieke thema's als open uitnodigingen tot het indienen van voorstellen dient te behelzen. Aldus kan in alle soorten Europese behoeften op dit gebied worden voorzien. Wat de toewijzing van middelen aan de diverse uitnodigingen en thema's betreft, moet het mogelijk worden op grond van de ervaringen met eerdere uitnodigingen en nieuwe behoeften achteraf aanpassingen door te voeren, bijvoorbeeld op last van het Regelgevend Comité. Gezien de niet aflatende behoeften op alle programmagebieden wordt aanbevolen de totale begroting 62 voor het toekomstige programma Normalisatie, metingen en proeven te verhogen tot 300 miljoen ecu, de middelen voor het GCO buiten beschouwing gelaten. Bij het vijfde kaderprogramma dient voor dit programma duidelijk een groter deel van de totale kaderprogrammabegroting beschikbaar te worden gesteld dan thans het geval is. 5. De productie van gecertificeerde referentiematerialen in het kader van de geëvalueerde programma's heeft een waardevolle bijdrage geleverd tot de Europese métrologie. Het evaluatiepanel is van mening dat het toekomstige programma deze activiteiten verder dient te ondersteunen. Deze steun dient binnen het voorgestelde kader dusdanig te worden georganiseerd dat in de belangrijke Europese behoeften op dit terrein wordt voorzien en de hoge kwaliteit van de referentiematerialen gewaarborgd blijft. Het evaluatiepanel heeft deze evaluatie onder grote tijdsdruk binnen drie maanden moeten verrichten. De hulp van de medewerkers van het programma Normalisatie, metingen en proeven was bijzonder waardevol. Zonder deze hulp had het panel zijn taak niet binnen het vastgestelde tijdsbestek kunnen vervullen. De leden van het evaluatiepanel hebben alle een actieve bijdrage geleverd tot het verslag en zijn eensgezind tot conclusies en aanbevelingen gekomen. 63 il. REACTIE VAN DE COMMISSIE De Commissie is het evaluatiepanel bijzonder erkentelijk voor zijn grondige en gedetailleerde beoordeling van de in de periode 1991-1995 in het kader van het programma Normalisatie, metingen en proeven ontplooide activiteiten. De Commissie stelt de constructieve aanbevelingen van het evaluatiepanel zeer op prijs en zal er rekening mee houden bij de uitvoering van het vierde kaderprogramma en de planning van de activiteiten op het gebied van normalisatie, metingen en proeven van het vijfde kaderprogramma. Zoals het evaluatiepanel opmerkte, zijn de draagwijdte en de wijze van uitvoering van het programma Normalisatie, metingen en proeven in de afgelopen vijf jaar ingrijpend gewijzigd. Dit was nodig om te waarborgen dat het programma op dezelfde wijze wordt beheerd als de andere specifieke industriële onderzoekprogramma's van het vierde kaderprogramma. Ook nu wordt het programma nog aangepast om meer mogelijkheden te scheppen voor delegeren en teamwerk. Wat de overige op korte termijn ten uitvoer te leggen aanbevelingen betreft, onderkent de Commissie dat is overinschrijving op uitnodigingen tot het indienen van voorstellen te het bijzonder belangrijk voorkomen, het proces van projectbeoordeling en -selectie te bekorten, en de verspreiding en exploitatie van projectresultaten te waarborgen. Hiervoor worden nu en in de toekomst gepaste maatregelen genomen. Een belangrijke ontwikkeling die de verspreiding en exploitatie van resultaten zal bevorderen is de introductie van duidelijke kwaliteitsindicatoren aan de hand waarvan de voortgang van projecten thans wordt gevolgd. De voorlopige oriëntaties van de Commissie voor het vijfde kaderprogramma (COM(96)332 en COM(96)595) stemmen volledig overeen met de aanbevelingen van het evaluatiepanel inzake de noodzaak om de communautaire onderzoekinspanningen meer richting te geven, de flexibiliteit van de communautaire onderzoekprogramma's te vergroten zodat ze direct kunnen inspelen op eventuele nieuwe behoeften, en minder tijd te besteden aan de beoordeling en selectie van projecten. Het is vooral verheugend dat het evaluatiepanel de voordelen erkent van het systeem van uitnodigingen voor bepaalde thema's in het programma Normalisatie, metingen en proeven. Dit systeem, dat nog experimenteel was toen het voor het eerst werd toegepast, heeft zich inmiddels aanmerkelijk ontwikkeld en dat zal ook gedurende het vierde kaderprogramma zo blijven. Het schept de mogelijkheid communautaire normalisatie-activiteiten precies en efficiënt af te stemmen op dringende behoeften en kan als uitgangspunt dienen voor de ontwikkeling van gelijkaardige systemen voor het vijfde kaderprogramma. De Commissie is het volledig met het evaluatiepanel eens dat normalisatie, metingen en proeven van essentieel belang zijn voor het toekomstige concurrentievermogen van de Europese industrie in de wereldeconomie alsmede voor het algemene welbevinden van de samenleving. 64 III. EVALUATIEPANEL Prof. Freddy Adams (rapporteur) Is momenteel als hoogleraar chemie verbonden aan de universiteit van Antwerpen, waar hij tot oktober 1995 werkzaam was als rector en voorzitter van de universitaire onderzoekraad. Hij is lid van een aantal Belgische onderzoekinstellingen. Zijn belangstelling op onderzoekgebied gaat voornamelijk uit naar milieuchemie en materiaalkunde. De heer Michael Brock De heer Brock, opgeleid als elektro- en geluidstechnicus, is directeur van de divisie transductorproducten van Bruël en Kjaer. Bovendien treedt hij op als adviseur inzake het beheer en de strategische planning van technologisch complexe ondernemingen. De heer Pierre Croon De heer Croon is momenteel algemeen directeur van het Belgische normalisatie-instituut. Hij is actief lid van het Europese Comité voor Normalisatie (CEN-CENELEC). De heer Göran Lindholm (voorzitter) De heer Lindholm is thans directeur van NORDTEST, een organisatie voor proefnemingen in de Noord-Europese landen. Eerder heeft hij onder meer ervaring opgedaan als directeur op internationaal niveau op het gebied van elektronica en informatietechnologie. Dr. Walter Rauls Is momenteel werkzaam als directeur van de normalisatiecommissie voor testmaterialen van het Duitse instituut voor normalisatie (DIN). Tevens is hij actief lid van diverse werkgroepen van het CEN. De heer Michel Rousseau De heer Rousseau, opgeleid als werktuigbouwkundige, is werkzaam als controleur bij het Franse comité voor accreditatie (COFRAC). Dr. James Tweed Dr. Tweed werkt momenteel als technisch manager van programma's voor test- en ontwerpmethoden bij 'AEA Technology Harwell' (Verenigd Koninkrijk). Wat zijn technische onderzoekachtergrond betreft, ging zijn belangstelling voornamelijk uit naar polymeren en metaalverbindingen. 65 66 VIJFJAARLIJKSE EVALUATIE 1996 MILIEU EN KLIMAAT 67 68 I. SAMENVATTING 1. 0 Inleiding De vijfjaarlijkse evaluatie Hieronder volgt de Samenvatting van de vijfjaarlijkse evaluatie 1996 van specifieke programma's voor onderzoek en technologische ontwikkeling (OTO) op het gebied van milieu en klimaat. Het bestrijkt alle onderzoekwerkzaamheden onder het kaderprogramma die de Commissie van 1991 tot medio 1996 op dit vlak heeft gesteund, waaronder ook de activiteiten van het derde kaderprogramma (1990-1994) en alle werkzaamheden die tot dusver onder het vierde kaderprogramma (1994-1998) vielen. Overeenkomstig COM(96)220 def. (22 mei 1996) behelst de onderhavige vijfjaarlijkse evaluatie een eindevaluatie van het Milieuprogramma dat onder het derde kaderprogramma is uitgevoerd. Het evaluatiepanel dat met de uitvoering van de vijfjaarlijkse evaluatie is belast, is verschillende malen bijeen gekomen voor een bespreking van het door de diensten van de Commissie aangeleverde achtergrondmateriaal, voor een persoonlijk onderhoud met functionarissen van de Commissie en vertegenwoordigers van organisaties die bij milieuonderzoek zijn betrokken, en om het evaluatieverslag op te stellen. De leden van het panel afzonderlijk hebben verscheidene gesprekken gevoerd met vooraanstaande leden van de wetenschappelijke gemeenschap uit geheel Europa. Tevens heeft Technopolis Ltd. alle projectcoördinatoren van het Milieuprogramma (1990-1994) en van het Programma Milieu en klimaat (1994-1998) een vragenlijst gezonden. Er zijn in totaal 805 vragenlijsten verstuurd, waarop bij de sluitingsdatum medio september door 402 coördinatoren was gereageerd (een responspercentage van 50). Milieu- en klimaatprogramma's Het specifiek programma voor OTO op het gebied van Milieu (1990-1994) was bedoeld om bij te dragen aan de wetenschappelijke en technische grondslag voor de uitvoering van communautair beleid. Het omvatte de volgende thema's deelname aan programma's inzake 'global change'; milieutechnologie en -techniek; onderzoek naar economische en sociale aspecten van milieuproblemen; technische en natuurlijke risico's. Er werden ongeveer 554 projecten gefinancierd gedurende de looptijd van het programma, waarvan het projectenbudget 300 miljoen ecu en de algehele programmabegroting 315 miljoen ecu bedroeg. Het specifiek programma voor OTO op het gebied van Milieu en klimaat (1994-1998) beoogt hetzelfde als het voorgaande programma. Het is onder meer bedoeld om bij te dragen aan mondiale onderzoekprogramma's inzake 'global change'; te voorzien in de behoefte aan subidiariteit en bij te dragen aan de samenhang door wetenschappelijke en technologische samenwerking en integratie van Europese universiteiten, onderzoekinstellingen en de industrie te bevorderen; te functioneren in onderlinge samenwerking met de activiteiten van de Lid-Staten; van hoge kwaliteit te zijn en de wetenschappelijke grondslag in Europa te versterken; de wetenschappelijke kennis en technische vaardigheden te helpen ontwikkelen die nodig zijn om aan de opdrachten van het milieubeleid te voldoen; 69 een aanzienlijke bijdrage te leveren aan groei, concurrentievermogen en werkgelegenheid en de deelname van MKB's te stimuleren. Het programma heeft een begroting van 567 miljoen ecu en omvat vier thema's natuurlijk milieu, milieukwaliteit en 'global change' (47% van de begroting); milieutechnologie (25%); ruimtevaarttechnieken toegepast voor milieubewaking en -onderzoek (20,5%); menselijke dimensie van veranderingen in het milieu (7,5%). Medio 1996 waren er 313 projecten goedgekeurd, waarvoor een communautaire bijdrage van 246 miljoen ecu was uitgetrokken. Daarnaast waren er 22 gecoördineerde werkzaamheden (voor een communautaire bijdrage van 5,3 miljoen ecu) goedgekeurd. Instellingen voor hoger onderwijs en organisaties voor onderzoek en technologie waren het sterkst vertegenwoordigd in het programma. 2. 125 instellingen schreven met succes in op activiteiten voor gezamenlijke rekening. Het betrof hier 1. 040 instellingen voor hoger onderwijs, 863 organisaties voor onderzoek en technologie, 123 bedrijven en 99 andersoortige organisaties. De geringe industriële deelname is niet vermeldenswaard. 2. 0 De bevindingen van het evaluatiepanel De specifieke programma's voor onderzoek en technologische ontwikkeling (OTO) op het gebied van Milieu (1990-1994) en Milieu en klimaat (1994-1998) hebben een belangrijke bijdrage geleverd aan de ontwikkeling van de milieukunde. De programmadoelstellingen waren van zeer groot belang voor zowel de Europese als de mondiale agenda's op het gebied van milieukunde, en de verrichte werkzaamheden hadden het potentieel om bij te dragen aan de ontwikkeling van het milieubeleid. De programma uitvoering verliep merendeels naar wens en wat betreft de wetenschappelijke prestaties werd op de meeste gebieden goed, en op andere terreinen uitstekend aan de doelstellingen voldaan. De gevolgen voor beleidsontwikkeling waren beperkter en de geringe industriële deelname hield in dat de bijdragen aan de Europese concurrentiekracht onbeduidend waren. Relevantie Er is nog altijd behoefte aan een programma met OTO-activiteiten op het gebied van milieu en klimaat. Aangezien het accent verschuift naar duurzame ontwikkeling is men het meest gebaat bij een zeer zichtbaar programma dat steun verleent de Europese milieuonderzoekgemeenschap, die de vroegere en huidige onderzoekprogramma's mede hebben doen ontstaan. De spil van deze steunverlening kan bestaan uit een specifiek kaderprogramma dat de lopende programma's Milieu en klimaat en MAST op elkaar aansluit. Er zijn doelmatige mechanismen nodig om dit te koppelen aan de behoeften aan milieuonderzoek en de activiteiten van hel met milieu belaste directoraat-generaal van de Commissie (DG XI) en aan de onderzoekbehoeften van andere relevante directoraten-generaal. Ook moet het worden verbonden met de werkzaamheden van andere instanties en agentschappen, zoals het Europees Milieuagentschap (EMA), het Europees Ruimteagentschap (ESA) en de Europese Organisatie voor de exploitatie van meteorologische satellieten (EU M ETS AT). De banden met het Milieu-instituut van het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek moeten worden aangehaald, wil de Europese milieukundegemeenschap meer zicht krijgen op het werk van dit CGO-instituut. De programmadoelstellingen zijn nog altijd van toepassing. Er bestaat nog steeds vooral behoefte aan versterking en instandhouding van de Europese wetenschappelijke grondslagen en het uitvoeren van 70 beleidsgebonden onderzoek. Tevens is het van belang dat wordt gezorgd voor deelname van de industrie om de verspreiding van beste praktijken op milieugebied te bevorderen, aangezien dit voor het concurrentievermogen een factor van steeds groter belang wordt. 6. De programma's sloten wat betreft samenstelling grotendeels aan op de programmadoelstellingen. De milieu- en klimaatprojecten behelsden een mix van fundamenteel en toegepast onderzoek, hetgeen van belang was voor een beter begrip en, in mindere mate, voor beleidsontwikkeling. De deelnemers beschouwden de projecten als een manier om de bestaande kennis zodanig uit te breiden dat er nieuwe instrumenten en technieken worden ontwikkeld doordat Europese netwerken ontstaan en nieuwe aanvullende bronnen van deskundigheid in andere Europese organisaties toegankelijker worden. De meeste projecten waren echter niet gericht op het vergroten van het industriële concurrentievermogen. Doelmatigheid De werkzaamheden binnen de milieuprogramma's werden voor het grootste deel toereikend bekostigd en op doelmatige wijze uitgevoerd. Het programma lijkt op rendabele wijze te zijn uitgevoerd. Het beheer en de administratie van het programma waren grotendeels in orde. Met de aanstelling van een nieuwe programmadirecteur zijn vermoedelijk enkele problematische beheerkwesties uit de wereld geholpen, de algemene administratie verliep naar wens en op het niveau van projectfunctionarissen was de leiding uitstekend te noemen. De deelnemers hadden waardering voor de hulp die de projectmedewerkers tijdens alle fasen van de programmaduur boden. De meeste van hen vonden dat de procedures van de Commissie voor het indienen van aanvragen duidelijk en begrijpelijk zijn, maar volgens velen wel te traag. Ook over de trage betalingen werd alom in de onderzoekgemeenschap geklaagd. Er deden zich ernstige problemen voor bij de betrekkingen tussen de diensten van de Commissie en het programmabeheerscomité (COPEC). De overgang van adviesorgaan naar beheerscomité verliep stroef dan wel niet goed geregeld, en er zal in de toekomst moeite moeten worden gedaan om tot vruchtbare werkrelaties te komen. Ook kwam er een aantal andere administratieve problemen aan het licht. Op zich leek geen ervan bijzonder zwaar, maar door een passende beoordeling van de administratieve functies, procedures en middelen, en dan met name van het personeelsbeleid en de personeelspraktijken, kunnen problemen worden voorkomen en kunnen de huidige prestatieniveaus worden gehandhaafd. De diensten van de Commissie beschikken over een pakket werkmiddelen die weliswaar toereikend zijn (activiteiten voor gezamenlijke rekening, gecoördineerde werkzaamheden en begeleidende maatregelen), maar niet altijd geheel juist werden toegepast. Men betreurt het gebrek aan steun voor projecten waaraan veel instellingen meedoen. Ondanks de hoge coördinatie- en communicatiekosten ervan, zijn de voordelen van de deelname veelal groter dan de kosten; er wordt een flexibele aanpak inzake het opnemen ervan aanbevolen. Tevens was er een opmerkelijke neiging om het peil van de projectfinanciering te verlagen, zonder dat de doelstellingen en streefdoelen van de projecten dienovereenkomstig werden bijgesteld. Men moet dit zien te voorkomen. De nieuwe, doorzichtige procedures voor het beoordelen van projectvoorstellen werden toegejuicht. Effectiviteit Het lijdt vrijwel geen twijfel dat de deelnemers tevreden waren over de projectresultaten. Het verwezenlijken van de doelstellingen was rechtstreeks af te lezen uit de vorming van netwerken en financiële zekerheid, en het vergroten van kennis werd als middellangetermijnresultaat gezien. De projectcoördinatoren waren ervan overtuigd dat de projecten aan hun wetenschappelijke potentieel hadden voldaan en dat de Europese basis voor milieukunde dientengevolge was versterkt. De netwerken 71 hadden een dynamische Europese onderzoekgemeenschap helpen vormen die een wezenlijk onderdeel was gaan vormen van de nationale en mondiale onderzoekagenda's en aanverwante gemeenschappen. 6. Enkele onderzoekresultaten hebben geleid tot beleidsdiscussies, maar de algehele politieke gevolgen ervan zijn beperkt gebleven. Dit vloeit grotendeels voort uit de aard van de verrichte werkzaamheden en de complexe, langdurige en grillige wijze waarop wetenschappelijke gegevens uitmonden in en van invloed zijn op beleidsomgevingen en -beslissingen. De beleidsmatige invloed is echter kleiner geworden door de gebrekkige de onderzoekgemeenschap en beleidbepalende instanties als DG XI (Milieu) en andere DG's die bij milieukwesties zijn betrokken. tussen DG XII (Wetenschappen, ontwikkeling), onderzoek relaties en De netwerkaspecten van het programma hebben sterk bijgedragen aan de cohesie-aspecten van het communautair beleid, hoewel de minder welvarende regio's nog altijd werden bedeeld met een onevenredig klein deel van de projecten. De geringe mate van industriële deelname aan het programma had tot gevolg dat de algehele bijdragen aan het concurrentievermogen klein waren. In de toekomst zijn er krachtiger pogingen nodig om industriëlen ertoe aan te zetten zich bij projecten en netwerken aan te sluiten en het industriële potentieel van projecten te benutten. Er zijn genoeg raakvlakken tussen de themagebieden van de specifieke programma's en nationale programma's om ervoor te zorgen dat de specifieke programma's voor de nationale behoeften van belang blijven. Ze zijn echter te beperkt om de plaats van de nationale inspanningen te kunnen innemen. Alles wijst op een daadwerkelijke additionaliteit en subsidiariteit, waarbij deelname in de communautaire specifieke programma's een internationale dimensie toevoegt door de toegang tot middelen die binnen de landsgrenzen niet verkrijgbaar zijn. Veel van de projecten voor mondiale en regionale vraagstukken zouden zonder de hulp van de Commissie niet kunnen zijn opgezet. De resultaten van de projectprestaties zijn onder andere deelnemers aan de programma's en in de gehele wetenschappelijke gemeenschap verspreid. De verspreiding onder beleidbepalende 'eindgebruikers' en het bedrijfsleven was minder geslaagd. Wil men een herhaling daarvan voorkomen, dan zullen er nieuwe mechanismen moeten worden opgezet, zoals het inschakelen van externe adviseurs op het gebied van verspreidingsstrategieën en het herstructureren van enkele toekomstige activiteiten tot gebruikersgerichte terreinen die ten dele door de betreffende gebruikersgemeenschappen worden aangegeven. 3. 0 Aanbevelingen aan het evaluatiepanel Voortzetting Het specifiek programma voor OTO op het gebied van Milieu en klimaat dient in het vijfde kaderprogramma te worden voortgezet. Het verspreiden van milieugebonden OTO-activiteiten naar andere programma's vormt geen haalbare of wenselijke optie. Er is een kritieke massa goed zichtbaar, milieugebonden onderzoek nodig wil duurzame ontwikkeling een centraal thema van het vijfde kaderprogramma kunnen zijn. Dit betekent echter niet dat alle milieugebonden OTO-activiteiten bij DG XII (Wetenschappen, onderzoek en ontwikkeling) moeten worden samengebracht. Andere Directoraten-generaal, met name DG XI (Milieu), DG VI (Landbouw), DG VII (Vervoer) en DG XVII (Energie) moeten ertoe worden aangezet hun milieugebonden OTO-activiteiten voort te zetten en uit te breiden, waarbij verbeterde mechanismen worden ingesteld die voor synergie, en niet voor doublures zorgen. 72 Integratie Het specifiek programma voor OTO op het gebied van Mariene wetenschap en technologie (MAST) moet worden geïntegreerd in een uitgebreid OTO-programma Milieu en klimaat. De argumenten die pleiten voor integratie wegen zwaarder dan de argumenten ten gunste van het voortgezet, afzonderlijk bestaan ervan. Er bestaat vooral behoefte aan versterking van de relatieve positie van milieugebonden OTO om ervoor te zorgen dat duurzame ontwikkeling een spilfunctie voor het vijfde kaderprogramma gaat vervullen. De beste manier om dit te bewerkstelligen is door te zorgen voor een kritieke massa OTO waarmee kan worden uitgepakt in een zeer goed zichtbaar specifiek programma. Netwerken Het accent op netwerken binnen het specifiek programma van OTO op het gebied van Milieu en klimaat moet worden gehandhaafd en versterkt. De voordelen van netwerken in geheel Europa werden met veel instemming begroet, snel behaald en zeer gewaardeerd door de milieuonderzoekgemeenschap. Deze voordelen is echter geen lang leven beschoren als duurzame inspanningen ter bevordering van een cultuur van samenwerking, medewerking en netwerken uitblijven. Het panel doet daarom de aanbeveling de nadruk te blijven leggen op het opbouwen en onderhouden van netwerken tussen: deelnemers binnen afzonderlijke projecten; deelnemers binnen verschillende projecten; alle belanghebbenden bij specifieke themagebieden, met name terreinen die een interdisciplinaire aanpak behoeven. Er moeten vooral inspanningen worden geleverd om de industrie te betrekken bij netwerken en projecten voor milieu en klimaat. Segmentatie De programma-opbouw dient gebruikersgericht en andere types onderzoek van elkaar te scheiden en te onderscheiden. Door beleidsmatige, klant- en gebruikersgerichte gebieden te introduceren worden de programma-activiteiten geconcentreerd en neemt de kans toe dat voor het beleid relevante werkzaamheden ook de juiste invloed hebben op dat beleid. Het aantal gebruikersgerichte terreinen dient beperkt te blijven; ze mogen niet meer dan 20% van de algemene begroting voor hun rekening nemen en moeten gelden voor aantoonbare gebruikergemeenschappen op het vlak van beleidsbepaling voor milieu en industrie en op middellange tot lange termijn van zeer groot belang zijn voor het beleid. Alle andere voorstellen moeten de middellange of lange termijn op het oog hebben. Eventuele gebruikersgerichte gebieden kunnen activiteiten behelzen die betrekking hebben op: mondiale vraagstukken en problemen, zoals onzekerheden betreffende de agenda voor klimaatverandering ; de behoeften aan grensoverschrijdende regionale systemen en regionale beleidmakers, bijvoorbeeld regionale zee-aangelegenheden; enkele van de specifieke behoeften van de industrie en de industriebeleidsgemeenschap, zoals onderzoek naar schonere productiemethoden; enkele van de specifieke behoeften van DG XI (Milieu) in verband met de uitvoering van de Raamovereenkomst van de Verenigde Naties inzake klimaatverandering, afvalbehandelings- en verwijderingstechnieken, en de publieke opinie inzake milieukwesties. Selectie Uit de selectieprocedures moet het verschil tussen de gebruikersgerichte en de overige onderzoekprojecten naar voren komen, waarbij voor de gebruikersgerichte projecten aanvullende criteria gelden. Naast toereikende kwaliteitscriteria dienen de voorstellen op gebruikersgerichte gebieden 73 aan te geven in hoeverre ze van belang zijn voor het beleid, welke de potentiële gebruikers zijn en op welke wijzen de projectresultaten bij de beleidsontwikkeling kunnen worden toegepast. Met deze informatie kan bij de selectiebesluiten rekening worden gehouden. Van projectvoorstellen die niet voor gebruikersgerichte gebieden zijn bestemd, kan niet worden verwacht dat ze dergelijke gedetailleerde informatie over de eventuele toepassingsmogelijkheden bevatten. Gelet op het feit dat alle binnen het specifieke programma gesteunde projecten enigermate - rechtstreeks dan wel zijdelings - van belang moeten zijn voor het opstellen van milieubeleid, zou het echter op prijs worden gesteld als dergelijke informatie wordt bijgeleverd. Modellering Individuele klantengemeenschappen voor specifieke gebruikersgerichte gebieden (b. v. DG XI [Milieu], andere DG's, nationale beleidmakers, industrie, enz. ) moeten uitvoeriger worden geraadpleegd over en betrokken bij het opstellen en specificeren van onderzoekagenda's en werkprogramma's. De agenda's worden daardoor beter en maken deze gebruikersgemeenschappen meer ontvankelijk voor de aanwezigheid en mogelijke bruikbaarheid van onderzoekresultaten. Wat betreft de rest van het programma moeten de diensten van de Commissie de reikwijdte ervan vaststellen door ruime gebieden aan te geven die meerdere gebruikersgemeenschappen betreffen, waaronder ook de wetenschappelijke gemeenschap zelf. afgestemd op de behoeften van de afnemers Betrekkingen De betrekkingen tussen DG XII (Wetenschappen, onderzoek en ontwikkeling) en DG XI (Milieu) moeten worden verbeterd, vooral op gebruikersgerichte gebieden die voor beleid van belang zijn. Momenteel is DG XI (Milieu) niet in staat de resultaten van de door DG XII (Wetenschappen, onderzoek en ontwikkeling) gesteunde werkzaamheden waar te nemen of het belang ervan voor zijn beleid te taxeren. te bundelen en de Dit kan voor een deel worden ondervangen door de communicatiekanalen en -mechanismen is echter van doorslaggevend belang dat DG XI als afnemer van onderzoekresultaten op beleidsvlak zich meer moeite getroost voor en een grotere rol speelt bij het vaststellen van de onderzoekagenda en van het werkprogramma voor een specifiek gebruikersgericht terrein dat zich bezighoudt met de behoeften op korte en middellange termijn. DG XI moet vooral zijn werkagenda op middellange termijn en de gevolgen ervan voor het onderzoek openbaar maken. Evenzo moeten andere DG's die zijn betrokken bij milieuvraagstukken (zoals Landbouw, Energie en Vervoer) ertoe worden aangespoord een grotere rol te spelen bij het opstellen van de onderzoekagenda's binnen DG XII. tussen de twee DG's te verbeteren. Het resultaten beter is echter nog altijd Verspreiding De verspreidingsactiviteiten moeten worden verbeterd door een betere bundeling en afstemming en door de gebruikersgemeenschappen resultaten op maat te leveren. Door de gebruikersgerichte gebieden te specificeren en de betreffende gebruikersgemeenschappen te betrekken bij het opstellen van de agenda's /al tic kans dat de onderzoekresultaten die voor hel beleid van belang zijn ingang vinden, ongetwijfeld toenemen. Er Ie verbeteren. De gebruikersgemeenschappen hebben er belang bij dat de problemen worden opgelost en zijn dus ook gebaat bij informatie waarmee ze deze problemen kunnen verhelpen - ongeacht de oorsprong ervan. Resultaten op beleidsvlak van door DG XII (Wetenschappen, onderzoek en ontwikkeling) gesteund milieuonderzoek moeten derhalve worden gebundeld met andere gegevens die voor specifieke problemen van belang zijn. Dit dient vervolgens op welomschreven doelgroepen te worden overgebracht via een aantal kanalen, zoals publicaties, brochures, seminars, werkgroepen e. d. DG XII moet blijven onderzoeken op welke wijzen dit kan gebeuren, met gebruikmaking van externe adviseurs die een doelmatige verspreidingsstrategie uitstippelen. ruimte om de wijze van voorlichting Bedrijfsleven Er moet een poging worden gedaan om de industriële deelname via een subprogramma gericht op de behoeften van bedrijven te vergroten. De ontwikkeling en uitvoering van technologie met verminderde 74 milieueffecten is onontbeerlijk voor de idee van duurzame ontwikkeling; niettemin is de industriële deelname op het moment gering. Er dient te worden bekeken hoe de barrières voor toetreding kunnen worden geslecht en hoe de deelname aantrekkelijker kan worden gemaakt. Men bepleit een gebruikersgericht terrein dat is afgestemd op enkele van de behoeften van het bedrijfsleven. Het eventueel doorverwijzen van industriële aanvragers naar andere specifieke programma's, bijvoorbeeld industrie- en materiaaltechnologie, wordt afgeraden. 6. COPEC Er dient aandacht te worden besteed aan de betrekkingen tussen de diensten van de Commissie en het beheerscomité van het specifiek programma voor OTO op het gebied van Milieu en klimaat (COPEC). De status verandering van adviesorgaan naar beheerscomité heeft geleid tot een formeler en geforceerde werkrelatie met de diensten van de Commissie. Er moeten maatregelen worden getroffen om het wederzijds vertrouwen en de onderlinge samenwerking te herstellen. Het accent dient te liggen op het in evenwicht brengen van de relatieve bevoegdheden van de diensten van de Commissie en de vertegenwoordigers van de landsregeringen. Financiering Er moet uit alle macht weerstand worden geboden aan de druk om te bezuinigen op de individuele projectfinanciering en de middelen te zeer te spreiden over een groot aantal projecten. De projectdeelnemers ontvangen over het algemeen een lager bedrag dan in hun voorstel was aangevraagd, terwijl een dienovereenkomstige vermindering van het bereik of de omvang van hun projectdoelstellingen vrijwel uitblijft. Dit betekent voor veel aanvragers dat ze aanvullende financiering moeten zien te vinden en de bijdrage van de Commissie in de algehele kosten aanzienlijk moeten verlagen. De behoefte aan extra middelen wijst erop dat de oorspronkelijke aanvragen niet te hoog waren ingeschat, en dat de wetenschappelijk integriteit van de werkzaamheden ervan te lijden kan hebben als deze aanvragen niet geheel worden gehonoreerd. Om dit te voorkomen, moeten de diensten van de Commissie de aangekondigde bezuinigingen nauwkeurig bekijken en weerstand bieden aan de druk om de middelen te zeer te spreiden. De toegang tot adviezen van personeel dat realistische ramingen van de voor projecten benodigde middelen kan opstellen, dat wil zeggen personeel dat ervaring heeft met het beheer van O&O- projecten, moet worden bestudeerd door externe 'referentiegroepen' in het leven te roepen. Administratieve procedures en middelen Er moet een evaluatie worden uitgevoerd van administratieve procedures en middelen bij de diensten van de Commissie de zijn belast met OTO-activiteiten op het gebied van milieu en klimaat. Er liggen ingewikkelde bureaucratische procedures ten grondslag aan de klachten over de trage aanvraagprocedures en de late betalingen. Het evaluatiepanel werd voorts medegedeeld dat de uitgebreide werklast geen gelijke tred hield met de bescheiden personeelsgroei bij de diensten van de Commissie gedurende de afgelopen vijf jaar en dat de problemen ten gevolge van overbelasting op sommige programmaterreinen nijpend zijn. Als dit inderdaad het geval blijkt te zijn, moeten er onmiddellijk stappen worden ondernomen om deze situatie recht te zetten. Het programmabeheer genoot tot dusver de instemming van de onderzoekgemeenschap en het is belangrijk dat personele onderbezetting daaraan geen afbreuk doet. 75 II. REACTIE VAN DE COMMISSIE De Commissie juicht deze onafhankelijke evaluatie van het communautaire OTO op het gebied van milieu en klimaat toe en zal met de aanbevelingen ervan rekening houden bij zowel het uitvoeren van het lopende programma uit hoofde van het vierde kaderprogramma als bij het opzetten van het vijfde kaderprogramma nog voor het eind van deze eeuw. De Commissie beseft dat onderzoek naar milieuvraagstukken op communautair niveau onmisbaar is om in te spelen op de maatschappelijke behoeften en wensen, en om fundamentele problemen ten aanzien van land, zee en lucht aan te pakken en te zorgen voor een veiligere en gezondere planeet in de context van duurzame ontwikkeling en groei. Daarom dient het vijfde kaderprogramma als een van de hoofdthema's het ontsluiten van de biologische en ecologische hulpbronnen te hebben, waarin grote problemen als onze toekomstige watervoorziening, milieu en gezondheid, een betere bescherming tegen rampen, milieubeheer en het stedelijk milieu worden aangepakt. Netwerken zowel binnen als buiten Europa vormden een wezenlijk onderdeel van geslaagd milieuonderzoek en Europese teams namen het voortouw bij de aanpak van onze mondiale uitdagingen initiatieven zoals de Intergouvernementele werkgroep voor door hun bijdragen aan internationale klimaatverandering het Wereldprogramma voor klimaatonderzoek (WCRP) en het Programma menselijke dimensies van de mondiale milieuverandering (HDP). Deze verbanden blijven onmisbaar bij het zoeken naar oplossingen van vraagstukken en problemen die niet alleen in Europa voorkomen of geconcentreerd zijn. geosfeer-biosfeer-programma Internationale (IGBP), (IPCC), het De behoefte om zo breed mogelijke belangengroepen te betrekken bij het modelleren van en richting geven aan het toekomstig milieuonderzoek vormt een belangrijk element bij het zekerstellen van doorzichtigheid en het voorzien in de behoeften van de burgers. De diensten van de Commissie blijven hieraan prioriteit geven bij het ontwikkelen en uitvoeren van de onderzoekwerkzaamheden. Er zijn reeds verbeteringen doorgevoerd om de banden tussen de Directoraten-generaal voor operationeel onderzoek en de beleidbepalende Directoraten-generaal aan te halen ter verbetering van de synergie en de samenhang. Dit proces zal verder worden ontwikkeld. De diensten van de Commissie onderkennen dat er verdere inspanningen moeten worden geleverd ter verbetering van de mogelijkheden voor deelname door de industrie - van zowel grote als middelgrote en kleine bedrijven - aan de onderzoekactiviteiten. Deze mogelijkheden worden geboden door specifieke terreinen van lopende onderzoekwerkzaamheden zoals milieutechnologie en ruimtevaart, maar er moet nog veel worden gedaan om te zorgen voor betere samenwerkingsverbanden tussen de openbare en de particuliere sector, en hoger onderwijs en bedrijfsleven, die de eventuele mogelijkheden en voordelen van milieuonderzoek in samenwerkingsverband ten volle benutten. Dergelijk onderzoek dient geenszins te worden beschouwd als het privé-domein van organisaties uit de openbare sector en mag nooit alleen via publieke middelen worden bekostigd. De Commissie is niettemin van mening dat het instellen van een industrieel subprogramma dat speciaal is gericht op de behoeften van het bedrijfsleven, zoals door het panel voorgesteld, niet de beste manier is om te zorgen voor een dergelijke samenwerking of industriële betrokkenheid. Er zijn al talloze stappen gezet om het door de EU gefinancierde milieuonderzoek ten volle te benutten. Toch zullen de diensten van de Commissie verdere activiteiten verrichten om te zorgen voor meer besef en een betere zichtbaarheid van de prestaties van het communautair milieuonderzoek. Er moeten oplossingen worden gevonden die ervoor zorgen dat de grote hoeveelheid resultaten zo spoedig mogelijk en in hanteerbare vorm onder de aandacht wordt gebracht van degenen die deze het beste kunnen gebruiken en er het meeste behoefte aan hebben. 76 Het panel heeft enkele beknopte conclusies getrokken aangaande de werkzaamheden die het Milieu instituut van het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek. Hoewel het panel terecht aangeeft dat een evaluatie van het Milieu-instituut niet tot zijn taken behoort en is ondernomen door een afzonderlijke visitatiecommissie onder voorzitterschap van professor Carlos A. Borrego, worden in het hoofdverslag toch de uitgaven van het Milieu-instituut voor werkzaamheden op milieugebied genoemd. Deze cijfers zijn echter misleidend: slechts 37% van de kernfinanciering van het Instituut (die in 1995 in totaal 43,5 miljoen ecu bedroeg, en geen 46 miljoen ecu, zoals het verslag meldt) is bestemd voor milieuonderzoek, de resterende 63% wordt uitgetrokken voor wetenschappelijke en technische ondersteuning voor communautair beleid dat door verschillende diensten van de Commissie wordt ontwikkeld en uitgevoerd (d. w. z. hoofdzakelijk het opstellen en uitvoeren van communautaire richtlijnen). Het Instituut zal derhalve gedurende de looptijd van het vierde kaderprogramma een bedrag van 60 à 64 miljoen ecu uitgeven aan onderzoek en niet de helft van de begroting van het gehele programma Milieu en klimaat (566,5 miljoen ecu), zoals het panel stelt. Tot slot onderkent de Commissie in haar documenten met betrekking tot de voorlopige oriëntaties voor het vijfde kaderprogramma dat er, wil het beheer doelmatiger verlopen, verandering moeten worden gebracht in sommige van haar beheermethoden en -regelingen. De kwesties betreffende het beheer van onderzoekwerkzaamheden die in het evaluatieverslag worden aangekaart, worden in dit verband aangestipt. De diensten van de Commissie hechten echter groot belang aan de noodzaak tot een constructieve en open dialoog met het programmacomité, met behoud van de institutionele verantwoordelijkheden voor de diverse betrokkenen bij het onderzoekproces, en er zijn reeds stappen gezet om te zorgen voor het wederzijds vertrouwen en de onderlinge samenwerking die onontbeerlijk zijn voor het slagen van milieuonderzoek. 77 6. III. EVALUATIEPANEL Dr. Lea Kauppi (voorzitter) Vanaf 1995 algemeen directeur van het Finse Milieu-instituut Prof. Niels Busch Directeur van het Deens-Russische 'Energy Research Institute', Moskou Oud-directeur van het 'RISO National Laboratory' (Denemarken) Prof. Eloy Garcia Calvo (gestopt wegens ziekte) Hoogleraar meteorologie aan de Universiteit van Alcala, Spanje Beheerder van het Spaanse nationale O&O-programma op klimaatgebied Prof. Mike Chadwick Directeur (Europa) 'Leadership pour l'environnement et le développement (LEAD)', Zwitserland Oud-directeur van het 'Stockholm Environment Institute' en voorzitter van het comité van toezicht 1995 voor het programma voor onderzoek en technologische ontwikkeling op het gebied van Milieu en klimaat Prof. Wim Harder Wetenschappelijk directeur van het Instituut voor Milieu, Energie en Procesinnovatie van TNO (TNO- ME), Nederland Prof. André Lebeau Voorzitter van de programma's voor ruimtevaart en ruimtevaarttechniek, 'Conservatoire national des arts et métiers', Frankrijk Oud-president van het CNES en directeur van 'Méteo France' Voormalig hoofd van de ESA en wetenschappelijk directeur van CNES Prof. Francesco Mauro Directeur van de afdeling Milieu van het nationaal agentschap voor nieuwe technologie, energie en milieu (ENEA), Italië Lid van de Italiaanse delegatie bij de overeenkomsten inzake biologische diversiteit, woestijnvorming en droogte De heer Ken Guy (rapporteur) Directeur van 'Technopolis Limited', een adviesbureau voor innovatiebeleid, VK Voormalig 'senior fellow' aan de 'Science Policy Research Unit' (SPRU) van de Universiteit van Sussex 78 79 80 I. SAMENVATTING Achtergrond Artikel 4. 