title: ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ - ΚΟΙΝΟΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ: ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΕΠΙ ΤΩΝ ΣΥΣΤΑΣΕΩΝ ΠΟΥ ΔΙΑΤΥΠΩΝΟΝΤΑΙ - ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΕΣ ΕΞΩΤΕΡΙΚΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΕΙΣ ΤΩΝ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΩΝ ΤΗΣ ΤΕΛΕΥΤΑΙΑΣ ΠΕΝΤΑΕΤΙΑΣ ΣΤΟΥΣ ΤΟΜΕΙΣ ΠΟΥ ΚΑΛΥΠΤΟΥΝ ΤΑ ΕΙΔΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΚΑΙ ΤΑ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΑ ΤΟΥ ΚΚΕρ ΚΑΤΑ ΤΟ 4ο ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΛΑΙΣΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΕΥΡΑΤΟΜ

eurovoc_concepts:
EU programme
Joint Research Centre
applied research
technological change

text: ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ Βρυξέλλες, 16. 04. 1997 COM(97) 149 τελικό ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΚΟΙΝΟΤΙΚ ΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ: TJuVFATHPÏia^Z ΤΗΣ ^ΟΠΓΚΚΜΗΙΙΙΙΪΙΏΝ VWP A"SH!l{TlKS TtfW ATÀTVffïTOMT^KJTÀf iMHEtSiAJr I tit HZ f&ttimH u r i i V E u it i M u f t / A vU ί ΐ Λ ί Ι ΙΛ T&N AFÂIHRHFIOrannQiN TH3S ΤΕΛΕΥΤΑΙΑΣ ΜΜΐΛΕΠΑΣ ΣΤΟΥΣ ΤΟΜΡΣ ΠΟΥ ΚΑΑΠΥΠΤΟΥΝ ΤΑ ΙΙΜΚΑΪΙΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΚΑΙ ΤΑ ΜΠΤΓΟΥΤΑΤ^ ΚΑΤΑ ΤΟ 4ο ΪΪΡΟΠ>ΑΜΜΑΙΪΛΑϊΣϊΟ ΕΑΙΤΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η Επιτροπή χαιρετίζει τις εκθέσεις που προέκυψαν από τις αξιολογήσεις πενταετίας, οι οποίες διεξήχθησαν από επιτροπές εμπειρογνωμόνων υψηλού επιπέδου. Η Επιτροπή εκτιμά τις προσπάθειες που κατέβαλαν οι επιτροπές αξιολόγησης για την επίτευξη σταθμισμένων συμπερασμάτων και πολύτιμων συστάσεων. Στην απόφαση του Συμβουλίου για κάθε ειδικό πρόγραμα* απαιτείται "εξωτερική αξιολόγηση, από ανεξάρτητους εμπειρογνώμονες, των δραστηριοτήτων που διεξάγονται στα πλαίσια των τομέων που καλύπτονται από το πρόγραμμα, καθώς και της διαχείρισης τους, κατά την πενταετία που προηγείται της αξιολόγησης αυτής". Για το σκοπό αυτό εφαρμόσθηκε νέα, εξορθολογισμένη μέθοδος αξιολόγησης^, η οποία συμμορφούται με τις νομοθετικές απαιτήσεις, λαμβάνει υπόψη τις συμβουλές εκ μέρους του CREST^ και ακολουθεί στις συστάσεις της πρωτοβουλίας της Επιτροπής (SEM2000) όσον αφορά συγκεκριμένα βήματα για την βελτιστοποίηση των πρακτικών αξιολόγησης στις υπηρεσίες της Επιτροπής*. Κατά το δεύτερο εξάμηνο του 1996, 18 επιτροπές εμπειρογνωμόνων αξιολόγησαν προσπάθειες ΕΤΑ που έχουν τύχει υποστήριξης από την ΕΕ κατά τη διάρκεια της προηγούμενης πενταετίας στο πλαίσιο τα>ν διας^όρων ειδικών προγραμμάτων. Πέραν αυτών, συγκροτήθηκαν 7 ανεξάρτητες περιοδεύουσες ομάδες για την αξιολόγηση των δραστηριοτήτων του Κοινού Κέντρου Ερευνών (δηλ. τη συμμετοχή του ΚΚΕρ σε ειδικά προγράμματα καθώς και στα δικά του ερευνητικά προγράμματα) και ορίστηκε ένας ακόμη διαπρεπής εμπειρογνώμονας για να αξιολογήσει και να συνθέσει τις εκθέσεις των περιοδευουσών ομάδων. Μία ακόμη ομάδα ανέλαβε την σύνταξη αξιολόγησης που θα περιλαμβάνει το σύνολο των δραστηριοτήτων ΕΤΑ της Κοινότητας κατά την τελευταία πενταετία (προγράμματα πλαίσιο ΕΚ και Ευρατόμ). Περίπου 170 ανώτεροι ανεξάρτητοι εμπειρογνώμονες συμμετείχαν συνολικά στην εκστρατεία αυτή, όπου εντάσσονται οι τελικές αξιολογήσεις των προγραμμάτων του τρίτου προγράμματος- πλαισίου, με αποτέλεσμα την σύνταξη 18 εκθέσεων για ειδικά προγράμματα, 7 εκθέσεων για ινστιτούτα του ΚΚΕρ και μιας συνολικής έκθεσης για το ΚΚΕρ καθώς επίσης μιας γενικής έκθεσης για το πρόγραμμα πλαίσιο. Με την παρούσα ανακοίνωση παρουσιάζονται οι παρατηρήσεις της Επιτροπής όσον αφορά τις κύριες συστάσεις που διατυπώνονται στις εκθέσεις για τα ειδικά προγράμματα. Οι συστάσεις αυτές περιλαμβάνονται στις περιλήψεις που, για λόγους πληρότητας, συμπεριλαμβάνονται στο ανά χείρας έγγραφο. Στις περιλήψεις εκφράζονται οι γνώμες των ομάδων των ανεξαρτήτων εμπειρογνωμόνων, για τις οποίες οι εν λόγω ομάδες φέρουν την ευθύνη (κάθε ειδικό πρόγραμμα παρουσιάζεται σε χωριστό κεφάλαιο που περιλαμβάνει τρία μέρη: Ι. Περίληψη, Π. Παρατηρήσεις της Επιτροπής και III. Επιτροπή Αξιολόγησης. Το κεφάλαιο που αφορά το ΚΚΕρ αποτελείται από τη γενική αξιολόγηση και τη συνοπτική έκθεση5 και τον κατάλογο των εμπειρογνωμόνων που έχουν διεξαγάγει τις αξιολογήσεις των επτά ινστιτούτων). Η Επιτροπή σημειώνει ιδιαιτέρως τα σχόλια που διατυπώθηκαν από τις επιτροπές αξιολόγησης όσον αφορά τη διαχείριση και τις διαδικασίες των προγραμμάτων ΕΤΑ και πρόκειται να προτείνει, κατά περίπτωση, μέτρα. Οι πλήρεις εκθέσεις των εμπειρογνωμόνων για τα ειδικά προγράμματα πρόκειται να δημοσιευθούν σε χωριστή έκδοση. Τα αποτελέσματα των αξιολογήσεων του ΚΚΕρ και των προγραμμάτων πλαίσιο θα ανακοινωθούν χωριστά. 1 Αποφάσεις του Συμβουλίου: 94/801/ΕΚ της 23ης Νοεμβρίου 1994 94/572/ΕΚ της 27ης Ιουλίου 1994 94/802/ΕΚ της 23ης Νοεμβρίου 1994 94/571/ΕΚ της 27ης Ιουλίου 94/803/ΕΚ της 23ης Νοεμβρίου 1994 94/91 Ι/ΕΚ της 15ης Δεκεμβρίου 1994 94/804/ΕΚ της 23ης Νοεμβρίου 1994 94/912/ΕΚ της 15ης Δεκεμβρίου 1994 94/805/ΕΚ της 23ης Νοεμβρίου 1994 94/806/ΕΚ της 23ης Νοεμβρίου 1994 94/914/ΕΚ της 15ης Δεκεμβρίου 1994 94/915/ΕΚ της 15ης Δεκεμβρίου 1994 94/807/ΕΚ της 23 Νοεμβρίου 1994 94/917/ΕΚ της 15ης Δεκεμβρίου 1994 94/916/ΕΚ της 15ης Δεκεμβρίου 1994 94/920/Ευρατόμ της 15ης Δεκεμβρίου 1994 94/799/Ευρατόμ της 8ης Δεκεμβρίου 1994 και (χποψάσεις του Συμβουλίου που έχουν εφαρμοσθεί από το κοινό κέντρο ερευνών: 94/918/ΕΚ της 15ης Δεκεμβρίου 1994 94/9191 /Ευρατόμ της 15ης Δεκεμβρίου 1994. 2 COM)96) 220 τελικό, 22 Μαΐου 1996 -1 Σν|ΐβονλή τον CREST προς το Συμβούλιο και την Επιτροπή σχετικά με τις διαδικασίες παρακολούθησης και αξιολόγησης για κοινοτικά ερευνητικά προγράμματα. 4 Ανακοίνοχιη τανν Επιτρόπων Liikanen και Gradin, σε συμψίονία με τον Πρόεδρο, SEC(96) 659/5, 29 Απριλίου 1996. 5 Για το ΚΚΕρ, τα σκετικά άρθρα των αποιμάοειον οέν απαιτούν την απάντηση της Επιτροπής στίς αναφορές τ<ί)ν ειοικ<ον; 3 Η γενική αξιολόγηση για ατα προγράμματα πλαίσιο μαζί με τις παρατηρήσεις της Επιτροπής πρόκειται επίσης να ανακοινωθούν χωριστά. ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ 1. Εφαρμογές τηλεματικής 2. 3. 4. 5. 6. Επικοινωνίες και τηλεπικοινωνίες Τεχνολογίες πληροφοριών Βιομηχανικές τεχνολογίες και τεχνολογίες υλικών. Μετρήσεις και δοκιμές Περιβάλλον και κλίμα 7. Επιστήμες και τεχνολογίες της θάλασσας 8. 9. Βιοτεχνολογία Βιοϊατρική και υγεία 10. Γεωργία και αλιεία, συμπεριλαμβανομένης της γεωργικής 11. Μη πυρηνικές μορφές ενέργειας. 7 21 29 45 57 63 75 85 95 107 115 12. Μεταφορές. —123 13. Στοχοθετημένη κοινωνικοοικονομική έρευνα. 129 14. Συνεργασία με τρίτες χώρες. —. —. 139 15. Διάδοση και αξιοποίηση των αποτελεσμάτων (INNOVATION) 16. Κατάρτιση και κινητικότητα των ερευνητών 17. Ασφάλεια της πυρηνικής σχάσης. 151 159 165 18. Ελεγχόμενη θερμοπυρηνική σύντηξη. —. —. —173 19. Κοινό Κέντρο Ερευνών (ΚΚΕρ) Παραρτήματα: Συγγραφή υποχρεώσεων της αξιολόγησης της πενταετίας Παράρτημα 1: Ειδικά πρόγραμματ Παράρτημα 2: Ινστιτούτα του ΚΚΕρ 198 199 181 197 1. &W&JrMill M&At *Ha&M&m. *XLMi^ 1996 7 Ι. ΠΕΡΙΛΗΨΗ Βασικά Συμπεράσματα 1. Η δομή του προγράμματος τεχνολογιών πληροφοριών και επικοινωνιών (ICT). Συνιστάται να υπάρχει ένα ενιαίο πρόγραμμα τεχνολογιών πληροφοριών και επικοινωνιών, με το μεγαλύτερο τμήμα του αφιερωμένο στα συστήματα εφαρμογών. Αυτό θα αποτελεί συνέχεια του προγράμματος εφαρμογών τηλεματικής, ενώ θα διατηρεί τα επιτυχημένα χαρακτηριστικά εκείνου του προγράμματος, και συγκεκριμένα την έντονη εμπλοκή των χρηστών στην ανάπτυξη και τον έλεγχο καταλληλότητας πραγματικών συστημάτων. 2. θεώρηση και στρατηγική σκέψη. Το πρόγραμμα επιβάλλεται να αναπτύξει εντονότερα θεώρηση και στρατηγική σκέψη για την συγκέντρωση των περιορισμένων πόρων εκεί όπου το αναπτυξιακό έργο θα είναι αποτελεσματικότερο. Πρέπει να ενισχυθούν οι δεσμοί με τα τμήματα εφαρμογής πολιτικής της Επιτροπής. 3. Η διάρθρωση του κεφαλαίου για τα συστήματα εφαρμογής. Ο κόσμος της τηλεματικής των πολυμέσων και των δικτύων έχει αναπτυχθεί σημαντικά απο την έγκριση του προγράμματος τηλεματικής, τον Ιούνιο του 1991, και συνεχίζουν να εξελίσσονται πολύ γρήγορα. Η μετάβαση απο το 4ο πρόγραμμα πλαίσιο στο 5ο πρόγραμμα πλαίσιο δίνει την ευκαιρία για επανεξέταση του τομέα των εφαρμογών του προγράμματος υπο το φως αυτών των τεχνολογικών και κοινωνικοπολιτικών εξελίξεων ως και εκείνων της αγοράς. Τα έργα εφαρμογών θα πρέπει να είναι συγκεντρωμένα στους τομείς εκείνους των νέων χρήσεων της τηλεματικής που έρχονται στο προσκήνιο καθώς και σε εκείνους όπου υπάρχει ιδιαίτερα έντονο οικονομικό ή κοινωνικό γίγνεσθαι, όπως εκείνοι που προέκυψαν απο νέες αναπτύξεις και εκείνοι που είναι συναφείς με το μέρος της "κοινωνίας των πληροφοριών" που αφορά τους παρόχους πληροφοριών. 4. Το περιεχόμενο του κεφαλαίου για τα συστήματα εφαρμογών. Εκτός απο τις προσκλήσεις για έργα εφαρμογών οι οποίες οργανώνονται βάσει ενός συγκεκριμένου τομέα, θα πρέπει να υπάρχει μιά ξεχωριστή σειρά προσκλήσεων με στόχο την δημιουργία ολοκληρωμένων συστημάτων με απο κοινού χρήση δύο ή περισσοτέρων διαφορετικών εφαρμογών, καταργώντας τα όρια του τομέα. Προκειμένου να μεγιστοποιηθεί η ωφέλεια απο το πρόγραμμα , ένα πολύ σημαντικό μέρος των εργασιών όλων των τομέων του προγράμματος εφαρμογών θα πρέπει να αποτελεί η οικοδόμηση της υλικής και πνευματικής υποδομής, συμπεριλαμβανομένων των εργασιών για πρότυπα, καθώς και η δημιουργία πλατφόρμων που θα βοηθήσουν την πιστή μεταφορά των επι μέρους έργων εφαρμογών. Θα πρέπει να δοθεί προτεραιότητα σε τέτοιες εργασίες στα πλαίσια του προγράμματος. 5. Δημόσια διοίκηση κλπ. Η "γραφειοκρατία" που περιβάλλει αυτό και άλλα προγράμματα πλαίσιο έχει παρουσιάσει συνεχή αύξηση, μέχρι σημείου αφενός βασικές επιχειρήσεις και δημόσια όργανα χρηστών να αρνούνται να συμμετάσχουν και αφετέρου να αποτελεί πλέον ανευθυνότητα η ενθάρρυνση της συμμετοχής του δυναμικού υψηλής ανάπτυξης, των μικρών επιχειρήσεων και των νέων αιτούντων που ως επι το πλείστον θα ήταν επιθυμητή η συμμετοχή τους στο πρόγραμμα. Επιβάλλεται να αναληφθεί δράση για την βελτίωση της εκχώρησης αρμοδιοτήτων και την μείωση της κυκλοφορίας περιττών εγγράφων. Οι διάφοροι συμμετέχοντες στο πρόγραμμα διαπιστώνουν οτι οι εργασίες των έργων τους αναστέλλονται απο τις ατέρμονες χρονοβόρες απαιτήσεις. Παραδείγματος χάριν, οι συμμετέχοντες θεωρούν ότι τα μέτρα και τα έργα σε επίπεδο και προγράμματος και τομέα, που έχουν σχεδιαστεί για την στήριξη συνολικά του προγράμματος και των έργων, έχουν αυξηθεί σημαντικά στο 4ο πρόγραμμα πλαίσιο, προξενώντας δυσμενείς επιπτώσεις σε χρόνο και προσπάθεια στις ομάδες των έργων, πράγμα που είναι απίθανο να αντισταθμιστεί απο τα οφέλη. Αυτά τα πάγια έργα θα πρέπει να περικοπούν και, κανονικά, να ορίζονται μόνον κατόπιν αιτήματος των συμμετεχόντων στα έργα εφαρμογών. Εισαγωγή 1. Αποστολή της επιτροπής αξιολόγησης πενταετίας του προγράμματος εφαρμογών τηλεματικής Η επιτροπή αξιολόγησης πενταετίας τηλεματικής συγκροτήθηκε στις αρχές του 1996 προκειμένου να καλύψει τις δράσεις ΕΤΑ στον τομέα της "τηλεματικής" (δηλαδή στον τομέα των εφαρμογών των τεχνολογιών υπολογιστών ή/και επικοινωνιών) κατά την περίοδο απο το 1991 μέχρι τις αρχές του 1996. Ετσι η αποστολή της επιτροπής περιλαμβάνει την τελική αναθεώρηση του προγράμματος τηλεματικής στο 3ο πρόγραμμα πλαίσιο, και την μεσοπρόθεσμη αναθεώρηση, στο 4ο πρόγραμμα πλαίσιο, μέσα σε αυτή την πενταετή αξιολόγηση. Η επιτροπή αναθεώρησης ήταν 13μελής εξαιτίας του εύρους και του πολυσύνθετου χαρακτήρα του προγράμματος εφαρμογών τηλεματικής. Η επιτροπή είχε συνεντεύξεις με το ανώτερο προσωπικό και με άλλους συνδεόμενους με την εκτέλεση του προγράμματος, και διάφορους επι μέρους συμμετέχοντες στα έργα. Εργαζόμενα σε υπο-ομάδες, τα μέλη της επιτροπής εξέτασαν τις εργασίες των επι μέρους τομέων. Εστάλησαν ερωτηματολόγια σε όλους τους κύριουςσυμμετέχοντες στα έργα (I860) του 4ου προγράμματος πλαισίου και στους συντονιστές των έργων εκείνων του 3ου προγράμματος πλαισίου που είχαν εγκριθεί τότε (370). 2. Πρόγραμμα εφαρμογών τηλεματικής: Ιστορικό Πριν από το πρόγραμμα εφαρμογών τηλεματικής προηγήθηκαν οι τρείς διερευνητικές δράσεις που ορίστηκαν το 1989 ως μέρος του 2ου προγράμματος πλαισίου. Το πρόγραμμα ορίστηκε ως μέρος του 3ου προγράμματος πλαισίου, καλύπτοντας 7 τομείς, με προϋπολογισμό 430 εκατομμ. ECU. Στο 4ο πρόγραμμα πλαίσιο προστέθηκαν άλλοι τέσσερις Τομείς, με συνολικό προϋπολογισμό προγράμματος 912 εκατομμ. ECU. Στο 3ο πρόγραμμα πλαίσιο χρηματοδοτήθηκαν 312 έργα. Μέχρι σήμερα στα πλαίσια του 4ου προγράμματος πλαισίου έχουν χρηματοδοτηθεί 422 έργα. 3. Διάρθρωση της πλήρους έκθεσης Η πλήρης έκθεση της επιτροπής αποτελείται απο τα βασικά συμπεράσματα όπως παρουσιάζονται συνοπτικά παραπάνω: εισαγωγή, περίληψη υπο μορφήν συζήτησης των πορισμάτων των επιτροπών, ένα κεφάλαιο όπου παρουσιάζονται και επεξηγούνται τα κύρια συμπεράσματα και συστάσεις της επιτροπής, καθώς και τα συμπεράσματα και συστάσεις για κάθε έναν απο τους 12 τομείς του προγράμματος, ενώ οι πλήρεις εκθέσεις ανά τομέα δίδονται σε παράρτημα. Σε άλλα παραρτήματα περιλαμβάνεται η ανάλυση των ερωτηματολογίων, χρηματοοικονομικά στοιχεία και τις στατιστικές των έργων. Η παρούσα συνοπτική έκθεση βασίζεται στο κεφάλαιο όπου εξετάζεται η πλήρης έκθεση. Συνιστάται στον αναγνώστη να συμβουλευθεί την πλήρη έκθεση, να αξιοποιήσει τα συμπεράσματα και τις συστάσεις που απορρέουν απο τα συμπεράσματα που ο χώρος δεν επιτρέπει να εκτεθούν στην παρούσα συνοπτική μορφή της έκθεσης. Εξέταση των βασικών διαπιστώσεων 1. Τα επιτεύγματα Η ουσία του προγράμματος εφαρμογών τηλεματικής έγκειται στις εφαρμογές. Οι εφαρμογές της τεχνολογίας πληροφοριών και επικοινωνιών στα προβλήματα συγκεκριμένων κατηγοριών χρηστών, κάνοντας χρήση συστημάτων που τιθασσεύουν τις νέες τεχνολογίες της δικτύωσης και των πολυμέσων για την εξεύρεση λύσεων. Υπήρξε μια σημαντική μεταβολή μεταξύ του 3ου και του 4ου προγράμματος πλαισίου ως προς τον βαθμό και την φύση της εμπλοκής του χρήστη στο πρόγραμμα. Οι γνήσιοι τελικοί χρήστες μπορούν να προβούν σε έλεγχο καταλληλότητας της προσέγγισης του συστήματος και των ανθρώπινων διεπαφών, ενώ οι ενδιάμεσοι χρήστες ή οι φορείς των πελατών μπορούν να ελέγχουν ή τουλάχιστον να επηρεάζουν την συνακόλουθη χρησιμοποίηση τα>ν καρπών των εργασιών Ε&Α. Η επιτροπή διαπίστωσε οτι, στην πλειοψηφία τους, τα έργα του προγράμματος είναι προσανατολισμένα στην λύση των προβλημάτων που έχουν εντοπισθεί. Ειδικά στο 4ο πρόγραμμα πλαίσιο, οι χρήστες συμμετέχουν σε μεγάλο βαθμό στον σχεδιασμό των σχεδίων εργασίας, στην αξιολόγηση των εφαρμογών , και στην διεξαγωγή των εγκριθέντων έργων, γεγονός πολύ ευπρόσδεκτο. Οι λεγόμενες "Δέκα Εντολές" του προγράμματος καταξιώθηκαν ως εξαιρετικός τρόπος ενθάρρυνσης των ιδιαίτερα στην ενθάρρυνση των χρηστών. Μολονότι είναι νωρίς για να διαπιστωθεί εάν αυξάνει την πιθανότητα επιτυχίας του έργου, είναι, ωστόσο, λογική η προσδοκία οτι η γνήσια συμμετοχή των χρησπόν στο πρόγραμμα θα βελτιώσει την ανάπτυξη των εφαρμογών τηλεματικής. τάσεων στο όλο πρόγραμμα, και ιδιαιτέρους επιθυμητών 10 Το μεγάλο επίτευγμα των πρώτων γενεών των προγραμμάτων της Επιτροπής, όπως το ESPRIT και το RACE, ήταν οτι οι πανεπιστημιακοί και βιομηχανικοί ερευνητές της Ευρώπης έμαθαν να συνεργάζονται μέσα απο την αμοιβαία ενημέρωση όσον αφορά τις εργασίες του προγράμματος. Σήμερα το πρόγραμμα εφαρμογών τηλεματικής είναι πρωτοπόρο στο να φέρνει κοντά τους χρήστες της Ευρώπης. Αυτή μπορεί να είναι η μεγάλη συμβολή του προγράμματος εφαρμογών τηλεματικής. Μεγαλύτερη συνοχή στους χρήστες, που είναι οι πελάτες της τεχνολογίας πληροφοριών και επικοινωνιών στην Ευρώπη, θα έχει σαν αποτέλεσμα να αντιδρούν ταχύτερα και να είναι πληροφορημένες καλύτερα οι αγορές, προς όφελος όλων των ενδιαφερομένων. 1. 2. Το αλλαγμένο περιβάλλον Το πρόγραμμα εφαρμογών τηλεματικής εξελίσσεται ήδη επί μία πενταετία περίπου. Κατά την διάρκεια των τελευταίων ετών το περιβάλλον των τηλεματικών εφαρμογών έχει αλλάξει δραστικά καθώς η χρήση του Internet αυξάνεται εκθετικά, και η ευαισθητοποίηση για τα δυνητικά οφέλη της τηλεματικής είναι διάχυτη. Η χρήση των πολυμέσων έγινε κοινότοπη. Οι τιμές του υλικού εξοπλισμού των υπολογιστών και το κόστος του εύρους ζώνης πέφτουν εντυπωσιακά, τάση που, σύμφωνα με τις προβλέψεις, θα συνεχιστεί. Φυσικά, η διείσδυση της τηλεματικής πολυμέσων έχει ακόμη πολύ δρόμο μπροστά της. Η πρόκληση τώρα είναι αφενός η επιτάχυνση της αποδοτικής χρήσης τέτοιων συστημάτων, ιδιαίτερα εκεί όπου έχει επιτευχθεί μέχρι σήμερα μικρή μόνο διείσδυση και αφετέρου η ενθάρρυνση της εμφάνισης ολοκληρωμένων εφαρμογών. 3. Καιρός για επανεξέταση Υπο το φώς των δραστικών αλλαγών που έγιναν στην αγορά, το πρόγραμμα εφαρμογών τηλεματικής εμφανίζει καμμιά φορά μιά ορισμένη κόπωση. Χωρίς να θυσιάζονται τα διακριτικά και επωφελή χαρακτηριστικά ενός προγράμματος που επικεντρώνεται σε πραγματικές εφαρμογές με εκτεταμένη συμμετοχή του χρήστη, θα πρέπει οι περιορισμένοι πόροι να χρησιμοποιούνται κατά τρόπον που μεγιστοποιεί τις θετικές επιπτώσεις και επικεντρώνεται σε τομείς όπου οι απαιτήσεις είναι μέγιστες και όπου μπορεί να επιταχυνθεί κατά τον καλύτερο δυνατό τρόπο ο χρόνος της διείσδυσης. Στην παγκόσμια αγορά του σήμερα μόνο η ποιότητα οδηγεί στην επιτυχία,επομένως στα έργα θα πρέπει να εμπλέκονται οι πλέον ικανοί ευρωπαϊκοί φορείς για παραγωγή έργου ποιότητας, θα απαιτηθεί αναδόμηση και ανασχεδιασμός του προγράμματος, προσθέτοντας στην σημερινή κύρια ώθηση, μέσω της χρήσης έργων εφαρμογών, νέες προσεγγίσεις που αποβλέπουν στην επιτάχυνση της αφομοίωσης και της ολοκλήρωσης της τηλεματικής και της μετάβασης της προς τα πολυμέσα. 3. 1 Η ευκαιρία για την Ευρώπη. Οι αναδυόμενες βιομηχανίες πολυμέσων θα περιλάβουν μερικές απο τις μεγαλύτερες επιχειρηματικές ευκαιρίες των επόμενων δύο δεκαετιών. Εν τούτοις δέν υπάρχει σαφής εικόνα για το πώς θα εξελιχθεί αυτή η βιομηχανία του μέλλοντος. Με δεδομένη αυτή την αβεβαιότητα, οι οικονομικοί συντελεστές που αρθρώνουν συνεπή στρατηγική για την εκμετάλλευση των ευκαιριών και αντιμετωπίζουν τον επιχειρηματικό κίνδυνο, θα διαμορφώσουν την εξέλιξη της δομής της βιομηχανίας. Καθώς η Ευρώπη υπολείπεται αρκετά των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής όσον αφορά τα στοιχεία διείσδυσης στην αγορά, παρουσιάζεται μοναδική ευκαιρία για την ανάπτυξη εδώ μιας ισχυρής πρώιμης αγοράς για αυτές τις νέες εφαρμογές στις οποίες μπορεί να βασιστεί η παγκόσμια αγορά. Το πρόγραμμα εφαρμογών οφείλει να είναι το αντικείμενα νέων σκέψεων προκειμένου να ληφθεί υπόψη αυτή η ευκαιρία. 3. 2 Υποδομή, πρότυπα και πλατφόρμες. Εχει μεγάλη σημασία να εξασφαλιστεί οτι υπάρχει η αναγκαία υποδομή που θα καταστήσει δυνατή την συνέχιση της εξάπλωσης της σημερινής αγοράς αποδοτικά και απρόσκοπτα. Η υποδομή χαρακτηρίζεται απο την ανάγκη για πρότυπα υπο την ευρύτατη έννοια. Πρότυπα επιδόσεων ή ποιότητας ως επίσης και προδιαγραφών. Οφείλει να ενθαρρυνθεί η ανάπτυξη ανοιχτών προτύπων προκειμένου να παρεμποδιστεί η εμφάνιση ντε φάκτο προτύπων υπό τον έλεγχο των ολίγων. Πρέπει να ληφθούν μέτρα σε όλο το πρόγραμμα που θα δώσουν έμφαση στην ανάπτυξη της απαραίτητης υλικής και διανοητικής υποδομής. Η παρουσία πολλών χρηστών στο πρόγραμμα παρέχει μοναδική ευκαιρία να γίνει τούτο αποτελεσματικά εάν τα έργα επιτύχουν την σωστή ισορροπία ανάμεσα σε πρότυπα, υποδομή και πιλοτικά προγράμματα εqHtρμoγώv. Σημειώνεται τάση απομάκρυνσης απο τα επι παραγγελίασυστήματα και πορεία προς την χρήση συστημάτων κοινής πλατφόρμας που υπηρετούν μιά κατηγορία εφαρμογών. Πρέπει να βρεθούν στα πλαίσια του προγράμματος τρόποι ενθάρρυνσης της ανάπτυξης τέτοιων πλατφόρμων. Η 11 1. ανάγκη να ενθαρρυνθούν οι εργασίες, σχετικά με πρότυπα, υποδομή και πλατφόρμες, οι οποίες βοηθούν στην μεγιστοποίηση των επιπτώσεων των επι μέρους έργων είναι τόσο έντονη ώστε θα πρέπει να εξετασθεί κατά πόσο τούτο θα πρέπει να αποτελέσει αναγκαία προϋπόθεση κάθε εφαρμογής έργου που εμπεριέχει τουλάχιστον κάποιο στοιχείο απο αυτές τις ιδιότητες. 3. 3 Νέα συστήματα για τον τελικό χρήστη. Διάφορες εταιρείες σε όλον τον κόσμο εργάζονται για την ανάπτυξη νέων, απλών διατάξεων που στοχεύουν στη διευκόλυνση της πρόσβασης σε εφαρμογές πολυμέσων. Με ένα τέτοιο σύστημα "συσκευής πληροφοριών" θα καταστεί δυνατό να εισέλθουν οι "αδιασύνδετες μάζες" στην εποχή των πληροφοριών. Νέες συσκευές πληροφοριών θα ανοίξουν τον δρόμο για νέες υπηρεσίες και δραστηριότητες ελεύθερου χρόνου. Το επιτυχές σύστημα συσκευής πληροφόρησης θα υπάρξει σε πολλές παραλλαγές, όποια όμως μορφή και αν λάβει, το λογισμικό θα είναι η βασική του συνιστώσα. Πρέπει να ευρεθούν τρόποι στο νέο πρόγραμμα για να ενθαρρυνθεί η ανάπτυξη και η χρήση τέτοιων συσκευών. 3. 4 Επικέντρωση και ολοκλήρωση των εφαρμογών. Το πρόγραμμα έχει επιδείξει ευπρόσδεκτη ευελιξία στην δοκιμή και κατόπιν την εφαρμογή νέων τομέων για νέες κατηγορίες χρηστών. Αυτό οδήγησε σε διεύρυνση του προγράμματος, που τώρα περιλαμβάνει 12 τομείς. Η αύξηση του αριθμού των τομέων προκάλεσε πολλαπλασιασμό των συμβουλευτικών επιτροπών του τομέα, των ομάδων εργασίας του προγράμματος εργασιών και των προσκλήσεων. Κατ' αυτόν τον τρόπον, μολονότι ενδείκνυται να συνεχιστεί η οργάνωση σημαντικού τμήματος των εφαρμογών του προγράμματος σε τομείς στις δικές τους κατηγορίες χρηστών, πρέπει πλέον να συγκεντρωθούν οι περιορισμένοι πόροι σε : 1) εφαρμογές στους τομείς όπου η σχετική ανωριμότητα της σημερινής χρήσης απαιτεί προσοχή, καθώς και στον μικρό αριθμό των άλλων τομέων όπου υπάρχει ιδιαίτερα ισχυρό οικονομικό και κοινωνικό όφελος. 2) ολοκλήρωση των εφαρμογών που προκύπτουν απο πολλές κατηγορίες χρηστών σε κοινά συστήματα με πολλές χρήσεις και ποικιλόμορφους χρήστες. Αυτό πιθανώς να απαιτήσει ειδικές προσκλήσεις σάν αυτή που σχεδιάστηκε για τις " Ολοκληρωμένες Εφαρμογές" και αναγγέλθηκε για τον Δεκέμβριο του 1996. Και προ παντός: 3) ανάπτυξη προτύπων, υποδομής και πλατφόρμων για την ενθάρρυνση επισπευσμένης εμπέδωσης/αφομοίωσης με την εμφάνιση στο προσκήνιο κοινών προσεγγίσεων/μεθόδων. 3. 5 θεώρηση και στρατηγική σκέψη. Σε όλα τα επίπεδα του προγράμματος υπάρχει η ανάγκη συνεχώς αναπροσαρμοζόμενης θεώρησης και στρατηγικής σκέψης προκειμένου να εξασφαλιστεί οτι η γοργά μεταβαλλόμενη εξωτερική σκηνή είναι δεόντως μελετημένη έτσι ώστε να κατευθύνονται οι περιορισμένοι πόροι σε τομείς και με τρόπους όπου τα οφέλη μεγιστοποιούνται. Αυτό θα απαιτήσει στενή συνεργασία με τις υπηρεσίες εφαρμογής πολιτικής της Επιτροπής. 4. Το πρόγραμμα τεχνολογίας πληροφοριών και επικοινωνιών (ICT) ως σύνολο 4. 1 Ενιαίο πρόγραμμα ICT. Επι χρόνια υπήρχαν σε κάποιο βαθμό τριβές μεταξύ των τριών προγραμμάτων ICT. Τούτο δεν κατέστη μείζον πρόβλημα, καθώς υπήρξε συνεργασία κατά τον χειρισμό του. Συγκεκριμένα η συνεργασία μεταξύ Τηλεματικής και ESPRIT φαίνεται οτι έχει βελτιωθεί τα τελευταία χρόνια αλλά τα επιχειρήματα υπέρ της δημιουργίας ενός ενιαίου προγράμματος ICT παραμένουν : 1) Είναι αναπόφευκτο το οτι πρέπει να υπάρχει σημαντική αλληλεπίδραση μεταξύ της τεχνολογίας ευρείας διάδοσης και της εργασίας των συστημάτων ή των εφαρμογών, τα δέ χάσματα πρέπει να αποφευχθούν. Για ορισμένα κομμάτια του θέματος απαιτείται ακόμη να γίνει πολλή βασική εργασία. Πρέπει να υπάρξει πολύ ισχυρή διάδραση ενώ το όριο θα μετατοπίζεται συνεχώς. 2) Δέν είναι επιθυμητό να δημιουργείται σύγχυση στους αιτούντες και κυρίως στους νέους συμμετέχοντες ως προς το σε ποιο πρόγραμμα θα πρέπει να συμμετέχουν και είναι ακόμη λιγότερο επιθυμητό να αντιπαρατεθεί ένα τμήμα του προσωπικού εναντίον άλλων. Για να εξασφαλιστεί συνοχή, σαφήνεια θεώρησης και ενεργητικότητα, το ενιαίο πρόγραμμα θα απαιτήσει έναν και τον αυτόν δυναμικό, χαρισματικό και καλά πληροφορημένο ηγήτορα. 4. 2 Ενιαία διαχειριστική διάρθρωση, θα πρέπει να δημιουργηθεί ενιαία διαχειριστική διάρθρωση για το 5ο πρόγραμμα πλαίσιο. Οι πολλαπλές επιτροπές κυβερνητικών αξιωματούχων ή υποψηφίων διαδραματίζουν πολύτιμο ρόλο τηρώντας καλώς ενημερωμένους τους αρμόδιους των εθνικών κυβερνήσείον. Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία προκειμένου για τον τομέα των εφαρμογών. Αυξάνοντας την συνοχή μεταξύ των επι μέρους τμημάτων μπορούν να βελτιωθούν οι διοικητικές διαδικασίες. Θα πρέπει να αντισταθεί κανείς στον πειρασμό να επιβάλει ομοιογενείς διαδικασίες εκεί που δέν χρειάζεται. Για τον καθορισμό των επιμέρους στοιχείων της διάρθρωσης συνιστάται να εξεταστεί 12 1. ποια είναι η πρωτεύουσα κατηγορία όπου θα λειτουργήσουν εφαρμογές σε αυτό το μέρος του προγράμματος. Ετσι τα επι μέρους τμήματα του προγράμματος θα μπορούσαν να είναι : 1) Ερευνα μεγάλης εμβέλειας. Ουσιαστικά είναι η παλιά κατηγορία της "Βασικής Ερευνας" αλλά με ορισμένους πρόσθετους τομείς που πηγάζουν απο τις ανάγκες των εφαρμογών. Αυτή θα ήταν η κατηγορία των προηγμένων εργαζόμενων της βασικής έρευνας ICT στον πανεπιστημιακό και βιομηχανικό κόσμο. Η ανάγκη για έρευνα μεγάλης εμβέλειας παραμένει αμείωτη, λόγω της βαθμιαίας μείωσης της στήριξης σε μέρη τόσον του δημόσιου όσον και του ιδιωτικού τομέα στην Ευρώπη. 2) Εργασίες τεχνολογίας ευρείας διάδοσης (ή τεχνολογίας εφαρμογής). Κατά βάση πρόκειται για τα προγράμματα ESPRIT και ACTS που απευθύνονται πρωτίστως σε βιομηχανίες ICT, αλλά χωρίς τις εργασίες τους που είναι περισσότερο προσανατολισμένες προς τον χρήστη, όπου οι χρήστες προέρχονται πρωτίστως απο περιφέρειες διάφορες της βιομηχανίας ICT. Αυτό το τμήμα μπορεί να θεωρηθεί ως μερική εργασίαή εργασία επι μέρους συστημάτων. 3) Ανάπτυξη συστημάτων εφαρμογών. Τούτο καλύπτει εργασίες προσανατολισμένες στον χρήστη για σαφώς οροθετημένες κατηγορίες, διαφορετικές απο εκείνες των βιομηχανιών ITC: Το ρεύμα της τηλεματικής με ρεύματα προσανατολισμένα στον χρήστη απο τα άλλα προγράμματα. Οι εργασίες αυτού του επιμέρους τμήματος μπορούν να θεωρηθούν εργασίες ολοκλήρωσης και επαλήθευσης συστημάτων. 5. Διάρθρωση του τμήματος του προγράμματος που αφορά τα συστήματα εφαρμογής 5. 1 Η ανάγκη ύπαρξης επιμέρους διάρθρωσης. Η επιμέρους διάρθρωση για το τμήμα των συστημάτων εφαρμογής θα πρέπει να βασίζεται σε φυσικές περιφέρειες χρηστών. Θα χρειαστεί να ενθαρρυνθούν οι διατομεακές και ολοκληρωμένες εφαρμογές. Δέν είναι επιθυμητό να διακρίνονται δημόσιες απο ιδιωτικές εφαρμογές σε συνθήκες υπο τις οποίες οι δημόσιοι φορείς μπορούν να καταστούν ιδιωτικοί: Η διαφορά δέν είναι σημαντικά μεγαλύτερη απο εκείνη που υπάρχει μεταξύ ορισμένων κατηγοριών χρηστών του ιδιωτικού τομέα. 5. 2 Μείωση του αριθμού των τομέων. Ο μεγάλος αριθμός τομέων δημιουργεί σύγχυση στους αιτούντες που δεν διαθέτουν πείρα. Το έργο που εκτείνεται από άκρου σε άκρο στα όρια των τομέα?ν είναι λιγότερο πιθανό να τύχει της εύνοιας των επιτροπών επιλογής απο εκείνο που είναι ακριβώς στο κέντρο του προγράμματος εργασιών ενός τομέα. Ωστόσο, υπάρχουν λόγοι που επιτρέπουν να προσδοκά κανείς οτι ένα έργο που εκτείνεται πέραν του ενός τομέα εφαρμογής μπορεί να αξίζει ιδιαίτερα υποστήριξης. Υπάρχει συνεπώς κάθε κίνητρο για την μείωση του αριθμού των τομέ(ον. Αλλά, αφού ληφθούν υπόψη όλοι οι παράγοντες, είναι καλύτερο να διατηρηθούν τομείς για χρήστες με μείζον κοινό συμφέρον, παρά να καταργηθούν τα όρια και να δημιουργηθεί ένα συνεχές χωρίς διακριτά χαρακτηριστικά. Θα πρέπει, ωστόσο, να υπάρξουν προσκλήσεις σχεδιασμένες ώστε να υπερβαίνουν τα όρια των τομέων. Η επιτροπή συνιστά να συγχωνεύονται υφιστάμενοι τομείς οπουδήποτε αυτό σημαίνει σύγκλιση των κατηγοριών, χωρίς ωστόσο υπερβολές. Η πρώτιστη σημασία οφείλει να δοθεί στην αντίληψη που έχουν οι διάφορες κατηγορίες χρηστών για τον εαυτό τους. Ο καλύτερος τρόπος για να μειωθεί το πρόβλημα της υπερπληθώρας αιτήσεων είναι ένα αυστηρά σχεδιασμένο πρόγραμμα εργασιών, υπό τον όρον ότι ο φορέας που το εκπονεί είναι καλά πληροφορημένος για τις προτεραιότητες της εκάστοτε κατηγορίας. Αυτός ο μηχανισμός θα πρέπει επίσης να χειριστεί την στρατηγική μελέτη της αγοράς προκειμένου να ανιχνεύσει κατηγορίες που αξίζουν μιά νέα μερίδα στο πρόγραμμα. , όπως είναι οι ειδικές προσκλήσεις, πρέπει να 5. 3 Διατομεακή συνεργασία. Μέτρα ληφθούνπροκειμένου να ενθαρρύνουν τις διατομεακές εφαρμογές και τις συγχωνευμένες ή ολοκληρωμένες εφαρμογές. Ετσι το υπο-πρόγραμμα εφαρμογών μπορεί να θεα)ρηθεί οτι αποτελείται από έναν αριθμό τομέίον σε μία χρονική στιγμή ή στα πλαίσια μιας πρόσκλησης, αλλά ότι αποτελεί συνεχές χωρίς όρια σε κάποια άλλη χρονική στιγμή ή σε μια άλλη πρόσκληση. Η πλειονότητα των διαθέσιμων κονδυλίων πρέπει όμως να είναι δεσμευμένη στα συνήθη έργα συστημάτων εφαρμογών του τομέα, αλλά ποσοστό π. χ. 10-20 % θα πρέπει να δεσμευτεί για διατομεακές προσκλήσεις. 13 6. Οι προκλήσεις Οι προκλήσεις για το τμήμα συστημάτων εφαρμογών του 5ου προγράμματος πλαισίου του προγράμματος ICT είναι μίγμα εκείνων που ανέκαθεν αποτελούσαν πρόκληση για τους διευθυντές προγράμματος (όπως οι προτεραιότητες και η θέσπιση κριτηρίων, η διεργασία αξιολόγησης σε διακρατικό περιβάλλον, η παρακολούθηση του έργου κατά εποικοδομητικό και δημιουργικό τρόπο και η προώθηση της εκμετάλλευσης με παράλληλη μεγιστοποίηση δράσεων, όπως οι εργασίες τυποποίησης) και εκείνων των νέων προκλήσεων που τώρα αντιμετωπίζει ο διευθυντής προγράμματος. Μεταξύ αυτών είναι: 6. 1 Η συμμετοχή των χρηστών. Η συμμετοχή των χρηστών είναι ένα διακριτικό και επιτυχημένο χαρακτηριστικό του προγράμματος εφαρμογών τηλεματικής. Η συμμετοχή τους όμως στα έργα θέτει ορισμένα προβλήματα: 1) Οι χρήστες είναι συχνά άπειροι όσον αφορά την συμμετοχή σε έργα Ε&Α και μή ενήμεροι για τις συνθήκες της διαδικασίας της "Peer Review" (έλεγχος ομότιμων). Ορισμένοι είναι περισσότερο εθισμένοι σε πολιτικές μεθόδους παρά στην επιστημονική προσέγγιση. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε προβλήματα όταν ασκείται πολιτική πίεση για τον επηρεασμό της επιλογής των εφαρμογών. 2) Υπάρχει επίσης κίνδυνος να ενθαρρυνθούν οι χρήστες να εργαστούν οι ίδιοι στην έρευνα, πράγμα που μπορεί να οδηγήσει σε ανεπαρκείς επιδόσεις στα έργα. 3) Εάν οι χρήστες αποκτήσουν υπερβολική επιρροή στο πρόγραμμα εργασιών και στην διαδικασία επιλογής έργων, μπορεί να αντιτεθούν στην επιθυμητή θέσπιση των καινοτόμων νέων τεχνολογιών και μελλοντοστρεφών προσεγγίσεων. 4) Οι περισσότεροι πιλοτικοί χρήστες είναι μεγάλοι οργανισμοί οι οποίοι μπορεί να επιθυμούν να προσαρμόσουν την εφαρμογή αυστηρά στις συγκεκριμένες τους ανάγκες, πράγμα που οδηγεί σε σε μεγάλο κίνδυνο υπερβολικά συγκεκριμένων προδιαγραφών με αποτέλεσμα περιορισμό της δυνατότητας μεταφοράς αποτελεσμάτων και εμπειριών. Στην κυρίως έκθεση υποδεικνύονται ορισμένοι τρόποι ελαχιστοποίησης αυτών των προβλημάτων. 6. 2 Διοικητικά εμπόδια 1) Όσον αφορά τη διαδικασία. Είναι αναπόφευκτο, προγράμματα που χρησιμοποιούν δημόσια κονδύλια να οροθετούνται περιοριστικά με ρυθμίσεις που αποσκοπούν στη διασφάλιση τα>ν πόρων του δημοσίου. Οι περιορισμοί έχουν όμως σταθερά πολλαπλασιαστεί κατά τα τελευταία χρόνια, μέχρι σημείου στραγγαλισμού των προγραμμάτων. Πολλές εταιρείες του ιδιωτικού τομέα δεν ενδιαφέρονται πλέον να συμμετάσχουν. Οι δαπάνες για την κατάρτιση των προσφορών, οι εγγενείς καθυστερήσεις κατά την έγκριση των έργων και την οριστικοποίηση των συμβάσεων, σε συνδυασμό με την σχετικά μικρή αναλογία εφαρμογών που μπορούν να χρηματοδοτηθούν, αντισταθμίζουν τα πλεονεκτήματα της συμμετοχής. Πρέπει να βελτιωθεί η εκχώρηση αρμοδιοτήτων. 2) Όσον αφορά το έργο. Με την έγκριση μιας πρότασης και την υπογραφή σύμβασης, που καθιστά δ\ινατή την έναρξη των εργασιών, ο εργαζόμενος στην έρευνα έχει να αντιμετωπίσει το διαρκώς αυξανόμενο άχθος της διαδικασίας των εκθέσεων έργου και του συντονισμού κλπ. Το ανώτερο προσωπικό της Επιτροπής διατείνεται οτι ορισμένες πτυχές των εμποδίων έχουν μειωθεί στο 4ο πρόγραμμα πλαίσιο, αλλά οι εργαζόμενοι ερευνητές αντιλαμβάνονται μιά συνολική αύξηση, ίσως λόγω της εξάπλωσης των οριζόντιων έργων. Αυτές οι περισπάσειςαντιπροσωπεύουν σοβαρά έξοδα που έχουν επίπτωση, όπως είναι αναπόφευκτο, στον χρόνο του ανώτερου προσωπικού του έργου. Πρέπει να ληφθούν μέτρα για την μείωση τέτοιων εξόδων. Μιά μικρή επιχείρηση υψηλής τεχνολογίας ή ένας νέος αιτών στο πρόγραμμα είναι πιθανόν να δκυΐΐστώσουν οτι τα έξοδα και οι καθυστερήσεις είναι απαράδεκτες. Οι μικρές επιχειρήσεις δέν είναι σε θέση να δεσμεύσουν τους πενιχρούς πόρους τους σε ανθρώπινο δυναμικό υψηλής ποιότητας, σε πάγιες δραστηριότητες που απαιτείται να έχει ο συμμετέχων στα έργα του προγράμματος πλαισίου όπως είναι σήμερα οργανωμένα. Αποτελεί ανευθυνότητα η ενθάρρυνση της συμμετοχής αυτών των επιχειρήσεων. Στην κυρίως έκθεση εκτίθενται ορισμένες υποδείξεις για την αντιμετώπιση αυτής της μείζονος πρόκλησης, της μείωσης της γραφειοκρατίας στο πρόγραμμα. Προφανώς, δεν πρόκειται για πρόβλημα που αφορά μόνο το πρόγραμμα εφαρμογών τηλεματικής. 14 7. Σχέσεις με τις Γενικές Διευθύνσεις που είναι αρμόδιες για την εφαρμογή πολιτικής Είναι άκρως επιθυμητό, οι σχετικές με την εφαρμογή πολιτικής Γενικές Διευθύνσεις να ενδιαφερθούν ενεργά και να είναι στενά συνδεδεμένες με τις συναφείς εργασίες σε ένα πρόγραμμα εφαρμογών να λειτουργήσουν ειδικοί μηχανισμοί για ορισμένους απο τους τομείς. Αυτά τα μέτρα αποσκοπούν στο να τύχουν ευρείας αποδοχής, και οι μηχανισμοί αυτού του είδους θα πρέπει να προβλεφθούν σε όλους τους τομείς όπου θα υπάρχουν Γενικές Διευθύνσεις αρμόδιες για την εφαρμογή πολιτικής, οι οποίες έχουν ενδιαφέρουν για τις εργασίες. 1. 15 II. ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ Η Επιτροπή χαιρετίζει την παρούσα ανεξάρτητη αξιολόγηση των δραστηριοτήτων ΕΤΑ για τις εφαρμογές των τεχνολογιών πληροφοριών και επικοινωνιών σε τομείς γενικού ενδιαφέροντος. Οι συστάσεις θα ληφθούν υπόψη στην καθοδήγηση της περαιτέρω ανάπτυξης τεχνολογιών στο τέταρτο και πέμπτο πρόγραμμα πλαίσιο και σε σχετικές πρωτοβουλίες τυποποίησης και ανάπτυξης. Απο τότε που ξεκίνησαν, σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ενωσης, οι δραστηριότητες ΕΤΑ για την τηλεματική στο 3ο πρόγραμμα πλαίσιο, οι τεχνολογίες πληροφοριών και επικοινωνιών έχουν ενώ η ολοένα σημειώσει εντυπωσιακή ανάπτυξη (πχ. Internet, σύμπυκνοι δίσκοι CD-ROM), αυξανόμενη σύγκλιση τους συνεπάγεται την σταθερή συνέχιση των εξελίξεων. Ως εκ τούτου, η μετάβαση απο το τέταρτο στο πέμπτο πρόγραμμα πλαίσιο παρέχει την ευκαιρία της επανεξέτασης της συνιστώσας των εφαρμογών οιουδήποτε μελλοντικού προγράμματος που αφορά έρευνα σχετιζόμενη με την κοινωνία των πληροφοριών, υπο το φως αυτών των τεχνολογικών, κοινωνικοοικονομικών και κανονιστικών εξελίξεων. Η έκθεση της επιτροπής αξιολόγησης πενταετίας προσ(|)έρει προς εξερεύνηση πολύ χρήσιμους δρόμους προκειμένου να επικεντρωθούν οι μελλοντικές δραστηριότητες σε εκείνους τους τομείς που έχουν την μεγαλύτερη προστιθέμενη αξία στην Ευρώπη και όπου υπάρχει γνήσιο οικονομικό και κοινωνικό γίγνεσθαι. Οπως σαφώς σημειώνεται στην έκθεση, κατά την διάρκεια του 3ου προγράμματος πλαισίου οι εργασίες ΕΤΑ ήσαν αφιερωμένες βασικά στην ανάπτυξη λύσεων για τον εκσυγχρονισμό των υπηρεσιών γενικού ενδιαφέροντος στην Ευρώπη. Το 4ο πρόγραμμα πλαίσιο προώθησε μείζονες στόχους, ιδίως στην προετοιμασία του εδάφους για ευρεία χρήση μέσω συμπράξεων δημοσίου- ιδιωτών και δημοσίου-δημοσίου, και να ενθαρρύνει το άνοιγμα νέων αγορών και την εμφάνιση νέων εταιρειών , κυρίως καινοτόμων MME. Η έκθεση σωστά παρατηρεί οτι η μετάβαση απο το 3ο στο 4ο πρόγραμμα πλαίσιο περιέλαβε τρείς μείζονες μεταβολές: απο το γραμμικό μοντέλο στο μοντέλο ανατροφοδότησης για έρευνα, τεχνολογική ανάπτυξη και επίδειξη. Απο τηλεματική δεδομένων σε τηλεματική πολυμέσων. Απο την ώθηση που προερχόταν απο την ίδια την τεχνολογία, σε προσανατολισμό που κατευθύνεται απο τον νρήστη. Οσον αφορά το τελευταίο, η έκθεση τονίζει την βασική συμβολή των δραστηριότητα^ τηλεματικής ΕΤΑ στην ανάπτυξη διακριτών, και ειδικών για κάθε θέμα, κατηγοριώνχρηστών. Τέτοιες μεταβολέςμπορούσαν να άξιζαν εντονότερης έμφασης στην έκθεση, καθώς είχαν σαν αποτέλεσμα εντυπωσιακές αλλαγές στο περιεχόμενο των εργασιών και στην διαχείριση προγράμματος και έργου. Θα πρέπει να ενισχυθούν σε όλες τις συνακόλουθες εργασίες του 5ου προγράμματος πλαισίου, μαζί και με άλλες μεταβολές πχ. αυξημένη συγκέντρωση προσπαθειών ΕΤΑ, ισχυρότερη συμβολή σε μείζονες στόχους πολιτικής της Ευρωπαϊκής Ενωσης, πλήρης υλοποίηση του μοντέλου " έρευνας περιγύρου" (διαδραστικό έναντι γραμμικού), συστηματική εμπλοκή χρηστών σε έργα για συνεχή κοινωνικοοικονομική ανατροφοδότηση, πληρέστερη κάλυψη όλων των μειζόνων τεχνικοοικονομικών σταδίων ( ανάλυση αναγκών χρήστη, προδιαγραφές λειτουργίας, κατασκευή της εφαρμογής επίδειξης, εργαστηριακός έλεγχος, επίδειξη μέσω δοκιμών επι τόπου του έργου, σχέδιο εκμετάλλευσης που περιέχει ποσοτικοποιήσιμα οικονομικά κριτήρια για μελλοντική αξιολόγηση της επιτυχίας) Η Επιτροπή χαιρετίζει την άποψη της επιτροπής αξιολόγησης, ότι οι ξεχωριστές σειρές προσκλήσεων για προτάσεις θα πρέπει να στοχεύουν στην δημιουργία ολοκληρωμένων συστημάτων με κοινή χρήση δύο ή περισσοτέρων διαφορετικών εφαρμογών, προκειμένου να καταργηθούν τα όρια του τομέα. Ηδη στα πλαίσια του τέταρτου προγράμματος πλαισίου η πρόσκληση που θα δοθεί στη δημοσιότητα τον Δεκέμβριο του 1996 για ολοκληρωμένες εφαρμογές θα πρέπει να επιτρέπει στο πρόγραμμα να διδαχθεί μαθήματα σχετικά με το ενδιαφέρον, την αρμοδιότητα και την σκοπιμότητα τέτοιας προσέγγισης πριν από την εφαρμογή του επόμενου προγράμματος πλαισίου. Προσδοκάται ότι, αυτές οι ολοκληρωμένες εφαρμογές, πρώτον, θα παράσχουν εύχρηστη πρόσβαση σε δ^)ορες εφαρμογές απο υφιστάμενες πλατφόρμες (PC, δικτυωμένοι υπολογιστές, κιόσκια, προσα>πικός ψηφιακός βοηθός κλπ. ), δεύτερον θα έχουν ενδεδειγμένης κλίμακας φάση επίδειξης για "ψηφιακούς χώρους" που θα επιτρέψει να συναχθούν σημαντικά συμπεράσματα απο κοινωνικοοικονομικής πλευράς και, τρίτον, θα επιταχύνουν την πορεία προς την κοινωνία των πληροφοριών. Τα αποτελέσματα αυτής της πρόσκλησης και η συνεχής αξιολόγηση της υλοποίησης του έργου θα παράσχουν βασική πληροφόρηση για την στήριξη της προετοιμασίας μιας ευρύτερης κλίμακας λειτουργίας για ολοκληρωμένες εφαρμογές του 5ου προγράμματος πλαισίου. Η Επιτροπή λαμβάνει υπόψη της τις συστάσεις της επιτροπής αξιολόγησης για την επικέντρωση των εργασιών του όλου προγράμματος στην οικοδόμηση της υλικής και διανοητικής υποδομής, 16 1. συμπεριλαμβανομένων και εργασιών τυποποίησης με τη συμμετοχή της βιομηχανίας και για την δημιουργία "συστημάτων πλατφόρμων" που μπορούν να προσαρμοστούν στις απαιτήσεις του μεμονωμένου χρήστη επιτρέποντας ταυτόχρονα την πιστή μεταφορά των εφαρμογών μεταξύ των διαφόρων τομέων. Η χρήση τέτοιων ειδικών πλατφόρμων για τη βιομηχανία θα ενθαρρυνθεί για περαιτέρω δραστηριότητες ΕΤΑ, αξιοποιώντας τα χρήσιμα διδάγματα, αφενός απο τα συνεχιζόμενα τομεακά έργα και αφετέρου απο τα μελλοντικά έργα ολοκληρωμένων εφαρμογών. Αυτή η προσέγγιση θα πρέπει ασφαλώς να συμβάλει στην ενθάρρυνση της διατομεακής συνεργασίας, καθιστώντας την περαιτέρω λειτουργία προγράμματος ένα συνεχές από δραστηριότητες χωρίς όρια και όχι απλώς μιά συλλογή διακριτών τομέων. Θα αφομοιωθεί η σύσταση της επιτροπής οτι τα προπαρασκευαστικά συνοδευτικά και μέτρα στήριξης καθώς επίσης και οι "οριζόντιες" δραστηριότητες ΕΤΑ σε έργα όπως αυτά του τομέα της τηλεματικής τεχνολογίας, πρέπει να μελετηθούν επισταμένως. Εν τω μεταξύ η Επιτροπή τα θεωρεί σημαντικές δράσεις για την στήριξη των έργων ΕΤΑ και για την προώθηση της διαδικασίας τυποποίησης καθώς και της διαδικασίας εξάπλωσης και καινοτομίας. Για να μήν καταστούν "έργα εξόδων", όπως αποκαλούνται στην έκθεση, θα πρέπει αφενός να αποτιμηθεί το βέλτιστο τους βάρος, έπειτα από διαβούλευση με κοινοπραξίες εμπλεκόμενες σε έργα ΕΤΑ, και αφετέρου να αποφασιστεί η επιλογή τους με γνώμονα μιά σαq)έστερη στρατηγική και μιά διαφανή ένδειξη των προσδοκώμενων οφελών. Η Επιτροπή συμμερίζεται την πεποίθηση οτι θα αποβεί επωφελής ο καλύτερος συντονισμός μεταξύ προγραμμάτων, ιδίως μέσα απο την έννοια της Task Force έρευνας/βιομηχανίας, καθώς και μεγαλύτερη ευελιξία στην διαχείριση προγράμματος. Η "γραφειοκρατία", έτσι όπως εντοπίζεται τόσο στη διαδικασία διαχείρισης προγράμματος (καθυστερήσεις εγγενείς στην έγκριση του έργου και στην οριστικοποίηση της σύμβασης, υπερπληθώρα αιτήσεων, υπόδειγμα σύμβασης βασισμένο σε καταστάσεις δαπανών κλπ), όσο και στη διαχείριση έργων (υποβολή εκθέσεων, "συντονισμός" κλπ. ), γίνεται πράγματι διαρκώς περισσότερο αντιληπτή από τους συμμετέχοντες στα συγκεκριμένα προγράμματα, ως πηγή ανησυχίας και μερικές φορές ακόμη και ως πηγή ανυπέρβλητων δυσκολιών για την διαχείριση των κοινοπραξιών. Με τους πρώτους προσανατολισμούς για το 5ο πρόγραμμα πλαίσιο, που προτείνονται απο την Επιτροπή υπο τον τίτλο "Για να διαπλάσουμε το μέλλον", εισάγεται απλούστερη δομή και πλέον ευέλικτες ιδέες διαχείρισης σε συνάρτηση με τις συστάσεις της αξιολόγησης της πενταετίας 1991-1996. 17 III. ΣΥΝΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ Κ. Knud CHRISTENSEN Διευθυντής Ε&Α και παραγωγής, Scandinavian Mobility International A/S. Αντιπρόεδρος του Κέντρου Ε&Α για την επανένταξη (1988-1990). Σύμβουλος διαχείρισης με εμπειρογνωμοσύνη στον στρατηγικό σχεδιασμό, την παραγωγικότητα και τις δομές της διοικητικής μέριμνας (1988-1990). Dr. Max HERRY Ιδιοκτήτης και διεθύνων σύμβουλος του γραφείου συγκοινωνιολόγων Herry, Βιένη, και του INVOPLAN, Μόναχο. 20ετής εμπειρία εθνικής και διεθνούς κλίμακας έργα μεταφορών και τηλεματικής. Αξιολογητής του 4ου προγράμματος πλαίσιο για τις μεταφορές (ΓΔ VII). Πρόεδρος της DANUBE (Ανταλλαγές μεταξύ των πανεπιστημίων και βιομηχανίας στην ΕΕ). Επικεφαλής έργων ή μέλος της κοινοπραξίας σε επτά ολοκληρωμένα κοινοτικά έργα και σε τέσσερα εν εξελίξει. Καθ. Hannu JAAKKOLA Καθηγητής τεχνολογίας πληροφοριών στο πανεπιστήμιο του Tampere, Φινλανδία. Διευθυντής του ερευνητικού ινστιτούτου τεχνολογίας πληροφοριών (1986-1992). Έχει συγγράψει περίπου 80 δημοσιεύσεις περί τεχνολογίας πληροφοριών και διαχείρισης της τεχνολογίας. Καθ. Dr. G nter KRO S Καθηγητής εθνικής οικονομίας, σχολή πολεοδομίας και χωροταξίας, πανεπιστήμιο του Dortmund. Πρόεδρος τομέα για τις εθνικές οικονομίες. Εμπειρογνώμων στην περιφερειακή ανάπτυξη σε αγροτικές περιοχές. Πρόεδρος της ανεξάρτητης ομάδας παρακολούθησης του προγράμματος εφαρμογών τηλεματικής κατά το 1995. Dr. Philippe LAR DO Διευθυντής εταιρικής έρευνας, Centre de Sociologie de l'Innovation (CSI), Ecole des Mines de Paris (από το 1987). Υπεύθυνος έρευνας σε προγράμματα οικονομίας των μεταφορών του υπουργείου μεταφορών της Γαλλίας (1979-1982). Υπεύθυνος εθνικού προγράμματος για τις τεχνολογίες της θάλασσας και συνέχεια της μονάδας αξιολόγησης, στο υπουργείο έρευνας και τεχνολογίας (1983- 1989). Αξιολογητής σε πολλά προγράμματα, κοινοτικά και του Eureka. Εμπειρογνώμων με πολλές δημοσιεύσεις σε θέματα αξιολόγησης προγραμμάτων Ε&Α. Dr. Louis LEE Διευθυντής υπηρεσιών πόρων πληροφόρησης, πανεπιστήμιο Westminster (από το 1989), με αρμοδιότητα στον στρατηγικό σχεδιασμό, την τεχνολογία και την ανάπτυξη πληροφορικής του πανεπιστημίου, τους οπτικοακουστικούς πόρους, τις βιβλιοθήκες και τις υπηρεσίες πληροφοριών διαχείρισης του πανεπιστημίου. Συνδιευθυντής MME που προμηθεύουν που προμηθεύει συστήματα και υπηρεσίες βιβλιοθηκών. Εμπειρογνώμων στη χρήση τηλεματικής στο πανεπιστημιακό περιβάλλον διαχείρισης. Dr. Jim MOUNTJOY Διευθύνων σύμβουλος της Euristix Ltd. , μέλος της εθνικής διευθύνουσας επιτροπής για την κοινωνία των πληροφοριών της Ιρλανδίας, πρώην μέλος της επιτροπής διαχείρισης του ESPRIT, της επιτροπής ανωτέρων υπαλλήλων των τηλεπικοινωνιών και της ευρωπαϊκής υπηρεσίας διαστήματος. Dr. Brian OAKLEY (Συμπρόεδρος και γραμματέας της επιτροπής) Συνταξιούχος. Πρόεδρος της Logica, Cambridge (1987-1993), διευθυντής του προγράμματος Alvey (1983-1987). γραμματέας του συμβουλίου επιστημονικής και τεχνολογικής έρευνας (1979-1983), μέλος της διαχειριστικής επιτροπής του ESPRIT (193-1987), μέλος της συμβουλευτικής επιτροπής του ESPRIT ( 1987-1992), πρόεδρος της ενδιάμεσης ανασκόπησης του προγράμματος τηλεματικής ( 1993). Καθ. Torleif OLHEDE Διευθυντής του τομέα πληροφορικής της υγείας στο Spri, το σουηδικό ινστιτούτο για ανάπτυξη υπηρεσιών υγείας, ερευνητικός εταίρος στον τομέα επιστημών πληροφορικής και συστημάτων στο πανεπιστήμιο της Στοκχόλμης και στο Βασιλικό Ινστιτούτο Τεχνολογίας. Εμπειρογνώμων στην πληροφορική ασφαλείας. Εκπρόσωπος της Σουηδίας στην ομάδα εργασίας για τον τομέα της περίθαλψης. Επικεφαλής της ομάδας που είναι αρμόδια για την στρατηγική των ενόπλων δυνάμεων σε θέματα ΤΠ, επικοινωνιών και ασφαλείας υπολογιστών (1984-1989). 18 1. Dr. Hans- Detlef SCHULZ Διευθύνων σύμβουλος της Media Transfer GmbH, Darmstadt, Γερμανία. Μέλος της ομάδας ενδιάμεσης ανασκόπησης του προγράμματος τηλεματικής (1993). Εισηγητής της επιτροπής για την πρόσκληση υποβολής προτάσεων του 4ου ΠΠ. Εμπειρογνωμοσύνη στο πεδίο των τηλεπικοινωνιών και των τηλεπικοινωνιακών προτύπων. Εισηγητής για πρότυπα πολυμέσων στην ITU-T, μέλος των ETSI, ISO και DAVIC. Καθ. Vincenzo TAGLIASCO Τακτικός καθηγητής πληροφορικής της υγείας στο πανεπιστήμιο της Genova, Ιταλία. Διετέλεσε εμπειρογνώμων της Επιτροπής σε μελέτες επιπτώσεων κοινοτικών προγραμμάτων Ε&Α, στην ενδιάμεση αξιολόγηση του προγράμματος για τους ανθρώπινους πόρους και την κινητικότητα. Εμπειρογνωμόνων και συγγραφέας θεμάτων που αφορούν τις μελλοντικές οικονομικές κοινωνικοοικονομικές επιπτώσεις από τις δημογραφικές αλλαγές και την ανάπτυξη της τεχνολογίας. Dr. Georges WANET Μέλος του εκτελεστικού συμβουλίου της Belgacom από το 1992. Επικεφαλής της εταιρικής στρατηγικής και ανάπτυξης. Διετέλεσε υπεύθυνος στρατηγικού σχεδιασμού, επεξεργασίας δεδομένων και του έργου FAST για τη βελτίωση της απόδοσης των βασικών τηλεφωνικών υπηρεσιών. Επίσης διευθυντής της F. N. A. , ομίλου δώδεκα τηλεπικοινωνιακών φορέων εκμετάλλευσης, για την παροχή υπηρεσιών διαχειριζόμενου ζωνικού εύρους στην χρηματοοικονομική κοινότητα. Μέλος της επιτροπής ενδιάμεσης ανασκόπησης του προγράμματος τηλεματικής (1993). Κ. Nils WILHJELM (Συμπρόεδρος της επιτροπής) Διευθύνων σύμβουλος της Industriens Realkreditfond (από το 1990). Υπουργός βιομηχανίας και εμπορίου της κυβέρνησης της Δανίας (1986-1989). Πρόεδρος της Ομοσπονδίας Βιομηχανιών της Δανίας (1983-1986). Αντιπρόεδρος του διοικητικού συμβουλίου της Tele Danmark A/S. 19 21 Ι. ΠΕΡΙΛΗΨΗ Η Ευρώπη διαθέτει εξαιρετικές ψηφιακές επικοινωνίες πρώτης γενεάς επείγουσα η ανάγκη για ευρωπαϊκή υποδομή πληροφοριών. προς πρώτης γενεάς. Ως Με τα πρότυπα Euro-ISDN και GSM, η Ευρώπη διαθέτει εξαιρετική δέσμη υποδομής ψηφιακών τις επικοινωνιών χρησιμοποιούμενες τεχνολογίες βρίσκονται στο ίδιο επίπεδο με τα υπόλοιπα μέρη του κόσμου. Είναι, ωστόσο, ζωτικής σημασίας για την Ευρώπη η -συνέχιση της ανάπτυξης τεχνολογιών επικοιναηαών, η τυποποίηση για σκοπούς διαλειτουργικότητας και η εισαγωγή ευρωπαϊκής υποδομής πληροφοριών που θα συνδυάζει το ταχύτερο δυνατό τηλεπικοιναννίες, δίκτυα δεδομένων και δυνατότητες ραδιοεκπομπών. Οι ψηφιακές βιντεοϋπηρεσίες πρέπει να εισαχθούν το ταχύτερο δυνατά. Οι ψηφιακές βιντεούπηρεσίες, ιδιαίτερα, θα πρέπει να εισαχθούν το ταχύτερο δυνατό. Η τεχνολογία για ψηφιακό βίντεο και τηλεόραση υφίσταται ήδη, ενώ ένα πρόγραμμα για την επιτάχυνση της διείσδυσης των ψηφιακών υπηρεσιών θα ελευθερώσει πολύτιμο τμήμα του φάσματος προς όφελος άλλων υπηρεσιών. με συνεκτικό σχέδιο και χρονοδιάγραμμα για την εισαγωγή ευρωπαϊκής υποδομής πληροφοριών. Οι βασικοί στόχοι της ευρωπαϊκής Ε&Α έχουν επιτευχθεί, αλλά καθυστερεί η συνεκτική ανάπτυξη πολυμεσικών υπηρεσιών. Πρέπει επίσης να αντιμετωπιστούν σε ευρωπαϊκό επίπεδο ειδικά χαρακτηριστικά της ευρωπαϊκής την υποδομής αυξανόμενη οι αναπτυσσόμενες αγορές στην Ανατολική Ευρώπη και τις μεσογειακές χώρες. σημασία που καταλαμβάνουν συνεκτιμώντας πληροφοριών, Η δαπάνη για την παροχή ευρυζωνικών υπηρεσιών σε κάθε νοικοκυριό της ΕΕ θα είναι τεράστια. Εχει την πραγματοποιηθεί ορισμένη πρόοδος κατά εγκατάσταση του κεντρικού δικτύου, απομένει όμως η πραγματοποίηση μεγάλου μέρους εργασιών για την επέκταση του εν λόγω δικτύου σε όλους τους πολίτες και τις μικρές έχει επείγουσα ανάγκη ενός συνεκτικού σχεδίου και χρονοδιαγράμματος για την εισαγωγή ευρωπαϊκής υποδομής πληροφοριών. επιχειρήσεις. Η Ευρώπη Το Ι/ΙΙ) (RACE κάλυψε ωστόσο, του. Με τηλεπικοινωνίες ευαισθητοποίηση σχετικά με Οι βασικοί στόχοι των ευρωπαϊκών προγραμμάτων έχουν Ε&Α στις επιτευχθεί. τους πρόγραμμα τεχνολογικούς του στόχους, το καθήκον όμως της τεχνολογικής ανάπτυξης πόρρω απέχει από την το πρόγραμμα ACTS ολοκλήρωση δημιουργήθηκε το τεράστιο δυναμικό της ψης^ιακής τεχνολογίας. Η ανάππιξη, υπηρεσιών ευρωπαϊκή πολυμεσικών αγορά δεν έχει ακόμα επιτύχει το αναμενόμενο επίπεδο. Η κοινοτική ΕΤΑ συνέβαλε για την επίτευξη διασύνδεσης και διαλειτουργικότητας. Ενδέχεται όμως να απαιτηθεί σε ορισμένες περιπτώσεις νομοθετικό έργο για τη διασφάλιση συνεκτικής ανάπτυξης. Απαιτείται επίσης να βελτιωθεί η πρόσβαση του επιχειρηματικού κεφαλαίου για την υψηλής υποστήριξη τεχνολογίας και την έναρξη άλλων. τηλεπικοινωνιών επιχειρήσεων προηγμένων καινοτόμων στην 23 Απαιτείται περαιτέρω έρευνα και τεχνολογική ανάπτυξη. η εστία πρέπει όμως τώρα να μετατοπιστεί από τα τεχνικά πρότυπα στις δοκιμές και στην ανάπτυξη ευρείας κλίμακας Για την κοινοτική διαχείριση ΕΤΑ απαιτούνται βελτιωμένες διαδικασίες σύναψης συμβάσεων. καλή ολοκλήρωση των προγραμμάτων. με άλλα προγράμματα. και με βελτιωμένες εθνικές πρωτοβουλίες έρευνα και Απαιτείται περαιτέρω τεχνολογική ανάπτυξη: Η πραγματοποίηση της κοιναχνίας των πληροφοριών στην Ευρώπη δεν θα είναι δυνατή μόνο με τις σημερινές τεχνολογίες, ενώ η τεχνολογική ανάπτυξη πρέπει να καταλάβει νευραλγικής σημασίας θέση στη μελλοντική κοινοτική ΕΤΑ. Θα προτιμηθούν έργα που οδηγούν στη βελτίωση της ευρωπαϊκής μελλοντικές υποδομής πληροφορών συγκεκριμένες θα περιλαμβάνονται κατά κύριο λόγο έργα που μπορούν να έχουν μείζονες επιπτώσεις στην Ενωση και τους πολίτες της. εφαρμογές, ή/και σε εμπορικές ενώ Η αρχική αιτιολόγηση για την ευρωπαϊκή υποστήριξη στην ΕΤΑ στο πεδίο αυτό παραμένει ισχυρή, η εστίαση εμως πρέπει τώρα να μετακινηθεί από τον καθορισμό τεχνικών προτύπων αποκλειστικώς, σε εφαρμογές ευρείας διάδοσης και ανάπτυξη ευρείας κλίμακας βάσει ενιαίων και ευρύτερα αποδεκτών προτύπων. Τα ευρωπαϊκά πρότυπα αποτελούν στρατηγικό μέσο για τη διατήρηση της τεχνολογικής πρωτοβουλίας στην Ευρώπη καθώς και για την επίτευξη βελτιωμένης βιομηχανικής θέσης στην παγκόσμια αγορά. Είναι επίσης σημαντικό να μειωθεί το χρονικό διάστημα μεταξύ της σύλληψης της γενικής ιδέας και της υλοποίησης των νέων εξελίξεων. Πρέπει να ευρεθούν μηχανισμοί για την επίτευξη γνήσιου αντίκτυπου στην αγορά. Όσον αφορά τη διαχείριση της κοινοτικής ΕΤΑ πρέπει να βελτιωθούν οι διαδικασίες σύναψης συμβάσεων και να αναλυθούν τα οφέλη από συμβάσεις που βασίζονται σε αποτελέσματα, όπου τονίζονται περισσότερο τα τεχνικά επιτεύγματα από τις λογιστικές καταστάσεις. Οι διαδικασίες σύναψης συμβάσεων θα πρέπει να είναι ταχύτερες και περισσότερο διαφανείς. Θα πρέπει να συνεχισθεί η πρακτική της αναζήτησης ανεξάρτητων συμβούλων όσον αφορά την ολοκλήρωση των προγραμμάτων και τη διαχείριση τους, και να γίνεται εκτενέστερη χρήση των βιντεοδιασκέψεων. και κινητικότητας, Πρέπει να ενισχθούν οι δεσμοί με τα κοινοτικά προγράμματα (τεχνολογία κατάρτισης πληροφοριών) και εφαρμογών τηλεματικής. Είναι ανάγκη να βελτιωθεί η διαφάνεια και η συνεργασία ενδεχομένως και η πραγματοποίηση κοινών λόγω προγραμμάτων. έργων, μεταξύ ESPRIT των εν Πρέπει επίσης να επαναξιολογηθεί η έννοια τα>ν εθνικών υποδοχέων ώστε να βελτκοθεί η χρήση τους. 24 Στο 5 ο πρόγραμμα πλαίσιο πρέπει να καταλαμβάνει εξέχουσα θέση η κοινωνία των επικοινωνιών και πληροφοριών, με συνεκτική στρατηγική και μεγαλύτερη ευελιξία. Καίριες απαιτήσεις στις επικοινωνίες θα είναι η ομαλή και εύκολη πρόσβαση, η ποιότητα της παρεχόμενης υπηρεσίας η γενική πρόσβαση και η προσαρμογή των υπηρεσιών ανάλογα με τις ανάγκες Πρέπει να αντιμετωπιστεί το ζήτημα τεχνολογιών ευρείας διάδοσης όσο και καινοτόμες οραματικές αντιλήψεις Οι εργασίες του 5ου προγράμματος πλαισίου πρέπει να περιστρέφονται γύρω από το θέμα της ΕΤΑ για την κοινωνία των επικοινωνιών και των πληροφοριών. Πρέπει να υπάρξει συνεκτική εποπτεία ολόκληρου του αναπτυξιακού πεδίου για τεχνολογίες πληροφοριών και επικοινωνιών, με μία ενιαία και συνεκτική στρατηγική στρατηγική, συμβουλευτική ομάδα και ευελιξία για τη μετακίνηση των πόρων εντός του τομέα ανάλογα με τη μεταβολή των συνθηκών. Μία από τις δυνατότητες είναι ενδεχομένως ένα πρόγραμμα κεντρικών τεχνολογιών και εστιασμένα προγράμματα σε συγκεκριμένους τομείς εφαρμογής, όπως περιγράφεται στο κεφάλαιο 6. 3. κοινοτική ενιαία Οι κύριοι στόχοι πρέπει να είναι η υπέρβαση των υφισταμένων φραγμών στην τεχνολογία και την υποδομή προς όφελος διατυπωμένων και μη αναγκών των χρηστών καθώς και για την ενθάρρυνση δοκιμών για επίδειξη υπό πραγματικές συνθήκες της αποτελεσματικότητας προτεινομένων λύσείον για τους χρήστες. Συνιστάται να ενταθεί η χρήση δοκιμαστικών υποδομών σε κάθε κράτος μέλος. στις υπηρεσίας Για να καταστεί δυνατή η ανάπτυξη της αγοράς σε ανταπόκριση προς τις ανάγκες των χρηστών, ορίζονται ως καίριες απαιτήσεις η ομαλή και εύκολη πρόσβαση, η ποιότητα των παρεχομένων υπηρεσιών, η γενική πρόσβαση και η προσαρμογή της να εκάστοτε πραγματοποιηθούν ιδιαίτερες προσπαθείς για τη βελτίωση των ευκολιών πρόσβασης και σύνδεσης καθώς και για τη βελτιστοποίηση "νοημοσύνης πρόσβασης" και δικτύου". Η τυποποίηση, καταρχήν για τα μέρη και στη συνέχεια για το σύνολο - θα πρέπει να παραμείνει πρωταρχικό καθήκον: τα συστήματα ATM πρέπει επίσης να τυποποιηθούν πλήρως και οριστικά, ενυ') πρέπει να πραγματοποιηθεί κοινή ανάπτυξη πολυμεσικών προτύπων από διάφορες ομάδες τυποποίησης. της αλληλεπίδρασης μεταξύ ανάγκες. Πρέπει "νοημοσύνης σημασίας νευραλγικής Αλλα, στην οπτοηλεκτρονική, φωτονική, τη διάδοση μικροκυμάτων, το λογισμικό, τη διαλογική λειτουργία, την τεχνολογία υπηρεσιών, τη νοημοσύνη δικτύων, τους ευφυείς μηχανισμούς τις κινητές επικοινωνίες και την ασφάλεια πληροφοριών. βρίσκονται πεδία Πρέπει όμως επίσης να επιδιωχθεί η προσέγγιση και καινοτόμων οραματικών αντιλήψεων, παραδείγματα των οποίων περιλαμβάνονται στο κεφάλαιο 6. 5 Συστάσεις Ι. 2. 3. Η Ευρώπη έχει ανάγκη μιας συνεκτικής ευρωπαϊκής υποδομής πληροφοριών που θα καλύπτει το σύνολο των νέων απαιτήσεφν επικοινωνιών που προκύπτουν από τις τηλεπικοινωνίες, τα δίκτυα δεδομένων και τις ραδιοεκπομπές η ανάληψη των απαραίτητων πρωτοβουλιών αποτελεί αρμοδιότητα της Επιτροπής. Για την επίτευξη του στόχου αυτού είναι απαραίτητη η επιτάχυνση της διαδικασίας ελευθέρωσης στις υποδομές και τις υπηρεσίες τηλεπικοινωνιών και ραδιοεκπομπών. Αντίστοιχα, είναι απαραίτητη επίσης η ενίσχυση και επιτάχυνση της τυποποίησης. Οι επενδύσεις της βιομηχανίας και οι καταναλωτές θα προστατευθούν μόνο με ενιαία ευρωπαϊκά πρότυπα. 25 2. 4. 5. 6. 7. 8. Πρέπει να εξευρεθούν λύσεις για την επιτάχυνση της μαζικής ανάπτυξης της ψηφιακής τηλεόρασης και των διαλογικών πολυμεσικών υπηρεσιών. Επιπλέον, πρέπει να αναζητηθούν ευκαιρίες για εκμετάλλευση σε παγκόσμια κλίμακα εξειδικευμένων τμημάτων της αγοράς για επιχειρηματικές υπηρεσίες υψηλής αξίας. Πρέπει να βελτιωθεί η πρόσβαση στη χρηματοδότηση των καινοτομιών. Η Επιτροπή θα πρέπει να αναλάβει πρωτοβουλίες για τη δημιουργία βελτιωμένου περιβάλλοντος για τη χρηματοδότηση του επιχειρηματικού κεφαλαίου ορισμένες δυνατότητες υποδεικνύονται στο κεφάλαιο 1 της έκθεσης. Απαιτείται να επιδειχθεί εκ μέρους όλων των ευρωπαϊκών οργάνανν ευελιξία και λειτουργική αποτελεσματικότητα όσον αφορά την κοινοτική ΕΤΑ. Η Επιτροπή πρέπει να εξασq)αλίσει το συντονισμό, τη συνεργασία και τη διαφάνεια στη διαχείριση των προγραμμάτων. Στις προηγμένες επικοινωνίες θα πρέπει να συνεχισθεί η καλή ολοκλήρωση των προγραμμάτων και να αυξηθεί η συνεργασία με άλλα προγράμματα. Η προετοιμασία για το 5ο πρόγραμμα πλαίσιο επιβάλλεται να αρχίσει τώρα, με κατάλληλες και ευέλικτες διατάξεις για την ΕΤΑ στην τεχνολογία πληροφοριών και επικοινωνιών ορισμένα από τα νευραλγικής σημασίας θέματα τονίζονται στην παρούσα έκθεση ενώ θα πρέπει ήδη να αρχίσουν οι διερευνητικές εργασίες στα πεδία αυτά. Είναι ζωτικής σημασίας η συμπερίληψη καινοτόμων, οραματικών αντιλήψεων ως μέσου βελτίωσης της υφιστάμενης αξιακής αλυσίδας καθώς επίσης και ως σπέρματα της μελλοντικής ευρωπαϊκής ανταγωνιστικότητας 26 II. ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ Η Επιτροπή χαιρετίζει την παρούσα ανεξάρτητη αξιολόγηση της κοινοτικής ΕΤΑ υπό την ευρύτερη προοπτική της ανάπτυξης των προηγμένων επικοινωνιών στην Ευρώπη. Οι συστάσεις θα ληφθούν υπόψη κατά τον προσανατολισμό της μελλοντικής ανάπτυξης των τεχνολογιών στο 4ο και το 5ο πρόγραμμα πλαίσιο καθώς και σε συναφείς πρωτοβουλίες τυποποίησης και ενθάρρυνσης των επενδύσεων. Η Επιτροπή αποδέχεται την αρμοδιότητα και τις ευθύνες της ως καταλύτη για την ανάπτυξη μιας συνεκτικής ευρωπαϊκής υποδομής πληροφοριών, η οποία θα καλύπτει το σύνολο των νέων επικοινωνιακών απαιτήσεων και θα αφορά τα ειδικά χαρακτηριστικά των αγορών των ευρωπαϊκών περιφερειών, των χωρών της Ανατολικής Ευρώπης και της Μεσογείου. Οι τεχνολογικές εξελίξεις στα προγράμματα RACE (1988-1996) και ACTS (1994-1998) αποσκοπούν στην ενίσχυση της διαλειτουργικότητας κατά την σύγκλιση των πεδίων των τηλεπικοινωνιών, των δικτύων πληροφοριών και των ραδιοεκπομπών. Επιπλέον, η συνεκτικότητα και η διαλειτουργικότητα αποτελούν νευραλγικής σημασίας χαρακτηριστικά του νέου κανονιστικού πλαισίου για τις επικοινωνίες στην κοινωνία των πληροφοριών. Η ελευθέρωση και ο ανταγωνισμός στην παροχή υποδομής και υπηρεσιών απετέλεσε κεντρικό στόχο της κοινοτικής πολιτικής τηλεπικοινωνιών κατά τα τελευταία έτη. Η Επιτροπή θα επιδιώξει να εξασφαλίσει ότι η διαδικασία ελευθέρωσης των τηλεπικοινωνιών θα τηρηθεί στο σύνολο του από τα κράτη μέλη βάσει του συμφωνημένου χρονοδιαγράμματος. Η πολλαπλότητα των παροχών υποδομής και υπηρεσιών μέσα σε μιαν ανταγωνιστική αγορά καθώς και η νέα πολλαπλότητα τεχνολογιών για παροχή υπηρεσιών θα αυξήσουν την ανάγκη αποδοτικής τυποποίησης και ανάπτυξης συναίνεσης. Τα κοινοτικά προγράμματα ΕΤΑ, RACES και ACTS, πραγματοποίησαν μείζονες συμβολές στην τεχνική τυποποίηση, όπως σημειώνεται στην αξιολόγηση της πενταετίας 1991-1996. Στο υπόλοιπο του προγράμματος ACTS θα παρασχεθεί περαιτέρω υποστήριξη υπό μορφή κατευθύνσεων και συμβολών στην κατευθυνόμενη από τη βιομηχανία τυποποίηση. Η ανάγκη ουσιαστικής κοινοτικής στήριξης στην τυποποίηση θα αντικατοπτρισθεί στην πρόταση της Επιτροπής για την ΕΤΑ στην κοινωνία των πληροφοριών, στο 5ο πρόγραμμα πλαίσιο. Η μαζική ανάπτυξη ψηφιακής τηλεόρασης και διαλογικών πολυμεσικών υπηρεσιών αποτελεί πρώτιστα προτεραιότητα του ιδιωτικού τομέα. Η Επιτροπή πρόκειται, μολοντούτο, να χρησιμοποιήσει το νέο πλαίσιο για κοινοτική ενθάρρυνση των επενδύσεων σε διευρωπαϊκά δίκτυα ώστε να δράσει ως καταλύτης για τη συνεκτική και ταυτόχρονη ανάπτυξη νέων υπηρεσιών στην Ευρωπαϊκή Ενωση. Με τα εμφανιζόμενα συστήματα "ηλεκτρονικού εμπορίου" θα διευκολυνθεί η εκμετάλλευση παγκοσμίως εξειδικευμένων τμημάτων της αγοράς για επιχειρηματικές υπηρεσίες υψηλής αξίας. Η Επιτροπή θα πραγματοποιήσει κατά το 1997 νέα συντονισμένη πρωτοβουλία για το ηλεκτρονικό εμπόριο, βάσει της ΕΤΑ στο πρόγραμμα ACTS και του μνημονίου συμφωνίας που υπογράφηκε πρόσφατα από ηγετικούς κύκλους της βιομηχανίας και ενώσεις MME. Η Επιτροπή δημοσίευσε το 1996 Πράσινη Βίβλο για την καινοτομία, ενώ πρόκειται να προτείνει πρόγραμμα δράσης βασισμένο στις αντιδράσεις που θα πραγματοποιηθούν από τη βιομηχανία και τα κράτη μέλη. Στην Πράσινη Βίβλο καλύπτεται το θέμα της βελτίωσης της χρηματοδότησης των καινοτομιών, ιδίως για εταιρείες που βασίζονται σε νέες τεχνολογίες. Θα δοθεί η δέουσα προσοχή στις επιλογές και εναλλακτικές δυνατότητες που αναφέρονται στην έκθεση στρατηγικών κατευθύνσεχον. Η Επιτροπή συμμερίζεται την πεποίθηση ότι είναι επωφελής μεγαλύτερος συντονισμός μεταξύ προγραμμάτα)ν ΕΤΑ καθώς επίσης και μεγαλύτερη ευελιξία στη διαχείριση των προγραμμάτων. Στις πρώτες κατευθύνσεις για το 5ο Πρόγραμμα Πλαίσιο που πρότεινε η Επιτροπή υπό τον τίτλο "Για να διαπλάσουμε το μέλλον" 1, περιλαμβάνεται απλούστερη διάρθρωση και περισσότερο ευέλικτες ιδέες ως προς τη διαχείριση, σε συμφωνία με τις συστάσεις της παρούσας έκθεσης στρατηγικών κατευθύνσεων. Η επανεπιβεβαίωση της πρόβλεψης για καινοτόμο οραματικη έρευνα σε ευρωπαϊκό επίπεδο θα επιτρέψει την προώθηση πολλών από τις νέες ιδέες που παρουσιάζονται στην εν λόγω έκθεση. 1 COM(96) 332 τελικό της 10. 07. 96 27 2. III. ΣΥΝΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ Κ. Στέλιος Αργυρός, ΜΕΚ Ως μέλος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, ο κ. Αργυρός συμμετέχει στην Επιτροπή Ερευνας, Τεχνολογικής Ανάπτυξης και Ενέργειας καθώς και στην Επιτροπή Οικονομικών και Νομισματικών Υποθέσεων και Βιομηχανικής Πολιτικής. Εχει συμμετάσχει στη διοίκηση σειράς εταιρειών στην Ελλάδα, διετέλεσε πρόεδρος του διοικητικού συμβουλίου και πρόεδρος της Ενωσης Ελληνικών Βιομηχανιών και είναι αντιπρόεδρος της UNICE. Κ. Max Artigalas Γενικός διευθυντής της εταιρείας THOMSON multimedia. Αφού διετέλεσε τεχνικός διευθυντής της Thomson Broadcast, ανέλαβε εργασία στην THOMSON multimedia, όπου κατέχει επίσης τη θέση του διευθυντή του τομέα ηχογραφήσεων στον κλάδο Corporate Research and Advanced Development. Δρ. Hans Baur Πρώην εντεταλμένος αντιπρόεδρος της Siemens AG, εργάζεται σήμερα ως σύμβουλος σε διάφορους εθνικούς και διεθνείς οργανισμούς καθώς και στον Επίτροπο Κ. Bangemann για θέματα της κοινωνίας των πληροφοριών. Κατά τη διάρκεια της σταδιοδρομίας του στην Siemens AG, ο Δρ. Baur υπήρξε μέλος της διοίκησης της εταιρείας, υπεύθυνος για τους επιχειρηματικές δραστηριότητες για τηλεπικοινωνίες και συστατικά μέρη ηλεκτρονικών συσκευών. Διετέλεσε επίσης πρόεδρος του εποπτικού συμβουλίου της Siemens Nixdorf Informationssystems AG. Κ. Umberto de Julio Συμπράττοον γενικός διευθυντής της STET, με αρμοδιότητες στον στρατηγικό σχεδιασμό, την τεχνολογία και την ανάπτυξη νέων υπηρεσιών. Προτού αναλάβει στην STET το 1995, ο κ. de Julio κατείχε τη θέση του διευθυντή δικτύου στην Telecom Italia το 1994. Η σταδιοδρομία του στην SIP άρχισε το 1972, και το 1986 ανέλαβε διευθυντής δικτύου. Είναι μέλος του ΔΣ της Telecom Italia, Telecom Italia Mobile, CSELT, STREAM, STET International, και επίσης πρόεδρος της γενικής συνέλευσης της EURESCOM και αντιπρόεδρος της ΑΕΙ. Βοηθός του κ. Julio στην ομάδα ήταν ο κ. Giovanni Perucca, διευθυντής Ε&Α της STET. κ. Aimo Eloholma Αντιπρόεδρος της Telecom Finland Ltd. , πωλήσεις και μάρκετινγκ, από το 1995, πρώην αντιπρόεδρος της Telecom Finland, υπηρεσίες επιχειρήσεων και κατείχε σειρά θέσεων στην ΡΤΤ στη Φινλανδία. Είναι Πρόεδρος του ΔΣ της Tele Yritysviestinta Oy (πάροχος ΡΒΧ) και της Yritysverkot Oy (Corporate Networks Ltd. ) και συμμετέχει σε σειρά επιτροπών στη Φινλανδία. Είναι επίσης μέλος του φόρουμ της κοινωνίας των πληροφοριών (Ευρωπαϊκή Επιτροπή). Βοηθός του κ. Eloholma στην ομάδα ήταν ο κ. Timo Rajamaki, διευθυντής του ερευνητικού κέντρου της Telecom Finland. Δρ. Francisco Pinto Balsemao Πρόεδρος και κύριος μέτοχος της IMPRESA, S. G. P. S. , εταιρείας χαρτοφυλακίου με παρουσία κυρίως στον τύπο, τις εκτυπωτικές επιχειρήσεις, τη διαφήμιση και σε πορτογαλικό ιδιωτικό τηλεοπτικό κανάλι. Είναι καθηγητής στον τομέα επικοινωνίας στο νέο πανεπιστήμιο της Λισσαβώνας, πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Ινστιτούτου των Μέσων Μαζικής Επικοινωνίας, αντιπρόεδρος της "Fondation Journaliste en Europe" και μέλος του ΔΣ του Media Business School. Συνιδρυτής (1994) του Λαϊκού Δημοκρατικού Κόμματος (PPD) - τώρα Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα (PSD), και από το 1981 έως το 1983 πρα)θυπουργός της Πορτογαλίας. Βοηθός του Δρ. Pinto Balsem ο στην ομάδα ήταν ο κ. Antonio Trigo de Sousa, τεχνικός διευθυντής της SIC. Δρ. George Τ. Waters Διευθυντής του τεχνικού τμήματος της Ευρωπαϊκής Ενωσης Ραδιοφωνίας (IBU) από το 1986. Ασχολείται με το χώρο της ραδιοφωνίας περισσότερο από 35 έτη. Διετέλεσε επί επταετία γενικός διευθυντής του RTE, εθνικού ραδιοτηλεοπτικού οργανισμού της Ιρλανδίας και διευθυντής του International Council of the Academy of Television Arts and Sciences (ΗΠΑ) και αντιπρόεδρος της EBU. To 1993 ανέλαβε πρόεδρος της International Academy of Broadcasting (IAB). 28 29 Ι. ΠΕΡΙΛΗΨΗ 1. 0 Πεδίο εφαρμογής της αξιολόγησης: Διδάγματα για το 5ο πρόγραμμα πλαίσιο Η αξιολόγηση της επιτροπής για την πενταετία 1991-1996 του ευρωπαϊκού στρατηγικού προγράμματος για έρευνα στις τεχνολογίες των πληροφοριών (ESPRIT) βασίζεται σε εξέταση του πλήθους των εγγράφων που παρασχέθηκαν από την Επιτροπή, περιλαμβανομένης της έκθεσης του συμβουλίου ανασκόπησης του ESPRIT (1996), η οποία καταρτίσθηκε υπό την προεδρία του καθηγητή Umberto Colombo. Επίσης, πραγματοποιήθηκαν συνεντεύξεις με ανώτερους υπαλλήλους της Επιτροπής που ασχολούνται με πολιτικές τεχνολογιών πληροφοριών και επικοινωνιών (ΤΠΕ). Η επιτροπή εζήτησε, επίσης, τις γνώμες εθνικών εκπροσώπων στο πρόγραμμα ESPRIT. Η ανασκόπηση εστιάστηκε σε δραστηριόητες που διεξήχθησαν κατά το 3ο πρόγραμμα πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, που διήρκεσε από το 1991 έως το 1994, καθώς και κατά την αρχική περίοδο του 4ου προγράμματος πλαίσιο, έως τις αρχές του 1996. Στην παρούσα έκθεση περιλαμβάνεται η τελική αξιολόγηση του 3ου προγράμματος πλαίσιο. Η επιτροπή επικέντρωσε ιδιαίτερα τις προσπάθειες της σε ορισμένα ειδικά χαρακτηριστικά του ισχύοντος προγράμματος ESPRIT και, έπειτα από συμφωνία με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, σε στρατηγικά θέματα που επηρεάζουν την έρευνα και τεχνολογική ανάπτυξη στις ΤΠΕ στο 4ο πρόγραμμα πλαίσιο. Η επιτροπή κατέληξε σε σημαντικό αριθμό επικοδομητικων συστάσεα>ν που αντικατοπτρίζουν την άποψη της σχετικά με τον νευραλγικό ρόλο των ΤΠΕ και με τη σημασία της κοινωνίας των πληροφοριών. Εκφράζεται η ελπίδα ότι η Επιτροπή θα υποστηρίξει την εν λόγω κρίση και ότι θα προσδιορίσει για το μελλοντικό πρόγραμμα ΤΠΕ μέσα στο 5ο πρόγραμμα πλαίσιο προϋπολογισμό τουλάχιστον ίσο του σημερινού, δηλαδή ύψους γύρω στο ένα τρίτο του συνολικού προϋπολογισμού για το πρόγραμμα πλαίσιο. 2. 0 Σύντομο ιστορικό του ESPRIT: Συνεχής διεύρυνση των στόχων Η κοινοτική χρηματοδότηση για την Ε&Α στις τεχνολογίες των πληροφοριών (ΤΠ) άρχισε το 1984'. Κατά τη διάρκεια της πρώτης δεκαετίας το πρόγραμμα στόχευε βασικά στην κάλυψη του χάσματος μεταξύ των ευρωπαϊκών βιομηχανιών τεχνολογίας πληροφοριών και των αντίστοιχων των ΗΠΑ και της Ιαπωνίας. Με την έναρξη του 4ου προγράμματος πλαίσιο, το 1994, όπου αναγνωρίζεται ο διαρκώς κρισιμότερος ρόλος που διαδραματίζουν οι ΤΠ στην ανταγωνιστικότητα ολόκληρης της βιομηχανίας, μεταβλήθηκε ριζικά η στρατηγική. Το νέο πρόγραμμα ΤΠ: προωθεί την κάθετη συνεργασία μεταξύ χρηστών και προμηθευτών τεχνολογιών πληροφοριών και επικοινωνιών (ΤΠΕ) αποδίδει πολύ μεγαλύτερη προσοχή στην εστίαση των αποτελεσμάτων στις ανάγκες της αγοράς διευκολύνει την πρόσβαση σε νέες τεχνολογίες και στην εμπέδωση και αφομοίωση τους ενθαρρύνει την ενημέρωση σχετικά με τα προκύπτοντα αποτελέσματα Ε&Α χρησιμοποιεί σειρά νέ(υν εργαλείων για την υλοποίηση του προγράμματος, όπως δίκτυα αριστείας και εστιασμένες δέσμες (δραστηριότητες που καλύπτουν διαφορετικά τεχνολογικά πεδία με έναν ενιαίο, σαφώς ορισμένο στόχο). ' Με την (ΐπόψααη 84/30 (28. 02. 84) του Συμβουλίου καθιερ(όθηκε το ESPRIT ως μέρος του Ιου προγράμματος πλαίσιο (1984- 1988) με προϋπολογισμό 1. 500 εκατ. ECU. Με την απόφαση 88/279 (11. 04. 88) του Συμβουλίου, το ESPRIT συνέχισε και στο 2ο πρόγραμμα πλαίσιο, με προϋπολογισμό 3. 2(Χ) εκατ. ECU, ενα') με την απόφαση 91/2328 (15. 07. 91) του Συμβουλίου το ESPRIT ανανειΜηκε <ος μέρος του 3ου προγράμματος πλαίσιο, με προϋπολογισμό 2. 035 εκατ. ECU. Στην απόφαση 94/802 (23. 11. 94) του Σ\'|ΐβουλίου καθιερώνεται νέο πρόγραμμα, αποκαλούμενο πρόγραμμα τεχνολογκίτν πληροφορκίνν, <ος μέρος του 4ου προγράμματος πλαίσιο με προϋπολογισμό 1. 911 εκατ. ECU. 31 3. 3. 0 Το πλαίσιο: η μετάβαση της Ευρώπης προς την κοινωνία των πληροφοριών Η έκθεση της επιτροπής έχει συνταχθεί μέσα στο υφιστάμενο πλαίσιο των ορμητικών αλλαγών στη σημασία, την ανάπτυξη και την χρήση των ΤΠΕ. Η στιγμή είναι κατάλληλη για την παρουσίαση ορισμένων νέων ιδεών που θα δώσουν τη δυνατότητα στην Ευρώπη να προσαρμοσθεί σε τουλάχιστον τέσσερις βασικές εξελίξεις: • • • • η μετάβαση της Ευρώπης προς την κοινωνία των πληροφοριών έχει αρχίσει και αποτελεί νευραλγικής σημασίας πρόκληση για το μέλλον της ευρωπαϊκής οικονομίας και κοινωνίας η άρση των κανονιστικών ρυθμίσεων στις ευρωπαϊκές τηλεπικοινωνίες, μείζονος σημασίας παράγοντας που υποβοηθά την εν λόγω μετάβαση, απέχει λιγότερο από ένα έτος η ταχεία ανάπτυξη στη χρήση του Internet προσφέρει νέες ευκαιρίες σε επιχειρήσεις και πωλητές οι τεχνολογίες των πολυμέσων διεισδύουν στον κόσμο των επιχειρήσεων, των μέσα>ν μαζικής επικοινωνίας, στις δημόσιες υπηρεσίες και στην εκπαίδευση. Η παρούσα έκθεση προτρέπει στην πραγματοποίηση ριζοσπαστικών αλλαγών στην οργάνο>ση και τον σχεδιασμό των προγραμμάτων ΤΠΕ ώστε να δοθεί η δυνατότητα στην ΕΕ να ανταποκριθεί καλύτερα στις εν λόγω εξελίξεις. 