2 van Beschikking 94/804/EG tot vaststelling van een specifiek programma voor onderzoek en technologische ontwikkeling op het gebied van mariene wetenschappen en technologieën, bepaalt dat de Commissie door onafhankelijke deskundigen een externe evaluatie laat uitvoeren van de werkzaamheden die in de loop van de vijf aan de evaluatie voorafgaande jaren op het rechtstreeks onder het gebied van het programma vallende gebied zijn uitgevoerd, en van het beheer van deze werkzaamheden in die periode. evaluatie beslaat de betreffende werkzaamheden die onder het derde Bedoelde vijfjaarlijke kaderprogramma (1991-1994) zijn uitgevoerd alsmede de activiteiten die tijdens het eerste deel van de uitvoering van het vierde kaderprogramma (tot begin 1996) zijn verricht. Waar mogelijk wordt ook verslag gelegd van belangrijke resultaten die het tweede kaderprogramma (1987-1991) heeft opgeleverd. Deze evaluatie behelst tevens de eindevaluatie van het specifiek programma MAST II onder het derde kaderprogramma. Ook omvat ze een beoordeling van de eerste fasen van MAST III, alsmede een analyse van de voornaamste resultaten van MAST I. Het evaluatiepanel bestond uit zes onafhankelijke deskundigen die zich bogen over de relevantie, doelmatigheid en effectiviteit wat betreft het verwezenlijken van de doelstellingen van het programma, en trachtten voorbeelden van belangrijke resultaten naar voren te halen. Ook besprak het panel de vereisten voor toekomstig communautair onderzoek op het gebied van de mariene wetenschappen en technologieën. Het panel had een persoonlijk onderhoud met geselecteerde projectcoördinatoren, alle nationale delegaties bij het MAST-comité (MAST-COM), vertegenwoordigers van de Directoraten-generaal DG III, DG XI en DG XIV van de Commissie, medewerkers van het MAST-programma en het secretariaat van het EUROMAR-programma. Tevens bestudeerde het panel de uitkomsten van een gestandaardiseerde vragenlijst die alle projectcoördinatoren bij MAST was toegezonden evenals zeer uiteenlopende literatuur over het MAST-programma en over afzonderlijke projecten. Het verslag van het evaluatiepanel is in tweeën gedeeld. Deel l (het voorliggende verslag) is de samenvatting, die de voornaamste bevindingen en aanbevelingen bevat waarin de beraadslagingen van het panel uitmondden. Deel 2 (het eindverslag) beschrijft de ontwikkelingen van het MAST-programma, bespreekt de gevolgen van het programma voor allerhande kwesties, geeft voorbeelden van belangrijke successen, biedt uitvoerige conclusies en aanbevelingen en bevat diverse statistieken betreffende het programma. Ontwikkeling van het MAST-programma Het MAST-programma heeft zich ontwikkeld van MAST I (1989-1991) tot MAST II (1991-1994) en MAST III (1994-1998). MAST I was oorspronkelijk opgezet als proefprogramma (begroting 50 miljoen ecu) voor een breed terrein, gericht op het ontwikkelen van een volgend programma. Bij MAST II werden bepaalde, onder MAST I gestarte activiteiten voortgezet, werden nieuwe thema's geïntroduceerd en werd het geografisch bereik uitgebreid. Dit werd vermeld in Bijlage I van de Beschikking van de Raad van 7 juni 1991 (911/35l/EEG). MAST II had een eindbegroting van 118 miljoen ecu en omvatte vijf onderzoekgebieden: (I) fundamentele en toegepaste wetenschap van de zee; (II) wetenschap en technologie van kustwateren; (III) technologie van de zee; (IV) ondersteunende initiatieven; en (V) gerichte projecten. In een later stadium werd als werkgebied risico-evaluatie toegevoegd. Het MAST IH-programma werd omschreven in de Beschikking van de Raad van 23 november 1994 7. (94/804/EG) en behelsde de voortzetting en verdieping van de werkzaamheden die waren uitgevoerd in het kader van de eerste twee MAST-programma's. De algemene doelstelling is 'het bevorderen van de wetenschappelijke kennis en technologische ontwikkeling die nodig zijn om de werking van mariene systemen op zeebekkenschaal te begrijpen, teneinde een met het behoud van de kwaliteit van het mariene milieu verenigbaar duurzaam gebruik van de oceanen voor te bereiden en de rol van die systemen in de mondiale veranderingsprocessen te bepalen'. De begroting van MAST III bedraagt 244 miljoen ecu en het programma omvat: (A) Mariene wetenschappen; (B) Strategisch marien onderzoek; (C) Mariene technologieën; en (D) Ondersteunende activiteiten. Bovendien wordt er meer moeite gedaan om MKB's (middelgrote en kleine bedrijven) bij het programma te betrekken en wordt het accent gelegd op parallelle initiatieven (zoals verspreiding, exploitatie/uitvoering). Conclusies De voornaamste conclusies die het panel uit zijn evaluatie heeft getrokken staan hieronder, onder de rubieken doelmatigheid, effectiviteit en relevantie van het MAST-programma. Doelmatigheid • • • • • Het MAST-programma is erin geslaagd op Europees vlak een wetenschappelijke gemeenschap op het gebied van mariene wetenschappen te mobiliseren door netwerken te ontwikkelen die een groot aantal laboratoria van verschillende soorten organisaties en uit diverse landen met elkaar in verbinding brengen. Het programma heeft interdisciplinaire onderzoekprojecten gestimuleerd die nodig zijn om de MAST-doelstellingen te verwezenlijken en heeft het vermogen van Europa om deel te nemen aan grote internationale oceanografische programma's uitgebreid. Er zijn belangrijke doorbraken gerealiseerd bij allerlei wetenschappelijke en (in mindere mate) technologische kwesties. Het panel is ervan overtuigd dat de meeste van deze belangrijke resultaten niet zouden zijn behaald zonder het organisatorische kader en de interdisciplinaire aanpak die de financieringsmogelijkheden van het MAST-programma mogelijk hebben gemaakt. Van de verschillende Europese en internationale programma's beschikt MAST als enige over zowel het mandaat als de begroting om Europese samenwerking bij grote onderzoekprojecten te stimuleren. De resultaten van het MAST-programma houden een belangrijk wetenschappelijk en technologisch bezit in, dat op den duur wordt gebruikt voor toekomstige technologische ontwikkelingen en voor beheers- en beleidsactiviteiten. De versterkte kennisgrondslag die bij MAST is ontwikkeld, heeft daarom op lange termijn een intrinsieke economische waarde. De ontwikkeling van de code inzake gegevensbeheer heeft de toegankelijkheid en de waarde van de tijdens alle projecten van de programma's MAST II en MAST III verzamelde gegevens sterk verbeterd. De doelstellingen van het MAST-programma zijn van belang voor het beleid in vele sectoren, zoals visserij, milieu, vervoer, industrie, enz. Het is thans nog moeilijk aan te wijzen welke directe voordelen het MAST-programma heeft voor het nationaal of Europees maritiem beleid - de meeste Lid-Staten hebben zelfs nog geen geïntegreerd beleid voor maritieme aangelegenheden. MAST heeft echter de basiskennis en wetenschappelijke deskundigheid die voor de ontwikkeling ervan nodig zijn, versterkt. Bij de Commissie lijkt een vrij goede band te zijn tussen het MAST-bureau en de Directoraten Visserij en Milieu, maar de banden met het Directoraat Industrie en de task force 'Maritieme systemen van de toekomst' dienen te worden aangehaald. 82 • • • • Het MAST-programma lijkt een grote invloed te hebben gehad op de coördinatie tussen nationaal en Europees O&O-beleid op het gebied van mariene wetenschappen. Het nationale O&O-beleid op het gebied van mariene wetenschappen is veelal voor een groot deel gebaseerd op de ervaring die is opgedaan bij de uitvoering van het MAST-programma. Er lijkt ook vrijwel geen twijfel over te bestaan dat het MAST-programma de samenwerking tussen nationale groepen heeft versterkt. 7. De doelstelling om het Europese concurrentievermogen op het gebied van mariene technologie te versterken is slechts in beperkte mate gerealiseerd, en het panel denkt dat dit aan minstens twee factoren te wijten is: de industriële bedrijven zijn te weinig bij het programma betrokken, en de resultaten van MAST zijn niet voldoende onder het bedrijfsleven verspreid. Het comité stemt in met de verschuiving binnen MAST III naar het ontwikkelen van betere betrekkingen tussen onderzoekers en de gebruikers van hun resultaten, ongeacht of het industriële bedrijven of beleidsmakers betreft. Binnen het MAST-programma hebben de 'technologiestimulerende maatregelen ten behoeve van het MKB' maar weinig succes gekend. Het lijkt erop dat ofwel onvoldoende werd kenbaar gemaakt dat deze steunmaatregel van de Commissie beschikbaar was, ofwel de stimuleringsmaatregelen niet voldoen aan de behoeften van de MKB's wat betreft hun O&O- activiteiten. Effectiviteit van het MAST-programma • • • • • Het was een teleurstelling voor het panel om te moeten constateren dat slechts weinig leden van MAST-COM een industriële achtergrond hadden, en een verrassing om vast te stellen dat enkele leden weinig af wisten van de MAST-projecten waarbij hun nationale laboratoria betrokken waren of van de voornaamste resultaten van het programma. Het panel kan bevestigen dat de programmafunctionarissen van het MAST-bureau van de Commissie hoog worden aangeslagen door de MAST-gemeenschap. De publicatie door het MAST-bureau in 1996 van de brochure 'Beoordeling van voorstellen' vond een warm onthaal. De projectgoedkeuringsprocedure is de meeste MAST-aanvragers echter nog steeds niet duidelijk. Het panel heeft tevens opgemerkt dat de contractonderhandelingen vrijwel altijd resulteerden in een verlaging van de financiële middelen, meestal met een overeenkomstige bijstelling van de projectdoelstellingen. De Commissie lijkt nog altijd te onderschatten hoe zwaar het is om MAST-projecten te coördineren, maar het panel juicht toe dat het MAST-III-programma een realistischer financiering van de kosten van de projectcoördinatie mogelijk zal maken. Het panel is zeer ingenomen met de extra aandacht die in MAST III wordt gehecht aan verspreiding en exploitatie, maar is van mening dat de steunmaatregelen op dit vlak nog niet krachtig genoeg zijn. Het panel wijst erop dat deskundigen of organisaties met een ruimer perspectief er dikwijls beter dan de projectpartners in zouden kunnen slagen de voornaamste resultaten van de MAST-projecten te verspreiden. Relevantie van de doelstellingen van het MAST-programma • De oorspronkelijke doelstellingen van het MAST-programma (versterking van het Europese 83 concurrentievermogen, ontwikkeling van methoden om de rijkdommen in de oceanen te exploiteren, de W&T-grondslag leggen voor beheer en bescherming van het mariene milieu) zijn merendeels nog altijd geldig, omdat: • • • • Europa te maken heeft met een zelfs nog sterkere concurrentie op het gebied van mariene bedrijfstakken uit de Verenigde Staten en Aziatische landen dan tien jaar geleden; men zich meer zorgen maakt over de overexploitatie van levende rijkdommen van de zee dan vijfjaar geleden; er zich momenteel mogelijkheden aftekenen om de hulpbronnen (olie en gas) in de diepzee te exploiteren; men in de meeste landen steeds meer beseft dat een beter beheer van de Europese kusten nodig is en dit als een zaak van levensbelang gaat beschouwen. Aanbevelingen Het panel geeft als voornaamste aanbevelingen: • • • • • De Europese Unie moet een programma voortzetten met een stevig onderdeel mariene wetenschappen en technologie, wil Europa de rijkdommen van de oceanen kunnen exploiteren en tegelijkertijd het mariene milieu beschermen. Het programma moet alle thema's bevatten die van belang zijn voor het mariene milieu, zoals: kustbeheer; visserij en aquacultuur; off-shore energie; exploitatie van de rijkdommen van de zee; maritiem vervoer; enz. Deze thema's overlappen elkaar aanzienlijk wat betreft hun behoeften op het gebied van wetenschap en technologie, zoals: inzicht in en synthetiseren van natuurlijke processen en systemen; observatie- en bewakingssystemen; prognosesystemen; exploratie- en exploitatietechnologie; sociaal-economische modellering; en het voorspellen van klimaatveranderingen. Er dienen extra inspanningen te worden geleverd om het bedrijfsleven (en dan met name het MKB) bij het MAST-programma te betrekken. De procedures voor het indienen, beoordelen en toekennen van contracten voor dergelijke industriële projecten moeten opnieuw tegen het licht worden gehouden met de bedoeling te komen tot een aanzienlijke vereenvoudiging en versnelling, en de financieringsregelingen aantrekkelijker te maken. De scheidingslijnen tussen MAST en EUROMAR zouden beter moeten worden afgebakend en er dient een nauwere samenwerking tussen de twee programma's te worden gerealiseerd, Het panel stelt voor om bij projecten die door MAST zijn goedgekeurd (en projecten die zijn afgewezen omdat ze te dicht bij de markt zijn) te eisen dat het EUROMAR-secretariaat een korte projectbeschrijving wordt overgelegd ten behoeve van een eventuele deelname aan het EUROM AR-programma. Het panel doet mede de aanbeveling om de scheidingslijnen met andere Europese instanties (zoals de Europese Stichting voor Wetenschappen en het Europees Ruimteagentschap) beter af te bakenen, dit om samenwerking en synergie te bevorderen en om tot een nauwere samenwerking tussen MAST en andere internationale programma's te komen. Er moeten verdere specifieke initiatieven worden genomen ter bevordering van de verspreiding van MAST-resultaten, zoals: (1) het uitbrengen van een periodieke MAST-nieuwsbrief; (2) het organiseren van werkgroepen over specifieke thema's, met wetenschappers, ingenieurs en technici uit het bedrijfsleven; (3) het aan technische instituten of ingenieursbureaus toekennen van contracten om een kritische evaluatie van het belang en de mogelijke toepassingen van de wetenschappelijke en technische resultaten van MAST-projecten uit te voeren, en om ze in een passende vorm te verspreiden. 84 • Het MAST-programma moet een mix van grote, middelgrote en kleine projecten blijven. Om echter de voordelen van grote en kleine projecten te combineren, adviseert het panel dat de Commissie beter gebruik gaat maken van de mogelijkheid om een reeks aanverwante projecten te selecteren (in plaats van één groot of zeer groot project), waarvan de partners ertoe worden aangezet van gedachten te wisselen en resultaten uit te wisselen bij workshops die de Commissie belegt uit hoofde van de financieringsbepalingen van de 'begeleidende maatregelen'. Er worden ook enkele aanbevelingen gedaan voor verdere verbeteringen bij de procedures en het beheer van het programma: • • • • • • Bij grotere projecten hoort de wetenschappelijke coördinator te worden bijgestaan door een door het programma aangestelde en financieel ondersteunde uitvoerend/administratief coördinator. De Commissie moet de samenwerking tussen Europese partners stimuleren voor de coördinatie van het gebruik en de bouw van grote faciliteiten voor marien onderzoek (oceanografische vaartuigen, submariene systemen, computers, hydrodynamische tunnels, e. d. ). De selectieprocedure van te financieren projecten dient doorzichtiger te verlopen, met een volledige beschrijving van de gehanteerde criteria en van het relatieve gewicht ervan. De Commissie moet zeer nauwgezet het precieze doel van de fase van contractonderhandeling beoordelen, en dient het oogmerk na de vaststelling ervan volledig duidelijk te maken aan de projectpartners. De fase van de contractonderhandelingen moet voorts zo kort mogelijk worden gehouden. Er dienen procedures voor de eindevaluatie van MAST-contracten te worden opgesteld, uitgebracht en doorgevoerd. De Commissie moet het invoeren van methodes om de deelname van 'vers bloed' aan het MAST-programma aan te moedigen, op haalbaarheid toetsen. Ook wordt geadviseerd tot een veel nauwere samenwerking te komen tussen MAST en de task force 'Maritieme systemen van de toekomst'. 85 II. REACTIE VAN DE COMMISSIE De Commissie juicht deze onafhankelijke evaluatie van het Programma voor mariene wetenschappen en technologieën toe en zal met de aanbevelingen ervan rekening houden bij het uitvoeren van de tweede tranche OTO-projecten van het lopende programma in 1997-1998. De Commissie neemt met belangstelling kennis van het argument dat mariene wetenschappen en technologieën een sterke onderzoekcomponent moeten blijven houden 'wil Europa de rijkdommen van de oceanen kunnen exploiteren en tegelijkertijd het mariene milieu beschermen'. Hoewel het voorstel voor het vijfde kaderprogramma wellicht geen programma bevat dat speciaal voor de Europese zeeën is bedoeld, ligt het wel voor de hand dat de diverse thema's die in het evaluatieverslag zijn geaccentueerd doeltreffend worden aangepakt, met name via twee van de prioritaire thema's die aan bod komen in het document 'De toekomst uitvinden' van de Commissie, waarin voorlopige oriëntaties zijn opgesteld voor het vijfde kaderprogramma: 'Ontdekking van biologische en ecologische hulpbronnen' en 'Bevordering van een concurrerende en duurzame groei'. inspanningen op dit vlak De diensten van de Commissie hebben zich er reeds lang voor ingespannen meer deelnemers uit het bedrijfsleven aan te trekken. Bij de tweede algemene uitnodiging tot het indienen van voorstellen voor MAST III (sluitingsdatum 15 oktober 1996) kwam een duidelijke verschuiving aan het licht naar meer technologische onderwerpen zodat een toename van het aantal industriële deelnemers wordt verwacht. Meer in de vorm van concentratie op onderzoekprioriteiten, een systematischer verspreiding van de projectresultaten, het versterken van ad hoc regelingen ten gunste van MKB's, en voortzetting van de deelname aan de task force 'Maritieme systemen van de toekomst'. Men moet echter wel beseffen dat de idee achter MAST in 1989, met veel nadruk op studies naar processen die in zee plaatsvinden, niet bevorderlijk is voor een krachtige inbreng van het bedrijfsleven over het gehele bereik van het programma. Daar staat tegenover dat de Commissie goede mogelijkheden ziet om het sociaal-economisch belang en de zichtbaarheid van het programma te vergroten, vooral op gevoelige terreinen als het beheer van kustgebieden of het bewaken en operationeel voorspellen inzake kustwateren. in het verschiet, liggen Het MAST-programma heeft als speciaal kenmerk dat het projecten op regionale schaal kent, voor een EU-bijdrage van telkens tussen de 8 en 12 miljoen ecu. Door deze activiteiten heeft de Commissie ervaring met zowel het toezicht op grote losstaande projecten, die centraal worden gecoördineerd door een hoofdcontractant, als het groeperen van contracten met een gangbare omvang rond gemeenschappelijke doelstellingen. De Commissie onderschrijft de aanbevelingen van het panel om meer zijn heil te zoeken bij de laatstgenoemde regeling. aan de doelstellingen van onder meer kernprojecten Aansluiting op internationale programma's en organisaties is absoluut noodzakelijk. MAST heeft reeds bijgedragen Internationale geosfeer-biosfeer-programma, en is van plan dit verder uit te bouwen. Het MAST-bureau is ook actief in EUROMAR en is een vruchtbare samenwerking aangegaan met EMaPS, het secretariaat van de 'European Marine and Polar Boards' die onlangs onder auspiciën van de ESW zijn opgericht. van het Door een aantal ondersteunende activiteiten uit te voeren, is de Commissie begonnen Europese mariene ideeën en praktijken op het gebied van wetenschappers gegevensbeheer en modellering. Men onderkent dat grote onderzoekfaciliteiten, via andere passende initiatieven, grootscheeps moeten worden aangepakt. rond gemeenschappelijke te scharen 86 III. EVALUATIEPANEL Prof. Henk Postma (voorzitter) Achtergrond: scheikunde. Vroegere functies: hoogleraar fysische en chemische océanologie aan de Rijksuniversiteit Groningen (1963-1986); directeur (1965-1988) van het Nederlands Instituut voor Onderzoek der Zee (NIOZ); 10 jaar lang voorzitter van het Nederlands Comité voor Zeeonderzoek; voorzitter (1973-1975) van het 'Scientific Committee on Océanographie Research' (SCOR). Lid en oud- voorzitter van de Nederlandse SCOPE-IGBP-commissie: lid van de Nederlandse Klimaatcommissie. Officier in de Orde van Oranje-Nassau. technische wetenschap. Erkend De heer Michael W. Owen (rapporteur) het Achtergrond: programmabeheerscomité, onderzoekprogramma voor kustwaterbouwkunde, 'Engineering and Physical Sciences Research Council', lid (1922- ) van het 'Coastal Engineering Advisory Committee', 'Institution of Civil Engineers'. Voorzitter van de stuurgroep van het 'MAFF research project on joint probabilities of waves, swell, surges and tides'. ingenieur. Voorzitter (1991-1995) van Dr. Josefina Castellvi Achtergrond: biowetenschappen. Onderzoekhoogleraar aan de 'Consejo Superior de Investigaciones Cientificas' (CSIC). Belangrijkste eerdere functies: vice-secretaris-generaal voor de nationale coördinatie van OTO-programma's in de 'Comision Interministerial de Ciencia y Tecnologia' (1995); directeur van het Tnstituto de Ciencias del Mar', CSIC (1994); Spaans vertegenwoordiger bij het Zuidpoolverdrag (1988); beheerder van het nationaal onderzoekprogramma op Antarctica (1989-1994). Dr. Kari Kveseth Achtergrond: milieuchemie. Sinds 1993: directeur van de afdeling Wetenschap en Technologie, Onderzoekraad van Noorwegen. Voorzitter van het bestuur van het Noorse Ruimtevaartcentrum. Lid van de raad van bestuur van de Noorse Academie voor Technische Wetenschappen. Lid van de krijgsmachtraad voor onderzoekbeleid. Voornaamste vroegere erefuncties: voorzitter van het bestuur van het Instituut voor marien onderzoek; lid van het Nationaal comité voor milieuonderzoek. Prof. Pierre Papon Achtergrond: natuurkunde, toegepaste wiskunde. Hoogleraar natuurkunde aan de 'Ecole Supérieure de Physique et Chimie Industrielles' (ESPCI), Parijs. Vanaf 1990 voorzitter van het bestuur van het 'Observatoire des Sciences et Techniques' (OST). Lid van het bestuur (vanaf 1992) en van het Bureau (vanaf 1995) van de Europese Stichting voor Wetenschappen (ESW). Van 1989-1995: algemeen directeur van FREMER. Van 1982-1986: directeur-generaal van CNRS. Voormalig bestuurslid van 'Agence française pour la Maîtrise de l'Energie', 'Commissariat à l'Energie Atomique' en 'Compagnie Générale d'Electricité'. De heer Johannes Post Achtergrond: oceanografie, en tevens geofysica, meteorologie, theoretische natuurkunde, toegepaste wiskunde. Ervaring met off-shore- en diepzeemeting, modellen voor computersimulatie en computerprogrammatuur voor mariene toepassingen. Mede-oprichter en vanaf 1989 directeur van 'Hydromod Service GmbH', Hannover. Mede-oprichter van 'OSAT GmbH', Heist (1989). Bestuurslid van de 'GEOMAR Enterprise Association'. 87 88 89 90 I. SAMENVATTING Inleiding Deze evaluatie bestrijkt de periode van medio 1991 tot medio 1996. In 1990, ten tijde van het tweede kaderprogramma, werd voor de biotechnologie het BRIDGE-programma ingesteld, dat tot 1993 liep en een begroting had van 100 miljoen ecu. Biotech-I van het derde kaderprogramma, met een begroting van 186 miljoen ecu, ging in 1992 van start en werd in 1994 voltooid. In datzelfde jaar werd Biotech-I opgevolgd door Biotech-II van het vierde kaderprogramma, dat in 1998 afloopt en een begroting heeft van 588 miljoen ecu. De evaluatie had dus betrekking op de laatste periode van het BRIDGE-programma, het gehele Biotech-I-programma en de beginfase van Biotech-II. Het BRIDGE-programma is eerder afzonderlijk beoordeeld, waarover een uitvoerig evaluatieverslag is verschenen. Aan de hand van dit verslag is bekeken welke veranderingen Biotech-I ten opzichte van het BRIDGE-programma heeft ondergaan. Het is nog te vroeg om definitieve conclusies te trekken over Biotech-II. Deze evaluatie spitst zich dan ook toe op de in het kader van Biotech-I ontplooide activiteiten, hoewel ook de vernieuwingen in Biotech-II aan de orde komen. De eindevaluatie van het derde kaderprogramma is in deze evaluatie opgenomen. De voornaamste bevindingen 1. De oorspronkelijke doelstellingen van het programma zijn nog altijd geldig, ondanks de snelle wetenschappelijke en technologische ontwikkelingen. Ook in de toekomst dient speciale aandacht te worden geschonken aan de relevantie van de programma's, aangezien de moleculaire genetica en aanverwante disciplines tegenwoordig de basisinstrumenten verschaffen voor alle takken van de bio-industrie. Het is van belang dat in de doelstellingen een evenwicht wordt bereikt tussen de langetermijnplanning die vereist is om daadwerkelijk vruchten van de inspanningen te kunnen plukken en de flexibiliteit die nodig is om adequaat te kunnen inspelen op fundamenteel-wetenschappelijke of technologische ontwikkelingen of bijzondere omstandigheden. 2. Het programma is trouw gebleven aan zijn oorspronkelijke doelstellingen, maar is tevens voldoende flexibel gebleken om in de loop der jaren te veranderen. Het evaluatiepanel juicht toe dat er ruimte is voor verandering, doch vindt dat nieuwe doelstellingen of accentverschuivingen binnen bestaande doelstellingen eerder en op ruimere schaal bekend moeten worden gemaakt, zodat voor wetenschappers steeds duidelijk is in hoeverre hun specifieke deskundigheid aansluit op de veranderende prioriteiten op de diverse programmagebieden. 3. Het evaluatiepanel is opgevallen dat Biotech-I meer dan het voorgaande of volgende programma gericht was op fundamenteel onderzoek. Opmerkelijk is dat juist aan dit programma door de industrie minder werd deelgenomen, hoewel onduidelijk is of dit met elkaar verband houdt. 4. De selectiecriteria zijn in het algemeen genoegzaam toegepast en dragen nog altijd bij tot de ontwikkeling van een Europese wetenschappelijke gemeenschap, hoewel het criterium van samenhang kennelijk minder strikt wordt gehanteerd. Er is onder wetenschappers weinig of geen verzet meer tegen transnationale samenwerking. Van een wezenlijke samenhang tussen de projecten is echter nog altijd geen sprake; eerder gaat het om een verzameling onafhankelijke deelprojecten. Weliswaar bevorderden ook deze projecten doorgaans de overdracht van capaciteiten en tussen de projectdeelnemers, toch vreest het evaluatiepanel dat de kansen om de banden tussen Europese laboratoria aan te halen niet ten volle worden benut. technologie 5. Het programma is, met de parameters waarbinnen het wordt uitgevoerd, bijzonder kosteneffectief. De effecten van het programma zijn veel groter dan men op grond van de uitgaven in vergelijking met de totale Europese inspanningen op dit terrein zou voorspellen. Dit kon worden bereikt dankzij de infrastructurele en fundamenteel-wetenschappelijke steun van de nationale programma's. 8. 6. Nog altijd wordt positief geoordeeld over het functioneren van de wetenschappelijk medewerkers, maar het programmabeheer is op een aantal punten voor verbetering vatbaar; aanbevelingen hiervoor volgen verderop in deze samenvatting. Het is vooral van belang dat projecten sneller van start kunnen gaan nadat de eerste financieringsbeslissingen zijn genomen, aangezien de huidige lange wachttijd het concurrentievermogen van de industrie kan aantasten en bedrijven kan weerhouden van deelname. 7. Naarmate de programma's verder werden uitgebreid, veranderde ook de rol van het programmacomité. De relatie tussen het programmacomité en de evaluatiepanels is minder duidelijk geworden. Het programmacomité geeft beleidsadviezen, maar is bij de uitvoering een passievere rol gaan spelen. Hoewel het niet zinvol zou zijn het programmacomité te betrekken bij de evaluatie, moet wel worden gewaarborgd dat het de afstemming tussen beleid en uitvoering kan bewaken. 8. De korte-termijnresultaten van het programma in termen van aantallen publicaties lijken goed, hoewel misschien nog niet alle publicaties zijn verschenen. Een directe analyse van de voortgang van de afzonderlijke projecten aan de hand van de projectdoelstellingen zou echter een waardevolle aanvulling vormen op de prestatiebeoordelingen en nieuwe selectiecriteria. De effecten op het industriële concurrentievermogen en de markt worden pas enige tijd na afloop van het programma zichtbaar. Deze aspecten dienen dan ook over een langere periode te worden beoordeeld. Nu is echter al duidelijk dat het aantal aangevraagde octrooien bij Biotech-I bijzonder laag ligt. 9. Het evaluatiepanel heeft gemerkt dat sommige bedrijven moeite hebben met de regels betreffende de eigendom van exploiteerbare projectresultaten. Misschien gaat het hier niet om een algemeen probleem. Er dient een nader onderzoek plaats te vinden om de mogelijke consequenties van dit probleem te beoordelen en na te gaan welke procedures kunnen worden ontwikkeld om het op te lossen. 10. Er zijn aanwijzingen dat een breder overleg met de industrie bij de formulering van de programmadoelstellingen noodzakelijk is. In het bijzonder denkt het panel dat het advies van het IRDAC, de SAGB en de voornaamste handelsorganisaties wellicht niet volledig strookt met het standpunt van kleine bedrijven of het wetenschappelijk middenkader van grote bedrijven. 11. Het evaluatiepanel heeft geconstateerd dat de behoeften en werkwijzen van kleine en grote bedrijven verschillen. De opzet van het huidige programma lijkt goed aan te sluiten op de behoeften van grote ondernemingen, die immers op langere termijn kunnen werken. Kleinere bedrijven hebben echter mechanismen nodig die hun dichter bij de markt staande aanpak ondersteunen. Daarom moet worden onderzocht of er afzonderlijke instrumenten kunnen worden geïntroduceerd die meer direct inspelen op hun specifieke kennisbehoeften. 12. Het evaluatiepanel maakt zich op grond van zijn eigen ervaringen ernstig zorgen over de ondoelmatigheid van de procedure voor externe evaluatie. In de periode voorafgaande aan de benoeming van het panel ontstonden lange administratieve vertragingen, waardoor het panel amper drie maanden restte om zijn taak te vervullen. Dit betekent dat het panel geen onafhankelijke gegevens kon verzamelen en in het ergste geval dat de waarde van de gehele evaluatie in twijfel kan worden getrokken. 13. Het programma heeft tot een aantal belangrijke successen geleid, bijvoorbeeld bij het melkzuurbacterieproject, het lipaseproject en de projecten voor sequentiebepaling en kartering van genomen, met name het gistgenoom. Er dient te worden opgemerkt dat sommige projecten die tot industriële toepassingen leiden gedurende meerdere programma's steun moeten ontvangen alvorens er successen kunnen worden geboekt. De regel dat men opnieuw moet meedingen naar steun als men een eerder goedgekeurd en succesvol gebleken project wil voortzetten, dient dan ook te worden herzien. Een direct toezicht op lopende projecten kan in dit opzicht van belang zijn. 14. Het panel heeft geconstateerd dat er nauwelijks sprake is van coördinatie tussen de communautaire en nationale programma's op het gebied van de biotechnologie, en tussen de verschillende programma's 92 van de Commissie zelfs nog minder. Enige duplicatie of overlap tussen communautaire en nationale programma's is onvermijdelijk. Dit heeft zelfs bepaalde voordelen en kan ook noodzakelijk zijn als de communautaire programma's gebruik blijven maken van de dankzij de nationale programma's ontwikkelde infrastructurele en fundamenteel-wetenschappelijke capaciteiten. Het gebrek aan coördinatie tussen de biotechnologische onderdelen van de diverse communautaire programma's is echter inefficiënt en betekent een verspilling van middelen. De beste oplossing hiervoor is een samenvoeging van de biotechnologische onderdelen van de drie betrokken programma's (FAIR, Biomed en Biotech-II). 15. De communautaire programma's blijven de wetenschappelijke grondslagen van de EU ondersteunen, in de zin dat er een reële wetenschappelijke gemeenschap is ontstaan die steeds verder wordt versterkt. Bovendien leveren de programma's een meerwaarde op voor de Europese onderzoekinspanningen doordat er projecten worden uitgevoerd die op nationaal niveau niet effectief zouden kunnen worden gecoördineerd. Voornaamste aanbevelingen Het evaluatiepanel heeft een reeks aanbevelingen opgesteld, onderverdeeld in vijf categorieën, die in hoofdstuk IV van zijn verslag staan beschreven. De tien voornaamste aanbevelingen zijn hieronder weergegeven. 1. Aangezien er aanwijzingen zijn dat de spreiding van activiteiten op het gebied van de biotechnologie over drie programma's (Biotech-II, Landbouw en visserij, en Biomed-II) tot een verlies van synergie leidt, raden wij aan al deze activiteiten in het vervolg bij één programma onder te brengen, met een duidelijke koppeling naar de diverse gebruikssectoren. 2. Om de speciale problemen van kleine bedrijven aan te pakken en de deelname van startende ondernemingen te bevorderen, raden wij aan om, analoog aan of naast de bestaande industriële platforms, financiële platforms te ontwikkelen om ervoor te zorgen dat de beschikbare particuliere middelen worden aangewend om de door de EU-programma's geboden kansen te benutten. 3. Het evaluatiepanel is van mening dat het overleg met de industrie een onvoldoende brede basis heeft en op een te hoog bestuurlijk niveau plaatsvindt. Wij bevelen daarom een wijziging van de overlegprocedures aan, zodat ook rekening kan worden gehouden met het standpunt van het industrieel-wetenschappelijk middenkader, gebruikers en managers van kleine bedrijven. 4. Het panel onderschrijft de conclusie van eerdere evaluaties dat opleiding een van de belangrijkste onderdelen van de programma's is Hoewel Biotech-I ten opzichte van BRIDGE wat het opleidingsonderdeel betreft geen verbetering betekende, voldoet Biotech-II op dit punt tot dusverre wel beter. Wij raden aan de in het kader van Biotech-II ontplooide opleidingsactiviteiten zorgvuldig te volgen om te waarborgen dat deze succesvolle lijn wordt doorgezet. 5. Het evaluatiepanel acht het proces van projectbeoordeling en -selectie rechtvaardig en is het eens met het strikte beleid inzake peer review en rangschikking van projecten naar wetenschappelijke kwaliteit. Naar aanleiding van opmerkingen van direct betrokken wetenschappers heeft het evaluatiepanel een aantal aanbevelingen geformuleerd om dit proces te verbeteren. Wellicht de voornaamste aanbeveling is dat meer aandacht moet worden besteed aan de kwaliteit van de feedback. Het oordeel over een projectvoorstel vormt een van de belangrijkste momenten in het contact tussen de Commissie medewerkers en de wetenschappelijke gemeenschap en kan van immense waarde zijn voor de voorbereiding van toekomstige voorstellen. 6. Het evaluatiepanel heeft net als eerdere panels moeten constateren dat de interne procedures van de Commissie voor goedkeuring van een na wetenschappelijke peer review geselecteerd project onaanvaardbaar lang duren en ernstig afbreuk doen aan het effect van het programma op het Het complete verslag van het panel is apart verkrijgbaar. 93 concurrentievermogen. Wij raden aan de procedures grondig te herzien om vertragingen te voorkomen en de administratieve belasting van de Commissie-medewerkers te verminderen. 7. Het panel heeft gemerkt dat projecten waarmee infrastructurele activiteiten worden ondersteund, bijvoorbeeld op het gebied van gegevensbanken en collecties van culturen, met problemen kampen vanwege de strenge contractuele voorwaarden van de Commissie en de noodzaak om voor taken op langere termijn de kortetermijncontracten telkens weer te vernieuwen. Wij raden aan een nieuw mechanisme te ontwerpen waarbij langetermijncontracten kunnen worden gesloten voor infrastructurele diensten, met ingebouwde controleprocedures om de prestaties te volgen en te beoordelen of de financiële steun moet worden voortgezet. 8. Het evaluatiepanel heeft aanwijzingen gevonden dat het programmacomité zich minder is gaan bezighouden met het proces van projectselectie, tot onbedoelde beleidsveranderingen ten gevolge van de spreiding van de geselecteerde projecten. Wij raden aan het programmacomité een kwaliteitsbewakende taak te laten vervullen bij de projectselectie, zodat het voldoende zicht houdt op de afstemming tussen beleid en praktijk. hetgeen kan leiden 9. Vanwege zijn ervaringen met de administratieve vertragingen die deze evaluatie heeft opgelopen, vraagt het panel zich serieus af of de evaluatie van programma's wel de prioriteit krijgt die ze verdient. Wij raden aan een grondig, onafhankelijk onderzoek in te stellen naar het proces van externe evaluatie aan de hand van de doelstellingen van de Commissie, onder meer naar de problemen die dit evaluatiepanel heeft ondervonden en naar de mogelijkheden om met het oog op de evaluatie van een programma projecten direct te volgen. 10. Momenteel weten evaluatiepanels, en misschien ook anderen, niet wat er met hun conclusies gebeurt. Wij raden de Commissie aan expliciet en publiekelijk te reageren op de aanbevelingen van externe evaluatiepanels en toe te lichten waarom zij deze al dan niet wil overnemen. 94 il. REACTIE VAN DE COMMISSIE De Commissie wil haar waardering uitspreken voor het verslag van het evaluatiepanel over de in het kader van het programma voor biotechnologie ontplooide activiteiten van de afgelopen vijfjaar (1991-1995). De Commissie erkent dat het panel de evaluatie onder tijdsdruk heeft moeten uitvoeren, doch acht de conclusies billijk, correct en evenwichtig en de aanbevelingen waardevol. Hieronder volgt een reactie van de Commissie op de voornaamste aanbevelingen. - Het evaluatiepanel stelt voor de biotechnologische onderdelen van de huidige programma's in het vervolg te combineren. Het toekomstige programma voor menswetenschappen en het ecosysteem kan zich toespitsen op de eerder gebleken mogelijkheden teneinde de vruchten te plukken van een gezamenlijke inspanning, waarvoor alle beschikbare middelen worden samengevoegd in één geïntegreerd programma. - Om de speciale problemen van het MKB aan te pakken is reeds een reeks 'stimuleringsmaatregelen ten behoeve van het MKB' genomen. Er lijkt algemene waardering te zijn voor deze maatregelen en de wijze waarop ze in het biotechnologieprogramma worden uitgevoerd. Een voortdurende evaluatie en verdere ontwikkeling van deze maatregelen is nodig om ze te optimaliseren. - Wat het overleg met de industrie betreft, wordt de Commissie geadviseerd door het adviescomité inzake industriële onderzoek- en ontwikkelingsactiviteiten (IRDAC), met name tijdens de voorbereiding van de kaderprogramma's. Behalve dit institutionele en strategische advies van het IRDAC krijgt de Commissie tijdens alle belangrijke stappen in de voorbereiding en uitvoering van het, programma ook specifiek advies van andere industriële groepen. - Met betrekking tot de opleidingsactiviteiten zet de Commissie zich er volledig voor in om de huidige successen, die te danken zijn aan de naar aanleiding van de evaluatie van BRIDGE opgestelde aanbevelingen, voort te zetten. Bovendien ontwikkelen wij methoden om de kwaliteit en resultaten van het groeiende aantal beurzen te bewaken. - Het evaluatiepanel acht de projectbeoordeling en -selectie rechtvaardig. Het panel hecht voorts groot belang aan de kwaliteit van de beknopte consensusverslagen- waarmee indieners feedback wordt gegeven over de ontvangen projectvoorstellen. De Commissie neemt deze opmerkingen van het panel bijzonder serieus. De huidige beknopte consensusverslagen zijn ten opzichte van de verslagen van eerdere uitnodigingen tot het indienen van voorstellen aanmerkelijk verbeterd. De externe beoordelaars van peer- reviewcomités wordt steeds met klem gewezen op het belang van goede feedback aan de indieners van voorstellen. - Aangezien een van de belangrijkste doelstellingen van het kaderprogramma erin bestaat het concurrentievermogen van de Europese industrie te verhogen, worden er maatregelen genomen om de overdracht van succesvolle onderzoekresultaten in marktrijpe producten te bevorderen. Het betrekken van industriële deskundigen en deskundigen uit de industriële platforms hij de voorbereiding van het programma en de selectie van projecten is een middel ter bevordering van het industriële gebruik van onderzoekresultaten. - Het evaluatiepanel merkte op dat de interne procedures van de Commissie inzake de projectbeoordeling en -selectie tamelijk veel tijd in beslag nemen. Nadat het proces van peer review is voltooid duurt het ongeveer tweeëneenhalve maand voordat de Commissie een besluit neemt. De Commissie spant zich ervoor in deze periode verder te bekorten, zonder echter afbreuk te doen aan de kwaliteit en rechtvaardigheid van haar werk. Het panel stelde voor de coördinatie tussen EU- en nationale programma's op het gebied van de biotechnologie te verbeteren. De Commissie heeft al maatregelen genomen om dit te doen. met het doel de doelmatigheid van het programma, synergie en meerwaarde te verhogen. Een voorbeeld hiervan is de 95 proefstudie met betrekking tot eiwittechnologie en activiteiten op het gebied van structurele biologie in Europa, uitgevoerd in het kader van het biotechnologieprogramma. - Het evaluatiepanel heeft aanwijzingen gevonden dat het programmacomité zich minder is gaan bezighouden met het proces van projectselectie. De Commissie ziet geen reden om aan te nemen dat de rol van het programmacomité is veranderd. Artikel 7 van de beschikking van de Raad bepaalt wat de taken zijn van het programmacomité. Hierin zijn loop der tijd geen significante veranderingen in de aangebracht, behalve met betrekking tot de financiële drempel waaronder het comité niet hoeft te worden geraadpleegd (was 0,3 miljoen ecu, is nu 0,5 miljoen ecu). Het programmacomité wordt thans ook geraadpleegd over opleidingssubsidies en alle begeleidende maatregelen. - Het evaluatiepanel betwijfelt of de evaluatie van programma's wel voldoende prioriteit krijgt. Het baseert deze uitspraak op het feit dat dé administratieve vertragingen veel meer tijd in beslag namen dan het panel kreeg om de evaluatie uit te voeren. De Commissie erkent en betreurt dat er zoveel tijd verloren is alvorens het panel aan de slag kon gaan. Er mag echter worden verwacht dat het feit dat toezicht en beoordeling een systematisch onderdeel zijn geworden van de dagelijkse taken van de Commissie met betrekking tot de uitvoering van OTO-programma's een gunstig effect zal hebben op toekomstige beoordelingen en controles. - Het evaluatiepanel merkt op dat de Commissie expliciet en publiekelijk dient te reageren op hun aanbevelingen. Het onderhavige document is nu juist daarvoor bedoeld: het is een reactie op de aanbevelingen van het evaluatiepanel. De Commissie acht de aanbevelingen waardevol en relevant, aangezien de discussie over en bezinning op het vijfde kaderprogramma reeds van start zijn gegaan. 