4. 0 θέματα προτεραιότητας: ενιαίο πρόγραμμα ΤΠΕ που θα φέρει περισσότερα προϊόντα στην αγορά Στις συστάσεις της επιτροπής εντοπίζονται και θίγονται δύο προτεραιότητες: 4. 1 Η ανάγκη συγχώνευσης των προγραμμάτων ACTS, τηλεματικής και ESPRIT Η επιτροπή κατέληξε στο συμπέρασμα ότι οι στόχοι των εν λόγω επί μέρους προγραμμάτων θα επιτευχθούν καλύτερα με την συγκέντρωση τους σε ένα ενιαίο πρόγραμμα που θα καλύπτει όλες τις πτυχές των ΤΠΕ που απαιτούνται από την κοινωνία των πληροφοριών. Δεδομένου ότι το ESPRIT λειτουργεί με βάση ετήσια προγράμματα εργασιών, η Επιτροπή πιστεύει ότι πολλές από τις αλλαγές προς την κατεύθυνση αυτή μπορούν να υλοποιηθούν σταδιακά στο υπόλοιπο του 4ου προγράμματος πλαίσιο. Με τον τρόπο αυτό θα απλουστευθεί η μετάβαση στο 5ο πρόγραμμα που αρχίζει το 1999. Η σκιαγράφηση χρονοδιαγράμματος για την συγχώνευση των προγραμμάτων βρίσκεται έξω από τα όρια του αντικειμένου των εργασιών της επιτροπής μας θεωρούμε, ωστόσο, ότι θα συνέβαλε σχετικά η σύσταση κοινής συντονιστικής ομάδας μεταξύ των τριών προγραμμάτων για την προετοιμασία της συγχώνευσης. Έχουμε επίγνωση ότι προτείνουμε μία εκ βάθρων αλλαγή για την οποία απαιτείται προσεκτικός σχεδιασμός και, κυρίως, αποφυγή διοικητικών εμποδίων ώστε να επιτευχθεί η σημαντική αυτή βελτίωση στα ευρωπαϊκά προγράμματα ΤΠΕ. 4. 2 Η ανάγκη ταχύτερης επίτευξης εμπορικών εφαρμογών από τα αποτελέσματα της έρευνας Η επιτροπή κατέληξε ότι οι στόχοι του προγράμματος ESPRIT έχουν καλυφθεί κατά ικανοποιητικό τρόπο. Πραγματοποιήθηκε, μεταξύ άλλων, ζωτικής σημασίας συμβολή στην προαγωγή της διασυνοριακής συνεργασίας μεταξύ μικρών και μεγάλων βιομηχανιών, πανεπιστημίων και ερευνητικών ινστιτούτα^. Το πρόγραμμα θα μπορούσε, ωστόσο, να ήταν πολύ αποδοτικότερο εάν - πέραν των δραστηριοτήτων όπως η βέλτιστη πρακτική, οι δράσεις πρώτου χρήστη και οι αξιολογήσεις, καθιερώνονταν βελτιωμένοι μηχανισμοί για την εξασφάλιση της εμπορικής αξιοποίησης των αποτελεσμάτων. Θα μπορούσε να εξετασθεί σειρά δράσεων, μεταξύ άλλων: • σαφέστερη εστίαση των αποτελεσμάτων στις εργασίες που απαιτούνται για την οικοδόμηση της ευρωπαϊκής κοινωνίας των πληροφοριών 32 3. • • • • • πρωτοβουλίες για την προαγωγή της εμπορικής αξιοποίησης των αποτελεσμάτων της έρευνας ανάπτυξη των εργαλείων για την μέτρηση και την παρακολούθηση της ανάπτυξης, της εμπέδωσης και αφομοίωσης και των μεριδίων στην αγορά των ευρωπαϊκών ΤΠΕ ενθάρρυνση των MME με καινοτόμες δυνατότητες για την ενίσχυση και επιτάχυνση της διάθεσης στην αγορά εκ μέρους τους νέων προϊόντων προστιθέμενης αξίας βελτίωση της απόδοσης και του καταλογισμού ευθυνών από την διοίκηση του προγράμματος, εν μέρει στρέφοντας το εντονότερα προς την κατεύθυνση επίτευξης αποτελεσμάτων καθορισμός μακροπρόθεσμης στρατηγικής για την ευρωπαϊκή έρευνα και τεχνολογική ανάπτυξη στις ΤΠΕ. 5. 0 Οι κύριες διαπιστώσεις της επιτροπής Οι διαπιστώσεις της επιτροπής αφορούν την πενταετία της περιόδου αξιολόγησης και αποβλέπουν στις ανάγκες του μελλοντικού προγράμματος. 5. 1 Περίοδος αξιολόγησης 1991-1996 5. 1. 1 Στόχοι του προγράμματος: ώριμος στόχος η συμπερίληψη των αναγκών της ευρύτερης κοινωνίας Η επιτροπή συμφωνεί ότι οι στόχοι του ESPRIT υπήρξαν κατάλληλοι και υποστηρίζει πλήρως την νέα του εστίαση ώστε να ανταποκριθεί στις ανάγκες των επιχειρήσεων και της βιομηχανίας ως μέσο ώθησης της ανταγωνιστικότητας και της απασχόλησης. Πρέπει, ωστόσο, να τεθεί σήμερα το θέμα της διεύρυνσης των στόχων ώστε να συμπεριλάβουν τις ανάγκες της ευρύτερης κοινωνίας: στις εξελισσόμενες υποδομές, υπηρεσίες και εφαρμογές της κοινωνίας των πληροφοριών. Όσον αφορά την αξιολόγηση των επιδόσεων του προγράμματος ως προς τους στόχους του επισημαίνουμε ιδιαίτερα: • • • την θετική μεταβολή στη δυναμική και την προοπτική του ESPRIT μεταξύ του 3ου και του 4ου προγράμματος πλαίσιο την εστίαση σε σχετικά θέματα που κατέστη δυνατή με την ευρεία περιγραφή των ερευνητικών καθηκόντων και συνεχή ενημέρωση του προγράμματος εργασιών την ανισομέρια μεταξύ των προτεραιοτήτων που καθορίζονται από τις ανάγκες των χρηστών και κατευθύνονται από την αγορά αφενός και της απαίτησης για μακροπρόθεσμη έρευνα ας>ετέρου. Χαιρετίζεται η νέα εστίαση αλλά διατυπώνεται η ανησυχία διακύβευσης της απαραίτητης ισορροπίας με την μακροχρόνια έρευνα. 5. 1. 2 Απόδοση του προγράμματος: σημαντικές προσπάθειες ενώ διαπιστώνονται ορισμένες ελλείψεις Η επιτροπή θεωρεί ότι η διαχείριση πραγματοποίησε συνολικά μεγάλες προσπάθειες για την βελτίωση των επιδόσεων και της απόδοσης του προγράμματος. Επίσης, πραγματοποιήθηκαν αξιόλογες αλλαγές ώστε να καταστεί το πρόγραμμα περισσότερο ευέλικτο - αναγκαίο χαρακτηριστικό του 5ου προγράμματος πλαίσιο. Κατά την αναζήτηση της ευελιξίας, ωστόσο, στράφηκε η προσοχή σε προσπάθειες ικανοποίησης των ειδικών αναγκών των προτεινόντων κατά παράδοξο τρόπο τούτο κατέστησε ορισμένες πτυχές του προγράμματος ιδιαίτερα σύνθετες (π. χ. ποικιλότητα δράσεων και ενημερωτικών φακέλων, διαφορετικοί τύποι υποβολής προτάσεων). Η επιτροπή επιθυμεί επίσης να επιστήσει την προσοχή στο γενικότερης σημασίας πρόβλημα το>ν διοικητικών καθυστερήσείον που χαρακτηρίζουν το πρόγραμμα πλαίσιο στο σύνολο του, ιδύος κατά την ολοκλήρωση τ(ον διαπραγματεύσεων για την σύναψη συμβάσεων καθώς και όσον αφορά τις πληρ(ημές. 33 5. 2 Το μέλλον του ESPRIT: πέντε προκλήσεις για το 5ο πρόγραμμα πλαίσιο Η ομάδα εντόπισε πέντε πεδία που πρέπει να αντιμετωπισθούν στο 5ο πρόγραμμα πλαίσιο: 3. (i) Στρατηγική και σχεδιασμός του προγράμματος (Η) Διαχείριση και αξιολόγηση του προγράμματος (iii) Η κοινωνία των πληροφοριών (ίν) Ανταγωνιστικότητα και αξιοποίηση της έρευνας (ν) MME και νεοϊδρυόμενες εταιρείες 5. 2. 1 Στρατηγική και σχεδιασμός του προγράμματος: τρία προγράμματα σε ένα Επί του παρόντος σημειώνονται πολλές αλλεπικαλύψεις μεταξύ του ESPRIT, του ACTS και του προγράμματος τηλεματικής που πρέπει να μετατραπούν σε συνέργειες. Ο καλύτερος τρόπος για την επίτευξη τους είναι η συγχώνευση των τριών αυτών προγραμμάτων ΤΠΕ σε ένα. Στο ενιαίο αυτό πρόγραμμα θα πρέπει να ορισθεί κατάλληλη ισορροπία μεταξύ της ανάπτυξης των καινοτόμων εφαρμογών που βρίσκονται κοντά στην αγορά και της μακροπρόθεσμης έρευνας. Στις λεπτομερείς συστάσεις της επιτροπής περιλαμβάνονται ομαδοποιήσεις εφαρμογών και τεχνολογιών στο εσωτερικό ενός προγράμματος ΤΠΕ. Τούτο θα γίνει για δύο σαφείς λόγους: την τόνωση καινοτόμων εφαρμογών νέων τεχνολογιών και την ικανοποίηση της απαίτησης για στρατηγική και μακροπρόθεσμη έρευνα. 5. 2. 2 Διαχείριση και αξιολόγηση του προγράμματος: ανάγκη γενικής επιθεώρησης Κάθε αξιολόγηση του προγράμματος πλαίσιο και των συστατικών του στοιχείων καθώς επίσης και έρευνα γνώμης σε εθνικό επίπεδο που έχει πραγματοποιήσει η επιτροπή επιβεβαιώνει ότι η διαχείριση του προγράμματος κατέστη αποδοτικότερη. Η επιτροπή συνεχίζει πάντως να υποστηρίζει την ευρύτερα διαδεδομένη άποψη ότι υπάρχει ακόμη σημαντικό περιθώριο βελτιώσεων. Η υπερπληθώρα αιτήσεων είναι οικείο πρόβλημα όσον αφορά τις πρωτοβουλίες που υποστηρίζει η Κοινότητα και έχει ως αποτέλεσμα επαχθείς δαπάνες και επιβαρύνσεις για τους προτείνοντες. Είναι σημαντικό να επιλυθεί η δυσκολία αυτή δεδομένου ότι προξενεί απογοήτευση και θα μπορούσε να εξωθήσει δυναμικές εταιρείες να χάσουν το ενδιαφέρον τους. Η περιορισμένη εισαγωγή στο ESPRIT της διαδικασίας των δύο φάσεων απεδείχθη ως εξαιρετικά χρήσιμη προσπάθεια αντιμετώπισης της κατάστασης. Η επιτροπή συνιστά την επέκταση της στο σύνολο του προγράμματος. Οι λεπτομερείς συστάσεις της επιτροπής επιδιώκουν να καταστήσουν το μελλοντικό πρόγραμμα ΤΠΕ αποτελεσματικό όργανο για την ευρωπαϊκή κοινότητα των ΤΠΕ, με υποδιπλασιασμό των καθυστερήσεων και κατά πολύ αυστηρότερη αξιολόγηση των επιδόσεων των έργων. 5. 2. 3 Η κοινωνία των πληροφοριών: οι ΤΠΕ ως εργαλείο οικονομικής ανάπτυξης, κοινωνικής συνοχής και προσωπικής εξέλιξης Με την εξέλιξη της κοινωνίας των πληροφοριών, οι καίριες πτυχές της πολιτικής, οικονομικής και κοιναχνικής ζωής θα διέπονται συνεχώς περισσότερο από τη χρήση ΤΠΕ και σχετικών εφαρμογών. Εάν η Ευρώπη διαχειρισθεί την μετάβαση εγκαίρως, θα έχει ενισχύσει σημαντικά την ανταγωνιστικότητα της στις παγκόσμιες αγορές και θα έχει επωφεληθεί από ταχύτερο οικονομική ανάπτυξη, ευρύτερη απασχόληση και βελτιωμένη ποιότητα ζωής. Αντίθετα, εάν συνεχίσει να κινείται βραδύτερα από ορισμένους των ανταγωνιστών της, τότε οι χώρες μας θα δυσκολευθούν πολύ να διατηρήσουν - και φυσικά να αυξήσουν - την ανταγωνιστικότητα κατά μήκος του ευρέος φάσματος των οικονομιών τους. Πολύ σοβαρό εμπόδιο για την πραγματοποίηση της κοινωνίας των πληροφοριών είναι το γεγονός ότι οι ευρωπαϊκές επιχειρήσεις και οι μεμονωμένοι πολίτες υστερούν κατά πολύ των ΗΠΑ και ορισμένων άλλων χωρών στην αποδοχή των ΤΠΕ και στην εκμετάλλευση των δυνατοτήτων που προσφέρουν, τόσο για εταιρική όσο και για προσωπική ανάπτυξη. Η ανάγκη ολοκλήρωσης της χρήσης των ΤΠΕ στην 34 3. εκπαίδευση και την κατάρτιση είναι ύψιστης σημασίας, τόσο για την εμπέδωση της πληροφορικής παιδείας όσο και ως εργαλείο μάθησης. Με τις λεπτομερείς συστάσεις της επιτροπής επιδιώκεται η εξασφάλιση ότι το μελλοντικό πρόγραμμα ΤΠΕ θα αποτελέσει βασικό πυλώνα στην οικοδόμηση της κοινωνίας των πληροφοριών. Θα υποστηρίζει έργα που συμβάλλουν στην διανομή δημοσίων αγαθών εξυπηρετώντας τις ανάγκες των πολιτών, έργα τα οποία θα λειτουργούν ως καταλύτες για εύχρηστες εφαρμογές και που θα ενισχύουν μια αυξανόμενη αγορά για τις νέες τεχνολογίες. 5. 2. 4 Ανταγωνιστικότητα και εκμετάλλευση της έρευνας: η επιτυχία της δεύτερης αυξάνει την πρώτη Η καινοτόμος ανάπτυξη και χρήση των ΤΠΕ πρέπει να είναι ταυτόχρονα πραγματική και εστιασμένη ώστε η Ευρώπη να διατηρήσει και να βελτιώσει την ανταγωνιστικότητα της στην παγκόσμια αγορά. Η ανταγωνιστικότητα δημιουργεί απασχόληση, ενώ η εξασφάλιση και των δύο θα γίνει εάν η Ευρώπη υποβοηθήσει την ανάπτυξη και την εμπέδωση και αφομοίωση ΤΠΕ παγκόσμιας κλάσης, με ταυτόχρονη παραγωγή και χρήση ΤΠΕ για προσφορά διαρκώς βελτιούμενων εφαρμογών και υπηρεσιών. Η διαρκής βελτίωση θα προκύψει από την καλύτερη εμπορική εκμετάλλευση των αποτελεσμάτων των έργων του ESPRIT. Σε ορισμένες περιπτώσεις όπου γίνονται απόπειρες εκμετάλλευσης, συχνά χάνονται οι παρουσιαζόμενες ευκαιρίες εξ αιτίας του γεγονότος ότι η διαδικασία είναι υπερβολικά αργή ώστε να προσαρμόζεται στις ταχείες αλλαγές της αγοράς. Η επιτροπή είναι της γνώμης ότι τα υφιστάμενα κριτήρια επιλεξιμότητας, συνδυαζόμενα με διάφορες πρακτικές, έχουν κατά καιρούς οδηγήσει στη δημιουργία κατά κάποιον τρόπο τεχνητών ομάδων οι οποίες στερούνται σαφών εμπορικών στόχων. Η χαλάρωση ορισμένων από τα κριτήρια και η εμμονή σε κοινούς εμπορικούς στόχους πρόκειται με βεβαιότητα να βελτιώσει την κατάσταση. Οι λεπτομερείς συστάσεις της επιτροπής στοχεύουν σε ευρύτερη σύγκριση επιδόσεων της βασιζόμενης στις ΤΠΕ ανταγωνιστικότητας στο μελλοντικό πρόγραμμα, σε μέτρα για την διασφάλιση συντομότερου χρόνου έως την διάθεση προϊόντων στην αγορά, στην ενθάρρυνση έργων που εμπεριέχουν επιχειρηματικούς τελικούς στόχους καθώς και στην υποστήριξη μέτρων που θα συμβάλλουν στην εμπορική αξιοποίηση των αποτελεσμάτων. 5. 2. 5 MME και νεοϊδρυόμενες εταιρείες: η εύρεση των ορθών απαντήσεων στις συγκεκριμένες ανάγκες Οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις απασχολούν περίπου το 80% του ευρωπαϊκού δυναμικού. Το ESPRIT είναι σε θέση να παρέχει ειδική στήριξη σε MME και νεοϊδρυόμενες εταιρείες, δεν έχει όμως γίνει ακόμα πλήρης εκμετάλλευση του δυναμικού του. Μολονότι οι MME αντιπροσωπεύουν ποσοστό 30% των συμμετεχόντων, μεγαλύτερος βαθμός απλούστευσης θα απέβαινε επ' ωφελεία του προγράμματος για την ενθάρρυνση των MME που έχουν πραγματοποιήσει σοβαρές προσπάθειες για την ανάπτυξη εμπορικών εφαρμογών ΤΠΕ. Οι MME έχουν αναλάβει πάρα πολύ λίγες αναθέσεις ώστε ο κλάδος στο σύνολο του να επιτύχει τις εμπορικές ευκαιρίες που του προσφέρονται. Στις λεπτομερείς συστάσεις της επιτροπής επιδιώκεται να προικισθούν το μελλοντικό πρόγραμμα ΤΠ Ε με περισσότερο εύχρηστες διαδικασίες για MME, με περισσότερο υποστηρικτικές δομές, πλέον ευέλικτους κανόνες χρηματοδότησης καθώς και ειδικά μέτρα για την ενθάρρυνση της ανάληψης επιχειρηματικών κινδύνων καθώς και για την υποβοήθηση ίδρυσης νέων εταιρειών. Συστάσεις Το σύνολο των συστάσεων που ακολουθούν διατυπώθηκαν ώστε να ισχύουν για το μελλοντικό ενιαίο πρόγραμμα ΤΠΕ, εκτός της ομάδας Α, που αφορά το πρόγραμμα πλαίσιο στο σύνολο του. 35 Α. Βελτίωση του πλαισίου Α. 1 Περιστολή των καθυστερήσεων α) β) γ) δ) ε) Η Επιτροπή θα πρέπει να επιθεωρήσει εις βάθος τις σημερινές της διοικητικές λειτουργίες και να ανασχεδιάσει βασικές διαδικασίες αποσκοπώντας στον υποδιπλασιασμό των καθυστερήσεων. Ιδιαίτερα οι διαδικασίες πληρωμών θα πρέπει να απλουστευθεί για τον περιορισμό του χρόνου που μεσολαβεί από την υποβολή κατάστασης έως την καταβολή της πληρωμής από 90 ημέρες σήμερα σε 30 ημέρες. Οι βασικές διοικητικές διαδικασίες θα πρέπει να αναθεωρηθούν για την επιτάχυνση της λήψης των αποφάσεων μέσω της εκχώρησης αρμοδιοτήτων σε κατάλληλα επίπεδα και μέσω περιορισμού των διαδοχικών επιπέδων λήψης αποφάσεων. Θα πρέπει να επιτρέπεται στους εταίρους των έργων να χρεώνουν έξοδα από την ημερομηνία της έγκρισης του έργου, ώστε να καλύπτουν τις δαπάνες τους κατά τη διάρκεια της φάσης διαπραγμάτευσης της σύμβασης. Με την υπογραφή της σύμβασης θα πρέπει να καταβάλλεται αμέσως προκαταβολή. Το τρέχον πρόγραμμα πληρωμών που βασίζεται σε καταστάσεις δαπανών θα πρέπει να εγκαταληφθεί υπέρ ενός προγράμματος πληρωμών που θα βασίζεται στα παραδοτέα στοιχεία. Τούτο δεν πρόκειται μόνον να απλουστεύσει τις διαδικασίες αλλά και να ενθαρρύνει περισσότερο αποδοτικά και παραγωγικά έργα. Για την αύξηση της απόδοσης, της έγκαιρης περάτωσης και της αποτελεσματικότητας, ορισμένα από τα μη στρατηγικού χαρακτήρα καθήκοντα διαχείρισης που αναλαμβάνει το προσωπικό της Επιτροπής θα πρέπει, στο σύνολο τους ή εν μέρει, να ανατίθενται υπεργολαβικά σε κατάλληλους εξωτερικούς οργανισμούς. Α. 2 Αποτελεσματική εκ των υστέρων αξιολόγηση Πρέπει να αναπτυχθεί απλή μέθοδος για την αξιολόγηση των έργων έπειτα από την ολοκλήρωση τους και πρέπει να περιγράφεται σε οδηγό για τους χρήστες ο τρόπος και ο χρόνος εφαρμογής της μεθόδου αυτής σε διάφορους τύπους έργων. Οι ανάδοχοι υποχρεούνται να παρέχουν στην Επιτροπή τις απαραίτητες πληροφορίες που θα καταστήσουν δυνατή την διεξαγωγή αποτελεσματικής αξιολόγησης εκ των υστέρων. Β. Στρατηγική και σχεδιασμός του προγράμματος Β. 1 Συνένωση των ισχυρών στοιχείων α) β) θα πρέπει να εγκαταληφθούν τα χωριστά προγράμματα για τηλεματική, ACTS και ESPRIT, αντικαθιστώμενα από ομαδοποιήσεις εφαρμογών και τεχνολογιών βάσει ενός ολοκληρωμένου προγράμματος ΤΠΕ. Τούτο είναι απαραίτητο για την συγκέντρωση όλων των απαιτούμενων τεχνολογιών για την οικοδόμηση της κοινωνίας των πληροφοριών. Η επιτροπή συνιστά θερμώς, κατά την κατανομή πόρων στο 5ο πρόγραμμα πλαίσιο, την πρόβλεψη προϋπολογισμού σύμφωνα με τα συμβολικά προγράμματα ΤΠΕ στο 4ο πρόγραμμα και ο οποίος να μην είναι μικρότερος από το ένα τρίτο του συνολικού προϋπολογισμού για το 5ο πρόγραμμα. Β. 2 Προαγωγή νέων ιδεών α) Στο νέο πρόγραμμα ΤΠΕ πρέπει να τονίζεται η ανάγκη για την Ευρώπη να καταστεί περισσότερο καινοτόμος μέσω της τόνωσης της ανάπτυξης καινοτόμων εφαρμογών νεοεμφανιζόμενες τεχνολογίες και τεχνολογίες ευρείας διάδοσης. 36 β) Θα πρέπει να ενθαρρύνονται οι ανταλλαγές ερευνητών, μηχανικών εταιρειών και επαγγελματιών από πανεπιστήμια, σχολεία, δημόσιες υπηρεσίες και λοιπά, με σκοπό την βελτίωση της αλληλοκατανόησης μεταξύ των φορέων επινόησης, ανάπτυξης και χρήσης της τεχνολογίας. Τούτο θα βελτιώσει την ταχύτητα εφαρμογής νέων αναπτύξεων ΤΠΕ. 3. Β. 3 Προσαρμογή του οράματος α) β) γ) δ) Το στρατηγικό όραμα της μελλοντικής οργάνωσης και λειτουργίας της ευρωπαϊκής κοινωνίας των πληροφοριών πρέπει να εξελίσσεται και να αναθεωρείται συνεχώς. θα πρέπει να συγκροτηθεί "συμβούλιο μελέτης προοπτικών ΤΠΕ" το οποίο θα συμβάλλει στην ανάπτυξη κοινής ευρωπαϊκής θεώρησης σε θέματα μακροπρόθεσμης έρευνας και τάσεων αγοράς. Η μακροπρόθεσμη έρευνα διαδραματίζει σημαντικό μέρος στην διαμόρφωση του μέλλοντος της Ευρώπης και πρέπει να της δοθεί ασφαλής θέση στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης στις ICT. Ποσοστό περίπου 15% του προϋπολογισμού του προγράμματος θα πρέπει να εξασφαλισθεί για βασική μακροπρόθεσμη έρευνα, στρατηγική έρευνα και ριζική καινοτομία. Στο βαθμό που διευρύνεται το πεδίο εφαρμογής του μελλοντικού προγράμματος πλαίσιο ώστε να συμπεριλάβει τις ευρύτερες ανάγκες της κοιν(ονίας, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο των Υπουργών θα πρέπει να διαδραματίσουν ενεργότερο ρόλο στον καθορισμό στρατηγικών στόχων, κριτηρίων και μεθόδων αξιολόγησης, στην εκτίμηση των αποτελεσμάτων των αξιολογήσεων των προγραμμάτων καθώς και στην κατεύθυνση της πορείας του προγράμματος. Γ. Διαχείριση και αξιολόγηση του προγράμματος Γ. 1 Εξυπηρέτηση του πελάτη α) β) Το μελλοντικό πρόγραμμα ΤΠΕ πρέπει να καταστεί αποδοτικότερο όργανο για την ευρωπαϊκή κοινότητα των χρηστών και προμηθευτών ΤΠΕ. Για τον περιορισμό του συνθλιπτικού όγκου των εφαρμογών θα πρέπει να καταστεί κανόνας για όλα τα πεδία η πρόταση σε δύο φάσεις, η οποία έχει ήδη εισαχθεί σε περιορισμένο αριθμό πεδίων του προγράμματος, θα πρέπει να βασίζεται σε σύντομη προκαταρκτική πρόταση, έκτασης δύο έως τεσσάρων σελίδων, η οποία θα ακολουθείται από πλήρη πρόταση μόνο σε περίπτωση αποδοχής της προκαταρκτικής. γ) Θα πρέπει να γίνει ευρύτερη χρήση στο επόμενο πρόγραμμα ΤΠΕ των εστιασμένων δεσμών, που εισήχθησαν για πρώτη φορά στο ESPRIT με το 4ο πρόγραμμα πλαίσιο. Γ. 2 Βελτίωση της επιλεξιμότητας (χ) β) Στο μελλοντικό πρόγραμμα πλαίσιο πρέπει να καθορίζονται ειδικοί στόχοι για ανάπτυξη ευρωπαϊκών ΤΠΕ, για εμπέδωση και αφομοίωση τους και για μερίδια αγοράς, καθώς επίσης και στόχοι ανάπτυξης όσον αφορά την απασχόληση. Θα πρέπει να καθιερωθούν ενδεικτικά μέτρα σχετικά με την πρόοδο και επιτυχία του προγράμματος στην οικοδόμηση της κοινωνίας των πληροφοριών ώστε να καταδεικνύεται η αποτελεσματικότητα του προγράμματος για τους ενδιαφερομένους: τα κράτη μέλη, τις περιφέρειες και τους πολίτες τους. 37 Δ. Η κοινωνία των πληροφοριών Δ. 1. Διάδοση της κοινωνίας των πληροφοριών (ΚΠ) α) β) γ) Θα πρέπει να οργανωθεί δέσμη σχετικά με την κοινωνία των πληροφοριών στο μελλοντικό πρόγραμμα ΤΠΕ για την προαγωγή της ανάπτυξης και της αφομοίωσης της τεχνολογίας ΚΠ σε περιοχές όπως η δημιουργία περιεχομένων, η διαχείριση των πληροφοριών, εφαρμογές για πολίτες, κοινότητες και εταιρείες. Η δέσμη αυτή πρέπει να είναι διαρκώς ανοικτή για νέες ιδέες και προτάσεις έργων. Θα πρέπει να δίνεται προτεραιότητα σε προτάσεις που συγκεντρώνουν προμηθευτές και χρήστες ΤΠΕ σε κοινή προσπάθεια για τον προσδιορισμό, την ανάπτυξη, την διανομή και την αφομοίωση τεχνολογίας και υπηρεσιών της ΚΠ. Θα πρέπει να καθιερωθεί στην Επιτροπή ενιαίο σημείο επαφής για έργα της κοινωνίας των πληροφοριών, με ιδιαίτερη αρμοδιότητα στον συντονισμό της χρηματοδότησης των προγραμμάτων ΤΠΕ με τα διαρθρωτικά ταμεία. Δ. 2. Δικτύωση πολιτών και κοινοτήτων α) β) γ) Θα πρέπει να προσδιορισθούν πιλοτικά έργα για την ενίσχυση της κατανόησης και αποδοχής της κοινωνίας των πληροφοριών καθώς και για την ενθάρρυνση της χρήσης των ΤΠΕ στην καθημερινή ζωή. Ιδιαίτερη προσοχή θα δοθεί σε όσους ενδεχομένους έχουν ιδιαίτερες δυσχέρειες πρόσβασης ή χρήσεις της τεχνολογίας, ύποος οι ηλικιωμένοι, οι άνεργοι και οι μειονεκτούντες. Πρέπει να καθιερωθούν στενότεροι δεσμοί που στοχεύουν στην προαγωγή της χρήσης και κατανόησης των ΤΠΕ μεταξύ του προγράμματος και των αρχών που είναι υπεύθυνες για την εκπαίδευση και κατάρτιση στην Ευρώπη, κατά κανόνα σε επίπεδο περιφέρειας. Οι εθνικές και περιφερειακές αρχές από κοινού με μη κυβερνητικούς και επαγγελματικούς οργανισμούς (π. χ. καθηγητές και γιατροί) θα πρέπει να ενθαρρυνθούν για την υποβολή προτάσεων, κατά προτίμηση σε κάθετα ολοκληρωμένες ομάδες που θα περιλαμβάνουν όλους τους συντελεστές στην αξιακή αλυσίδα των ΤΠΕ, από τους προμηθευτές έως τους χρήστες. Δ. 3 Προετοιμασία του πολίτη για την κοινωνία των πληροφοριών α) β) γ) δ) Θα πρέπει να δοθεί ισχυρή ενθάρρυνση σε ειδικά έργα που στοχεύουν σε θέματα απασχόλησης, όπως η κατάρτιση, η επανεκπαίδευση και οι τεχνολογίες ή εφαρμογές δια βίου μάθησης. Επιπλέον, θα πρέπει να συμπεριληφθεί στα κριτήρια αξιολόγησης η πιθανή επίπτωση των προτεινόμενων έργων στην απασχόληση. Στο μελλοντικό πρόγραμμα ΤΠΕ θα πρέπει να υποστηρίζεται η καθιέρωση κατάλληλων τεχνικών προτύπων, όχι μόνο για την ενθάρρυνση της ανάπτυξης των επιχειρήσεων και της αγοράς, αλλά και για την προστασία των δικαιωμάτων των πολιτών, ιδίως στα πεδία της βιομηχανίας πολυμεσικών περιεχομένων και του ηλεκτρονικού εμπορίου. Το πρόγραμμα ενθαρρύνει και υποστηρίζει έργα που πραγματεύονται ειδικότερα τα θέματα πρόσβασης χαμηλού κόστους σε δημόσιες πληροφορίες. Το μελλοντικό πρόγραμμα ΤΠΕ πρέπει να ενθαρρύνει και να υποστηρίζει έργα που στοχεύουν στην βελτίωση της Οιεπαφής του χρήστη με τις εν γένει εφαρμογές των ΤΠΕ, και, ειδικότερα τα συστήματα κατάρτισης. 38 Ε. Ανταγωνιστικότητα και εκμετάλλευση των ΤΠΕ Ε. 1. Καθιέρωση ενδιάμεσων στόχων α) Η Επιτροπή, σε συνεργασία με την βιομηχανία, πρέπει να αναπτύξει μακροπρόθεσμη στρατηγική για την επίτευξη και την διατήρηση της ευρωπαϊκής ανταγωνιστικότητας μέσω ανάπτυξης και αφομοίωσης των ΤΠΕ. Η στρατηγική πρέπει να περιλαμβάνει σαφείς στόχους, στόχους όσον αφορά το μερίδιο στην αγορά καθώς και την αναμενόμενη συμβολή της ΕΤΑ. Θα πρέπει να συσταθεί ομάδα για την παρακολούθηση της προόδου της Ευρώπης προς την επίτευξη των στόχων αυτών. Ε. 2 Συντόμευση του χρόνου διάθεσης στις παγκόσμιες αγορές α) β) Το πρόγραμμα πρέπει να ενθαρρύνει την βιομηχανία να αναπτύξει και να διαθέσει στην αγορά της τις εφαρμογές ΤΠΕ σε συντομότερο χρονικό διάστημα. Πρέπει να τονίζονται οι συλλογικές προσπάθειες στην εμπορική εκμετάλλευση και να διευκολύνονται προσεγγίσεις που κατευθύνονται από την αγορά με την επιβράχυνση της ζωής των έργων ώστε το χρονικό διάστημα έως την διάθεση των προϊόντων στην αγορά να κυμαίνεται μεταξύ ενός και δύο ετών. Ε. 3 Η επιλογή των καταλληλότερων α) β) Το πρόγραμμα πρέπει να υποστηρίζει όσους μπορούν και είναι διατεθιμένοι να εκμεταλλευθούν τα αποτελέσματα της Ε&Α που χρηματοδοτείται από την Ευρώπη και να αποθαρρύνει εταίρους που δεν έχουν πραγματικό συμφέρον ή ικανότητες για εκμετάλλευση. Θα πρέπει να ενθαρρυνθούν αποδοτικότερα μοντέλα συνεργασίας, με μικρότερες εταιρικές κοινοπραξίες, βασισμένα σε πραγματικά συμφέροντα. Κάθε εταίρος στην ομάδα θα πρέπει να διαθέτει διακριτό και απαραίτητο ρόλο. Κατά την αξιολόγηση των προτάσεων θα πρέπει να βαρύνουν περισσότερο η απόδοση της ομάδας και το δυναμικό για εμπορική εκμετάλλευση των αποτελεσμάτων του έργου. Ε. 4 Πρώτη προτεραιότητα η αξιοποίηση α) β) γ) δ) ε) Η Επιτροπή θα πρέπει να συστήσει γραφείο βοήθειας που θα περιλαμβάνει δίκτυο εμπειρογνωμόνων σε εμπορικές εφαρμογές, στο μάρκετινγκ, την βιομηχανική και εμπορική νομοθεσία, το τραπεζικό και επιχειρηματικό κεφάλαιο ώστε να παρέχει την συντονισμένη υποστήριξη για εμπορική εκμετάλλευση και για την ενθάρρυνση της σύγκρισης επιδόσεων. Θα πρέπει να συστηθεί γραφείο βοήθειας για την χρηματοδότηση καινοτομιών και να συνδεθεί με το πρόγραμμα πλαίσιο όπως προτείνεται στο σχέδιο δράσης της Επιτροπής για την καινοτομία. Η Επιτροπή θα πρέπει να υποστηρίξει την δημιουργία συμβουλευτικής ομάδας με συμμετοχή μειζόνων παραγόντων και με αποφασιστική επιρροή στην ανάπτυξη μιας αποτελεσματικής ενιαίας ευρωπαϊκής αγοράς ΤΠΕ (οργανισμοί κοινής ωφέλειας, οργανισμοί ταχυδρομείων, τηλεπικοινωνιών, κανονιστικοί φορείς κ. λπ. ). Η Επιτροπή θα πρέπει να καθιερώσει και να χρηματοδοτεί χώρους αναφοράς (Reference Sites) όπου θα μπορεί να γίνεται επίδειξη των ευρωπαϊκών εφαρμογών. Οι εν λόγω εφαρμογές θα πρέπει να δημοσιοποιούνται κατάλληλα και να είναι προσβάσιμες μέσω του WWW. Σε μεγάλες δυνητικές αγορές στις ΗΠΑ, την Ιαπωνία και την Απω Ανατολή θα πρέπει να καθιερωθούν χώροι για την διευκόλυνση της τοπικής πρόσβασης. Θα πρέπει να δοθεί προτεραιότητα στην επίτευξη ταχύτερης διείσδυσης των παγκοσμία/ν αγορών βοηθώντας εταιρείες να συστήσουν υποκαταστήματα και κοινοπραξίες σε ανεπτυγμένες αγορές. Θα πρέπει να αντιμετωπισθούν ως νεοϊδρυόμενες εταιρείες για σκοπούς ΕΤΑ στο νέο πρόγραμμα πλαίσιο, υπό την προϋπόθεση ότι θα συμβάλλουν στην δημιουργία απασχόλησης στην Ευρώπη. 39 ΣΤ. MME και νεοϊδρυόμενες εταιρείες ΣΤ. 1 Απλούστευση της ζωής α) β) γ) δ) ε) Η Επιτροπή θα πρέπει να συστήσει γραφείο για τις MME ως ενιαίο σημείο επαφής μεταξύ των MME και του προγράμματος. Σκοπός του γραφείου θα πρέπει να είναι η ισχυουσών δυσχερειών που παροχή πλήρους υποστήριξης και εξάλειψης των αντιμετωπίζουν οι εταιρείες κατά τον προσανατολισμό τους στον χώρο των προγραμμάτων. Το γραφείο θα αξιολογήσει ιδέες για προτάσεις και θα παρέχει τις απαραίτητες πληροφορίες σχετικά με τα απαιτούμενα από τους προτείνοντες και τις προθεσμίες. Δημιουργία νέας κατηγορίας έργου για μικρομεσαίες επιχειρήσεις που απευθύνεται κυρίως αλλά όχι αποκλειστικά σε αυτές, διάρκειας μικρότερης του έτους και με χρηματοδότηση της Επιτροπής που δεν θα υπερβαίνει τις 500. 000 ECU ανά έργο. Για τα παραπάνω έργα θα πρέπει να καθιερωθεί ταχεία υποστήριξη, που θα καθιστά δυνατή την έγκριση προτάσεων δεν έχουν ζητηθεί ούτε συνδέονται με συγκεκριμένη πρόσκληση. Οι υπηρεσίες του γραφείου MME θα είναι στην διάθεση των MME που επιθυμούν να εκτελέσουν έργο μικρής κλίμακας. Ορισμένο μέρος της μελλοντικής χρηματοδότησης των προγραμμάτων ΤΠΕ - γύρω στο 5% - θα πρέπει να δεσμεύεται για ειδικές κλήσεις που στοχεύουν στην τόνωση των εταιρικών κοινοπραξιών όπου οι MME αναλαμβάνουν ηγετικό ρόλο στην ανάπτυξη και αξιοποίηση των αποτελεσμάτων. Η καταλληλότητα της χρηματοδότησης θα πρέπει να κρίνεται υπό το φως της επιτυχίας του προγράμματος στη δημιουργία των ιδιαίτερα επιθυμητών αυτών κοινοπραξιών. Πρέπει να καταβληθούν προσπάθειες για την ενδελεχή εξοικείωση των MME με το μελλοντικό πρόγραμμα ΤΠΕ και τους στόχους του μέσω της στενότερης συμμετοχής τους στη διαδικασία διαβούλευσης καθώς και με εκτεταμένη χρήση εξωτερικών αξιολογητών και αναθεωρητών των έργων οι οποίοι θα προέρχονται από MME. ΣΤ. 2 Προσαρμογή στην επιβεβαίωση της αγοράς (ί) β) Η χρηματοδότηση του προγράμματος πρέπει να καταστεί περισσότερο ευέλικτη ώστε να παρέχει ειδικά κίνητρα σε MME με αξιοποιήσιμες ιδέες. Η χρηματοδότηση θα πρέπει να αυξηθεί κατά 60% όταν η δυνητική εμπορική ισχύς ενός αξιοποιήσιμου έργου έχει επιδοκιμασθεί από την στήριξη από επιχειρηματικό κεφάλαιο ή από μεγάλη εταιρεία που καλύπτει τουλάχιστον 10% των δαπανών του έργου χωρίς ίδια συμμετοχή. ΣΤ. 3 Ενθάρρυνση νεοϊδρυόμενων εταιρειών α) β) Για έργα με καλές προοπτικές αξιοποίησης και με συμμετοχή νεο-ιδρυόμενων εταιρειών που δεν είναι θυγατρικές άλλων εταιρειών θα πρέπει να παρέχεται χρηματοδότηση ύψους 75% το πολύ. Σε νεοϊδρυόμενες εταιρείες που είναι εταίροι σε επιτυχή έργα θα πρέπει να παρέχεται επιχορήγηση για την κάλυψη των δαπανών εύρεσης και εξασφάλισης επενδυτικού κεφαλαίου για εμπορική εκμετάλλευση. Το ύψος τους μπορεί να ανέρχεται σε ποσοστό 10-15% του ποσού με το οποίο συμμετείχε η ΕΕ στο μέρος του έργου που αναλαμβάνει η νεοϊδρυόμενη εταιρεία. 40 II. ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ Η ανεξάρτητη αξιολόγηση του προγράμματος κατά την διάρκεια της τελευταίας πενταετίας καταρτίσθηκε από την ομάδα εμπειρογνωμόνων υψηλού επιπέδου υπό την προεδρία του καθηγητή Roberto Carneiro. Η αξιολόγηση βασίσθηκε στην εξέταση υλικού τεκμηρίωσης που διέθεσε η Επιτροπή, συμπεριλαμβανομένης της τελικής έκθεσης που καταρτίσθηκε υπό την προεδρία του καθηγητή Umberto Columbo, όπου αξιολογούνται οι δραστηριότητες που υποστηρίζονται βάσει του προηγουμένου προγράμματος πλαίσιο. Η Επιτροπή χαιρετίζει τις συστάσεις της ομάδας που κατ* ουσίαν αφορούν τον μελλοντικό προσανατολισμό του προγράμματος. Η Επιτροπή θεωρεί τις κύριες διαπιστώσεις και συστάσεις γενικά χρήσιμες για την εναπομένουσα περίοδο του σημερινού προγράμματος πλαίσιο, καθώς επίσης και ως κατευθυντήριες γραμμές για τις τρέχουσες συζητήσεις που συνδέονται με την προετοιμασία του 5ου προγράμματος πλαίσιο. Η Επιτροπή χαιρετίζει την σύσταση σύμφωνα με την οποία σειρά νέων μεθόδων και προσεγγίσεων που εισάγονται στο τρέχον πρόγραμμα (π. χ. κυλιόμενο πρόγραμμα εργασιών, προσκλήσεις ανά τακτικά χρονικά διαστήματα, αξιολόγηση δύο q>a(n-(ov) να γενικευθούν κατά περίπτωση στο 5ο πρόγραμμα πλαίσιο. Στην ανακοίνακτη "για να διαπλάσουμε το μέλλον" υπογραμμίζεται η ανάγκη συνδυασμού διαφόραιν τεχνολογίίον και δράσεων προς την κατεύθυνση καθιέρωσης της "εύχρηστης κοινατνίας των πληροφοριών". Η Επιτροπή χαιρετίζει τις απόψεις της ομάδας αξιολόγησης στο θέμα αυτό και συμμερίζεται την πεποίθηση ότι απαιτείται μεγαλύτερη σύγκληση προσπαθειών καθώς και ενιαίο και ολοκληρωμένο πρόγραμμα όσον αφορά τις τεχνολογίες πληροφοριών και επικοινωνιών. Όπως υποδεικνύεται στην περίληψη, θα πραγματοποιηθεί επωφελής εκμετάλλευση του κυλιόμενου προγράμματος εργασιών για την εφαρμογή των αλλαγών κατά την διάρκεια του 4ου προγράμματος πλαίσιο, ώστε να εξομαλυνθεί η μετάβαση στο 5ου πρόγραμμα πλαίσιο. Η Επιτροπή υποστηρίζει ιδιαιτέρως την άποψη ότι στο επόμενο πρόγραμμα θα πρέπει να τονισθεί περαιτέρω η αφομοίωση της τεχνολογίας για να βελτιωθεί η ανταγωνιστικότητας και να δημιουργηθούν θέσεις απασχόλησης μέσω μιας ευρύτερης αξιοποίησης των ΤΠΕ. Η Επιτροπή επικροτεί την έμφαση που έδωσε η επιτροπή αξιολόγησης στο ρόλο των πολιτών και των τοπικών κοινοτήτων. Η τεχνολογική πρόοδος στο χώρο των ΤΠΕ εξαρτάται σε όλο και μεγαλύτερο βαθμό από δυναμικές αγορές για νέα προϊόντα και υπηρεσίες και επομένως από την ικανότητα και τη βούληση των πολιτών και των εργαζομένων να χρησιμοποιήσουν νέες ΤΠΕ. Η ισορροπία μεταξύ μακροπρόθεσμης έρευνας και δραστηριοτήτων αφομοίωσης πρέπει να καθορισθεί (ϊύμφωνα με τους βιομηχανικούς και κοινωνικο οικονομικούς στόχους του προσεχούς προγράμματος. Οπωσδήποτε απαιτείται στρατηγική και μελλοντοστραφής θεώρηση της έρευνας και των κοινωνικών εξελίξεων, όπως αναφέρεται στο "σχέδιο δράσης για την καινοτομία ", για τον προσδιορισμό φερέλπιδων τεχνολογιών και αγορών. Η Επιτροπή χαιρετίζει τις συστάσεις που αφορούν την βελτίωση της πρόσβασης των MME στο πρόγραμμα. Οι συστάσεις της επιτροπής αξιολόγησης υποστηρίζουν την πρόταση που διατυπώθηκε στην ανακοίνωση "για να διαπλάσουμε το μέλλον", σχετικά με την υποβοήθηση των MME να έχουν πρόσβαση στο πρόγραμμα μέσω της ανάπτυξης μηχανισμών μεταφοράς τεχνολογίας καθώς και με την καθιέρωση δεσμών με το επιχειρηματικό κεφάλαιο και εργαλεία χρηματοοικονομικής τεχνογνωσίας. Τέλος, η Επιτροπή υποστηρίζει την άποψη ότι πρέπει να καταβληθούν επιπλέον προσπάθειες, σε επίπεδο προγράμματος πλαίσιο, για την βελτίωση της ευελιξίας και της αποτελεσματικότητας των διοικητικών διαδικασιών, την επιβράχυνση των προθεσμιών και την περιστολή των διοικητικών δαπανών, ώστε οι δυναμικές εταιρείες ιδίως οι MME, να ενθαρρυνθούν περαιτέρω για συμμετοχή στο μελλοντικό πρόγραμμα. 41 3. III. ΣΥΝΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ Καθ. Roberto Carneiro (Πρόεδρος), Πρόεδρος της TVI, Televis ο Independent S. A. (Συμβούλιο μετόχων) Group Forum, SGPS. Πρώην υπουργός εκπαίδευσης και αθλητισμού στην Πορτογαλία (1987-91), ανώτερος σύμβουλος της παγκόσμιας τράπεζας (IBRD και IDA) για έργα στην Λατινική Αμερική και την Αφρική (1975-87) από το 1978, ανώτερος σύμβουλος του ΟΟΣΑ σε θέματα εκπαιδευτικής πολιτικής, σχεδιασμού ανθρωπίνων πόρων και διαχείρισης του δημόσιου τομέα ανώτερος σύμβουλος και εμπειρογνώμων της UNESCO σε θέματα πολιτικής εκπαίδευσης και κατάρτισης. Μεταξύ των πρόσφατων διεθνών δραστηριοτήτων του περιλαμβάνεται ήδη η ιδιότητα του συντονιστή συμβούλων στην SIGMA, κοινοπραξίας ΕΟΚ/ΟΟΣΑ για την υλοποίηση της μεταρρύθμισης του κράτους σε χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης (1992- 93) επιθεωρητής του ΟΟΣΑ για την γαλλική εκπαιδευτική πολιτική (1993) μέλος της διεθνούς επιτροπής για την εκπαίδευση στον 21ο αιώνα (UNESCO 93/95) αντιπρόεδρος του Forum της κοινωνίας των πληροφοριών και μέλος του γραφείου που συντονίζει την ομάδα μελέτης της ευρωπαϊκής επιτροπής για την εκπαίδευση και την κατάρτιση, υπό την αιγίδα της Επιτρόπου Ε. Cresson. Andrew Boswell, διευθύνων σύμβουλος, Enterprise Technology and ICL Technical Director. Πρόεδρος της εθνικής Task Force για την υποδομή πληροφοριών του Ηνωμένου Βασιλείου, που συνεργάζεται με το υπουργείο εμπορίου και βιομηχανίας για θέματα συναφή με ΤΠΕ. Διορίσθηκε στην επιτροπή της ομάδας των επτά χωρών (G7) αρμόδιος για την επιτάχυνση της τυποποίησης στις ΤΠΕ, πρωτοβουλία που προέκυψε από την σύνοδο κορυφής της ομάδας των 7 του 1995. Jean-Michel Chass riaux, διευθύνων σύμβουλος τηςERCIMκaι διευθυντής διεθνών σχέσεων στο INRIA Επιστημονικός ακόλουθος της γαλλικής πρεσβείας στο Λονδίνο (1973-77) ανώτερος σύμβουλος για το υπουργείο εξωτερικών και το υπουργείο βιομηχανίας (1977-84), υποδιευθυντής κατάρτισης, έρευνας και περιφερειακών υποθέσεων στην μονάδα βιομηχανιών ΤΠΕ του υπουργείου βιομηχανίας (1984-87). Διευθυντής διεθνών σχέσεων στο υπουργείο έρευνας και διαστήματος (1988-93), καθηγητής στο πανεπιστήμιο Paris 7 από το 1983. Bernt Ericson, αντιπρόεδρος, έρευνα και τεχνολογία Telefonaktiebolaget ΙΜ Ericsson. Προσελήφθη στην εταιρεία Ericsson, το 1969 ως αρχιμηχανικός και μέλος της ομάδας επιχειρηματικής στρατηγικής διευθυντής τμήματος για ειδικά έργα στο πλαίσιο του τομέα στρατηγικού σχεδιασμού προϊόντων. Διευθυντής εφαρμοσμένης έρευνας και, τέλος, αντιπρόερδος. Εξελέγη μέλος της Βασιλικής Σουηδικής Ακαδημίας Τεχνολογικών Επιστημών και της Ευρωπαϊκής Ένωσης Επιστήμης και Τεχνολογίας (ESTA) της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Roberto Galimberti, πρόεδρος και διευθύνων σύμβουλος τηςΕίηοίβαηι. Από το 1968 έως το 1973 επικεφαλής του τμήματος ψηφιακής τεχνολογίας, Laben. Διευθυντής έρευνας και ανάπτυξης, μετέπειτα επικεφαλής του τμήματος Toll Switching, Italtel. Από το 1982 πρόεδρος και διευθύνων σύμβουλος της Etnoteam. Από το 1994 πρόεδρος και διευθύνων σύμβουλος της Ι. ΝΕΤ, από τις επικεφαλής εταιρείες στην σύνδεση των επιχειρήσεων με το Internet. Επίσης αντιπρόεδρος της CED Borsa (εταιρεία για το σύστημα πληροφορικής του ιταλικού χρηματιστηρίου αξιών) και της Intercai Etnoteam. Μέλος του διοικητικού συμβουλίου της Anasin (Ιταλική ένωση υπηρεσιών υπολογιστών). Hartmut Raffler, αρχαιότερος διευθυντής, τμήμα εταιρικής τεχνολογίας, Siemens. Προσελής>θη στην Siemens ΑΕ το 1979. Υπεύθυνος για τις επικοινωνίες του έργου καινοτομία. Από το 1993 έως το 1976 επικεφαλής του τμήματος λογισμικού και τεχνολογίας. Από τον Απρίλιο του 1996 επικειραλής του τμήματος πληροφοριών και επικοινωνιών. Κύρια θέματα: τεχνολογίες πληροφορκσν και μαζικών μέσων επικοινωνίας, δίκτυα και βιντεοεπικοινωνίες, ασφάλεια συστημάτων, γνωστικές διεργασίες και συνεργασία ανθρώπου - μηχανής. Josep MariaVila Solanes, υπεύθυνος σύμβουλος του INDRA Group, πρόεδρος της INDRA SSI και πριίεόρος της INDRA SCA. Διευθύνων σύμβουλος της ERITEL, γενικός διευθυντής της οργανωτικής επιτροπής για τους ολυμπιακούς αγώνες της Βαρκελώνης το 1992. Υποδιευθυντής της ENHER και διευθυντής κλάδου της UNISYS. Διευθυντής του περιοδικού DATAMATION (Ισπανική έκδοση). Καθηγητής στον τομέα πυρηνικής τεχνολογίας, τεχνικό πανεπιστήμιο της Βαρκελώνης, διετέλεσε καθηγητής σε άλλα πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα στην Βαρκελώνη. 