96 lil. EVALUATIEPANEL Prof. dr. Rudolf Casper Prof. Casper had zitting in het comité van toezicht 1995 voor het biotechnologieprogramma. Tot 1995 was hij directeur van het instituut voor biochemie en plantenvirologie van het Duitse federale biologisch onderzoekcentrum voor landbouw en visserij te Braunschweig. Dit instituut is verantwoordelijk voor de evaluatie en goedkeuring van veldexperimenten met transgene organismen in Duitsland. Dr. Luke Gregory Georgiou Dr. Georgiou is directeur van PREST en heeft ervaring op het gebied van evaluaties, wetenschappelijk beleid en innovatie. Hij is een van de oprichters van de adviesgroep voor technologiebeheer van het Gemenebest en adviseur inzake het Britse technologiebeleid. technologische Dr. Marti Leisola Dr. Leisola is als directeur procestechnologie verbonden aan het centrum voor technologie-ontwikkeling, dat toegepaste, technische en industriële O&O in Finland coördineert en financiert. Hij heeft ervaring met het evalueren van nationale en internationale O&O-programma's. De heer Paskal Byé De heer Byé, onderzoekdirecteur van het INRA (Institut National de Recherche Agronomique) was betrokken bij de evaluatie van het Franse programma voor biotechnologie, die een periode van tien jaar bestreek (1982-1992). Deze evaluatie werd georganiseerd door het CNER (Comité National d'Evaluation de la Recherche). Prof. Giampiero Ramponi Prof. Ramponi is directeur van het instituut voor biochemie van de Universiteit van Florence. Hij is lid van de groep voor voortgangsevaluatie inzake biotechnologie en bio-instrumentatie van CNR. Prof. Luis Navarro Prof. Navarro was als lid van de interministeriële commissie voor wetenschap en technologie (CICYT) verantwoordelijk voor het beheer van het nationale programma voor landbouwonderzoek. Hij heeft samengewerkt met de FAO, het Chinese Hunan-instituut voor tuinbouw en het Cubaanse Ministerie van Landbouw. Prof. Günther Kreil Naast zijn academische werkzaamheden heeft prof. Kreil activiteiten ontplooid als lid van het ELMB- bestuur en het EMBO-fellowshipscomité van het Max-Planckinstituut voor biochemie (München) en voor experimentele geneeskunde (Göttingen). 97 98 99 9. 100 I. SAMENVATTING toevoeging van 'juridische aspecten en horizontale Wij hebben het EU-programma Medische biologie en gezondheid van de afgelopen vijfjaar beoordeeld. Deze evaluatie heeft betrekking op de drie uitnodigingen tot het indienen van voorstellen van Biomed-1 van het derde kaderprogramma en de eerste uitnodiging van Biomed-2 van het vierde kaderprogramma. Onze beoordeling van het programma en onze conclusies en aanbevelingen zijn gebaseerd op de door de Commissie verstrekte gegevens, diverse toezichtverslagen over Biomed-1 en Biomed-2 en de resultaten van een enquête waaraan 44% van de coördinatoren van Biomed-1 en 25% van de coördinatoren van Biomed-2 heeft meegewerkt. Biomed-1 behelsde activiteiten op de volgende gebieden: farmacologie; arbeidsgeneeskunde en milieugeneeskunde; biomedische technologie; volksgezondheid/gezondheidszorg; aids, tuberculose en andere infectieziekten; kankeronderzoek; hart- en vaatziekten; hersenonderzoek; chronische ziekten, ouder worden en zeldzame ziekten; het menselijk genoom; en biomedische ethiek. Biomed-2 bestreek dezelfde terreinen, met activiteiten', waaronder demonstratieprojecten. De beide programma's trokken grote belangstelling: bij Biomed-1 werden 1640 projectvoorstellen ingediend, waarvan er 403 (25%) konden worden gefinancierd, terwijl naar aanleiding van de eerste uitnodiging tot het indienen van voorstellen bij Biomed-2 1709 voorstellen werden ontvangen, waarvan er 302 (18%) werden geselecteerd. Bij Biomed-1 hadden de meeste projectvoorstellen betrekking op hersenonderzoek en onderzoek naar kanker, hart- en vaatziekten, chronische en zeldzame ziekten en ouder worden, en het menselijk genoom. Op het gebied van hersenonderzoek, chronische en zeldzame ziekten en ouder worden, en volksgezondheid/gezondheidszorg werden bij Biomed-2 naar verhouding nog meer voorstellen ingediend dan bij Biomed-1. Bij Biomed-1 ging het voornamelijk om gecoördineerde werkzaamheden, behalve wat het onderzoek naar het menselijk genoom betreft, waar de Commissie ook projecten voor gezamenlijke rekening financierde. Bij Biomed-2 ging het hoofdzakelijk om activiteiten voor gezamenlijke rekening. Het totale bedrag van de gevraagde steun beliep bij Biomed-1 824 miljoen ecu, waarvan 134 miljoen ecu werd toegewezen. Bij Biomed-2 werd 146 miljoen ecu van de gevraagde 317 miljoen ecu toegewezen. Het toegekende percentage van het gevraagde bedrag is daarmee gestegen van 16% bij Biomed-1 tot 46% bij Biomed-2. De gemiddelde EG-bijdrage per contract lag bij Biomed-1 en (de eerste uitnodiging van) Biomed-2 op respectievelijk 304. 000 en 350. 000 ecu voor gecoördineerde werkzaamheden en 585. 000 en 614. 000 ecu voor activiteiten voor gezamenlijke rekening. We concluderen dat het programma Medische biologie (Biomed-1 en de eerste uitnodiging van Biomed-2 zijn doel heeft bereikt wat betreft het leveren van een significante bijdrage tot de Europese O&O- activiteiten op het gebied van de geneeskunde en de gezondheid door de ontwikkeling van nieuwe samenwerkingsverbanden te bevorderen en/of bestaande samenwerkingsverbanden te versterken. Het programma heeft voldaan aan de criteria betreffende 'Europese meerwaarde', 'Europese dimensie' en 'subsidiariteit' en wordt gekenmerkt door een zowel multidisciplinaire als multinationale aanpak die het onderscheidt van de medisch-biologische programma's van nationale onderzoekinstellingen en de industrie. De resultaten van de in het kader van Biomed-1 uitgevoerde projecten lijken in kwalitatief en kwantitatief opzicht niet onder te doen voor of zelfs beter te zijn dan die van tal van projecten die door belangrijke nationale financieringsinstellingen worden gesteund. Dat er een verschuiving heeft plaatsgevonden van gecoördineerde werkzaamheden waarbij veel partners betrokken waren bij Biomed-1 naar feitelijke onderzoekprojecten die werden uitgevoerd door kleinere groepen van elkaar aanvullende partners bij Biomed-2 is een bijzonder positieve trend waarvoor de Commissie mag worden geprezen. Er zijn banden ontstaan tussen het Biomed-programma en andere programma's van de Europese Unie. De samenwerking met PECO9 en het INCO10 heeft de deelname van niet-Lid-Staten uit Midden- en Oost- In deze vijfjaarlijkse evaluatie is de eindevaluatie van het programma Medische biologie en gezondheid van het derde kaderprogramma opgenomen. 9 10 Pays de l'Europe centrale el orientale (landen in Midden- en Oost-Europa). Specifiek programma voor internationale samenwerking (van het vierde kaderprogramma). 101 9. Europa bevorderd. Ondanks het succes van het programma maken wij ons zorgen over het grote aantal projectvoorstellen dat ten gevolge van de beperkte begroting niet kan worden gehonoreerd, hetgeen een grote verspilling van Europees talent en deskundigheid betekent. De bij Biomed-2 gehanteerde selectiemethode volgens het uiterst efficiënte en effectieve systeem van peer review is een duidelijke verbetering ten opzichte van de bij Biomed-1 gevolgde methode. Niettemin zijn er verdere verbeteringen mogelijk en wij onderschrijven dan ook de aanbevelingen van het externe- toezichtverslag van 1995 over Biomed-2: (i) uitzonderlijke omstandigheden daargelaten dienen projecten in strikte volgorde van rangschikking te worden gefinancierd, ongeacht de vraag of ze betrekking hebben op bepaalde deelgebieden, en (ii) financiering van projecten dient plaats te vinden op grond van wetenschappelijk advies en volgens een stapsgewijze of glijdende schaal, afhankelijk van de eindscore van het voorstel. Wij zijn ons ervan bewust dat strategische, nationale en politieke factoren soms noodgedwongen meespelen bij de selectie van projecten op diverse gebieden. Er zou een evenwicht kunnen worden bereikt tussen door de onderzoekers zelf 'top-down'onderzoek als de Commissie en de Lid-Staten bij het bepalen van de hoogte van de financiële steun voor de diverse (zeg 10%) konden onderzoekgebieden enige mate van wetenschappelijk gestuurde introduceren. Hoe het ook zij, om te waarborgen dat het Biomed-programma even goede resultaten blijft opleveren als tot dusverre het geval is geweest en er onderzoekfondsen beschikbaar blijven nu deze steeds schaarser zijn geworden, raden wij de Commissie aan een minimumscore vast te stellen die een voorstel moet behalen om, ongeacht het strategische belang van het desbetreffende onderzoekgebied, voor steun in aanmerking te komen. In dit opzicht verdient de Commissie alle lof voor de adequate controlesystemen die ze heeft ingesteld in de vorm van de raad voor projectbeoordeling en de externe comités van toezicht. 'gekozen' onderzoek en strategisch flexibiliteit Vijf aspecten van het programma verdienen speciale aandacht, namelijk: (i) het betrekkelijk geringe aantal industriële contractanten, (ii) het relatief kleine aantal voorstellen voor onderzoek naar drugs, (iii) de lange periode tussen de ontvangst van voorstellen en de storting van betalingen (gemiddeld 12 tot 16 maanden), (iv) het geringe aantal vrouwen dat als deskundige beoordelaar of lid van een comité van toezicht optreedt, en (v) het tekort aan Commissie-medewerkers voor het programma Medische biologie. Verderop in de tekst en in de paragraaf 'conclusies en aanbevelingen' worden deze kwesties nader geanalyseerd en wordt besproken hoe genoemde problemen kunnen worden opgelost. Wij zijn de EU zeer erkentelijk voor haar programma Medische biologie, dat grote gevolgen heeft gehad voor het Europese onderzoek op dit terrein en een belangrijk positief effect zal hebben op de preventie, diagnosticering en behandeling van ziekten in Europa. Dankzij dit programma heeft de EU een ongelooflijk krachtig netwerk en een gegevensbank ontwikkeld van ongeëvenaarde deskundigheid op medisch gebied, variërend van moleculen tot de mens en de samenleving, die niet alleen zeer productieve en geïntegreerde onderzoekinspanningen van de Lid-Staten bevorderen, maar ook een instrument vormen dat het mogelijk maakt op korte termijn Europese taakgroepen in te zetten om eventuele nieuwe strategische en/of nationale kwesties aan te pakken. Wij hopen van harte dat voor het vijfde kaderprogramma op basis van de programma's Medische biologie van het derde en vierde kaderprogramma een soortgelijk programma wordt ontwikkeld met een beduidend omvangrijkere begroting teneinde de verspilling tegen te gaan van vele uitstekende initiatieven die blijk geven van de kracht van de Lid-Staten op medisch-biologisch gebied. Conclusies en aanbevelingen (i) Wij concluderen dat het programma Medische biologie (Biomed-1 en de eerste uitnodiging van Biomed-2) zijn doel heeft bereikt wat betreft het bijdragen tot de Europese O&O-activiteiten op het gebied van de geneeskunde en de gezondheid door de ontwikkeling van nieuwe Europese samenwerkingsverbanden te bevorderen en/of bestaande samenwerkingsverbanden te versterken. 'Europese meerwaarde', 'Europese Het programma heeft voldaan aan de criteria betreffende dimensie' en 'subsidiariteit' en wordt gekenmerkt door een zowel multidisciplinaire als multinationale aanpak. 102 (ii) (iii) (iv) (v) 9. Hierdoor onderscheidt het EU-programma Medische biologie zich duidelijk van de programma's van nationale onderzoekinstellingen en de industrie op dit terrein. Niet alleen heeft het programma de vorming van nieuwe, belangrijke Europese medisch- biologische consortia bevorderd, ook lijken de resultaten van de in het kader van Biomed-1 uitgevoerde projecten in kwalitatief en kwantitatief opzicht niet onder te doen voor of zelfs beter te zijn dan die van tal van door nationale instellingen ondersteunde projecten. Deze conclusie is gebaseerd op: (i) de positieve nieuwe betrekkingen tussen partners, inclusief industriële partners, (ii) de geleverde bijdragen tot de ontwikkeling van nieuwe methoden in de gezondheidszorg, (iii) het relatief grote aantal aangevraagde en verleende octrooien (die bijdragen tot de welvaart), en (iv) de grote impact van de publicaties die naar aanleiding van door het programma Medische biologie ondersteunde projecten zijn verschenen. toename van de Ten gevolge van het beleid van de Commissie en een beduidende begrotingsmiddelen heeft er een belangrijke verschuiving plaatsgevonden van gecoördineerde werkzaamheden en gecentraliseerde faciliteiten bij Biomed-1 naar projecten voor gezamenlijke rekening als de voornaamste wijze van uitvoering bij Biomed-2. Deze verschuiving van samenwerking tussen veel partners naar de uitvoering van feitelijke onderzoekprojecten door kleinere groepen van elkaar aanvullende partners is een bijzonder positieve trend waarvoor de Commissie lof toekomt. Ondanks deze positieve trend maken wij ons zorgen over het feit dat door de relatief beperkte (zij het in de loop der jaren toenemende) begroting slechts een klein deel van de projectvoorstellen bij Biomed-1 en zelfs nog minder bij Biomed-2 kon worden gehonoreerd. Er was een relatief hoge mate van over inschrijving, aangezien slechts 15% van de voorstellen (Biomed-2, eerste uitnodiging) op het gebied van biomedische technologie, hersenonderzoek en kankeronderzoek werd geselecteerd, terwijl het gemiddelde voor het gehele programma niet boven de 18% uitkwam. De hoogte van de steun varieerde nogal en was in sommige gevallen niet toereikend om de projectdoelstellingen te verwezenlijken op grond waarvan het project was geselecteerd. Het positieve resultaat van Biomed-1 (zie punt iii) geeft aan dat de onderhandelingen tussen de Commissie en de contractanten, althans wat de gecoördineerde werkzaamheden betreft, hebben geresulteerd in een formule waarmee de Commissie samen met nationale of andere (b. v. industriële) instellingen het welslagen van het voorgestelde onderzoek heeft gewaarborgd. Het resultaat van Biomed-2, waarbij activiteiten voor gezamenlijke rekening de voornaamste wijze van uitvoering vormden, moet nog worden beoordeeld. (vi) Er zijn banden ontstaan tussen het Biomed-programma en andere programma's van de Europese Unie. De samenwerking met PECO en INCO heeft de deelname van niet-Lid-Staten uit Midden- en Oost-Europa bevorderd. (vii) De verantwoordelijkheid voor het toezicht op de projecten berust bij de raad voor projectbeoordeling (PRB), die jaarlijks de voortgang van elk project beoordeelt aan de hand van schriftelijke verslagen en eventuele bezoeken ter plaatse en bevoegd is veranderingen door te voeren of onbevredigende projecten stop te zetten. Tevens heeft de Commissie voldaan aan de EU- eis van een gedetailleerd toezicht op het gehele programma, getuige bijvoorbeeld het onderhavige evaluatieverslag en het externe-toezichtverslag van 1995 over de eerste uitnodiging van Biomed-2. Niettemin is er ruimte voor verbetering in de zin dat het toezicht strenger, systematischer en toegankelijker zou kunnen zijn. Wij bevelen aan dat de PRB niet alleen de wetenschappelijke vorderingen van het programma blijft bewaken, maar bovendien gaat controleren welke gevolgen de geselecteerde programmagebieden en gefinancierde projecten hebben voor de resultaten van het programma. Het administratieve toezicht op de voortgang van overeengekomen activiteiten dient te worden uitgevoerd door toegewijde Commissie-medewerkers met behulp van geautomatiseerde gegevensbanken. Dit zou een meer directe en snellere evaluatie van in de loop van het programma doorgevoerde veranderingen mogelijk maken, de Commissie duidelijk maken welke aanvullende veranderingen eventueel nodig zijn en het werk van de externe toezichtcomités aanmerkelijk 103 vergemakkelijken. (viii) De bij Biomed-2 gehanteerde selectiemethode is een duidelijke verbetering ten opzichte van de bij Biomed-1 gevolgde methode. Wij steunen de beslissing van de Commissie om bij Biomed-2 een nieuwe selectiemethode in te voeren, waarbij selectie op uiterst efficiënte en effectieve wijze terwijl de contractuele vertrouwelijkheid en plaatsvindt door middel van peer geheimhouding gewaarborgd blijft. Dit laatste is van belang voor de deelname van de industrie en kan, aangezien kandidaat-deelnemers verzekerd werd dat hun voorstel vertrouwelijk zou worden behandeld, een belangrijke rol hebben gespeeld bij het feit dat ook op de uitnodiging tot het indienen van voorstellen voor Biomed-2 zoveel reacties binnenkwamen. review (ix) Wij onderschrijven de aanbevelingen van het externe-toezichtverslag van 1995 over Biomed-2: in strikte volgorde van (i) uitzonderlijke omstandigheden daargelaten dienen projecten rangschikking te worden gefinancierd, ongeacht de vraag of bepaalde deelgebieden erin aan de orde komen, en (ii) de financiering van projecten dient plaats te vinden op grond van wetenschappelijk advies en volgens een stapsgewijze of glijdende schaal, afhankelijk van de eindscore van het voorstel. Onduidelijk is nog of deze twee beginselen worden toegepast bij de tweede en derde uitnodiging tot het indienen van voorstellen voor Biomed-2. (x) Ondanks aanbeveling (ix) zijn wij ons ervan bewust dat strategische, nationale en politieke factoren soms noodgedwongen meespelen bij de selectie van projecten op diverse gebieden, afhankelijk van (a) de speciale behoeften van de EU, (b) het ontstaan van nieuwe ziekten (b. v. aids), (c) nieuwe gevallen van bekende ziekten (b. v. tuberculose), (d) het optreden of verergeren van bestaande ziekten ten gevolge van demografische veranderingen (b. v. dementie van het Alzheimer-type en andere leeftijdgebonden aandoeningen) en/of (e) nieuwe ontwikkelingen die bevorderlijk kunnen zijn voor de gezondheidszorg of de welvaart. Wij zijn daarom van mening dat bij de toewijzing van middelen aan onderzoekgebieden moet worden gewaarborgd dat waar mogelijk de beste wetenschappelijke activiteiten worden gefinancierd en tegelijkertijd rekening moet worden gehouden met strategische belangen. Er zou een evenwicht kunnen worden bereikt tussen door de onderzoekers zelf 'gekozen' onderzoek en strategisch 'top-down' onderzoek als de Commissie en de Lid-Staten bij het bepalen van de hoogte van de financiële steun voor de diverse onderzoekgebieden enige mate van wetenschappelijk gestuurde flexibiliteit (zeg 10%) konden introduceren. De hoogte van de steun zou nog altijd op grond van strategische overwegingen worden bepaald door de Commissie en de Lid-Staten, maar deze zou door het programmacomité kunnen worden aangepast wanneer de kwaliteit van de voorstellen op de diverse programmagebieden daar aanleiding toe geeft. Hiermee zou men enige vrijheid krijgen om te sluizen om financiële middelen van het ene programmagebied naar het andere accentverschuivingen in het Europese medisch-biologisch onderzoek te vergemakkelijken en tegelijkertijd te waarborgen dat de medisch-biologische gebieden met het grootste strategische belang voor de Lid-Staten in een bepaalde uitnodiging tot het indienen van voorstellen voldoende aan bod komen. (xi) Om te waarborgen dat het Biomed-programma even goede resultaten blijft opleveren als tot dusverre het geval is geweest en er onderzoekfondsen beschikbaar blijven nu deze steeds schaarser zijn geworden, raden wij de Commissie aan een minimumscore vast te stellen die een voorstel moet behalen om, ongeacht het strategische belang van het desbetreffende onderzoekgebied, voor steun in aanmerking te komen. Uitgaande van het momenteel bij Biomed-2 gehanteerde scoresysteem (van 0 tot 4, waarbij 4 uitstekend is) en de analyse van de eerste uitnodiging van Biomed-2 (zie het externe-toezichtverslag van 1995, figuur 12 en 13) dient de gemiddelde minimumscore voor projectfinanciering te worden vastgesteld op 3, hetgeen overeenkomt met de grens die de Commissie zelf trekt tussen 'uitstekend' en 'goed'. (xii) De deelname van de industrie, met name van het MKB (2,3% van de contractanten), is wellicht minder groot dan werd verwacht of gehoopt. De exacte reden hiervoor is niet duidelijk, maar een factor die mogelijk meespeelt is de lengte van de selectie- en financieringsprocedure, gemiddeld 104 variërend van 12 tot 16 maanden. Bovendien kan het MKB zijn afgeschrikt door het feit dat voorstellen weliswaar 'vertrouwelijk' worden behandeld, maar toch worden onderworpen aan uitvoerige peer review en succes in de selectiestrijd niet gewaarborgd is. Toch achtten alle zestien de bedrijven die samenwerkten met respondenten van onze enquête het project 'belangrijk' voor hun ondernemingsstrategie, terwijl negen (56%) het zelfs 'zeer belangrijk' noemden (de hoogst mogelijke score). De Commissie dient dit op te vatten als een compliment van de industrie en als stimulans om te onderzoeken of de deelname verder kan worden aangemoedigd. We willen ook opmerken dat de betrekkelijk geringe deelname van het MKB wellicht deels wordt gecompenseerd door het feit dat de Commissie in 1995 naast het Biomed-programma een speciale regeling heeft ingesteld waarbij aan het MKB verkenningspremies worden toegekend en steun wordt verleend voor gezamenlijke onderzoekprojecten van consortia van vier kleine of middelgrote bedrijven. De gevolgen van dit MKB-initiatief voor het Biomed-programma dienen op een later tijdstip te worden geëvalueerd. We raden de Commissie echter aan ervoor te zorgen dat op grote schaal wordt geadverteerd met (d. w. z. meer zichtbaarheid wordt gegeven aan) de voordelen van deelname aan het Biomed-programma voor het MKB. (xiii) De programma-activiteiten op het gebied van drugs zijn minder zichtbaar dan de EU wellicht wenst. Dit kan te wijten zijn aan het feit dat drugs geen afzonderlijk onderzoekgebied vormen, maar van diverse onderzoekgebieden een onderdeel zijn. Dat het onderwerp is ondergebracht bij onder meer farmaceutisch onderzoek, hersenonderzoek en onderzoek naar aids heeft echter belangrijke wetenschappelijke voordelen opgeleverd. Gezien de omvangrijke overinschrijving en de relatief kleine begroting van het programma Medische biologie zou het ongunstig kunnen zijn voor het programma in zijn totaliteit als er voor onderzoek naar drugs een afzonderlijk programmagebied zou worden gecreëerd, tenzij er tevens zou worden besloten tot een verhoging van de begroting. Wij bevelen daarom aan om de huidige aanpak te handhaven, tenzij er extra geld beschikbaar wordt gesteld voor specifieke werkzaamheden op het terrein van drugs. 'drugs' (xiv) Wij maken ons zorgen om het feit dat er zoveel tijd verloopt tussen de ontvangst van een voorstel en de eerste betalingen, zeker omdat dit een van de factoren kan zijn die de industrie van deelname aan het programma kunnen weerhouden. We beseffen echter dat deze tijd voornamelijk wordt besteed aan de onderhandelingen, die vanwege het geringe aantal Commissie-medewerkers en de complexiteit van de materie noodgedwongen veel tijd in beslag nemen. Deze periode kan echter waarschijnlijk aanmerkelijk worden bekort als het aantal Commissie-medewerkers zou worden verhoogd van 18 tot 28, het aantal dat oorspronkelijk ook aan het programma was toegewezen (zie onder). (xv) Er is onvoldoende sprake van positieve discriminatie in het programma in de zin dat er nauwelijks vrouwelijke wetenschappers worden aangetrokken als deskundige voor het selectieproces en de externe evaluatiepanels. We raden de Commissie aan positieve stappen te nemen om deze situatie recht te zetten en zich ervoor in te spannen een emancipatoire werkgever te worden. (xvi) Wij hebben allen deelgenomen aan evaluatie- en toezichtprocessen en daardoor met eigen ogen kunnen zien hoe enorm groot de werklast van de bij het programma Medische biologie betrokken is. Zij moeten niet alleen de uitnodigingen tot het indienen van Commissie-medewerkers voorstellen afhandelen en de evaluatiepanels en comités van toezicht begeleiden, maar ook nog eens de thans 700 en tegen het einde van 1997 zelfs 1200 contracten efficiënt en effectief beheren. Daarbij komen ingewikkelde wetenschappelijke en financiële kwesties aan de orde waarbij diverse, zo niet vele ontmoedigde Lid-Staten betrokken zijn. Ons inziens is deze overmatige werkbelasting, die ten dele te wijten is aan het relatief kleine aantal medewerkers, onverenigbaar met een goede of menselijke arbeidspraktijk of een doelmatig en effectief programmabeheer. We bevelen daarom sterk aan om voor het programma Medische biologie, gelet op de cruciale rol in de medisch- biologische wetenschap in Europa en de duidelijke populariteit ervan, de 28 medewerkers aan te stellen die er oorspronkelijk aan waren toegewezen. 105 (xvii) Ondanks bovengenoemde bezorgdheid verdient de EU alle lof voor haar programma Medische biologie, dat reeds grote gevolgen heeft gehad voor het Europese onderzoek op dit terrein en een belangrijk positief effect zal hebben op de preventie, diagnosticering en behandeling van ziekten in Europa. Hoewel het aantal industriële deelnemers misschien minder groot is dan oorspronkelijk werd gehoopt, geeft het belang dat industriële contractanten duidelijk aan het programma hechten aan dat het programma met verdere maatregelen om de betrokkenheid van de particuliere sector te vergroten ook een belangrijke bijdrage kan leveren aan de welvaart. Uit onze onafhankelijke analyse is gebleken dat het programma Medische biologie een grote Europese dimensie en meerwaarde heeft en in het algemeen uitstekende resultaten heeft opgeleverd in de zin van nieuwe Europese initiatieven, ontwikkeling van de gezondheidszorg, potentiële stijging van de welvaart en kwaliteit van publicaties. Dankzij dit programma heeft de EU een ongelooflijk krachtig netwerk en een gegevensbank ontwikkeld van ongeëvenaarde deskundigheid op medisch gebied, variërend van moleculen tot de mens en de samenleving, die niet alleen zeer productieve en geïntegreerde onderzoekinspanningen van de Lid-Staten bevorderen, maar ook een instrument vormen dat het mogelijk maakt op korte termijn Europese taakgroepen in te zetten om strategische en/of nationale kwesties aan te pakken die zich voor kunnen doen. Het programma kan reeds bogen op tal van grote successen, zoals de ontdekking van een nieuwe variant van de ziekte van Creutzfeldt-Jacob, de verbetering van de overlevingskans van de voorheen fatale aandoening SCID (severe combined immunodeficiency) tot 70% en vele andere voorbeelden die in ons verslag aan de orde komen. De hoge standaard, efficiëntie en doeltreffendheid van het programma is grotendeels te danken aan de inspanningen van de Commissie-medewerkers, die speciale lof verdienen. We hebben vastgesteld dat op diverse terreinen technische verbeteringen mogelijk zijn, maar het programma vormt een goed voorbeeld voor andere onderzoekinitiatieven van de EU, die voor de groei en ontwikkeling van Europa van cruciaal belang zijn. Het programma Medische biologie vormt een belangrijk mechanisme waarmee individuele medisch-biologische talenten in de Lid-Staten kunnen worden ingezet ten bate van de Europese Unie. Wij hopen van harte dat voor het vijfde kaderprogramma op basis van de programma's Medische biologie van het derde en vierde kaderprogramma een soortgelijk programma wordt ontwikkeld met een beduidend omvangrijkere begroting teneinde de verspilling tegen te gaan van vele uitstekende initiatieven die blijk geven van de kracht van de Lid-Staten op medisch-biologisch gebied. 106 il. REACTIE VAN PE COMMISSIE De Commissie neemt nota van de opmerking van het evaluatiepanel over het feit dat het programma Medische biologie van zowel het derde als het vierde kaderprogramma zijn doel heeft verwezenlijkt met betrekking tot het bijdragen tot een verbetering van het medische en gezondheidsonderzoek in Europa en heeft voldaan aan de criteria betreffende Europese meerwaarde, Europese dimensie en subsidiariteit. De Commissie constateert dat de beoordelaars een duidelijk onderscheid maken tussen in het kader van Biomed en op nationaal niveau gefinancierd onderzoek, hetgeen volledig overeenstemt met het subsidiariteitsbeginsel. Wat de resultaten van de in het kader van dit programma uitgevoerde projecten betreft, merkt de Commissie op dat het evaluatiepanel van mening is dat deze in kwalitatief en kwantitatief opzicht even goed, zo niet beter zijn dan die van tal van door nationale instellingen ondersteunde projecten. De Commissie erkent dat er een trend is om meer voorstellen in te dienen en te selecteren waarbij het gaat om hoogwaardige activiteiten voor gezamenlijke rekening. Dit wordt beschouwd als een aanwijzing van de groeiende vraag naar financiering van onderzoek op Europees niveau. Hoewel het algemene succes van het programma, qua aantallen projecten, vergelijkbaar is met dat van de Amerikaanse NIH en andere financieringsinstellingen, deelt de Commissie de bezorgdheid van het evaluatiepanel over de over inschrijving. Wat de aanbeveling over de toewijzing van fondsen aan diverse onderzoekgebieden betreft, wil de Commissie opmerken dat door de Raad vastgestelde indicatieve begrotingen voor het programma afhankelijk van de onderzoekprioriteiten kunnen worden en zijn gewijzigd, in reactie op een uitnodiging tot het indienen van voorstellen en na positief advies van het programmacomité. De Commissie constateert dat het evaluatiepanel hoge prioriteit hecht aan onderzoek naar drugs en dit als een integraal onderdeel van de medisch-biologische onderzoekactiviteiten beschouwt. Dit strookt met het recente standpunt van de Raad over deze kwestie. De Commissie is verheugd dat het evaluatiepanel opmerkt dat de selectieprocedures zijn verbeterd en ze als efficiënt, effectief en vertrouwelijk betitelt. Zij zal zich blijven inspannen om ook de evaluatieprocedures te verbeteren. De aanbeveling een minimumscore vast te stellen die een project moet behalen om voor steun in aanmerking te komen is bij de tweede uitnodiging tot het indienen van voorstellen reeds ten uitvoer gelegd. Bij de analyse van deze tweede uitnodiging is gebleken dat de deelname van de zorgfinancieringsinstellingen (ondernemingen, ziekenhuizen) de voornaamste deelnemer van het Biomed-programma blijven. industrie aanmerkelijk toegenomen, hoewel is Met betrekking tot de stappen die kunnen worden genomen om meer vrouwelijke wetenschappers aan te trekken voor de selectieprocedures dient te worden opgemerkt dat 50%. van de Biomed-medewerkers vrouw is. De Commissie is echter beperkt in haar keuze van academische wetenschappelijke beoordelaars. De verhouding tussen de door de Lid-Staten voorgedragen mannen en vrouwen is 9:1. De raad voor projectbeoordeling (PRB) is het voornaamste instrument voor de bewaking van de wetenschappelijke vorderingen van het programma en de Commissie neemt nota van de aanbeveling van het evaluatiepanel om de taken van de raad uit te breiden. Het evaluatiepanel wijst tot slot op het kleine aantal wetenschappelijk medewerkers dat momenteel beschikbaar is voor de programma-administratie, hetgeen inderdaad een ernstig probleem is. De Commissie spant zich ervoor in om voor de toekomst meer goed gekwalificeerde medewerkers te vinden. 107 i n. EVALUATIEPANEL Prof. S. Aymé Onderzoekdirecteur van INSERM. Nationaal deskundige op het gebied van de menselijk-genetische, epidemiologische en volksgezondheidsaspecten van erfelijke ziekten (INSERM en CNRS) en zeldzame ziekten (Ministerie van Volksgezondheid). Op Europees niveau als deskundige betrokken bij het project voor het menselijk genoom. President van de 'European Society of Human Genetics'. Lid van de adviesraad van de Amerikaanse 'Genome Database'. Lid van diverse redacties. Lid van de EUROCAT- vereniging. Prof. U. Faust Voormalig hoofd van het instituut voor biomedische technologie in Stuttgart en vast lid van de raad voor projectbeoordeling van Biomed. Breed gespecialiseerd op het gebied van onderzoek naar biomedische technologie, met name op het vlak van medische beeldvormings- en beeldverwerkingstechnieken en sensortechnologie. Vervult diverse adviesfuncties voor industriële O&O-projecten. Prof. G. Fink (voorzitter en rapporteur) Directeur van de afdeling hersenmetabolisme van de 'Medical Research Council', in 1984 gekozen tot buitengewoon hoogleraar aan de universiteit van Edinburgh. Verantwoordelijk voor de wetenschappelijke strategie van de afdeling, de activiteiten van de afdelingsmedewerkers en het beheer van de afdelingsbegroting. Gespecialiseerd in de neuro-endocrinologie, neurofarmacologie en neuro-endocriene moleculaire biologie. Wordt ter weerszijden van de Atlantische Oceaan veelvuldig gevraagd als neurowetenschappelijk referent. Was van 1984 tot 1989 lid van het 'Wellcome Trust Panel for Mental Health and Neuroseience'. Is als deskundige betrokken geweest bij de evaluatie van diverse grote 'European instellingen. Redactielid van verschillende belangrijke Neuroendocrine Association' (1991-1995). Lid van de raad van de 'European Neuroscience Association'. tijdschriften. Voorzitter van de Prof. A. Gravanis Geregeld werkzaam als beoordelaar van onderzoekvoorstellen voor het Griekse algemeen secretariaat voor onderzoek en technologie, alsook voor de raad voor medisch-biologisch onderzoek van het Griekse Ministerie van Volksgezondheid. Erkend deskundige inzake de moleculaire farmacologie van hormoon- afhankelijke tumoren, autocriene/paracriene interacties van neuropeptiden en steroïden in tumoren aan de voortplantingsorganen, moleculaire mechanismen van oncogene celgroei en -differentiatie, en de farmacologische evaluatie van nieuwe hormoonantagonisten voor hormoontherapie bij kanker. Prof. J. M. Martin-Moreno Tijdelijk lid van de wetenschappelijke staf van de 'Harvard School of Public Health', toegevoegd onderzoeker aan het Europese instituut voor oncologie in Milaan, en hoogleraar epidemiologie en biostatistiek alsmede directeur van de nationale school voor volksgezondheid in Madrid. Zijn ervaring varieert van de uitvoering en evaluatie van onderzoekprojecten op nationaal en internationaal niveau tot het voormalig voorzitterschap van de 'Discipline Oriented Group on Epidemiology and Clinical Trials' van Biomed-1 en het huidige lidmaatschap van de raad voor projectbeoordeling van het Biomed- programma van de Europese Commissie. Heeft belangstelling voor epidemiologische methoden, meta- analyse en met name de relatie tussen voeding en kanker, een onderwerp waarover hij in binnen- en buitenland veelvuldig heeft gepubliceerd. 108 Prof. L. Notarangelo Hoofd van de laboratoriumunit voor moleculaire immunologie, afdeling kindergeneeskunde, universiteit van Brescia. Klinisch hoofdonderzoeker, unit voor hematologie en beenmergtransplantatie, afdeling kindergeneeskunde, universiteit van Brescia. Vast lid van het adviescomité van de WHO inzake primaire over immunodeficiëntie. Redactielid kindergeneeskunde. Lid van het comité voor de evaluatie van onderzoeksubsidies van het Italiaanse nationale gezondheidsinstituut (1992). Lid van het externe comité van toezicht voor Biomed-2 (1995). Zijn recente activiteiten behelsden onder meer: karakterisering van de moleculaire basis van X-gebonden immunodeficiëntie met hyper-IgM, identificatie van het gen dat verantwoordelijk is voor de autosomaal recessieve ziekte SCID, karakterisering van de moleculaire basis van X-gebonden thrombocytopenic en het eerste Europese klinische trial op het gebied van gentherapie voor adenosine-deaminasedeficiëntie. Wetenschappelijk secretaris van de 'European Society for Immune Deficiencies' van diverse internationale tijdschriften Italiaanse en 109 9. IK) 10. VIJFJAARLIJKSE EVALUATIE 1996 LANDBOUW EN VISSERIJ, WAARONDER DE AGRO-INDUSTRIE ii 10. 112 10. I. SAMENVATTING Het panel werd gevraagd de onderzoekprogramma's in de sectoren landbouw, visserij, bosbouw en de agro-industrie te evalueren voor de periode 1991-1996. Deze periode bestreek alle programma's van het derde, en delen van het tweede en vierde kaderprogramma. Het ging hierbij om meer dan 850 projecten, met een communautaire financiering van ongeveer 675 miljoen ecu. Het veranderende evenwicht van het programma laat een weloverwogen ontwikkeling zien. Er is meer nadruk komen te liggen bij bosbouw en visserij, alsmede bij voedsel, voeding en milieu. Deze verandering kan grotendeels worden toegeschreven aan beleid. Het panel had echter het gevoel dat het onderzoekprogramma het beleid niet alleen richting moet geven, maar tevens moet volgen. Dit betekent dat er binnen het programma nadrukkelijker plaats moet worden ingeruimd voor het nastreven van doelstellingen op langere termijn. Het panel ondernam een directe evaluatie van een willekeurige steekproef van 15% van de projecten binnen AIR. De projecten werden beoordeeld op hun voortgang met betrekking tot wetenschappelijke doelstellingen, potentiële impact, doeltreffendheid van verspreiding, en nieuw gevormde verbanden. Wat betreft deze vier criteria werd ten minste 82% van de projecten beoordeeld als 'overeenkomstig de verwachtingen' of beter. Op basis van de gedetailleerde resultaten van deze evaluatie, alsmede de informatie uit bestaande verslagen inzake andere programma's, concludeerde het panel dat het programma als geheel zeer hoog scoort op haar doelstellingen. De vervanging van de afzonderlijke sectoriële programma's van het tweede kaderprogramma door het geïntegreerde AIR-programma onder het derde kaderprogramma en FAIR onder het vierde kaderprogramma heeft goed gewerkt. De coördinatie tussen de drie betrokken DG's blijkt in orde te zijn. De verbanden met acht parallelprogramma's zijn belangrijk, maar er is weinig informatie beschikbaar over de mate van effectiviteit ervan. Ondanks enkele uitstekende voorbeelden leent het algehele informatiesysteem inzake EU-programma's zich er niet goed voor om de analyse en het beheer te vergemakkelijken. (b. v. de AIR-projectcatalogus) De informatiebasis op grond waarvan verbanden tussen EU-programma's en nationale programma's kunnen worden geanalyseerd en gecoördineerd laat nog meer te wensen over. Over het algemeen werden de programma's zeer goed beheerd. Dit oordeel wordt gesteund door de meningen van 378 projectcoördinatoren die meewerkten aan een onderzoek. Het panel heeft een aantal suggesties (zie Aanbevelingen) gedaan ter verbetering van de beheerprocedures. Eén gebied dat extra aandacht vraagt, is verspreiding van informatie. De bekendmaking van resultaten aan de wetenschappelijke gemeenschap blijkt uitstekend te werken, maar de communicatie naar intermediaire en eindgebruikers kan beter. Het FLAlR/FLOW-model werd als een prima voorbeeld aangemerkt. Aanbevelingen: 1. 2. Op de onderzoekagenda moet meer ruimte komen voor vraagstukken op langere termijn, dus over de directe beleidsdoelstellingen heen, en voor systemen en thema's die op dit moment wellicht niet rendabel zijn. Onderzoek in het spectrum van activiteiten dat wordt omschreven met de term 'duurzaamheid' moet krachtiger worden gestimuleerd. Dit kan geschieden door de afbakening van gebieden waar meer werk noodzakelijk wordt geacht, alsook door een duurzaamheidscriterium in de richtsnoeren inzake projecten op te nemen. 113 10. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. Er moet meer nadruk komen te liggen bij onderzoek dat tegemoet komt aan de groeiende vraag van de consument naar informatie over en vertrouwen in de integriteit van de voedselketen. De agenda moet een aantal projecten stimuleren die aansluiting vinden bij de leidende top van de wetenschappelijke ontwikkeling. De banden met de milieuprogramma's moeten worden aangehaald. De banden met nationale programma's behoeven verbetering, in eerste instantie door het opzetten van een effectieve gemeenschappelijke gegevensbank. De huidige procedure voor het indienen van projectvoorstellen kan worden verbeterd door te voorzien in inschrijving van ontwerpvoorstellen in een voorselectiefase. Bij afronding dient elk project te worden onderworpen aan een onafhankelijke evaluatie. Een meer effectieve verspreiding van resultaten is noodzakelijk. Dit geldt in het bijzonder op het niveau na wetenschappelijke publicatie, hetgeen toereikend lijkt. Het FLAIR/FLOW-model kan op sommige gebieden als voorbeeld dienen. Daarnaast kan verbeterde promotie van bestaande mechanismen (Mobiliteit, Verspreiding) in verband met het onderzoekprogramma nuttig zijn. 10. Meer betrokkenheid van industriële partners, met name het MKB, moet worden aangemoedigd. 11. Meer activiteiten van het type gecoördineerde werkzaamheden. 12. Het beheer van het programma door de diensten van de Commissie vraagt versterking, op sommige gebieden door het aantrekken van extra personeel, maar vooral door meer middelen te investeren in een doelmatig beheersinformatiesysteem. 14 II. REACTIE VAN DE COMMISSIE De Commissie verwelkomt dit externe evaluatieverslag inzake communautaire onderzoekprogramma's op het gebied van de landbouw, visserij en agro-industrie voor de periode 1991-1996. Het verslag verschaft een goed inzicht in de ontwikkeling van de opeenvolgende programma's en de Commissie is ingenomen met de over het geheel genomen positieve waardering. De aanbevelingen van het panel worden in overweging genomen bij de uitvoering van het resterende deel van het vierde kaderprogramma en bij de voorbereiding van het vijfde kaderprogramma. 10. niet impliceert noodzakelijkerwijs in deze sectoren, en het verlenen van steun aan communautair beleid. De Hoewel de doelstellingen van communautaire onderzoekprogramma's op de gebieden landbouw, visserij en agro-industrie weliswaar uiteenliepen, luiden de cruciale doelstellingen over de gehele linie als volgt: het bevorderen en harmoniseren van transeuropees onderzoek en het opbouwen van een krachtige in Europa; het versterken van het concurrentievermogen van Europese wetenschappelijke basis laatste ondernemingen andere doelstelling financieringsbronnen bestaan, maar behelzen veelal beleidsdoelstellingen op (b. v. plattelandsontwikkeling, duurzame exploitatie van visserijbronnen). Evenzo zijn tal van gebieden van fundamenteel onderzoek, zoals plant- en diergezondheid, generieke wetenschap voor voedingsmiddelen of de biologie van nieuwe aquacultuursoorten opgenomen in voorgaande en lopende EU-programma's. Bovendien zijn tal van dwarsverbanden gelegd met andere specifieke EU-programma's waarbij meerdere aspecten van fundamenteel onderzoek zijn betrokken in verband met biotechnologie, medische biologie, energie, materialen en industriële technologieën, milieu of opleiding- en mobiliteitsprogramma's. Op alle gebieden van de voorgaande werkprogramma's vormt wetenschappelijke en technologische innovatie het belangrijkste criterium voor selectie en dit aspect wordt dan ook sterk benadrukt bij uitnodigingen tot het indienen van voorstellen. behoeften, waarvoor vaak termijn directe lange Vraagstukken omtrent duurzaamheid hebben gedurende de berstreken vijf jaar steeds meer aandacht gekregen en komen momenteel op tal van gebieden van het FAIR-werkprogramma aan de orde. De duurzaamheidscriteria die in het verslag worden voorgesteld, worden onderzocht. Banden met het milieuprogramma bestaan momenteel door middel van raadpleging tussen diensten van de Commissie en bijeenkomsten voor specifieke gebieden van het werkprogramma. In de context van het vijfde kaderprogramma kan het onderzoek op de gebieden biowetenschappen en milieuwetenschappen meer met elkaar in verband worden gebracht. een informatiesysteem het AGREP-initiatief, Er zijn verscheidene pogingen gedaan om de problemen en beperkingen in verband met belrekkingen met nationale programma's te boven te komen. Er is een gegevensbestand van onderzoekorganisaties op het gebied van de visserij en de aquacultuur inclusief hun onderzoekactiviteiten van de grond gekomen en tevens is steun verleend aan het aanleggen van een inventaris van landbouwkundige onderzoekprojecten in gefinancierde onderzoekprojecten in 11 Lid-Staten. Volgend op de Mededeling van de Commissie 'Coördinatie door samenwerking', werd in 1996 een ad hoc CREST-groep samengesteld teneinde de uitwisseling van informatie inzake nationale OTO-activiteiten te vergemakkelijken. Gedurende het eerste jaar van haar bestaan, heeft de groep een grote hoeveelheid relevante nationale informatie vergaard en een waardevol verslag uitgebracht. Gecoördineerde werkzaamheden zijn voortdurend krachtig gestimuleerd en in de selectiefase is de prioriteit altijd uitgegaan naar de financiering van voorstellen voor gecoördineerde activiteiten. Het concept themanetwerken is bevorderd in het FAIR-programma ter versterking van deze gecoördineerde werkzaamheden. Er zullen verdere inspanningen worden gedaan om gecoördineerde werkzaamheden van hoge kwaliteit te stimuleren, met name op gebieden die voor Europa van strategisch belang zijn. lopende door de overheid voor Het niveau van de deelname van het bedrijfsleven aan projecten is sterk afhankelijk van de betrokken onderzoekgebieden. Bij agro-industriële projecten is nagenoeg altijd ten minste één industriële partner betrokken en in de vijtjaarsperiode is daarin een toenemende participatie van de zijde van het bedrijfsleven gekomen, met een huidige deelname die hoger is dan 25%-. Op gebieden van primaire productie /ijn 1 15 10. bedrijven gewoonlijk niet technologisch georiënteerd en om die reden niet al te zeer actief betrokken geweest bij Europese onderzoekprogramma's. De technologiestimuleringsmaatregelen ten behoeve van het MKB die via FAIR van de grond kwamen, hebben een toenemend aantal voorstellen aangetrokken en hebben bewezen een doelmatig instrument te zijn voor het vergroten van de deelname van het MKB met name op het gebied van de levensmiddelentechnologie. De verspreiding van resultaten vormt een vitaal onderdeel van de communautaire onderzoekprogramma's. Terwijl de verspreiding naar de wetenschappelijke gemeenschap via wetenschappelijke tijdschriften en is gebleken, vraagt de spreiding naar eindgebruikers meer zorgvuldige conferenties zeer effectief aandacht. Er zijn speciale netwerken ontwikkeld in de voedings- en niet-voedingssectoren, terwijl de verspreiding naar andere terreinen van het programma veeleer berust op nationale initiatieven en verspreidingsplannen die bij elk project ten uitvoer worden gelegd. De verspreiding van resultaten naar het MKB wordt thans gewaarborgd door het recent opgezette FAIR-netwerk van aandachtsgebieden. Consumententrends in het algemeen en de groeiende behoefte van de consument naar informatie over en vertrouwen in de integriteit van de voedselketen in het bijzonder, zijn in toenemende mate aangepakt in de opeenvolgende programma's en worden op dit moment speciaal aangewezen in de context van begeleidende maatregelen inzake ethische, juridische en sociale aspecten. Inderdaad wordt de rol die voedsel speelt voor de volksgezondheid steeds belangrijker geacht: het begon voorzichtig met FLAIR, kreeg vervolgens meer betekenis in AIR en vormt thans een significant aspect van FAIR. Er wordt voortdurend gezocht naar verbeteringen in het programmabeheer. Hoewel de informele voorselectie zeer actief was in het begeleiden van indieners van voorstellen naar de meest passende financieringsbronnen, bestaat de indruk dat een formele voorselectie nog veel grotere teleurstellingen onder indieners kan creëren en dat het afstemmen van uitnodigingen op specifieke gebieden een effectiever mechanisme kan zijn om overinschrijving tegen te gaan. Er worden verschillende manieren voor het versterken van het projecttoezicht en de projectbeoordeling na voltooiing overwogen, waaronder de bijstand van externe deskundigen. Tenslotte erkennen de diensten de behoefte aan een doelmatig informatiebeheersysteem. Recent zijn er al nieuwe informatiesystemen ontwikkeld (b. v. Ampere), maar verdere verbetering is noodzakelijk om een geharmoniseerd en actueel informatiesysteem mogelijk te maken. Dit vraagstuk kan ook worden opgelost door de personele middelen op Commissieniveau uit te breiden. Concluderend kan worden opgemerkt dat de meeste aanbevelingen van het panel blijken te sporen met de eerste oriëntaties voor het vijfde kaderprogramma, zoals voorgesteld door de Commissie in haar Mededeling 'De toekomst uitvinden'. De Commissie is ervan overtuigd dat deze onafhankelijke evaluatie van communautaire OTO-activiteiten derhalve zeer waardevol zal kunnen zijn voor de verdere uitvoering van het vierde kaderprogramma en voor de voorbereiding van het vijfde kaderprogramma. 116 10. III. EVALUATIEPANEL Prof. Stefano Cataudella, 'Université degli Studi di Tor Vergara' (Italië) Professor Cataudella, buitengewoon hoogleraar aan de Universiteit Tor Vergara (Rome) beschikt over een brede ervaring op onderzoekgebied, met name inzake relaties tussen aquacultuur en milieu en in de genetische karakterisering van gekweekte vispopulaties. Wat betreft academische ervaring is hij sinds 1973 betrokken bij verschillende universitaire afdelingen en nam hij deel aan internationale programma's voor ontwikkeling. Hij is tevens betrokken bij de evaluatie van FAIR-projecten. Prof. Patrick Cunningham, 'Trinity College Dublin' (Ierland), voorzitter van het panel Professor Cunningham was tot 1993 directeur van de Divisie Dierproductie en -gezondheid van de FAO. Sindsdien hervatte hij zijn aanstelling als hoogleraar dierlijke genetica aan het Trinity College en is zeer actief in verscheidene internationale adviescomités. Zijn onderzoekwerk richt zich op de kwantitatieve genetische theorie en op de doeltreffendheid van programma's voor de verbetering van de veestapel. De heer Francisco Javier Pereiro Mufioz, 'Instituo Espanol de Oceanografia' (Spanje) De heer Pereiro Munoz heeft 20 jaar ervaring in het visserij-onderzoek, vooral op het gebied van demersale soorten in Europese wateren. Hij is hoofd van de IEO visserij-onderzoekprogramma's in de Europese wateren en was lid van het Wetenschappelijk en Technisch Comité voor de Visserij (WTCV) van de EG. Hij vertegenwoordigt Spanje in enkele comités van de ICES (internationale raad voor het onderzoek van de zee) en bij het ACFM (adviescomité voor visserijbeheer). Dr. Daniel Richard-Molard, 'Institut National de la Recherche Agronomique' (Frankrijk) Dr. Richard-Milard is momenteel hoofd van de afdeling eiwit- en koolwaterstoftechnologie alsook van de richt zich op afdeling transformatietechnieken van granen voor voedsel- en niet-voedseldoeleinden en omvat tal van samenwerkingsprogramma's met de industrie. fruit- en groentebiotechnologie bij het INRA. Zijn onderzoekwerk Prof. Jorma Sundquist, Fins onderzoekinstituut voor pulp en papier (FI) Professor Sundquist was onderzoekdirecteur van het Wetenschappelijk Centrum voor Papier aan het Finse onderzoekinstituut voor pulp en papier. Zijn onderzoekgebied strekt zich uit over polymeerwetenschap, hout- en pulpchemie alsmede chemische textieltechnologie. Hij nam tevens deel aan de evaluatie van FAIR-projecten. Prof. S. Athanasios Tsaftaris, Landbouwuniversiteit van Thessaloniki (Griekenland) Tot de onderzoekinteresses van professor Tsaftaris behoren tal van verschillende aspecten van planten, met name biochemie, fysiologie, genetica, kweken en biotechnologie. Professor Tsaftaris is momenteel werkzaam binnen de Nationale Onderzoekraad van Griekenland en is lid van verscheidene internationale wetenschappelijke adviesraden. Prof. Marcel Vanbelle, Katholieke Universiteit van Leuven (België) De deskundigheid van professor Vanbelle strekt zich uit over de voeding van mens en dier. Sinds 1990 is hij lid van de Belgische Raad voor de menselijke voeding; hij publiceerde meer dan 450 artikelen en is tevens lid van tal van internationale wetenschappelijke adviesraden. Prof. Heinrich Wohlmeyer, Landbouwuniversiteit van Wenen (Oostenrijk) Professor Wohlmeyer is landbouwwetenschapper met een internationale opleiding in economie en productovereenkomsten. Zijn huidige onderzoekfunctie aan de universiteit wordt geschraagd door een brede industriële ervaring in de agro-industrie. Zijn onderzoekgebied strekt zich uit over het beheer van natuurlijke rijkdommen en milieueconomie. 117 11. VIJFJAARLIJKSE EVALUATIE 1996 NIET-NUCLEAIRE ENERGIE 119 120 I. SAMENVATTING 1. 1 Achtergrond Dit is een samenvatting van het verslag van het evaluatiepanel inzake OTO&D-activiteiten van de EG op het gebied van niet-nucleaire energie (NNE) over de periode 1991-1996. De samenvatting maakt een integrerend deel uit van het hoofdverslag van het panel. De evaluatie werd uitgevoerd door een panel van onafhankelijke deskundigen, van wie de namen en opdrachten als bijlage bij het hoofdverslag zijn gevoegd. Deze OTO&D-activiteiten vonden plaats in het kader van het JOULE-programma onder het derde kaderprogramma en het THERMIE-programma, en de opvolger daarvan: het JOULE-THERMIE- programma onder het vierde kaderprogramma. Aangezien er geen eindevaluatie van deze programma's heeft plaatsgevonden onder het derde kaderprogramma, omvat deze evaluatie tevens de evaluatie van de activiteiten onder het derde kaderprogramma, overeenkomstig Mededeling COM(96) 220 (def. ) van 22 mei 1996 van de Commissie aan de Raad. 1. 2 De OTO&D-activiteiten op het gebied van NNE De oliecrisis in de jaren zeventig gaf de aanzet tot de communautaire interesse in onderzoek en demonstratie op energiegebied, waarbij het onderzoekelement onder het beheer van DG XII en het demonstratie-element bij DG XVII kwam te liggen. Het energie-onderzoekprogramma werd in 1989 onder het tweede kaderprogramma bekend als het 'JOULE-programma', terwijl het demonstratie-onderdeel de naam 'THERMIE-programma' kreeg, maar geen deel uitmaakte van het kaderprogramma. De beide onderdelen vloeiden in 1994 onder het vierde kaderprogramma samen in het JOULE-THERMIE- programma. De beide onderdelen staan formeel nog altijd onder het beheer van DG XII resp. DG XVII, en kennen als zodanig nog altijd twee afzonderlijke beheerscomités. De doelstellingen van de twee programma's en de opvolger ervan worden beschreven onder punt 3. 1 en in bijlage 2 van het hoofdverslag. In het algemeen kan worden gesteld dat projectcoördinatoren van het JOULE-programma veelal zijn terwijl de coördinatoren van het THERMIE-programma de industriële bedrijven of industriële onderzoekinstellingen zijn. Hoewel afzonderlijke projectbegrotingen bij THERMIE in veel gevallen hoger zijn dan bij JOULE, zijn de programmabegrotingen in grote lijnen vergelijkbaar. te vinden bij universiteiten en onderzoekorganisaties, De technische activiteiten binnen de NNE-programma's bestrijken een breed terrein, waaronder duurzame energie, rationeel gebruik van energie en fossiele brandstoffen. In aanvulling op activiteiten op het gebied van onderzoek en demonstratie, omvat het terrein aanverwante maatregelen zoals ondersteunings- en verspreidingsactiviteiten, en strategische studies. 1. 3 Opbouw van het hoofdverslag Het hoofdverslag is opgebouwd overeenkomstig de indeling die het CREST voorstelde voor de evaluatie van alle specifieke OTO&D-programma's. - Deel 1 geeft een onafhankelijke samenvatting van het hoofdverslag. - Deel 2 is een inleiding op het verslag en de gehanteerde methodologie. - Deel 3 geeft gedetailleerde kritiek op de programma's. - De conclusies van het evaluatiepanel worden weergegeven in deel 4. - De aanbevelingen van het panel zijn opgenomen in deel 5. - Aanvullende informatie is vermeld in de bijlagen. 12 11. 1. 4 Methodologie van de evaluatie Deze evaluatie vond plaats op programmaniveau, niet op projectniveau. De beheerders van JOULE en THERMIE zonden een vragenlijst toe aan een willekeurig gekozen groep van 340 projectcoördinatoren. De vragenlijsten werden na enkele maanden rechtstreeks teruggezonden aan de rapporteur. De analyses van deze vragenlijsten zijn opgenomen in de bijlagen 3 en 4. Aan het begin van en tijdens de evaluatie verstrekten de diensten van de Commissie achtergrondinformatie aan het panel. Het evaluatiepanel stelde een vragenlijst op, die met toestemming van en in samenwerking met de programmadirecteuren werd verspreid onder de programmabeheerders en medewerkers die verantwoordelijk waren voor de JOULE- en THERMIE-elementen van het programma. De antwoorden werden anoniem teruggezonden naar de rapporteur, en zijn samengevat weergegeven in bijlage 5. Het evaluatiepanel had een persoonlijk onderhoud met de directeuren van de JOULE- en THERMIE-programma's tezamen met enkele medewerkers. Het evaluatiepanel kwam op 2 september 1996 voor het eerst bijeen te Brussel en tot en met 20 december 1996 vonden er nog vijf ontmoetingen plaats. 1. 5 Evaluatie van de OTO&D-activiteiten op het gebied van NNE Veruit het grootste deel van de energievoorziening in de EU is nog altijd afkomstig van niet-nucleaire bronnen en daarin zal in de nabije toekomst geen wijziging komen. De aandacht die het programma aan niet-nucleaire energie besteedt, is om die reden nog altijd gerechtvaardigd. Er blijven evenwel zorgen bestaan over de continuïteit van de energievoorziening, milieueffecten en andere vraagstukken. De doelstellingen van de communautaire OTO&D-activiteiten op het gebied van NNE waren: de continuïteit van de energievoorziening op langere termijn vergroten het verbruik en de invoer van energie verminderen milieuproblemen in verband met energieproductie en -verbruik verlichten. Aan deze doelstellingen diende tegemoet te worden gekomen door het uitvoeren van OTO&D inzake het rationeel gebruik van energie en de exploitatie van duurzame en nieuwe inheemse energiebronnen. Ze werden bijgesteld en verbreed om rekening te kunnen houden met communautair beleid en sociaal- economische en politieke veranderingen. De oorspronkelijke doelstellingen van de programma's zijn nog altijd geldig, ondanks zich ontwikkelende wetenschappelijke, industriële en sociaal- economische omstandigheden. Naar de mening van het evaluatiepanel blijven zij ook grotendeels geldig voor het vijfde kaderprogramma, rekening houdend met de beschikbaarheid van energietechnologie en de trage marktpenetratie ervan. technische, De selectiecriteria, procedures, doelstellingen en reikwijdte van de activiteiten zoals neergelegd in Richtlijnen van de Raad, werden door de Commissie gerespecteerd. Het is evenwel moeilijk gebleken om specifieke en controleerbare programmadoelstellingen te formuleren waartegen de prestaties kunnen worden afgemeten. Dit is een algemeen probleem bij onderzoek. Naar de mening van het panel werden de NNE-activiteiten kosteneffectief beheerd. De personele middelen die aan het beheer zijn toegewezen, zijn evenwel niet geheel toereikend, hetgeen resulteerde in overbelasting en vertraging. Desalniettemin is het beheer van de activiteiten in het algemeen bevredigend en doelmatig verlopen. De informatie aan indieners van voorstellen is de laatste jaren in kwalitatief opzicht sterk verbeterd en het projectselectieproces aan de JOULE-zijde is doorzichtig. Hoewel de NNE- activiteiten binnen één programma vallen - het JOULE-TIlERMIE-programma - zijn er in feite twee beheerscomités en is er een juridische scheiding tussen de beide elementen. In 1995 werd extern toezicht geïntroduceerd, hetgeen een nuttig instrument bleek voor het panel en de diensten van de Commissie. Het programmabeheer staan passende actiemethoden en voldoende operationele flexibiliteit beschikking. Toch is deze vrijheid lang niet altijd ten volle benut. ter Het evaluatiepanel had moeite zich een oordeel te vormen over de effectiviteit van het programma of het 122 11. bereiken van de doelstellingen. Dit is een algemeen probleem bij alle onderzoekactiviteiten waaraan breed geformuleerde doelstellingen ten grondslag liggen, en wordt nog eens versterkt door het feit dat ook nationale regeringen en particuliere organisaties NNE-OTO&D uitvoeren, als gevolg waarvan de resultaten van de Commissie niet los hiervan kunnen worden beschouwd. Toch zijn er in alle drie de hoofdonderdelen van het programma (rationeel gebruik van energie, duurzame energie en fossiele brandstoffen) gebieden waar de NNE-activiteiten de Unie een leidende rol hebben bezorgd waar nationale inspanningen bij achter zouden zijn gebleven. Bijzondere voorbeelden van succesvolle steun kunnen worden gevonden in de brandstofceltechnologie, het ontwerp van windturbines en verbranding in automotoren. De Gemeenschap kan een bijzonder effectieve rol spelen in het ondersteunen van risicovolle transnationale onderzoekprojecten op langere termijn, waar individuele Lid-Staten deze steunfunctie wellicht niet zouden kunnen vervullen. Reproductie en commercialisering zijn niet altijd even succesvol als gewenst geweest, hetgeen voor een deel is te wijten aan de lage brandstofprijzen en de kennelijke continuïteit van de energievoorziening. De antwoorden van de contractanten op de vragenlijsten, hoewel in sommige opzichten teleurstellend, wezen op substantiële resultaten in de vorm van publicaties, proefschriften, nieuwe producten, nieuwe processen en testmethoden. De wetenschappelijke en technologische basis van de Unie is ongetwijfeld versterkt door de NNE- activiteiten door middel van de ontwikkeling van onderzoekteams en onderzoekfaciliteiten, en de internationale samenwerking. Bovendien stroken de NNE-activiteiten met het bevordering van energiebeleid van de Gemeenschap en hebben deze steun verleend aan ander communautair beleid op het gebied van milieu, cohesie, de ontwikkeling van de interne markt en duurzame ontwikkeling. Er zijn in feite ten minste twaalf communautaire initiatieven en instrumenten gerelateerd aan NNE-activiteiten, die ten doel hebben onderzoekresultaten te exploiteren en te verspreiden. De banden tussen deze programma's en instrumenten zijn nog steeds in ontwikkeling. De coördinatie tussen de communautaire activiteiten en die van de Lid-Staten is niet altijd optimaal geweest, maar er zijn verbeteringen merkbaar. 1. 6 Conclusies De conclusies van het evaluatiepanel kunnen als volgt worden samengevat: De oorspronkelijke doelstellingen van de programma's zijn nog steeds geldig in het licht van zich ontwikkelende wetenschappelijke, technische, industriële en sociaal-economische omstandigheden. Deze doelstellingen blijven ook grotendeels geldig voor het vijfde kaderprogramma. Het communautair gefinancierde OTO&D heeft een bijdrage geleverd aan nagenoeg alle ontwikkelingen op het gebied van NNE en heeft tevens bijgedragen tot de versterking van de wetenschappelijke en technische basis van de Unie. Er is financiering verstrekt voor risicodragend onderzoek op lange termijn, waarvoor anders wellicht geen financiële middelen beschikbaar zouden zijn gesteld. De facto functioneren de twee onderdelen van het programma grotendeels als twee afzonderlijke programma's, aangezien zij oorspronkelijk bij twee verschillende Directoraten-Generaal waren ondergebracht. Het evaluatiepanel beschouwt het beheer van dit programma als kosteneffectief. De doorzichtigheid van het beheer is in het algemeen bevredigend. Zowel het THERMIE- als het JOULE-onderdeel van het JOULE-THERMIE-programma blijken onderbemand. Dit heeft geresulteerd in vertragingen bij contractonderhandelingen en onvoldoende tijd voor werkelijk projectbeheer. Vertragingen bij contractonderhandelingen blijven een probleem voor contractanten en blijken voor een deel te worden veroorzaakt door vertragingen binnen de afdeling contracten. 123 11. Er zijn geen duidelijk kwantificeerbare doelstellingen geformuleerd voor het programma, waardoor het moeilijk wordt de effectiviteit ervan te evalueren. Het formuleren van dergelijke doelstellingen kan een probleem zijn. De coördinatie van communautaire en nationale programma's laat te wensen over. Van alle beschikbare werkmiddelen blijkt onvolledig gebruik te worden gemaakt. De Commissie respecteerde de projectselectiecriteria en -procedures, alsmede de doelstellingen en reikwijdte, zoals neergelegd in de richtlijnen van de Raad. De beschikbare literatuur voor potentiële deelnemers in het programma is verbeterd, maar kan nog beter. Ook is er ruimte voor harmonisering van de procedures voor projectselectie binnen JOULE en THERMIE, Het is niet eenvoudig goede projecten te financieren, die zowel elementen van onderzoek als elementen van demonstratie bevatten. Bij projectevaluaties wordt onvoldoende gebruik gemaakt van ijkpunten als mijlpalen en resultaten. Tot dusver heeft er geen evaluatie van voltooide projecten binnen JOULE plaatsgevonden, maar dat gaat wel gebeuren. De invoering van jaarlijks toezicht komt het programmabeheer zeer ten goede. 1. 7 Aanbevelingen Het evaluatiepanel doet de volgende aanbevelingen: De OTO&D-activiteiten op het gebied van NNE moeten worden voortgezet. Het NNE-programma moet meer worden afgestemd op de behoeften van gebruikers, met de nadruk op toepassingen van technologieën, terwijl een deel van de bergoting naar fundamenteel onderzoek moet blijven gaan. Te allen tijde moeten hoge kwaliteitsnormen worden aangehouden. Er dienen verdere maatregelen te worden genomen om de werking van de JOULE- en THERMIE-onderdelen van dit programma te harmoniseren, bijvoorbeeld door de beheerstructuur te uniformiseren en de evaluatie van voorstellen en selectieprocedures te harmoniseren. Er dient een betere integratie van type-A- en type-B-activiteiten van THERMIE plaats te vinden teneinde het navolgingspercentage te verbeteren. De procedures voor toezicht en beoordeling vragen uitbreiding en verbetering met het oog op evaluaties op middellange termijn, duidelijk omschreven mijlpalen en jaarlijkse verslaglegging met projecthoogtepunten voor zowel JOULE als THERMIE. Het comité van toezicht dient continuïteit te hebben en een lid van het comité van toezicht dient zitting te hebben in het evaluatiepanel. Binnen de afdeling JOULE van het programma dient meer gebruik te worden gemaakt van de beschikbare actiemethoden en van de flexibiliteit waarover het programmabeheer beschikt, zoals gecoördineerde werkzaamheden. Er dienen voldoende middelen te worden toegewezen aan het programma- en projectbeheer, onder meer om vertragingen bij contractonderhandelingen terug te dringen. De coördinatie met en tussen programma's van Lid-Staten dient verbeterd. Er moet een procedure worden ontwikkeld voor de behandeling van goede voorstellen die de JOULE- en TH FR Ml E-elementen van het programma overlappen. 124 11. II. REACTIE VAN DE COMMISSIE De Commissie verwelkomt deze onafhankelijke evaluatie van OTO&D (onderzoek, technologische ontwikkeling & demonstratieactiviteiten op het gebied van niet-nucleaire energie (NNE), voorbereid door de groep van vooraanstaande deskundigen onder voorzitterschap van dr. Eamonn Kinsella, en dankt het panel voor de inspanningen die zij zich heeft getroost om de laatste vijf jaar van het programma te evalueren. Het verslag geeft commentaar bij een belangrijk aantal elementen die verband houden met de relevantie van de programmadoelstellingen, alsook de doelmatigheid en effectiviteit van de algemene beheer- en uitvoeringsmechanismen. De Commissie beschouwt de opmerkingen als een nuttige leidraad en neemt goede nota van de conclusies van het evaluatiepanel dat de oorspronkelijke doelstellingen van het programma ook in de toekomst grotendeels dezelfde moeten blijven; dat de communautair gefinancierde OTO&D-activiteiten hebben bijgedragen aan nagenoeg alle ontwikkelingen op het gebied van NNE en daarbij ook de wetenschappelijke en technische basis van de Unie hebben helpen versterken; dat de criteria voor projectselectie en -procedures, alsmede de doelstellingen en reikwijdte, zoals neergelegd in besluiten van de Raad, zijn gerespecteerd; en dat het algehele beheer als kosteneffectief wordt beschouwd. De Commissie is ingenomen met de aanbeveling van het panel om het NNE-programma meer af te stemmen op de behoeften van de gebruikers, met nadruk op de toepassing van technologieën. In feite zijn het aanbieden van energietechnologieën en -diensten van hoogwaardige kwaliteit - waarmee wordt tegemoetgekomen aan verwachtingen van de burger omtrent een beter leefklimaat - en de tijdige demonstratie dat deze technologieën en diensten de milieugevaren zullen inperken, essentiële elementen van het Europese energiebeleid. De Commissie steunt de mening van het panel dat de doelstellingen van de communautaire activiteiten op het gebied van NNE worden gediend door de uitvoering van OTO&D-werkzaamheden inzake rationeel gebruik van energie, exploitatie van duurzame en nieuwe inheemse energiebronnen en tevens in de koolwaterstoffensector. is zich er tevens van bewust dat extra De Commissie inspanningen - op het niveau van het kaderprogramma als geheel - noodzakelijk zijn om het beheer en de administratieve procedures te harmoniseren en tevens de coördinatie met en tussen de verschillende OTO&D-programma's van de Lid- Staten te verbeteren. De Mededeling 'De toekomst uitvinden' en het daaropvolgende werkdocument inzake de structuur, instrumenten en doelstellingen van het vijfde kaderprogramma geven de hoofdlijnen weer voor maatregelen die in dit verband moeten worden genomen. Tenslotte acht de Commissie de aanbevelingen zeer opbouwend, aangezien zij zowel toekomstige activiteiten aansturen alsook aanpassingen op korte termijn aanwijzen, die tijdig moeten worden geïntroduceerd in de resterende delen van het lopende programma. 125 11. m. EVALUATIEPANEL Dr. Eamonn Kinsella De heer E. Kinsella is directeur van adviesbureau 'The Circa Group Europe'. Hij is deskundig op het gebied van energie en materiaaltechnologie. Hij was onderzoekmanager bij 'Moy Insulation Ltd. ' en is lid van de 'National Board For Science and Technology' (Ierland). De heer Maurice Claverie Bij het CNRS is de heer Claverie verantwoordelijk voor de betrekkingen met de openbare onderzoekinstellingen en tevens coördinator van de PIR ('Programmes Interdisciplinaire de Recherche'). Hij is als adviseur verbonden aan het directoraat-generaal voor onderzoek en technologie (DGOT) inzake energie- en milieuproblemen. De heer Dale Laidler De heer D. Laidler trad als senior-onderzoeker toe tot 'ICI Corporate Laboratory'. Sinds 1991 is hij manager externe samenwerking. In deze functie tracht hij individuele onderzoekgroepen binnen ICI te betrekken bij samenwerkingsactiviteiten met universiteiten of tussen ondernemingen. De heer Hans Christian Sorensen Als directeur van 'Energi og Miljoundersogelse' is de heer Sorensen gespecialiseerd op het gebied van het rationeel gebruik van energie en het gebruik van duurzame stoffen in gebouwen en op het gebied van verbranding. Prof. Anastasios Karabelas De heer Karabelas is als hoogleraar verbonden aan de afdeling chemische techniek van de Aristoteles Universiteit van Thessaloniki. Hij is directeur van het 'Laboratory of Chemical Process and Plant Design'. Prof. Dr. Ing. Dr. Ing. E. h. Helmut Schaeffer De heer Schaeffer is hoogleraar aan de Technische Universiteit van München. Hij is verantwoordelijk voor de onderzoekeenheid voor nutsvoorzieningen. Hij heeft ervaring in toegepast onderzoek op het gebied van het gebruik van energie in de industrie, in huishoudens en in het vervoer (structurele analyse van de vraag naar energie, energieconcepten,. ). 126 12. VIJFJAARLIJKSE EVALUATIE 1996 VERVOER 127 12. 128 12. I. SAMENVATTING Aanbevelingen 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. Het is van zeer groot belang dat het vervoer onder een afzonderlijk programma blijft vallen, zij het echter nauw verbonden met andere gebieden van het kaderprogramma. De opeenvolgende algemene OTO-programma's op het gebied van het vervoer dienen met vervoer samenhangende aspecten te omvatten, zoals technologische ontwikkeling, energiebesparing, sociale en milieu-overwegingen, grondgebruik enz. , terwijl het aan deze aspecten verbonden beheer binnen een samenhangend kader berust bij de betreffende DG's. Het is van belang een mix van technologisch onderzoek en beleidsonderzoek binnen één algemeen OTO-programma voor het vervoer in stand te houden. De taken die deel moeten gaan uitmaken van volgende programma's moeten zodanig worden geselecteerd dat de hoogste prioriteit uitgaat naar problemen waarvan de aanpak het meest effectief op Europees niveau kan plaatsvinden en dan met name naar die problemen welke van belang zijn voor het communautaire vervoerbeleid. Het is van belang dat het programma in zijn totaliteit een duidelijke en overdraagbare visie uitstraalt; er moet ruimte zijn voor selectieve risico-aanvaarding en tevens enig onderzoek voor de langere termijn dat zich uitstrekt over toekomstige kaderprogramma's. Het specifieke vervoerprogramma moet zodanig worden gestructureerd dat er een strategisch deel - een soort 'koepel' - ontstaat, waaronder problemen die de verschillende takken van vervoer gemeenschappelijk hebben, alsook de coördinatie en concurrentie tussen vervoerstakken worden aangepakt. Onder deze 'paraplu' dienen tevens de betrekkingen tussen vervoer en daarmee samenhangende aspecten te worden begrepen. Er bestaat een dringende behoefte aan meer personeel voor het beheer van de OTO-activiteiten op het gebied van het vervoer; in eerste instantie tot de overeengekomen niveaus, maar een beleidsgeoriënteerd programma van deze aard vraagt een hoger aantal wetenschappelijke functionarissen voor projecten dan bij meer technologisch georiënteerde programma's het geval is. De overeengekomen niveaus moeten derhalve worden opgetrokken. Er is behoefte aan meer flexibiliteit bij de programmering van de begrotingen. Binnen het specifieke programma moet een bepaald bedrag worden gereserveerd om te kunnen reageren op veranderingen in de samenleving en het beleid, nieuwe ontwikkelingen in technologie, dan wel om projecten uit vorige programma's voort te zetten, enz. Wij ondersteunen met kracht de maatregelen die DG VII voorstelt om de verspreiding van informatie te verbeteren; we benadrukken de noodzaak van toegewijd intern personeel met specifieke verantwoordelijkheid om de verspreiding te bevorderen en bevelen aan daarvoor passende middelen beschikbaar te stellen. 10. Gecoördineerde werkzaamheden en task forces zijn zeer effectief gebleken als het gaat om versterking van de samenwerking en coördinatie; deze mechanismen dienen derhalve ook in toekomstige kaderprogramma's een passende plaats te krijgen. Achtergrond Dit evaluatieverslag is opgesteld overeenkomstig artikel 4. 2 van de Beschikking van de Raad van 15 december 1994 inzake het specifieke OTO-programma op het gebied van het vervoer. De programma's 129 12. en initiatieven die onder deze vijfjaarlijkse evaluatie worden begrepen, zijn: EURET, APAS en de opstartfase van het veel omvangrijker OTO-programma Vervoer in het vierde kaderprogramma. De doelstellingen van deze vijfjaarlijkse evaluatie zijn de relevantie, doelmatigheid en effectiviteit van de programma's en initiatieven te beschouwen en de bijdrage van de OTO-activiteiten aan het voldoen aan de vervoer- en andere beleidsdoelstellingen van de Gemeenschap te toetsen. Deze evaluatie werd uitgevoerd tussen juli en oktober 1996. Het comité bestudeerde de project- en evaluatieverslagen en overige documentatie in verband met het OTO-programma Vervoer. Bovendien kwamen de beoordelaars een aantal malen bijeen met projectleiders, vertegenwoordigers van verwante communautaire projecten, leden van het comité Vervoeronderzoek en functionarissen van DG VII, DG XIII en Eurocontrol. Het evaluatiepanel kwam vier keer bijeen ten burele van DG VII, en correspondeerde rechtstreeks op andere tijden. De bedoeling van het onderzoekprogramma Vervoer is het verbeteren van de doelmatigheid van de afzonderlijke vervoertakken en een strategie uit integratie en interoperabiliteit. Het onderzoek dekt zowel het personen- als het vrachtvervoer. Er zijn overigens andere programma's die verband houden met vervoer, welke afzonderlijk worden geëvalueerd, maar wij hebben enkele verbanden naar deze andere programma's gelegd. te stippelen voor een snellere Voornaamste resultaten Aangezien de OTO-werkzaamheden op het gebied van het vervoer nog in een beginstadium verkeren, kunnen alleen uit de EURET- en APAS-activiteiten, die over beperkte financiële middelen beschikken, belangrijke resultaten worden verwacht. Intermodaal vervoer: ontwerp van een innovatief en doelmatig systeem van snel laden en lossen van goederen tussen verschillende vervoerswijzen (SIMET). Vervoer per spoor: ontwikkeling van een geharmoniseerd Europees managementsysteem voor het spoorverkeer (ERTMS) dat ten doel heeft de versnippering van spoorverkeersleidingsystemen in gebruik bij de nationale spoorwegen tegen te gaan. Vervoer te water (zee): toepassing van geavanceerde technologieën en integratie daarvan met optimale samenstelling van bemanning, bemannings- en operationele strategieën (ATOMOS). Luchtvervoer: verbetering en evaluatie van scenario's voor luchtverkeersbeheer (AEGIS). Wegvervoer: aanwenden van kosten/baten- en multicriteria-analyses voor de aanleg van nieuwe wegen. Hierbij zij nog vermeld dat de onderzoekactiviteiten zeer succesvol zijn geweest in het stimuleren van belangrijke groepen uit het bedrijfsleven, vervoersondernemers, onderzoekers en beleidsmakers om nauwer samen te werken, en in het aansturen van meer samenwerking tussen organisaties in verschillende Lid-Staten. 130 12. II. REACTIE VAN DE COMMISSIE De Commissie is erkentelijk voor deze onafhankelijke evaluatie van de communautaire OTO- werkzaamheden EU op het gebied van het vervoer. Met de aanbevelingen wordt rekening gehouden bij de oriëntatie van de verdere ontwikkeling van met het vervoer samenhangend onderzoek in het vierde en vijfde kaderprogramma en tevens zullen zij effect sorteren ten aanzien van de wijze waarop de resultaten van het onderzoek en de ontwikkeling worden verspreid en uitgevoerd. De Commissie erkent de noodzaak van een mix van 'technologisch' onderzoek en 'beleids'onderzoek. Zij is ingenomen met de conclusie van het panel dat 'de bijdrage van de specifieke OTO-programma's op het gebied van het vervoer aan de uitvoering van het vervoerbeleid van de EU aanzienlijk is'. Dit vereiste om het beleid te ondersteunen wordt helder uiteengezet in artikel 130 F van het Verdrag betreffende de Europese Unie, dat verwijst naar de noodzaak van onderzoek ter versterking van de wetenschappelijke en technologische grondslagen van het communautaire bedrijfsleven en ter ondersteuning van overig communautair beleid. Dit wordt tevens duidelijk onderkend in de Mededeling van de Commissie 'De toekomst uitvinden'. erkent de behoefte Het panel zou in het vijfde kaderprogramma graag één OTO-programma Vervoer zien opgenomen. De Commissie toekomstige onderzoekinspanningen. Het voorstel voor het vijfde kaderprogramma houdt waarschijnlijk een significante daling van het aantal specifieke programma's in. Dit zou ten goede komen aan de samenwerking en coördinatie van onderzoekinspanningen inzake thema's als vervoer, dat momenteel binnen vier verschillende specifieke programma's een plaats heeft. aan een zekere mate van concentratie van De Commissie heeft tevens goede nota genomen van het standpunt van het panel met betrekking tot de behoefte aan een algemene 'koepel' voor OTO-activiteiten op het gebied van het vervoer, waaronder alle problemen die de verschillende vervoertakken gemeenschappelijk hebben, alsook concurrentie en coördinatie tussen vervoertakken, duidelijk kunnen worden aangepakt. Het specifiek OTO-programma Vervoer heeft ongeveer 20% van haar begroting toegewezen aan strategisch onderzoek, dat voor een deel invulling geeft aan een dergelijke rol. Wat betreft flexibiliteit onderkent de Commissie de noodzaak van een flexibele programmering en beheer in de context van het OTO-programma Vervoer. Er is reeds gebruik gemaakt van de beperkte flexibiliteit waarin het specifiek programma Vervoer voorziet. Voorbeelden hiervan zijn de wijziging van de financieringsbasis voor een aantal taken en de nadruk op onderzoekaspecten in verband met rekeningrijden die werden geïntroduceerd bij de derde uitnodiging voor het indienen van voorstellen. Het aanbrengen van meer flexibiliteit door het reserveren van een bepaald percentage van de middelen binnen een specifiek programma ter dekking van onvoorziene uitgaven, zal evenwel opnieuw worden meegenomen bij de voorbereiding van het vijfde kaderprogramma. De rol van gecoördineerde werkzaamheden en task forces wordt door het panel terecht erkend als een middel ter versterking van de samenwerking en coördinatie. De Commissie is voornemens beide soorten activiteiten in toekomstige kaderprogramma's op te nemen. Tenslotte erkent de Commissie het belang van verspreiding en exploitatie van OTO-resultaten op het gebied van het vervoer. Zij staat erop dat binnen het OTO-programma Vervoer alle projecten een werkpakket omvatten dat is gewijd aan de verspreiding en exploitatie van OTO-resultaten. Bovendien werd in de derde uitnodiging tot het indienen van voorstellen op 17 december 1996 een specifieke taak op het niveau van het programma opgenomen die gericht is op een reeks maatregelen ter versterking van de verspreiding en exploitatie van alle onderzoekresultaten. ('OM(%)332der. van 10. 7. 19% 131 12. III. EVALUATIEPANEL Professor Peter Jones Directeur van de 'Transport Studies Group', Universiteit van Westminster (Verenigd Koninkrijk) Professor Bengt Holmberg Hoogleraar aan het 'Department of Traffic Planning and Engineering', Universiteit van Lund (Zweden) De heer Ambrosius Baanders Adjunct-directeur Adviesdienst Verkeer en Vervoer (AVV) (Nederland) De heer Jorge Hernando Cogollor President 'Consultrans S. A. ' (Spanje) De heer Harri Kallberg Directeur Centrum voor het wegverkeer (Finland) Dipl. Ing. Konrad Lukaschek Divisiehoofd Signalerings- en verkeersleidingssystemen SIEMENS AG (Oostenrijk) 132 13. VIJFJAARLIJKSE EVALUATIE 1996 GERICHT SOCIAAL-ECONOMISCH ONDERZOEK 133 13. 134 13. I. SAMENVATTING 1. 