42 Herbert Wotke, διευθύνων σύμβουλος του αυστριακού ταμείου για την προαγωγή της βιομηχανικής έρευνας (FFF). Εργάστηκε για περισσότερο από δύο δεκαετίες στο FFF (Forschungs F rderungs Fonds f r die gewerbliche Wirtschaft), σε εθνικές και διεθνείς δραστηριότητες χρηματοδότησης, συμπεριλαμβανομένης της πολιτικής για την τεχνολογία, του EUREKA και του κυβερνητικού "Ταμείου Καινοτομίας και Τεχνολογίας". 3. 43 45 Ι. ΠΕΡΙΛΗΨΗ 1. 0 Εξέλιξη των προγραμμάτων του τομέα των βιομηχανικών τεχνολογιών και τεχνολογιών των υλικών Οι ευρωπαίοι ιθύνοντες για την λήψη αποφάσεων συμφωνούν ότι οι βιομηχανικές τεχνολογίες και οι τεχνολογίες υλικών είναι καίριας σημασίας για την μελλοντική επιτυχία της ευρωπαϊκής βιομηχανικής παραγωγής. Το τρέχον πρόγραμμα στον τομέα των βιομηχανικών τεχνολογιών και των υλικών, ευρύτερα γνωστό ως "Brite- Euram", αποτελεί διάδοχο των δύο προγραμμάτων ΕΤΑ "Brite" και "Euram", που εκτελέστηκαν κατά το πρώτο πρόγραμμα-πλαίσιο. Το πρόγραμμα Brite αφορούσε ευρύ φάσμα τεχνολογιών βιομηχανικής παραγωγής, ενώ το πρόγραμμα Euram αφορούσε τα προηγμένα υλικά. Στο δεύτερο πρόγραμμα-πλαίσιο, οι δύο τομείς συμπτύχθηκαν στο πρόγραμμα "Brite - Euram", και προστέθηκε ο τομέας της αεροναυπηγικής. Το σχήμα αυτό συνεχίσθηκε, ενώ στο τρέχον, τέταρτο πρόγραμμα-πλαίσιο προστέθηκε ο τομέας των τεχνολογιών χερσαίων μεταφορών. Στο έργο που επιτελέσθηκε υπό αυτά τα προγράμματα δόθηκε ιδιαίτερη έμφαση στην προανταγωνιστική, γενικής εφαρμογής έρευνα, που διενεργήθηκε με συνεργασία ανεξαρτήτους των εθνικών συνόρων και τη συμμετοχή της βιομηχανίας, των ινστιτούτων έρευνας και των πανεπιστημίων. Σε όλα τα προγράμματα ο στόχος ήταν να ενισχυθεί η επιστημονική και τεχνολογική βάση της ευρωπαϊκής βιομηχανίας και να ενθαρρυνθεί ώστε να καταστεί ανταγωνιστικότερη σε διεθνές επίπεδο. Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στην ενίσχυση και την ενθάρρυνση μικρομεσαίων επιχειρήσεων και την ανάπτυξη της ευρωπαϊκής οικονομικής και κοινωνικής συνοχής. Έχει διευρυνθεί η χρηματοδότηση και το πεδίο των αλλεπάλληλων προγραμμάτων στον τομέα των βιομηχανικών τεχνολογιών και των υλικών (ΒΤΥ). Το τέταρτο πρόγραμμα-πλαίσιο ΒΤΥ είναι σημαντικά ευρύτερο από το τρίτο και περιλαμβάνει εκτενέστερο φάσμα στόχων, όπως την βελτίωση της ποιότητας ζωής προωθώντας παραλλήλως την διαρκή οικονομική ανάπτυξη. Η χρηματοδότηση των αλλεπάλληλων ΒΤΥ συνοψίζεται ως εξής: FP1 220 εκατ. ECU (Brite + Euram) FP2 500 εκατ. ECU (Brite-Euram) FP3 748 εκατ. ECU (Brite-Euram II) FP4 1617 εκατ. ECU (Brite-Euram III) 2. 0 Πεδίο που καλύπτει η παρούσα αξιολόγηση της πενταετίας 1991-1995 Η παρούσα αξιολόγηση καλύπτει τα προγράμματα στον τομέα των βιομηχανικών τεχνολογιών και υλικών που διενεργήθηκαν υπό το τρίτο πρόγραμμα-πλαίσιο (1991-94) και κατά το πρώτο έτος της εφαρμογής του τετάρτου προγράμματος-πλαισίου (1994-98). Σύμφωνα με τους όρους της εντολής αξιολογούνται τρεις κύριες πτυχές των προγραμμάτων συγκεκριμένα: n καταλληλότητα στόχων η απόδοση κατά την εκτέλεση των προγραμμάτων και η αποτελεσματικότητα των προγραμμάτων. Με βάση αυτές τις αξιολογήσεις γίνονται συστάσεις σχετικά με τα μελλοντικά προγράμματα. Η παρούσα περίληψη αποτελεί το πρώτο μέρος του "εγγράφου 1", που περιλαμβάνει επίσης τις παρατηρήσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής επί των συστάσεων της επιτροπής αξιολόγησης. Η πλήρης έκθεση της επιτροπής αξιολόγησης παρουσιάζεται στο "έγγραφο 2". Στην παρούσα αξιολόγηση περιλαμβάνεται η τελική εκτίμηση του τρίτου προγράμματος-πλαισίυυ. Ωστόσο, η επιτροπή αξιολόγησης επιθυμεί ταυτοχρόνως να επιστήσει την προσοχή σε δύο εκθέσεις μετα-αξιολόγηαης που καλύπτουν τους τομείς 1 και 2 (EUR 17457) και τον τομέα 3 (EUR 16948) του εν λόγιο προγράμματος. Αυτές οι μετα-αξιολογήσεις διενεργήθηκαν εις βάθος, από πεπειραμένους γνώστες των αντιστοίχων τομέων και κατέληξαν σε ειδικά συμπεράσματα και συστάσεις που πρέπει να τύχουν προσοχής. Σκοπός της επιτροπής που διατύπωσε την παρούσα αξιολόγηση είναι να προσθέσει μια χρήσιμη έποψη, η οποία ωστόσο δεν θα πρέπει να θεωρηθεί ότι αντικαθιστά ή υποβιβάζει το σημαντικό περιεχόμενο των εκθέσεων μετα-αξιολόγησης. 47 3. 0 3. 1 Σχόλια και διαπιστώσεις της επιτροπής αξιολόγησης Καταλληλότητα των στόχων Για τα προγράμματα ΒΤΥ είχε καθορισθεί ευρύ φάσμα στόχων, ευρύτερο από το φάσμα των τυπικών βιομηχανικών ή εθνικών προγραμμάτων. Η επιτροπή αξιολόγησης αποδέχεται την γενική εγκυρότητα και συνεχιζόμενη καταλληλότητα των στόχων, αναγνωρίζοντας ωστόσο ότι είναι δύσκολο να επιτευχθούν ταυτοχρόνως όλοι αυτοί οι στόχοι σε επίπεδο μεμονωμένου έργου. Λαμβάνοντας υπόψη τον επιταχυνόμενο ρυθμό παγκοσμιοποίησης του εμπορίου, των υπηρεσιών και της βιομηχανικής παραγωγής καθώς και την ανάγκη ενίσχυσης της ευρωπαϊκής συνοχής, για την άριστη λειτουργία του προγράμματος απαιτείται ιεράρχηση των στόχων, και ως εκ τούτου κριτήρια επιλογής των έργων ώστε να αποφευχθεί ο κατακερματισμός των πόρων και ο περιορισμός της επικέντρωσης. Καταλληλότερο σχήμα για το πρόγραμμα ΒΤΥ του πέμπτου προγράμματος-πλαισίου θα αποτελούσε ο συνδυασμός "οριζόντιου χαρακτήρα" γενικής εφαρμογής εργασιών με ορισμένους επιλεγμένους τομείς για τους οποίους να υιοθετηθεί περισσότερο επικεντρωμένη "κάθετη" προσέγγιση. Αυτοί οι τομείς επικέντρωσης θα μπορούσαν να αντιστοιχούν στα αντικείμενα εργασιών των Task Force, θα μπορούσαν όμως, ενδεχομένως, να εξετασθούν άλλοι τομείς θεμάτων. Πρέπει να διερευνηθούν οι τρόποι εφαρμογής αυτού του συστήματος διάρθρωσης του προγράμματος ΒΤΥ, καθώς και δυνατότητες χρησιμοποίησης συμπληρωματικών μέσων ΕΤΑ. Κατά γενικό κανόνα τηρήθηκαν τα κριτήρια επιλογής, όπως η επιστημονική και τεχνική αρτιότητα, η οικονομική και κοινωνική συνοχή, η αειφόρος ανάπτυξη και η ποιότητα ζωής, η γενικής εφαρμογής και προανταγωνιστική έρευνα, η διασυνοριακή συμμετοχή, η ουσιαστική συμμετοχή των μικρομεσαίων επιχειρήσεων και το δυναμικό αξιοποίησης. 3. 2 Αξιολόγηση της απόδοσης Η σχέση κόστους - αποτελεσματικότητας ως μέτρο της απόδοσης με την οποία χρησιμοποιήθηκαν οι πόροι για την επίτευξη των στόχων του προγράμματος αφορά τόσον τους πόρους της Ευρωπαϊκής Επιτροπής όσο και πόρους των συμμετενόντων στα προγράμματα. Η γρηματοδοτική συμμετονή της Ευρωπαϊκής Επιτροπής χρησιμοποιήθηκε κατά κανόνα αποδοτικά από πλευράς κόστους. Οι κανόνες χρηματοδότησης απετέλεσαν επαρκές κίνητρο για την συμμετοχή, ενώ παράλληλα αιτήθηκε επαρκής επένδυση από τους συμμετέχοντες ώστε να εξασφαλισθεί η σοβαρή δέσμευση τους. Η σχέση κόστους - αποτελεσματικότητας όσον αφορά τους πόρους των συμμετεχόντων εξαρτάται από την στάθμιση μεταξύ των πλεονεκτημάτων της συνεργασίας με εταίρους, με τη χρηματοδοτική συμμετοχή της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, και του απαιτούμενου πρόσθετου διοικητικού έργου. Κατά γενικό κανόνα ο απολογισμός αυτός είναι θετικός, αλλά η προετοιμασία των προτάσεων απαιτεί σημαντικούς πόρους που κατά μέσον όρον ανέρχονται σε 5% του κόστους του έργου για κάθε πρόταση. Υψηλό επίσης είναι το ποσοστό των προτάσεων που δεν επιλέχθηκαν, παρότι υπάρχουν ενδείξεις ότι σχεδόν στο ήμισυ των περιπτώσεων το ερευνητικό έργο θα επιτελείτο ούτως ή άλλως. Για να μειωθεί το συνολικό κόστος των προτάσεων και για να αποφευχθεί να αποτρέπονται ικανοί πιθανοί συμμετέχοντες από την υποβολή προτάσεων, ο στόχος θα πρέπει να είναι να αυξηθεί το ποσοστό των επιλεγόμενων προτάσεων σε άνω του 50%. Πρέπει να μελετηθεί διαδικασία δύο σταδίων, στο πλαίσιο της οποίας προτάσεις που δεν παρουσιάζουν ενδιαφέρον θα απορρίπτονται στο πρώτο στάδιο κατά το οποίο θα υποβάλλονται λιγότερο λεπτομερή στοιχεία. Η απόδοση της διαχείρισης του προγράμματος αφορά τις δραστηριότητες που προηγούνται της έναρξης εκτέλεσης έργου όπως επίσης και τη διαχείριση του έργου κατά την εξέλιξη του. Εξακολουθούν να υφίστανται ανησυχίες, που διατυπώθηκαν τόσον από τους συμμετέχοντες στο πρόγραμμα όσο και από προηγούμενες ανεξάρτητες επιτροπές αξιολόγησης, όσον αφορά το μακρύ χρονικό διάστημα που παρέρχεται από την καταληκτική ημερομηνία υποβολής προτάσεως μέχρι την έναρξη του έργου. Το χρονικό αυτό διάστημα για τον τομέα ΒΤΥ κατά το τρίτο και τέταρτο πρόγραμμα-πλαίσιο κυμάνθηκε μεταξύ 9 και 15 μηνών, αποτέλεσμα δηλαδή πενιχρό σε σύγκριση με τον αντίστοιχο χρόνο για εθνικά προγράμματα, περιλαμβανομένων εκείνων των σημαντικότερων ανταγωνιστικών κρατών όπως οι ΗΠΑ. Το διάστημα αυτό πρέπει να μειωθεί ώστε να μην υπερβαίνει τους έξι μήνες. Πρέπει να διερευνηθούν οι μηχανισμοί που θα καθιστούν δυνατή την έναρξη έργου με την περιορισμένης κάλυψης σύμβαση μέχρι την υπογραφή της τελικής σύμβασης. 48 4. Η διαχείριση και η παρακολούθηση των εργασιών που επιτελέσθηκαν με βάση τις συμβάσεις ήταν κατά γενικό κανόνα ικανοποιητικές, τόσο από πλευράς Επιτροπής όσο και στο πλαίσιο των συμπράξεων εκτέλεσης έργου. Θετικές ήταν οι παρατηρήσεις που συγκεντρώθηκαν όσον αφορά την ποιότητα, τις ικανότητες και τον ζήλο των επιστημονικών υπευθύνων της Επιτροπής. Ωστόσο, είναι προφανές ότι λόγω της διεύρυνσης του προγράμματος ΒΤΥ, του μεγαλύτερου αριθμού κρατών μελών και της αυξανόμενης πολυπλοκότητας πολλών προτάσεων, το προσωπικό της Επιτροπής αντιμετωπίζει αυξανόμενες δυσχέρειες. Η απόδοση του προγράμματος διακυβεύεται και επιβάλλεται να επαναξετασθούν η οργάνωση και οι διαδικασίες. Η συνδρομή εξωτερικών εμπειρογνωμόνων για να παρέχουν συμβουλές και να επικουρούν το προσωπικό της Επιτροπής μπορεί να βελτιώσει την απόδοση και την αποτελεσματικότητα της διαχείρισης των έργων, για παράδειγμα με την παροχή ανεξαρτήτων απόψεων και υγειών κινήτρων κατά τις κρίσιμες αναθεωρήσεις των έργων. Ωστόσο, η επιτροπή αξιολόγησης επιθυμεί να τονίσει ότι χάριν της απόδοσης και της συνέχειας είναι επιβεβλημένο να διατηρηθεί στην Επιτροπή επαρκής πυρήνας τεχνικώς ικανού προσωπικού. Η επιτροπές προγράμματος, που αποτελούν σε επίπεδο προγράμματος το μεταίχμιο μεταξύ της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και των κρατών μελών, διαδραμάτισαν καίριο ρόλο κατά τις φάσεις σχεδιασμού, διαμόρφωσης και εφαρμογής. Όταν ειδικοί πόροι χορηγούνται σε συγκεκριμένο τομέα, παραδείγματος χάριν στην αεροναυπηγική, είναι σκόπιμο να εμπλέκεται επιτροπή απαρτιζόμενη από άτομα που διαθέτουν ειδικές γνώσεις ώστε να εξασφαλίζεται ότι το πρόγραμμα εξακολουθεί να εξελίσσεται σύμφωνα με τις ανάγκες της αγοράς. Οι Task Forces ελάχιστα επηρέασαν μέχρι στιγμής το πρόγραμμα στον τομέα ΒΤΥ, δεδομένου ότι είχαν συσταθεί μόλις τον Μάρτιο του 1995, όταν το τρίτο πρόγραμμα. -πλαίσιο ευρισκόταν στο τελικό στάδιο, ενώ το τέταρτο πρόγραμμα-πλαίσιο μόλις είχε διατυπωθεί και ξεκινούσαν οι πρώτες προσκλήσεις υποβολής προτάσεων. Όσον αφορά την εξωτερική παρακολούθηση, η καθιερωθείσα διαδικασία της "μετά - αξιολόγησης" προσφέρει μία σφαιρική και εις βάθος έποψη της συνολικής πορείας του προγράμματος, με βάση έγγραφα, συνεντεύξεις, επισκέψεις και ερωτηματολόγια. Κατά τον τρόπο αυτό προκύπτουν πολύτιμες παρατηρήσεις και συστάσεις για το μέλλον και η διαδικασία αυτή θα πρέπει να συνεχισθεί. Χρήσιμο συμπλήρωμα της μετα-αξιολόγησης είναι η πρόσφατα θεσπισθείσα "ετήσια εξωτερική παρακολούθηση". η οποία συνίσταται σε ετήσιο έλεγχο της προόδου που σημειώθηκε, και αποτελεί τη βάση για την λήψη αποφάσεων σχετικά με τις προσαρμογές του κέντρου βάρους του προγράμματος, των διαδικασιών, κ. λπ. Ωστόσο, η αξία αυτής της διαδικασίας θα μπορούσε να βελτιωθεί εάν η επιτροπή ετήσιας εξωτερικής παρακολούθησης είχε κάποια πρόσβαση στις απόψεις των εμπλεκομένων, ενδεχομένως με μονοήμερες "συναντήσεις εργασίας" με εθνικούς εκπροσώπους και συμμετέχοντες στα έργα. Όσον αφορά τους τρόπους και τα μέσα δράσης - παρότι βεβαίως εξακολουθεί να είναι σημαντικός ο ρόλος της ποοαντανωνιστικής. γενικής εοοαομονής έρευνας - η επιτροπή αξιολόγησης θεωρεί ότι εν όψει της αυξανόμενης έντασης του παγκόσμιου ανταγωνισμού, της συντόμευσης του διαστήματος διάθεσης στην αγορά, κ. λπ. , η Επιτροπή θα πρέπει πλέον να εξετάσει τη δυνατότητα συμπληρωματικής ΕΤΑ που να είναι πλησιέστερη προς την αγορά χωρίς ωστόσο να υπεισέρχεται στο στάδιο της ανάπτυξης προϊόντων. Επιπλέον, θα πρέπει επίσης να ληφθούν υπόψη τα άοθοα 130 Κ. Λ και Μ της συνθήκης όπου προβλέπεται η ΕΤΑ και, σε επιλεγμένες περιπτώσεις, να συμπεριληφθεί ποσοστό "κατευθυνόμενης" έρευνας, στρατηγικώς σχεδιασμένη από την Επιτροπή ή εξ ονόματος αυτής, η οποία θα αποτελεί συμπλήρωμα του καθιερωμένου τύπου έρευνας κατόπιν υποβολής προτάσεων. Έργα Βασικής έρευνας βιομηχανικού ενδιαφέροντος, όπου να συμμετέχουν τα ερευνητικά ινστιτούτα και τα πανεπιστήμια που συνεργάζονται με βιομηχανικές επιχειρήσεις, αποδείχθηκαν ότι αποτελούν πολύτιμη πλευρά της ΕΤΑ για το πρόγραμμα ΒΤΥ και πρέπει να συνεχισθούν. Η σημασία των μικρομεσαίων επιχειρήσεων για την ευρωπαϊκή βιομηχανία έχει αναγνωρισθεί από την Επιτροπή και επιδοκιμάζεται πλήρως από τη επιτροπή αξιολόγησης. Την ενίσχυση και προώθηση των μικρομεσαίων επιχειρήσεων με τα προγράμματα ΒΤΥ αποδεικνύει η ευρεία συμμετοχή σε βιομηχανικά έργα ΕΤΑ των μικρομεσαίων επιχειρήσεων που ήδη διαθέτουν τεχνολογικές ικανότητες, 49 καθώς και η θέσπιση και ανάπτυξη του προγράμματος CRAFT, με το οποίο ενισχύεται η "συνεργατική" έρευνα από ομάδες μικρομεσαίων επιχειρήσεων που επί του παρόντος δεν διαθέτουν από μόνες τους εσωτερικές δυνατότητες ΕΤΑ. Η συμμετοχή τεχνολογικώς ικανών μικρομεσαίων επινειοήσεων σε βιομηχανικής κλίμακας έργα ΕΤΑ έχει αυξηθεί κατά τα τελευταία έτη. Η επαφή με μεγαλύτερες επιχειρήσεις και με τον πανεπιστημιακό κόσμο ανεξαρτήτως εθνικών συνόρων προσέφερε στις μικρομεσαίες επιχειρήσεις πρόσβαση σε νέες τεχνολογικές δυνατότητες και νέες εμπορικές ευκαιρίες. Ωστόσο, υπάρχουν ενδείξεις ότι ορισμένες μικρομεσαίες επιχειρήσεις αποθαρρύνθηκαν να συμμετάσχουν σε προτάσεις έργων λόγω των μακρών προθεσμιών και του χαμηλού ποσοστού επιτυχίας, ή επειδή φοβήθηκαν πιθανό περιορισμό της ευελιξίας τους κατά την διάρκεια του έργου. Συχνά οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις πρέπει να αντιμετωπίσουν δυναμικότερες και γρηγορότερα μεταβαλλόμενες συνθήκες από ό,τι οι μεγάλες επιχειρήσεις. Το πρόγραμμα CRAFT αποδείχθηκε ότι αποτελεί εξαίρετο μέσο παροχής βοήθειας στις μικρομεσαίες επιχειρήσεις που διαθέτουν σχετικά χαμηλή τεχνολογική βάση ώστε να αυξήσουν το τεχνολογικό τους δυναμικό. Η διαδικασία αξιολόγησης δύο σταδίων είναι πολύ επιτυχής. Η επιτροπή αξιολόγησης θεωρεί το πρόγραμμα CRAFT ως δράση υψηλής προτεραιότητας και επικροτεί τη χορήγηση υψηλότερης χρηματοδότησης κατά το τέταρτο πρόγραμμα-πλαίσιο. Το πρόγραμμα CRAFT είναι ωστόσο απαιτητικότερο όσον αφορά τους πόρους διαχείρισης εκ μέρους της Επιτροπής και απαιτείται να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή στο θέμα του προσωπικού που χρειάζεται για την μελλοντική εξέλιξη του CRAFT. Πρέπει επίσης να μελετηθεί η δυνατότητα να αποκεντρωθούν προς τα κράτη μέλη τα μέτρα για την παροχή κινήτρων και να διατηρηθεί η προσέγγιση "από την βάση προς την κορυφή". Η επιτροπή αξιολόγησης επιθυμεί επίσης να τονίσει ότι είναι επιβεβλημένο να διατηρηθεί η ισορροπία μεταξύ των συμφερόντων και αναγκών των MME και εκείνων των μεγαλύτερων βιομηχανικών επιχειρήσεων, επειδή η συμβολή αμφοτέρων είναι εξ ίσου σημαντική για την ΕΕ. Όσον αφορά τους μηχανισμούς συντονισμού, τόσο τα "Θεματικά Δίκτυα" όσο και η "Ομαδοποίηση των Έργων" του τετάρτου προγράμματος-πλαισίου είναι ακόμα σε σχετικά πρώιμο στάδιο. Για να αξιοποιηθεί πλήρως το δυναμικό που προσφέρουν αυτοί οι μηχανισμοί δεν θα επαρκέσει μόνον ο συντονισμός των θεμάτων ΕΤΑ που εμφανίζονται μεμονωμένα και ανεξάρτητα στους διάφορους τομείς προγραμμάτων της Επιτροπής. Θα χρειασθεί προβλεπτική στρατηγική προσέγγιση για την συγκρότηση ολοκληρωμένων πολυεπιστημονικών ομάδων έργων με προσχεδιασμό, έτσι ώστε να εξασφαλισθεί η κάλυψη όλων των πτυχών που είναι σημαντικές για την εμπορική αξιοποίηση εντός χρονοδιαγράμματος που να λαμβάνει υπόψη τον ανταγωνισμό. 3. 3 Αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας Οι εκθέσεις μετα-αξιολόγησης των έργων ΒΤΥ του τρίτου προγράμματος πλαισίου καταδεικνύουν ότι εκπληρώθηκαν σε μεγάλο βαθμό οι αρχικοί στόχοι: προώθηση της τεχνολογικής έρευνας σε όλα τα κράτη μέλη, ενίσχυση και ενθάρρυνση των μικρομεσαίων επιχειρήσεων και συνεργασία της βιομηχανίας, των ερευνητικών ινστιτούτων και των πανεπιστημίων ανεξαρτήτως εθνικών συνόρων. Οι εκθέσεις αποφαίνονται επίσης θετικά όσον αφορά την επίτευξη των στόχων των έργων και του προγράμματος, καθώς και την συμβολή τους στην συνοχή και την οικονομική ανάπτυξη της Ευρώπης κατά μέσον όρο κατατέθηκε ένα δίπλωμα ευρεσιτεχνίας ανά έργο, αλλά τα διπλώματα ευρεσιτεχνίας δεν αποτελούν το απόλυτο μέτρο επιτευγμάτων. Πολλές σημαντικές καινοτομίες των έργων ΒΤΥ δεν μπορούν να κατοχυρωθούν με διπλώματα ευρεσιτεχνίας, π. χ. επιτεύγματα σε επιστημονικούς κλάδους όπως δομοστατική ανάλυση, η ρευστομηχανική, κ. λπ. Το σημαντικά ευρύτερο τέταρτο πρόγραμμα-πλαίσιο ευρίσκεται ακόμη σε πρώιμο στάδιο και είναι, κατά συνέπεια, δύσκολο να διατυπα)θεί κρίση είναι ύμα>ς εμφανής η μεγαλύτερη ανταπόκριση στους περισσότερους τομείς του προγράμματος. Οι συνολικοί στόχοι των προγραμμάτων ΒΤΥ κατά τα τελευταία πέντε έτη έχουν εκπληρωθεί όσον αφορά τα επιστημονικά και τεχνολογικά επιτεύγματα. Ανοικτό παραμένει το ερώτημα κατά πόσον η συμβολή τους ήταν επαρκής για την βελτίωση της ευρωπαϊκής ανταγωνιστικότητας, δεδομένου ότι αυξάνονται οι δραστηριότητες ΕΤΑ σε ανταγωνίστριες χώρες. Η ενίσχυση της επιστημονικής και τεχνολογικής βάσης έχει ωφελήσει τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις, τις μεγάλες επιχειρήσεις, τα πανεπιστήμια και τα ερευνητικά ινστιτούτα σε όλη την ΕΕ. Πέραν από την συσσώρευση ερευνητικών αποτελεσμάτων η ενίσχυση αυτή συμβάλλει στη σύναψη σχέσεων 50 4. συνεργασίας μετά την περάτωση των έργων, καθώς και, ειδικώς για τις συμμετέχουσες μικρομεσαίες επιχειρήσεις, στην εδραίωση της εμπιστοσύνης όσον αφορά την εργασία με υψηλότερου επιπέδου τεχνολογία. Εν προκειμένω, η συμμετοχή στο πρόγραμμα CRAFT απέφερε ιδιαίτερα οφέλη στις μικρομεσαίες επιχειρήσεις που δεν διαθέτουν δικές τους δυνατότητες ΕΤΑ. Κατέστη δυνατόν να διαπιστωθεί ότι η υποστήριξη της συνεργασίας ανεξαρτήτως εθνικών συνόρων ινστιτούτων και των και η συνεργασία των μικρομεσαίων επιχειρήσεων, των ερευνητικών πανεπιστημίων συνέβαλαν σημαντικά στις αντίστοινες κοινοτικές πολιτικές. Έτσι, έχει ενισχυθεί η οικονομική και κοινωνική συνοχή. Σημειώθηκε κάποια μικρή έμμεση συμβολή στην απασχόληση με τις προσλήψεις ατόμων για να εργασθούν σε έργας και δημιουργήθηκε δυναμικό για μεγαλύτερα οφέλη στην απασχόληση με την βιομηχανική αξιοποίηση των αποτελεσμάτων μελλοντικώς. Επίσης, προέκυψαν σημαντικά επιστημονικά/τεχνολογικά αποτελέσματα σε τομείς που σχετίζονται με το περιβάλλον (ανακύκλωση, βιομηχανική παραγωγή που παράγει λιγότερα απόβλητα, υλικά φιλικότερα προς το περιβάλλον, περιορισμός του θορύβου και των καυσαερίων από τα αεροσκάφη, κ. λπ. ). Στον τομέα της διάδοσης και της αξιοποίησης των αποτελεσμάτων πρέπει να επιτευχθεί εξισορρόπηση μεταξύ αφενός της εμπορικής αξιοποίησης αποκλειστικά από τους εταίρους που συμμετείχαν στα έργα και επένδυσαν και, αφετέρου, της διάδοσης των αποτελεσμάτων για ευρύτερη εκμετάλλευση στην ΕΕ. Τα αποτελέσματα στον τομέα ΒΤΥ του τρίτου προγράμματος-πλαισίου έχουν διαδοθεί ελεγχόμενα, μέσω πολυάριθμων ημερίδων ενημέρωσης, συναντήσεων εργασίας και διασκέψεων. Παρά αυτές τις σημαντικές προσπάθειες απομένουν ωστόσο ανησυχίες ότι τα αποτελέσματα των προγραμμάτων ΒΤΥ δεν έχουν ακόμη φθάσει πολλούς ευρωπαϊκούς φορείς που θα μπορούσαν να ωφεληθούν από αυτά, και η Επιτροπή πρέπει να δόσει μεγαλύτερη σημασία στη διάδοση και την αξιοποίηση των αποτελεσμάτων. Σύμφωνα με ποσοτικούς κατά προσέγγιση υπολογισμούς του δυναμικού αξιοποίησης, οι οποίοι περιλαμβάνονται στις εκθέσεις που εκπονήθηκαν κατ' εντολή της Επιτροπής, προκύπτει ότι είναι υψηλότατη η οικονομική απόδοση των επενδύσεων στο πρόγραμμα. Η επανεξέταση δείγματος έργων τρία μέχρι πέντε έτη μετά την ολοκλήρωση τους πρέπει να χρησιμεύσει για την σύγκριση μεταξύ των ποσοτικών υπολογισμών και των πραγματικών οφελών που επιτεύχθηκαν. 3. 4 Σημασία του προγράμματος ΒΤΥ Το πρόγραμμα ΒΤΥ είναι σημαντικό και εξαιρετικό. Παρότι ο προϋπολογισμός για τον τομέα ΒΤΥ στο τέταρτο πρόγραμμα-πλαίσιο είναι κατά σημαντικά υψηλότερος από εκείνον του τρίτου προγράμματος πλαισίου εξακολουθεί να αποτελεί χαμηλό ποσοστό της συνολικά απαιτούμενης δαπάνης για ΕΤΑ σε αυτόν τον τομέα στην Ευρώπη. Ο υψηλός αριθμός προτάσεων για υψηλής ποιότητας έργα βιομηχανικής έρευνας αποδεικνεύει την μεγάλη προθυμία συμμετοχής της ευρωπαϊκής βιομηχανίας και της κοινότητας των ερευνητών και επισημαίνει την ανάγκη να αυξηθεί περαιτέρω η χρηματοδότηση στον τομέα ΒΤΥ, ουτωσώστε η Επιτροπή να ανταποκριθεί καταλλήλως σε αυτήν την προθυμία και στην πρόκληση που αποτελεί η ενίσχυση της τεχνολογικής ανταγωνιστικότητας της ευρωπαϊκής βιομηχανίας. 4. 0 Συστάσεις Ι. Το πρόγραμμα ΒΤΥ θεωρείται σημαντικό και εξαιρετικό. Η θέση που καταλαμβάνει στο πρόγραμμα-πλαίσιο πρέπει να ενισχυθεί σημαντικά και η ενίσχυση της τεχνολογικής ανταγίονιστικότητας των ευρωπαϊκών βιομηχανιών πρέπει να αποτελέσει στόχο υψίστης σημασίας. Τα μέσα χρηματοδότησης και το προσωπικό που διατίθενται για το πρόγραμμα ΒΤΥ είναι περιορισμένα για τα καθήκοντα που καλούνται να εκτελέσουν και πρέπει να αυξηθούν (Τημαντικά. 2. Το πρόγραμμα ΒΤΥ πρέπει μελλοντικώς να συνδυάζει θεμελιώδη, γενικής εφαρμογής εργασίες "οριζοντίου" χαρακτήρα με ορισμένους επιλεγμένους τομείς που θα διέπονται από πλέον στοχοθετημένη "κάθετη" προσέγγιση. 3. Πρέπει να ληφθούν μέτρα για να αυξηθεί το ποσοστό των επιλεγομένων προτάσεων άνω του 50%. Το τρέχον χαμηλό ποσοστό επιλογής κρίνεται ότι αποθαρρύνει πιθανούς υποψηφίους από την υποβολή προτάσε(ον που ενδεχομένως θα ήταν σημαντικές για την μελλοντική ανταγωνιστικότητα της Ευρώπης. 51 4. Για να μειωθούν το κόστος και οι δαπάνες προσωπικού που συνεπάγεται η προετοιμασία των προτάσεων καθώς και η διάρκεια των φάσεων επεξεργασίας των προτάσεων συνιστάται διαδικασία υποβολής σε δύο φάσεις. 5. Για να καταστεί αποδοτικότερο και αποτελεσματικότερο το πρόγραμμα ΒΤΥ, ο χρόνος που παρέρχεται από την υποβολή των προτάσεων μέχρι την έναρξη χρηματοδότησης έργου δεν πρέπει να υπερβαίνει τους έξι μήνες. 6. Πρέπει να ενθαρρυνθούν να υποβάλλουν προτάσεις μικρομεσαίες επιχειρήσεις που διαθέτουν τα προσόντα συμμετοχής σε προγράμματα ΒΤΥ. Επιβάλλεται η καλύτερη πληροφόρηση και επικοινωνία με τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις με την χρήση διευρυμένων δικτύων και άλλων μέσων. 7. Το πρόγραμμα CRAFT αποτελεί εξαίρετη δράση για τον τομέα ΒΤΥ και πρέπει να συνεχισθεί η ιδιαίτερη έμφαση που δίνεται σε αυτό. Πρέπει να αυξηθεί το προσωπικό της Επιτροπής που διατίθεται για το πρόγραμμα CRAFT. Πρέπει επίσης να μελετηθεί η δυνατότητα να αποκεντρωθούν εν μέρει προς τα κράτη μέλη τα μέτρα για την παροχή κινήτρων συμμετοχής στο CRAFT. 8. Τα μέτρα για την διάδοση των αποτελεσμάτων των έργων ΒΤΥ πρέπει να βελτιωθούν, και επίσης να αυξηθεί η προσοχή στην προώθηση της αξιοποίησης αποτελεσμάτων. 9. Δειγματοληπτικώς πρέπει να επανεκτιμηθούν ομάδες έργων ΒΤΥ, τρία μέχρι πέντε έτη μετά την περάτωση τους, ώστε να συγκριθούν τα οικονομικά οφέλη που πράγματι προέκυψαν με το δυναμικό αξιοποίησης των αποτελεσμάτων που είχε κατά προσέγγιση υπολογισθεί προγενέστερα. 10. Για να ενθαρρυνθούν τα παρελκόμενα οφέλη σε άλλους βιομηχανικούς κλάδους από αποτελέσματα έργων ΒΤΥ τα οποία στοχεύουν πρώτον σε αεροναυπηγικές εφαρμογές, συνιστάται να συγκροτηθεί ειδική μονάδα παροχής πληροφοριών/συμβουλών, η οποία να προωθεί την ευρύτερη ενημέρωση επί αυτών των επιτευγμάτων. 11. Συνιστάται να συνεχισθεί να δίδεται έμφαση στη συμμετοχή πανεπιστημίων και ερευνητικών ινστιτούτων, ιδιαίτερα όσον αφορά την βασική έρευνα. Ως στήριγμα των βιομηχανικών τεχνολογιών η βασική έρευνα θεωρείται ύψιστης σημασίας στο πλαίσιο του προγράμματος ΒΤΥ. 12. Η Επιτροπή πρέπει να μελετήσει από κοινού με τα κράτη μέλη, τη βιομηχανία και την κοινότητα των ερευνητών την κατ' επιλογή θέσπιση ευρύτερου φάσματος μέσων για την διενέργεια των δραστηριοτήτων ΕΤΑ στον τομέα ΒΤΥ. 13. Στους στόχους πρέπει να συμπεριληφθεί η απόκτηση διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας για τα έργα εκείνα όπου οι προτείνοντες και η Επιτροπή συμφωνούν ότι τα διπλώματα ευρεσιτεχνίας αποτελούν το κατάλληλο μέτρο των καινοτομιών. 14. Η επιτροπή αξιολόγησης συνιστά να εξετασθούν οι δύο εκθέσεις μεταγενέστερης αξιολόγησης (EUR 17457 και EUR 16948) καθώς και η έκθεση εξωτερικής παρακολούθησης του 1995. 52 Π. ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ Η Επιτροπή συγχαίρει την επιτροπή αξιολόγησης των δραστηριοτήτων των προγραμμάτων στον τομέα ΒΤΥ κατά την πενταετία 1991-1995 για το ενδελεχές και λεπτομερές έργο που επιτέλεσε. Η Επιτροπή επικροτεί την έκθεση την οποία θεωρεί δίκαιη και ισοσταθμισμένη. Τα θετικά σχόλια της επιτροπής αξιολόγησης σχετικά με το τρέχον πρόγραμμα είναι αποδεκτά. Η αποτελεσματικότητα της διαχείρισης βελτιώνεται συνεχώς με την χρήση σύγχρονων μεθόδων πληροφορικής και την ομογενοποίηση ταχν εκθέσεων που εκπονούνται για τα έργα, τον δημοσιονομικό έλεγχο και σχετικά με την εξωτερική τεχνική βοήθεια. Οι ενέργειες αυτές αποτελούν την απόκριση στις ανησυχίες που διατυπώθηκαν ως προς τους περιορισμένους πόρους τόσον όσον αφορά την δράση CRAFT όσο και την διαχείριση των συμβατικών έργων ΕΤΑ που εκτελούνται από συμπράξεις. Η αποδοτική διαχείριση του προγράμματος απαιτεί όχι μόνον την πλήρη διαφάνεια των διαδικασιών και την διαχείριση του δημοσίου χρήματος, αλλά και την επίτευξη ρεαλιστικών χρονοδιαγραμμάτων. Η επιτροπή αξιολόγησης ορθώς διαπίστωσε ότι πρόκειται για σημαντικά θέματα. Οι διαδικασίες αξιολόγησης των προτάσεων υπόκεινται σε συνεχή αναθεώρηση. Για να επιτευχθούν εξοικονομήσεις χρόνου θα απαιτηθεί ουσιαστική επιτάχυνση των διαβουλευτικών και διοικητικών διαδικασιών μετά την αξιολόγηση των προτάσεων και την παροχή συστάσεων, τόσο στην Επιτροπή όσο και στα κράτη μέλη μέσω της κανονιστικής επιτροπής. Η επιτροπή αξιολόγησης διαπίστωσε την ανάγκη να αυξηθεί η συμμετοχή των MME, όπως έχει ήδη αναγνωρισθεί. Η συμμετοχή των MME συνεχώς ενθαρρύνεται και οποιαδήποτε περαιτέρω ενέργεια προς αποτελεσματικότερα αποκεντρωμένο δίκτυο παροχής κινήτρων στις μικρομεσαίες επιχειρήσεις θα εξασφαλίσει υψηλότερο επίπεδο "ευρωπαϊκής διάστασης". Ενόσω τα έργα που διενεργούνται υπό το πρόγραμμα ΒΤΥ και τα προγενέστερα του ωριμάζουν, τα μέτρα αξιοποίησης των αποτελεσμάτων καθίστανται καίρια για την αποτελεσματικότητα του προγράμματος. Μεγαλύτερη προσοχή δόθηκε εν προκειμένω με τα συνοδευτικά μέτρα (και υπό την τρίτη δράση του τετάρτου προγράμματος-πλαισίου) με τα οποία εξασφαλίζεται ουσιαστική βελτύοση στην προβολή της αξιοποίησης των αποτελεσμάτων. Εν προκειμένω, το "Σχέδιο Δράσης για την καινοτομία στην Ευρώπη" (COM(96) 589) περιέχει σημαντικά κίνητρα για την υιοθέτηση των αποτελεσμάτων της έρευνας. Η μεταφορά διανοητικής ιδιοκτησίας, τεχνογνωσίας και εμπειρίας μεταξύ διαφορετικών βιομηχανικών κλάδων είναι ουσιαστικής σημασίας. Τα διπλώματα ευρεσιτεχνίας και η χορήγηση αδειών εκμετάλλευσης, πρόσθετα μέσα χρηματοδότησης, η αποτελεσματική προώθηση της μεταφοράς τεχνολογίας και η ενίσχυση των ευκαιριών για τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις σε ευρύτερο ευρωπαϊκό πλαίσιο θα αποτελέσουν ζητήματα νευραλγικής σημασίας ενόσο προσεγγίζει η νέα χιλιετία. Η ισχύς προγραμμάτων όπως το ΒΤΥ έγκειται στην επίτευξη του κατάλληλου ισοζυγίου μεταξύ της βασικής και της εφαρμοσμένης έρευνας, αφενός, και, αφετέρου, μεταξύ του γενικής εφαρμογής τεχνικού περιεχομένου τους με επιλεγμένες κάθετες συγκεντρώσεις σε στρατηγικής σημασίας θέματα. Η συνεχής συσσώρευση εμπειρίας κατά την επιλογή και διαχείριση των έργων, σε συνδυασμό με την ανάδραση από τους δείκτες των έργων και τις αναθεωρήσεις - διαδικασία που μόλις ολοκληρώθηκε από την επιτροπή αξιολόγησης για την πενταετία μέχρι το 1996 - πρέπει να εξασφαλίσουν την αδιάλειπτη πολύτιμη συμβολή στην βάση ΕΤΑ της ευρωπαϊκής βιομηχανίας μελλοντικά. 53 4. III. ΣΥΝΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ Καθηγητής Colin Seabrook Μετά από μακρόχρονη σταδιοδρομία ως μηχανικός και αφού τιμήθηκε με πολυάριθμες διακρίσεις, ο καθηγητής Seabrook είναι επί του παρόντος επισκέπτης καθηγητής στον τομέα Engineering Design, στο πανεπιστήμιο του Bath. Εξακολουθεί να συμμετέχει σε διάφορες τεχνικές επιτροπές του Ηνωμένου Βασιλείου και του Ινστιτούτου Μηχανολόγων Μηχανικών. Σημαντική ήταν η συμβολή του στις συμβουλευτικές επιτροπές του Υπουργείου Εμπορίου και Βιομηχανίας καθώς και σε άλλους φορείς του Η Β. Διετέλεσε διευθυντής της ομάδας έρευνας και ανάπτυξης της εταιρείας J. Η. Fenner & Co. Ltd. Επί του παρόντος είναι διευθυντής της εταιρείας CSMA Ltd, στην οποία είναι επίσης σύμβουλος επί μηχανολογικών θεμάτων. Κύριος Frits Klostermann Έχει σπουδάσει φυσική και μηχανολογία. Ο κύριος Klostermann διετέλεσε κατά τα περισσότερα από τα 32 έτη της επαγγελματικής σταδιοδρομίας του μέλος του ερευνητικού εργαστηρίου της Philips, Eindhoven, όπου τα τελευταία έτη πριν από την συνταξιοδότηση του ήταν αρμόδιος για την πολιτική της Philips International Research όσον αφορά τα αναδυόμενα ευρωπαϊκά προγράμματα Ε&ΤΑ που επιτελούνται με συνεργασία. Επί του παρόντος διευθύνει μικρή εταιρεία συμβούλων, που ειδικεύεται σε θέματα της φυσικής ηλεκτρονικών στοιχείων, μελέτες διαχείρισης και αξιολόγηση έρευνας. Καθηγητής Luis Oro Επί του παρόντος καθηγητής χημείας στο πανεπιστήμιο της Zaragoza. Ο καθηγητής Oro, από τη θέση του Γενικού Γραμματέα του εθνικού σχεδίου της Ισπανίας στον τομέα της επιστημονικής και τεχνολογικής ανάπτυξης, που ανέλαβε προσφάτως, έχει αναπτύξει στενές επαφές που καλύπτουν ευρύ φάσμα θεμάτων έρευνας και ανάπτυξης. Διαθέτει επίσης ευρύτατη εμπειρία σε θέματα επιστημονικής πολιτικής του ΟΟΣΑ και όσον αφορά τα προγράμματα και τις απαιτήσεις των μικρομεσαίων επιχειρήσεων. Ο καθηγητής Oro είναι αντιπρόεδρος του Ευρωπαϊκού Ιδρύματος Επιστημών. Στα επιστημονικά του ενδιαφέροντα συγκαταλέγονται η οργανομεταλλική χημεία και η ομογενής κατάλυσις, θέματα όπου έχει κάνει πολλές δημοσιεύσεις. Δόκτωρ Jacques Lukasik Ως επιστημονικός διευθυντής της Lafarge Group (μεγάλη εταιρεία κατασκευών που δραστηριοποιείται σε 45 χώρες), ο δόκτωρ Lukasik έχει μεγάλη εμπειρία στην αξιολόγηση ερευνητικών έργων και επαφές με την επιστημονική κοινότητα εκτός της εταιρείας όπου εργάζεται. Κατείχε προηγουμένως θέσεις ως διευθυντής έρευνας στο Εθνικό Ίδρυμα Έρευνας της Γαλλίας (CNRS), συγκεκριμένα ήταν αρμόδιος για τις διεθνείς και βιομηχανικές σχέσεις. Επανειλημμένως διετέλεσε επισκέπτης καθηγητής στις ΗΠΑ, την Βραζιλία και την Αίγυπτο. Αρχικώς ασχολήθηκε με την έρευνα στους τομείς της θεωρητικής πυρηνικής και μοριακής φυσικής, της κβαντοοπτικής, της οπτοηλεκτρονικής και των λέϊζερ. Δόκτωρ Jans Joergen Pedersen Επί του παρόντος αντιπρόεδρος για Corporate Technology and Research, στο Danfoss του Nordborg, Δανία. Ο δόκτωρ Pedersen διετέλεσε μέλος της επιτροπής αναθεώρησης του προγράμματος για τις βιομηχανικές τεχνολογίες και τεχνολογίες υλικών του προγράμματος Btrite-Euram II (1991-1994). Η συμμετοχή στην επιτροπή αξιολόγησης του ΒΤΥ για την πενταετία μέχρι το 1996 εξασφάλισε την συνέχεια με την προηγούμενη αξιολόγηση του προγράμματος. Ο δόκτωρ Pedersen έχει εκτενή εμπειρία στην διαχείριση έρευνας υπό την ιδιότητα του προέδρου της εθνικής επιτροπής της Δανίας για το πρόγραμμα της επιστήμης των υλικών και ως εθνικός εκπρόσωπος στον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Δοκιμών και Πιστοποίησης (EOTC). Τα επιστημονικά ενδιαφέροντα του δόκτωρ Pedersen επικεντρώνονται στην τεχνολογία επίστρωσης επιφανειών, τα μικροσυστήματα και την διαχείριση ολικής ποιότητας. Δόκτωρ Ing. Heinrich Bergmann Διετέλεσε διευθυντής του Ινστιτούτου Μηχανικής των Κατασκευών του Γερμανικού Ιδρύματος Αεροναυπηγικής και Διαστημικής (DLR). Κατά την επαγγελματική του σταδιοδρομία ο δόκτωρ Bergmann, πέραν από την ενασχόληση του στον τομέα των υλικών και κατασκευών της αεροδιαστημικής και της αεροναυπηγικής μηχανικής, διετέλεσε σύμβουλος επιτροπών για εθνικά και διεθνή προγράμματα έρευνας και ανάπτυξης. Διετέλεσε σύμβουλος της Ευρωπαϊκής Υπηρεσίας Διαστήματος (ESA) στο πλαίσιο της συμβουλευτικής επιτροπής ασφαλείας HERMES. Ο δόκτωρ Bergmann είναι καθηγητής μηχανικής στο πανεπιστήμιο του Ανοβέρου, επισκέπτης καθηγητής στον 54 4. τομέα της αεροναυπηγικής στο California Institute of Technology και επισκέπτης καθηγητής στον τομέα της μηχανικής των κατασκευών στο Virginia Polytech. των ΗΠΑ: Κύριος Frank Armstrong (Εισηγητής) Ο κύριος Frank Armostrong, που διετέλεσε διευθυντής της Aerospace Vehicles RAE Famborough όπου είναι πλέον σύμβουλος, κατείχε ανώτατες θέσεις σε κρατικά ερευνητικά ιδρύματα του Ηνωμένου Βασιλείου στον τομέα της αεροναυπηγικής, όπου συμμετείχε στην διατύπωση, την διαχείριση και τον συντονισμό εθνικών προγραμμάτων έρευνας και επίδειξης στον τομέα της τεχνολογίας αεροσκαφών. Διετέλεσε μέλος της επιτροπής επανεξέτασης του τομέα 3 "Αεροναυπηγική" του προγράμματος ΒΤΥ 1990-1994 και ανέλαβε την θέση του εισηγητή για την επιτροπή αξιολόγησης του ΒΤΥ την πενταετία μέχρι το 1996. 