1 Algemene bevindingen van het evaluatiepanel inzake het programma voor gericht sociaal- economisch onderzoek Voordat het vierde kaderprogramma van start ging, werd het communautaire sociaal-economische onderzoek gekenmerkt door twee processen. Enerzijds werd er concreet sociaal-wetenschappelijk onderzoek verricht in het kader van het MONITOR-programma en als integraal onderdeel van enkele specifieke programma's. Anderzijds kwam er eind jaren tachtig een brede discussie op gang over het potentiële belang van in Europees samenwerkingsverband uitgevoerd sociaal-wetenschappelijk onderzoek. Belangrijke institutionele betrokkenen hadden een groot aandeel in deze discussie. Het vierde kaderprogramma sloot slechts in zeer beperkte mate aan op de ambitieuze plannen die uit dat intensieve interactieve proces voortvloeiden. Niet alleen heeft het programma voor gericht sociaal- economisch onderzoek een veel beperktere draagwijdte gekregen dan begin jaren negentig om verschillende redenen werd bepleit, het is ook veel versnipperder geworden dan oorspronkelijk werd beoogd. Het programma lijkt dan ook eerder een eerste proefactiviteit op het gebied van Europees sociaal- economisch onderzoek dan een strategisch instrument om de diepere oorzaken van sociale uitsluiting, armoede, werkloosheid, verval van steden enz. in Europa te onderzoeken. Het evaluatiepanel heeft zich geconcentreerd op het programma Gericht sociaal-economisch onderzoek zoals het is, niet op de vraag hoe het zou kunnen of moeten zijn. Bovendien moet worden onderstreept dat het oordeel van het panel is gebaseerd op inzichten en indrukken die het verkreeg toen het programma nog in een vroege ontwikkelingsfase verkeerde en de projecten nog maar enkele maanden liepen. Hiermee rekening houdend, willen we opmerken dat: a. b. het programma Gericht sociaal-economisch onderzoek ondanks zijn beperkte draagwijdte moet worden beschouwd als een eerste belangrijke poging om meer kennis te verwerven over een aantal belangrijke specifieke problemen en om grootschalige samenwerking tussen Europese sociale wetenschappers te bevorderen teneinde bij te dragen tot het politieke debat en de ontwikkeling van een Europese sociaal-economische onderzoekinfrastructuur; en hoewel het programma tal van problemen heeft gekend, voornamelijk wat betreft het algemene leidings- en beheersniveau en de karakteristieke moeilijkheden die zich bij de start van elke nieuwe activiteit nu eenmaal voordoen, er reeds een aantal hoogwaardige onderzoekprojecten en thematische netwerken is geselecteerd, die enkele maanden geleden van start zijn gegaan. Het programma Gericht sociaal-economisch onderzoek verschaft een nieuw platform voor in samenwerkingsverband uitgevoerd, multinationaal, multicultureel, beleidsgericht en beleidsgebonden onderzoek, hetgeen nieuw is voor het sociaal-economisch onderzoek in Europa. De doelstellingen van het programma gelden thans meer dan ooit tevoren. Het evaluatiepanel verwacht dat het programma relevante resultaten zal opleveren, bij sommige onderdelen zelfs al op korte termijn en heeft met genoegen geconstateerd dat resultaten hebben geleid. De tot programmaresultaten zullen bijdragen tot een uitbreiding van de wetenschappelijke kennis op de door het programma bestreken sociaal-economische gebieden en tot een verbetering van het communautair beleid op het gebied van onderzoek en technologische ontwikkeling, onderwijs en opleiding, sociale uitsluiting en maatschappelijke integratie. sommige projecten interessante reeds Aangezien de specifieke doelstellingen van het programma ertoe nopen op grote schaal van netwerken gebruik te maken, is een nauwere koppeling tussen onderzoek en beleid - op het niveau van het programma, de themaclusters en de individuele projecten - een voorwaarde voor het welslagen van het programma. De eerste resultaten zijn veelbelovend, maar gepaste mechanismen voor intensieve interactie en communicatie dienen ook in de toekomst te worden gewaarborgd en versterkt. !35 13. Het programma voor gericht sociaal-economisch onderzoek heeft in de loop van zijn ontwikkeling met tal van organisatorische problemen te kampen gehad - in de korte tijd dat het programma bestaat, waren er reeds vier directeuren, personeelswijzigingen, verschuivingen in verantwoordelijkheden en verschillende organisatiestructuren. Kennelijk was de Commissie tot voor kort niet in staat een harmonieuze start van deze nieuwe activiteit te waarborgen. Voor het programmacomité waren de leidingsproblemen in de beginfase van de programmaontwikkeling bijzonder vervelend. Het evaluatiepanel erkent echter dat de Commissie-medewerkers zich gedurende de uitvoering van het programma verbazingwekkend goed staande hebben weten te houden onder de zeer complexe, turbulente en soms verwarrende omstandigheden en erin zijn geslaagd de start van het programma (uitnodiging tot het indienen van voorstellen, beoordeling en selectie van projecten, contractonderhandelingen) efficiënt en op een hoog niveau te organiseren. Het panel is verheugd dat bij de tweede uitnodiging tot het indienen van voorstellen de aanbevelingen van het externe-toezichtverslag van 1995 zijn opgevolgd. De in de Beschikking van de Raad beschreven doelstellingen van het programma Gericht sociaal- economisch onderzoek zijn duidelijk genoeg geformuleerd. In de toekomst dienen waar nodig echter ook doelgroepen en prestatie-indicatoren te worden omschreven. Het evaluatiepanel is zich bewust van de in het externe-toezichtverslag van 1995 over het programma Gericht sociaal-economisch onderzoek geformuleerde kritiek over de te hoge beheerskosten van het programma. Het panel is, gelet op de ervaringen in het afgelopen jaar, echter een andere mening toegedaan. De specifieke aard van het programma en de belangrijke netwerktaken die dit met zich meebrengt, nopen tot een adequate personeelsbezetting, zowel wat het aantal medewerkers als wat hun kwalificaties betreft. Wanneer binnenkort ook de naar aanleiding van de tweede uitnodiging tot het indienen van voorstellen geselecteerde projecten van start gaan, zal de situatie nog verergeren. aangezien Het programma Gericht sociaal-economisch onderzoek kent gepaste werkmiddelen: onderzoekprojecten, thematische netwerken, gecoördineerde werkzaamheden en begeleidende maatregelen. Het panel zou graag zien dat aan de thematische netwerken en gecoördineerde werkzaamheden meer ruchtbaarheid wordt gegeven, om samenwerkingsverbanden tot stand te brengen en te stimuleren in de Europese sociaal-economische onderzoekgemeenschap, waar voorheen van samenwerking nog nauwelijks sprake was. Bovendien geeft het evaluatiepanel zijn volledige steun aan de pogingen om projecten met gelijkaardige doelstellingen samen te voegen rond een thema en aldus een mechanisme te creëren voor reïntegratie van een oorspronkelijk gefragmenteerd programma. van programmadeelname bijzonder geschikt vormen deze zijn in economische zin dankzij de toekomstige bijdrage Gezien de kwaliteit van de geselecteerde projecten denkt het evaluatiepanel dat ze een aanzienlijke meerwaarde zullen opleveren. Het panel verwacht dan ook dat het programma belangrijke gevolgen zal hebben, zowel tot de verbetering van het communautaire OTO-beleid als wat betreft het aandeel in de ontwikkeling van nieuwe Europese onderwijs- en opleidingsbenaderingen en sociale modellen. Ook de potentiële bijdrage van het programma tot de harmonisatie van sociale gegevens dient te worden beklemtoond. Het programma heeft op de diverse gebieden van sociaal-economisch onderzoek die tot dusver aan bod zijn gekomen een proces van europeanisering op gang gebracht. Dit kan op zich reeds als een belangrijk gevolg worden beschouwd, aangezien er toekomst behoefte zal zijn aan een goed ontwikkelde Europese sociaal wetenschappelijke infrastructuur. in de Zoals gezegd zal de verwezenlijking van de doelstellingen echter in hoge mate afhangen van de effectiviteit en doelmatigheid van de wisselwerking tussen onderzoek en beleid. Het evaluatiepanel heeft geconstateerd dat het programma Gericht sociaal-economisch onderzoek met betrekking tot de communicatie, netwerken en coördinatie met andere specifieke programma's, andere diensten van de Commissie en de beleidsniveaus in de Gemeenschap en de Lid-Staten op enkele punten tekortschiet. Deze problemen hangen duidelijk samen met het tekort aan programmamedewerkers. 136 13. Het evaluatiepanel bepleit een tweeledige aanpak bij de integratie van de sociale wetenschappen in het vijfde kaderprogramma: • • Het comité is sterk voorstander van een afzonderlijk specifiek programma Sociaal-economisch onderzoek waarin een coherente reeks zorgvuldig geselecteerde, typisch Europese thema's aan de orde komt. Zo'n specifiek programma zorgt voor de zichtbaarheid en integratieve stootkracht die nodig zijn om de ontwikkeling van het Europese sociaal-wetenschappelijke onderzoek te versterken en andere communautaire beleidslijnen en programma's en andere diensten van de Commissie te ondersteunen. De Commissie dient de sociaal-wetenschappelijke onderdelen van de specifieke programma's waar nodig voort te zetten en te versterken. Specifieke methoden ter beoordeling van de risico's en effecten op de diverse technologische gebieden dienen verder te worden ontwikkeld, zodat er geïntegreerde planningssystemen tot stand komen waarmee nadelige sociale, economische en milieueffecten van meet af aan kunnen worden voorkomen. De geloofwaardigheid van de Europese Unie als supranationale organisatie hangt in hoge mate af van de vraag in hoeverre ze erin slaagt de moeilijkste problemen in verband met het proces van Europese integratie op de diverse beleidsterreinen op te lossen. Het evaluatiepanel is ervan overtuigd dat bij het toekomstige sociaal-economische programma een geïntegreerde, systeemgerichte benadering dient te worden gevolgd. 1. 2 Voornaamste aanbevelingen van het evaluatiepanel Hieronder staan de voornaamste beleidsaanbevelingen van het evaluatiepanel in het kort weergegeven. Een uitvoeriger beschrijving van de aanbevelingen is opgenomen aan het einde van het hoofdverslag. 1. 2. 1 Inhoud van het programma Gericht sociaal-economisch onderzoek 1. 2. 1. 1 Opzet van het programma, werkprogramma enz. 1. 2. 3. 4. Het evaluatiepanel is het ermee eens dat Europees multicultureel, multidisciplinair, beleidsgericht en voor het beleid relevant sociaal-economisch onderzoek is ondergebracht bij een afzonderlijk specifiek programma voor sociaal-economisch onderzoek. Het evaluatiepanel raadt het programmacomité aan het werkprogramma voor de derde uitnodiging tot het indienen van voorstellen te herzien, met name dit inhoudelijk te beperken tot enkele strategische thema's en maatregelen te nemen om synergie tussen de diverse programmagebieden te waarborgen. In het nieuwe werkprogramma dienen de doelgroepen, doelstellingen, onderzoektaken en prestatie-indicatoren nauwkeurig te worden omschreven. Het evaluatiepanel wil erop wijzen dat het in Europees samenwerkingsverband uitgevoerd sociaal in de kinderschoenen staat. Derhalve dient uitgebreid wetenschappelijk onderzoek nog ruchtbaarheid thematische netwerken en gecoördineerde werkzaamheden van het programma, aangezien deze een goede manier vormen om de sociaal wetenschappelijke onderzoekgemeenschap in Europa te mobiliseren. te worden gegeven aan de Het evaluatiepanel heeft geconstateerd dat het in de Lid-Staten, door de Commissie en in het kader van andere specifieke programma's verrichte sociaal-economisch onderzoek dringend in kaart moet worden gebracht. Deze kwestie dient aan de orde te worden gesteld in de ad-hoc adviesgroep inzake de coördinatie van het programma Gericht sociaal-economisch onderzoek. 1. 2. 1. 2 Toekomst van de communautaire activiteiten op het gebied van sociaal-economisch onderzoek 5. Aangezien een groot deel van de belangrijke strategische kwesties die de EU in de komende jaren zal moeten aanpakken sociaal-economische implicaties hebben en Europa op dit gebied van de sociale wetenschappen zo onderontwikkeld is, wil het evaluatiepanel onderstrepen welk een 137 13. belangrijke pioniersrol een communautair sociaal-economisch programma kan vervullen. Het evaluatiepanel bepleit een tweeledige aanpak: enerzijds dient voor het vijfde kaderprogramma een afzonderlijk, goed opgezet en coherent specifiek programma Sociaal-economisch onderzoek te worden opgesteld ter ondersteuning van de in het kader van andere specifieke programma's en door andere diensten van de Commissie ontplooide onderzoekactiviteiten, en anderzijds dienen de sociaal-economische onderdelen van de overige specifieke programma's waar nodig verder te worden ontwikkeld. Wil men tot oplossingen komen voor de meest dringende problemen in Europa, dan moet men een systeemgerichte benadering volgen, uitgaande van een multidimensionaal perspectief waarin met name de sociale dimensie een essentiële rol speelt. Dit is vooral van belang in het licht van de toenemende spanningen in verband met de verdieping en uitbreiding van de Europese Unie, die een obstakel kunnen gaan vormen voor de verdere verwezenlijking van de doelstellingen van het Verdrag van Maastricht. De sociale wetenschappen hebben in dit opzicht een belangrijke bijdrage te leveren, aangezien ze zo'n breed spectrum van speciale disciplinaire aspecten bestrijken en geschikte sociale processen en instrumenten kunnen helpen ontwikkelen om de toekomst vorm te geven. Aangezien de problemen een echt Europees karakter hebben, moeten ze ook op Europees niveau worden aangepakt. Bij de voorbereiding van het toekomstige programma dient niet alleen aandacht te worden geschonken aan een inhoudelijke beschrijving van het programma, maar moet ook een gepaste, thematische evenwichtige reeks netwerken, en begeleidende maatregelen, met name om een voortdurende communicatie en interactie met de doelgroepen te waarborgen. instrumenten en opties voor deelname worden ontwikkeld: onderzoekprojecten, waarnemingsposten gecoördineerde werkzaamheden, Het toekomstige sociaal-economische onderzoekprogramma dient in nauwe samenwerking met de wetenschappelijke gemeenschap en potentiële gebruikers van resultaten te worden opgesteld. Bij de voorbereiding van het vijfde kaderprogramma dient de Commissie een op integratie gerichte aanpak te volgen, waarbij de actieve steun en betrokkenheid van alle diensten van de Commissie die een bijzonder belang hebben bij sociaal-economisch onderzoek moet worden gewaarborgd. 6. 7. 8. 9. 10. Het evaluatiepanel beveelt aan toereikende middelen beschikbaar te stellen om ook groepen uit de landen van Midden- en Oost-Europa die een aanvraag tot toetreding tot de Europese Unie indienen of hebben ingediend, de mogelijkheid te bieden deel te nemen aan de onderzoekactiviteiten. 1. 2. 2 Beheer en procedures 11. 12. Teneinde beter om te kunnen gaan met de intellectuele aspecten van het beheer van onderzoek op het raakvlak tussen onderzoek en beleid en hierbij verder te kunnen gaan dan een administratief toezicht op projecten, projectclusiers en het programma, moeten er meer medewerkers worden aangesteld met praktijkervaring op hel gebied van sociaal -wetenschappelijk onderzoek en de vaardigheden om interactieve processen in goede banen te leiden. tekort aan medewerkers voor het programma voor gericht sociaal-economisch Gezien het onderzoek wil het evaluatiepanel erop wijzen dat er dringend duidelijkheid moet worden verschaft over de personele situatie van het programma en dat er stappen moeten worden genomen om te waarborgen dat er voldoende personele middelen beschikbaar zijn voor de kernactiviteiten van het programma, overeenkomstig de specifieke taken en doelstellingen van het programma en binnen de grenzen van de in de Beschikking van de Raad neergelegde indicatieve begroting. Op zeer korte termijn dient er een strategie te worden ontwikkeld voor de aanwerving en vorming van medewerkers. 13. Het evaluatiepanel raadt aan de procedures voor beoordeling en selectie van voorstellen duidelijk te beschrijven in het Informatiepakket. De procedures zelf dienen doorzichtiger te worden, waarbij onafhankelijke deskundigen de diensten van de Commissie en het programmacomité bij de voorbereiding van de selectielijst dienen te ondersteunen en te adviseren. 138 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 13. Het evaluatiepanel beveelt aan de activiteiten van de diensten van de Commissie met betrekking tot het vormen van themaclusters van projecten op verschillende deelgebieden waarin dezelfde strategische kwesties aan de orde komen verder te ontwikkelen. Dit bevordert de integratie van en communicatie en coördinatie tussen projecten en waarborgt de toekomstige effecten van het programma op beleidsniveau en in de wetenschappelijke gemeenschap. Het evaluatiepanel is. verheugd dat de diensten van de Commissie geregeld (ongeveer elk half jaar) seminars over de projectvoortgang organiseert. Deze seminars bevorderen netwerken met beleidsmakers en andere diensten van de Commissie, communautaire programma's en initiatieven. Daarnaast dient ook bij individuele projecten de interactie met potentiële gebruikers van de resultaten te worden gestimuleerd, met name op beleidsgebied, door hen bij de projecten te betrekken of andere adequate manieren van communicatie, interactie en netwerken te ontwikkelen. Het evaluatiepanel is van mening dat het programma Gericht sociaal-economisch onderzoek op goed georganiseerde en gecoördineerde wijze dient bij te dragen tot de ontwikkeling van communautaire OTO-strategieën. Overleg met de CERT, het CREST, het IRDAC en de ESTA is van essentieel belang. Ook dient de samenwerking met de 'Groep voor prospectief onderzoek' en het IPTS te worden versterkt en uitgebreid. Er moet dringend een beslissende stap worden genomen om het ET AN te activeren. Er moeten adequate maatregelen worden getroffen zodat niet alleen de resultaten van de projecten voor gericht sociaal-economisch onderzoek worden benut, maar ook die van de sociaal-economische onderzoekactiviteiten van de overige specifieke programma's en diensten van de Commissie, het IPTS en andere betrokkenen op communautair niveau en in de Lid-Staten. De informatie-uitwisseling en samenwerking tussen het programma Gericht sociaal-economisch onderzoek en de sociaal-economische onderzoekactiviteiten van andere specifieke programma's en diensten van de Commissie moeten volgens het evaluatiepanel worden versterkt. Het programma Gericht sociaal-economisch onderzoek dient deze processen te vergemakkelijken en in goede banen te leiden. De samenwerking en coördinatie met COST dienen verder te worden ontwikkeld. De betrokkenheid van jonge, veelbelovende onderzoekers en onderzoekteams bij projecten van gevestigde instellingen wordt toegejuicht en dient verder te worden ondersteund. Het evaluatiepanel maakt zich zorgen over een kwestie die zich zou kunnen voordoen bij de ontwikkeling, harmonisatie en verspreiding van gegevensbanken op sociaal-economisch terrein. In de hoofdsectoren van de economie zijn de nationale bureaus voor de statistiek de voornaamste instanties die zich hiermee bezighouden en hiervoor ook goed zijn toegerust. Op gebied II en III van het programma Gericht sociaal-economisch onderzoek, waar de nationale bureaus minder actief zijn. moeten in de Lid-Staten echter nieuwe kwantitatieve en kwalitatieve gegevens worden verzameld en geharmoniseerd. Aan thematische netwerken en gecoördineerde werkzaamheden moet meer bekendheid worden gegeven ter ondersteuning van deze probleemgebieden. Voor gefinancierde projecten, netwerken en werkzaamheden dienen de EUROSTAT-gegevens gratis of tegen geringe kosten toegankelijk te worden. 22. in kleine eenheden zijn Aangezien de sociaal-wetenschappelijke activiteiten voornamelijk georganiseerd, dienen efficiënte diensten voor informatievoorziening, advies bij de voorbereiding van voorstellen en steun bij het zoeken van partners verder te worden ontwikkeld. Het netwerk van nationale contactpunten in de Lid-Staten dient te worden versterkt en waar nodig te worden geactiveerd. Bovendien moet de samenwerking met andere bestaande netwerken worden bevorderd. 23. Het evaluatiepanel stelt voor de diverse evaluatiepanels aan het einde van de eerste evaluatieronde in de gelegenheid te stellen feedback te geven, zodat lering kan worden getrokken uit hun ervaringen. 39 13. II. REACTIE VAN DE COMMISSIE De Commissie is het evaluatiepanel erkentelijk voor zijn verslag, dat een wezenlijke bijdrage levert tot de beoordeling van de communautaire sociaal-economische onderzoekactiviteiten, en voor zijn gedetailleerde aanbevelingen voor de toekomstige ontwikkeling van deze activiteiten binnen het vierde en vijfde kaderprogramma. De Commissie, die wil wijzen op het bijzonder dynamische karakter van onderzoek met beleidsmatige relevantie, constateert dat het evaluatiepanel een goede reden ziet om een specifiek programma Gericht sociaal-eonomisch onderzoek uit te voeren en de doelstellingen van het programma niet alleen nog altijd geldig, maar ook bijzonder relevant acht. In dit verband merkt de Commissie met genoegen op dat na de eerste uitnodiging tot het indienen van voorstellen van het programma Gericht sociaal-economisch onderzoek volgens het evaluatiepanel een aantal hoogwaardige onderzoekprojecten en thematische netwerken zijn geselecteerd die een grote meerwaarde kunnen opleveren, waarvan een aantal reeds tot interessante en voor het beleid relevante resultaten leidt. Met betrekking tot de voorbereiding van de derde uitnodiging tot het indienen van onderzoekvoorstellen beveelt het evaluatiepanel aan het werkprogramma van het programma Gericht sociaal-economisch onderzoek te beperken tot een aantal belangrijke strategische thema's. Ook de Commissie voorziet dat de activiteiten moeten worden toegespitst op de kernzaken en zal overwegen om het werkprogramma te herzien, daarbij rekening houdend met de resultaten van de eerste en de recentelijk gepubliceerde tweede uitnodiging tot het indienen van voorstellen. In de context van de ontwikkeling van Europees sociaal-economisch onderzoek op middellange termijn schaart de Commissie zich achter de aanbeveling van het evaluatiepanel om voor het vijfde kaderprogramma een afzonderlijk, duidelijk omlijnd programma Sociaal-wetenschappelijk onderzoek in te stellen waarmee een coherente reeks van maatschappelijke uitdagingen waarvoor Europa zich gesteld ziet vanuit een beleidsgericht oogpunt worden aangepakt en waar nodig tevens sociaal-wetenschappelijke activiteiten te ontplooien als onderdeel van andere specifieke programma's. Tot slot wil de Commissie het evaluatiepanel bedanken voor de objectiviteit en eerlijkheid van zijn overige aanbevelingen, met name over de operationele en beheeraspecten van het programma. De Commissie zal de genoemde kwesties aanpakken en haar diensten zullen verslag uitbrengen over de maatregelen die in het kader van het jaarlijks toezicht naar aanleiding hiervan worden genomen. 140 13. HL EVALUATIEPANEL Manfred Horvat (voorzitter) 1993-nu: directeur BIT (bureau voor internationale samenwerking op het gebied van onderzoek en technologie); lid van de programmacomités Innovatie en Opleiding en mobiliteit van onderzoekers; lid van het comité van toezicht van ACTS in 1995 en 1996. 1995-nu: vice-voorzitter van SEFI (Europese vereniging voor technisch onderwijs). 1993-1994: tijdelijk lid van de wetenschappelijke staf van de universiteit van Oxford. 1985-nu: lector inzake technologiebeoordeling en milieueffectenbeoordeling (Weense technologische universiteit, universiteit van Linz). 1980-nu: directeur (momenteel met verlof), universitair voorlichtingscentrum, Weense technologische universiteit (overdracht van technologie tussen universiteit en bedrijfsleven, technologiebeoordeling, technische bijscholing, beheer van internationale onderzoek- en onderwijsprogramma's en -projecten). Prof. Francisco AIvira-Martin Hoogleraar sociologie, hoofd van de vakgroep methodologie en onderzoektechnieken, Universidad Complutense, Madrid. Hij specialiseerde zich in de evaluatie van programma's als gaststudent van prof. R. B. Boruch aan de North-Western University en heeft twee boeken en meer dan vijf artikelen geschreven over methoden voor evaluatie van onderzoek. Momenteel bezig met de evaluatie van het Madrileense plan voor drugsbestrijding. 1995: onafhankelijk deskundige van het comité dat het ontwerpsysteem van evaluatie-indicatoren opstelde voor het Spaanse nationale wetenschapsplan. Dr. John Bradley Econoom en onderzoekdocent, economisch en sociaal onderzoekinstituut, Dublin; gespecialiseerd in de economie van de arbeidsmarkt en de economische processen van samenhang in de EU-periferie. Prof. Pierre Desmarez Vrije universiteit van Brussel: doctor in de sociale wetenschappen: directeur. 'Centre de sociologie et d'économie régionales'; onderzoek naar werk, werkgelegenheid en werkloosheid, arbeidsverleden, overgang van school naar werk. Dr. Luigi Felici IT (strategische programma's op het gebied van stadsvernieuwing, 1986-nu: directeur ANCE, economische analyse van infrastructurele investeringen, O&O-prograrnma's in de bouw); voor 1986 vervulde L. Felici een leidende rol bij de industriële O&O-programma's van Confidustria, industriële ontwikkelingsstrategieën voor de Mezzogiorno, milieuproblemen industriële lid van het beheerscomité van beleidsopties, externe zaken en communicatie. 1979-1994: FAST/MONITOR, aangesteld door het Italiaanse Ministerie van Onderzoek. in het bedrijfsleven, 141 13. 142 14. VIJFJAARLIJKSE EVALUATIE 1996 SAMENWERKING MET DERDE LANDEN 143 14. 144 14. I. A. SAMENVATTING Korte voorgeschiedenis van het INCO-programma en bereik van de vijfjaarlijkse evaluatie De tweede activiteit van het vierde kaderprogramma wordt ten uitvoer gelegd via een specifiek programma voor onderzoek en technologische ontwikkeling, demonstratie daaronder begrepen, op het gebied van samenwerking met derde landen en internationale organisaties. Dit specifiek programma werd op 23 november 1994 door de Raad van Ministers goedgekeurd en staat bekend als het INCO-programma (INternational Cooperation). Voor het eerst werd hierin alle communautaire OTO-samenwerking met derde landen samengebundeld, met uitzondering van de nucleaire branche. Het INCO-programma wordt aangevuld door alle Europese en enkele niet-Europese deelnemers toegang te verlenen tot de specifieke programma's van de eerste activiteit, in overeenstemming met de grote lijnen die de Gemeenschap heeft uitgezet. De samenwerking die momenteel binnen het INCO-programma is ondergebracht, vond voorheen plaats via allerlei verschillende programma's. In ontwikkelingslanden werden drie verschillende instrumenten van wetenschappelijke en technologische samenwerking (W&T) vervangen door één programma: INCO-DC. In 1991 begon de Gemeenschap haar OTO-samenwerking met de landen van Midden- en Oost-Europa (LMOE) sterk uit te breiden om steun te verlenen aan het integratieproces. In 1992 bracht ze de PECO/COPERNICUS-programma's uit, die naderhand werden uitgebreid tot de nieuwe onafhankelijke Staten (NOS) van de voormalige Sovjetunie. De samenwerking met geïndustrialiseerde derde landen buiten Europa heeft allerhande vormen aangenomen, waaruit het wederzijds voordeel binnen of buiten de W&T-samenwerkingsovereenkomsten blijkt. INCO is een horizontaal programma, dat vakgebieden overschrijdt en de communautaire betrekkingen met COST, EUREKA en internationale organisaties in zich verenigt. De voorliggende vijfjaarlijkse evaluatie heeft betrekking op de werkzaamheden en het beheer van het INCO-programma en de voorlopers ervan gedurende het tijdvak 1991-begin 1996 en omvat onder meer de eindevaluatie op grond van het derde kaderprogramma. De vier voornaamste geografische sectoren die onder het INCO-programma vallen en in het verslag worden behandeld, zijn: Gebied Al: Gebied A2: Gebied B: Gebied C: Samenwerking met andere kaders voor W&T-samenwerking in Europa: COST, EUREKA, internationale organisaties en instellingen op het gebied van W&T Samenwerking met de landen in Midden- en Oost-Europa en met de nieuwe Onafhankelijke Staten van de voormalige Sovjetunie Samenwerking met geïndustrialiseerde derde landen buiten Europa Wetenschappelijke en technologische samenwerking met de ontwikkeling landen Het evaluatiepanel heeft de resultaten en vorderingen die bij elke hoofdsector zijn geboekt uitvoerig bestudeerd en bekeek welke lering uit het gehele programma kan worden getrokken. Het volledige verslag van het panel is als afzonderlijk document in het Engels verkrijgbaar. B. De kanttekeningen en bevindingen van het panel 1. De toenemende mondialisering van de economie en de uitbreiding van de informatiemaatschappij zorgen er op de drempel van de 21ste eeuw voor dat de internationale samenwerking op het gebied van wetenschap en technologie intensiever en meer algemeen verbreid is dan ooit tevoren. Er is een hoge mate van internationale W&T-activiteit nodig om de W&T-grondslag van het Europees bedrijfsleven te versterken en alle onderzoekmaatregelen te bevorderen die nodig zijn om het communautair beleid ten uitvoer te leggen. Het panel meent dat het samenvoegen van de verschillende programma's voor internationale samenwerking binnen INCO eerst en vooral heeft geresulteerd in meer samenhang en zichtbaarheid voor de internationale W&T-samenwerking van de EU. 145 14. Het panel meent dat de programma's die in de bestudeerde periode zijn uitgevoerd, over het 2. algemeen redelijk voldeden aan de geformuleerde doelstellingen. Er is een aanzienlijk aantal concrete resultaten geboekt en verspreid, die voornamelijk mogelijkheden bieden voor nader onderzoek. Er zijn enkele belangrijke wetenschappelijke prestaties opgetekend (Bijlage II). Een passende evaluatie van de industriële exploitatie vergt een langer tijdsbestek, maar is vermoedelijk niet omvangrijk. Het beheer werd nog zwaarder belast door de overinschrijving, de communicatieproblemen, de plaatselijke omstandigheden in enkele partnerlanden en de doorslaggevende eisen tot verantwoordingsplicht en kwaliteit. De formele procedures die de Commissie heeft aangehouden, werkten op sommige gebieden geen verbetering van de doelmatigheid in de hand. 3. Het panel was onder de indruk van de resultaten die COST heeft behaald en steunt de relatie tussen COST en INCO. Zo heeft het gezamenlijk initiatief op het gebied van vaccinonderzoek langdurige samenwerking tussen de sector wetenschappelijk onderzoek en het bedrijfsleven vergemakkelijkt. Er zijn onlangs opmerkelijke initiatieven ontplooid op het gebied van de chemie. COST zorgt ervoor dat de O&O-samenwerking tussen instanties voor wetenschappelijk onderzoek en het bedrijfsleven flexibel plaatsvinden, zoals aanbevolen in het document 'Coördinatie door samenwerking' van de Commissie. COST fungeert tevens als kweekvijver voor projecten van specifieke programma's, is een nuttig hulpmiddel voor deelnemers van buiten de EU en heeft onderdelen als ESPRIT en FLAIR in het communautair kaderprogramma helpen vormgeven. Vanwege de radicaal verschillende selectieprocedures en tijdsbestekken vereist de samenwerking 4. tussen EUREKA en de communautaire programma's buitengewone inspanningen willen er resultaten worden behaald. Hierin zou echter verbetering kunnen komen door de procedures aan te passen (zie Aanbeveling 2 in deel C van deze Samenvatting). 5. Het panel meent dat zowel het COPERNICUS- als het INTAS-programma onmisbare, passende antwoorden vormden op de dringende behoeften die in de landen van Midden- en Oost-Europa (LMOE) en in de nieuwe Onafhankelijke Staten (NOS) opkwamen. Deze programma's ondersteunden het lopende proces van stabilisatie van het onderzoekpotentieel in de LMOE en in de NOS en hebben veel wetenschappers uit LMOE/NOS voor het eerst in aanraking gebracht met moderne methoden van wetenschappelijk onderzoek invloed van deze programma's bleef in veel LMOE/NOS zeer beperkt wegens de plaatselijk gebrekkige infrastructuur en het gebrek aan geschikte mechanismen voor exploitatie. Er moet nu hoge prioriteit worden toegekend aan het opvoeren van de steunverlening via PHARE en TACIS aan ingrijpende structurele hervormingen op OTO-gebied en van de sociale en industriële toepassingen van OTO. Deze zware taak vergt vastberaden gecoördineerde werkzaamheden en een constructief partnerschap met de overheden in de LMOE/NOS alvorens de INCO-doelstellingen in de economische, sociale en milieusectoren kunnen worden verwezenlijkt. De mogelijke voordelen voor Europa in zijn totaliteit zijn aanzienlijk. in een concurrentiële omgeving. De economische De EU moet vorderingen op het vlak van de deelname op gelijke voorwaarden aan de eerste 6. activiteit door onderzoekteams uit de LMOE die zich qua reputatie kunnen meten met westerse groepen aanmoedigen wanneer dit realistisch losstaand adhesiefonds nodig om deze deelname te steunen. De overgang naar een volledig effectief partnerschap kan worden versneld door het COPERNICUS-programma bij de afloop van het vierde kaderprogramma geleidelijk stop te zetten. is. Er is een speciaal, van de kaderprogramma's 7. De NOS, die met name in Rusland en Oekraïne over een schat aan wetenschappelijke kennis beschikken, nopen tot een andere benadering. De nuttige ervaringen die 1NTAS heeft opgedaan met het doorvoeren van gecofinancierde onderzoekprogramma's biedt een basis voor permanente samenwerking met belangrijke onderzoekcentra, zoals deelname op projectbasis aan specifieke programma's. 8. In weerwil van de grote inspanningen van de Commissie om in de LMOE en NOS bekendheid te geven aan communautaire samenwerkingsprogramma's, is de participatiegraad bij overige specifieke programma's nog altijd zeer gering. Bovendien zijn individuele wetenschappers over het algemeen niet goed op de hoogte van de beschikbare procedures en mogelijkheden. Gedurende de overgangsperiode 146 14. dienen deze inspanningen via alle beschikbare informatiekanalen sterk te worden verbeterd door middel van zeer duidelijke en eenduidige verklaringen van geschiktheid voor deelname aan verschillende programma's, met praktische gegevens over de berekenings- en betalingsprocedures. Het comité is van oordeel dat de samenwerking met geïndustrialiseerde landen en economieën in 9. opkomst van buiten Europa snel aan belang wint. Het onderschrijft de in het IRDAC-rapport van 1995 geuite mening dat alle communautaire O&O-programma's moeten openstaan voor deelname op projectbasis door organisaties van buiten Europa, mits het Europese bedrijfsleven in het algemeen, en het concurrentievermogen in het bijzonder, daarvan profijt trekken en er wederzijdse deelname en geschikte regelingen inzake intellectuele eigendomsrechten kunnen worden ingesteld. Ook economieën in opkomst, die momenteel in aanmerking komen voor deelname aan het programma voor ontwikkelingslanden, moeten erin worden opgenomen op dezelfde voorwaarden wat betreft terreinen waarop ze hoge W&T- normen en -prestaties hebben bereikt. Het panel is het eens met het huidige beleid van de Commissie om met buitenlandse regeringen overeenkomsten voor W&T-samenwerking te sluiten wanneer er, op grond van breed overleg met vertegenwoordigers van wetenschap en industrie, sterke aanwijzingen zijn dat de beoogde partners daar wederzijds voordeel van hebben. De oorspronkelijke doelstellingen van het programma voor W&T-beurzen 10. in Japan zijn grotendeels gerealiseerd en met het oog op de bestaande bilaterale regelingen meent het panel dat dit programma voortaan moet worden gericht op gecofinancierde en door Japan bekostigde regelingen voor nauwkeurig geselecteerde gegadigden en gastheer-laboratoria (universitair, nationaal en industrieel) voor onderzoek van topkwaliteit. Het panel is onder de indruk van de grote reputatie die het WTO/INCO-DC-programma onder 11. zowel coördinatoren als deelnemers geniet vanwege de integriteit van het evaluatieproces, het tot stand brengen van geslaagde partnerschappen en de toepasselijkheid van de onderzoekprojecten. De huidige praktijk om postdoctorale opleidingen en INCO-DC-onderzoekprojecten aan elkaar te koppelen, dient te worden voortgezet. Het panel denkt dat de kwaliteit van een peer review een zeer waardevol onderdeel van INCO-DC is en dat Europa er ten zeerste van profiteert als het onpartijdigheid hoog in het vaandel draagt. De evaluatieprocedures van INCO vinden in de regel een goed onthaal, maar kosten de nodige 12. middelen. De bijdrage van informatie- en communicatietechnologieën aan het indienen en beoordelen van voorstellen, moet nog worden aangetoond, maar het panel denkt dat de mogelijke voordelen voor alle door INCO beheerde programma's groot zijn. 13. Het panel vindt dat mondialisering veelal wordt ingegeven door economische factoren op korte termijn en door het vooruitzicht op de toegang tot goedkope arbeid in ontwikkelingslanden. Een van de voornaamste taken van INCO is ervoor te zorgen dat men fundamentele en toegepaste wetenschappen niet uit het oog verliest, vooral bij vraagstukken die nauw verband houden met regionale kwesties en problemen. Volgens het panel ligt aan de geringe rechtstreekse deelname van de industrie aan het 14. INCO-programma een combinatie van ten grondslag. Het IRDAC-rapport van oktober 1996 bevat aanbevelingen voor maatregelen die moeten leiden tot een grotere betrokkenheid van het bedrijfsleven bij het samenwerkingsprogramma en tot het aangaan van betrekkingen die innovatie in de hand werken. thematische en structurele oorzaken Het INCO-programma onderscheidt zich qua breedte en complexiteit van de meeste andere 15. specifieke programma's en trekt wat betreft het beheer een zware wissel op het personeel van de Commissie. Er is voortdurende en nauwe samenwerking nodig tussen DG XII-B en ambtenaren bij andere directoraten van DG XII en bij andere DG's die met afzonderlijke programma-onderdelen zijn belast. In de ogen van het panel is het INCO-programma dermate belangrijk, dat het een versterking van de rol van het programmacomité van INCO en een aanzienlijk opvallender publiciteitsprofiel vereist. 147 14. 16. Bij het nagaan van de samenhang tussen communautair en nationaal W&T-beleid raakte het panel ervan doordrongen dat er voor INCO een bijzondere bijdrage is weggelegd bij problemen met een echt regionale dimensie die normaliter niet worden aangepakt via bilaterale programma's en waarvoor wetenschappelijke netwerken van uitermate groot belang zijn. INCO-programma's kunnen de nationale programma's meestal aanvullen door Europese onderzoeknetwerken inzake prioritaire thema's op te richten en middels interdisciplinaire regionale projecten met zowel theoretisch als toegepast onderzoek die een evenwichtige verdeling van middelen uit de EU en uit derde landen vergen. Samenhang vraagt om adequate kennis aan beide kanten en om een effectieve stroom van informatie over en weer. Het panel onderschrijft de INCOPOL-studie die is bedoeld om informatie over nationale activiteiten op het gebied van externe O&O-samenwerking te vergaren en te synthetiseren. C. Aanbevelingen van het panel COST. EUREKA, internationale W&T-organisaties 1. Gelet op het potentieel van COST voor toekomstige uitbreiding, het grote belang ervan voor het communautair beleid en de gunstige wisselwerking met het kaderprogramma, vallen een toename van de middelen voor het COST-secretariaat en maatregelen om de organisatorische en administratieve procedures zo veel mogelijk te vereenvoudigen, te overwegen. Er moet worden bekeken hoeveel armslag er is om de samenwerking tussen projecten van 2. EUREKA en de EU uit te breiden. Hiertoe moet een proefregeling worden opgezet die een versnelde procedure met een beperkte financiële inbreng en duur biedt voor communautaire deelname ten behoeve van het onderdeel onderzoek van goedgekeurde EUREKA-projecten. Aan de hand van het resultaat van deze regeling kan de omvang van de verdere steun ter versterking van de samenwerking tussen de Gemeenschap en EUREKA worden vastgesteld. 3. Het panel meent dat de beperkte uitwisseling tussen INCO en internationale W&T-organisaties zonder een blijk van een duidelijke toegevoegde waarde vooralsnog geen rechtvaardiging vormt voor een afzonderlijke categorie binnen het INCO-programma. De stappen LMOE en NOS 4. in LMOE en NOS ter hervorming van de W&T-sector moeten via nauwe samenwerking tussen INCO, PHARE/TACIS en de betreffende landen langs drie hoofdlijnen worden versneld en versterkt. herstructureringsmaatregelen bestemd om W&T te richten op een klein aantal speerpuntcentra met geavanceerde apparatuur en wetenschappers van hoog kaliber; hulp bij de reorganisatie van de W&T-administratie, nadruk leggen op moderne, doorzichtige methoden van wetenschapsbeheer, concurrentiesubsidies en peer review, en aanvulling op datgene wat reeds bilateraal wordt gerealiseerd; aanmoediging van de toepassing van W&T in samenleving en economie door gezamenlijke inspanningen bij het aanpakken van sociaal-economische problemen. Het accent moet daarbij vooral liggen op IPR-bescherming die innovatie stimuleert. 5. Het Copernicus-programma dient in LMOE en NOS aan het eind van het vierde kaderprogramma allengs te worden gestaakt. Tijdens het restant van het Copernicus-programma moet men zien te bewerkstelligen dat de uitnodigingen veel sterker worden geconcentreerd op prioriteiten die niet onder andere programma's, van met name regionale aard, vallen en in overleg met instanties die O&O financieren worden opgesteld en dat in geschikte gevallen de rol van wetenschappelijk coördinator aan een wetenschapper uit de LMOE/NOS wordt overgedragen. Na afloop van het COPERNICUS-programma moeten er fondsen beschikbaar worden gemaakt ten behoeve van een rijkelijker ondersteuning van netwerken, het bijwonen van conferenties, modernisering van apparatuur op speciaal uitgekozen centra en andere maatregelen, dit om de contacten op het hoge peil te houden waarnaar wetenschappers uit oost en west streven. 148 14. 6. De werkwijze en doelstellingen van INTAS moeten dringend worden bijgesteld, wil het in het vijfde kaderprogramma een aangepaste rol kunnen vervullen die aansluit op de noodzaak tot het helpen herstructureren van de W&T-sector in de NOS, in samenwerking met TACIS en de betreffende landen, het opvoeren van de hoogwaardige samenwerking met NOS-wetenschappers, het bestendigen van financieringsregelingen en bevorderen van NOS-deelname aan de eerste activiteit. Een gezamenlijke analyse met de Russische autoriteiten van belangrijke concentraties civiel onderzoek buiten Moskou en St. Petersburg zou het potentieel voor wederzijds voordelige samenwerking helpen vermeerderen. INCO dient tevens, tezamen met TACIS, hervormingsgezinde financieringsbureaus in de andere NOS op te sporen met de bedoeling samenwerkingsverbanden op te zetten naar analogie van de betrekkingen tussen INTAS en de Russische stichting van fundamenteel onderzoek. Ontwikkelingslanden 7. financiering van W&T-samenwerking met ontwikkelingslanden moet weer op het De oorspronkelijke peil worden gebracht, gezien het grote belang dat de resultaten van INCO-DC voor de huidige behoeften hebben, het groeiende belang van W&T voor de oplossing van regionale problemen 'zeer goed' (met wereldwijde gevolgen) en de noodzaak om een aanzienlijk grotere hoeveelheid gewaardeerde voorstellen te financieren en de reeds behaalde resultaten te handhaven. 8. De hoofddoelstellingen van INCO-DC en de voornaamste ontwikkelingsterreinen gezondheid, landbouw en milieu dienen te worden gehandhaafd. Om o verinschrijving te voorkomen moet men zich meer toespitsen op deze terreinen. Het vierde terrein, technologievraagstukken, dat niet alleen ten goede komt aan industriële ontwikkeling maar alle samenwerkingsprogramma's ook een meerwaarde geeft, moet meer prioriteit krijgen, zodat de voordelen die voortkomen uit het combineren van technologieën en trends toegankelijk kunnen worden gemaakt in in de ontwikkelingslanden. informatiemaatschappij in het bijzonder, ruimer Ook moet er hoge prioriteit worden toegekend aan INCO-samenwerking met communautaire 9. programma's die de ontwikkeling van de infrastructuur steunen, zoals ALA, MED A en Lomé, teneinde de voorlichting hierover infrastructuur en steunverlenende OTO-projecten te creëren en passende maatregelen in ontwikkelde landen aan te moedigen. te vergroten, sterkere banden investeringen tussen in 10. Op verzoek van ontwikkelingslanden moet de rol van de partijen bij ontwikkelingssamenwerking bij het stellen van prioriteiten, het opstellen en evalueren van voorstellen, en het wetenschappelijk beheer van projecten worden versterkt en moet worden bekeken welke mogelijkheden er zijn voor de toetreding tot cofinancieringsregelingen. Om de evaluatieprocedures doorzichtiger Evaluatie te maken en nieuwkomers bij communautaire 11. onderzoekprogramma's wegwijs te maken in de aanvraagprocedure, moeten indieners van afgewezen projecten daarvan aanstonds op de hoogte te worden gebracht en een redelijke uitleg te krijgen over hun plaats op de ranglijst. 12. Er dient bij een toekomstige uitnodiging tot het indienen van voorstellen een proef over het gebruik van informatie- en communicatietechnologie bij het indienen en beoordelen van voorstellen te worden uitgevoerd om vast te stellen of de kwaliteit van de eerste stadia van het evaluatieproces, met inbegrip van de nodige geheimhouding, kan worden gewaarborgd, dit met de bedoeling het pad te effenen voor kortere, meer gerichte bijeenkomsten in Brussel. Communautair en nationaal W&T-beleid 13. Voortdurend toezicht op OTO-maatregelen op bilaterale grondslag tussen Lid Staten en landen die deelnemen aan programma's van PECO/COPERNICUS en INCO-DC is wenselijk om subsidiariteit te bewerkstelligen en onnodige doublures te voorkomen. 149 14. Programmacomité van INCO 14. Het mandaat van het programmacomité van INCO dient waar nodig zorgvuldig te worden getoetst en herzien om de rol van het comité bij de ontwikkeling van een zichtbaar en effectief INCO-programma te versterken en het comité tijd te kunnen laten vrijmaken om zich te buigen over strategische en langdurige kwesties. De Commissie moet zich er, met de hulp van leden van het programmacomité van INCO, volop voor inzetten om INCO beter te profileren door ruime bekendheid te geven aan de doelstellingen en oogmerken ervan en aan de kansen die het wetenschappers biedt om zich bezig te houden met internationale samenwerking bij relevante vraagstukken. Administratie 15. Het panel adviseert met klem dat de Commissie zich blijft buigen over de invoering van een algemeen beheersinformatiesysteem voor het INCO-programma dat op elk gewenst moment een globaal overzicht kan geven van de voornaamste trends en indicatoren en de stand van zaken bij projecten. Dit instrument voor beheer en toezicht vergemakkelijkt de samenhang tussen alle DG's die daadwerkelijk bij het programma zijn betrokken, en stelt het programmacomité van INCO en toekomstige comités van toezicht en evaluatiepanels in staat zich snel te richten op cruciale zaken. Aangezien enkele terreinen van de samenwerkingsprogramma's effectieve procedures voor toezicht en beoordeling van lopende projecten lijken te ontberen, dient er aanstonds een systeem van steekproefsgewijs tussentijds toezicht te worden ingevoerd en bekendgemaakt. 16. Om de administratieve processen binnen de Commissie te stroomlijnen, een kwestie die zowel coördinatoren als deelnemers voortdurend zorgen baart, moet de goedkeuring van projecten met een welbepaalde bovengrens met voorrang worden behandeld. De aandacht kan uitgaan naar het aanpassen van de bestaande procedures voor machtiging en ondertekening bij de Commissie, conform de behoefte aan het handhaven van doorzichtigheid. De Gemeenschap kan het zich niet veroorloven zelf ondoelmatig te lijken functioneren, terwijl ze tezelfdertijd aandringt op hervormingen bij haar partners uit ontwikkelingslanden en de LMOE/NOS. Beoordeling en toezicht 17. Het panel meent dat het INCO-programma en de voorlopers ervan gedurende de vijfjaar die ter evaluatie staan, nodig waren om in te spelen op de toenmalige omstandigheden en aanzienlijke successen hebben geboekt. In deze snel veranderende wereld zullen er binnen het tijdsbestek van vier jaar van een programma telkens aanpassingen moeten plaatsvinden. Wat betreft de LMOE en NOS, de economieën in opkomst en de ontwikkelingslanden staan er de komende paar jaar veel nieuwe uitdagingen op stapel. In deze situatie adviseert het panel dat het uitvoeren van zowel toezicht als evaluatie volgens de door het CREST geschetste contouren, onlosmakelijk deel blijft uitmaken van het INCO-programma. 150 14. II. REACTIE VAN DE COMMISSIE De Commissie is ingenomen met dit onafhankelijke verslag en stelt de moeite die de leden van het panel hebben gedaan om zich in zo'n korte tijd zo'n ingewikkeld programma eigen te maken, op prijs. Het verslag onderstreept het belang van een hoge mate van internationale W&T-activiteit voor het versterken van de W&T-grondslag van het communautair bedrijfsleven en het bevorderen van alle onderzoekmaatregelen die nodig zijn om communautair beleid ten uitvoer te leggen. internationale Het panel beseft dat het INCO-programma van belang W&T-samenwerking samenhang en meer zichtbaarheid te geven en wijst op de bijzondere bijdrage die INCO kan leveren aan de oplossing van problemen met een regionale dimensie die normaliter niet door bilaterale programma's of andere specifieke programma's worden aangepakt. is om de communautaire De Commissie onderkent de mogelijkheden van COST voor toekomstige uitbreiding, het grote belang ervan voor communautair beleid en de vruchtbare wisselwerking met het kaderprogramma. Elke vermeerdering van middelen zal echter nauwkeurig moeten worden afgezet tegen de behoeften van andere delen van het kaderprogramma. Er is een reflectiegroep op hoog niveau samengesteld die zich gaat buigen over de toekomstige rol van COST in het Europese W&T-landschap. Alle mogelijkheden worden aangegrepen om de organisatorische en administratieve procedures te vereenvoudigen en te stroomlijnen, conform de financiële reglementen van de Gemeenschap. De gedetailleerde maatregelen die moeten worden uitgewerkt zullen veel putten uit de resultaten van de COST-evaluatie die thans plaatsvindt, in verband met de COST-conferentie van hoge ambtenaren en ministers in mei 1997. Wat betreft de suggestie van een proefregeling die een versnelde financiering voor communautaire deelname aan EUREKA-projecten biedt, lijkt elke vorm van reservering van fondsen speciaal voor EUREKA-projecten onrealistisch. De Commissie is echter van plan om gevolg te geven aan de suggestie om te onderzoeken op welke wijze dringende EUREKA-projecten, en uiteraard ook andere relevante projecten, toch zouden kunnen worden behandeld, zoals in het verleden reeds is gebeurd (zoals COSINE, JESSI). De Commissie meent dat er een duidelijk referentiepunt voor internationale organisaties nodig is dat zich gaat bezighouden met de vele W&T-kwesties op dit vlak. Ten aanzien van de samenwerking met landen van Midden- en Oost-Europa is de Commissie het ermee eens dat volledige deelname aan programma's van de eerste activiteit het allerbeste is en ter dege moet worden aangemoedigd, vooral bij de landen die in de pre-toetredingsfase verkeren. Men dient echter niet uit het oog te verliezen dat de deelname aan deze programma's via het vierde kaderprogramma tot dusver zeer gering is geweest. Omgekeerd geldt dat de overinschrijving op het INCO-Copernicus-programma rond de 10 op 1 bedraagt. Dit is voor een deel te wijten aan de diverse financieringsregelingen van programma's van de eerste activiteit en Copernicus, maar is ook een teken dat een speciaal programma nog altijd hoogst noodzakelijk is, ondanks het sterke verlangen naar samenwerking tussen weienschappers uit oost en west. Het panel deed de aanbeveling om Copernicus aan hel eind van hel vierde kaderprogramma geleidelijk stop Ie zetten en de deelname aan de eerste activiteit Ie stimuleren 'wanneer hiervoor een realistische grondslag is'. De meeste LMOE missen echter nog zo'n realistische grondslag en een volledige deelname kan slechts langzamerhand worden bereikt. De 'begeleidende maatregelen' die onder punt 5 worden aanbevolen, vullen de leemten die Copernicus openlaat enigszins op, maar vermoedelijk niet genoeg. Ook dient men niet te vergeten dat, en dat beseft het panel zelf ook, INCO als een van zijn voornaamste taken heeft bij te dragen aan de oplossing van problemen van regionale aard, problemen die niet specifiek worden aangepakt door programma's van de eerste activiteit. Tijdens de voorbereidselen voor het vijfde kaderprogramma wil de Commissie bij de specifieke OTO-samenwerking met LMOE het vizier richten op de vraagstukken die voor deze landen van bijzonder belang zijn, en meer de nadruk leggen op begeleidende maatregelen, zoals het panel heeft voorgesteld. 151 14. De Commissie is niet de mening toegedaan dat de rol die INCO-Copernicus vroeger in de NOS vervulde in zijn geheel moet worden overgenomen door INTAS, met inbegrip van de financiering van alle deelnamen aan de eerste activiteit. De rol die INTAS bij W&T-samenwerking met de NOS speelde was belangrijk, maar we zijn van oordeel dat het uitbreiden hiervan geen enkele verbetering brengt in de situatie op het gebied van deelnamen aan de eerste activiteit. Tot op zekere hoogte zijn INTAS en Copernicus elk op een ander soort activiteit gericht. INTAS is hoofdzakelijk bedoeld voor fundamenteel onderzoek, Copernicus is meer toegespitst op toepassingsgericht en industrieel onderzoek. Voor het beheer van de financiering van de deelname aan programma's van de eerste activiteit zijn geen speciale bureaus nodig, aangezien deze reeds bij de diensten van de Commissie van de betreffende programma's zijn opgericht. Het is de bedoeling dat men bij het opstellen van het vijfde kaderprogramma de mogelijkheden van steunverlening aan speerpuntcentra in bepaalde LMOE/NOS nauwkeurig aftast, zoals het panel ook adviseert. De Commissie stemt in met het belang dat het panel hecht aan de nauwe samenwerking die tussen PHARE/TACIS en INCO nodig is en het is de bedoeling dat er in 1997 een gezamenlijke mededeling (DG 1A-DG XII) wordt uitgebracht inzake W&T-samenwerking met de landen die in de pre-toetredingsfase verkeren. De Commissie neemt nota van de ondersteuning van het panel voor haar beleid bij het sluiten van de W&T-samenwerkingsovereenkomsten met geïndustrialiseerde derde landen buiten Europa, waaronder economieën in opkomst en deelt de mening van het panel dat er wederzijdse deelname en passende regelingen inzake intellectuele eigendomsrechten dienen te worden ingesteld en dat er via de specifieke programma's op projectbasis samenwerking tot stand kan worden gebracht. De algemene behoefte aan een herziening van de structuur en de werkwijze van het programma voor W&T-beurzen in Japan wordt onderkend. De voorgestelde geleidelijke stopzetting van de volledig door de EU gefinancierde beurzen zou echter tot gevolg hebben dat de Japanse industriële laboratoria minder toegankelijk worden, aangezien de andere regelingen, waarbij van Japanse financiering sprake tot openbare- onderzoekinstellingen. De Commissie is ingenomen met de suggestie om de Koreaanse regeling en alle nieuwe geografisch georiënteerde beurzenregelingen in een meer algemeen beurzenprogramma onder te brengen, dat met landen in Gebied B kan worden doorgevoerd. is, zich beperken Wat betreft de samenwerking met de ontwikkelingslanden (Gebied C) benadrukte het panel het belang van dit onderdeel van het programma en onderkende het dat de voornaamste ontwikkelingsterreinen - gezondheid, landbouw en milieu - moeten worden gehandhaafd. De Commissie onderschrijft het standpunt dat toegepast onderzoek op technologisch vlak belangrijk is en dat er aanvullende middelen nodig zijn om dit vraagstuk afdoende aan te pakken. In eerste instantie wil men de financiering die beschikbaar is voor 'aanvullende sectoren van wederzijds voordeel' INCO-DC-programma van het vierde kaderprogramma optrekken van 20 miljoen ecu naar 30 miljoen ecu. Ook wordt er specifiek samenwerkingsbeleid ontwikkeld voor de ontwikkelingslanden die, vanwege hun economische en technologische groei, zijn te beschouwen als economieën in opkomst. De Commissie stelt het hoge aantal als zeer goed aangemerkte voorstellen dat in het kader van INCO-DC is ingediend op prijs, en is zich ervan bewust dat het te hoge aantal inschrijvingen moet worden teruggebracht, waarmee ook de wetenschappelijke wereld vergeefse moeite wordt bespaard. in het Ten aanzien van de aanbevelingen die op alle programma's betrekking hebben, is de Commissie het ermee eens dat er niet aflatende inspanningen moeten worden verricht ter beperking van waargenomen 'procedurele onvolkomenheden' die ertoe leiden dat er veel tijd verstrijkt tussen het indienen van voorstellen en de eerste overboeking van gelden naar indieners van goedgekeurde aanvragen, en om ervoor te zorgen dat indieners van afgewezen aanvragen snel in kennis worden gesteld van hun situatie. Er worden constant pogingen gedaan om de interne administratieve procedures bij de Commissie te verbeteren, zonder dat dit ten koste gaat van de openbare verantwoordingsplicht van de Commissie. Het elektronisch indienen van voorstellen is in het verleden reeds bij enkele programma's uitgeprobeerd. De mogelijkheden hiervoor zouden echter opnieuw kunnen worden nagegaan gezien de inmiddels verbeterde elektronische procedures. De faciliteiten die in de betreffende landen aanwezig zijn moeten worden onderzocht en bestudeerd. 152 De Commissie staat geheel achter de aanbeveling dat er een geïntegreerd beheerssysteem dient te worden geïntroduceerd. Dit advies geldt voor alle programma's, maar vooral voor INCO, bij het beheer waarvan verschillende DG's betrokken zijn. Het is de bedoeling deze situatie tijdens het resterende deel van het vierde kaderprogramma zo veel mogelijk te verbeteren, en met name een systeem te hebben doorgevoerd voordat het vijfde kaderprogramma een aanvang neemt. Met betrekking tot de rol en het mandaat van het programmacomité van INCO: hiervoor gelden de beschikking inzake comitéprocedures uit 1987 en artikel 130 I van het Verdrag van Maastricht. 14. 53 14. III. EVALUATIEPANEL De heer Luis Avelar Directeur, Portugese Telecom Prof. Niels Ole Bernsen 'Center for Cognitive Science' Universiteit van Roskilde Denemarken Dr. Stein W. Bie Directeur van de 'Research, Extension and Training Division' van het Department' Voedsel- en Landbouworganisatie (FAO) van de Verenigde Naties 'Sustainable Development De heer Christian Dambrine 'Association Nationale de la Recherche Technique', Frankrijk Lid van het Bureau van de Adviesraad voor Europese W&T Prof. Dervilla Donnelly 'University College Dublin', Ierland Vice-voorzitter van de Europese Adviesraad voor W&T Dr. Désirée Edmar Directeur van het 'Naturhistoriska Riksmuseet' Stockholm De heer Terence Garrett Voorheen werkzaam bij het 'Department of Trade and Industry' en de 'Royal Society' Verenigd Koninkrijk Dr. Werner Menden Voorheen werkzaam bij het 'Bundesministerium für Forschung und Technologie', Duitsland Lid van het comité voor toezicht op het INCO-programma van 1995 Dr. Alberto Silvani 'Consiglio Nazionale delle Ricerce' Italië 54 15. VIJFJAARLIJKSE EVALUATIE 1996 VERSPREIDING EN EXPLOITATIE VAN RESULTATEN (INNOVATIE) 155 15. 156 I. 1. 2. 3. 4. 5. 15. SAMENVATTING De Europese besluitvormers zijn het er algemeen over eens dat frequente en systematische innovatie een belangrijke bron van nieuwe banen, hoge productiviteit en tenslotte groeiende welvaart is. Innovatie vergt echter een gunstig klimaat, met managementvaardigheden, kennis die in landen en bedrijfstakken circuleert, flexibele productmarkten, en marktgerichte OTO. Het vereist echter ook normen en voorschriften die de innovatie stimuleren, een fiscaal beleid dat bevorderlijk is voor innovatie, omstandigheden die de ontwikkeling van kapitaalmarkten voor de financiering van innovatie in de hand werken, en een Europees octrooibeleid dat de toegang tot intellectuele-eigendomsrechten vergemakkelijkt rechten wereldwijd doelmatiger beschermt. Tot slot moeten onderzoekinstellingen en bedrijfsleven meer dan tot dusver het geval was samenwerken om te voorzien in de behoeften die de gebruikers en consumenten op de markt kenbaar maken. en deze Innovatie, het specifiek programma dat volledig in overeenstemming is met de derde activiteit van het vierde kaderprogramma, houdt zich hiermee grotendeels bezig. Innovatie ging van start ingevolge Beschikking van de Raad 94/917/EG van 15 december 1994. Het programma heeft een begroting van 312 miljoen ecu, vormt de voortzetting van de activiteiten die op grond van SPRINT en VALUE II zijn begonnen en kent een activiteitenlijn van THERMIE. Het heeft voornamelijk ten doel het innovatieve vermogen van het Europese bedrijfsleven te vergroten. Ook moet het programma bijdragen aan de economische en sociale samenhang en wordt bijzondere nadruk gelegd op het MKB en de verspreiding en circulatie van technologie. Het gehele programma dient volgens het subsidiariteitsbeginsel te worden uitgevoerd: het moet nationale en regionale activiteiten op gelijksoortige terreinen aanvullen, maar mag hier niet voor in de plaats komen. Het Innovatie-programma is evolutief en experimenteel. Het is daarom vooral van belang dat het geregeld kan worden bijgesteld door passend toezicht en evaluatie op grond van toetsbare doelstellingen. De tijd en de middelen die voor dit verslag beschikbaar zijn, bepalen dat het meer een beoordeling moet worden op basis van relevante documentatie, enkele persoonlijke gesprekken, en onze algemene kennis van het terrein, dan een evaluatie met krachtige empirische ondersteuning. De Commissie dient maatregelen te treffen om ervoor te zorgen dat de evaluaties in de toekomst doelmatiger verlopen. In de Opdracht voor de voorliggende evaluatie stonden vijf vragen. Ons werd verzocht de relevantie, effectiviteit en rendabiliteit van de in de jaren 1991 t/m 1995 binnen de werkgebieden van het Innovatie-programma uitgevoerde activiteiten, te beoordelen. Daarnaast moesten we, met het oog op de sociaal-economische omstandigheden die voor de komende vijf jaar worden verwacht, aanbevelingen doen omtrent het toekomstige oogmerk van oriëntatie en beheer van het programma. Bij de evaluatie moest rekening worden gehouden met de eindevaluaties van VALUE IL dat deel uitmaakte van het derde kaderprogramma, en van SPRINT, dat niet onder het kaderprogramma viel. Onze algehele indruk is positief. Innovatie en de voorlopers ervan, SPRINT en VALUE II, hebben kwesties aangepakt die van belang zijn voor de sociaal-economische behoeften van de Gemeenschap. Door deze programma's is het inzicht in de processen en het beleid op innovatiegebied bij de Commissie en onder nationale en regionale betrokkenen toegenomen. SPRINT en VALUE II dienden absoluut te worden samengevoegd om de voorheen gescheiden activiteitenlijnen te rationaliseren. Er moeten nog enkele prioriteiten opnieuw worden getoetst en tekortkomingen worden verholpen, maar die problemen zijn van minder belang. enkele 157 15. 6. Innovatie en de voorlopers ervan hebben met name: infrastructuur aangebracht voor het verspreiden van informatie over communautaire OTO-werkzaamheden; lering getrokken uit de innovatieprocessen in het MKB en de kennis hierover verspreid; horizontale maatregelen binnen de Commissie bevorderd om het OTO-beleid en ander communautair beleid meer innovatiegericht te maken. Regionale maatregelen vormen het meest geslaagde voorbeeld hiervan; de kiem gelegd voor een Europees innovatiebeleid. Een groot deel van de eer daarvoor komt toe aan het Groenboek Innovatie; onderkend dat maatregelen op communautair niveau nationale en regionale activiteiten moeten aanvullen, maar daarvoor niet in de plaats moeten worden gesteld. 7. 8. 9. We menen dat innovatiebeleid een grotere rol moet worden toegekend bij de communautaire werkzaamheden. We benadrukken in ons verslag dat lokale relaties en zelfs persoonlijke contacten van belang zijn bij het verspreiden van innovatieve ideeën. We denken echter dat er ruimte is voor communautaire maatregelen, mits men overmatige centralisatie weet te voorkomen. Het actieplan dat is gebaseerd op het Groenboek Innovatie moet uitmonden in een Europees innovatiebeleid dat een herkenbare en krachtige rol speelt bij het overig communautair beleid en bij nationaal en regionaal innovatiebeleid. Dit beleid dient te worden gesteund door nieuwe organisatorische regelingen bij de Commissie. In het licht hiervan zou het goed zijn Innovatie een strategische en meer invloedrijke rol toe te kennen. Innovatie had als struikelblok een gebrek aan middelen en gezag, maar heeft niettemin vorderingen geboekt bij het verwezenlijken van Europees innovatiebeleid. Uitbreiding ervan is daarom op zijn plaats. Innovatie moet een breed opgezet en flexibel geheel binnen het kaderprogramma worden. OTO en innovatie hebben een ingewikkelde verstandhouding. Ze vullen elkaar aan, maar innovatie kent een ruimer gedachtengoed en heeft naast zijn wortels in OTO nog een andere oorsprong. Al met al zijn we van mening dat Innovatie met reden in het kaderprogramma kan worden gehandhaafd. Het kaderprogramma moet Innovatie echter niet te zeer van zijn meer algemene activiteiten afhouden. Hiervoor dient een geheel van horizontale interacties te worden ontwikkeld en het vergt wellicht een veel meer open structuur dan de OTO-programma's toelaten. Zoals reeds eerder gezegd, moet het programma zich lenen voor experimenten en moet het zich kunnen ontwikkelen. Dit houdt weer in, dat er welomschreven procedures voor het beginnen en beëindigen van werkzaamheden horen te zijn, d. w. z. 'start- en stopmechanismen'. Tevens betekent het, dat het programma moet weten in te spelen op snel veranderende behoeften. De flexibiliteit dient groter te worden. 10. We zouden graag zien dat Innovatie, inclusief de medewerkers eraan, zowel binnen als buiten de Commissie fungeert als een 'pressiegroep'. Onder 'pressiegroep' verstaan we een kleine groep mensen die zorgt voor de aanzet tot en stimulering van activiteiten, het aanmoedigen van nieuwe denkwijzen, en daardoor het inspireren van een grotere groep. Volgens ons is juist deze taak weggelegd voor degenen die bij het programma zijn betrokken. Door ideeën, nieuwe ervaringen en de resultaten van experimenten te verspreiden, worden innovatieve benaderingen uitgelokt en gestimuleerd. De medewerkers van het programma krijgen hierdoor de beschikking over een soort denktank ten behoeve van het verwezenlijken van de doelstellingen van het Groenboek. Ze dienen zich wel voortdurend goed voor ogen te houden hoe innovatie in zijn werk gaat, moeten in ruime mate voor bespiegeling en experimenteren zorgen, en zich voornamelijk ten doel stellen innovatie zowel binnen als buiten de Commissie te bevorderen. 11. We gaven het advies de coördinatie van het programma met andere communautaire beleidslijnen en DG's te versterken. De raakvlakken met en bijdragen aan het beleid van andere DG's vormen een wezenlijk bestanddeel van de taken van de 'pressiegroep'. Het programma moet 158 vooral worden gekoppeld aan de beoordeling en uitvoering van activiteiten volgens het communautair beleid buiten OTO, zoals het industrieel, regionaal en MKB-beleid. Dit alles ondersteunt niet alleen innovatie, maar ook de overdracht en verspreiding van technologie. Deze kwesties vereisen naast een warm pleitbezorger ook de juiste administratieve regelingen. 15. 12. is vooral belangrijk om de wisselwerking Het tussen de derde activiteit en de OTO-programma's van de eerste activiteit te verbeteren. Naar onze mening maakt het mandaat van het Innovatie-programma onvoldoende onderscheid tussen de exploitatie van resultaten van specifieke OTO-projecten en meer in het algemeen het bevorderen van innovatieve ideeën en praktijken. We denken dat binnen het door de EU gesteunde onderzoek de aandacht meer dient uit te gaan naar exploitatie; dit is echter hoofdzakelijk de verantwoordelijkheid van het betreffende OTO-programma. louter downstream-ó'iemt te zijn die de OTO-programma's op verzoek kunnen krijgen, maar moet zorgen voor oriëntaties voor verspreiding en exploitatie en dient tijdens de gehele looptijd ervan een interactieve rol als controleur en mentor te vervullen. In de regel moet het deze programma's beter afstemmen op innovatie. Innovatie heeft een aantal specifieke maatregelen getroffen die zorgen voor een gecoördineerde aanpak van de verspreiding en exploitatie. Als deze initiatieven eenmaal volledig zijn doorgevoerd, kunnen ze flinke vorderingen boeken ten aanzien van een doeltreffende coördinatie. Innovatie moeten het gezag en de institutionele instrumenten worden toegekend die nodig zijn voor de verwezenlijking hiervan. Innovatie hoort echter geen 13. Het programma dient zijn prioriteiten duidelijker voor ogen te hebben en de structuur ervan moet eenvoudiger worden. Hierdoor ontstaat een duidelijker beeld van sommige vraagstukken, neemt de flexibiliteit toe en verbetert de interne coördinatie. We willen de volgende punten onder de aandacht brengen: 13. 1 Het 'European Innovatie Monitoring System' (EIMS) moet een zeer belangrijk onderdeel gaan worden van het Innovatie-programma doordat het, zoals ook nu reeds het geval is, de integratie van communautaire activiteiten met de werkzaamheden van andere Lid-Staten en organisaties vergemakkelijkt. Het kan een belangrijke rol gaan spelen binnen de activiteiten van de 'pressiegroep' ten behoeve van het programma, waarvoor we hierboven een lans hebben gebroken. 13. 2 Het programma moet zijn regionale maatregelen uitbreiden en intensifiëren en dient vooral, met gebruikmaking van bestaande initiatieven als de regionale innovatiestrategieën of nieuwe, meer specifieke instrumenten, geschikte regio's te helpen zo doelmatig mogelijk gebruik te maken van structuurfondsen op gebieden waarop technologische innovatie plaatsvindt. Ook moet het het MKB in deze regio's aanzetten tot deelname aan innovatieprojecten in samenwerkingsverband. 13. 3 De Innovatie-relaiscentra (IRC's) zijn het beste in staat om maatregelen op lokaal en Europees vlak te integreren. De IRC's dienen deze taak binnen het programma eerst en vooral te versterken. De IRC's moeten eerder de innovatie in hun lokale omgevingen bevorderen, dan dat ze zich richten op het verspreiden van informatie over communautaire OTO. Indien toepasselijk dienen ze eën Europese oriëntatie te geven aan de vraag naar innovatie en het door plaatselijke bedrijven financieren van innovatie. Ook zouden ze andere delen van het programma, zoals de regionale maatregelen, waardevolle diensten kunnen aanbieden. Daartoe moeten ze op de hoogte zijn van alle aspecten van innovatief denken en dicht bij hun lokale economieën staan, waarbij ze uitgaan van andere lokaal gebaseerde activiteiten, zonder deze te dupliceren. Ook dienen ze nauw aansluiting te hebben bij de Commissie en bij andere IRC's, zodat ze als een doeltreffend netwerk kunnen functioneren. 13. 4 Het realiseren van netwerken vormt ons inziens een belangrijke taak voor het innovatiebeleid op Europees niveau. Hierdoor doen informatie en ideeën de ronde, waardoor een kruisbestuiving van regionale en sectoriële ervaringen optreedt en concurrentievoordelen worden gestimuleerd. Dergelijke netwerken kennen nu eens een elektronische vorm, dan weer een schriftelijke grondslag, en werken veelal via persoonlijk contact. Ze kunnen vaste, d. w. z. infrastructurele, beleidsonderdelen zijn, of proefmaatregelen die zijn bedoeld om op zichzelf staand te worden voortgezet. Binnen het Innovatie-programma moeten andere netwerkinitiatieven dan de IRC's bij 159 15. wijze van proef plaats vinden. Ze horen zodanig te zijn opgezet, dat ze op den duur financieel onafhankelijk worden van de Commissie. Deze initiatieven kunnen een Europese dimensie geven aan reeds bestaande netwerken of kunnen de aanzet geven tot samenwerking op enkele nieuwe terreinen waarop de Commissie bevoegdheden heeft. 13. 5 We hechten vooral belang aan het stimuleren van een financieel klimaat dat bevorderlijk is voor de verspreiding van nieuwe technologie. Tot dusver heeft het Innovatie-programma echter slechts beperkte bijdragen geleverd aan het gedachtengoed op dit vlak. De ambities moeten echter hoger reiken. Europa is te traag geweest bij het ontwikkelen van systemen ter financiering van innovatieve activiteiten. Dergelijke systemen moeten gecoördineerd worden ontwikkeld, zodat maatregelen op regionaal, nationaal en communautair niveau worden geïntegreerd. 13. 6 Het programma dient zijn voorname rol als informatieverstrekker, die het via CORDIS vervult, te behouden (en liefst nog te vergroten). De aandacht dient daarbij meer uit te gaan naar een diepgaand inzicht in de behoeften van de afnemers van de diensten, zodat de innovatie-boodschap een gewillig oor vindt. 13. 7 We bevelen met klem extra inspanningen en een samenhangender strategie op octrooigebied aan. Dit betekent hoofdzakelijk versterking van de huidige steunverlening aan de OTO-programma's. De ontwikkeling van voorschriften voor intellectuele-eigendomsrechten vormt echter ook een strategisch vraagstuk voor een Europees innovatiebeleid. De huidige situatie is verre van bevredigend. De maatregelen op dit terrein moeten in de toekomst worden opgevoerd. 13. 8 De projecten binnen het Innovatie-programma moeten ten doel hebben innovatieve benaderingen en wijzen waarop de technologie innovatieve gedragingen kan bevorderen te demonstreren en verspreiden. Ze moeten niet alleen het exploiteren van specifieke resultaten beogen. De projecten moeten eerst en vooral als model dienen voor het algemeen uitdragen van innovatieve denk- en werkwijzen. Ze dienen zich niet zozeer op specifieke technologieën te richten, als wel op de meer algemene doelstellingen van een Europees innovatiebeleid, zoals een gemakkelijker toegang tot productmarkten voor nieuwe technologiebedrijven, een beter vermogen tot absorptie van technologie in traditionele sectoren, een regelmatiger overdracht van technologie tussen sectoren en landen (niet alleen binnen, maar ook buiten de Gemeenschap), het stimuleren van een 'cultuur van innovatie' in geheel Europa. 13. 9 We zijn van mening dat de overdrachts- en valideringsprojecten moeten worden samengevoegd, dat het OPET-netwerk moet worden overgedragen aan THERMIE, en dat twee van de huidige activiteitenlijnen, te weten methoden van innovatiebeheer en voorlichting over onderzoek en ontwikkeling, geen afzonderlijke onderdelen van een toekomstig programma horen te zijn, ook al kunnen hun specifieke doelen van belang zijn. De voorlichtingsactiviteiten zouden deel kunnen gaan uitmaken van het EIMS en als herbestemming een samenhangende promotiestrategie van de communautaire initiatieven op het gebied van onderzoek, technologie en innovatie kunnen krijgen. De activiteiten ten aanzien van innovatiebeheer zouden onderling kunnen worden verdeeld: het EIMS kan nieuwe methoden toetsen, de IRC's kunnen de modernste praktijken bevorderen. 14. De bovenstaande aanbevelingen kunnen in de zes volgende punten worden samengevat: Innovatiebeleid dient een belangrijker rol te gaan spelen in de werkzaamheden van de EU. Innovatie moet worden voortgezet en sterk worden uitgebreid, en dient een breed opgezet en flexibel geheel binnen het kaderprogramma te worden. Het moet zorgen voor een 'pressiegroep' die zowel binnen als buiten de Commissie innovatie stimuleert, bevordert en bepleit. Er dient meer aandacht uit te gaan naar innovatie binnen de OTO-programma's. Innovatie moet de verspreidings- en exploitatie-activiteiten van de afzonderlijke OTO-programma's steunen. Het dient in de gelegenheid te worden gesteld om in te grijpen als deze activiteiten ontoereikend lijken te zijn. Over het algemeen dient het de gerichtheid van de OTO-programma's op innovatie te vergroten. Er zijn passende administratieve regelingen nodig die ervoor zorgen dat dit alles gebeurt. 160 15. De coördinatie met andere communautaire beleidsmaatregelen en DG's moet worden versterkt. Het programma moet met name worden gekoppeld aan de evaluatie en uitvoering van activiteiten volgens het Gemeenschapsbeleid op andere gebieden dan OTO, zoals het industrieel, regionaal en MKB-beleid. Doel van dit alles is, hulp te verlenen aan innovatie en aan de overdracht en verspreiding van technologie. Er zou een dusdanig zwaarder accent moeten liggen op het groeperen van de prioriteiten van de afzonderlijke activiteitenlijnen van het programma, dat er een scherper beeld ontstaat van de in de vorige punten aangestipte kwesties. Het programma zou in de toekomst acht belangrijke onderdelen kunnen tellen. 16! 15. II. REACTIE VAN DE COMMISSIE De Commissie staat volledig achter de nadruk die in de aanbevelingen wordt gelegd op het bevorderen van innovatie, zowel binnen als buiten het OTO-kaderprogramma. De Commissie keurde op 20 november 1996 zelfs, na de door het Groenboek Innovatie gestimuleerde brede maatschappelijke discussie, het eerste actieplan voor innovatie in Europa goed. Dit plan meent dat het vermogen tot innoveren onontbeerlijk is om de concurrentiepositie te handhaven en onmisbaar is om in de toekomst in Europa werkgelegenheid te scheppen. Het plan wijst drie actiegebieden aan: het kweken van een echte innovatiecultuur, het aanbrengen van een juridisch, regelgevend en financieel raamwerk dat innovatie in de hand werkt, en het beter uitdragen van onderzoek en innovatie. Elk van deze gebieden omvat maatregelen die behoren tot het terrein van het wetenschaps-, onderzoek- en technologiebeleid en maatregelen die als zodanig vallen onder ander beleid, zoals het regionaal, industrie- en ondernemingenbeleid. De Commissie gaat eveneens akkoord met de aanbeveling dat er binnen de OTO-programma's meer aandacht moet worden besteed aan innovatie en dat het Innovatie-programma de specifieke programma's bij deze pogingen met raad en daad kan bijstaan. Gezien de ervaringen van de Interprogrammagroep voor verspreiding en exploitatie wordt een specifiek mandaat voor het Innovatie-programma overwogen, dat voor de grondslag en instrumenten zorgt waarmee de taak als mentor en controleur ook inderdaad kan worden vervuld. Hetzelfde geldt ten aanzien van de aanbeveling over de coördinatie met ander communautair beleid, die ten doel heeft innovatie, overdracht en verspreiding van technologie te bevorderen. Ten derde juicht de Commissie de voorgestelde herstructurering van de werkzaamheden die onder het programma vallen en de voorgestelde vermindering van het aantal activiteitenlijnen toe. In dit verband wil ze er op wijzen, dat de meest recente uitnodiging tot het indienen van voorstellen voor projecten voor technologieoverdracht en technologievalidering al een eind op streek is met het integreren van beide soorten projecten, zoals door een van de aanbevelingen aangegeven. P Tot slot heeft de Commissie nota genomen van de aanbeveling dat het Innovatie-programma zijn prioriteiten duidelijker moet stellen: exploitatie van de resultaten van specifieke OTO-projecten versus het meer algemeen bevorderen van innovatieve denk- en werkwijzen. Overeenkomstig de oriëntaties die in het Actieplan voor Innovatie zijn aangenomen, dient dit laatste zich als een van de voornaamste prioriteiten voor toekomstige activiteiten te profileren. PB nr. C 2 2 I. 17. 9. 96. bl/. 20. 162 15. III. EVALUATIEPANEL Luis A. Oro Giral (Spanje), voorzitter Hoogleraar aan de vakgroep Anorganische Chemie Universiteit van Zaragoza Nicos M. Christodoulakis (Griekenland) Hoogleraar aan de vakgroep Internationale Economie en Europese Studies Atheense Universiteit voor Economie en Bedrijfskunde Heinrich Höfer (Duitsland) Hoofd van de vakgroep Technologie- en Innovatiebeleid Bond van het Duits Bedrijfsleven (BDI, 'Bundesverband der Deutschen Industrie') Sean McCarthy (Ierland) Directeur van 'Hyperion Energy Systems Ltd' Erkki Ormala (Finland) Secretaris van de Finse Raad voor wetenschaps- en technologiebeleid Ministerie van Handel en Industrie Philip V. Hills (Verenigd Koninkrijk) Lid van het universiteitsbestuur, PREST ('Policy Research in Engineering, Science and Technology') Universiteit van Manchester Giorgio Tuninetti (Italië), rapporteur Assistent van de eerste vice-voorzitter, 'Business Development Corporate Staff', Finmeccanica SpA 163 15. 164 16. VIJFJAARLIJKSE EVALUATIE 1996 STIMULERING VAN DE OPLEIDING EN MOBILITEIT VAN ONDERZOEKERS 165 16. !66 16. I. SAMENVATTING Dit is de samenvatting van de vijfjaarlijkse evaluatie van het programma Menselijk potentieel en mobiliteit en de opvolger daarvan, het programma Opleiding en mobiliteit van onderzoekers'. De evaluatie is uitgevoerd met het oog op de voorbereiding van het programma Opleiding en mobiliteit van onderzoekers van het vijfde kaderprogramma. De eindevaluatie van het programma Menselijk potentieel en mobiliteit is hierin opgenomen. De aanbevelingen beschreven in dit verslag zijn van essentieel belang voor de verdere ontwikkeling van het programma Opleiding en mobiliteit van onderzoekers en kunnen rekenen op de volledige en unanieme steun van het evaluatiepanel. Het is de uitdrukkelijke wens van het panel dat zijn aanbevelingen geheel opgevolgd worden. Aan de vooravond van de 21ste eeuw ziet Europa zich voor een aantal uitdagingen gesteld. Het concurrentievermogen van het Europese bedrijfsleven moet verbeterd worden en obstakels voor de overdracht en ontwikkeling van informatie en kennis moeten uit de weg geruimd worden. Ecologische en milieuproblemen moeten opgelost worden. De voornaamste sociale kwesties op het gebied van migratie en racisme, gezondheid en levensstijl, sociale uitsluiting en maatschappelijk bestuur moeten aangepakt worden. Het evaluatiepanel is tot de slotsom gekomen dat Europa beter tegen deze uitdagingen opgewassen zal zijn als Europese wetenschappelijk en technologisch onderzoekers bereid zijn samen te werken met collega's uit andere disciplines, culturen, regio's en landen. Een programma voor opleiding en mobiliteit kan een aanmerkelijke bijdrage leveren tot een dergelijke samenwerking. • Het programma Opleiding en mobiliteit van onderzoekers vormt een essentieel middel om bovengenoemde uitdagingen aan te gaan en dient dan ook te worden voortgezet tijdens het vijfde kaderprogramma. Ieder programma moet echter ook voorbij de zuiver Europese belangen kunnen gekeken worden, zodat het onderzoek ook de mondiale dimensie van industrieel concurrentievermogen en ecologisch duurzame ontwikkelingen omvat en met name een optimale bijdrage levert tot de ontwikkeling en stabilisering van Midden- en Oost-Europa. Om deze uitdagingen te kunnen aangaan dient dit volgens het evaluatiepanel uiterst geslaagde en goed beheerde programma op enkele punten te worden aangepast. • Alle onderzoekdisciplines die bij deze uitdagingen een rol spelen, dienen bij het programma te worden betrokken zodat de Europese en mondiale dimensie van al deze disciplines zich volledig kan ontwikkelen. Er dient ook nauw te samengewerkt worden met de Europese onderzoekgemeenschap, die veel waardering heeft voor het programma omdat het zoveel belang echt aan wetenschappelijke kwaliteit en een 'bottom- up'-benadering. Dit laatste schept de mogelijkheid om steun te verlenen aan dynamische nieuwe gebieden die buiten de specifieke programma's van de EU vallen en om te voorkomen dat zeer gerichte programma's hun doel voorbij schieten. Het is in zekere zin een vangnet. Nadeel van deze benadering is echter dat ze leidt tot een bovenmatige overinschrijving op bepaalde onderdelen van het programma en tot verwarring over de doelstellingen van het programma: is het een vangnet voor het onderzoek dat in de specifieke programma's niet aan bod komt of is het een programma voor opleiding en mobiliteit? Het evaluatiepanel doet daarom de volgende aanbeveling: • Alle programma's van het vijfde kaderprogramma dienen een onderdeel te behelzen voor 'bottom-up'-onderzoek - hun eigen vangnet. Het programma Opleiding en mobiliteit van Deze samenvatting wordt als afzonderlijke tekst in alle talen van de Unie gepubliceerd (document I ) en als onderdeel van het volledige verslag alleen in het l-lngcls (document 2). 