55 57 Ι. ΠΕΡΙΛΗΨΗ Μεταξύ του δεύτερου, τρίτου και τετάρτου προγράμματος-πλαισίου (ΠΠ) της ΕΕ μεγάλες είναι οι μεταβολές που σημειώθηκαν στα ειδικά προγράμματα του τομέα των προτύπων, των μετρήσεων και των δοκιμών. To BCR (εφαρμοσμένη μετρολογία και χημικές αναλύσεις - Κοινοτικό Γραφείο Αναφοράς) του δευτέρου ΠΠ ήταν ουσιαστικώς συνδρομητικού τύπου πρόγραμμα με περιορισμένο κύκλο συμμετεχόντων, το οποίο κατά το τρίτο ΠΠ εξελίχθηκε στο πρόγραμμα "Μετρήσεις και Δοκιμές" (M&D) με ανοικτή πρόσκληση υποβολής προσφορών επί καθορισμένων θεμάτων. Τέλος, το πρόγραμμα "Πρότυπα, Μετρήσεις και Δοκιμές" (ΠΜΔ) του τετάρτου ΠΠ βασίστηκε σε ανοικτή διαδικασία υποβολής προσφορών που καλύπτουν ευρύ φάσμα θεμάτων, ενώ για μικρό τμήμα του προβλέφθηκε ειδική πρόσκληση υποβολής προσφορών προς κάλυψη επειγουσών αναγκών των ευρωπαϊκών οργανισμών τυποποίησης και της Επιτροπής. Οι κοινοί στόχοι αυτών των τριών ειδικών προγραμμάτων είναι η ενίσχυση της λειτουργίας της ευρωπαϊκής εσωτερικής αγοράς και της ανταγωνιστικότητας της ευρωπαϊκής βιομηχανίας, καθώς και η αντιμετώπιση των αναγκών της κοινωνίας. Το φάσμα θεμάτων των προγραμμάτων έχει διευρυνθεί, εκτεινόμενο από τη σύνθεση Πιστοποιημένων Υλικών Αναφοράς (ΠΥΑ) και τις μετρήσεις προς υποστήριξη των κοινοτικών πολιτικών κατά το πρόγραμμα BCR, μέχρι τις μετρήσεις για Ευρωπαϊκά Προϊόντα Ποιότητας, την έρευνα που αφορά τα γραπτά πρότυπα και την τεχνική υποστήριξη στο εμπόριο, καθώς και τις μετρήσεις που αφορούν τις κοινωνικές ανάγκες. Η διεύρυνση του πεδίου που καλύπτεται αντικατοπτρίζεται επίσης στο γεγονός ότι ο προϋπολογισμός αυξήθηκε από 59,2 εκατ. ECU, που είχαν προβλεφθεί για το BCR, σε 184 εκατ. ECU για το πρόγραμμα ΠΜΔ. Οι πόροι για το Κοινό Κέντρο Ερευνών (ΚΚΕρ) δεν περιλαμβάνονται στα στοιχεία αυτά, δεδομένου ότι το ΚΚΕρ δεν περιλαμβάνεται στην παρούσα αξιολόγηση. Η ευρωπαϊκή προστιθέμενη αξία είναι πολύ υψηλή στα προγράμματα BCR, Μ&Δ και ΠΜΔ, δεδομένου ότι πρόκειται για τομείς ουσιώδεις για τη λειτουργία της ΕΕ. Η σημασία τους έχει συνεχώς αυξηθεί και σήμερα είναι κατά πολύ υψηλότερη από ό,τι την εποχή του προγράμματος BCR. Ισχύουν πλέον και είναι επιβεβλημένο να εφαρμόζονται οδηγίες και πρότυπα που αναπτύχθηκαν στο πλαίσιο των προγραμμάτων αυτών. Η απαιτούμενη αξιολόγηση της συμμόρφωσης εξαρτάται από εναρμονισμένες και ανιχνεύσιμες μετρήσεις και από ενιαία και αξιόπιστη υποδομή μετρήσεων και δοκιμών. Επιπλέον, είναι τεράστια η καθυστέρηση στην ανάπτυξη προτύπων. Σε όλα αυτά τα θέματα απαιτείται ισχυρή υποστήριξη των ειδικών προγραμμάτων του τομέα των προτύπων, μετρήσεων και δοκιμών. Το έργο της επιτροπής αξιολόγησης της μέχρι το 1996 πενταετίας των προγράμματα^ BCR/M&A/nMA μέχρι το 1996 βασίστηκε σε εκτενείς συνεντεύξεις, προγενέστερες αξιολογήσεις τμημάτων των προγραμμάτων και υλικό που διέθεσε το προσωπικό που ασχολείται με αυτά τα προγράμματα. Μερικές από τις συστάσεις που προέκυψαν είναι δυνατόν να εφαρμοστούν σχεδόν άμεσα από τη διοίκηση του προγράμματος, για άλλες συστάσεις απαιτούνται αποφάσεις από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή αλλά θα μπορούσαν να εφαρμοστούν κατά το τρέχον πρόγραμμα ΠΜΔ, ενώ οι υπόλοιπες προορίζονται για να ληφθούν υπόψη ενόψει του 5ου ΠΠ. Ο ρόλος του προσωπικού που ασχολείται με το πρόγραμμα σημείωσε σημαντική εξέλιξη κατά την περίοδο που αξιολογείται. Ο ρόλος των επιστημονικών υπευθύνων έχει μεταβληθεί: αντί για επιστημονικά αναλαμβάνουν πλέον καθήκοντα περισσότερο διοικητικά, παροχής συμβουλών και παρακολούθησης. Το γεγονός αυτό βελτιώνει την απόδοση και κάθε επιστημονικό στέλεχος χειρίζεται πλέον περισσότερα έργα απ ό,τι στο παρελθόν. Η αλλαγή αυτή ήταν ενίοτε επίπονη και η διαχείριση δεν ήταν πάντοτε σε θέση να ανταποκριθεί στις μεταβαλλόμενες ανάγκες. Οι ομάδες εκτέλεσης έργων και τα μέλη της Κανονιστικής Επιτροπής θεωρούν ότι επί του παρόντος είναι εύρυθμη η διαχείριση του προγράμματος ΠΜΔ και το προσωπικό ανταποκρίνεται πρόθυμα στις ανάγκες. Η επιτροπή αξιολόγησης συνιστά την ανάπτυξη της δομής διαχείρισης του προγράμματος ώστε να βασίζεται περισσότερο στη μορφή ομάδας η οποία θα αναθέτει αρμοδιότητες και θα συμπεριλαμβάνει τη συμμετοχή όλου του προσωπικού. Προβλήματα εντοπίζονται στη βραδύρυθμη και περιπεπλεγμένη γενική διαδικασία της Επιτροπής στο θέμα των ΠΠ όσον αφορά την έγκριση των προτάσεων έργων και τη σύναψη συμβάσεων. Κρίνεται ότι οι διαδικασίες που δημιουργούνται για να εξασφαλισθεί αμερόληπτη και ανεπηρέαστη κρίση ενδεχομένως να δημιουργούν σφαλερή εντύπωση ασφαλείας. Η επιτροπή αξιολόγησης συνιστά να μην υπερβαίνει τους έξι μήνες ο χρόνος που μεσολαβεί από την καταληκτική ημερομηνία υποβολής προτάσεων μέχρι την υπογραφή των συμβάσεων για τα επιλεχθέντα έργα και ότι θα πρέπει να 59 καθιερωθεί ειδική διαδικασία έγκρισης που να μην υπερβαίνει τους τρεις μήνες για τα μικρά και βραχυπρόθεσμα έργα που ανταποκρίνονται σε επείγουσες ανάγκες σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Η διάδοση και αξιοποίηση των αποτελεσμάτων των επιμέρους έργων δεν ήταν προβληματική κατά το πρόγραμμα BCR, δεδομένου ότι τα αποτελέσματα, όπως για παράδειγμα τα πιστοποιημένα υλικά αναφοράς και οι δοκιμές διακρίβωσης, απευθύνονταν σε σαφώς καθορισμένη ομάδα χρηστών που ήταν εύκολο να ενημερωθεί. Το ζήτημα αυτό χρήζει ιδιαίτερης προσοχής για τα μετέπειτα προγράμματα, δεδομένου ότι τα αποτελέσματα των έργων είναι δυνατόν να χρησιμοποιηθούν ευρύτερα και αφορούν μεγαλύτερη ποικιλία θεμάτων. Παρά το γεγονός ότι μόνον 36 από τα 173 έργα του προγράμματος Μ&Δ έχουν ολοκληρωθεί, είναι ήδη εντυπωσιακός ο όγκος αποτελεσμάτων των έργων. Με βάση το ελπιδοφόρο αυτό ξεκίνημα η επιτροπή αξιολόγησης συνιστά να συνεχιστεί αποτελεσματικά και συστηματικότερα και να παρακολουθείται η διάδοση και η αξιοποίηση των αποτελεσμάτων του προγράμματος Μ&Δ και μελλοντικώς του προγράμματος ΠΜΔ, έτσι ώστε να προκύψουν τα μέγιστα οφέλη από τα αποτελέσματα των έργων. Το σύστημα των ειδικών προσκλήσεων για υποβολή προτάσεων κατά το πρόγραμμα ΠΜΔ κρίνεται άριστο. Η επιτροπή αξιολόγησης θεωρεί ότι αποτελεί το κατάλληλο σύστημα που προσφέρει λύσεις για ειδικές ανάγκες ευρωπαϊκού επιπέδου στον τομέα των προτύπων, των μετρήσεων και δοκιμών. Η επιτροπή αξιολόγησης συνιστά να συνεχιστεί και να αναπτυχθεί περαιτέρω το σύστημα των ειδικών προσκλήσεων για υποβολή προτάσεων, δια της χορήγησης περισσότερων πόρων για τον σκοπό αυτό, της αύξησης του αριθμού των ευρωπαϊκών ομάδων που προτείνουν θέματα για αυτές τις προσκλήσεις και της επιτάχυνσης των διαδικασιών έγκρισης των προτάσεων έργων μετά από αυτές τις προσκλήσεις. Όπως προαναφέρθηκε, τα προγράμματα BCR/M&A/nMA είχαν άπαντα ιδιαίτερη σημασία για την εφαρμογή των επιμέρους πολιτικών της ΕΕ. Η επιτροπή αξιολόγησης θεωρεί ότι είναι επιτακτική η ανάγκη, όπως διατυπώθηκε από πολλές πλευρές, να διατηρηθεί και να ενισχυθεί ο τομέας ΠΜΔ ως χωριστό πρόγραμμα του 5ου προγράμματος-πλαισίου ή να οργανωθεί κατά διαφορετικό τρόπο και να εξασφαλιστεί ότι θα εξακολουθήσει να αποτελεί μια ισχυρή ενότητα με αυτοτελή χαρακτήρα και χρηματοδότηση. Οι συνολικοί στόχοι του τρέχοντος προγράμματος ΠΜΔ είναι δυνατόν να αποτελέσουν τη βάση για το επόμενο πρόγραμμα, αλλά συνιστάται η σε κάποιο βαθμό αναθεώρηση της επικέντρωσης και των στόχων, καθώς και επιπλέον λεπτομερέστεροι, μετρήσιμοι στόχοι με βάση τους οποίους θα καταστεί δυνατή η αποτίμηση της προόδου του προγράμματος. Η επιτροπή αξιολόγησης συνιστά στο μελλοντικό πρόγραμμα στον τομέα των προτύπων, των μετρήσεων και δοκιμών να περιλαμβάνονται ειδικές, στοχοθετημένες και ανοικτές προσκλήσεις για υποβολή προτάσεων. Με τον συνδυασμό αυτόν είναι δυνατόν να αντιμετωπισθούν όλες οι ανάγκες σε ευρωπαϊκό επίπεδο στον τομέα αυτό. Η κατανομή των πόρων κατά διαφορετικούς τύπους προσκλήσεων υποβολής προτάσεων και θεμάτων πρέπει να καθιστά δυνατή τη μεταγενέστερη προσαρμογή - για παράδειγμα από την Κανονιστική Επιτροπή - με βάση την εμπειρία που θα αποκομισθεί από περατωθείσες προσκλήσεις υποβολής προτάσεων και τις νεοεμφανιζόμενες ανάγκες. Δεδομένου ότι εξακολουθούν να υπάρχουν σημαντικές ανάγκες στους τομείς που καλύπτουν τα εν λόγω προγράμματα συνιστάται να αυξηθούν σε 300 εκατ. ECU οι συνολικοί πόροι για τη χρηματοδότηση του μελλοντικού προγράμματος, χωρίς να ληφθεί υπόψη το μερίδιο του προϋπολογισμού που προβλέπεται για το ΚΚΕρ. Το ποσοστό των πόρων που θα αναλογεί για τον τομέα των προτύπων, των μετρήσεων και τα>ν δοκιμών στο 5ο πρόγραμμα-πλαίσιο θα πρέπει να είναι σαφώς υψηλότερο από ό,τι μέχρι τώρα. Η σύνθεση πιστοποιημένων υλικών αναφοράς στο πλαίσιο των προγραμμάτων που αξιολογήθηκαν έχει αποτελέσει πολύτιμη συμβολή στην ευρωπαϊκή μετρολογία. Η επιτροπή αξιολόγησης θεωρεί ότι οι δραστηριότητες αυτές πρέπει επίσης να ενισχυθούν κατά το μελλοντικό πρόγραμμα. Στο προτεινόμενο πλαίσιο οι δραστηριότητες θα πρέπει να διοργανωθούν κατά τρόπο ώστε να ανταποκρίνονται στις σημαντικές ανάγκες ευρωπαϊκού επιπέδου στον τομέα αυτό και να εξασφαλιστεί και να διατηρηθεί η υψηλή ποιότητα των πιστοποιημένων υλικών αναφοράς. Η επιτροπή αξιολόγησης έπρεπε να επιτελέσει το έργο της εντός συντομότατης προθεσμίας τριών μόνον μηνών. Η βοήθεια που παρείχε το προσωπικό που ασχολείται με το ΠΜΔ ήταν πολύτιμη και χωρίς αυτή το έργο της επιτροπής αξιολόγησης θα ήταν αδύνατο να ολοκληρωθεί εντός της ταχθείσας προθεσμίας. Όλα τα μέλη της επιτροπής αξιολόγησης συνέβαλαν δραστήρια στην εκπόνηση της έκθεσης και τα συμπεράσματα και οι συστάσεις της Επιτροπής εγκρίθηκαν ομόφωνα. 60 II. ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ευγνωμονεί την επιτροπή αξιολόγησης των δραστηριοτήτων του προγράμματος στον τομέα των προτύπων, των μετρήσεων και δοκιμών (ΠΜΔ) για την πενταετή περίοδο 1991-1995, επειδή επιτέλεσε ενδελεχές και λεπτομερές έργο. Οι εποικοδομητικές συστάσεις της επιτροπής αξιολόγησης είναι ευπρόσδεκτες και θα ληφθούν υπόψη κατά την εκτέλεση του 4ου προγράμματος-πλαισίου, καθώς επίσης για τον σχεδιασμό των δραστηριοτήτων που αφορούν τον τομέα των προτύπων, των μετρήσεων και δοκιμών κατά το 5ο πρόγραμμα-πλαίσιο. Όπως επεσήμανε η επιτροπή αξιολόγησης, κατά την τελευταία πενταετία έχουν σημειωθεί θεμελιώδεις αλλαγές στο πεδίο που καλύπτει και τον τρόπο που εκτελείται το πρόγραμμα ΠΜΔ. Οι αλλαγές αυτές ήταν αναγκαίες προκειμένου να εξασφαλιστεί διαχείριση του προγράμματος αυτού η οποία να μην διαφέρει από τη διαχείριση τανν ειδικών ερευνητικών προγραμμάτανν άλλων βιομηχανικών τομέων του 4ου προγράμματος-πλαισίου. Η εξέλιξη αυτή συνεχίζεται ώστε να λάβει μορφή όπου θα χρησιμοποιείται η ανάθεση καθηκόντων σε μεγαλύτερο βαθμό και η εργασία κατ ομάδες. Όσον αφορά άλλες συστάσεις προς εφαρμογή βραχυπροθέσμως, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναγνωρίζει πλήρως τη σημασία που έχει να εξασφαλισθεί ότι οι προσκλήσεις για υποβολή προτάσεων δεν είναι πολυάριθμες σε σχέση με τις δυνατότητες χρηματοδότησης, ότι πρέπει να επιταχυνθεί η διαδικασία αξιολόγησης και επιλογής των προτάσεων έργων, και ότι πρέπει να εξασφαλιστεί η αξιοποίηση και διάδοση των αποτελεσμάτων των έργων. Προς τις κατευθύνσεις αυτές λαμβάνονται, και θα εξακολουθήσουν να λαμβάνονται, τα κατάλληλα μέτρα. Μια σημαντική εξέλιξη που θα βοηθήσει την αύξηση της αξιοποίησης και της διάδοσης των αποτελεσμάτων είναι ότι η πρόοδος των έργων παρακολουθείται πλέον με βάση σαφείς δείκτες ποιότητας. Οι προκαταρκτικές κατευθυντήριες γραμμές της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για το 5ο πρόγραμμα-πλαίσιο (έγγραφα της Επιτροπής COM(96) 332 και COM (96) 595) αντικατοπτρίζουν τις συστάσεις της επιτροπής αξιολόγησης όσον αφορά την ανάγκη να επικεντρωθούν οι ερευνητικές δράσεις της Κοινότητας, να αυξηθεί η ευελιξία των ερευνητικών προγραμμάτων προκειμένου να ανταποκρίνονται στις ανάγκες εν τη γενέσει τους, και να περιορισθεί ο χρόνος που απαιτείται για την αξιολόγηση και επιλογή των προτάσεων έργων. Είναι ιδιαίτερα ευχάριστο το γεγονός ότι η επιτροπή αξιολόγησης ανεγνώρισε τα πλεονεκτήματα του συστήματος ειδικών προσκλήσεων για υποβολή προτάσεων που προβλέφθηκε για το πρόγραμμα Π ΜΔ. Το σύστημα αυτό, που ήταν σε μεγάλο βαθμό πειραματικό όταν πρωτοκαθιεριόθηκε, έχει ήδη εξελιχθεί σημαντικά και θα συνεχίσει να εξελίσσεται κατά το 4ο πρόγραμμα-πλαίσιο. Το σύστημα αυτό παρέχει τη δυνατότητα επακριβούς και αποτελεσματικής επικέντρωσης τιον κοινοτικών δραστηριοτήτων ΕΤΑ για την τυποποίηση στους τομείς όπου υπάρχουν οι πραγματικά επείγουσες ανάγκες, και ενδεχομένως να αποτελέσει υπόδειγμα για συναφή συστήματα που θα καθοριστούν για το 5ο πρόγραμμα-πλαίσιο. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή συμφωνεί πλήρως με την επιτροπή αξιολόγησης σχετικά με την δεσπόζουσα σημασία των προτύπων, των μετρήσεων και δοκιμών για τη μελλοντική ανταγωνιστικότητα της ευρωπαϊκής βιομηχανίας στην παγκόσμια οικονομία και τη γενική ευημερία της κοινωνίας. 61 III. ΣΥΝΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ Καθηγητής Freddy ADAMS (Εισηγητής) Διατελεί καθηγητής της χημείας στο πανεπιστήμιο της Αμβέρσας, όπου μέχρι τον Οκτώβριο του 1995 κατείχε τη θέση του πρύτανη και προέδρου του Συμβουλίου Έρευνας του πανεπιστημίου. Είναι μέλος διαφόρων ερευνητικών ινστιτούτων του Βελγίου. Το ερευνητικό ενδιαφέρον του επικεντρώνεται στην περιβαλλοντική χημεία και την επιστήμη υλικών. Κύριος Michael BROCK Έχει σπουδάσει Ηλεκτρολογία και Ακουστική Μηχανική. Ο κ. Brock είναι διευθυντής του τμήματος "προϊόντα μορφοτροπέων" της εταιρείας Bru 1 & Kjaer. Επιπλέον, είναι σύμβουλος επί θεμάτων διαχείρισης και στρατηγικού σχεδιασμού εταιρειών ειδικευμένων στις πολύπλοκες τεχνολογίες. Κύριος Pierre CROON Ο κ. Croon είναι Γενικός Διευθυντής του Βελγικού Ινστιτούτου Τυποποίησης. Συμμετέχει δραστήρια στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή Τυποποίησης (CEN-CENELEC). Κύριος G ran LINDHOLM (Πρόεδρος) Ο κ. Lindholm είναι διευθυντής του NORDTEST, που είναι ο οργανισμός των βορειοευρωπαϊκών χωρών για την εκτέλεση δοκιμών. Προηγουμένως απεκόμισε εμπειρίες σε διευθυντικές θέσεις διεθνούς επιπέδου στον τομέα της τεχνολογίας ηλεκτρονικών και πληροφοριών. Δρ. Walter RAULS Διατελεί διευθύνων σύμβουλος της Επιτροπής Προτύπων για τις δοκιμές υλικών του Γερμανικού Ινστιτούτου Προτύπων (DIN). Συμμετέχει επίσης δραστήρια σε διάφορες ομάδες εργασίας της CEN. Κύριος Michel ROUSSEAU Έχει σπουδάσει μηχανολογία και είναι εξωτερικός ελεγκτής της Γαλλικής Επιτροπής Διαπίστευσης (COFRAC). Δρ. James TWEED Ο Δρ. Tweed είναι τεχνικός διευθυντής για προγράμματα μεθόδων δοκιμών και σχεδιασμού της εταιρείας ΑΕΑ Technology Harwell (Ηνωμένο Βασίλειο). Διαθέτει εμπειρίες στην έρευνα των πολυμερών και των σύμμικτων μεταλλικών προϊόντων. 62 63 Ι. ΠΕΡΙΛΗΨΗ 1. 0 Εισαγωγή Η πενταετής αξιολόγηση Το παρόν κείμενο αποτελεί τη σύνοψη της εκτελεσθείσας κατά το 1996 πενταετούς αξιολόγησης των ειδικών προγραμμάτων έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης (ΕΤΑ) στους τομείς του περιβάλλοντος και του κλίματος. Η αξιολόγηση αυτή καλύπτει όλες τις ερευνητικές δραστηριότητες-πλαίσιο που στήριξε η Επιτροπή στους εν λόγω τομείς από το 1991 έως τα μέσα του 1996, συμπεριλαμβανομένων των δραστηριοτήτων που υποστηρίχθηκαν από το 3ο πρόγραμμα-πλαίσιο (1990-94), καθώς και όλες τις δραστηριότητες που έχει περιλάβει μέχρι σήμερα το τέταρτο πρόγραμμα-πλαίσιο (1994-1998). Σύμφα>να με το COM(96) 220 τελικό της 22ας Μαίου 1996, η παρούσα πενταετής αξιολόγηση αποτελεί την τελική αξιολόγηση του προγράμματος που εγκαινιάσθηκε με το 3ο πρόγραμμα-πλαίσιο στον τομέα του περιβάλλοντος. Η επιτροπή που επιφορτίστηκε με την εκτέλεση της πενταετούς αξιολόγησης συνεδρίασε κατ' επανάληψη για να εξετάσει τα δεδομένα που παρείχαν οι υπηρεσίες της Επιτροπής, να συναντηθεί με μέλη του προσωπικού της Επιτροπής και εκπροσώπους οργανισμών που ενδιαφέρονται για την περιβαλλοντική έρευνα, καθώς και για να συντάξει το σχέδιο της έκθεσης αξιολόγησης. Τα επιμέρους μέλη της επιτροπής αξιολόγησης πραγματοποίησαν χωριστές συζητήσεις με σημαντικά στελέχη της επιστημονικής κοινότητας στην Ευρώπη. Παράλληλα απεστάλη ερωτηματολόγιο από την Technopolis Ltd σε όλους του συντονιστές έργων του προγράμματος για το περιβάλλον (1990-94) και του προγράμματος για το περιβάλλον και το κλίμα (1994-98). Συνολικά διανεμήθηκαν 805 ερωτηματολόγια εκ των οποίων απαντήθηκαν από συντονιστές έργων 402 (ποσοστό 50%) εντός της προβλεπόμενης προθεσμίας. Προγράμματα για το περιβάλλον και το κλίμα Το ειδικό πρόγραμμα ΕΤΑ στον τομέα του περιβάλλοντος (1990-94) είχε ως στόχο να συμβάλει στο επιστημονικό και τεχνολογικό υπόβαθρο που είναι απαραίτητο για την εκτέλεση της πολιτικής της ΕΕ. Το πρόγραμμα αυτό χωριζόταν στα εξής πεδία: Συμμετοχή σε προγράμματα που αφορούσαν τις πλανητικές αλλαγές Τεχνολογίες και μηχανική περιβάλλοντος Έρευνα με θέμα τις οικονομικές και κοινωνικές πτυχές των περιβαλλοντικών ζητημάτων Τεχνολογικοί και φυσικοί κίνδυνοι Κατά τη διάρκεια του προγράμματος χρηματοδοτήθηκαν 554 έργα με προϋπολογισμό έργων 300 εκατ. ECU και συνολικό προϋπολογισμό προγράμματος ύψους 315 εκατ. ECU. Οι στόχοι του ειδικού προγράμματος ΕΤΑ για το περιβάλλον και το κλίμα (1994-98) ήταν ανάλογοι. Το πρόγραμμα αυτό μεταξύ άλλων είχε ως στόχο: Να συμβάλει σε παγκόσμια προγράμματα έρευνας για τις πλανητικές μεταβολές Να ικανοποιήσει την ανάγκη για επικουρικότητα και συνοχή μέσω τόσο της προαγωγής της επιστημονικής και τεχνολογικής συνεργασίας όσο και της ολοκληρωμένης συνεργασίας μεταξύ τα)ν ευρωπαϊκών πανεπιστημίων, των ερευνητικών ινστιτούτων και της βιομηχανίας Να αναπτύξει δραστηριότητες που να είναι συντονισμένες με τις δραστηριότητες των κρατών μελών Να εξασφαλίσει υψηλή ποιότητα και να ενισχύσει το επιστημονικό υπόβαθρο στην Ευρώπη Να συμβάλει στην ανάπτυξη της επιστημονικής γνώσης και της τεχνολογικής επάρκειας που κρίνονται απαραίτητες για την υλοποίηση των επιταγών της περιβαλλοντικής πολιτικής Να συμβάλει σημαντικά στην ανάπτυξη, την ανταγωνιστικότητα και την απασχόληση διευκολύνοντας παράλληλα τη συμμετοχή των MME Το πρόγραμμα είχε προϋπολογισμό 567 εκατ. ECU και χωριζόταν σε 4 κύρια πεδία εργασίας. Φυσικό περιβάλλον, ποιότητα περιβάλλοντος και πλανητική αλλαγή (47% του προϋπολογισμού) Τεχνολογίες για το περιβάλλον (25%) Διαστημικές τεχνικές για την επιτήρηση του περιβάλλοντος και την περιβαλλοντική έρευνα (20,5%) Ανθρώπινη διάσταση των περιβαλλοντικών μεταβολών (7,5%) 65 Έως τα μέσα του 1996 αποφασίστηκε η χορήγηση κοινοτικών επιδοτήσεων ύψους 246 εκατ. ECU σε 313 έργα. Κυρώθηκαν επίσης 22 συντονισμένες δράσεις (με κοινοτική επιδότηση ύψους 5,3 εκατ. ECU). Τα ανώτατα εκπαιδευτικά ιδρύματα (ΑΕΙ) και οι οργανισμοί έρευνας και τεχνολογίας (ΟΕΤ) κατείχαν ελέγχουσα θέση στο πρόγραμμα. Επελέγησαν 2125 ιδρύματα για τις δράσεις επιμερισμένου κόστους. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται 1040 ΑΕΙ, 863 ΟΕΤ, 123 επιχειρήσεις και 99 άλλοι οργανισμοί. Η βιομηχανική συμμετοχή υπήρξε ιδιαίτερα περιορισμένη. 6. 2. 0 Διαπιστώσεις της επιτροπής αξιολόγησης Τα ειδικά προγράμματα έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης (ΕΤΑ) για το περιβάλλον (1990-94) καθώς και για το περιβάλλον και για το κλίμα (1994-98) συνέβαλαν ουσιαστικά στην ανάπτυξη της περιβίαλλοντολογικής επιστήμης. Οι στόχοι του προγράμματος είχαν άμεση σχέση με τα θέματα που αφορούν την περιβαλλοντική επιστήμη στην Ευρώπη και στον υπόλοιπο πλανήτη, ενώ οι εκτελεσθείσες εργασίες είχαν το απαραίτητο δυναμικό για να συμβάλουν στην εξέλιξη της πολιτικής περιβάλλοντος. Η εκτέλεση του προγράμματος ως επί το πλείστο υπήρξε ικανοποιητική ενώ η επίτευξη στόχων ήταν επαρκής από επιστημονική σκοπιά για τα περισσότερα από τα θέματα και εντυπωσιακή σε άλλα. Ωστόσο οι επιπτώσεις στην ανάπτυξη της σχετικής πολιτικής υπήρξαν μικρότερες ενώ η περιορισμένη βιομηχανική συμμετοχή είχε ως αποτέλεσμα να ελαχιστοποηθεί η συμβολή στην αύξηση της ευρωπαϊκής ανταγωνιστικότητας. Καταλληλότητα στόχων Εξακολουθεί να υφίσταται η ανάγκη για ένα πρόγραμμα δραστηριοτήτων έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης στον τομέα του περιβάλλοντος και του κλίματος. Η απόδοση μεγάλης σημασίας στην αειφόρο ανάπτυξη θα εξυπηρετηθεί καλύτερα από ένα εμφανές πρόγραμμα υποστήριξης της ευρωπαϊκής ερευνητικής κοινότητας για το περιβάλλον στη δημιουργία της οποίας συνέβαλαν τόσο τα παλαιότερα όσο και τα τρέχοντα ερευνητικά προγράμματα. Κύριο στοιχείο της ενίσχυσης θα πρέπει να αποτελεί ένα ειδικό πρόγραμμα πλαίσιο το οποίο να συνδυάζει τα υφιστάμενα προγράμματα για το περιβάλλον και το κλίμα με τα προγράμματα MAST. Είναι απαραίτητο να δημιουργηθούν αποτελεσματικοί μηχανισμοί σύνδεσης αυτών των προγραμμάτων με τις ανάγκες της περιβαλλοντικής έρευνας τις δραστηριότητες της αρμόδιας για το περιβάλλον Γενικής Διεύθυνσης της Επιτροπής (ΓΔ XI) και με τις ερευνητικές ανάγκες άλλων σχετικών Γενικών Διευθύνσεων. Παράλληλα οι προσπάθειες αυτές επιβάλλεται να συνδεθούν με τις εργασίες άλλων φορέων και οργανισμών όπως ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος (ΕΟΠ), ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Διαστήματος (ΕΟΔ) και ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Δορυφορικής Μετεωρολογίας (EUMETSAT). Επιβάλλεται να αναβαθμιστούν οι σχέσεις με το Ινστιτούτο Περιβάλλοντος του Κοινού Κέντρου Ερευνών ώστε η ευρωπαϊκή επιστημονική κοινότητα που ασχολείται με το περιβάλλον να αποκτήσει σαφέστερη εικόνα του έργου του. Οι στόχοι του προγράμματος εξακολουθούν να θεωρούνται σημαντικοί. Ιδίως εξακολουθεί να είναι αναγκαία η ενίσχυση και διατήρηση του ευρωπαϊκού επιστημονικού υποβάθρου και η εκτέλεση ερευνητικών εργασιών που να σχετίζονται με συγκεκριμένες πολιτικές. Η εξασφάλιση της συμμετοχής της βιομηχανίας είναι επίσης σημαντική προκειμένου να ενθαρρυνθεί η εξάπλωση των βέλτιστων περιβαλλοντικών τακτικών που καθίστανται όλο και σημαντικ τερος παράγοντας ανταγωνιστικότητας. Η σύνθεση των προγραμμάτων ως επί το πλείστο ευθυγραμμιζόταν με τους στόχους των προγραμμάτων. Έργα για το περιβάλλον και το κλίμα περιλάμβαναν δραστηριότητες τόσο στους τομείς της βασικής όσο και της ι^>αρμοσμένης έρευνας που σχετίζονταν με τη βελτιωμένη κατανόηση και, σε μικρότερο βαθμό, με την ανάπτυξη πολιτικής. Οι συμμετέχοντες αντιμετώπισαν τα έργα ως μέσο διεύρυνσης της ήδη υφιστάμενης τεχνογνωσίας, δημιουργώντας νέα ευρωπαϊκά δίκτυα και αναπτύσσοντας νέα εργαλεία και τεχνικές μέσω της πρόσβασης σε συμπληρωματικές πηγές εμπειρογνωμοσύνης σε άλλους ευρωπαϊκούς οργανισμούς. Εντούτοις, η πλειοψηφία των έργων δεν αποσκοπούσε στην βελτίωση της βιομηχανικής ανταγωνιστικότητας. Απόδοση Οι εργασίες στα περιβαλλοντικά προγράμματα ως επί το πλείστον χρηματοδοτήθηκαν και εκτελέστηκαν αποτελεσματικά. Κατά την εκτέλεση του προγράμματος φαίνεται να έγινε ορθή αξιοποίηση των δαπανών. 66 6. Ως επί το πλείστον η διαχείριση και η διοίκηση του προγράμματος υπήρξαν επαρκείς. Ορισμένα προβλήματα που αφορούν τη διαχείριση θα πρέπει να αντιμετωπισθούν με τον ορισμό νέου διευθυντή προγράμματος. Η διοίκηση υπήρξε γενικά ικανοποιητική ενώ οι χειρισμοί σε επίπεδο υπευθύνου έργου υπήρξαν αξιοσημείωτοι. Οι συμμετέχοντες εκτίμησαν δεόντως την βοήθεια που προσέφεραν οι εκάστοτε υπεύθυνοι για το έργο υπάλληλοι σε όλα τα στάδια του προγράμματος. Οι περισσότεροι θεωρούν ότι οι διαδικασίες που έχει θεσπίσει η Επιτροπή για την υποβολή αιτήσεων είναι σαφείς και εύχρηστες, μολονότι πολλοί εξ αυτών εξακολουθούν να θεωρούν ότι είναι ιδιαίτερα αργές. Κοινό παράπονο της ερευνητικής κοινότητας αποτέλεσε η καθυστέρηση πληρωμών. Υπήρξαν σοβαρά προβλήματα στις σχέσεις μεταξύ των υπηρεσιών της Επιτροπής και της επιτροπής διαχείρισης του προγράμματος (COPEC). Η μετάβαση από έναν φορέα συμβουλευτικού χαρακτήρα σε μια επιτροπή διαχείρισης δεν υπήρξε ομαλή ούτε οργανώθηκε σωστά, και αναμένεται ότι θα πρέπει να καταβληθούν προσπάθειες μελλοντικά προκειμένου να καθιερωθούν παραγωγικές σχέσεις εργασίας. Επίσης ήταν εμφανή και ορισμένα άλλα προβλήματα διοικητικού χαρακτήρα. Απομονωμένα κανένα εξ αυτών δεν φαίνεται ιδιαίτερα σοβαρό, όμως η έγκαιρη επανεξέταση των διοικητικών λειτουργιών, διαδικασιών και πόρων, ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά την πολιτική και της πρακτική που ακολουθείται με το προσωπικό, θα συνέβαλε στο να αποφευχθούν προβλήματα και να διατηρηθούν τα σημερινά επίπεδα επιδόσεων. Τα μέσα υποστήριξης που διαθέτουν οι υπηρεσίες της Επιτροπής (δράσεις επιμερισμένου κόστους, συντονισμένες δράσεις και συνοδευτικά μέτρα), κρίνονται ικανοποιητικά, μολονότι ενίοτε δεν χρησιμοποιήθηκαν ορθά. Δυστυχώς δεν χορηγήθηκε ενίσχυση σε έργα στα οποία να συμμετέχει μεγάλος αριθμός ιδρυμάτων. Μολονότι ανάλογα έργα έχουν υψηλό κόστος συντονισμού και επικοινωνίας, τα κέρδη από τη συμμετοχή είναι πολύ μεγαλύτερα από το κόστος και ως εκ τούτου συνιστάται μια πιο ευέλικτη προσέγγιση όσον αφορά τη συμπερίληψη τους. Επισημάνθηκε επίσης μια σοβαρή τάση για μείωση των επιπέδων χρηματοδότησης των έργων δίχως αντίστοιχο περιορισμό των στόχων ή των επιδιώξεων. Αυτό θα πρέπει να αποφευχθεί. Ωστόσο θεωρήθηκε θετικό βήμα η θέσπιση διαφανών διαδικασιών αξιολόγησης των προτεινόμενων έργων. Αποτελεσματικότητα Αναμφισβήτητα οι συμμετέχοντες ικανοποιήθηκαν με τα αποτελέσματα των έργων. Πραγματώθηκαν οι άμεσοι στόχοι που αφορούσαν το σχηματισμό δικτύων και την οικονομική ασφάλεια, ενώ η βελτίωση των γνώσεων θεωρήθηκε ως μεσοπρόθεσμη επιδίωξη. Οι συντονιστές των έργων ήταν πεπεισμένοι ότι τα έργα από επιστημονικής σκοπιάς απέδωσαν τα αναμενόμενα με αποτέλεσμα να ενισχυθεί στην Ευρώπη το επιστημονικό υπόβαθρο για θέματα περιβάλλοντος. Η δημιουργία δικτύων εργασίας συνέβαλε στη διαμόρφωση μιας δυναμικής ερευνητικής κοινότητας στην Ευρώπη, καλώς ενσωματωμένης στους σύγχρονους ερευνητικούς προβληματισμούς σε εθνικό και παγκόσμιο επίπεδο και σε οργανική επαφή με αντίστοιχες κοινότητες. Ορισμένα από τα ερευνητικά αποτελέσματα συνέβαλλαν στο διάλογο για τη χάραξη πολιτικής μολονότι οι συνολικές πολιτικές επιπτώσεις υπήρξαν περιορισμένες. Αυτό ως επί το πλείστον είναι αποτέλεσμα τόσο του χαρακτήρα των εκτελούμενων εργασιών όσο και των πολύπλοκων, μακροχρόνιων και μη ευθύγραμμων τρόπων με τους οποίους τα επιστημονικά ευρήματα συμβάλλουν και επηρεάζουν τους αρμοδίους για τη διαμόρφωση πολιτικών και για τη λήψη αποφάσεων. Ωστόσο, η έλλειψη πολιτικών επιπτώσεων οξύνθηκε, λόγω των ασθενών δεσμών μεταξύ της ΓΔ XII (Επιστήμη, έρευνα και ανάπτυξη), της ερευνητικής κοινότητας και των επιμέρους φορέων διαμόρφωσης πολιτικής όπως η ΓΔ XI (Περιβάλλον) και οι άλλες γενικές διευθύνσεις που ασχολούνται με θέματα περιβάλλοντος. Το δίκτυο συνεργασιών του προγράμματος συνέβαλε σημαντικά στη συνοχή της πολιτικής της Ευρωπαϊκής Ένωσης, μολονότι στις λιγότερο ευνοούμενες περιοχές εξακολουθεί να εκτελείται δυσανάλογα μικρό ποσοστό έργων. Αόγω της χαμηλής βιομηχανικής συμμετοχής στο πρόγραμμα η συνολική συμβολή στην ανταγωνιστικότητα υπήρξε περιορισμένη. Μελλοντικά θα πρέπει να καταβληθούν μεγαλύτερες προσπάθειες προκειμένου να ενθαρρυνθεί η βιομηχανική συμμετοχή σε έργα και δίκτυα με απώτερο στόχο τα έργα να αποδώσουν σύμφωνα με τις βιομηχανικές τους δυνατότητες. 67 6. Η αλληλεπικάλυψη των τομέων ενδιαφέροντος των ειδικών προγραμμάτων και των εθνικών προγραμμάτων επαρκεί για να συνεχίσουν τα ειδικά προγράμματα να σχετίζονται με τις εθνικές ανάγκες, δίχως αυτό να συμβαίνει σε βαθμό πού να μπορεί να θεωρηθούν ως υποκατάστατα των προσπαθειών που καταβάλλονται σε εθνικό επίπεδο. Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, επετεύχθη ουσιαστική συμπληρωματικότητα και επικουρικότητα, ενώ η συμμετοχή στα ειδικά προγράμματα της Ευρωπαϊκής Ένωσης προσέδωσε διεθνή χαρακτήρα στις αναληφθείσες προσπάθειες εξασφαλίζοντας την πρόσβαση σε συμπληρωματικά μέσα τα οποία θα ήταν αδύνατο να χρησιμοποιηθούν σε εθνικό επίπεδο. Πολλά από τα έργα αφορούσαν πλανητικά και περιφερειακά θέματα και δεν θα μπορούσαν να εκτελεστούν δίχως την ενίσχυση της Επιτροπής. Κρίνεται ικανοποιητική η διάθεση των αποτελεσμάτων των έργων μεταξύ των συμμετεχόντων στα προγράμματα και στην επιστημονική κοινότητα γενικότερα. Απογοητευτικότερη υπήρξε η διάδοση των ως άνω αποτελεσμάτων σε αρμόδιους για τη χάραξη πολιτικής "τελικούς χρήστες" και στη βιομηχανική κοινότητα. Προκειμένου να επιτευχθεί κάτι ανάλογο, επιβάλλεται να καθιερωθούν νέοι μηχανισμοί που να προβλέπουν την παροχή συμβουλών σχετικά με τις στρατηγικές διάδοσης και αναδιάρθρωσης των δραστηριοτήτων που θα αναπτυχθούν μελλοντικά σε ορισμένους τομείς εστιασμένους στη χρήση και εν μέρει καθοριζόμενους από τις αντίστοιχες κοινότητες χρηστών. 3. 0 Συστάσεις της επιτροπής αξιολόγησης Συνέχεια Το ειδικό πρόγραμμα έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης στον τομέα του περιβάλλοντος και του κλίματος θα πρέπει να συνεχισθεί με το πέμπτο πρόγραμμα-πλαίσιο. Η διασπορά των σχετικών με το περιβάλλον δραστηριοτήτων έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης σε άλλα προγράμματα δεν αποτελεί βιώσιμη ή επιθυμητή εναλλακτική λύση. Προκειμένου η αειφόρος ανάπτυξη να καταστεί κύριο χαρακτηριστικό του πέμπτου προγράμματος-πλαίσιο, είναι αναγκαίο να επιτευχθεί κρίσιμη μάζα εμφανών ερευνητικών προσπαθειών στον τομέα του περιβάλλοντος. Αυτό δεν σημαίνει, ωστόσο, ότι όλες οι δραστηριότητες έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης που σχετίζονται με το περιβάλλον θα πρέπει να συγκεντρωθούν στην ΓΔ XII (Επιστήμη, Έρευνα και Ανάπτυξη). Θα πρέπει να ενθαρρυνθούν και άλλες Γενικές Διευθύνσεις, και ιδίως η ΓΔ XI (Περιβάλλον), η ΓΔ VI (Γεωργία), η ΓΔ VII (Μεταφορές) και η ΓΔ XVII (Ενέργεια), προκειμένου να συνεχίσουν και να διευρύνουν τις δραστηριότητες που αναπτύσσουν στον εν λόγω τομέα της έρευνας και της τεχνολογικής ανάπτυξης, καθιερώνοντας βελτκομένους μηχανισμούς ώστε να εξασφαλισθεί η συνεργεία αντί της αλληλεπικάλυψης. Ολοκλήρωση Το ειδικό πρόγραμμα έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης στον τομέα της θαλάσσιας επιστήμης και τεχνολογίας (MAST) θα πρέπει να ενταχθεί σε ένα διευρυμένο πρόγραμμα έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης για το περιβάλλον και το κλίμα Τα επιχειρήματα υπέρ της ενσωμάτωσης του προγράμματος αυτού είναι πολύ σημαντικότερα από τα αντίστοιχα υπέρ της χωριστής συνέχισης του. Ιδίως, είναι αναγκαίο να ενισχυθεί η σχετική θέση της έρευνας και της τεχνολογικής ανάπτυξης που σχετίζεται με το περιβάλλον προκειμένου να εξασφαλισθεί ότι η αειφόρος ανάπτυξη θα αποτελέσει κεντρικό στοιχείο του πέμπτου προγράμματος-πλαίσιο. Ο καλύτερος τρόπος για να επιτευχθεί κάτι ανάλογο είναι να δημιουργηθεί μια κρίσιμη μάζα πρότυπης έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης σε ένα ιδιαίτερα εμφανές ειδικό πρόγραμμα. Δίκτυα εργασίας θα πρέπει να εξακολουθήσει και να ισχυροποιηθεί η έμφαση που αποδίδεται στα δίκτυα εργασίας από το πρόγραμμα έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης στον τομέα του περιβάλλοντος και του κλίματος Τα οφέλη από τα δίκτυα εργασίας σε ύλη την Ευρώπη υπήρξαν μεγάλα, άμεσα και εκτιμήθηκαν δεόντως από την ερευνητική κοινότητα που ασχολείται με το περιβάλλον. Τα οφέλη αυτά, ωστόσο, ενδέχεται να είναι βραχύβια εάν δεν καταβληθούν επίμονες προσπάθειες για την ανάπτυξη μίας κουλτούρας άμεσου και έμμεσου συντονισμού καθώς και ανάπτυξης δικτύων εργασίας. Ως εκ τούτου η Επιτροπή συστήνει να συνεχισθεί η εστίαση των προσπαθειών στη δημιουργία και τη διατήρηση δικτύων μεταξύ: συμμετεχόντων σε επί μέρους έργα, συμμετεχόντων σε διαφορετικά έργα, όλων των ενδιαφερομένων μερών για συγκεκριμένες θεματικές κατηγορίες, και ιδίως για όσες απαιτούνται διεπιστημονικές προσεγγίσεις. 