167 16. onderzoekers dient als voornamelijk te richten op opleidings- en mobiliteitskwesties. 'bottom-up'-programma te voortgezet worden, maar zich Met betrekking tot de individuele programma-activiteiten wil het evaluatiepanel het volgende opmerken: • De activiteit Beurzen dient te worden uitgesplitst in drie basisactiviteiten. Het evaluatiepanel bevelt aan: 1. de Marie-Curiebeurzen uitdrukkelijk te reserveren voor de beste Europese onderzoekers met aantoonbare onderzoekervaring; toelagen voor gastbedrijven toe te kennen voor de opleiding van onderzoekers in het bedrijfsleven; en structurele cohesiebeurzen toe te kennen voor de ontwikkeling van hoogwaardige onderzoekteams in minder welvarende regio's. 2. 3. Wat de activiteit Onderzoeknetwerken betreft, dient het aantal successen en het rendement van deze netwerken te vergroot worden door: 1. de flexibiliteit van de gefinancierde netwerkstructuren te verbeteren, eventueel door af te stappen van de gemiddelde financiering per partner; tot 50% van de projectkosten te financieren; de kwaliteit van netwerkpartners te verbeteren door openlijke, internationale publicatie van posten; en interdisciplinaire voorstellen aan te moedigen en een rechtvaardige evaluatie daarvan te waarborgen. 2. 3. 4. Wat de activiteit Grootschalige faciliteiten betreft: 1. dienen de onderdelen betreffende clusterontwikkeling en coördinatie, die een grote Europese meerwaarde opleveren, te versterkt worden; dienen de werkzaamheden in het vervolg te verricht worden onder de titel 'grootschalige intellectuele speerpuntcentra' ; dient te voorgekomen worden dat dit onderdeel het platform wordt voor de planning van nieuwe grootschalige ten koste gaan van de hoofddoelstellingen van deze activiteit; en dient haar plaats binnen het kaderprogramma te herzien worden. faciliteiten; dit kan namelijk 2. 3. 4. Met betrekking tot de activiteit Begeleidende maatregelen is er dringend behoefte aan een 'strategie- en controle-eenheid' ter ondersteuning van de activiteiten van het programma Opleiding en mobiliteit van onderzoekers. Deze eenheid zou tal van taken kunnen vervullen die van essentieel belang zijn voor de ontwikkeling van het gehele programma, waaronder de ontwikkeling van: algemene strategische en analytische capaciteiten ter ondersteuning van het programma; een werkmodel van de Europese industriële en academische onderzoekgemeenschap ten behoeve van de planning en evaluatie van het programma; controlecapaciteiten met het oog op de coördinatie en effectenanalyse van het programma Opleiding en mobiliteit van onderzoekers; /i^bczcA'-mechanismen om signaleren; en een ondersteunend platform voor samenwerking met de Lid-Staten op het gebied van trends in onderzoekopleiding, mobiliteit en daarmee samenhangende kwesties. tekortkomingen en mogelijkheden voor verbetering te 168 16. II. REACTIE VAN DE COMMISSIE 1. De Commissie is verheugd over de voornaamste conclusie van het evaluatiepanel, dat het stimuleren van de opleiding en mobiliteit van onderzoekers een essentieel onderdeel vormt van het vierde kaderprogramma en tijdens het vijfde kaderprogramma dient te voortgezet worden. De Commissie deelt het standpunt van het evaluatiepanel dat het huidige programma voor opleiding en mobiliteit van onderzoekers een uiterst geslaagd en goed beheerd programma is. Het evaluatiepanel heeft een aantal specifieke aanbevelingen gedaan teneinde de effecten en 2. doeltreffendheid van de activiteiten op het gebied van opleiding en mobiliteit nog verder te verbeteren, vooral met het oog op de ontwikkeling van het vijfde kaderprogramma. Deze aanbevelingen zullen zorgvuldig bestudeerd worden om na te gaan hoe ze het beste ten uitvoer kunnen worden gelegd, met name: • • • • • hoe voor de Marie-Curiebeurzen de beste jonge Europese onderzoekers met aantoonbare onderzoekervaring kunnen geselecteerd worden; hoe toelagen voor gastbedrijven kunnen geïntroduceerd worden om steun te verlenen voor de opleiding van onderzoekers in het bedrijfsleven, evenals toelagen voor gastregio's om de ontwikkeling van onderzoek en onderzoekopleidingen in de minder welvarende regio's van de Gemeenschap te bevorderen; welke mechanismen kunnen ontwikkeld worden om het succes en het rendement van onderzoekopleidingsnetwerken te verbeteren; hoe infrastructuurnetwerken kunnen geïntroduceerd worden om zelfcoördinatie in de Europese onderzoekinfrastructuur te bevorderen; en hoe een strategie- en controlegroep ter strategische en analytische ondersteuning van de activiteiten dient te georganiseerd worden. De Commissie deelt het standpunt van het evaluatiepanel dat de 'bottom-up'-benadering bij deze 3. activiteiten moet gehandhaafd worden, dat ze open moeten blijven staan voor alle wetenschappelijke onderzoekdisciplines en dat projecten ook in de toekomst op grond van hun wetenschappelijke kwaliteit moeten geselecteerd worden. 169 16. m. EVALUATIEPANEL Prof. Daniel Thomas (voorzitter) Hoogleraar aan de Technologische Universiteit van Compiègne (Frankrijk). Sedert 1970 heeft hij tal van laboratorium voor functies vervuld op nationaal en Europees niveau. Hij is hoofd van het enzymtechnologie van het CNRS. Hij heeft meer dan 300 wetenschappelijke artikelen gepubliceerd in internationale tijdschriften en is een aantal jaren directeur geweest van het Franse programma voor biotechnologie. Op Europees niveau is hij in 1978 gestart met de biotechnologische activiteiten en was hij voorzitter van vele EG-comités. Prof. Joannes (Jan) Beenakker Emeritus-hoogleraar natuurwetenschappen van de Rijksuniversiteit Leiden. Vóór zijn pensionering was hij hoofd van de vakgroep moleculaire fysica van de faculteit natuurwetenschappen van de Rijksuniversiteit Leiden. De afgelopen tien jaar heeft hij voornamelijk onderzoek gedaan naar niet-evenwichtig gedrag van gassen van roterende moleculen. Hij was gasthoogleraar moleculaire fysica aan de Katholieke Universiteit van Leuven. Van 1985 tot 1991 was hij rector magnificus van de Leidse universiteit. Na zijn pensionering fungeerde hij van 1991 tot 1994 als voorzitter van de FOM (de natuurwetenschappelijke sectie van de Nederlandse organisatie voor wetenschappelijk onderzoek NWO). Hij is lid van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) en de Academia Europa. De heer Tom Casey (rapporteur) Directeur menselijk potentieel van de 'CIRCA Group Europe Ltd. ' en als lector inzake het technologie- en innovatiebeleid verbonden aan het 'University College Dublin'. Hij volgde zijn opleiding aan het imperial College', de Universiteit van Manchester en de Universiteit van Paris-Dauphine. Hij heeft gewerkt voor de OESO en de nationale raad voor wetenschap en technologie van het 'National Enterprise Agency' in Dublin. Prof. Peter Hackl Hoogleraar statistiek aan de economische en bedrijfskundige universiteit te Wenen. Zijn wetenschappelijke belangstelling gaat uit naar de ontwikkeling en toepassing van statistische methoden voor tijdreeksonderzoek en de analyse van economische gegevens, bijvoorbeeld diagnostische instrumenten en voor kwaliteitsverbetering. Hij is auteur van diverse boeken en circa 70 artikelen internationale wetenschappelijke tijdschriften. Sedert 1995 is prof. Hackl president van de Oostenrijkse vereniging voor statistiek. econometrische modellen voor procesbeheersing en methoden economische en in Dr. Geoff Robinson Directeur technologie van IBM in het Verenigd Koninkrijk. Hij is het merendeel van zijn loopbaan werkzaam geweest op de afdeling onderzoek en ontwikkeling van IBM. Van 1992 tot 1994 was hij wetenschappelijk hoofdadviseur inzake wetenschap en technologie van het Britse ministerie van Handel en Industrie. Hij is een fellow van de 'Royal Academy of Engineering' en was in 1995-1996 voorzitter van de 'British Computer Society'. Prof. Alexandre Quintanilha Is doctor in de theoretische fysica en hoogleraar biofysica en decaan van het instituut voor medische biologie van de Universiteit van Porto. Van 1972 tot 1990 was prof. Quintanilha werkzaam als buitengewoon hoogleraar fysiologie aan de Universiteit van Californie in Berkeley en als directeur milieustudies verbonden aan het Lawrence Berkley-laboratorium. Wat het wetenschappelijk onderzoek betreft, heeft hij zich gespecialiseerd in moleculaire markers en menselijke aanpassingsmechanismen bij stress. 170 17. VIJFJAARLIJKSE EVALUATIE 1996 VEILIGHEID VAN KERNSPLIJTING 71 17. 72 17. I. SAMENVATTING Het voornaamste effect van het programma is dat het een gemeenschappelijke wetenschappelijke basis heeft gelegd en blijft leggen voor: • • • • de veilige exploitatie van kernreactoren; de effectieve ontmanteling van kernreactoren; de ontwikkeling van onomstreden, veilige methoden voor het beheer van radioactief afval; en de bescherming van de Europese bevolking en het milieu tegen eventuele schadelijke gevolgen van straling, met name van het vroegere, huidige of toekomstige gebruik van kernenergie of van straling in de geneeskunde. Bij de evaluatie van het derde kaderprogramma hebben we ons vooral gericht op de gebieden reactorveiligheid en afvalbeheer, aangezien de activiteiten op het terrein van stralingsbescherming en ontmanteling in de afgelopen vijfjaar reeds aan een onafhankelijke evaluatie zijn onderworpen. Wat de reactorveiligheid betreft, is er meer inzicht verkregen in de verschijnselen die zich kunnen voordoen bij een ernstig ongeval. De kennis over kerndegradatie is uitgebreid, hoewel onzekerheid blijft bestaan over de zogenoemde 'late fase'. Ook is vooruitgang geboekt met berekeningen over de distributie en verbranding van waterstof en heeft men fundamentele kennis opgedaan over de interactie tussen gesmolten brandstof en koelvloeistof. Tevens zijn diverse interessante instrumenten voor kernretentie ontwikkeld. Het gedrag van splijtingsproducten is bestudeerd. Bovendien is onderzocht welke beheersteun kan worden verleend bij het herstel na een ernstig ongeval. Met betrekking tot het beheer van radioactief afval is op kosteneffectieve wijze gebruik gemaakt van kostbare ondergrondse laboratoria, zowel om vertrouwen op te bouwen in veiligheidsbeoordelingen met het oog op de selectie van geschikte plaatsen overeenkomstig nationale criteria als om inzicht te krijgen in de mechanismen die verantwoordelijk zijn voor de migratie van radionucliden, die vaak ook bij andere toxische stoffen een rol spelen. Er zijn nuttige innovaties doorgevoerd om met het oog op de opslag het volume van diverse afvalstoffen en van alfa-stralen afgevende materialen met een lange halfwaardetijd te verkleinen, alsook om afvalvormen en -containers te ontwikkelen die op lange termijn stabiel blijven. Dankzij een 'Europees netwerk voor kwaliteitscontrole van afvalpakketten' kon de kwaliteitsborging van radioactieve afvalproducten worden geharmoniseerd, wat het werk van nationale regelgevende instellingen en instanties die verantwoordelijk zijn voor de afgifte van vergunningen heeft vergemakkelijkt. Het onderzoek op het gebied van ontmanteling is afgenomen naarmate de technologie zich verder ontwikkelde. De publicatie van het handboek voor de ontmanteling van kerninstallaties is een uitstekende methode gebleken om de resultaten te verspreiden en de praktische toepassing ervan aan te moedigen. Het voornaamste succes op het terrein van stralingsbescherming was dat de wetenschappelijke basis is gelegd voor de herziening van de EG-richtlijn inzake basisveiligheidsnormen, die in mei 1996 is vastgesteld. Dankzij het programma is een fundamenteel inzicht verworven in het DNA-herstel na stralingsschade, de eerste stadia van stralingscarcinogenese en de epidemiologische aspecten daarvan. Tevens heeft het programma ertoe bijgedragen dat de voordelen van conventionele en nieuwe radiologische technieken voor de patiënt zijn beoordeeld en de richtlijn inzake blootstelling aan geneeskundige straling is herzien. Bovendien heeft het programma geleid tot specifieke successen op het gebied van retrospectieve metingen van stralingsdoses. De sociaal-economische waarde van het programma is gelegen in een toename van de levensverwachting en het verbeterde leefkimaat dankzij betere medische zorg en een daling van de geneeskundige kosten door preventie van schadelijke stralingseffecten. De analyse van de ecologische gevolgen van het ongeval in Tsjernobyl heeft duidelijk gemaakt welke correctieve maatregelen zinvol zijn en welke minder. Een nieuwe aanpak bij het radio-ecologisch onderzoek heeft geresulteerd in modellen die kunnen bijdragen tot de ontwikkeling van een brede 173 17. milieustrategie die bij eventuele toekomstige ongevallen kan worden gevolgd. is veel vooruitgang geboekt met de ontwikkeling en verspreiding Tot slot in de EU van computerprogramma's voor risicobeoordeling en ondersteuning van de besluitvorming bij een (dreigend) kernongeval. De introductie van het vierde kaderprogramma, dat in vergelijking met het derde kaderprogramma een kleiner aantal, maar meer gerichte onderzoekgebieden telde met meer partners per project, meer multinationale samenwerking en een grotere deelname van het bedrijfsleven, met name het MKB, heeft geleid tot een beter beheer van dit toch al effectieve en productieve Europese onderzoekprogramma. Op diverse gebieden van dit programma spelen Europese wetenschappelijke organisaties een leidende rol in de wereld en deze programma-onderdelen kunnen dan ook zeker een economische meerwaarde opleveren voor het Europese bedrijfsleven. Een belangrijk resultaat van dit onderzoek- en opleidingsprogramma op communautair vlak is dat de wetenschappelijke en technische capaciteiten van de EU op peil blijven, zelfs in Lid-Staten die niet als nevenproduct van de exploitatie van kernreactoren hun kennis op dit terrein kunnen uitbreiden. De veiligheid van de bevolking kan echter alleen worden gewaarborgd indien alle landen over voldoende kennis beschikken. Hiervoor is het wellicht nodig dat er een nieuwe generatie wetenschappers opstaat met de juiste kwalificaties om degenen die terugtreden op te volgen. Het stimuleren van actieve deelname aan toekomstige gerichte EU-onderzoekprogramma's is een uitstekende manier om zo'n nieuwe generatie specialisten tot stand te helpen brengen. De gemeenschappelijke wetenschappelijke basis van de EU, waartoe dit onderzoekprogramma een aanmerkelijke bijdrage heeft geleverd, geeft de afzonderlijke Lid-Staten de ruimte om hun eigen beleidsbeslissingen te nemen, maar waarborgt dat ze hierbij een logische lijn volgen. De voornaamste methode om de resultaten van dit programma kenbaar te maken is via publicaties in wetenschappelijke tijdschriften die werken met referees, maar ook publicaties van de Commissie hebben een nuttige bijdrage geleverd tot de verspreiding van informatie over het programma. Met de talrijke symposia, workshops en conferenties die in het kader van het programma zijn georganiseerd, is een breed wetenschappelijk publiek bereikt in en ook buiten Europa. Andere directoraten van de Commissie hebben echter minder gebruik gemaakt van de resultaten dan werd gehoopt, bijvoorbeeld bij het vaststellen van normen, het opbouwen van het vertrouwen van het publiek en het ondersteunen van landen in Midden- en Oost-Europa. In het vierde kaderprogramma heeft de Commissie veel uitvoeriger dan voorheen aangegeven welke typen onderzoek voor steun in aanmerking komen, maar bij de voorbereiding van het programma heeft breed overleg plaatsgevonden met individuele wetenschappers. Het is echter van belang dat er een evenwicht bewaard blijft zodat groepen innovatieve wetenschappers in de Lid-Staten ook EU-steun kunnen krijgen voor werkzaamheden op nieuwe of onorthodoxe gebieden die wellicht slechts een geringe kans op succes bieden, maar naar verhouding een bijzonder grote potentiële waarde hebben. Het vierde kaderprogramma vormt een uitstekende basis voor de ontwikkeling van het vijfde kaderprogramma. Het zou echter nuttig zijn de doelstellingen en tijdschema's te herzien in het licht van de behoeften van de eindgebruikers. Voor elk van de programma's moet worden nagegaan wie precies de te worden eindgebruikers zijn, en tussen de gebruikers en de onderzoekteams dienen contacten ontwikkeld. Een deel van de programmaresultaten kan dermate specifiek worden afgestemd op het MKU, dat ze door kleine en middelgrote ondernemingen kunnen worden toegepast, bijvoorbeeld op hel gebied van stralingsbeheersing, reactorveiligheid, afvalbeheer en rampenbestrijdingsplannen. Wanneer meer onderzoek wordt verricht naar de risico's van kernsplijting, zal tegen het einde van het vijfde kaderprogramma uitgebreide kennis over ernstige ongevallen beschikbaar zijn en op Europees niveau een fundamenteel wetenschappelijk inzicht zijn verkregen in alle denkbare reactorongevallen en de gepaste mogelijke correctieve maatregelen. Deze kan worden gebruikt kennis om 174 17. rampenbestrijdingsprocedures te ontwikkelen en het ontwerp van reactoren waar nodig aan te passen. Ook de kennis over afvalopslagplaatsen dient te worden uitgebreid tot het moment van opslag. De voornaamste taak is nu aan te tonen dat alle noodzakelijke studies en experimentele onderzoeken worden verricht om de vereiste veiligheid van het gehele afvalbeheersysteem - met name de geologische opslag - te waarborgen. In dit verband vergen de taken op lange termijn verdere inspanningen, niet in het minst vanwege de grote verscheidenheid van mogelijke geologische formaties in de Lid-Staten van de EU. Ons inziens hoeft er geen verder onderzoek plaats te vinden naar de ontmanteling van reactoren, aangezien nog tijdens het vierde kaderprogramma in diverse kerncentrales en andere kerninstallaties een uitgebreide reeks succesvolle technieken zal worden gedemonstreerd. Wel moet het onderzoek worden voortgezet naar mogelijkheden om mensen te beschermen tegen de straling die vrijkomt bij het gebruik van kernenergie. Dit is van belang om het leefklimaat van de Europese bevolking te kunnen verbeteren en een deel van haar angsten weg te kunnen nemen. Het is een gebied waarop Europa wetenschappelijke kwaliteit te bieden heeft en een uitzonderlijk brede samenwerking kent, en waarop de activiteiten van de Commissie een leidraad kunnen bieden voor nationale onderzoeken om de resultaten daarvan te optimaliseren. Ook al zijn bepaalde activiteiten op het terrein van stralingsbescherming niet direct relevant voor de nucleaire veiligheid, ze zijn wel van groot belang voor de bescherming van patiënten in de geneeskunde en dienen dan ook te worden voortgezet. Ons inziens kan het gebied 'lering trekken uit gebeurtenissen uit het verleden' in bovengenoemde onderzoekterreinen worden ingebed. In de gedetailleerde aanbevelingen aan het einde van het hoofdverslag worden tot slot nog suggesties gedaan voor verdere verbetering van de administratieve procedures van de Commissie, zodat contractanten meer tijd kunnen besteden aan hun feitelijke onderzoek. 175 17. II. REACTIE VAN DE COMMISSIE De Commissie is de onafhankelijke deskundigen erkentelijk voor hun evaluatie. Zij zagen zich voor de taak gesteld de onderzoek- en opleidingsactiviteiten van Euratom op het gebied van de veiligheid en ontmanteling van kernreactoren en het beheer en de opslag van radioactief afval, alsmede het onderzoek naar stralingsbescherming voor het eerst te beoordelen. Aangezien het onderzoek naar stralingsbescherming ook bepaalde activiteiten behelst die niet voor alle onderzoekgebieden van het programma Veiligheid van kernsplijting relevant zijn (zoals het onderzoek naar de straling van natuurlijke bronnen en de medische toepassing van radionuclide!! en ioniserende stralen), stond het evaluatiepanel voor de moeilijke opgave de uiteenlopende onderzoekprestaties van het verleden in de juiste context te plaatsen en tevens toekomstige onderzoekdoelstellingen aan te wijzen. Het is in overeenstemming met de strategie van de Commissie voor de planning van toekomstig onderzoek om bij het programma Veiligheid van kernsplijting een coherentere aanpak te gaan volgen, met de bescherming van de bevolking en het milieu als kerndoel. Een ander belangrijk doel is het behoud van deskundigheid en de voortzetting van industriële activiteiten op nucleair gebied te bevorderen teneinde het Europese concurrentievermogen op dit terrein in stand te houden. Niet minder belangrijk is dat bij het vaststellen van nieuwe onderzoekdoelstellingen meer aandacht wordt geschonken aan de eindgebruiker van teneinde een duidelijker de onderzoekresultaten, alsook aan het formuleren van 'afsluitingscriteria' tijdslimiet te stellen aan onderzoekprojecten. De Commissie onderschrijft de specifieke conclusie dat het onderzoek naar ernstige kernongevallen dient te worden voortgezet en dat innovatieve Europese reactorontwerpen in de toekomst dienen te worden ondersteund. Bovendien neemt ze nota van de opmerking dat een veilig afvalbeheer en met name geologische opslag speciaal van belang zijn voor dit programma. De Commissie deelt de mening van het evaluatiepanel dat het EU-onderzoek naar stralingsbescherming dient te worden voortgezet teneinde een voor het publiek, de arbeiders en het milieu veilige toepassing van ioniserende stralen op uiteenlopende gebieden te waarborgen. Dit onderzoek zal een objectief kader tot stand helpen brengen om te voorkomen dat het publiek een verkeerde voorstelling krijgt van stralingsrisico's en dat de Lid-Staten daardoor de onbetwistbare voordelen mislopen van een grootschaliger toepassing van straling in de geneeskunde en het bedrijfsleven, en niet alleen van kernenergie. De Commissie beklemtoont dat het onderzoekprogramma voor veiligheid van kernsplijting onder meer ten doel heeft bij te dragen tot een heldere en logische lijn in de beleidsbeslissingen van de Lid-Staten van de EU. Het Europese programma zal de kwaliteit en het aanvullende karakter van de werkzaamheden van de Lid-Staten helpen waarborgen. De Commissie onderschrijft het standpunt van het evaluatiepanel dat er meer aandacht moet worden besteed aan samenwerking en beheer teneinde de doelmatigheid van de communautaire inspanningen te verbeteren. Dit houdt onder meer in dat wetenschappelijke kwaliteit en beheervaardigheden als maatstaf zullen dienen bij de toekomstige selectie van onderzoekprioriteiten. Ook wordt ernaar gestreefd voor het communautaire onderzoekprogramma trekken, met name op jonge wetenschappers onderzoekgebieden waar Europa op mondiaal niveau terrein dreigt te verliezen. aan te 176 17. III. EVALUATIEPANEE De heer B. G. Bennett UNSCEAR Wenen Secretaris/Comité inzake de effecten van atoomstraling De heer H. Eschrich Gepensioneerd Kernreactorspecialist De heer F. Feates Universiteit van Manchester Hoogleraar natuurlijke-stralingschemie De heer R. Guillaumont CNRS Hoogleraar, 'Institut de Physique Nucléaire' De heer F. R. Marcus NKS (Noord-Europees onderzoek naar nucleaire veiligheid) Deskundige op het gebied van onderzoek naar nucleaire veiligheid De heer G. Vayssier Adviesbureau inzake nucleaire veiligheid Adviseur De heer A. Wambersie Katholieke Universiteit van Leuven Hoogleraar, faculteit geneeskunde, radiobiologie en stralingsbescherming De heer R. J. Berry Adviseur Adviseur inzake nucleaire veiligheid 177 17. 178 18. VIJFJAARLIJKSE EVALUATIE 1996 BEHEERSTE THERMONUCLEAIRE FUSIE 179 18. ISO 18. I. SAMENVATTING AANBEVELINGEN 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. Fusie is één van de weinige energiebronnen die vanaf het midden van de 21e eeuw in belangrijke mate zou kunnen bijdragen in onze steeds groeiende behoefte aan elektriciteit. Gezien de aan deze energievorm inherente veiligheidsaspecten, de potentiële milieuvoordelen en de in ruime mate beschikbare brandstof, is het in het belang van Europa deze optie open te houden. Het lange-termijn karakter van het fusie-ontwikkelingsproces en de grote mogelijkheden die fusie-energie te bieden heeft, rechtvaardigen een voortdurende rechtstreekse betrokkenheid van de Europese Unie bij de O&O-werkzaamheden op dit gebied en een volledige bundeling van de inspanningen van de Lid-Staten (en Zwitserland) toepassing van het subsidiariteitsbeginsel. in een Europees fusieprogramma, onder De raad bevestigt de juistheid van de O&O-strategie op langere termijn, zoals deze door eerdere raden is aanbevolen, en onderschreven is in het desbetreffende besluit van de Ministerraad van 1994, waarin wordt gesteld dat er, om de demonstratiereactor (DEMO) tot stand te brengen, slechts één enkele installatie nodig is, te weten een experimentele tokamak-reactor (ITER). De raad is ingenomen met de krachtige pogingen die het Programma in het werk heeft gesteld om de meeste wetenschappelijke, technologische en industriële activiteiten op ITER te concentreren, en beveelt aan dat men op de ingeslagen weg voortgaat en verdere stappen neemt om het bedrijfsleven meer bij het Programma te betrekken. O&O op fusiegebied is nu in een stadium gekomen waarin het wetenschappelijk en technisch mogelijk is tot de bouw van de eerste experimentele reactor over te gaan; dit is de enige realistische optie. De raad ziet de constructie van ITER daarom als de eerste prioriteit van het communautaire fusieprogramma binnen het ruimere verband van het Vijfde Kaderprogramma. ITER moet in Europa worden gebouwd, aangezien Europa op deze manier haar rol van internationale koploper op dit gebied zou kunnen handhaven, en hetgeen tevens een groot voordeel zou opleveren voor het bedrijfsleven en laboratoria in Europa. Wel zou de communautaire financiering van fusie gedurende de eerste tien jaar van de volgende eeuw gemiddeld met minimaal 50% omhoog moeten, zou het JET-project geleidelijk aan moeten worden afgebouwd, zou de budgettaire toewijzing van de Gemeenschap aan de Associaties geheroriënteerd moeten worden en zou er een aanzienlijke bijdrage van het gastland benodigd zijn. Wat het Vijfde Kaderprogramma betreft, zou de extra financiële inspanning tot zo'n 200 miljoen ecu beperkt blijven. Mocht het niet mogelijk blijken ITER in Europa te vestigen, dan beveelt de raad ten zeerste aan een actieve participatie in ITER als eerste prioriteit van het Europese fusieprogramma te handhaven. De raad doet de aanbeveling dat, wat de constructie van ITER betreft, bijzondere aandacht moet worden besteed aan de organisatie van de systeem-engineering en de hieruit voortvloeiende optimalisering van de deelneming door het bedrijfsleven; erop toe te zien dat de bijdragen van de partners hoofdzakelijk "in natura" worden geleverd en dat een groot aantal ITER-personeelsleden door de partners gedurende een met de aard van hun taken overeenstemmende periode bij het project worden gedetacheerd en dan naar hun eigen instellingen terugkeren om de verspreiding van know-how te optimaliseren. Ervan uitgaande dat deze hoofd-strategie wordt gevolgd en dat ITER wordt gebouwd, doet de raad de volgende verdere aanbevelingen: 8. Zodra een definitief besluit over de bouw van ITER is genomen, zou het JET-programma moeten worden herzien en zouden eventuele verdere activiteiten, rekening houdend met de strikte financiële 181 18. beperkingen als gevolg van de bouw van ITER, op de voor ITER meest essentiële kwesties moeten worden geconcentreerd. Bijzondere aandacht verdient het beheer van het JET-personeel, aangezien de datum waarop het project wordt afgerond naderbij komt. Associatieprogrammas inzake zowel fysisch onderzoek als technologische ontwikkeling zouden moeten worden voortgezet met het oogmerk een bijdrage tot ITER te kunnen leveren en de database voor DEMO te kunnen optimaliseren. Het in associatieverband uit te voeren fysisch onderzoek met behulp van kleine en middelgrote installaties zou voornamelijk op plasma-fysica en conceptverbetering gericht moeten zijn. Bij technologie voor de langere termijn zou het om de ontwikkeling en karakterisering van geschikte reactor-relevante materialen moeten gaan; hiertoe is de bouw van een krachtige 14 MeV neutronenbron vereist. Ontwerp en ontwikkeling van de DEMO-mantel moeten worden voortgezet, waarbij de mogelijkheid om met mantelmodules in ITER ervaring op te doen ten volle moet worden benut. De raad staat achter de ontwikkeling van de stellarator-configuratie, waarmee moet worden bereikt dat toekomstige strategische beslissingen inzake DEMO natuurkundig voldoende onderbouwd zullen zijn. De raad beveelt aan geen nieuwe initiatieven te ontplooien met betrekking tot de RFP-opstelling, zolang dit niet door nieuwe, gunstige gegevens wordt gerechtvaardigd. De nodige initiatieven moeten worden ontplooid om de "groepering" van associatie-activiteiten rond specifieke thema's, zoals in het recente verleden reeds met succes is gedaan, te bevorderen. fusieprogramma De raad heeft nota genomen van de, over de afgelopen jaren steeds sterker geworden interactie tussen het is geconcentreerd op ITER-activiteiten. Het bedrijfsleven zal een hoofdrol dienen te hebben, wanneer de ontwikkeling van fusie-energie de slotfase ingaat: derhalve wordt aanbevolen het bedrijfsleven geleidelijkaan meer erbij te betrekken, met name op het vlak van de systeem-engineering. en het bedrijfsleven, welke vooral 9. 10. Bovendien worden met betrekking tot andere aspecten van de programma-activiteiten de volgende aanbevelingen gedaan: 11. 12 13. 14. 15. De raad was zeer onder de indruk van de werkzaamheden die zijn verricht in verband met de evaluatie van veiligheid en milieu-aspecten van fusie-energie en beveelt ten stelligste hernieuwde inspanningen in deze richting aan. Er moet veel werk worden gedaan op het vlak van sociaal-economisch onderzoek naar fusie. Dit onderzoek moet multidisciplinair zijn en worden gericht op zaken als: kostenfactoren van fusie-energie, algemene bekendheid verschaffen, democratisch beheer van complexe systemen en veranderende waarden. Het "observatiemandaat" voor het volgen van de ontwikkelingen rond fusie door middel van traagheidopsluitings zal van kracht moeten blijven en, in dit verband, is een coördinatie van de nationale "civiele" inspanningen in Europa aan te bevelen. De hoge graad van menselijke mobiliteit die is bereikt door middel van de "mobiliteits-regeling" is van wezenlijk belang voor de samenhang van het programma en zou op peil moeten blijven. Het bedrijfsleven zou er meer bij dienen te worden betrokken. Een gedecentraliseerd management van het Programma is efficiënt en flexibel en vindt in wetenschappelijke, juiste aanpassingen lijkt het op de voor ons liggende moeilijke taken berekend te zijn. Natuurlijk zal het ITER-project, wanneer de constructiefase aanbreekt, wel een specifiek, centraal beheer van de Europese bijdragen noodzakelijk maken. industriële kringen veel waardering. Met de technologische en 182 Tenslotte kunnen er zich externe gebeurtenissen voordoen waardoor de basishypothesen van dit verslag op losse schroeven kunnen komen te staan: 16. Mocht de samenwerking in ITER-verband om welke reden dan ook schipbreuk leiden, dan zou het niet langer mogelijk zijn planning en constructie van ITER volgens de in dit verslag aangegeven algemene beleidslijnen te laten verlopen. In dit geval beveelt de raad aan het Europese fusieprogramma in het licht van de nieuw ontstane situatie volledig te heroverwegen. 18. 83 II. REACTIE VAN DE COMMISSIE 14 1. 2. Tijdens zijn bijeenkomst op 26 november 1996 heeft het raadgevend comité voor het fusieprogramma (CCFP) de voorlopige standpunten inzake de 'bevindingen en aanbevelingen' van het panel unaniem aangenomen. De Commissie, die formeel lid is van de CCFP, is het volledig met deze standpunten eens. Gelet op de aanbevelingen van het panel inzake ITER, kan worden toegevoegd dat de recent door een EU-Lid-Staat getoonde belangstelling om onderdak te bieden aan ITER een bevestiging vormt van - wat mevr. Cresson tijdens de Onderzoekraad op 7 oktober 1996 aanduidde als - de wil van Europa om een rol van betekenis te spelen bij deze onderneming. De reikwijdte van deze rol kan echter niet worden gedefinieerd voordat de financiële betrokkenheid volledig in kaart is gebracht. De ITER-partners zijn nog maar net begonnen met quadripartiete verkenningen, die het onder meer mogelijk moeten maken binnen afzienbare tijd realistische veronderstellingen te maken omtrent de verdeling van de financiële lasten tussen het potentiële gastland en de overige partners. Voorlopige standpunten van het CCFP inzake de bevindingen en aanbevelingen van het evaluatiepanel inzake het fusieprogramma 1996 Het CCFP is ingenomen met de erkenning door het panel van het succes van de verrichte O&O-werkzaamheden en van de geldigheid van de door het Europese fusieprogramma gevolgde strategie. Het onderschrijft de noodzaak van meer betrokkenheid van het bedrijfsleven, het actief oppakken van veiligheids- en milieustudies, en het starten van studies naar sociaal-economische aspecten. Het CCFP heeft er begrip voor dat argumenten ter ondersteuning van de bevindingen en aanbevelingen worden opgenomen in het volledige verslag. Het CCFP hecht eraan de volgende punten van de bevindingen en aanbevelingen van het panel voor het voetlicht te brengen: Kernfusie is rijp voor ITER, en het programma zou vaart verliezen indien ITER niet in de nabije toekomst wordt gebouwd. Op dit moment bezet Europa een leidende positie in het fusie-onderzoek. Nu de bouw van de eerste fusiereactor nadert en de betrokkenheid van de industrie toeneemt, valt het moeilijk te verteren als Europa deze leidende rol zou opgeven: ITER moet in Europa worden gebouwd. Fusie speelt een belangrijke rol als het gaat om het voldoen aan de toenemende vraag naar energie van komende generaties. Het CCFP schaart zich achter de mening van het panel fusie te beschouwen tegen het licht van een veel bredere onderzoekinspanning op het gebied van energie. Ingevolge het subsidiariteitsbeginsel hoeven niet alle opties op energiegebied op communautair niveau te worden ontwikkeld. Gezien het langelermijnkarakter en de brede reikwijdte vraagt fusie noodzakelijkerwijs wel om een communautaire aanpak. Het CCFP is zich er volledig van bewust dat er als gevolg van het verslag van het panel belangrijke aanvullende werkzaamheden moeten worden verricht: 14 Do 'bevindingen en aanbevelingen' van het evaluatiepanol inzake het fusieprogramma 1996 zijn gebaseerd op een diepte-analyse. uitgevoerd door het comité, die /al worden opgenomen in het volledige verslag dat nog moet worden afgerond. 184 18. Vooruitlopend op het besluit over de locatie van ITER, dient een grondige beschrijving van het langetermijneffect voor zowel het programma van het gastland als dat van derden te worden opgesteld. Het toekomstige programma moet opnieuw worden afgestemd en geaccentueerd nadat een besluit is genomen over de locatie en bouw van ITER. Het CCFP is het eens met het panel dat een afwijzend besluit over ITER dusdanige gevolgen met zich meebrengt, dat een volledige heroverweging van het Europese fusieprogramma noodzakelijk zal zijn. Het CCFP beschouwt de bevindingen en aanbevelingen van het panel als een belangrijk uitgangspunt voor de voorbereiding van het vijfde kaderprogramma. Zodra het volledige verslag van het panel beschikbaar is, zal het CCFP zijn advies hierover uitbrengen. 85 18. III. EVALUATIEPANEL Prof. Sergio Barabaschi Voormalig staatssecretaris voor Onderzoek en Technologie, Italië. Voorzitter van de 'European Industrial Research Management Association' (EIRMA). Dr. Claus Berke Voormalig directeur van Siemens AG en voormalig president van het Europees Nucleair Forum. Dr. Feliciano Fuster Jaume Voorzitter en hoofddirecteur van 'Empresa Nacional de Electricidad' (ENDESA) en de groep aangesloten bedrijven. Sir John Hill Lid van de 'Royal Society', voormalig voorzitter van de 'Atomic Energy Authority' van het Verenigd Koninkrijk. Prof. Lars Ingelstam Hoogleraar technologie en sociale verandering. Universiteit van Linköping. Prof. Francis Troyon Hoogleraar fysica, 'École Polytechnique Fédérale de Lausanne', voorzitter van de JET-Raad. Prof. Harry van der Laan Hoogleraar astronomie, Universiteit van Utrecht, voormalig directeur-generaal van het Zuidelijk Europees Observatorium. Prof. Jean-Paul Watteau Voormalig rector magnificus van de 'Académie de Grenoble'. 86 19. Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek GCO 19924996 Algemene evaluatie en samenvatting van de rapporten van de Visitatiecommissies Prof. J. M. Rojo Universidad Complutense Madrid 187 19. 