68 6. Θα πρέπει να καταβληθούν ιδιαίτερες προσπάθειες προκειμένου να συμμετάσχει η βιομηχανία στα δίκτυα και τα έργα για το περιβάλλον και το κλίμα. Διακρίσεις Η δομή του προγράμματος θα πρέπει να αντανακλά τη διάκριση και τη διαφοροποίηση μεταξύ της έρευνας που επικεντρώνεται στις ανάγκες των χρηστών και της έρευνας άλλων κατηγοριών. Η εισαγωγή τομέων με γνώμονα τη πολιτική, τους πελάτες και την απόδοση ιδιαίτερης σημασίας στους χρήστες θα είχε ως αποτέλεσμα την εστίαση των δραστηριοτήτων του προγράμματος και την αύξηση της πιθανότητας το επιτελούμενο έργο να έχει τις προσδοκώμενες επιπτώσεις σε συγκεκριμένες πολιτικές. Οι επικεντρούμενοι στους χρήστες τομείς που θα πρέπει να είναι αριθμητικά περιορισμένοι, να μην καλύπτουν ποσοστό μεγαλύτερο του 20% του συνολικού προϋπολογισμού, να προσιδιάζουν σε χαρακτηριστικές κοινότητες χρηστών από τους κύκλους χάραξης πολιτικής για το περιβάλλον και τη βιομηχανία, και να είναι άμεσα συνδεδεμένοι με βραχυπρόθεσμες και μεσοπρόθεσμες πολιτικές. Όλες οι άλλες προτάσεις θα πρέπει να είναι μέσο- και μακρο-πρόθεσμου προσανατολισμού. Οι χρηματικές κατηγορίες που εστιάζονται στους χρήστες θα μπορούσαν να περιλαμβάνουν δραστηριότητες που να σχετίζονται με: Γενικά θέματα και προβληματισμό, όπως οι αβεβαιότητες σε ό,τι αφορά την ημερήσια διάταξη για θέματα κλιματικής αλλαγής Τις ανάγκες των πολυεθνικών περιφερειακών συστημάτων και των υπευθύνων χάραξης περιφερειακής πολιτικής, όπως για παράδειγμα στα θέματα περιφερειακών θαλασσών Ορισμένες από τις ειδικές ανάγκες της βιομηχανίας και των κύκλων της βιομηχανικής πολιτικής, όπως η έρευνα για τις τεχνολογίες καθαρότερης παραγωγής Ορισμένες από τις ειδικές ανάγκες της ΓΔ XI (Περιβάλλον) που αφορούν την εφαρμογή της συνθήκης πλαίσιο των Ηνωμένων Εθνών για την κλιματική μεταβολή, τις τεχνολογίες επεξεργασίας και διάθεσης αποβλήτων και την εικόνα που έχει η κοινή γνώμη για τα θέματα περιβάλλοντος Επιλογή Οι διαδικασίες επιλογής θα πρέπει να αντανακλούν τη διαφορά μεταξύ των έργων που εστιάζονται στους χρήστες και των άλλων ερευνητικών έργων, καθορίζοντας επιπλέον κριτήρια για τα έργα που εστιάζονται στους χρήστες Επιπλέον και προκειμένου να ικανοποιηθούν τα κριτήρια αριστείας, στις προτάσεις για θέματα που εστιάζονται στους χρήστες θα πρέπει να διευκρινίζεται η σχέση τους με τη συγκεκριμένη πολιτική, οι ενδεχόμενοι χρήστες και οι τρόποι με τους οποίους τα αποτελέσματα του έργου θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν κατά την ανάπτυξη της πολιτικής, και οι πληροφορίες αυτές θα πρέπει να λαμβάνονται υπόψη κατά τις αποφάσεις επιλογής. Στις προτάσεις για έργα που δεν στοχεύουν σε εστιαζόμενα στους χρήστες θέματα δεν είναι υποχρεωτικό να περιέχονται ανάλογες λεπτομερείς πληροφορίες για τις δυνατότητες αξιοποίησης τους, μολονότι σε περίπτωση παροχής τους θα πρέπει να τυγχάνουν ευνοϊκής υποδοχής, δεδομένου ότι όλα τα έργα τα οποία υποστηρίζονται από το ειδικό πρόγραμμα επιβάλλεται να έχουν κάποια σχέση - άμεση ή έμμεση - με την χάραξη πολιτικής στον τομέα του περιβάλλοντος. Διαμόρφωση Οι επί μέρους κοινότητες πελατών για ειδικές θεματικές κατηγορίες που επικεντρώνονται στους χρήστες (πχ. η ΓΔ XI (Περιβάλλον), οι άλλες ΓΔ, οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής σε εθνικό επίπεδο, η βιομηχανία κλπ) θα πρέπει να κληθούν να εκφράσουν άποψη και να συμμετάσχουν περισσότερο στη διαμόρφωση και των προγραμμάτων εργασίας Τοιουτοτρόπως οι ημερήσιες διατάξεις θα επικεντρ(οθούν περισσότερο στις ανάγκες των πελατών και θα ευαισθητοποιήσουν τις αντίστοιχες κοινότητες χρηστών σε ό,τι αφορά την ύπαρξη και την ενδεχόμενη χρησιμότητα τα>ν ερευνητικών αποτελεσμάταχν. Όσο για το υπόλοιπο πρόγραμμα, οι υπηρεσίες της Επιτροπής θα πρέπει να καθορίσουν το πεδίο εφαρμογής του εξειόικεύοντας ευρείς τομείς ενδιαφέροντος και προβληματισμού ώστε να πολλαπλασιαστούν οι κοινότητες χρηστών - συμπεριλαμβανομένης της ίδιας της επιστημονικής κοινότητας. των ερευνητικών θεμάτων ημερήσιας διάταξης και την εξειδίκευση Σύνδεση Οι δεσμοί μεταξύ της ΓΑ XII (Επιστήμη, Έρευνα και Ανάπτυξη) και της ΓΑ XI (Περιβάλλον) θα πρέπει να βελτιωθεί, ιδίως σε ό,τι αφορά τις θεματικές κατηγορίες που επικεντρώνονται στους χρήστες και σχετίζονται με την πολιτική. Επί του παρόντος η ΓΔ XI (Περιβάλλον) δεν είναι σε θέση να "δει" τα αποτελέσματα των εργασιών που υποστηρίζει η ΓΔ XII (Επιστήμη, Έρευνα και Ανάπτυξη) ή να εκτιμήσει κατά πόσον σχετίζονται με συγκεκριμένη πολιτική. Εν μέρει αυτό μπορεί να διορθωθεί με την καλύτερη "σικτκευασία" τα>ν αποτελεσμάτων και την αναβάθμιση των διαύλων και ταχν μηχανισμών επικοινωνίας μεταξύ των δύο ΓΔ. Εντούτοις είναι καθοριστικής σημασίας η ΓΔ XI να δείξει μεγαλύτερο 69 6. ενδιαφέρον και να διαδραματίσει μεγαλύτερο ρόλο στον καθορισμό της ερευνητικής ημερήσιας διάταξης και των προγραμμάτων εργασίας για τις ειδικές θεματικές κατηγορίες που επικεντρώνονται στους χρήστες και οι οποίες αφορούν πρωτίστως τις βραχύ- και μεσοπρόθεσμες ανάγκες που έχει ως αποδέκτης ερευνητικών αποτελεσμάτων σχετικών με την πολιτική της. Η ΓΔ XI καλείται να δημοσιοποιήσει ιδίως τη μεσοπρόθεσμη ημερήσια διάταξη των εργασιών της και τις συνέπειες τους για την έρευνα. Αντιστοίχως θα πρέπει να ενθαρρυνθούν και οι άλλες ΓΔ με ιδιαίτερα ενδιαφέροντα στα περιβαλλοντικά θέματα (π. χ. γεωργία, ενέργεια και μεταφορές) προκειμένου να διαδραματίσουν σημαντικότερο ρόλο στον καθορισμό των ερευνητικών ημερησίων διατάξεων της ΓΔ XII. Διάδοση Οι πρακτικές διάδοσης θα πρέπει να βελτιωθούν μέσω της καλύτερης "συσκευασίας", του καθορισμού στόχων και τις συναρτήσει των αναγκών παραδόσεις αποτελεσμάτων στις κοινότητες χρηστών. Ο καθορισμός των θεματικών κατηγοριών που εστιάζονται στους χρήστες και η συμμετοχή των αντιστοίχ(ον κοινοτήτων χρηστών στην διαμόρφωση της ημερήσιας διάταξης αναμφίβολα θα βελτιώσει τις προοπτικές πρόσληψης των ερευνητικών αποτελεσμάτων για τις αντίστοιχες πολιτικές. Υπάρχουν εντούτοις περιθώρια για περαιτέρω βελτίωση των μηχανισμών παράδοσης. Οι κοινότητες χρηστών ενδιαφέρονται για την επίλυση προβλημάτων, και κατά συνέπεια, για κάθε πληροφορία που μπορεί να τις βοηθήσει να λύσουν τα προβλήματα αυτά ανεξαρτήτως της προέλευσης της. Τα αποτελέσματα της περιβαλλοντικής έρευνας που σχετίζονται με την πολιτική που υποστηρίζει η ΓΔ XII (Επιστήμη, Έρευνα και Ανάπτυξη) θα πρέπει ως εκ τούτου να ομαδοποιούνται με άλλα αποτελέσματα τα οποία σχετίζονται με ειδικά προβλήματα. Στη συνέχεια θα πρέπει να καταλήγουν στα επιδιωκόμενα ακροατήρια μέσω διαφορετικών διαδρομών, π. χ. δημοσιεύσεων, φυλλαδίων, σεμιναρίων, εργαστηρίων κ. λπ. Η ΓΔ XII θα πρέπει να εξακολουθήσει να διερευνά τρόπους για να επιτύχει κάτι ανάλογο, ενδεχομένως χρησιμοποιώντας εξωτερικούς εμπειρογνώμονες προκειμένου να καθορισθεί μία αποτελεσματική στρατηγική διάδοσης. Βιομηχανία θα πρέπει να καταβληθεί προσπάθεια να αυξηθεί η βιομηχανική συμμετοχή μέσω ενός υποπρογράμματος το οποίο να είναι προσανατολισμένο προς τις ανάγκες των εταιρειών. Η εξέλιξη και η εφαρμογή των τεχνολογιών περιορισμένων περιβαλλοντικών επιπτώσεων είναι καθοριστικής σημασίας για την αειφόρο ανάπτυξη, εντούτοις, η βιομηχανική συμμετοχή επί του παρόντος είναι περιορισμένη. Πρέπει να αναζητηθούν τρόποι για να μειωθούν οι φραγμοί που την παρεμποδίζουν και να καταστεί ελκυστικότερη η συμμετοχή. Θεωρείται σκόπιμο να υπάρξει θεματική κατηγορία εστιασμένη στους χρήστες η οποία να προσανατολισθεί προς τις ανάγκες της βιομηχανίας. Η εναλλακτική δυνατότητα καθορισμού θέσεων για βιομηχανικούς υποψηφίους στα άλλα ειδικά προγράμματα, π. χ. για τις βιομηχανικές τεχνολογίες και τις τεχνολογίες υλικών, δεν συνιστάται. COPEC Επιβάλλεται να αποδοθεί σημασία στη σχέση μεταξύ υπηρεσιών της Επιτροπής και της επιτροπής για το ειδικό πρόγραμμα έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης στον τομέα του περιβάλλοντος και του κλίματος (COPEC). Η αλλαγή καθεστώτος, που είχε ως αποτέλεσμα η επιτροπή αυτή από συμβουλευτικό να αποκτήσει διαχειριστικό χαρακτήρα, οδήγησε σε τυπικότερες και τεταμένες σχέσεις εργασίας με τις υπηρεσίες της Επιτροπής. Κρίνεται απαραίτητο να αναληφθεί δράση προκειμένου να αποκατασταθεί η αμοιβαία εμπιστοσύνη και συνεργασία. Πρέπει να αποδοθεί έμφαση στην εξισορρόπηση της σχετικής ισχύος των υπηρεσιών της Επιτροπής και των εκπροσώπων των εθνικών κυβερνήσεων. Χρηματοδότηση θα πρέπει να υπάρξει αντίσταση στις πιέσεις για περιορισμό της χρηματοδότησης των επί μέρους έργων και για την κάλυψη πολύ μεγάλου αριθμού έργων σε υπερβολικά μικρό ποσοστά Όσοι συμμετέχουν σε έργο συνήθως λαμβάνουν ποσά μικρότερα από εκείνα τα οποία έχουν ζητήσει στις προτάσεις τους, ενώ δεν μειώνεται ιδιαίτερα το πεδίο εφαρμογής ή η κλίμακα των στόχων του έργου. Tut πολλούς αυτό σημαίνει υποχρεωτικά αναζήτηση συμπληρωματικής χρηματοδότησης και ουσιαστική μείωση του ποσοστού του κόστους που καλύπτει η Επιτροπή. Η αναζήτηση συμπληρωματικής χρηματοδότησης σημαίνει ότι οι τιμές που αναφέρονται στην αρχική αίτηση δεν ήταν διογκωμένες, καθώς και ότι η επιστημονική αξιοπιστία της εργασίας μπορεί να υποβαθμισθεί εάν δεν επιτευχθεί πλήρης κάλυψη των αιτημάτων αυτών. Προκειμένου να αποφευχθεί αυτό, οι υπηρεσίες της Επιτροπής θα πρέπει να εξετάζουν τις προτεινόμενες περικοπές προσεκτικά και να αντιστέκονται στις πιέσεις που ασκούνται για υπέρμετρη διασπορά πόρων. Πρέπει να εξετασθεί το ενδεχόμενο να παρέχονται πληροφορίες από προσωπικό το οποίο είναι σε θέση να διατυπώσει ρεαλιστικούς υπολογισμούς όσον αφορά τους απαιτούμενους πόρους για έργα, π. χ. προσωπικό το οποίο διαθέτει εμπειρία στην διαχείριση έργων Ε&Α, καθορίζοντας εξωτερικές "ομάδες αναφοράς". 70 Διοικητικές διαδικασίες και πόροι Επιβάλλεται να επανεξετασθούν οι διοικητικές διαδικασίες και οι πόροι των υπηρεσιών της Επιτροπής που ασχολούνται με τις δραστηριότητες έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης στον τομέα του περιβάλλοντος και του κλίματος Τα παράπονα σχετικά με τις διαδικασίες βραδείας εφαρμογής και τις καθυστερημένες πληρωμές οφείλονται πρωτίστως στις περίπλοκες γραφειοκρατικές διαδικασίες. Η επιτροπή αξιολόγησης πληροφορήθηκε επίσης ότι η διεύρυνση του κύκλου εργασιών δεν ήταν ανάλογη προς την περιορισμένη αύξηση προσωπικού των υπηρεσιών της Επιτροπής κατά την τελευταία πενταετία και ότι οξύνθηκαν τα προβλήματα υπεραπασχόλησης σε ορισμένους τομείς του προγράμματος. Εάν όντως αυτό έχει συμβεί, επιβάλλεται να αναληφθούν άμεσα μέτρα για να διορθωθεί η κατάσταση. Μέχρι σήμερα η ερευνητική κοινότητα ενέκρινε τον τρόπο διαχείρισης του προγράμματος, και θα ήταν καθοριστικής σημασίας να μην ανατραπεί αυτή η θετική εντύπωση λόγω του περιορισμού του προσαχπικού. 6. 71 II. ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ Η Επιτροπή χαιρετίζει την ανεξάρτητη αξιολόγηση της έρευνας και της τεχνολογικής ανάπτυξης στην Ευρωπαϊκή Ένωση στον τομέα του περιβάλλοντος και του κλίματος και θα λάβει υπόψη τις διατυπωθείσες συστάσεις τόσο κατά την εφαρμογή του υπό εκτέλεση προγράμματος του τετάρτου προγράμματος-πλαίσιο όσο και κατά την εκπόνηση του πέμπτου προγράμματος-πλαίσιο για το τέλος του αιώνα. Η Επιτροπή αποδέχεται ότι η έρευνα για περιβαλλοντικά θέματα σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι καθοριστικής σημασίας προκειμένου να υπάρχει ανταπόκριση στις ανάγκες και τις επιδιώξεις της κοινωνίας, καθώς και προκειμένου να αντιμετωπισθούν βασικά προβλήματα στο έδαφος, την θάλασσα και τον αέρα, ώστε να εξασφαλισθεί ένας ασφαλέστερος και υγιέστερος πλανήτης στο πλαίσιο της αειφόρου ανάπτυξης. Για το λόγο αυτό, σημαντικό θέμα του πέμπτου προγράμματος-πλαίσιο θα πρέπει να είναι η απεμπλοκή πόρων της ζώσας ύλης και του οικοσυστήματος ώστε να αντιμετωπισθούν μείζονα προβλήματα όπως το μέλλον του ύδατος, η καλύτερη προστασία από τις καταστροφές, η οικολογική διαχείριση και το αστικό περιβάλλον. Τα δίκτυα εντός και πέραν της Ευρώπης αποτέλεσαν καθοριστικής σημασίας στοιχείο για την επιτυχή περιβαλλοντική έρευνα και οι ευρωπαϊκές ομάδες βρέθηκαν στην πρωτοπορία για την αντιμετώπιση παγκοσμίων προκλήσεων, συμμετέχοντας σε διεθνείς πρωτοβουλίες όπως η διακυβερνητική επιτροπή για την κλιματική αλλαγή (IPCC), το διεθνές πρόγραμμα για την γεώσφαιρα και την βιόσφαιρα (IGBP), το ερευνητικό πρόγραμμα για το παγκόσμιο κλίμα (WCRP) και το διεθνές πρόγραμμα για τις ανθρώπινες διαστάσεις των παγκόσμιων περιβαλλοντικών αλλαγών (HDP). Οι δεσμοί αυτοί θα εξακολουθήσουν να είναι ιδιαίτερης σημασίας κατά την αναζήτηση λύσεων για ζητήματα και προβλήματα που δεν απαντώνται και δεν επικεντρώνονται αποκλειστικά στην Ευρώπη. Η ανάγκη για την κατά το δυνατόν μεγαλύτερη συμμετοχή των ενδιαφερομένων ομάδων στη διαμόρφωση και την κατεύθυνση της μελλοντικής περιβαλλοντικής έρευνας αποτελεί πρωταρχικό στοιχείο για την εξασφάλιση της διαφάνειας και την ικανοποίηση των αναγκών των πολιτών και, ως εκ τούτου, θα εξακολουθήσει να αποτελεί προτεραιότητα για τις υπηρεσίες της Επιτροπής κατά την ανάπτυξη και εφαρμογή των ερευνητικών δραστηριοτήτων τους. Ήδη έχουν επιτευχθεί βελτιώσεις στον τομέα της ενίσχυσης συνδέσμων μεταξύ των επιχειρησιακών γενικών διευθύνσεων που ασχολούνται με την έρευνα και των ειδικών διευθύνσεων που ασχολούνται με την χάραξη πολιτικής, ώστε να εξασφαλισθεί μεγαλύτερη συνεργεία και συνέπεια καθώς και η περαιτέρω ανάπτυξη της διαδικασίας αυτής. Οι υπηρεσίες της Επιτροπής αναγνωρίζουν ότι πρέπει να καταβληθούν επιπρόσθετες προσπάθειες ώστε να προβληθούν οι ευκαιρίες βιομηχανικής συμμετοχής, τόσο για τις μεγάλες όσο και για τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις, στις ερευνητικές δραστηριότητες. Οι ευκαιρίες αυτές υφίστανται σε ειδικούς τομείς των ερευνητικών δραστηριοτήτων όπως οι περιβαλλοντικές τεχνολογίες και το διάστημα, αλλά θα πρέπει να καταβληθούν συμπληρωματικές προσπάθειες προκειμένου να εξασφαλισθεί η καλύτερη συνεργεία μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού τομέα και ακαδημαϊκών και βιομηχανικών κύκλων ώστε να μεγιστοποιηθούν οι ευκαιρίες και τα οφέλη από τη συνεργασία στον τομέα της περιβαλλοντικής έρευνας. Κατά κανένα τρόπο δεν θα πρέπει να θεωρηθεί ότι η έρευνα αυτή διεκπεραιώνεται αποκλειστικά και μόνο από οργανισμούς του δημόσιου τομέα ή εκτελείται αποκλειστικά και μόνο μέσω δημόσιας χρηματοδότησης. Εντούτοις, η Επιτροπή θεωρεί ότι η κατάρτιση ενός βιομηχανικού υποπρογράμματος ειδικά για τις ανάγκες της βιομηχανίας, όπως προτείνει η επιτροπή αξιολόγησης, δεν είναι ο καλύτερος δυνατός τρόπος για να εξασφαλισθεί ανάλογη συνεργεία και βιομηχανική συμμετοχή. Πολλά μέτρα έχουν ήδη ληφθεί προκειμένου να επιτευχθεί η βέλτιστη δυνατή χρήση της περιβαλλοντικής έρευνας που χρηματοδοτεί η Ευρωπαϊκή Ένωση. Εντούτοις θα πρέπει να αναληφθούν περαιτέρω εργασίες από τις υπηρεσίες της Επιτροπής προκειμένου να καταστούν γνωστότερα και εμφανέστερα τα αποτελέσματα της περιβαλλοντιικής έρευνας σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης. Θα πρέπει να εξευρεθούν λύσεις που να εξασςιαλίζουν ότι το ευρύ φάσμα των παραγόμενων αποτελεσμάτων διοχετεύεται με αφομοιώσιμη μορφή και το ταχύτερον δυνατόν σε εκείνους ακριβώς που τα χρειάζονται και θα τα αξιοποιήσουν κατά τον καλύτερο τρόπο. Ορισμένα ευρύματα της επιτροπής αξιολόγησης αφορούν τις εργασίες που έχει αναλάβει το Ινστιτούτο Περιβάλλοντος του Κοινού Κέντρου Ερευνών. Μολονότι η επιτροπή αξιολόγησης ορθά παρατηρεί ότι δεν εμπίπτει στις αρμοδιότητες της η αξιολόγηση του ινστιτούτου περιβάλλοντος, η οποία εξάλλου έχει ανατεθεί σε χίοριστή ομάδα επίσκεψης υπό την προεδρία του καθηγητού κυρίου Carlos Α. Borrego, η κύρια έκθεση αναφέρεται σε δαπάνες του Ινστιτούτου Περιβάλλοντος για εργασίες που σχετίζονται με το περιβάλλον. Τα εν λόγω αριθμητικά δεδομένα είναι παραπλανητικά : μόνο 37% της κύριας 72 χρηματοδότησης του ινστιτούτου (η οποία κατά το 1995 ανήλθε σε 43,5 εκατ. ECU και όχι σε 46 εκατ. ECU, όπως αναφέρεται στην έκθεση, αφιερώνεται σε περιβίαλλοντική έρευνα, ενώ το υπόλοιπο 63% προορίζεται για επιστημονική και τεχνική υποστήριξη των πολιτικών της Ευρωπαϊκής Ένωσης που αναπτύσσονται και εφαρμόζονται από διάφορες υπηρεσίες της Επιτροπής (αφορούν δηλαδή πρωτίστως την προπαρασκευή και την εφαρμογή των οδηγιών ΕΕ). Τα ποσά που δαπάνησε το Ινστιτούτο για έρευνα κατά το τέταρτο πρόγραμμα-πλαίσιο ανέρχονται, κατά συνέπεια, σε 60 έως 64 εκατ. ECU και όχι στο ήμισυ του συνολικού προϋπολογισμού για το πρόγραμμα περιβάλλοντος και κλίματος (566,5 εκατ. ECU) όπως αναφέρεται από την επιτροπή αξιολόγησης. Τέλος, με τις δημοσιεύσεις της για τις προκαταρκτικές κατευθυντήριες γραμμές του πέμπτου προγράμματος-πλαίσιου, η Επιτροπή αναγνωρίζει την ανάγκη τροποποίησης ορισμένων από τις διαχειριστικές τεχνικές και μεθοδεύσεις ώστε να καταστούν αποτελεσματικότερες. 6. Στο πλαίσιο αυτό θα ληφθούν υπόψη τα θέματα που θίγει η έκθεση αξιολόγησης σχετικά με τη διαχείριση των ερευνητικών δραστηριοτήτων. Οι υπηρεσίες της Επιτροπής, ωστόσο, αποδίδουν ιδιαίτερη σημασία στην ανάγκη εποικοδομητικού και ανοικτού διαλόγου με την επιτροπή του προγράμματος, επιδιώκοντας παράλληλα τη διάκριση των θεσμικών αρμοδιοτήτων των επί μέρους παραγόντων της ερευνητικής διαδικασίας. Έχουν ήδη ληφθεί μέτρα προκειμένου να εξασφαλισθεί η αμοιβαία εμπιστοσύνη και η συνεργασία που κρίνονται απαραίτητες για την επιτυχή διεκπεραίωση των περιβαλλοντικών ερευνητικών δραστηριοτήτων. 73 6. III. ΣΥΝΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ Dr. Lea Kaupppi (Πρόεδρος) Γενικός διευθυντής του Φινλανδικού Ινστιτούτου Περιβάλλοντος από το 1995 Καθηγητής Niels Busch Διευθυντής του Ενεργειακού Ινστιτούτου Έρευνας Δανίας - Ρωσίας, στην Μόσχα Τέως διευθυντής του Εθνικού Εργαστηρίου RISO (Δανία) Καθηγητής Eloy Garcia Calvo (παραιτήθηκε λόγω προβλημάτων υγείας) Καθηγητής μετεωρολογίας του πανεπιστημίου Alcala της Ισπανίας Διοικητικό στέλεχος του Εθνικού Ισπανικού Προγράμματος Έρευνας και Ανάπτυξης για το κλίμα Καθηγητής Mike Chadwick (Διευθυντής του LEAD) (Ευρωπαϊκή πρωτοκαθεδρία για το περιβάλλον και την ανάπτυξη), Ελβετία Τέως διευθυντής του Περιβαλλοντικού Ινστιτούτου Στοκχόλμης και πρόεδρος της Επιτροπής Ετήσιας Παρακολούθησης για το πρόγραμμα έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης στον τομέα του περιβάλλοντος και του κλίματος κατά το 1995 Καθηγητής Wim Harder Επιστημονικός διευθυντής στο Ινστιτούτο Περιβαλλοντικών Επιστημών, Ενεργειακής Έρευνας και Καινοτόμου Μεταποίησης (ΤΝΟ) στην Ολλανδία Καθηγητής Andr Lebeau Πρόεδρος των προγραμμάτων διαστήματος και διαστημικής τεχνολογίας στο Εθνικό Επαγγελματικό Επιμελητήριο της Γαλλίας (Conservatoire national des arts et m tiers) Τέως πρόεδρος του CNES και διευθυντής της Μετεωρολογικής Υπηρεσίας της Γαλλίας Τέως επικεφαλής του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Διαστήματος και επιστημονικός διευθυντής του CNES Καθηγητής Francesco Mauro Διευθυντής του Τμήματος Περιβάλλοντος της Εθνικής Υπηρεσίας Νέων Τεχνολογιών, Ενέργειας και Περιβάλλοντος (ΕΝΕΑ) της Ιταλίας Μέλος της ιταλικής αντιπροσωπείας για τις συμβάσεις περί βιοποικιλότητας, απερήμωσης και ανομβρίας. Κύριος Ken Guy (Εισηγητής) Διευθυντής της Technopolis Limited, ειδικών συμβούλων για την πολιτική καινοτομίας, από το Ηνωμένο Βασίλειο Τέως κύριος συνεργάτης της Ερευνητικής Μονάδας για την Πολιτική στον Τομέα της Επιστήμης (SPRU) του πανεπιστημίου του Sussex. 74 7. ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΤΒΣ ΘΑΛΑΣΣΑΣ AUratfillUl 112*11. IllSril. MkxEA&t 1996 75 Ι. ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΥΠΟΒΑΘΡΟ Το άρθρο 4. 1 της απόφασης 94/804/ΕΚ για το ειδικό πρόγραμμα έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης στον τομέα της θαλάσσιας επιστήμης και τεχνολογίας ορίζει ότι η Επιτροπή μεριμνά για την εκτέλεση εξωτερικής αξιολόγησης εκ μέρους ανεξαρτήτων εμπειρογνωμόνων των δραστηριοτήτων που έχουν αναληφθεί στους τομείς/καταγορίες/πεδία που καλύπτει το πρόγραμμα αυτό και της διαχείρισης τους κατά την πενταετία που προηγήθηκε της εν λόγω αξιολόγησης. Η "αξιολόγηση της πενταετίας" καλύπτει τις αντίστοιχες δραστηριότητες που εκτελέστηκαν κατά τη διάρκεια του τρίτου προγράμματος-πλαίσιο (από το 1991 έως το 1994) καθώς και τις εκτελεσθείσες κατά την πρώτη περίοδο εφαρμογής του τετάρτου προγράμματος-πλαίσιο (έως τις αρχές του 1996). Στο μέτρο του δυνατού αποτιμώνται επίσης μείζονα επιτεύγματα από το δεύτερο πρόγραμμα-πλαίσιο (1987 έως 1991). Στην παρούσα αξιολόγηση εντάσσεται και η τελική αξιολόγηση του ειδικού προγράμματος MAST-III του τρίτου προγραμματος-πλαίσιο καθώς και η αξιολόγηση των αρχικών σταδίων του MAST-III και η ανάλυση των πλέον σημαντικών αποτελεσμάτων του MAST-I. Η επιτροπή αξιολόγησης αποτελείται από έξι ανεξάρτητους εμπειρογνώμονες οι οποίοι εξέτασαν την καταλληλότητα, την αποτελεσματικότητα και την απόδοση του προγράμματος σε σχέση με τους στόχους του και επισήμαναν χαρακτηριστικά παραδείγματα σημαντικών επιτευγμάτων. Η επιτροπή αυτή εξέτασε επίσης τις απαιτήσεις για μελλοντική κοινοτική έρευνα στον τομέα της θαλάσσιας επιστήμης και τεχνολογίας. Η επιτροπή αξιολόγησης πραγματοποίησε σειρά προσωπικών συνεντεύξεων με: επιλεγμένους συντονιστές έργων, όλες τις εθνικές αντιπροσωπείες της επιτροπής MAST (MAST-COM), εκπροσώπους των Γενικών Διευθύνσεων της Επιτροπής III, XI και XIV, το προσωπικό που απασχολήθηκε στο πρόγραμμα MAST και τον Γραμματέα του προγράμματος EUROMAR. Η επιτροπή εξέτασε επίσης τα αποτελέσματα που προέκυψαν από το ερωτηματολόγιο που απεστάλη σε όλους τους συντονιστές έργων του MAST, ενώ παράλληλα μελέτησε ευρύ φάσμα δημοσιευμάτων που σχετίζονταν με το πρόγραμμα MAST και τα επιμέρους έργα του. Η επιτροπή αξιολόγησης εκπόνησε έκθεση σε δύο μέρη. Το πρώτο μέρος (ήτοι το παρόν έγγραφο) αποτελεί σύνοψη η οποία περιέχει τα κύρια ευρήματα και τις συστάσεις που διατύπωσε με τις αποφάσεις της η επιτροπή αξιολόγησης. Το δεύτερο μέρος (τελική έκθεση) περιγράφει την ανάπτυξη του προγράμματος MAST, εξετάζει τις επιπτώσεις του προγράμματος σε ευρύ φάσμα θεμάτων, αναφέρει χαρακτηριστικά παραδείγματα σημαντικών επιτευγμάτων, διατυπώνει λεπτομερή συμπεράσματα και συστάσεις και τέλος περιλαμβάνει διάφορες στατιστικές σχετικές με το πρόγραμμα. ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ MAST Το πρόγραμμα MAST αναπτύχθηκε μέσω του MAST-I (1989 έως 1991), του MAST-II (1991 έως 1994) και του MAST-III (1994 έως 1998). To MAST-I είχε καταρτισθεί ως πειραματικό πρόγραμμα (με προϋπολογισμό 50 εκατομ. ECU) που κάλυπτε ευρύ πεδίο με στόχο την προπαρασκευή του προγράμματος που θα το αντικαθιστούσε. Με το MAST-II, ορισμένες δραστηριότητες που είχαν αρχίσει κατά το MAST-1 αναπτύχθηκαν περαιτέρω, ενώ εισήχθησαν νέα θέματα και διευρήνθηκε η γεωγραφική κάλυψη. Οι παρατηρήσεις αυτές διατυπώνονται στο παράρτημα Ι της απόφασης που εξέδωσε το Συμβούλιο στις 7 Ιουλίου 1991 (91/331/ΕΟΚ). Το πρόγραμμα MAST-II είχε τελικό προϋπολογισμό ύψους 118 εκατομ. ECU και κάλυψε τους εξής πέντε τομείς: - (Ι) Βασική και εφαρμοσμένη επιστήμη της θάλασσας, (II) Επιστήμη και τεχνικές εφαρμογές στις παράκτιες ζώνες, (III) Τεχνολογία της θάλασσας, (IV) Υποστήριξη και (V) Έργα ειδικού στόχου. Σε μεταγενέστερο στάδιο προσετέθη ο τομέας της εκτίμησης κινδύνων. Το πρόγραμμα MAST-III θεσπίστηκε με την απόφαση που έλαβε το Συμβούλιο στι 23 Νοεμβρίου 1994 (94/804/ΕΚ), και εμβαθύνει, αναπτύσσει και αναπροσανατολίζει τις δραστηριότητες που εκτελέστηκαν κατά τα πρώτα δύο προγράμματα MAST. Γενικό στόχο του αποτελούσε "η προαγωγή των επιστημονικών γνώσεων και των τεχνολογικών εξελίξεων που απαιτούνται για να κατανοηθεί η λειτουργία των θαλασσίων συστημάτων σε κλίμακα λεκανών, με σκοπό να προετοιμαστεί η βιώσιμη 77 εκμετάλλευση των ωκεανών με παράλληλη διατήρηση της ποιότητας του θαλασσίου περιβάλλοντος και να προσδιοριστεί ο ρόλος τους στις πλανητικές μεταβολές". Ο προϋπολογισμός του MAST-III ανήλθε σε 244 εκατομ. ECU, και το πρόγραμμα περιλαμβάνει τους εξής ερευνητικούς τομείς: (Α) Επιστήμες της θάλασσας, (Β) Στρατηγική θαλάσσια έρευνα, (Γ) Τεχνολογίες της θάλασσας και (Δ) Υποστήριξη. Επιπλέον στο πλαίσιο του εν λόγω προγράμματος καταβλήθηκαν μεγαλύτερες προσπάθειες για τη συμμετοχή των μικρομεσαίων επιχειρήσεων και αποδόθηκε ιδιαίτερη σημασία σε παράλληλες πρωτοβουλίες όπως η διάδοση, η αξιοποίηση και η εφαρμογή. 7. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ Τα κύρια ευρήματα της επιτροπής αξιολόγησης συνοψίζονται εν συνεχεία υπό τους γενικούς τίτλους της αποτελεσματικότητας, της απόδοσης και της καταλληλότητας στόχων του προγράμματος MAST: Αποτελεσματικότητα του προγράμματος MAST • Το πρόγραμμα MAST κινητοποίησε επιτυχώς σε ευρωπαϊκή κλίμακα την επιστημονική κοινότητα που ασχολείται με την επιστήμη της θάλασσας, μέσω της ανάπτυξης δικτύων συνεργασίας μεγάλου αριθμού εργαστηρίων από οργανισμούς διαφορετικών κατηγοριών και χωρών. Το πρόγραμμα συνέβαλε στην τόνωση των ευρευνητικών έργων διεπιστημονικού χαρακτήρα που είναι απαραίτητα προκειμένου να επιτευχθούν οι στόχοι του MAST και αύξησε το δυναμικό της Ευρώπης για συμμετοχή σε μεγάλης κλίμακας διεθνή ωκεανογραφικά προγράμματα. • Μείζονες επιτυχίες καταγράφηκαν σε ευρύ φάσμα επιστημονικών και (σε μικρότερο βαθμό) τεχνολογικών τομέων. Η επιτροπή αξιολόγησης είναι πεπεισμένη ότι τα περισσότερα από τα ως άνω σημαντικά αποτελέσματα θα ήταν αδύνατο να επιτευχθούν δίχως το οργανωτικό πλαίσιο και τη διεπιστημονική προσέγγιση που εξασφάλισαν οι δυνατότητες χρηματοδότησης μέσω του προγράμματος MAST. To MAST είναι το μοναδικό από τα διάφορα ευρωπαϊκά και διεθνή προγράμματα το οποίο διαθέτει εντολή και προϋπολογισμό για ενθάρρυνση της ευρωπαϊκής συνεργασίας σε μείζονα ερευνητικά έργα. • Τα αποτελέσματα του προγράμματος MAST συνιστούν σημαντική επιστημονική και τεχνολογική κατάκτηση, η οποία μακροπρόθεσμα θα μπορούσε να αξιοποιηθεί χάρη σε μελλοντικές τεχνολογικές εξελίξεις και την ανάληψη πρωτοβουλιών στον τομέα της διαχείρισης και της χάραξης πολιτικής. Ως εκ τούτου η ενίσχυση του γνωστικού υπόβαθρου που επετεύχθη χάρη στο MAST διαθέτει μακροπρόθεσμα εγγενή οικονομική αξία. • Η ανάπτυξη του κώδικα διαχείρισης δεδομένων βελτίωσε σημαντικά τις δυνατότητες πρόσβασης και αξιοποίησης των συλλεχθέντων δεδομένων απ' όλα τα έργα των προγραμμάτων MAST-II και MAST-III. • Οι στόχοι του προγράμματος MAST σχετίζονται με πολιτικές πολλών τομέων, συμπεριλαμβανομένης της αλιείας, του περιβάλλοντος, των μεταφορών, της βιομηχανίας κ. λ. π. Εν τούτοις εξακολουθεί να είναι δύσκολο να εντοπιστούν οι άμεσες επιπτώσεις του προγράμματος MAST στις εθνικές ή τις ευρωπαϊκές πολιτικές για τη θάλασσα, δεδομένου ότι τα περισσότερα από τα κράτη μέλη δεν διαθέτουν ολοκληρωμένες πολιτικές για τις θαλάσσιες υποθέσεις. Ωστόσο το MAST έχει ενισχύσει τις βασικές γνώσεις και την επιστημονική εμπειρία που κρίνονται απαραίτητες για την ανάπτυξη τους. Στην Επιτροπή, κατά τα φαινόμενα, έχει επιτευχθεί καλή σύνδεση μεταξύ της υπηρεσίας που είναι υπεύθυνση για το MAST και των Γενικών Διευθύνσεων για την αλιεία και το περιβάλλον. Εντούτοις, θα πρέπει μελλοντικά να ενισχυθούν περαιτέρω οι δεσμοί με τη Γενική Διεύθυνση της βιομηχανίας και την ομάδα ειδικών καθηκόντων (Task-Force) "Θαλάσσια συστήματα του μέλλοντος". • Το πρόγραμμα MAST κατά τα φαινόμενα έχει σοβαρές επιπτώσεις στο συντονισμό μεταξύ εθνικών και ευρωπαϊκών πολιτικών έρευνας και ανάπτυξης στον τομέα της επιστήμης της θάλασσας. Σε πολλές περιπτώσεις οι εθνικές πολιτικές έρευνας και ανάπτυξης στον τομέα της θάλασσας βασίστηκαν ως επί το πλείστον στην πείρα που συγκεντρώθηκε από την εφαρμογή του προγράμματος MAST. Επίσης κατά τα φαινόμενα υπάρχουν ελάχιστες αμφιβολίες ότι το πρόγραμμα MAST ενίσχυσε τη συνεργασία μεταξύ των εθνικών ομάδων. 78 • Ο στόχος της βελτίωσης της ευρωπαϊκής ανταγωνιστικότητας στον τομέα της θαλάσσιας τεχνολογίας επετεύχθηκε σε περιορισμένη κλίμακα. Η επιτροπή αξιολόγησης θεωρεί ότι αυτό οφείλεται τουλάχιστον σε δύο παράγοντες: - η συμμετοχή των βιομηχανικών επιχειρήσεων στο πρόγραμμα υπήρξε απογοητευτική και η διάδοση των αποτελεσμάτων του MAST στη βιομηχανική κοινότητα δεν ήταν ικανοποιητική. • Η επιτροπή χαιρετίζει τις πρωτοβουλίες που αναλήφθηκαν στο πλαίσιο του MAST-III για την ανάπτυξη καλύτερων δεσμών μεταξύ των ερευνητών και των χρηστών των αποτελεσμάτων, είτε πρόκειται για βιομηχανικές εταιρείες είτε για υπεύθυνους χάραξης πολιτικής. • Στο πρόγραμμα MAST τα μέτρα για την τεχνολογική τόνωση των μικρομεσαίων επιχειρήσεων είχαν μάλλον περιορισμένη επιτυχία. Κατά τα φαινόμενα στη συγκεκριμένη πρωτοβουλία υποστήριξης της Επιτροπή δεν εξασφαλίστηκε η δέουσα διάδοση ή τα μέτρα τόνωσης δεν ανταπικρίνονταν στις ανάγκες των μικρομεσαίων επιχειρήσεων σε ό,τι αφορά τις δραστηριότητες έρευνας και ανάπτυξης. Απόδοση του προγράμματος MAST • Η επιτροπή αξιολόγησης πληροφορήθηκε με απογοήτευση ότι πολύ λίγα από τα μέλη της επιτροπής MAST διέθεταν βιομηχανικό υπόβαθρο, και διαπίστωσε επίσης με έκπληξη ότι ορισμένα από τα μέλη γνώριζαν ελάχιστα τα έργα του MAST στα οποία συμμετείχαν εθνικά εργαστήρια τους, ή ακόμη και τα κύρια αποτελέσματα του προγράμματος. • Η επιτροπή αξιολόγησης μπορεί να επιβεβαιώσει ότι οι υπάλληλοι της Επιτροπής που ήταν αρμόδιοι για το πρόγραμμα στην υπηρεσία για το MAST χαίρουν ιδιαίτερης εκτίμησης εκ μέρους των συμμετεχόντων. • Η πρόσφατη δημοσίευση εκ μέρους της υπηρεσίας που ασχολείται με το MAST κατά το τρέχον έτος του φυλλαδίου "Αξιολόγηση προτάσεων" χαιρετίστηκε θετικότατα. Ωστόσο η διαδικασία για την έγκριση έργων εξακολουθεί να θεωρείται ασαφής από την πλειοψηφία των αιτούντων. Η επιτροπή αξιολόγησης παρατήρησε επίσης ότι η διαπραγμάτευση συμβάσεων κατέληγε σχεδόν πάντοτε σε μείωση του προϋπολογισμού, δίχως εντούτοις να περιορίζονται αντιστοίχως οι στόχοι του έργου. • Η Επιτροπή φαίνεται ότι εξακολουθεί να υποεκτιμά τη σημασία που έχει ο συντονισμός των έργων του MAST, αλλά η επιτροπή αξιολόγησης χαιρετίζει τις πρωτοβουλίες στο πλαίσιο του προγράμματος MAST-III για τη ρεαλιστικότερη χρηματοδοτική κάλυψη του κόστους που συνεπάγεται ο συντονισμός των έργων. • Η επιτροπή αξιολόγησης χαιρετίζει θερμά το γεγονός ότι αποδόθηκε πολύ μεγαλύτερη σημασία στη διάδοση και την αξιοποίηση του MAST-III, αλλά θεωρεί ότι οι αντίστοιχες πρωτοβουλίες υποστήριξης εξακολουθούν να είναι ανεπαρκείς. Η επιτροπή αξιολόγησης θεωρεί ότι εμπειρογνώμονες ή οργανισμοί με ευρύτερες προοπτικές συχνά θα μπορούσαν να αποδειχθούν επιτυχέστεροι από τους εταίρους των έργων σε ό,τι αφορά τη διάδοση των κυρίων αποτελεσμάτων από τα έργα MAST. Καταλληλότητα των στόνων του προγράμματος MAST • Οι περισσότεροι από τους αρχικούς στόχους του προγράμματος MAST (βελτίωση της ευρωπαϊκής ανταγωνιστικότητας, ανάπτυξη των μέσων που είναι απαραίτητα για την αξιοποίηση των ωκεάνιων πόρων, διαμόρφωση επιστημονικού και τεχνολογικού υπόβαθρου για τη διαχείριση και την προστασία του θαλασσίου περιβάλλοντος) εξακολουθούν να είναι ιδιαίτερα μεγάλης σημασίας διότι: • η Ευρώπη αντιμετωπίζει ακόμη σκληρότερο ανταγωνισμό στους θαλάσσιους κλάδους εκ μέρους των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής και των Ασιατικών χωρών απ' ό,τι πριν από δέκα χρόνια οι ανησυχίες σχετικά με την υπερεκμετάλλευση των θαλάσσιων βιολογικών πόρων είναι εντονότερες απ' ό,τι πριν από πέντε χρόνια • 79 οι δυνατότητες αξιοποίησης των υποθαλάσσιων πόρων (φυσικό αέριο και πετρέλαιο) τώρα καθίστανται ορατές η ευαισθητοποίηση της κοινής γνώμης για την ανάγκη καλύτερης διαχείρισης των ευρωπαϊκών ακτών γίνεται όλο και μεγαλύτερη και καθίσταται πλέον καθοριστικής σημασίας θέμα για τις περισσότερες χώρες. 7. ΣΥΣΤΑΣΕΙΣ Οι κύριες συστάσεις της επιτροπής αξιολόγησης έχουν ως εξής: • Η Ευρωπαϊκή Ένωση επιβάλλεται να διατηρήσει ένα πρόγραμμα στο οποίο η επιστήμη και η τεχνολογία της θάλασσας να παραμείνουν σημαντικό τμήμα εφόσον η Ευρώπη επιθυμεί να αξιοποιήσει τους ωκεάνιους πόρους προστατεύοντας παράλληλα το θαλάσσιο περιβάλλον. Το πρόγραμμα θα πρέπει να περιλαμβάνει όλα τα θέματα που σχετίζονται με το θαλάσσιο περιβάλλον, όπως η διαχείριση των ακτών, η αλιεία και οι υδατοκαλλιέργειες, η υπεράκτια ενέργεια, η αξιοποίηση των θαλάσσιων πόρων, οι θαλάσσιες μεταφορές, κ. λ. π. Στα θέματα αυτά παρατηρούνται σημαντικές αλληλεπικαλύψεις σε ό,τι αφορά τις επιστημονικές και τεχνολογικές απαιτήσεις, συμπεριλαμβανομένων: - της κατανόησης και της σύνθεσης των φυσικών διεργασιών και συστημάτων, των συστημάτων παρατήρησης και παρακολούθησης, των συστημάτων πρόβλεψης, διαμόρφωσης της κοινωνικοοικονομικών μοντέλων και της πρόβλεψης των κλιματικών αλλαγών. και αξιοποίησης, τεχνολογίας αναζήτησης της • Απαιτείται να καταβληθούν επιπλέον προσπάθειες για τη συμμετοχή της βιομηχανίας (και ιόύυς των μικρομεσαίων επιχειρήσεων) στο πρόγραμμα MAST. Οι διαδικασίες υποβολής προτάσεων, αξιολόγησης και ανάθεσης συμβάσεων για ανάλογα βιομηχανικά έργα θα πρέπει να επανεξεταστούν ώστε να απλοποιηθούν και να επιταχυνθούν εξασφαλίζοντας παράλληλα ελκυστικότερες χρηματοδοτικές ρυθμίσεις. • Επιβάλλεται να καθορισθεί σαφέστερα η γραμμή διαχωρισμού μεταξύ των MAST και EUROMAR, καθώς και να επιτευχθεί η στενότερη συνεργασία μεταξύ των δύο ως άνα) προγραμμάτων. Η επιτροπή αξιολόγησης προτείνει να υποβάλλεται υποχρεωτικά σύντομη περιγραφή των έργων που εγκρίνονται από το MAST (καθώς και όσων απορρίπτονται επειδή θεωρείται ότι βρίσκονται υπερβολικά κοντά στην αγορά), στη Γραμματεία του EUROMAR ώστε να εξετάζεται το περιεχόμενο συμμετοχής τους στο πρόγραμμα αυτό. • Η επιτροπή προτείνει επίσης να διευκρινιστούν οι διαχωριστικές γραμμές από άλλους ευρωπαϊκούς οργανισμούς (όπως το Ευρωπαϊκό Ίδρυμα Επιστήμης και ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Διαστήματος) προκειμένου να ενθαρρυνθεί η συνεργασία και η συνέργια, ενώ παράλληλα κρίνεται απαραίτητο να επιτευχθεί στενότερη συνεργασία μεταξύ του MAST και άλλων διεθνών προγραμμάτων. • Επιπλέον, επιβάλλεται να ληφθούν ειδικές πρωτοβουλίες για την προαγωγή των αποτελεσμάπυν του προγράμματος MAST όπως (1) η δημοσίευση τακτικού ειδησεογραφικού δελτίου για το MAST, (2) η διοργάνωση εργαστηρύον για ειδικά θέματα μεταξύ επιστημόνα>ν, μηχανικών και τεχνικών από τη βιομηχανία, (3) η ανάθεση συμβάσεων σε ινστιτούτα τεχνολογίας ή τεχνικά γραφεία με στόχο την κριτική αποτίμηση της σημασίας και των ενδεχόμενων χρήσεων των επιστημονικών και τεχνικών αποτελεσμάτων από έργα του MAST, καθώς και η διάδοση τους με την πλέον ενδεδειγμένη μορφή. • Το πρόγραμμα MAST επιβάλλεται να εξακολουθήσει να περιλαμβάνει ευρύ φάσμα έργων μεγάλης, μεσαίας και μικρής κλίμακας. Ωστόσο, προκειμένου να συνδυαστούν τα πλεονεκτήματα των έργων μεγάλης και μικρής κλίμακας η επιτροπή αξιολόγησης συστήνει στην Επιτροπή να χρησιμοποιεί συχνότερα τη δυνατότητα για επιλογή σειράς συναφών έργων (αντί της έγκρισης ενός έργου μεγάλης ή πολύ μεγάλης κλίμακας), των οποίων οι εταίροι θα ενθαρρύνονται να αναταλλάσσουν ιδέες και αποτελέσματα σε εργαστήρια που θα διοργανώνει η Επιτροπή, βάσει των διατάξεων για τη χρηματοδότηση των συνοδευτικών μέτρων. 80 7. Διατυπώνονται επίσης ορισμένες συστάσεις για την περαιτέρω βελτίωση των διαδικασιών και της διαχείρισης του προγράμματος: • Για τα έργα μεγαλύτερης κλίμακας, ο επιστημονικός συντονιστής θα πρέπει να επικουρείται από εκτελεστικό/διοικητικό συντονιστή που θα ορίζεται και θα καλύπτεται οικονομικά από το πρόγραμμα. • Η Επιτροπή θα πρέπει να ενθαρρύνει τη συνεργασία μεταξύ των ευρωπαίων εταίρων σε ό,τι αφορά το συντονισμό της χρήσης και την οικοδόμηση μεγάλης κλίμακας ερευνητικών μονάδων στη θάλασσα (ωκεανογραφικά σκάφη, υποβρύχια συστήματα, ηλεκτρονικοί υπολογιστές, υδροδυναμικές σήραγγες κ. λ. π. ). • Επιβάλλεται να καταστεί διαφανέστερη η διαδικασία επιλογής έργων προς χρηματοδότηση, και να περιγραφούν λεπτομερώς τα κριτήρια που χρησιμοποιούνται καθώς και η στάθμιση τους. • Η Επιτροπή καλείται να εξετάσει πολύ προσεκτικά τους ακριβείς στόχους που διατυπώνονται στο στάδιο της διαπραγμάτευσης των συμβάσεων, και μετά τον καθορισμό θα πρέπει να μεριμνήσει ώστε να καταστούν σαφείς στους εταίρους των έργων. Το στάδιο των διαπραγματεύσεων τα)ν συμβάσεων θα πρέπει να συντομευθεί κατά το δυνατόν. • Οι διαδικασίες για την επανεξέταση των συμβάσεων MAST μετά την εκτέλεση του έργου θα πρέπει να αναπτυχθούν, να δημοσιευθούν και να εφαρμοστούν. • Η Επιτροπή θα πρέπει να εξετάσει την σκοπιμότητα καθιέρωσης μεθόδων ενθάρρυνσης της συμμετοχής "νέου αίματος" στο πρόγραμμα MAST. Μια άλλη σύσταση αναφέρεται στην ανάγκη επίτευξης στενότερης συνεργασίας μεταξύ του MAST και της ομάδας ειδικών καθηκόντων (Task Force) για τη θάλασσα. 81 Π. ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ Η Επιτροή χαιρετίζει την ανεξάρτητη αξιολόγηση του προγράμματος για την επιστήμη και την τεχνολογία της θάλασσας και θα λάβει υπόψη τις συστάσεις που διατυπώθηκαν κατά την εκτέλεση της δεύτερης δέσμης έργων έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης του τρέχοντος προγράμματος κατά το 1997-98. Η Επιτροπή λαμβάνει σοβαρά υπόψη της το επιχείρημα ότι επιβάλλεται να διατηρηθεί ως σημαντική συνιστώσα η έρευνα στον τομέα της επιστήμης και της τεχνολογίας της θάλασσας "εφόσον η Ευρώπη επιθυμεί να εκμεταλλευτεί τους ωκεάνιους πόρους εξασφαλίζοντας παράλληλα την προστασία του θαλασσίου περιβάλλοντος". Μολονότι η πρόταση για το πέμπτο πρόγραμμα-πλαίσιο ενδέχεται να μην περιλαμβάνει πρόγραμμα που να αφορά μόνο τις ευρωπαϊκές θάλασσες, τα επιμέρους θέματα που αναφέρονται από την έκθεση αξιολόγησης είναι πολύ πιθανό να αντιμετωπιστούν, ιδίως δύο από τα θέματα προτεραιότητας που περιλαμβάνει το έγγραφο της Επιτροπής "Ανακαλύπτοντας το αύριο" με το οποίο καθορίζονται οι προκαταρκτικές κατευθυντήριες γραμμές για το πέμπτο πρόγραμμα- πλαίσιο, ήτοι την απεμπλοκή των βιολογικών και οικολογικών πόρων και την προαγωγή της ανταγωνιστικής και αειφόρου ανάπτυξης. Η προσέλκυση περισσότερων συμμετεχόντων από τη βιομηχανία προβληματίζει εδώ και καιρό τις υπηρεσίες της Επιτροπής. Η δεύτερη γενική πρόσκληση υποβολής προτάσεων για το MAST-III (με προθεσμία τις 15 Οκτωβρίου 1996) αποκαλύπτει μία σαφή μετατόπιση προς τα τεχνολογικά θέματα, και κατά συνέπεια δημιουργεί προσδοκίες για αύξηση του αριθμού των βιομηχανικών συμμετοχών. Κανονικά θα πρέπει να καταβληθούν και άλλες προσπάθειες στον τομέα αυτό, μέσω της εστίασης των ερευνητικών προτεραιοτήτων, της συστηματικότερης διάδοσης των αποτελεσμάτων των έργων, της ενίσχυσης των ειδικών σχημάτων υπέρ των μικρομεσαίων επιχειρήσεων και της εξακολούθησης της συμμετοχής στην ομάδα ειδικών καθηκόντων (Task Force) "Θαλάσσια συστήματα του μέλλοντος". Πρέπει να αναγνωριστεί εντούτοις ότι από τη στιγμή της θέσπισης του κατά το 1989 το MAST, δεδομένης της σημασίας των μελετών σχετικά με τις θαλάσσιες διεργασίες, παρεμποδίζει τη σοβαρή συμμετοχή εκ μέρους της βιομηχανίας σε όλους τους τομείς του προγράμματος. Αφετέρου, η Επιτροπή κρίνει ιδιαίτερα σκόπιμο να αυξηθεί η κοινωνικοοικονομική διάσταση του προγράμματος ώστε να καταστεί γνωστότερο, ιδίως σε ευαίσθητους τομείς όπως η διαχείριση των παρακτίων ζωνών καθώς και η παρακολούθηση και η επιχειρησιακή πρόβλεψη των παρακτίων θαλασσών. Ειδικό χαρακτηριστικό του προγράμματος MAST αποτελεί η ύπαρξη έργων περιφερειακής κλίμακας στα οποία η συμμετοχή της Ευρωπαϊκής Ένωσης κυμαίνεται μεταξύ 8 και 12 εκατομ. ECU. Με τις δραστηριότητες αυτές, η Επιτροπή απέκτησε πείρα τόσο σε ό,τι αφορά την παρακολούθηση χωριστών έργων μεγάλης κλίμακας, που συντονίζονται κεντρικά από έναν κύριο ανάδοχο σύμβασης, όσο και σε ό,τι αφορά τη συγκέντρωση συμβάσεων συνήθους κλίμακας γύρω από κοινούς στόχους. Η Επιτροπή εγκρίνει τη σύσταση της επιτροπής αξιολόγησης για συχνότερη προσφυγή στο τελευταίο σχήμα. Η σύνδεση με διεθνή προγράμματα και οργανισμούς είναι καθοριστικής σημασίας. To MAST έχει ήδη συμβάλει μεταξύ άλλων στους στόχους των κεντρικών έργων IGBP και προτίθεται να εξακολουθήσει αυτή τη συμμετοχή του. Η υπηρεσία του MAST ανέπτυξε επίσης δραστηριότητες στο EUROMAR και έχει αρχίσει αποδοτική συνεργασία με το EMaPS, ήτοι τη Γραμματεία των ευρωπαϊκών θαλάσσιων και πολικών φορέων που προσφάτως συγκροτήθηκαν υπό την αιγίδα του ESF (Ευρωπαϊκού Επιστημονικού Ιδρύματος). Εκτελώντας ορισμένες πρωτοβουλίες υποστήριξης η Επιτροπή άρχισε να συνδέει τους ευρωπαίους επιστήμονες που ασχολούνται με τη θάλασσα γύρω από κοινές έννοιες και πρακτικές σε ό,τι αφορά την διαχείριση δεδομένων και τη διαμόρφωση μοντέλων. Αναγνωρίζεται επίσης ότι είναι αναγκαίο να αντιμετωπιστεί σε σημαντική κλίμακα και με άλλες κατάλληλες πρωτοβουλίες, η συντονισμένη χρήση ερευνητικών εγκαταστάσεων μεγάλης κλίμακας. 82 7. III. ΣΥΝΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ Καθηγητής Henk POSTMA (πρόεδρος) Υπόβαθρο: χημεία. Προηγούμενες θέσεις: καθηγητής στη φυσική και χημική ωκεανολογία στο πανεπιστήμιο του Groningen Ινστιτούτου Θαλασσίων Ερευνών (ΝΙΟΖ), πρόεδρος για δέκα χρόνια της Ολλανδικής Επιτροπής Θαλασσίων Ερευνών, πρόεδρος κατά την περίοδο 1973-75 της Επιστημονικής Επιτροπής Ωκεανογραφικών Ερευνών (SCOR). Μέλος και τέως πρόεδρος της Ολλανδικής Επιτροπής SCOPE-IGBP, μέλος της Ολλανδικής Επιτροπής για το κλίμα. Μέλος της τάξης Orange-Nassau. (1963-86), διευθυντής (1965-88) του Ολλανδικού Κος Michel W. OWEN (εισηγητής) Υπόβαθρο: μηχανολογία. Πρόεδρος κατά την περίοδο 1991-95 της επιτροπής διαχείρισης του προγράμματος παράκτιας εφαρμοσμένης έρευνας, στο συμβούλιο ερευνών μηχανικής και φυσικών επιστημών. Μέλος (1992- ) της συμβουλευτικής επιτροπής παράκτιας μηχανικής του ιδρύματος πολιτικής μηχανικής. Πρόεδρος της διευθύνουσας επιτροπής του ερευνητικού έργου MAFF για τις κοινές πιθανότητες κυμάνσεων, διογκώσεων και παλιρροιών. Διδάκτωρ Josefîna CASTELLVI Υπόβαθρο: βιολογικές επιστήμες. Ερευνήτρια καθηγήτρια στο "Consejo Superior de Investigaciones Cientificas" (CSIC). Κύριες προηγούμενες θέσεις: Γενικός αντιπρόεδρος εθνικού συντονισμού προγραμμάτων έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης στην "Comision Interministerial de Ciencia y Tecnologia" (1995), Διευθυντής του "Instituto de Ciencias del Mar" CSIC (1994), εκπρόσωπος της Ισπανίας στη συνθήκη της Ανταρκτικής (1988), διαχειρίστρια του εθνικού προγράμματος έρευνας στην Ανταρκτική (1989-1994). Δόκτωρ Kari KVESETH Υπόβαθρο: περιβαλλοντική χημεία. Από το 1993: Διευθυντής του τμήματος Επιστήμης και Τεχνολογίας του ερευνητικού συμβουλίου της Νορβηγίας. Πρόεδρος του συμβουλίου του Νορβηγικού Κέντρου Διαστήματος. Μέλος του διοικητικού συμβουλίου της Νορβηγικής Ακαδημίας Τεχνικών Επιστημών. Μέλος του συμβουλίου των Ενόπλων Δυνάμεων για την ερευνητική πολιτική. Κύριες προηγούμενες επίτιμες θέσεις: Πρόεδρος του διοικητικού συμβουλίου του Ινστιτούτου Θαλασσίων Ερευνών, μέλος της εθνικής επιτροπής περιβαλλοντικών ερευνών. Καθηγητής Pierre PAPON Υπόβαθρο: φυσική, εφαρμοσμένα μαθηματικά. Καθηγητής φυσικής στο Ecole Sup rieure de Physique et Chimie Industrielles (ESPCI) στο Παρίσι. Πρόεδρος του διοικητικού συμβουλίου του Οργανισμού Επιστημών και Τεχνικών (OST) από το 1990. Μέλος του εκτελεστικού συμβουλίου (από το 1992) και του γραφείου (από το 1995) του Ευρωπαϊκού Επιστημονικού Ιδρύματος. 1989-95: πρόεδρος-γενικός διευθυντής του IFREMER. 1982-86: γενικός διευθυντής του CNRS. Τέως μέλος του διοικητικού συμβουλίου της γαλλικής υπηρεσίας Διαχείρισης της Ενέργειας της Αρμοστείας για την Ατομική Ενέργεια της Γενικής Επιχείρησης Ηλεκτρισμού. Κος Johannes POST Υπόβαθρο: ωκεανογραφία καθώς και γεωφυσική, μετεωρολογία, θεωρητική φυσική, εφαρμοσμένα μαθηματικά. Εμπειρία σε υπεράκτια και υποθαλάσσια παρακολούθηση, προσομοιωτικά μοντέλα υπολογιστή και λογισμικά υπολογιστή για θαλάσσιες εφαρμογές. Ιδρυτικό μέλος και προσωρινός διευθυντής του Hydromod Service GmbH, στο Αννόβερο από το 1989. Ιδρυτικό μέλος του OSAT GmbH, στο Heist (1989). Μέλος του διοικητικού συμβουλίου της GEOMAR Enterprise Association. 83 85 Ι. ΠΕΡΙΛΗΨΗ Εισαγωγή Η αξιολόγηση αυτή καλύπτει πέντε έτη, από τα μέσα του 1991 έως τα μέσα του 1996. Το πρόγραμμα BRIDGE του 2ου προγράμματος-πλαισίου κάλυπτε την περίοδο 1990-1993 με προϋπολογισμό 100 εκατ. ECU. Το πρόγραμμα BIOTECH-I του 3ου προγράμματος-πλαισίου ίσχυσε από το 1992 έως το 1994 και είχε προϋπολογισμό 186 εκατ. ECU ενώ η περίοδος 1994-1998 καλύπτεται από το πρόγραμμα BIOTECH- II του 4ου προγράμματος-πλαισίου, του οποίου ο προϋπολογισμός ανέρχεται σε 588 εκατ. ECU. Η περίοδος επομένως την οποία αφορά η αξιολόγηση αντιστοιχεί στο τέλος του προγράμματος BRIDGE, στο σύνολο του προγράμματος BIOTECH-I και στο πρώτο μέρος του BIOTECH-II. Για το πρόγραμμα BRIDGE, το οποίο αξιολογήθηκε χωριστά, υπάρχει εκτενής έκθεση αξιολόγησης. Η έκθεση αυτή χρησιμοποιήθηκε ως ένα πρώτο πλαίσιο αναφοράς, όπου προσετέθησαν παρατηρήσεις σχετικά με τις αλλαγές που επήλθαν στο BIOTECH-I. Είναι πολύ νωρίς να συναχθούν οριστικά συμπεράσματα για το BIOTECH-II. Ως εκ τούτου, η παρούσα αξιολόγηση επικεντρώθηκε κυρίως στις δραστηριότητες του BIOTECH-I, με ορισμένες όμως παρατηρήσεις σχετικά με τις αλλαγές που διαπιστώθηκαν στο BIOTECH- II, και περιλαμβάνει την τελική αξιολόγηση βάσει του 3ου προγράμματος-πλαισίου. Κυριότερες διαπιστώσεις από την αξιολόγηση 1. Παρά τις ραγδαίες αλλαγές που έχουν σημειωθεί στην επιστήμη και στην τεχνολογία, οι αρχικοί στόχοι του προγράμματος εξακολουθούν να είναι κατάλληλοι. Η καταλληλότητα του προγράμματος πρέπει να εξακολουθήσει να είναι αντικείμενο μεγάλης προσοχής δεδομένου ότι η μοριακή γενετική και οι συναφείς επιστημονικοί κλάδοι εφοδιάζουν σήμερα με βασικά εργαλεία όλες σχεδόν τις βιολογικές βιομηχανίες. Εχει σημασία να εξισορροπηθούν στους στόχους η μακροπρόθεσμη δέσμευση που είναι απαραίτητη για να υπάρξουν οφέλη με την ανάγκη ευελιξίας, ώστε τα προγράμματα να μπορούν να ανταποκριθούν στην πρόοδο των βασικών επιστημών και τεχνολογιών ή στις απαιτήσεις ειδικών περιστάσεων. 2. Μολονότι πιστό στους αρχικούς στόχους του, το πρόγραμμα επέδειξε προσαρμοστικότητα και, ως εκ τούτου, εξελίχθηκε με την πάροδο του χρόνου. Η επιτροπή αξιολόγησης εξαίρει την ικανότητα του να αλλάζει αλλά θεωρεί ότι οι νέοι στόχοι ή οποιαδήποτε μετατόπιση του κέντρου βάρους εντός των καθορισμένων στόχων πρέπει να γνωστοποιείται νωρίτερα και ευρύτερα στους επιστημονικούς κύκλους, ώστε οι επιστήμονες να γνωρίζουν κατά πόσον η ειδικότητα τους συνδυάζεται με τις εξελισσόμενες προτεραιότητες των θεματικών πεδίων του προγράμματος. 3. Μία από τις αλλαγές που διαπίστωσε η επιτροπή αξιολόγησης είναι ο σαφέστερος προσανατολισμός του BIOTECH-I στη βασική έρευνα σε σύγκριση με τα προηγούμενα και το επόμενο πρόγραμμα. Για το λόγο αυτό ή για άλλους λόγους, η συμμετοχή της βιομηχανίας στο πρόγραμμα αυτό ήταν μικρότερη. 4. Τα κριτήρια επιλογής ως επί το πλείστον τηρούνται και εξακολουθούν να συμβάλουν στην οικοδόμηση μίας ευρωπαϊκής επιστημονικής κοινότητας, μολονότι το κριτήριο της συνοχής δεν φαίνεται να χρησιμοποιείται. Οι επιστήμονες γενικά δεν αντιδρούν πλέον σήμερα στην ιδέα της διακρατικής συνεργασίας. Παρόλα αυτά, είναι βέβαιο ότι πολλά έργα δεν είναι πραγματικά αλληλένδετα, καθώς αποτελούν μάλλον συνονθύλευμα σε μεγάλο βαθμό ανεξάρτητων μεταξύ τους επιμέρους έργων. Αν και τα έργα αυτά συντελούν συχνά στη μεταφορά ειδίκευσης και τεχνολογίας μεταξύ των εταίρων, ίσως χάνεται η ευκαιρία για μία ουσιαστικότερη σύσφιγξη των σχέσεων μεταξύ των ευρωπαϊκών εργαστηρίων. 5. Στις συνθήκες λειτουργίας του, το πρόγραμμα είναι εξαιρετικά αποδοτικό έναντι του κόστους του, δεδομένου ότι έχει πολύ ισχυρότερο αντίκτυπο από αυτόν που θα περίμενε κανείς, λαμβάνοντας υπόψη τον προϋπολογισμό του σε σύγκριση με τη συνολική προσπάθεια της Ευρώπης στο συγκεκριμένο τομέα. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι στηρίζεται στην υποδομή και στη συνεισφορά βασικών επιστημών των εθνικών προγραμμάτων. 87 8. 6. Η απόδοση του επιστημονικού προσωπικού της Επιτροπής εξακολουθεί να εκτιμάται θετικά αλλά, σε ορισμένα σημεία, η διαχείριση επιδέχεται περαιτέρω βελτίωση. Τα σημεία αυτά αναλύονται και διατυπώνονται συστάσεις. Ιδιαίτερη σημασία, πάντως, έχει η καθυστερημένη έναρξη της εκτέλεσης των έργων αφού ληφθούν οι πρώτες αποφάσεις για τη χρηματοδότηση τους, καθώς αυτό μπορεί να επηρεάσει την ανταγωνιστικότητα της βιομηχανίας και, κατά συνέπεια, να αποτελέσει ανασταλτικό παράγοντα για τη συμμετοχή της. 7. Με τη διεύρυνση των προγραμμάτων, άλλαξε ο ρόλος της επιτροπής του προγράμματος, της οποίας οι σχέσεις με τις επιτροπές αξιολόγησης των προτάσεων είναι λιγότερο σαφείς. Ενώ η επιτροπή του προγράμματος εγκρίνει τις πολιτικές κατευθύνσεις, ο ρόλος της στην εφαρμογή έγινε πιο παθητικός. Μολονότι σε καμία περίπτωση η επιτροπή αυτή δεν μπορεί να έχει συμμετοχή στην αξιολόγηση των προτάσεων, πρέπει να εξασφαλιστεί η εκ μέρους της παρακολούθηση της μετάβασης από το σχεδιασμό στην εφαρμογή. 8. Οι βραχυπρόθεσμες επιδόσεις του προγράμματος, αν κριθούν με βάση τον αριθμό δημοσιεύσεων, φαίνονται καλές, έστω και αν δεν έχουν ακόμη κυκλοφορήσει όλες οι δημοσιεύσεις. Παρόλα αυτά, η ανάλυση σε πραγματικό χρόνο της προόδου κάθε έργου προς την επίτευξη των στόχων του θα πρόσθετε ένα πολύτιμο κριτήριο για την αξιολόγηση των επιδόσεων και την επιλογή νέων έργων. Οι επιπτώσεις στην ανταγωνιστικότητα της βιομηχανίας και τα αποτελέσματα στην αγορά δεν φαίνονται πριν παρέλθει κάποιος χρόνος μετά την περάτωση ενός προγράμματος. Οι παράμετροι αυτές θα χρειαστεί να αξιολογηθούν σε πολύ μεγαλύτερο χρονικό πλαίσιο. Είναι πάντως ήδη προφανές ότι ο αριθμός των αιτήσεων για διπλώματα ευρεσιτεχνίας που προήλθαν από έργα του BIOTECH-I είναι πολύ μικρός. 9. Η επιτροπή αξιολόγησης διαπίστωσε ότι οι κανόνες που διέπουν την κυριότητα των αποτελεσμάτων των έργων δημιουργούν δυσχέρειες σε ορισμένες εταιρείες, οι οποίες ενδέχεται να επηρεάζουν την εκμετάλλευση των αποτελεσμάτων. Επειδή το πρόβλημα αυτό μπορεί να μην είναι γενικό, απαιτείται έρευνα για να εκτιμηθούν οι πιθανές επιπτώσεις του και, αναλόγως, να καθοριστούν διαδικασίες για την εξάλειψη του. 10. Η επιτροπή αξιολόγησης συγκέντρωσε στοιχεία που δείχνουν ότι χρειάζονται ευρύτερες διαβουλεύσεις με τη βιομηχανία κατά τον καθορισμό των στόχων του προγράμματος. Πιο συγκεκριμένα, οι υψηλού επιπέδου συμβουλές της IRDAC, της SAGB και των μεγάλων κλαδικών οργανώσεων είναι πιθανόν να μην απηχούν κατάλληλα την πείρα των μικρών επιχειρήσεων ούτε των μεσαίων επιστημονικών στελεχών των μεγάλων εταιρειών. 11. Η επιτροπή αξιολόγησης διαπιστώνει ότι υπάρχουν διαφορές μεταξύ των μικρών και των μεγάλων επιχειρήσεων ως προς τις ανάγκες και τις μεθόδους λειτουργίας. Η δομή των σημερινών προγραμμάτων φαίνεται να εξυπηρετεί επαρκώς τις ανάγκες των μεγάλων εταιρειών, δεδομένου ότι οι τελευταίες κινούνται με πιο μακροπρόθεσμες προοπτικές. Οι μικρές επιχειρήσεις χρειάζονται μηχανισμούς που θα υποστηρίζουν τη δική τους, πλησιέστερη στην αγορά προσέγγιση. Θα πρέπει να διερευνηθεί η εφαρμογή μέσων που θα καλύπτουν πιο άμεσα τις γνωστικές απαιτήσεις τους. 12. Μετά τη δική της εμπειρία, η επιτροπή αξιολόγησης ανησυχεί ιδιαίτερα για την αναποτελεσματικότητα της διαδικασίας εξωτερικής αξιολόγησης. Την περίοδο πριν από τη συγκρότηση της επιτροπής σημειώθηκαν τεράστιες διοικητικές καθυστερήσεις, με αποτέλεσμα η επιτροπή να έχει στη διάθεση της μόλις τρεις μήνες για να επιτελέσει το έργο της. Αυτό σημαίνει ότι η ανάλυση δεν μπορούσε να βασιστεί στη συλλογή ανεξάρτητων στοιχείων κατόπιν πρωτοβουλίας της επιτροπής και, στη χειρότερη περίπτωση, θα μπορούσε να θέσει εν αμφιβόλω την αξία ολόκληρης της διαδικασίας. 13. Η επιτροπή αξιολόγησης αναγνωρίζει ότι ορισμένα έργα του προγράμματος αποτελούν μεγάλα επιτεύγματα, όπως το έργο για τα βακτηρίδια του γαλακτικού οξέος, το έργο για τις λιπάσες και τα έργα με αντικείμενο τον προσδιορισμό της νουκλεοτιδικής αλληλουχίας και της δομής γονιδιωμάτων, ιδιαίτερα το έργο για το γονιδίωμα των ζυμομυκήτων. Είναι αξιοσημείωτο ότι ορισμένα έργα που έχουν πιθανότητες να οδηγήσουν σε βιομηχανικές εφαρμογές των αποτελεσμάτων τους, για να επιτύχουν, χρειάζονται χρηματοδοτική στήριξη από περισσότερα του ενός προγράμματα. Πρέπει ίσως να επανεξετασθεί ο μηχανισμός συνέχισης της χρηματοδότησης ενός έργου που έχει ήδη εγκριθεί και σημειώνει επιτυχία, ο οποίος απαιτεί την υποβολή νέας πρότασης μετά από προκήρυξη. Στο σημείο αυτό, θα ήταν χρήσιμη η παρακολούθηση της προόδου των υπό εκτέλεση έργων σε πραγματικό χρόνο. 88 8. 14. Η επιτροπή αξιολόγησης επισημαίνει ότι δεν υπάρχει επαρκής συντονισμός μεταξύ του κοινοτικού και των εθνικών προγραμμάτων που καλύπτουν τη βιοτεχνολογία, ακόμη λιγότερο δε, μεταξύ των διαφόρων προγραμμάτων της Επιτροπής. Η επανάληψη εργασιών ή η αλληλεπικάλυψη μεταξύ των κοινοτικών και των εθνικών προγραμμάτων είναι ως ένα βαθμό αναπόφευκτη, παρουσιάζει μάλιστα και ορισμένα πλεονεκτήματα, και είναι ίσως απαραίτητο να συνεχίσουν τα κοινοτικά προγράμματα να στηρίζονται στην υποδομή και στη βασική επιστημονική δυναμικότητα των εθνικών προγραμμάτων. Από την άλλη πλευρά όμως, η έλλειψη συντονισμού μεταξύ των σχετικών με τη βιοτεχνολογία τμημάτων των διαφόρων προγραμμάτων της ΕΕ οδηγεί σε αναποτελεσματικότητα και σπατάλη πόρων. Ο καλύτερος τρόπος να διορθωθεί αυτή η κατάσταση είναι ο συνδυασμός της βιοτεχνολογικής συνιστώσας και των τριών σημερινών προγραμμάτων (FAIR, BIOMED και BIOTECH-II). 15. Τα προγράμματα της ΕΕ εξακολουθούν να ενισχύουν τις επιστημονικές βάσεις, καθώς έχει αναδειχθεί μία πραγματική επιστημονική κοινότητα που διαρκώς αναπτύσσεται. Τα προγράμματα προσδίδουν επίσης προστιθέμενη αξία στην ευρωπαϊκή ερευνητική προσπάθεια με έργα που δεν θα ήταν δυνατόν να συντονιστούν αποτελεσματικά μόνον από εθνικά προγράμματα. Βασικές συστάσεις Η επιτροπή αξιολόγησης διατυπώνει μία σειρά συστάσεων, οι οποίες παρατίθενται κάτω από πέντε επικεφαλίδες στο κεφάλαιο IV του παρόντος εγγράφου 1. Οι δέκα βασικές συστάσεις από τη σειρά αυτή έχουν ως εξής: Ι. Δεδομένου ότι είναι φανερό ότι η διασπορά των θεμάτων βιοτεχνολογίας μεταξύ τριών προγραμμάτων (BIOTECH-II, «Γεωργία και αλιεία» και BIOMED-II) συνεπάγεται απώλεια συνέργειας, συνιστούμε να συγχωνευθούν στα μελλοντικά προγράμματα τα θέματα βιοτεχνολογίας που καλύπτονται από τα τρέχοντα προγράμματα, με σαφή όμως σύνδεση με τους αντίστοιχους κλάδους χρηστών. 2. Για να αντιμετωπιστούν τα ειδικά προβλήματα των μικρών εταιρειών και να προωθηθούν διαδικασίες ικανές να διευκολύνουν τη σύσταση περισσότερων νέων επιχειρήσεων στο συγκεκριμένο τομέα, συνιστούμε να αναπτυχθούν χρηματοοικονομικές πλατφόρμες κατ' αναλογία ή παράλληλα με τις σημερινές βιομηχανικές πλατφόρμες, με σκοπό τη διοχέτευση των κεφαλαίων του ιδιωτικού τομέα στην εκμετάλλευση των δυνατοτήτων που παρέχουν τα προγράμματα της ΕΕ. 3. Κατά τη γνώμη της επιτροπής αξιολόγησης, οι διαβουλεύσεις με τη βιομηχανία είναι πολύ στενού φάσματος και διεξάγονται σε υπερβολικά υψηλό επίπεδο στελεχών. Συνιστούμε να τροποποιηθεί η σχετική διαδικασία, ώστε να ακούγονται και οι απόψεις των μεσαίων επιστημονικών στελεχών της βιομηχανίας, των χρηστών και των διευθυντικών στελεχών των μικρών εταιρειών. 4. Η επιτροπή αξιολόγησης επιβεβαιώνει ότι συμφωνεί με το συμπέρασμα προηγούμενων αξιολογήσεων ότι η κατάρτιση είναι ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία τα>ν προγραμμάτων. Παρατηρούμε ότι ενώ το εκπαιδευτικό σκέλος του BIOTECH-I δεν ήταν ενισχυμένο σε σύγκριση με το BRIDGE, στο BIOTECH-II η κατάσταση έως σήμερα είναι καλύτερη. Συνιστούμε προσεκτική παρακολούθηση των εκπαιδευτικών δραστηριοτήτων του BIOTECH-II ώστε να διατηρηθούν οι βελτιωμένες αυτές επιδόσεις. 5. Η επιτροπή αξιολόγησης θεωρεί αμερόληπτη τη διαδικασία αξιολόγησης και επιλογής των προτάσεων έργων και επικροτεί την αυστηρή προσήλωση στην αξιολόγηση από ομολόγους (peer review) καθώς και την κατάταξη των έργων ανάλογα με την επιστημονική ποιότητα τους. Η επιτροπή διατυπώνει ορισμένες συστάσεις για τη βελτίωση της διαδικασίας με βάση τις παρατηρήσεις των επιστημόνων που είχαν άμεση συμμετοχή σ'αυτή. Η σημαντικότερη ίσως από τις συστάσεις αυτές είναι να δοθεί μεγαλύτερη έμφαση στην ποιότητα των απαντήσεων που διαβιβάζονται στους προτείνοντες. Πρόκειται για μία από τις κυριότερες οδούς επικοινωνίας του προσωπικού της Επιτροπής με την επιστημονική κοινότητα και μπορεί να έχει τεράστια αξία για την προπαρασκευή των μελλοντικών αιτήσεων χρηματοδότησης. 6. Η επιτροπή αξιολόγησης επαναλαμβάνει την επισήμανση προηγούμενων επιτροπών ότι οι εσωτερικές διαδικασίες της Επιτροπής για την έγκριση της επιλογής των προτάσεων έργων μετά την επιστημονική αξιολόγηση τους από ομολόγους είναι απαράδεκτα χρονοβόρες και μειώνουν κατά πολύ τον αντίκτυπο του προγράμματος στην ανταγωνιστικότητα. Συνιστούμε να αναθεωρηθούν ριζικά οι διαδικασίες, ώστε να περιοριστούν οι καθυστερήσεις και να μειωθεί ο φόρτος διοικητικής εργασίας του προσωπικού της Επιτροπής. Το πλήρες κείμενο της έκθεσης της επιτροπής αξιολόγησης διατίθεται χωριστά. 89 8. 7. Η επιτροπή αξιολόγησης παρατηρεί ότι τα έργα με αντικείμενο την υποδομή, όπως βάσεις δεδομένων και συλλογές καλλιεργειών, αντιμετωπίζουν δυσχέρειες που οφείλονται στους άκαμπτους συμβατικούς διακανονισμούς της Επιτροπής και στην απαιτούμενη σύναψη συνεχώς ανανεούμενων βραχυχρόνιων συμβάσεων για τη χρηματοδότηση μακροχρόνιων δραστηριοτήτων. Συνιστούμε να επινοηθεί ένας νέος μηχανισμός που θα επιτρέπει τη σύναψη μακροχρόνιων συμβάσεων για υπηρεσίες υποδομής, με ενσωματωμένες διαδικασίες επανεξέτασης για τον έλεγχο των επιδόσεων, βάσει του οποίου θα αιτιολογείται η συνέχιση της χρηματοδότησης. 8. Η επιτροπή αξιολόγησης συγκέντρωσε στοιχεία που δείχνουν ότι η επιτροπή του προγράμματος έχει απομακρυνθεί από τη διαδικασία επιλογής έργων και ότι η απομάκρυνση αυτή ενδέχεται να έχει ως αποτέλεσμα ακούσιες αλλαγές πολιτικής, λόγω της εξάπλωσης των θεμάτων των επιλεγόμενων έργων. Συνιστούμε να αναλάβει η επιτροπή του προγράμματος τη διασφάλιση της ποιότητας της διαδικασίας επιλογής έργων, ώστε να επιβλέπει πλήρως τη σύνδεση της πολιτικής με την πράξη. 9. Κατόπιν της δικής της εμπειρίας όσον αφορά την έναρξη της παρούσας αξιολόγησης και γνωρίζοντας τις διοικητικές καθυστερήσεις που προηγήθηκαν, η επιτροπή ανησυχεί σοβαρά μήπως δεν δίδεται η κατάλληλη προτεραιότητα στην ουσιαστική αξιολόγηση των προγραμμάτων. Συνιστούμε να επανεξεταστεί σε βάθος από ανεξάρτητους ειδικούς η διαδικασία εξωτερικής αξιολόγησης σε αντιπαραβολή με τους στόχους της Επιτροπής, προκειμένου να συνεκτιμηθούν οι δυσχέρειες που αντιμετώπισε η παρούσα επιτροπή κατά την παρούσα διαδικασία αξιολόγησης καθώς και η δυνατότητα εφαρμογής της παρακολούθησης των έργων σε πραγματικό χρόνο στην αξιολόγηση των προγραμμάτων. 10. Με τη σημερινή πρακτική, οι επιτροπές αξιολόγησης και ίσως και άλλοι αγνοούν τον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιούνται τα αποτελέσματα των προσπαθειών τους. Συνιστούμε στην Επιτροπή να απαντά δημοσίως με σαφείς παρατηρήσεις στις συστάσεις που διατυπώνουν οι εξωτερικές επιτροπές αξιολόγησης, αιτιολογώντας την αποδοχή ή την απόρριψη τους. 90 Π. ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ Η Επιτροπή επιθυμεί να ευχαριστήσει την επιτροπή αξιολόγησης για την έκθεση της με αντικείμενο την αξιολόγηση των δραστηριοτήτων των προγραμμάτων βιοτεχνολογίας της τελευταίας πενταετίας (1991- 1995). Η Επιτροπή αναγνωρίζει ότι η έκθεση εκπονήθηκε με πίεση χρόνου αλλά θεωρεί ότι παρόλα αυτά η αξιολόγηση ήταν δίκαιη, ακριβής και κατέληξε σε ισόρροπα συμπεράσματα και σημαντικές συστάσεις. Η Επιτροπή θα σχολιάσει τις κυριότερες συστάσεις: Οπως συνιστά η επιτροπή αξιολόγησης, τα θέματα βιοτεχνολογίας των σημερινών προγραμμάτων θα πρέπει να ενωθούν στα μελλοντικά προγράμματα. Το μελλοντικό πρόγραμμα που θα καλύπτει τις βιοεπιστήμες και τα οικοσυστήματα μπορεί να επικεντρώνεται στις δυνατότητες που έχουν προσδιοριστεί στο παρελθόν, ώστε να αποκομιστούν οφέλη από μία συγκεντρωμένη προσπάθεια με συνδυασμό όλων των πόρων και των μέσων που μπορεί να εξασφαλίσει ένα ενιαίο πρόγραμμα. Για να αντιμετωπιστούν τα ειδικά προβλήματα των MME έχει ήδη καθιερωθεί μία σειρά «κινήτρων τεχνολογικών για τις MME». Τα σχετικά μέτρα και ο τρόπος εφαρμογής τους στο πρόγραμμα για τη βιοτεχνολογία φαίνεται ότι γίνονται ευνοϊκώς δεκτά. Απαιτείται συνεχής αξιολόγηση και περαιτέρω ανάπτυξη των μέτρων αυτών για να βελτιστοποιηθούν. Οσον αφορά τις διαβουλεύσεις με τη βιομηχανία, η Επιτροπή ζητεί τη γνώμη της IRDAC (Συμβουλευτική Επιτροπή Βιομηχανικής Ερευνας και Ανάπτυξης) κυρίως κατά την προπαρασκευή των προγραμμάτων-πλαισίων. Πέραν αυτών των θεσμικών και στρατηγικών συμβουλών που παρέχει η IRDAC, οι Υπηρεσίες της Επιτροπής ζητούν ειδικές συμβουλές από άλλες βιομηχανικές ομάδες ενδιαφερομένων σε όλες τις κρίσιμες φάσεις της προπαρασκευής και της εφαρμογής των προγραμμάτων. Σχετικά με την κατάρτιση, η Επιτροπή καταβάλλει κάθε δυνατή προσπάθεια για να διατηρηθεί ο σημερινός βαθμός επιτυχίας, ο οποίος είναι απόρροια των συστάσεων που διατυπώθηκαν μετά την αξιολόγηση του BRIDGE. Επιπλέον, μελετούμε μεθόδους για την παρακολούθηση της ποιότητας και των αποτελεσμάτων του αυξημένου αριθμού επιχορηγήσεων. Η επιτροπή αξιολόγησης θεωρεί αμερόληπτη τη διαδικασία αξιολόγησης και επιλογής των προτάσεα>ν έργων. Επιπροσθέτως, δίνει μεγάλη έμφαση στην ποιότητα των συνοπτικών συναινετικών εκθέσε(υν, που συνιστούν το μηχανισμό επικοινωνίας με τους προτείνοντες για την ενημέρωση τους σχετικά με την αξιολόγηση της πρότασης τους. Η Επιτροπή λαμβάνει πολύ σοβαρά υπόψη την παρατήρηση αυτή. Η ποιότητα των συνοπτικών συναινετικών εκθέσεων έχει σήμερα βελτιωθεί σημαντικά σε σχέση με τις εκθέσεις που διαβιβάστηκαν στο πλαίσιο της προηγούμενης προκήρυξης υποβολής προτάσεων. Στους εξωτερικούς εμπειρογνώμονες που συμμετέχουν ως κριτές στις διάφορες επιτροπές αξιολόγησης από ομολόγους τονίζεται η σημασία της κατάλληλης ενημέρωσης των προτεινόντων σχετικά με την πορεία της πρότασης τους. Δεδομένου ότι ένας από τους βασικούς στόχους του προγράμματος-πλαισίου είναι η ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας της ευρωπαϊκής βιομηχανίας, λαμβάνοντας μέτρα για την αύξηση της μετατροπής των επιτυχών αποτελεσμάτων της έρευνας σε εμπορεύσιμα προϊόντα. Ενα μέσο προώθησης της βιομηχανικής χρήσης των αποτελεσμάτων της έρευνας αποτελεί η συμμετοχή εμπειρογνωμόνων από τη βιομηχανία καθώς και από τις βιομηχανικές πλατφόρμες στην προπαρασκευή του προγράμματος και στην επιλογή των έργων. Η επιτροπή αξιολόγησης διαπίστωσε ότι οι εσωτερικές διαδικασίες που εφαρμόζει η Επιτροπή για την αξιολόγηση και την επιλογή των προτάσεων έργων είναι σχετικά χρονοβόρες. Ο πραγματικός χρόνος που μεσολαβεί από την αξιολόγηση από ομολόγους μέχρι να ληφθεί η απόφαση της Επιτροπής είναι περίπου δυόμισυ μήνες. Η Επιτροπή καταβάλλει μεγάλη προσπάθεια για να τον συντομεύσει ακόμη περισσότερο, χ(ορίς όμως αυτό να αποβεί εις βάρος της ποιότητας και της αμεροληψίας τα>ν εργασιών. Η επιτροπή αξιολόγησης προτείνει να βελτιωθεί ο συντονισμός μεταξύ των κοινοτικών και εθνικών προγραμμάτων στον τομέα της βιοτεχνολογίας. Η Επιτροπή έχει ήδη λάβει μέτρα προς αυτή την κατεύθυνση, με σκοπό την αύξηση της απόδοσης, της συνέργειας και της προστιθέμενης αξίας των προγραμμάτων. Ως παράδειγμα αναφέρεται η πιλοτική μελέτη για τις δραστηριότητες μηχανικής πρωτεϊνών και δομικής βιολογίας που αναπτύσσονται στην Ευρώπη, η οποία εκπονείται στο πλαίσιο του προγράμματος για τη βιοτεχνολογία. 91 8. Η επιτροπή αξιολόγησης συγκέντρωσε στοιχεία που δείχνουν ότι η επιτροπή του προγράμματος έχει απομακρυνθεί από τη διαδικασία επιλογής έργων. Κατά τη γνώμη της Επιτροπής, η άποψη ότι ο ρόλος της επιτροπής αυτής έχει αλλάξει δεν είναι δικαιολογημένη. Το άρθρο 7 της απόφασης του Συμβουλίου, πράγματι, ορίζει ρητά το ρόλο της επιτροπής του προγράμματος, που δεν άλλαξε ουσιαστικά με την πάροδο του χρόνου, με εξαίρεση το κατώτερο όριο χρηματοδοτικής συνεισφοράς, κάτω από το οποίο δεν απαιτείται γνωμοδότηση της επιτροπής (0,5 εκατ. ECU σήμερα έναντι 0,3 εκατ. ECU παλαιότερα). Η γνώμη της επιτροπής ζητείται επίσης σήμερα για τις επιχορηγήσεις για μετεκπαίδευση και όλα τα συνοδευτικά μέτρα. Η επιτροπή αξιολόγησης ανησυχεί μήπως δεν δίδεται η κατάλληλη προτεραιότητα στην πραγματική αξιολόγηση των προγραμμάτων. Η ανησυχία αυτή απορρέει από το γεγονός ότι οι διοικητικές καθυστερήσεις ήταν πολύ μεγαλύτερες από το χρόνο που είχε στη διάθεση της η επιτροπή για να ολοκληρώσει το έργο της. Η Επιτροπή αναγνωρίζει την απώλεια χρόνου πριν από την έναρξη των εργασιών της επιτροπής και λυπάται γι'αυτό. Προβλέπεται ωστόσο ότι οι επόμενες διαδικασίες αξιολόγησης και παρακολούθησης θα ωφεληθούν από το γεγονός ότι η εποπτεία και η αξιολόγηση έχουν πια γίνει συστηματικά μέρος της καθημερινής πρακτικής κατά την άσκηση των καθηκόντων που έχουν ανατεθεί στην Επιτροπή στο πλαίσιο της εφαρμογής των προγραμμάτων ΕΤΑ. Η επιτροπή αξιολόγησης προτείνει στην Επιτροπή να απαντά δημοσίως με σαφήνεια στις συστάσεις. Το παρόν έγγραφο είναι ακριβώς αυτό: η απάντηση στις συστάσεις της επιτροπής αξιολόγησης. Η Επιτροπή θεωρεί τις συστάσεις αυτές πολύτιμες και επίκαιρες, δεδομένου ότι έχει αρχίσει ο προβληματισμός και η συζήτηση για το 5ο πρόγραμμα-πλαίσιο. 92 III. ΣΥΝΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ Καθ. Dr. Rudolf CASPER Ο Καθηγητής Casper συμμετείχε στην επιτροπή παρακολούθησης του προγράμματος "Βιοτεχνολογία" το 1995. Διετέλεσε μέχρι το 1995 Διευθυντής του Ινστιτούτου Βιοχημείας και Φυτικής Ιολογίας του Ομοσπονδιακού Κέντρου Βιολογικών Ερευνών για τη Γεωργία και τη Δασοκομία στο Braunschweig Γερμανίας. Το ινστιτούτο αυτό είναι αρμόδιο για την αξιολόγηση και την έγκριση των πειραμάτων στο ύπαιθρο με διαγονιδιακούς οργανισμούς στη Γερμανία. Dr. Luke Gregory GEORGIOU Ο Dr. Georgiou είναι Εκτελεστικός Διευθυντής της PREST και έχει πείρα στις αξιολογήσεις, στην επιστημονική πολιτική και στην τεχνολογική καινοτομία. Είναι ιδρυτικό μέλος της Συμβουλευτικής ομάδας της Κοινοπολιτείας για τη διαχείριση της τεχνολογίας και σύμβουλος σε θέματα τεχνολογικής πολιτικής στο Ηνωμένο Βασίλειο. Dr. Marti LEISOLA Ο Dr. Leisola είναι ο τεχνολογικός Διευθυντής Τεχνολογίας Διεργασιών στο Κέντρο Τεχνολογικής Ανάπτυξης, που συντονίζει και χρηματοδοτεί την εφαρμοσμένη, τεχνική και βιομηχανική Ε &Α στη Φινλανδία. Έχει πείρα στην αξιολόγηση εθνικών και διεθνών προγραμμάτων Ε & Α. Κ. Paskal BYE Ο κ. Byé , Διευθυντής Ερευνών στο INRA (Εθνικό Ίδρυμα Αγρονομικών Ερευνών) συμμετείχε στην αξιολόγηση του γαλλικού προγράμματος για τη βιοτεχνολογία, το οποίο κάλυψε τη δεκαετία 1982-92. Η αξιολόγηση αυτή οργανώθηκε από τη CNER (Εθνική Επιτροπή Αξιολόγησης της Έρευνας). Καθ. Giampeiro RAMPONI Ο Καθηγητής Ramponi είναι Διευθυντής του Ινστιτούτου Βιολογικής Χημείας του Πανεπιστημίου της Φλωρεντίας και μέλος της ομάδας βιοτεχνολογίας και βιοοργανολογίας του CNR. Καθ. Luis NAVARRO Ο Καθηγητής Navarro διηύθυνε το Εθνικό Πρόγραμμα Γεωργικών Ερευνών στη Διυπουργική Επιτροπή Επιστήμης και Τεχνολογίας (CICYT). Έχει συνεργαστεί με τον FAO, το Φυτοκομικό Ινστιτούτο του Hunan της Κίνας και το Υπουργείο Γεωργίας της Κούβας. Καθ. Gùnther KREIL Πέραν του ακαδημαϊκού έργου του, ο Καθηγητής Kreil έχει υπηρετήσει στο Συμβούλιο του EMBL και στην επιτροπή υποτρόφων του ΕΜΒΟ στο Ινστιτούτο Max Planck Βιοχημείας (Μόναχο) και Πειραματικής (Gôttingen). Ιατρικής 93 95 L ΠΕΡΙΛΗΨΗ Εξετάσαμε τα πέντε τελευταία έτη εφαρμογής του ερευνητικού προγράμματος της Ευρωπαϊκής Ένωσης "Βιοϊατρική και υγεία". Η επισκόπηση αυτή καλύπτει τις τρεις προκηρύξεις υποβολής προτάσεων για το πρόγραμμα BIOMED 1, που υπαγόταν στο 3ο πρόγραμμα-πλαίσιο1, και την πρώτη προκήρυξη υποβολής προτάσεων για το πρόγραμμα BIOMED 2 του 4ου προγράμματος-πλαισίου. Οι εκτιμήσεις μας για το πρόγραμμα καθώς και τα συμπεράσματα και οι συστάσεις μας βασίζονται σε στοιχεία που έθεσε στη διάθεση μας η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, σε διάφορες εκθέσεις παρακολούθησης των προγραμμάτων BIOMED 1 και 2 και στην ανάλυση των δεδομένων που προέκυψαν από ένα ερωτηματολόγιο, στο οποίο απάντησε το 44% των συντονιστών έργων του BIOMED 1 και το 25% των συντονιστών έργων του BIOMED 2. Τα θεματικά πεδία έρευνας του BIOMED 1 ήταν: φαρμακευτικά προϊόντα, επαγγελματική και περιβαλλοντική ιατρική, βιοϊατρική τεχνολογία, δημόσια υγεία/υπηρεσίες υγείας, AIDS, φυματία)ση και λοιμώδεις νόσοι, αντικαρκινική έρευνα, έρευνα για τα καρδιαγγειακά νοσήματα, έρευνα για τον εγκέφαλο, χρόνιες παθήσεις, γήρας και σπάνιες ασθένειες, έρευνα για το ανθρώπινο γονιδίωμα, βιοϊατρική δεοντολογία. Ανάλογα ήταν και τα θεματικά πεδία του BIOMED 2 με την προσθήκη των νομικών πτυχών και οριζοντίων δραστηριοτήτων, όπου συμπεριλαμβάνονται έργα επίδειξης ως ιδιαίτερο πεδίο έρευνας. Η συμμετοχή και στα δύο προγράμματα ήταν μεγάλη: 1640 προτάσεις στο BIOMED 1, από τις οποίες χρηματοδοτήθηκαν 403 (25%) και 1709 προτάσεις μετά την πρώτη προκήρυξη στο BIOMED 2, από τις οποίες χρηματοδοτήθηκαν 302 (18%)- Στην περίπτωση του BIOMED 1, οι περισσότερες προτάσεις είχαν ως αντικείμενο την έρευνα για τον εγκέφαλο, την αντικαρκινική έρευνα, την έρευνα για τα καρδιαγγειακά νοσήματα, τις χρόνιες και τις σπάνιες ασθένειες και το γήρας και την έρευνα για το ανθρώπινο γονιδίωμα. Η αναλογία των προτάσεων που αφορούσαν την έρευνα για τον εγκέφαλο, τις χρόνιες και τις σπάνιες ασθένειες και το γήρας και τη δημόσια υγεία/υπηρεσίες υγείας αυξήθηκε στο BIOMED 2 έναντι του BIOMED 1. Το βασικό μέσο εφαρμογής του BIOMED 1 ήταν οι συντονισμένες δράσεις, με μόνη εξαίρεση την έρευνα για το ανθρώπινο γονιδίωμα, όπου η Επιτροπή χρηματοδότησε έργα επιμερισμένης δαπάνης. Στο BIOMED 2, ως μέσο εφαρμογής υπερίσχυσαν τα έργα επιμερισμένης δαπάνης. Το συνολικό ύψος της χρηματοδότησης που ζητήθηκε από το BIOMED 1 ήταν 824 εκατ. ECU, από τα οποία εγκρίθηκαν 134 εκατ. ECU. Τα αντίστοιχα ποσά για το BIOMED 2 ήταν 317 και 146 εκατ. ECU. Αυτό δείχνει ότι ο λόγος της χρηματοδότησης που ζητήθηκε προς εκείνη που εγκρίθηκε αυξήθηκε από 16% στο BIOMED 1 σε 46% στο BIOMED 2. Η μέση κοινοτική χρηματοδοτική συνεισφορά ανά σύμβαση στο BIOMED 1 και στο BIOMED 2 (πρώτη προκήρυξη) ανερχόταν, αντίστοιχα, σε 304. 000 ECU και 350. 000 ECU για τις συντονισμένες δράσεις και σε 585. 000 και 614. 000 ECU για τα έργα επιμερισμένης δαπάνης. Συμπεραίνουμε ότι το πρόγραμμα βιοϊατρικής έρευνας (BIOMED 1 και πρώτη προκήρυξη για το BIOMED 2) έχει επιτύχει το στόχο της ουσιαστικής συμβολής στην ενίσχυση της ιατρικής και υγειονομικής έρευνας και ανάπτυξης στην Ευρώπη, διευκολύνοντας τη δημιουργία νέων σχέσεων συνεργασίας ή/και την εδραίωση και ενίσχυση των υφιστάμενων. Το πρόγραμμα πληροί τα κριτήρια της ευρωπαϊκής προστιθέμενης αξίας, της ευρωπαϊκής διάστασης και της επικουρικότητας και χαρακτηρίζεται από πολυεπιστημονική και διακρατική προσέγγιση, η οποία το διακρίνει από τα προγράμματα βιοϊατρικής έρευνας που χρηματοδοτούνται από εθνικούς οργανισμούς ερευνών και από τη βιομηχανία. Τα αποτελέσματα των έργων που χρηματοδοτήθηκαν από το πρόγραμμα, όπως κρίνονται από την ανάλυση του BIOMED 1, φαίνεται ότι είναι ποιοτικά και ποσοτικά εφάμιλλα ή και ανώτερα των αποτελεσμάτων πολλών έργων που χρηματοδοτούνται από κορυφαίους εθνικούς χρηματοδοτικούς οργανισμούς. Η στροφή από το συνδυασμό των εργασιών πολλών εταίρων στο BIOMED 1 σε πραγματικά ερευνητικά έργα που εκτελούνται από μικρότερες ομάδες αλληλοσυμπληρούμενων εταίρων στο BIOMED 2, είναι μια εξαιρετικά θετική τάση, για την οποία η Επιτροπή είναι αξιέπαινη. Το πρόγραμμα BIOMED συνδέθηκε επίσης με άλλα προγράμματα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Με τις γέφυρες με τις ΧΚΑΕ^ και το πρόγραμμα INCO^ προωθήθηκε η συμμετοχή τρίτων χωρών της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης. Παρά την επιτυχία του προγράμματος, μας ανησυχεί η σχετικά μαζική υποβολή υπεράριθμων προτάσεων και η συνακόλουθη απώλεια ανεκμετάλλευτων ευρωπαϊκών ικανοτήτων και ειδίκευσης, λόγω του περιορισμένου προϋπολογισμού. 