188 19. I. SAMENVATTING Ik heb ten zeerste de indruk dat het GCO sinds de bemoedigende analyse van Sir Hermann Bondi meer vooruitgang heeft geboekt. Deze gestadige ontwikkeling is de verdienste van het management van het Centrum en van de begeleiding van de Raad van Beheer. Ook dient te worden opgemerkt dat de meeste aanbevelingen gemaakt in de vorige evaluatie effectief zijn uitgevoerd. Ik heb er alle vertrouwen in dat ook de aanbevelingen uit de uitstekende rapporten van de huidige Visitatiecommissies een grote hulp zullen zijn voor de instituten. Overeenkomstig de richtlijnen van de Raad werden de doelstellingen van het GCO toegankelijker en heeft het Centrum zich meer opengesteld voor de buitenwereld. Het heeft in toenemende mate activiteiten ter ondersteuning van de diensten van de Commissie en van de beleidsmaatregelen van de Unie uitgevoerd en grote netwerken met onderzoeksinstellingen, autoriteiten en industrieën opgezet. Het Centrum heeft vooral snel gereageerd op de oproep om zich in alle opzichten concurrerend op te stellen: het heeft met succes werkzaamheden voor gezamenlijke rekening in het kader van het kaderprogramma van de Unie uitgevoerd en geraakt geleidelijk meer betrokken bij joint ventures met het bedrijfsleven. Met de vernieuwing van het managementteam is een nieuwe en krachtige aanzet gegeven tot projectcontrole, kwaliteitszorg en marketing om de zichtbaarheid van de wetenschappelijke en technische activiteiten te verhogen en de activiteit van het Centrum transparanter en begrijpelijker te maken. Bovendien merkt men dat de cultuur verandert, waardoor veel medewerkers er nu van overtuigd zijn dat het GCO profijt kan trekken uit zijn meer concurrerende houding. Dit succesvolle beleid moet onafgebroken steun krijgen en overeenkomstig het advies van een aantal Visitatiecommissies raad ik aan het nog verder aan te moedigen door geleidelijk voor elk instituut een adviesgroep van gebruikers op te zetten om tot meer relevante projectopdrachten te komen en de behoeften van de gebruikers en hun ideeën over de werking van de instituten te sturen, in het bijzonder wat de overdracht betreft. Om zijn institutionele en concurrerende onderzoeksopdracht te volbrengen, moet het GCO als partner bijzonder gekwalificeerd zijn. Het doet mij genoegen vast te stellen dat het GCO erin geslaagd is een aantal centrale expertisegebieden te behouden en streeft naar de beheersing van een aantal nieuwe. Ter ondersteuning van dit streven naar kwaliteit, stel ik voor een permanente wetenschappelijke adviesgroep op te richten die onder de Raad van Beheer ressorteert. Die groep zou de kwaliteit van het lopende in de instituten onderzoek moeten evalueren en met name de kwalitatief hoogstaande eenheden identificeren en zou ook advies moeten verstrekken over het verkennend onderzoek. De adviesgroep kan ook kostbare informatie verstrekken aan de Visitatiecommissies. Hoge kwaliteit wordt tegengewerkt door ongecontroleerde diversificatie. Het maken van een keuze is noodzakelijk. Het GCO is namelijk op te veel gebieden actief. Voor het GCO verdient het beslist de voorkeur op een beperkt aantal gebieden een eersterangsplaats in te nemen in plaats van een partner voor algemene toepassingen met een laag profiel te zijn. De activiteiten van het GCO moeten immers in het kader van de subsidiariteit worden bekeken. Het dient dan ook tot niets in de Lid-Staten bestaande installaties te kopiëren als daarvan geen duidelijk voordeel te verwachten is. Het GCO moet tevens routinewerkzaamheden vermijden, ook al wordt daarom verzocht door derden. Om te garanderen dat de positieve ontwikkeling van het GCO doorzet, moet bijzondere aandacht worden geschonken aan het personeelsbeheer. Wat de personeelswerving betreft, maak ik ernstig voorbehoud voor de toekomst. Zoals reeds in eerdere evaluaties werd vermeld, moet er opnieuw op worden gewezen dat het problemen veroorzaakt wanneer wordt getracht een duidelijk voor de werving van ambtenaren ontworpen systeem te gebruiken voor de werving van hooggekwalificeerde wetenschappers. Het systeem is veel te star en te langzaam om te voldoen aan de eisen van 1996, laat staan aan die van de volgende eeuw. Ook al kon enige verbetering worden geconstateerd, toch is een radicale hervorming noodzakelijk. Ik stel voor dringend een werkgroep samen te stellen om dit probleem aan te pakken, met inbegrip van mogelijke wijzigingen in de bestaande regelingen. Ik hoop ten zeerste dat de recente omvorming van het GCO tot een onafhankelijk directoraat-generaal ertoe kan bijdragen dat aan de specifieke eisen van een onderzoekscentrum in de EG-structuur wordt voldaan. De mobiliteit is een ander belangrijk aspect dat 189 19. nieuw leven moet worden ingeblazen. Door het stimuleren van de tijdelijke detachering van stagiairs wetenschappers van andere instellingen en de regelmatige aanwezigheid van onderzoekstudenten, vooral op postdoctoraal niveau, moet de constante doorstroming van ideeën naar de instituten worden aangemoedigd. Tot slot nog een woordje over energie. Ik deel volledig de bezorgdheid van mijn achtbare voorganger over de achteruitgang van het onderzoek inzake kernenergie. Los van de persoonlijke of politieke houding ten opzichte van kernenergie in de Lid-Staten, moeten wij ons blijven bezighouden met nucleaire veiligheid, afvalverwerking, non-proliferatie en andere vraagstukken. Deze problemen zijn grensoverschrijdend en verdienen onze aandacht op Europees niveau. Er dient op gewezen te worden dat het GCO op een aantal gebieden van de kernenergie een grote deskundigheid bezit. Samengevat ben ik de mening toegedaan dat het GCO momenteel op de goede weg is en dat de huidige beleidsmaatregelen bruikbaar en bevredigend zijn en, gesteund door een doeltreffend management, het Centrum reeds hebben omgevormd tot een nuttige partner van de instellingen en de industrie in Europa. Opdat personeelsbeheer, aanhoudt, moeten, kwaliteitsondersteuning en keuze van onderzoeksgebieden betreft, een aantal maatregelen worden genomen, waarvoor aanbevelingen worden gegeven. ten minste wat bevredigende trend deze 1. Inleiding technologische ontwikkeling en demonstratie Onderzoek, is één van de belangrijkste beleidsaspecten van het huidige Unieverdrag aangezien het in economisch volume de derde plaats inneemt. De reden voor dit hoge profiel ligt in de overtuiging dat de basisdoelstellingen van de Europese Unie (EU), met name het industriële concurrentievermogen en de verbetering van de kwaliteit van het bestaan, alleen op de stevige grondvesten van wetenschap en technologie kunnen worden uitgebouwd. Hoewel de EU zich voortdurend en in toenemende mate met OTO heeft beziggehouden, is de nadruk die op de verschillende gebieden of zelfs op het soort activiteiten werd gelegd voortdurend gewijzigd. Ook de rol van het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek (GCO) werd herhaaldelijk aangepast. (OTO) instellingen Als gevolg van de teruglopende belangstelling voor onderzoek op het gebied van de kernsplijting zagen de in kernenergie gespecialiseerde in de Lid-Staten zich genoodzaakt een moeizaam omschakelingsproces te ondergaan. Het GCO was daarop geen uitzondering. In feite hebben een aantal huidige specialisaties, zoals milieu en veiligheid, dezelfde doelstellingen als sommige omgeschakelde nationale nucleaire centra. Het mag dan ook geen verbazing wekken dat het GCO in het verleden vaak een defensieve strategie volgde of dat de Europese besluitvormende organen in de voorbije jaren een aantal definities hebben vastgesteld in verband met de doelstellingen van het Centrum en met de verschillende evaluatieprocedures voor de prestaties ervan. De laatste, in 1994, was de door de Raad, het Parlement en de Commissie vastgestelde 'gewijzigde rol' van het GCO. Deze nieuwe rol benadrukte onder meer dat het GCO sterker bij 'concurrerende activiteiten' moest worden betrokken, vaak in een partnerschap met bedrijven. Hoewel deze evaluatie betrekking heeft op de periode 1992-1996 (met volledige erkenning van de vorige evaluatie voor de periode 1992-1994, het Bondi-rapport), suggereert de introductie van de bovenvermelde gewijzigde rol van het GCO halverwege die periode dat vooral de nadruk moet worden gelegd op de prestaties van het Centrum in het kader van die gewijzigde rol, d. w. z. in de laatste twee jaar. Dat was ook de mening van de Visitatiecommissies die de afzonderlijke instituten van hel GCO bezochten en in hun rapporten vooral aandacht hadden voor de nieuwe, meer concurrerende activiteiten. In die rapporten wordt de positieve ontwikkeling van de prestaties van het GCO in de laatste twee jaar benadrukt, wat de eerdere verwachtingen uit de Bondi-evaluatie bevestigt. Het belang van de afzonderlijke rapporten van de Visitatiecommissies kan niet genoeg worden benadrukt aangezien de bezoeken op een zeer deskundige en professionele wijze plaatshadden. Afgezien van een beperkte inbreng op basis van persoonlijke ontmoetingen met de directeurs en het personeel van de 190 19. instituten, is het grootste deel van deze evaluatie op die rapporten gebaseerd. De structuur van mijn eigen rapport ziet er als volgt uit: in deel 2 onderstreep ik een aantal belangrijke punten uit de afzonderlijke rapporten en tracht ik gemeenschappelijke elementen te ontdekken. Daarna volgt een meer algemene bespreking van wat het GCO de laatste vijfjaar heeft bereikt (deel 3), waarbij ik rekening hou met de in de overeenkomstige besluiten van de Europese instellingen vastgestelde doelstellingen. Uitgaande van de positieve ontwikkeling van het Centrum werp ik in deel 4 een blik in de toekomst op zoek naar die O&O- problemen die het GCO doeltreffender kan aanpakken dan de nationale laboratoria. Deel 5 tenslotte bevat een aantal conclusies en aanbevelingen. Aangezien die laatste eerder algemeen zijn, dienen zij te worden beschouwd als een aanvulling op de specifieke aanbevelingen van de Visitatiecommissies voor de afzonderlijke instituten (samengevat in bijlage II). 2. Toelichting bij de individuele instituten De volledige rapporten van de afzonderlijke Visitatiecommissies zijn opgenomen in bijlage I. Zij omvatten een evaluatie van de activiteiten van de instituten met het oog op de in de besluiten van de Raad vastgestelde doelstellingen, alsmede een aantal specifieke aanbevelingen voor de toekomst. In dit tweede deel selecteer ik uit die rapporten enkele richtlijnen die ik verhelderend of representatief vind voor de huidige problemen. Het Instituut voor Referentiematerialen en -metingen (IRMM): * Het instituut lijkt een belangrijke plaats in te nemen in de EU-structuur van de sector. Indien het instituut niet bestond, zou een centrum van dit type moeten worden opgericht. * Het instituut heeft blijkbaar een bevredigende deskundigheid en erkenning bereikt, in het bijzonder wat nucleaire referentiemetingen betreft. Het beschikt ook over speciale experimentele installaties. * De procedures voor de boekhouding en het beheer moeten worden verbeterd en aan de speciale rol van het instituut worden aangepast. * Het originele onderzoek mag niet worden verwaarloosd. In dat opzicht lijkt het verstandig 10% van de middelen voor verkennend onderzoek uit te trekken. Het Transuraneninstituut (ITE): * Naar mijn mening is dit het hoogst gekwalificeerde instituut van het GCO. Alles moet in het werk worden gesteld om die status te behouden, in het bijzonder wat de werving betreft omdat een aantal mensen binnenkort met pensioen gaat. * Het instituut is er ook in geslaagd een aantal concurrerende activiteiten in zijn vroegere, hoofdzakelijk op onderzoek gerichte werkzaamheden te integreren. * Vermijd in gebieden te blijven die routine worden: als dat toch het geval is, draag het werk dan liever over aan andere instellingen. De creativiteit moet op alle gebieden worden gestimuleerd (b. v. op het gebied van analyses ten behoeve van de veiligheidscontrole). * In de twee richtingen van het verkennend onderzoek kwamen onlangs in andere Europese laboratoria een aantal vernieuwende ideeën tot stand (met name de energieversterker en de afvalverbrander). ITE moet die evalueren, aan de Commissie verslag uitbrengen en eventueel een netwerk opzetten. 19. Het Instituut voor Geavanceerde Materialen (IAM): * Dit sterk geherstructureerd instituut geniet erkenning op het gebied van de hoge-temperatuurmaterialen, maar op andere gebieden is er nog ruimte voor verbetering. Er moet worden vermeden te diversificeren in gebieden die reeds voldoende worden onderzocht. * De toekomst van het tritiumlaboratorium (ETHEL) moet worden onderzocht met het oog op de ontwikkeling van ITER en de ermee samenhangende fusieprogramma's. Er moet worden nagegaan hoe relevant deze faciliteit is ten opzichte van de faciliteiten in de Lid-Staten. * Het feit dat er in vergelijking met vroeger minder wetenschappers worden uitgewisseld met bekende externe instellingen wekt bezorgdheid. Dit lijkt mij een kritiek probleem. * De overdracht van kennis aan anderen lijkt toe te nemen; toch is het beter dat het instituut zich blijft bezighouden met generiek en voorbereidend onderzoek in plaats van het eigenlijke industriële onderzoek. De Visitatiecommissie is van oordeel dat werkzaamheden voor gezamenlijke rekening moeten worden aangemoedigd. Het Instituut voor Systeemengineering, Informatica en Beveiliging (ISIS): * Dit instituut is ontstaan uit de samenvoeging van twee vroegere instituten. Er is een nieuwe directeur aangesteld, die uiteraard nog bezig is met het definiëren van de doelstellingen en procedures. De leiding toonde een goed begrip van de problemen en een grote vastberadenheid en zal daarvoor in de toekomst worden beloond. laatste tijd heeft het * De te werken met externe onderzoeksinstellingen en met de industrie. Die concurrerende houding moet worden gestimuleerd en gesteund. Het voorstel om personeel uit te wisselen met de directoraten-generaal van de Commissie lijkt positief voor het versterken van een gebruikersgerichte benadering. instituut veel moeite gedaan om samen * In het algemeen is de kwaliteit bevredigend. Misschien moet het grote aantal door het instituut onderzochte materies worden afgestemd op de gebieden met het hoogste niveau van deskundigheid. Op een aantal gebieden lijkt het wenselijk het wetenschappelijk leiderschap te verbeteren. * Het instituut beschikt over een aantal unieke installaties waarvan de prestaties op het hoogste niveau moeten worden gehandhaafd. Er wordt toegegeven dat deze installaties intensiever door externe gebruikers moeten worden aangewend. Het Instituut voor Milieuzaken (EI): * Het instituut lijkt op tie goede weg om zowel institutionele als concurrerende activiteiten met een behoorlijk kwaliteitsniveau uit ie voeren. De leiding wil er het 'leidende instituut van Europa' met een 'grote zichtbaarheid" van maken, maar moet daarbij rekening houden met de toenemende activiteiten op die gebieden op nationaal niveau en moet zijn activiteiten zeker zorgvuldig uitkiezen. * Naast een goede managementcontrole lijkt de leiding het ontstaan van nieuwe ideeën met succes te stimuleren. Daarzonder zouden de institutionele en concurrerende activiteiten niet doeltreffend kunnen worden uitgevoerd. institutionele activiteiten van cruciaal belang. Zo kwam het EI tot * Op dit gebied zijn de verbazingwekkende resultaten bij de vergelijking van verontreinigingsmetingen die in blinde tests door verschillende nationale referentielaboratoria werden uitgevoerd met afwijkingen van meer dan 50%. Het effect van dit werk op de uitvoering van het milieubeleid kan niet genoeg worden benadrukt. 192 * Ik steun volledig het voorstel van de Visitatiecommissie om de activiteiten inzake wateronderzoek en beheer van de watervoorraden tot hun volle capaciteit uit te bouwen. Samen met de vereiste wetenschappelijke kwaliteit is een onafhankelijke en neutrale referentie op dit gebied onontbeerlijk. 19. Het Instituut voor Ruimtevaarttoepassingen (SAI): * Dit instituut heeft een unieke ervaring op het gebied van teledetectie en aardobservatie. Een strengere controle op de wetenschappelijke kwaliteit (het stimuleren van publicaties in vooraanstaande tijdschriften) en de deelneming aan concurrerende projecten (een betere definitie van specifieke doelstellingen en mijlpalen) zouden het instituut ten goede komen. * Daar teledetectie algemeen van aard is en bijdraagt tot de oplossing van talrijke problemen, moet de neiging van het instituut om zich in te veel onderwerpen te specialiseren worden tegengegaan. Het verdient de voorkeur de activiteiten van het instituut te beperken tot zijn centrale expertise (teledetectie en toepassing van netwerken). * De interdisciplinaire aanpak vereist meer samenwerking met andere instellingen, met name het Instituut Milieuzaken. Het Instituut voor Technologische Prognose (IPTS): * Dit nog vrij nieuwe instituut bouwt gaandeweg een stevige reputatie op bij zijn klanten en begint de nodige infrastructuur op te zetten om aan hun toekomstige behoeften te voldoen. Wegens zijn vestigingsplaats moeten de communicatie en het world-wide-web maximaal worden ontwikkeld. Het instituut moet zijn hoge kwaliteit nog aantonen en zijn volledige erkenning bereiken. * De eerdere aanbevelingen inzake de personeelswerving voor Sevilla en de Europese Waarnemingspost voor Wetenschap en Technologie (ESTO) werden gevolgd. * De algemene aanbevelingen over het maken van keuzes gelden nog meer voor het IPTS. Op gebieden waarop de Europese industrieën en laboratoria reeds een lange traditie hebben moet het werk niet worden aangemoedigd. * Het instituut gebruikt zijn geografische ligging om inzake mediterrane en Noord-Afrikaanse problemen een leidende positie te bereiken. Naar mijn mening moet deze benadering nog krachtiger worden, misschien, zoals de Visitatiecommissie aangaf, door een programma te ontwikkelen op een ander gebied dan technologie, werkgelegenheid en concurrentievermogen (TEC). 3. Algemene evaluatie van de prestaties van het GCO In zijn rapport over de periode 1992-1994 verklaarde Sir Hermann Bondi dat 'het GCO goed op weg is op veel van zijn activiteitsgeleden een centrum van uitnemendheid' te worden. Tot mijn genoegen kan ik twee jaar later bevestigen dat er op weg naar die doelstelling aanhoudend vooruitgang is geboekt. Wanneer men de vijfjarenperiode van 1992 tot nu bekijkt, kan men zonder meer zeggen dat het GCO met succes een specifieke plaats heeft ingenomen in het Europese OTO-systeem en dat het zijn rol met een almaar grotere deskundigheid vervult. Overeenkomstig de richtlijnen van de Raad werden de doelstellingen van het GCO toegankelijker en heeft het Centrum zich meer opengesteld voor de buitenwereld. Het heeft in toenemende mate activiteiten ter ondersteuning van de diensten van de Commissie en van de beleidsmaatregelen van de Unie uitgevoerd en heeft grote netwerken met onderzoeksinstellingen, autoriteiten en industrieën opgezet. Met de vernieuwing van het managementteam is een nieuwe en krachtige aanzet gegeven tot projectcontrole, kwaliteitszorg en marketing om de zichtbaarheid van de wetenschappelijke en technische activiteiten te verhogen en de 193 19. activiteit van het Centrum transparanter en begrijpelijker te maken. Bovendien merkt men dat de cultuur verandert, waardoor veel medewerkers er nu van overtuigd zijn dat het GCO profijt kan trekken uit zijn meer concurrerende houding. Misschien is het nog te vroeg om de nieuwe taakverdeling onder de instituten te beoordelen aangezien sommige fusies en heroriënteringen pas onlangs plaatshadden, maar het is duidelijk dat de coördinatie tussen de instituten nog moet worden versterkt. Er dient op gewezen te worden dat een commercieel gericht beheer nooit in tegenspraak kan zijn met wetenschappelijke en technologische kwaliteit. Er is geen sprake van overdracht als er geen significante ideeën of know-how zijn om te worden overgedragen. De nadruk mag niet uitsluitend op het aantonen van het 'nut' van een activiteit worden gelegd; om concurrerend te worden, moet aan de erkenning en de selectieve ondersteuning van de kwalitatief hoogstaande eenheden in de instituten de hoogste prioriteit worden verleend. In feite is het GCO erin geslaagd een aantal centrale expertisegebieden te behouden en streeft het naar de beheersing van een aantal nieuwe gebieden, hoewel veel aandacht moet worden geschonken aan het wervingsbeleid als men wenst dat die beloftevolle trend aanhoudt. Ook ziet het ernaar uit dat de beheerprocedures van het GCO minder bureaucratisch en meer transparant zijn geworden. Gelet op beide punten schenkt het voldoening dat het GCO onlangs een onafhankelijk directoraat-generaal is geworden aangezien een systeem dat duidelijk is ontworpen om administratieve diensten te leiden niet erg bruikbaar is in een OTO-centrum. Hoewel de huidige situatie van het GCO vertrouwen inboezemt, blijven een aantal zorgpunten bestaan. Ik verwijs naar de belangrijkste door de Visitatiecommissies geconstateerde problemen, die volledig met mijn eigen ervaring overeenkomen. 1. Personeel. Deze aangelegenheid van gemeenschappelijk belang is beslist het sleutelwoord voor de toekomst van het GCO. Er moet op worden toegezien dat het grote aantal pensioneringen dat voor de komende jaren wordt verwacht, wordt gecompenseerd door zeer deskundige jongere mensen in dienst te nemen. De procedures voor de personeelswerving zijn nog allesbehalve efficiënt. De hele wervingsprocedure moet zo worden aangepast dat contracten van drie jaar kunnen worden gebruikt om de OTO-vaardigheden van toekomstige kandidaten voor tijdelijke (semi-permanente) banen te testen. Ik ben van oordeel dat alleen een algemene evaluatie tot een aanzienlijke verbetering kan leiden en raad dan ook aan daartoe een speciale werkgroep op te richten. Aangezien vaak wordt gezegd dat zeer noodzakelijke hervormingen in strijd zijn met de regelgeving van de EU, kan die werkgroep misschien adviseren een aantal van die regels voor OTO-centra te wijzigen. 2. Uitwisseling van onderzoekers. Deze maatregel kende vroeger veel bijval in sommige instituten, in het bijzonder omdat daardoor de deskundigheid en de opleiding van jonge onderzoekers op nieuwe gebieden worden ondersteund. Ook wordt het werken in netwerkverband erdoor vergemakkelijkt. Toch lijkt het aantal uitwisselingen erop achteruit te gaan, een trend die moet worden omgebogen. 3. Het maken van keuzes. Het Centrum is op te veel gebieden actief. Voor het GCO verdient het beslist de voorkeur op een beperkt aantal gebieden een eersterangsplaats in te nemen in plaats van een partner voor algemene toepassingen met een laag profiel te zijn. 4. Beheer en boekhouding. Sinds het vorige rapport is er enige vooruitgang geboekt (b. v. een snelle oplossing voor personeelsproblemen bij projecten voor derden). Toch zijn er nog heel wat verbeteringen nodig. Er wordt voorgesteld de algemene boekhoudkundige procedures te evalueren. 5. Coördinatie. Ook al is er sinds het vorige rapport verdere vooruitgang geboekt, toch is een grotere coördinatie tussen de instituten noodzakelijk. Het Directoraat Programma's lijkt over zeer weinig personeel te beschikken en moet worden onderzocht. 6. Kernenergie. Afgezien van zijn historische oorsprong is het GCO de opslagplaats voor heel wat Europese kennis op dit gebied, misschien wel het enige waarop het voor een aantal deelgebieden als echte Europese leider wordt erkend. Dit kapitaal mag geenszins worden verwaarloosd. 194 19. 4. Toekomstverwachtingen Het GCO heeft drie soorten activiteiten als opdracht: institutionele, concurrerende binnen het kaderprogramma en concurrerende daarbuiten. De positieve respons die in de onderzochte periode op deze uitdaging wordt gegeven wijst erop dat de tijd misschien rijp is voor een verdere stap waarbij de activiteiten van het GCO geleidelijk zouden worden toegespitst op die activiteiten waarin de Europese toegevoegde waarde volledig tot uiting komt. Met andere woorden betekent dit dat niet meer de vraag moet worden gesteld of met de infrastructuur en het personeel in het GCO iets nuttigs kan worden gedaan, maar veeleer de positiever gerichte vraag of er O&O-gebieden of -activiteiten zijn waarvoor een Europees onderzoekslaboratorium wenselijk of zelfs noodzakelijk is. De algemene OTO-beleidsmaatregelen van de Europese Unie steunen immers op het beginsel van de subsidiariteit. Zoals algemeen bekend is, beschikken de Europese Lid-Staten over een aantal uitstekende laboratoria, zowel in hun universiteiten of nationale instellingen als in hun industrieën. Men kan zich afvragen of er op Europees niveau plaats is voor een instelling die doelgericht onderzoek uitvoert. Als het nut van een dergelijk centrum kan worden aangetoond, kan verder worden nagegaan of het GCO momenteel in staat is aan die eisen te voldoen. Op basis van de conclusies van de Raad van 26 april 1994 kunnen drie mogelijke gebieden worden overwogen waarop het GCO werkelijk een Europese toegevoegde waarde kan bieden: Het eerste gebied zou bestaan uit specifieke en moeilijke problemen waarvan de oplossing een kritische massa aan wetenschappelijke en technische expertise vergt. Die expertise zou worden aangemoedigd door briljante wetenschappers uit de verschillende Lid-Staten te integreren in eersterangseenheden met een kritische massa. Hun kennis zou in het Europese OTO-systeem doordringen via adequate netwerken en partnerschappen. Het tweede gebied zou het ontwikkelen, in stand houden en beheren van grote experimentele installaties zijn, die niet zelfstandig door de Lid-Staten kunnen worden geëxploiteerd. In het verleden zijn in Europa in het kader van de transnationale samenwerking tussen verschillende landen een aantal grote experimentele installaties opgezet of gerenoveerd. Het derde gebied zou bestaan uit onderzoeks- en ontwikkelingsactiviteiten waarvoor onpartijdigheid en neutraliteit noodzakelijk zijn. Het spreekt vanzelf dat die kwaliteiten geen praktisch nut zouden hebben als ze niet gepaard gingen met wetenschappelijke kwaliteit en erkenning. Nu komt de cruciale vraag of men realistisch kan verwachten dat het GCO momenteel op die drie gebieden competent is: • In de eerste plaats wordt zijn mogelijke rol van gastheer voor expertise eenheden geanalyseerd. Natuurlijk gaat het zowel om wetenschappelijke als technische expertise. Het bereiken van die expertise is geen gemakkelijke taak: als een instituut weinig prestige heeft, zal het moeilijk de beste wetenschappers kunnen aantrekken en bijgevolg nog verder stagneren. Men moet toegeven dat het GCO in het verleden zelden een referentiepunt is geweest, maar zoals in deel 3 is uitgelegd verbetert de situatie voortdurend. De huidige leiding is erin geslaagd het moreel en de vastberadenheid van het personeel te verbeteren, dat nu in zijn eigen mogelijkheden lijkt te geloven. Toch merkt men nog enkele bureaucratische overblijfselen; zo benadrukken sommige ambtenaren bij het beschrijven van hun werk vooral hoe zij iets zullen aanpakken, maar niet wat zij zullen doen. Nieuwe, veelbelovende ideeën moeten in alle instituten ten volle worden gesteund. Aangezien alle steun selectief moet zijn, zou precieze informatie over de externe evaluatie van de kwaliteit van de verschillende groepen erg nuttig zijn voor de leiding van de instituten. Ik ben van oordeel dat de Raad van Beheer (en de Visitatiecommissies voor hun periodieke evaluatie) voordeel zouden hebben bij de oprichting van een wetenschappelijke adviesgroep. Die zou de kwaliteit van het lopende onderzoek moeten evalueren, in het bijzonder wat de identificatie van kwalitatief hoogstaande eenheden in de instituten betreft, en zou ook advies moeten verstrekken 15 PBnr. C 126 van 7. 5. 1994. blz. I. 195 19. over het verkennend onderzoek. Men mag niet vergeten dat alleen kwalitatief hoogstaande eenheden een Europese toegevoegde waarde kunnen bieden aan hun concurrerende partnerschappen met de Europese industrieën en instellingen. Bij het streven naar hoge kwaliteit is op een aantal gebieden verbetering wenselijk. Om een hoog niveau te handhaven, moet ervoor worden gezorgd dat de beste jonge wetenschappers solliciteren en dat een doeltreffende selectie plaatsheeft. Zowel mijn advies over personeelshervormingen als mijn aanbeveling over het maken van keuzes zijn hier van cruciaal belang. Een andere suggestie in verband met mobiliteit lijkt eveneens relevant. Het is altijd moeilijk eersterangswetenschappers of - technologen die goed geïntegreerd zijn in andere instellingen, op een permanente basis aan te trekken. Hun integratie in de GCO-groepen voor beperkte (maar niet te korte) perioden zou evenwel enorme voordelen kunnen bieden. Misschien kan de vroegere gewoonte van de instituten om externe wetenschappers te integreren verder worden uitgebouwd door de ontwikkeling van een speciaal programma waarbij gebruik wordt gemaakt van sabbatsverlof en van geschikte stimulansen om die hoog aangeschreven wetenschappers aan te trekken. Dan kom ik tot de tweede functie, het beheer van grote installaties, die eveneens referentiepunten voor netwerken met andere Europese instellingen kunnen worden. Er dient op gewezen te worden dat geen van de grote installaties die de laatste tijd in Europa werden opgericht, onder leiding van tokamak (JET), die door het het GCO werden ontwikkeld. Zelfs de eerste Europese kaderprogramma van de EU werd gefinancierd, werd buiten het GCO ontworpen en ontwikkeld. De positieve ontwikkeling van het GCO, waarop in dit rapport voortdurend wordt gewezen, kan de houding van de Lid-Staten in de toekomst veranderen. Er moet worden nagegaan hoe de nog bestaande hinderpalen te boven kunnen worden gekomen. Ook de nieuwe artikelen 130 K, L en N van het Unieverdrag kunnen het vervullen van deze opdracht vergemakkelijken. Tenslotte wens ik de functie van onpartijdigheid en neutraliteit te behandelen. Er wordt vaak gezegd dat het GCO de beleidsmaatregelen van de Unie moet ondersteunen, maar al te vaak denkt men daarbij aan routinewerk of administratief werk. Dit is beslist een verkeerde aanpak en creatief en origineel werk is hierbij onmisbaar. Dit is misschien de rol waarin het GCO de laatste tijd het duidelijkst vooruitgang heeft geboekt. Die rol moet verder worden ondersteund, maar er mag niet uit het oog worden verloren dat die steun zinloos wordt als de kwaliteit van het GCO-onderzoek tekortschiet. Een subtiel evenwicht tussen het eerste en het derde gebied is dan ook noodzakelijk. Tenslotte, is de ontwikkeling van een onafhankelijk kennisorgaan voor wetenschappelijke en technologische prospectie van cruciaal belang om de inbreng van de verschillende Lid-Staten aan te vullen teneinde de grondslagen van de toekomstige kaderprogramma's te formuleren. De vroegere kaderprogramma's hadden vaak te lijden van een gebrek aan neutrale en erkende wetenschappelijke en technologische prospectie. Sommige programma's waren dan ook weinig meer dan een lijst van de belangen van de Lid-Staten, vaak met weinig Europese toegevoegde waarde. Bij deze taak moet het GCO nog aan prestige en erkenning winnen, maar de voordelen kunnen enorm zijn. 5. Conclusies en aanbevelingen Ik heb ten zeerste de indruk dat het GCO sinds de bemoedigende analyse van Sir Hermann Bondi aanzienlijke meer vooruitgang heeft geboekt. Deze gestadige ontwikkeling is de verdienste van het management van het Centrum en van de begeleiding van de Raad van Beheer. In het bijzonder dient te worden opgemerkt dat de meeste aanbevelingen gemaakt in de vorige evaluatie effectief zijn uitgevoerd. De opdracht om op concurrerende wijze te werk te gaan en de positieve reactie op die uitdaging in de verschillende instituten had een aantal gunstige gevolgen: 196 • • • Kwaliteitscontrole (de concurrentie met de nationale teams, de noodzaak om potentiële gebruikers aan te trekken, enz. ) Openstelling van de GCO-groepen voor de buitenwereld, bijvoorbeeld via netwerken, enz. Verbetering van de beheerprocedures, zoals kwaliteitszorg, projectbeheer en actieve marketing. 19. De eerste aanbeveling heeft dan ook betrekking op het handhaven en steunen van de huidige beleidsmaatregelen. Er moet evenwel op worden gewezen dat, zelfs voor het bestendigen van de huidige vooruitgang, een aantal verbeteringen noodzakelijk zijn, met name wat het personeelsbeheer betreft. Met het oog op de toekomst moet ernaar worden gestreefd van het GCO een instelling te maken die de Europese OTO-gemeenschap een reële Europese toegevoegde waarde biedt. Daarvoor zijn verdere aanpassingen noodzakelijk. Hieronder vat ik een aantal aanbevelingen samen die voortvloeien uit de analyse van de vorige punten: a) Aanbevelingen voor specifieke acties • • • • Stel met spoed een speciale groep experts samen, met ook specialisten in de Europese wetgeving, om advies te geven op het gebied van de rechtspositie van het personeel en de wervingsprocedures, met inbegrip van mogelijke wijzigingen in bestaande regelingen. Ga na welke mogelijkheden er zijn om een speciaal programma op te zetten voor het opnemen van eersterangswetenschappers in de GCO-laboratoria tijdens hun sabbatsverlof, waardoor de eerdere individuele acties van de instituten kracht worden bijgezet. Zorg voor een doorlopende doorstroming van onderzoekstudenten, met name op postdoctoraal niveau, naar de instituten. Zet een externe wetenschappelijke adviesgroep op die onder de Raad van Beheer ressorteert en de kwaliteit van het lopende onderzoek evalueert, in het bijzonder om de kwalitatief hoogstaande eenheden in de instituten te identificeren, alsmede om advies te verstrekken in verband met het verkennend onderzoek. De groep zou ook hulp kunnen bieden bij de selectie van nieuw wetenschappelijk personeel en bij uitwisselingen. Zet adviesgroepen van gebruikers op in die instituten waar zij nuttig zouden zijn (bijvoorbeeld ISIS) en breid die op basis van de opgedane ervaring uit tot alle instituten. b) Aanbevelingen voor het algemene beleid • • • Vermijd een te groot aantal onderwerpen in de instituten. Spits de aandacht eerder toe op die activiteiten die leiden tot een eersterangsstatus op een beperkt aantal gebieden. Leg in mededelingen over de activiteiten van het GCO de nadruk op de in de instituten van het GCO bereikte resultaten in plaats van op organisatorische aangelegenheden. Publiceer en verspreid regelmatig nieuws over die resultaten. Selecteer indien mogelijk die gevallen waarvoor het GCO grote erkenning heeft gekregen (in tegenstelling tot 'het opsommen van klanten'). Stimuleer een omgeving waarin originele en veelbelovende ideeën kunnen ontstaan. Steun die ideeën om de mogelijkheden ervan na te gaan. Moedig de publicatie ervan in vooraanstaande tijdschriften aan om erkenning te krijgen. Zorg ervoor dat er voldoende inspanningen worden geleverd voor verkennend onderzoek. 197 19. • • Vermijd routinewerkzaamheden, ook al wordt daarom verzocht door derden. Stop met bepaalde activiteiten en draag ze over aan andere centra wanneer ze geen Europese toegevoegde waarde meer hebben. Wees wat dat betreft evenwel voorzichtig op gebieden waarop het GCO exclusieve installaties heeft. Neem de nodige stappen om het GCO te steunen als kandidaat voor grote Europese installaties in de toekomst. Ga de mogelijkheden van de artikelen 130 K, L en N als 'drijvende kracht' na. Een opmerking over het evaluatieproces zelf In het algemeen lijkt het evaluatieproces zelf aan zijn oorspronkelijke doel te beantwoorden. De vorige evaluaties hebben bijgedragen tot een aanzienlijke verbetering van verschillende aspecten van het GCO- beheer. Toch kunnen een aantal aspecten nog worden verbeterd: • • De taak van de Visitatiecommissies kan worden ondersteund door een externe evaluatie van de kwaliteit van de resultaten van de instituten en door een overzicht van de beoordeling van de gebruikers wat overdracht, concurrerend partnerschap en aanverwante vraagstukken betreft. De voorgestelde groepen kunnen die leemte opvullen. Volgens het eerste punt van de taakstelling van de Visitatiecommissies moet de evaluatie betrekking hebben op alle doelstellingen van de beschikkingen van de Raad van 15 lijken evenwel nogal december 1994(16) De rapporten van de Visitatiecommissies onevenwichtig verdeeld wat de verschillende doelstellingen betreft; zo lijkt de zesde doelstelling van het GCO, "bij te dragen tot een vermindering van de wetenschappelijke en technologische ongelijkheden tussen de Lid-Staten", geen zichtbare rol te hebben gespeeld in de evaluatie. Dankwoord Ik dank de Raad van Beheer en de leden van het management van het Centrum en van de Visitatiecommissies voor de zeer nuttige gesprekken die ik met hen voerde. De gedachtenwisseling met Sir Hermann Bondi over het rapport was voor mij een grote hulp. PB nr. L 361 van 3 1. 12. 94, blz. 1 14 en blz. 132. 198 II. A. EVALUATIEPANEL Institute for Reference Materials and Measurements (IRMM) - Geel 19. Dr. Maria Grazia DEL MONTE (Chairwoman) Director National Centre for Reference Materials ITALY - ROME Mr. Peter J. JENKS Product Manager Biological, Elemental and Pharmaceutical Reference Materials Promochem Gmbh GERMANY - WESEL Mr. Robert KAARLS Director Nederlands Meetinstituut (NMi) THE NETHERLANDS - DELFT B. Institute for Transuranium Elements (ITE) - Karlsruhe Dr. Niels HANSEN(Chairman) Head Materials Department Riso National Laboratory DENMARK - ROSKILDE Mr. Richard HOOPER Director IAEA AUSTRIA - VIENNA Dr. Klaus JANBERG Geschaftsführer GNS Gesellschaft für Nuklear-Service GmbH GERMANY - ESSEN Mr. Jean van VLIET Manager MOX plant Belgonucléaire BELGIUM - DESSEL C. Institute for Advanced Materials (IAM) - Petten and Ispra Prof. Claude BATHIAS (Chairman) Conservatoire National des Arts et Métiers (CNAM) FRANCE - PARIS 199 Prof. Pier Giulio AVANZINI Direzione Area della Ricerca Consiglio Nazionale Ricerche ITALY - GENOA Mr. Staffan SÖDERBERG Director AB Sandvik Coromant SWEDEN - STOCKHOLM Prof. Dr. T. VARGA Le iter der Techn. Versuchsund Forschungsanstalt TU Wien AUSTRIA - WIEN D. Institute for Systems, Informaties and Safety (ISIS) - Ispra Mr. Peter BENTON (Chairman) Director General British Institute of Management UNITED KINGDOM - LONDON Prof. Jane GRIMSON Dean of Engineering and Systems Sciences Department of Computer Science Trinity College IRELAND - DUBLIN Mr. Theodossios P. TASSIOS National Technical University of Athens GREECE - ATHENS Prof. Dr. Dennis TSICHRITZIS Chairman of the Executive Board GMD-Forschungszentrum Informationstechnik GmbH GERNANY - SANKT AUGUSTIN Dr. F. YNDURAIN Director General CIEMAT SPAIN - MADRID E. Environment Institute (EI) - Ispra Prof. Carlos A. BORREGO (Chairman) Department of Environment and Planning University of Aveiro PORTUGAL - AVEIRO Prof. A. R. HARDY Research Director Central Science Laboratory UNITED KINGDOM - SLOUGH BERKS 200 19. Prof. Dr. A. KETTRUP Director GSF Neuherberg Institute of Ecological Chemistry GERMANY - NEUHERBERG F. Space Applications Institute (SAI) - Ispra Prof. Seppo URPO (Chairman) Director Metsâhovi Radio Research Station FINLAND - KYLMALA Prof. Dr. Herbert FISCHER Head Institut für Meteorologie und Klimaforschung Forschungszentrum Karlsruhe GERMANY - KARLSRUHE Mr. Roy GIBSON Former Director General of ESA FRANCE - MONTPELLIER G. Institute for Prospective Technological Studies (IPTS) - Seville Dr. Robert C. WHELAN (Chairman) Former Chief Executive of CEST UNITED KINGDOM - CAMBRIDGE Dr. Josef FRÖHLICH Head, Division of Systems Research Austrian Research Centre Seibersdorf Technology-Economy-Environment AUSTRIA - SEIBERSDORF Prof. Dr. Herbert PASCHEN Leiter des Instituts für Angewandte Systemanalyse und Technikfblgenabschatzung (ITAS) GERMANY - KARLSRUHE Prof. Walter ZEGVELD Chairman Rathenau Institute THE NETHERLANDS - THE HAGUE 201 202 BIJLAGEN. VIJFJAARLIJKSE EVALUATIE 1996 BIJLAGEN OPDRACHT VAN DE VIJFJAARLIJKSE EVALUATIE 203 BIJLAGEN. BIJLAGE 1 OPDRACHT VOOR DE VIJFJAARLIJKSE EVALUATIE VAN DE SPECIFIEKE PROGRAMMA'S 1. Beoordeling van de relevantie van de programmadoelstellingen: Zijn de oorspronkelijke doelstellingen nog wetenschappelijke en economische omstandigheden? Is voldaan aan de selectiecriteria zoals uiteengezet in de kaderprogrammabesluiten? steeds geldig technologische ontwikkelingen en de in het licht van de industriële en sociaal- 2. Beoordeling van de doelmatigheid: Zijn de doelstellingen van het programma op een kosteneffectieve wijze nagestreefd dan wel bereikt? Hoe doelmatig was het algeheel programmabeheer? Zijn er doelstellingen geformuleerd waartegen de resultaten kunnen worden afgezet? Is verbetering van het externe toezicht op de toezichtprocedure noodzakelijk? 3. Beoordeling van de effectiviteit: Zijn de oorspronkelijke doelstellingen van het programma gehaald, ofwel - wat betreft strategie en doelstellingen voor de langere termijn - wordt er voldoende voortgang geboekt om ze te bereiken? Zijn de resultaten die uit het programma voortvloeien verspreid/geëxploiteerd? Zijn de algemene doelstellingen van het kaderprogramma bereikt, met name: Waaruit bestonden de bijdragen aan de versterking van de wetenschappelijke en technologische basis? Hoe was de interactie met en/of waaruit bestonden de bijdragen aan relevant communautair landbouw, werkgelegenheid, samenwerking, visserij, enz. ? Worden de communautaire OTO-activiteiten in voldoende mate gecoördineerd met die van de Lid-Staten? concurrentievermogen, economische ontwikkelingssamenwerking, cohesie, beleid, zoals Op welke wijze wordt de Europese 'meerwaarde'/küsteneffectiviteit/subsidiariteit het best gedemonstreerd? Zijn de uit het programma voortgekomen resultaten verspreid/benut? 4. Voorbeelden van belangrijke resulaten: Opvallende wetenschappelijke en technologische resultaten en innovaties. Belangrijke andere resultaten met het oog op bijdragen beleidsterreinen. aan communautaire 5. Lering uit de tenuitvoerlegging van het programma Welke lering kan worden getrokken uit de tenuitvoerlegging van het programma? Voorbeelden van geslaagde samenwerking. Voorbeelden van mislukte samenwerking. 6. Aanbevelingen voor het volgende programma Tijdens de vijfjaarlijkse evaluatie zal speciaal aandacht worden besteed aan de samenhang tussen het communautair en het nationaal wetenschappelijk en technologiebeleid, met het oog op het vergroten van de onderlinge consistentie ervan. 204 BIJLAGE 2 BIJLAGEN. Visitatiecommissies voor de evaluatie van de instituten van het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek Mandaat 1. 2. Het evalueren van de voortgang bij de uitvoering van werkzaamheden in overeenstemming met de doelstellingen die uiteengezet zijn in de Beschikkingen 94/918/EEG en 94/919/Euratom van de Raad, tot de Raad van Beheer gerichte documenten, de jaarlijkse werkplannen en de begroting van het GCO, enz. , rekening houdend met de resultaten van de vorige beoordeling van het GCO in 1993-1994. Het waarborgen dat het Instituut doelmatige mechanismen heeft om zijn plaatselijke wetenschappelijke doelstellingen vast te stellen, om de voortgang naar deze doelstellingen te bewaken en om de geproduceerde resultaten te evalueren. 3. Het inspecteren van de verschillende onderzoeksactiviteiten ter beoordeling van: 4. 5. 6. 7. a) de relevantie van de werkzaamheden ten opzichte van de behoeften van de Gemeenschap, indien van toepassing met inbegrip van de relevantie van voor externe opdrachtgevers uitgevoerde werkzaamheden. Hierbij moet met name worden nagegaan of de oorspronkelijke doelstellingen voor het Instituut in het licht van de veranderende omstandigheden op W&T, industrieel en sociaal-economisch gebied nog geldig zijn; b) de wetenschappelijke kwaliteit en productiviteit van de het Instituut; c) of wetenschappelijke mogelijkheden in het licht van financiële en andere beperkingen ten volle worden benut. Het beoordelen van de doeltreffendheid van de leiding van het wetenschappelijk beheer binnen het Instituut. Het aangeven of het Instituut bij de uitvoering van zijn programma's en beheersfuncties doelmatig, doeltreffend en economisch gebruik van middelen heeft gemaakt. Middelen bestaan uit menskracht, geld, diensten, voorzieningen, gegevens en apparatuur. Het bekijken van de omvang en doelmatigheid van de externe wetenschappelijke betrekkingen van het Instituut, met inbegrip van samenwerking met onderzoekorganisaties, het hoger onderwijs, het bedrijfsleven en overheidsdiensten in de Lid-Staten. Het beoordelen van de verhouding van de werkzaamheden van het Instituut in het algemeen tot de opdracht van het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek en diens strategische planning voor de toekomst en tot de algemene doelstellingen van het kaderprogramma. Dit betekent een beoordeling van: - de bijdrage aan de verbetering van het concurrentievermogen van de Europese industrie en de reeds bereikte en nog verwachte (directe en indirecte) economische impact; - de bijdragen aan de versterking van de wetenschappelijke en technologische grondslagen; - de bijdragen aan het beleid van de Gemeenschap op gebieden als milieu, industrie, landbouw, vervoer, werkgelegenheid, cohesie, enz. Het beoordelen van de Europese toegevoegde waarde van de activiteiten van het Instituut uitgaande van het subsidiariteitsbeginsel. 8. Het opstellen van aanbevelingen en het verslag uitbrengen aan de Raad van Beheer van het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek. 205 ISSN 0254-1513 COM(97) 149 def. DOCUMENTEN NL 12 15 16 05 Catalogusnummer : CB-CO-97-140-NL-C ISBN 92-78-18080-7 Bureau voor officiële publikatics der Europese Gemeenschappen L-2985 Luxemburg 2s%3