1 Η παρούσα αξιολόγηση των δραστηριοτήτων της τελευταίας πενταετίας περιλαμβάνει την τελική αξιολόγηση του προγράμματος "Βιοϊατρική και υγεία" του 3ου προγράμματος-πλαισίου ~ Χ(όρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης 3 Ειδικό πρόγραμμα διεθνούς συνεργασίας (υπαγόμενο στο 4ο πρόγραμμα-πλαίσιο) 97 9. Η μέθοδος επιλογής των προτάσεων που εφαρμόζεται στο BIOMED 2 και βασίζεται στην εξαιρετικά αποδοτική και αποτελεσματική επιστημονική κρίση από ομολόγους (peer review) αποτελεί αξιοσημείωτη βελτίωση έναντι των μεθόδων που χρησιμοποιήθηκαν στο BIOMED 1. Παρόλα αυτά, υπάρχουν περιθώρια περαιτέρω βελτίωσης, γι' αυτό και προσυπογράφουμε την έκθεση εξωτερικής παρακολούθησης του BIOMED 2 του 1995, στην οποία συνιστάται (i) εκτός εξαιρετικά επιτακτικών περιστάσεων, τα έργα να χρηματοδοτούνται αυστηρά κατά σειρά βαθμολογικής κατάταξης, ανεξάρτητα από το εάν καλύπτουν ή όχι επιμέρους πεδία και (ϋ) στη χρηματοδότηση των έργων να πρυτανεύει η επιστημονική αξιολόγηση και να εφαρμόζεται βαθμιδωτή ή ολισθαίνουσα κλίμακα ανάλογα με τη σειρά κατάταξης των προτάσεων βάσει της τελικής βαθμολογίας τους. Κατανοούμε ότι, σε πολλά πεδία, η επιλογή των προτάσεων ενδέχεται να επηρεάζεται κατ' ανάγκη από στρατηγικούς, εθνικούς και πολιτικούς παράγοντες. Θα μπορούσε να επιτευχθεί ισορροπία στη χρηματοδότηση μεταξύ της έρευνας που ανταποκρίνεται σε ανάγκες και της στρατηγικής έρευνας που κατευθύνεται με προσέγγιση "από την κορυφή προς τη βάση", αν καθιερωνόταν ένας βαθμός καθοδηγούμενης από την επιστήμη ευελιξίας (λόγου χάριν 10%), στον προσδιορισμό του μεγέθους των προϋπολογισμών που διαθέτουν για τα διάφορα θεματικά πεδία έρευνας η Επιτροπή και τα κράτη μέλη. Για να διατηρηθεί ωστόσο η εμφανής υψηλή ποιότητα των αποτελεσμάτων του προγράμματος BIOMED και να διασφαλιστεί η ισότητα σε μια περίοδο όπου οι πιστώσεις για έρευνα είναι υπερβολικά ανεπαρκείς, συνιστούμε στην Επιτροπή να καθορίσει, ανεξάρτητα από τη στρατηγική σημασία οποιουδήποτε συγκεκριμένου πεδίου, μια ελάχιστη βαθμολογία, κάτω από την οποία καμία πρόταση δεν θα μπορεί να εγκρίνεται για χρηματοδότηση. Στο σημείο αυτό, η Επιτροπή είναι αξιέπαινη γιατί έθεσε σε εφαρμογή κατάλληλα συστήματα παρακολούθησης με τη μορφή της επιτροπής απολογισμού έργων και των επιτροπών εξωτερικής παρακολούθησης. Θα πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή στις ακόλουθες πέντε πτυχές του προγράμματος: (i) στη σχετικά μικρή αναλογία αναδόχων από τη βιομηχανία, (ii) στο σχετικά μικρό αριθμό προτάσεων με αντικείμενο την έρευνα για τα παράνομα φάρμακα (iii) στο μακρό χρόνο μεταξύ της παραλαβής των προτάσεων και της καταβολής των πιστώσεων (κατά μέσον όρο 12 έως 16 μήνες), (iv) στις ελάχιστες γυναίκες εμπειρογνώμονες που ορίζονται ως κριτές και μέλη των επιτροπών παρακολούθησης, (ν) στην έλλειψη προσωπικού της Επιτροπής στο πρόγραμμα βιοϊατρικής έρευνας. Ανάλυση των σημείων αυτών και συστάσεις για τον τρόπο με τον οποίο θα μπορούσαν να διορθωθούν οι τυχόν αδυναμίες εκτίθενται στο κείμενο και στο κεφάλαιο "Συμπεράσματα και συστάσεις". Συγχαίρουμε την Επιτροπή γιατί θέσπισε το πρόγραμμα βιοϊατρικής έρευνας, το οποίο έχει ισχυρό αντίκτυπο στην ευρωπαϊκή βιοϊατρική έρευνα και θα επιδράσει θετικά σε σημαντικό βαθμό στην πρόληψη, στη διάγνωση, στη διαχείριση και στη θεραπευτική αγωγή των ασθενειών στην Ευρώπη. Το πρόγραμμα προσφέρει στην ΕΕ ένα απίστευτα ισχυρό δίκτυο και βάση δεδομένων απαράμιλλης εξειδίκευσης στην ιατρική, από τα μόρια μέχρι τον άνθρωπο και την κοινωνία, το οποίο, εκτός του ότι ευνοεί την εξαιρετικά παραγωγική και συνδυασμένη έρευνα μεταξύ των κρατών μελών, χρησιμεύει ως φορέας για την ταχεία συγκρότηση ευρωπαϊκών επιχειρησιακών μονάδων (Task Force) για την αντιμετώπιση στρατηγικών ή/και εθνικών ζητημάτων αμέσως μόλις ανακύπτουν. Ελπίζουμε ολόψυχα τα προγράμματα βιοϊατρικής έρευνας του 3ου και 4ου προγράμματος-πλαισίου να αποτελέσουν τη βάση για την κατάρτιση αναλόγου προγράμματος στο 5ο πρόγραμμα-πλαίσιο με σημαντικά μεγαλύτερο προϋπολογισμό, ώστε να περιοριστεί ο εξανεμισμός πολλών εξαιρετικών πρωτοβουλιών, που αντικατοπτρίζουν την ισχύ των κρατών μελών στο βιοϊατρικό τομέα. Συμπεράσματα και συστάσεις (i) Συμπεραίνουμε ότι το πρόγραμμα βιοϊατρικής έρευνας (BIOMED 1 και πρώτη προκήρυξη για το BIOMED 2) έχει επιτύχει το στόχο της ουσιαστικής συμβολής στην ενίσχυση της ιατρικής και υγειονομικής έρευνας και ανάπτυξης στην Ευρώπη, διευκολύνοντας τη δημιουργία νέων σχέσεων συνεργασίας ή/και την εδραίωση και ενίσχυση των υφισταμένων. Το πρόγραμμα πληροί τα κριτήρια της ευρωπαϊκής προστιθέμενης αξίας, της ευρωπαϊκής διάστασης και της επικουρικότητας και χαρακτηρίζεται από πολυεπιστημονική και διακρατική προσέγγιση. (ii) Λόγω αυτών των χαρακτηριστικών της, η έρευνα που στηρίζεται από το πρόγραμμα βιοϊατρικής της ΕΕ διακρίνεται σαφώς από τα προγράμματα βιοϊατρικής έρευνας που χρηματοδοτούνται από εθνικούς οργανισμούς ερευνών και από τη βιομηχανία. (iii) Εκτός του ότι προωθούν την ίδρυση νέων και μεγάλων ευρωπαϊκών κοινοπραξιών στο βιοϊατρικό τομέα, τα αποτελέσματα των έργων που χρηματοδοτήθηκαν από το πρόγραμμα, όπως κρίνονται από την ανάλυση του BIOMED 1, φαίνεται ότι είναι ποιοτικά και ποσοτικά εφάμιλλα ή και ανώτερα των αποτελεσμάτων πολλών έργων που χρηματοδοτούνται από εθνικούς οργανισμούς. 98 Η εκτίμηση αυτή πηγάζει από (i) τους ενθαρρυντικούς νέους δεσμούς που σφυρηλατήθηκαν μεταξύ των εταίρων, συμπεριλαμβανομένων και εταίρων από τη βιομηχανία, (ii) τη συμβολή στην ανάπτυξη νέων μεθόδων υγειονομικής περίθαλψης, (iii) το σχετικά μεγάλο αριθμό διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας που ζητήθηκαν, αποκτήθηκαν και εκχωρήθηκαν (δηλαδή συμβολή στην υλική ευημερία) και (iv) από τον ισχυρό αντίκτυπο των δημοσιεύσεων που προήλθαν από μεγάλο ποσοστό των έργων που χρηματοδοτήθηκαν από το πρόγραμμα BIOMED. 9. (iv) Ως αποτέλεσμα της πολιτικής της Επιτροπής και της ουσιαστικής αύξησης του προϋπολογισμού, σημειώθηκε έντονη στροφή από τις συντονισμένες δράσεις και τα συγκεντρωτικά μέσα του BIOMED 1 στα έργα επιμερισμένης δαπάνης ως κατεξοχήν μέσο εφαρμογής του BIOMED 2. Η στροφή αυτή από το συνδυασμό των εργασιών πολλών εταίρων σε πραγματικά ερευνητικά έργα που εκτελούνται από μικρότερες ομάδες αλληλοσυμπληρούμενων εταίρων είναι μια εξαιρετικά θετική τάση, για την οποία η Επιτροπή είναι αξιέπαινη. (ν) Παρά τη θετική αυτή τάση, μας ανησυχεί το γεγονός ότι ο σχετικά περιορισμένος προϋπολογισμός του προγράμματος (όσο και αν αυξήθηκε με την πάροδο των ετών) είχε ως αποτέλεσμα μόνον ένα μικρό ποσοστό έργων να χρηματοδοτηθεί από το BIOMED 1 και ακόμη μικρότερα από το BIOMED 2. Ο βαθμός δηλαδή υπερκάλυψης των δυνατοτήτων του προγράμματος ήταν σχετικά υψηλός, καθώς χρηματοδοτήθηκε λιγότερο από το 15% των προτάσεων έργων (BIOMED 2, πρώτη προκήρυξη) στα πεδία της βιοϊατρικής τεχνολογίας, της έρευνας για τον εγκέφαλο και της αντικαρκινικής έρευνας, ενώ ο μέσος όρος για το σύνολο του προγράμματος ήταν 18%. Επιπλέον, το ύψος της χρηματοδότησης για κάθε πρόταση που εγκρίθηκε ποικίλλει, σε ορισμένες δε περιπτώσεις ενδέχεται να μην επιτρέπει την υλοποίηση όλων των στόχων που είχαν τεθεί αρχικά και βάσει των οποίων επιλέχθηκαν τα έργα. Τα εμφανώς θετικά αποτελέσματα του BIOMED 1 (βλ. σημείο 3 ανωτέρω) υποδηλώνουν ότι, τουλάχιστον στην περίπτωση των συντονισμένων δράσεων, μετά από διαπραγματεύσεις μεταξύ της Επιτροπής και των αναδόχων βρέθηκε μια λύση με τη οποία η επιτυχία της έρευνας που είχε προταθεί εξασφαλίστηκε με χρηματοδοτική συνεισφορά από την Επιτροπή από κοινού με εθνικούς ή άλλους (π. χ. βιομηχανικούς) φορείς. Τα αποτελέσματα του BIOMED 2, όπου το βασικό μέσο εφαρμογής είναι τα έργα επιμερισμένης δαπάνης, δεν έχουν ακόμη κριθεί. (vi) Το πρόγραμμα BIOMED συνδέθηκε επίσης με άλλα προγράμματα της Ευρωπαϊκής Ένωσης: με τις γέφυρες με τις ΧΚΑΕ και το πρόγραμμα INCO προωθήθηκε η συμμετοχή τρίτων χωρών της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης. (vii) Έχουν τεθεί σε εφαρμογή συστήματα παρακολούθησης με τη μορφή της επιτροπής απολογισμού έργων, η οποία εξετάζει κατ έτος την πρόοδο κάθε έργου και είναι εξουσιοδοτημένη να επιβάλλει αλλαγές ή να τερματίζει τα έργα που δεν προχωρούν ικανοποιητικά, κρίνοντας με βάση στοιχεία που της υποβάλλονται εγγράφως και, εάν το κρίνει απαραίτητο, πραγματοποιώντας επιτόπιες επισκέψεις. Η Επιτροπή τηρεί επίσης τις απαιτήσεις της ΕΕ για λεπτομερή παρακολούθηση του προγράμματος, στο σύνολο του, της οποίας παραδείγματα είναι η παρούσα έκθεση καθώς και η έκθεση εξωτερικής παρακολούθησης του 1995 για την πρώτη προκήρυξη υποβολής προτάσεων για το BIOMED 2. Παρόλα αυτά, υπάρχουν περιθώρια περαιτέρω βελτίωσης δεδομένου ότι η παρακολούθηση θα μπορούσε να γίνει αυστηρότερη, συστηματικότερη και πιο προσιτή. Συνιστούμε να εξακολουθήσει η επιτροπή απολογισμού έργων να παρακολουθεί την επιστημονική πρόοδο του προγράμματος αλλά, επιπλέον, να ελέγχει και την απόδοση της χρηματοδότησης των διαφόρων προτάσεων και πεδίων σε σχέση με τα αποτελέσματα του προγράμματος. Η διοικητική παρακολούθηση της εκτέλεσης των συμβάσεων θα πρέπει να γίνεται από ειδικό προσωπικό της Επιτροπής με χρήση ηλεκτρονικών βάσεων δεδομένων. Αυτό θα επέτρεπε μια αμεσότερη και ταχύτερη αξιολόγηση των αλλαγών που επέρχονται στο πρόγραμμα κατά τη διάρκεια της ισχύος του, θα επισήμαινε στην Επιτροπή την ανάγκη πρόσθετων αλλαγών και θα διευκόλυνε κατά πολύ το έργο των επιτροπών εξωτερικής παρακολούθησης. (viii) Η μέθοδος επιλογής των προτάσεων που χρησιμοποιήθηκε στο BIOMED 2 αντιπροσωπεύει αξιοσημείωτη βλετίωση έναντι της πρακτικής που ακολουθείτο στο BIOMED 1. Συγχαίρουμε την Επιτροπή για την εφαρμογή της νέας μεθόδου επιλογής στο BIOMED 2, η οποία έχει ως επακόλουθο την εξαιρετικά αποδοτική και αποτελεσματική αξιολόγηση από ομολόγους και, ταυτόχρονα, διασφαλίζει εχεμύθεια και το απόρρητο στις συμβάσεις. Το τελευταίο στοιχείο έχει μεγάλη σημασία για τη συμμετοχή της βιομηχανίας και, καθώς παρέχει στους προτείνοντες μια εγγύηση εχεμύθειας, έχει ίσως επηρεάσει ουσιαστικά τη συνεχιζόμενη μεγάλη ανταπόκριση στην προκήρυξη υποβολής προτάσεων για το BIOMED 2. 99 9. (ix) Προσυπογράφουμε την έκθεση εξωτερικής παρακολούθησης του BIOMED 2 του 1995, στην οποία συνιστάται: (i) εκτός εξαιρετικά επιτακτικών περιστάσεων, τα έργα να χρηματοδοτούνται αυστηρά κατά σειρά βαθμολογικής κατάταξης, ανεξάρτητα από το εάν καλύπτουν ή όχι επιμέρους πεδία και (ii) στη χρηματοδότηση των έργων να πρυτανεύει η επιστημονική αξιολόγηση και να εφαρμόζεται βαθμιδωτή ή ολισθαίνουσα κλίμακα ανάλογα με τη σειρά κατάταξης των προτάσεων βάσει της τελικής βαθμολογίας τους. Απομένει τώρα η τήρηση των δύο αυτών αρχών στη δεύτερη και στην τρίτη προκήρυξη υποβολής προτάσεων για το BIOMED 2. (Χ) Παρά την ανωτέρω σύσταση (ix), κατανοούμε ότι η επιλογή των προτάσεων στα διάφορα πεδία ενδέχεται να επηρεάζεται αναπόφευκτα από στρατηγικούς, εθνικούς και πολιτικούς παράγοντες ανάλογα με (α) τις ειδικές ανάγκες της ΕΕ, (β) την εμφάνιση νέων ασθενειών (π. χ. AIDS), (γ) την αναζωπύρωση γνωστών ασθενειών (π. χ. φυματίωση), (δ) την έξαρση γνωστών ασθενειών λόγω δημογραφικών αλλαγών (π. χ. άνοια τύπου Alzheimer και άλλες διαταραχές συνδεόμενες με την ηλικία) ή/και (ε) τις νέες εξελίξεις που είναι δυνατόν να προωθήσουν τη βελτίωση της υγειονομικής περίθαλψης ή την υλική ευημερία. Για τον λόγο αυτό, συνιστούμε η κατανομή των πιστώσεων στα πεδία έρευνας να εξασφαλίζει, κατά το μέτρο του δυνατού, τη χρηματοδότηση των επιστημονικά αρτιότερων προτάσεων, επιτρέποντας ταυτόχρονα να λαμβάνονται υπόψη οι στρατηγικοί παράγοντες. Θα μπορούσε να επιτευχθεί ισορροπία στη χρηματοδότηση μεταξύ της έρευνας που ανταποκρίνεται σε ανάγκες και της στρατηγικής έρευνας που κατευθύνεται με προσέγγιση "από την κορυφή προς τη βάση", αν καθιερωνόταν ένας βαθμός καθοδηγούμενης από την επιστήμη ευελιξίας λόγου χάριν 10%), στον προσδιορισμό του μεγέθους των προϋπολογισμών για τα διάφορα θεματικά πεδία έρευνας. Το μέγεθος των προϋπολογισμών θα εξακολουθεί να προσδιορίζεται από την Επιτροπή και τα κράτη μέλη με στρατηγικά κριτήρια αλλά θα μπορούσε να αναπροσαρμόζεται από την επιτροπή του προγράμματος ανάλογα με την ποιότητα των προτάσεων στα διάφορα πεδία έρευνας. Αυτό θα παρείχε κάποια ελευθερία για τη μεταφορά πιστώσεων μεταξύ των πεδίων έρευνας, ώστε να διευκολύνονται οι αλλαγές στις προτεραιότητες ή η τελεσφόρηση της ευρωπαϊκής βιοϊατρικής έρευνας, ενώ ταυτόχρονα θα εξασφάλιζε την κάλυψη των πεδίων βιοϊατρικής έρευνας που έχουν τη μεγαλύτερη στρατηγική σημασία για τα κράτη μέλη από οποιαδήποτε συγκεκριμένη προκήρυξη υποβολής προτάσεων. (xi) Για να διατηρηθεί ωστόσο η εμφανώς υψηλή ποιότητα των αποτελεσμάτων του προγράμματος BIOMED και να διασφαλιστεί η ισότητα σε μια περίοδο όπου οι πιστώσεις για έρευνα είναι υπερβολικά ανεπαρκείς, συνιστούμε στην Επιτροπή να καθορίσει, ανεξάρτητα από τη στρατηγική σημασία οποιουδήποτε συγκεκριμένου πεδίου, μια ελάχιστη βαθμολογία, κάτω από την οποία καμία πρόταση δεν θα μπορεί να εγκρίνεται για χρηματοδότηση. Με βάση το σύστημα βαθμολόγησης που χρησιμοποιείται σήμερα στη BIOMED 2 (βαθμολογία από 0 έως 4, όπου ο βαθμός 4 σημαίνει "άριστα") και την ανάλυση της πρώτης προκήρυξης υποβολής προτάσεων για το BIOMED 2 (βλ. έκθεση εξωτερικής παρακολούθησης του 1995, σχήματα 12 και 13), η ελάχιστη μέση βαθμολογία για την έγκριση προτάσεων για χρηματοδότηση θα πρέπει να είναι 3, που αντιστοιχεί στη διαχωριστική γραμμή που έχει θέσει η ίδια η Επιτροπή μεταξύ "αρίστων" και "καλών" προτάσεων. (xii) Ο βαθμός συμμετοχής της βιομηχανίας και ιδιαίτερα των MME (ποσοστό 2,3% των αναδόχων) ίσως δεν είναι τόσο υψηλός, όσο θα έλπιζε ή θα περίμενε κανείς. Οι ακριβείς λόγοι δεν είναι σαφείς αλλά ένας παράγοντας μπορεί να είναι ο χρόνος που απαιτείται για την ολοκλήρωση της διαδικασίας επιλογής και καταβολής της χρηματοδότησης, κατά μέσον όρο από 12 έως 16 μήνες. Επιπλέον, οι MME ενδέχεται να ενοχλούνται από το γεγονός ότι οι προτάσεις, αν και εμπιστευτικές, υποβάλλονται εντούτοις σε εκτενή αξιολόγηση από ομολόγους και δεν έχουν εξασφαλισμένη την επιτυχία στο συναγωνισμό. Παρόλα αυτά, και οι 16 εταιρείες που ήταν εταίροι όσων απάντησαν στο ερωτηματολόγιο μας χαρακτήρισαν το έργο στο οποίο συμμετείχαν ως "σημαντικό" για την επιχειρηματική στρατηγική τους, ενώ 9 από αυτές (56%) το χαρακτήρισαν ως "πολύ σημαντικό" (ανώτατος δυνατός χαρακτηρισμός στο ερωτηματολόγιο). Η Επιτροπή θα πρέπει να εκλάβει το στοιχείο αυτό ως έπαινο εκ μέρους της βιομηχανίας και ως ενθάρρυνση για να αναζητήσει τρόπους περαιτέρω προώθησης της συμμετοχής της. Επισημαίνουμε επίσης ότι το πρόβλημα της σχετικά μικρής συμμετοχής MME ίσως αντισταθμίζεται εν μέρει από το γεγονός ότι, παράλληλα με το κυρίως πρόγραμμα BIOMED, η Επιτροπή εγκαινίασε το 1995 ένα σύστημα επιχορηγήσεων διερεύνησης για τις MME καθώς και χρηματοδοτικής στήριξης έργων συλλογικής έρευνας που διεξάγεται από κοινοπραξίες τεσσάρων MME. Οι επιπτώσεις αυτής της πρωτοβουλίας υπέρ των MME στο πρόγραμμα BIOMED θα πρέπει να αξιολογηθούν αργότερα. Συνιστούμε όμως στην Επιτροπή να μεριμνήσει για την ευρεία 100 προβολή των πλεονεκτημάτων που μπορούν να αποκομίσουν οι MME από τη συμμετοχή τους στο κυρίως πρόγραμμα BIOMED (δηλ. να τα καταστήσει πιο εμφανή). 9. (xiii) Οι εργασίες του προγράμματος για τα παράνομα φάρμακα δεν απέδωσαν τόσο όσο θα έλπιζε η ΕΕ. Αυτό μπορεί να οφείλεται στο γεγονός ότι τα παράνομα φάρμακα δεν αποτελούν αυτοτελές θεματικό πεδίο έρευνας αλλά συνιστώσα πολλών διαφορετικών πεδίων. Η ενσωμάτωση όμως των παρανόμων φαρμάκων σε πεδία όπως τα φαρμακευτικά προϊόντα, η έρευνα για τον εγκέφαλο και η έρευνα για το AIDS παρέχει σημαντικά επιστημονικά πλεονεκτήματα. Με δεδομένα την υποβολή υπεράριθμων προτάσεων στο πρόγραμμα και το σχετικά χαμηλό προϋπολογισμό του για τη βιοϊατρική, η δημιουργία ιδιαίτερα θεματικού πεδίου έρευνας "Παράνομα φάρμακα", χωρίς να συνοδεύεται από κατάλληλη αύξηση του προϋπολογισμού, θα έβλαπτε το πρόγραμμα ως σύνολο. Συνιστούμε να διατηρηθεί το ισχύον καθεστώς, εκτός εάν διατεθούν πρόσθετες πιστώσεις ειδικά για ερευνητικές εργασίες με αντικείμενο τα παράνομα φάρμακα. (xiv) Μας ανησυχεί το σχετικά μεγάλο χρονικό διάστημα που μεσολαβεί από την παραλαβή των προτάσεων μέχρι τη μεταφορά των πιστώσεων στην έρευνα, κυρίως γιατί αυτό ενδέχεται να αποτελεί ανασταλτικό παράγοντα για τη συμμετοχή της βιομηχανίας στο πρόγραμμα. Κατανοούμε ωστόσο ότι αυτή η καθυστέρηση οφείλεται κυρίως στο χρόνο που απαιτούν οι διαπραγματεύσεις και ο οποίος, αν ληφθούν υπόψη το μειωμένο προσωπικό της επιτροπής και η πολύπλοκη διαδικασία των διαπραγματεύσεων, είναι αναγκαστικά αρκετά μακρύς. Ο χρόνος αυτός θα μπορούσε να συντομευθεί σημαντικά με αύξηση του προσωπικού της Επιτροπής από 18 σε 28 άτομα, όπως προβλεπόταν αρχικά για το πρόγραμμα (βλ. κατωτέρω). (xv) Το πρόγραμμα παρουσιάζει έλλειμμα θετικής διάκρισης, κατά το ότι ελάχιστες γυναίκες ορίζονται ως εμπειρογνώμονες για τη διαδικασία επιλογής και τις ομάδες εξωτερικής παρακολούθησης. Συνιστούμε στην Επιτροπή να λάβει θετικά μέτρα για να επανορθώσει αυτήν την κατάσταση και να καταβάλει κάθε δυνατή προσπάθεια ώστε να δώσει το παράδειγμα εργοδότη που παρέχει ίσες ευκαιρίες. (xvi) Ολοι μας έχουμε λάβει μέρος σε διαδικασίες αξιολόγησης και παρακολούθησης και, ως εκ τούτου, διαπιστώσαμε ιδίοις όμμασι τον υπερβολικό φόρτο εργασίας του προσωπικού της Επιτροπής που απασχολείται στο πρόγραμμα BIOMED. Εκτός από τις προκηρύξεις υποβολής προτάεων, τις αξιολογήσεις και τις επιτροπές εξωτερικής παρακολούθησης, στα καθήκοντα του προσωπικού αυτού συμπεριλαμβάνεται και η αποδοτική και αποτελεσματική διαχείριση 700 συμβάσεων, που μέχρι το τέλος του 1997 θα έχουν γίνει περίπου 1200 και συνεπάγονται σύνθετα επιστημονικά και οικονομικά ζητήματα που ενδιαφέρουν πολλά διαφορετικά κράτη μέλη. Θεωρούμε ότι ο υπερβολικός φόρτος εργασίας, που εν μέρει οφείλεται στη σχετική έλλειψη προσωπικού, είναι ασυμβίβαστος τόσο με τις καλές και ανθρώπινες συνθήκες εργασίας όσο και με την αποδοτική και αποτελεσματική διαχείριση του προγράμματος. Κατόπιν αυτού και επειδή το πρόγραμμα BIOMED έχει καίρια σημασία για τη βιοϊατρική επιστήμη, την υγειονομική περίθαλψη και την υλική ευημερία στην Ευρώπη και είναι εμφανώς δημοφιλές, συνιστούμε ένθερμα να διατεθούν στο πρόγραμμα οι 28 υπάλληλοι που είχαν αρχικά προβλεφθεί για τη στελέχωση του. (xvii) Παρά τα προαναφερόμενα προβλήματα συγχαίρουμε την Επιτροπή γιατί θέσπισε το πρόγραμμα βιοϊατρικής έρευνας, το οποίο έχει ισχυρό αντίκτυπο στην ευρωπαϊκή βιοϊατρική έρευνα και θα επιδράσει θετικά σε σημαντικό βαθμό στην πρόληψη, στη διάγνωση, στη διαχείριση και (πη θεραπευτική αγωγή τα>ν ασθενειών στην Ευρώπη. Επιπλέον, έστω και αν το ποσοστό εταίριυν από τη βιομηχανία δεν είναι τόσο υψηλό όσο είχε αρχικά προβλεφθεί, η έκδηλη σημασία του προγράμματος για τους αναδόχους από τη βιομηχανία υποδηλώνει ότι με καλύτερη στόχευση του ιδιωτικού τομέα το πρόγραμμα βιοϊατρικής έρευνας θα μπορούσε επίσης να συντελέσει στην υλική ευημερία. Από την ανεξάρτητη ανάλυση μας προέκυψε ότι το πρόγραμμα βιοϊατρικής έρευνας έχει έντονη ευρωπαϊκή συνιστώσα και προσδίδει μεγάλη ευρωπαϊκή προστιθέμενη αξία καθώς και ότι έχει αποδώσει σε γενικές γραμές εξαιρετικά αποτελέσματα από πλευράς νέων ευρωπαϊκών πρωτοβουλιών, εξελίξεων όσον αφορά την υγειονομική περίθλαψη, προοπτικών υλικής ευημερίας και ποιότητας των δημοσιεύσεων. Το πρόγραμμα προσφέρει στην ΕΕ ένα απίστευτα ισχυρό δίκτυο και βάση δεδομένων απαράμιλλης εξειδίκευσης στην ιατρική, από τα μόρια μέχρι τον άνθρωπο και την κοινωνία, το οποίο, εκτός του ότι ευνοεί την εξαιρετικά παραγωγική και συνδυασμένη έρευνα μεταξύ των κρατών μελών, χρησιμεύει ως φορέας για την ταχεία συγκρότηση ευρωπαϊκών επιχειρησιακών μονάδων (Task Force) για την αντιμετώπιση στρατηγικών ή/και εθνικών ζητημάτων αμέσως μόλις ανακύπτουν. Στο ενεργητικό του προγράμματος εγγράφονται ήδη δικαίως μεγάλες 101 9. επιτυχίες, όπως η ανακάλυψη μιας νέας παραλλαγής της νόσου Creutzfeldt-Jakob, η άνοδος σε 70% του ποσοστού επιβίωσης από μία άλλοτε θανατηφόρο διαταραχή (βαριάς μορφής συνδυασμένη ανοσολογική ανεπάρκεια) και πολλές άλλες που παρατίθενται στην έκθεση μας. Το υψηλό επίπεδο ποιότητας, απόδοσης και αποτελεσματικότητας του προγράμματος εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την εργασία του προσωπικού της Επιτροπής, στο οποίο αξίζει ιδιαίτερος έπαινος. Εντοπίσαμε αρκετά σημεία που επιδέχονται περαιτέρω τεχνική βελτίωση, αλλά το πρόγραμμα προσφέρει στην ΕΕ ένα υπόδειγμα για άλλες πρωτοβουλίες στον τομέα της έρευνας, καθοριστικές για την αύξηση και την ανάπτυξη της Ευρώπης. Το πρόγραμα για τη βιοϊατρική αποτελεί ένα σημαντικό μηχανισμό, που επιτρέπει την επιστράτευση των επιμέρους ικανοτήτων των κρατών μελών στον τομέα της βιοϊατρικής προς όφελος ολόκληρης της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Ελπίζουμε ολόψυχα τα προγράμματα βιοϊατρικής έρευνας του 3ου και του 4ου προγράμματος- πλαισίου να αποτελέσουν τη βάση για την κατάρτιση αναλόγου προγράμματος στο 5ο πρόγραμμα- πλαίσιο με σημαντικά μεγαλύτερο προϋπολογισμό, ώστε να περιοριστεί ο εξανεμισμός πολλών εξαιρετικών πρωτοβουλιών, που αντικατοπτρίζουν την ισχύ των κρατών μελών στο βιοϊατρικό τομέα. 102 Π. ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ Η Επιτροπή λαμβάνει υπό σημείωση την παρατήρηση της επιτροπής αξιολόγησης ότι οι δραστηριότητες του προγράμματος BIOMED τόσο του τρίτου όσο και του 4ου προγράμματος-πλαισίου πέτυχαν το στόχο της συμβολής στην ενίσχυση της έρευνας στον τομέα της ιατρικής και της υγείας στην Ευρώπη και ότι πληρούν τα κριτήρια της ευρωπαϊκής προστιθέμενης αξίας, της ευρωπαϊκής διάστασης και της επικουρικότητας. Η Επιτροπή διαπιστώνει ότι οι αξιολογητές θεωρούν ότι η χρηματοδοτούμενη από το BIOMED έρευνα διακρίνεται σαφώς από εκείνη που χρηματοδοτείται από εθνικούς πόρους, διάκριση που έρχεται σε απόλυτη συμφωνία με την αρχή της επικουρικότητας. Οσον αφορά τα αποτελέσματα των έργων που χρηματοδοτήθηκαν από το πρόγραμμα, η Επιτροπή επισημαίνει την παρατήρηση της επιτροπής αξιολόγησης ότι, όπως φαίνεται, αυτά είναι ποιοτικά και ποσοτικά εφάμιλλα ή και ανώτερα των αποτελεσμάτων πολλών έργων που χρηματοδοτούνται από εθνικούς οργανισμούς. Η Επιτροπή παραδέχεται την τάση προς την υποβολή και την επιλογή για χρηματοδότηση περισσότερων προτάσεων για δράσεις επιμερισμένης δαπάνης υψηλής ποιότητας, την οποία θεωρεί ως ένδειξη αυξανόμενης ζήτησης για τη χρηματοδότηση πραγματικής έρευνας σε ευρωπαϊκή κλίμακα. Παρά το ότι η συνολική επιτυχία του προγράμματος από πλευράς αριθμού έργων είναι ανάλογη με τις επιδόσεις του ΝΙΗ (ΗΠΑ) και άλλων χρηματοδοτικών οργανισμών, η Επιτροπή συμμερίζεται τις ανησυχίες της επιτροπής αξιολόγησης σχετικά με την υποβολή υπεράριθμων προτάσεων. Όσον αφορά τη σύσταση για την κατανομή των πιστώσεων μεταξύ των διαφόρων πεδίων έρευνας, η Επιτροπή υπογραμμίζει ότι οι ενδεικτικοί προϋπολογισμοί του προγράμματος, που καθορίζονται από το Συμβούλιο, μπορούν να τροποποιηθούν, όπως ήδη έχει γίνει, ανάλογα με τις προτεραιότητες της έρευνας για να καλυφθεί μια συγκεκριμένη προκήρυξη υποβολής προτάσεων και μετά από ευνοϊκή γνωμοδότηση της επιτροπής του προγράμματος. Η Επιτροπή λαμβάνει επίσης υπό σημείωση ότι η επιτροπή αξιολόγησς αποδίδει πρώτη προτεραιότητα στην έρευνα για τα παράνομα φάρμακα και θεωρεί το πεδίο αυτό αναπόσπαστο μέρος των δραστηριοτήτων βιοϊατρικής έρευνας. Η άποψη αυτή είναι σύμφωνη με τις θέσεις που υιοθέτησε πρόσφατα το Συμβούλιο στο ζήτημα αυτό. Η Επιτροπή δέχεται με ευχαρίστηση το σχόλιο για τις βελτιωμένες διαδικασίες επιλογής, οι οποίες χαρακτηρίζονται σήμερα αποδοτικές, αποτελεσματικές και εμπιστευτικές, και θα συνεχίσει τις προσπάθειες της για τη βελτίωση των διαδικασιών αξιολόγησης. Η σύσταση για τον καθορισμό ελάχιστης βαθμολογίας, κάτω από την οποία καμία πρόταση δεν θα μπορεί να χρηματοδοτηθεί, υλοποιήθηκε ήδη στη δεύτερη προκήρυξη υποβολής προτάσεων. Η ανάλυση της δεύτερης αυτής προκήρυξης δείχνει αισθητή αύξηση της συμμετοχής της βιομηχανίας, εν τούτοις όμως οι οργανισμοί χρηματοδότησης της υγειονομικής περίθαλψης (επιχειρήσεις, νοσοκομεία) κατέχουν τη μερίδα του λέοντος στη συμμετοχή στο πρόγραμμα BIOMED. Σχετικά με τη θετική διάκριση υπέρ της συμμετοχής περισσοτέρων γυναικών επιστημόνων στις διαδικασίες επιλογής, πρέπει να τονιστεί ότι το προσωπικό του BIOMED απαρτίζεται κατά 50% από άνδρες και 50% από γυναίκες. Οι δυνατότητες της Επιτροπής είναι όμως περιορισμένες στον ορισμό των επιστημόνων κριτών από τους ακαδημαϊκούς κύκλους, καθώς η αναλογία ανδρών-γυναικών στα ονόματα που προτείνουν τα κράτη μέλη είναι 9:1. Η επιτροπή απολογισμού έργων είναι το κυριότερο μέσο τρέχουσας παρακολούθησης της επιστημονικής προόδου του προγράμματος και λαμβάνεται υπο σημείωση η σύσταση της επιτροπής αξιολόγησης να ενισχυθεί ο ρόλος της πρώτης. Η έλλειψη επιστημονικών στελεχών στο προσωπικό που διαχειρίζεται το πρόγραμμα, την οποία διαπιστώνει η επιτροπή αξιολόγησης, αποτελεί πολύ σοβαρό πρόβλημα και καταβάλλονται προσπάθειες για το διορισμό κατάλληλα ειδικευμένου προσωπικού στο μέλλον. 103 9. III. ΣΥΝΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ Καθ. S. AYME Διευθυντής Ερευνών στο INSERM. Εθνικός εμπειρογνώμονας σε θέματα γενετικής του ανθρώπου, επιδημιολογίας και δημόσιας υγείας για τις ασθένειες γενετικής αιτιολογίας (INSERM και CNRS) και τις σπάνιες ασθένειες (Υπουργείο Υγείας). Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, ειδικός για το πρόγραμμα με αντικείμενο το ανθρώπινο γονιδίωμα, Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Εταιρείας Γενετικής του Ανθρώπου. Στις ΗΠΑ , μέλος του Γνωμοδοτικού Συμβουλίου της βάσης δεδομένων για το γονιδίωμα και πολλών συντακτικών επιτροπών. Μέλος της ένωσης EUROCAT. Καθ. U. FAUST Τέως Διευθυντής του Ιδρύματος Βιοϊατρικής Τεχνολογίας της Στουτγάρδης και επί πολλά έτη μέλος της επιτροπής απολογισμού έργων του BIOMED. Ευρεία ειδίκευση στη βιοϊατρική μηχανική, ιδίως στην ιατρική απεικόνιση, στην επεξεργασία εικόνων και στην τεχνολογία αισθητήρων. Σύμβουλος σε διάφορα έργα βιομηχανικής Ε&Α. Καθ. G. FINK (Πρόεδρος και εισηγητής) Διευθυντής της Μονάδας Μεταβολισμού του Εγκεφάλου του Συμβουλίου Ιατρικής Έρευνας, εξελέγη Επίτιμος Καθηγητής του Πανεπιστημίου του Εδιμβούργου το 1984. Ο καθηγητής Fink είναι υπεύθυνος για την κατάστρωση της επιστημονικής στρατηγικής της μονάδας, την απασχόληση του προσωπικού της και τη διαχείριση του βασικού προϋπολογισμού της. Είναι ειδικευμένος στη νευροενδοκρινολογία, στη νευροφαρμακολογία και στη μοριακή βιολογία των νευροενδεκκρίσεων. Στον τομέα των νευροεπιστημών η γνώμη του είναι περιζήτητη και στις δύο πλευρές του Ατλαντικού. Την περίοδο 1984- 1989 διετέλεσε μέλος της επιτροπής για τη διανοητική υγεία και τις νευροεπιστήμες του ιδρύματος Wellcome Trust. Στη γνωμοδοτική πείρα του περιλαμβάνεται η αξιολόγηση πολλών μεγάλων ινστιτούτων. Είναι μέλος της συντακτικής επιτροπής πολλών μεγάλων επιστημονικών περιοδικών, Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Ένωσης Νευροενδεκκρίσεων (1991-1995) και μέλος του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης Νευροεπιστημών. Καθ. Α. ΓΡΑΒΑΝΗΣ Τακτικός αξιολογητής των προτάσεων για ερευνητικά έργα που χρηματοδοτούνται από την ελληνική Γενική Γραμματεία Έρευνας και Τεχνολογίας και από το Συμβούλιο Βιοϊατρικής Έρευνας του ελληνικού Υπουργείου Υγείας. Εμπειρογνώμονας διεθνούς κύρους στη μοριακή φαρμακολογία των ορμονοεξαρτώμενων όγκων, στις αυτοκρινικές/παρακρινικές αλληλεπιδράσεις των νευροπεπτιδίων και των στεροειδών ορμονών στους όγκους του συστήματος αναπαραγωγής, στους μοριακούς μηχανισμούς ρύθμισης της ογκογένεσης κατά τον πολλαπλασιασμό και τη διαφοροποίηση των κυττάρων, στη φαρμακολογική αξιολόγηση νέων ανταγωνιστών ορμονών για την ορμονική θεραπεία του καρκίνου. Καθ. J. M. MARTIN-MORENO Επισκέπτης καθηγητής της Σχολής Δημόσιας Υγείας του Χάρβαρντ, Βοηθός Ερευνητής στο Ευρωπαϊκό Ογκολογικό Ινστιτούτο που εδρεύει στο Μιλάνο και Καθηγητής στο Τμήμα Επιδημιολογίας και Βιοστατιστικής της Εθνικής Υγειονομικής Σχολής της Μαδρίτης, Ισπανία, της οποίας σήμερα είναι Διευθυντής. Η πείρα του εκτείνεται από την εκτέλεση και την αξιολόγηση ερευνητικών έργων σε εθνική και διεθνή κλίμακα έως την παλαιότερη θητεία του ως προέδρου της κλαδικής ομάδας Επιδημιολογίας και Κλινικών μελετών του προγράμματος BIOMED 1 και τη σημερινή θητεία του ως προέδρου της επιτροπής απολογισμού έργων του προγράμματος BIOMED της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Ασχολείται με επιδημιολογικές μεθόδους, με τη μετανάλυση και κυρίως με την επιδημιολογία του καρκίνου σε σχέση με τη διατροφή, θέμα για το οποίο έχει δημοσιεύσει πολυάριθμα άρθρα στην Ισπανία και στο εξωτερικό. Καθ. L. NOTARANGELO Επικεφαλής του Εργαστηρίου Μοριακής Ανοσολογίας του Παιδιατρικού τμήματος του Πανεπιστημίου της Brescia, κλινικός ερευνητής στη μονάδα Αιματολογίας-Ανοσολογίας και Μεταμόσχευσης μυελού των οστών του Παιδιατρικού τμήματος του Πανεπιστημίου της Brescia, μόνιμο μέλος της συμβουλευτικής επιτροπής της ΠΟΥ για τις πρωτοπαθείς ανοσολογικές ανεπάρκειες, μέλος της συντακτικής επιτροπής πολλών ιταλικών και διεθνών παιδιατρικών περιοδικών, μέλος της επιτροπής αξιολόγησης για τις επιχορηγήσεις για έρευνα του ιταλικού Εθνικού Ινιστιτούτου Υγείας (1992), μέλος της επιτροπής εξωτερικής παρακολούθησης του προγράμματος BIOMED 2 (1995). 104 Στις πρόσφατες εργασίες του περιλαμβάνονται ο χαρακτηρισμός της μοριακής βάσης της συνδεόμενης με το Χ ανοσολογικής ανεπάρκειας με υπεργαμμασφαιριναιμια IgM, η αναγνώριση του γονιδίου που ευθύνεται για την αυτοσωματική υπολειπόμενη συνδυασμένη ανοσολογική ανεπάρκεια βαριάς μορφής, ο χαρακτηρισμός της μοριακής βάσης της συνδεόμενης με το Χ θρομβοκυτταροπενίας, η πρώτη στην Ευρώπη κλινική δοκιμή γονιδιακής θεραπείας της ανεπάρκειας σε απαμινάση αδενοσίνης. Ανεπαρκειών. Επιστημονικός Ανοσολογικών Ευρωπαϊκής Γραμματέας Εταιρείας της 9. 105 10. Σ Υ ΜΠ ΕΡΙΛ. ΛΜΒΑΝΟΜΕΝΗΣ ΤΗΣ ΓΕΩΡΓΙΚΗΣ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑΣ AMUAUt M a il l l J ^ I ^ ^ I J ^ U it sm 107 10. Ι. ΠΕΡΙΛΗΨΗ Ζητήθηκε από την επιτροπή αξιολόγησης να κρίνει τις δραστηριότητες των ερευνητικών προγραμμάτων στους τομείς της γεωργίας, της αλιείας, της δασοπονίας και της γεωργικής βιομηχανίας την πενταετία 1991-1996. Η περίοδος αυτή αντιστοιχεί στο σύνολο του 3ου και μέρος του 2ου και του 4ου προγράμματος-πλαισίου. Βάσει αυτών των προγραμμάτων-πλαισίων εκτελέστηκαν περισσότερα από 850 έργα, τα οποία η ΕΕ χρηματοδότησε συνολικά με 675 εκατ. ECU περίπου. Η αλλαγή των προτεραιοτήτων του προγράμματος δείχνει μία απόλυτα δικαιολογημένη εξέλιξη. Δόθηκε μεγαλύτερη έμφαση στη δασοπονία και στην αλιεία καθώς και στα τρόφιμα, στη διατροφή και στο περιβάλλον. Οι περισσότερες αλλαγές υπαγορεύθηκαν από πολιτικές επιλογές. Η επιτροπή αξιολόγησης, ωστόσο, πιστεύει ότι το ερευνητικό πρόγραμμα θα πρέπει όχι μόνον να ακολουθεί αλλά και να καθοδηγεί την πολιτική. Αυτό σημαίνει ότι στο πρόγραμμα θα πρέπει να προβλέπεται σαφέστερα η επιδίωξη πιο μακροπρόθεσμων στόχων. Η επιτροπή αξιολόγησης εξέτασε ένα τυχαίο δείγμα 15% των έργων του AIR. Τα έργα βαθμολογήθηκαν με βάση την πρόοδο που σημείωσαν προς την επίτευξη των επιστημονικών στόχων τους, τις πιθανές επιπτώσεις τους, την αποτελεσματικότητα της διάδοσης των αποτελεσμάτων τους και τους δεσμούς που δημιούργησαν. Τουλάχιστον το 82% των έργων κρίθηκε ότι απέδωσαν «όσο αναμενόταν» ή και περισσότερο και ως προς τα τέσσερα ανωτέρω κριτήρια. Με βάση τα αναλυτικά αποτελέσματα της παρούσας αξιολόγησης και τα στοιχεία από διαθέσιμες εκθέσεις για άλλα προγράμματα, η επιτροπή αξιολόγησης κατέληξε στο συμπέρασμα ότι το πρόγραμμα ως σύνολο κατόρθωσε να επιτύχει σε μεγάλο βαθμό τους στόχους του. Η αντικατάσταση των χωριστών κλαδικών προγραμμάτων του 2ου προγράμματος-πλαισίου από τα ολοκληρωμένα προγράμματα AIR και FAIR στο 3ο και στο 4ο πρόγραμμα-πλαίσιο, αντίστοιχα, λειτούργησε ικανοποιητικά. Ο συντονισμός μεταξύ των τριών αρμοδίων Γενικών Διευθύνσεων της Επιτροπής φαίνεται ότι είναι ικανοποιητικός. Οι δεσμοί με οκτώ παράλληλα προγράμματα είναι ουσιαστικοί αλλά υπάρχουν ελάχιστες πληροφορίες σχετικά με την αποτελεσματικότητα τους. Παρά κάποιες εξαιρετικές πρωτοβουλίες (π. χ. κατάλογος έργων του AIR), το γενικό σύστημα πληροφοριών για τα προγράμματα της ΕΕ δεν εξυπηρετεί τις ανάγκες της ανάλυσης και της διαχείρισης. Ακόμη λιγότερο ικανοποιητικές είναι οι πληροφορίες που χρησιμεύουν ως βάση για την ανάλυση και το συντονισμό των σχέσεων μεταξύ των κοινοτικών και των εθνικών προγραμμάτων. Σε γενικές γραμμές, η διαχείριση των προγραμμάτων ήταν πολύ καλή. Η εκτίμηση αυτή ενισχύεται από τη γνώμη που εξέφρασαν 378 συντονιστές έργων που απάντησαν σε σχετική έρευνα. Η επιτροπή αξιολόγησης διατυπώνει ορισμένες προτάσεις για τη βελτίωση των διαχειριστικών διαδικασιών (βλ. Συστάσεις). Ενα σημείο που απαιτεί περισσότερη προσοχή είναι η διάδοση των αποτελεσμάτων. Η γνωστοποίηση τους στους επιστημονικούς κύκλους φαίνεται ότι είναι άψογη αλλά η κυκλοφορία τους στους ενδιάμεσους και τελικούς χρήστες θα μπορούσε να βελτιωθεί. Το μοντέλο FLOW του προγράμματος FLAIR θεωρείται από την επιτροπή καλό παράδειγμα. Συστάσεις 1. Στον προγραμματισμό της έρευνας θα πρέπει να προβλέπονται περισσότερες εργασίες με αντικείμενο πιο μακροπρόθεσμου ενδιαφέροντος, πέραν των άμεσων στόχων της πολιτικής, καθώς και για συστήματα και θέματα που σήμερα μπορεί να είναι αντιοικονομικά. 2. Θα πρέπει να ενθαρρυνθεί πιο ενεργά η έρευνα με αντικείμενο όλο το φάσμα δραστηριοτήτων που περικλείει η έννοια «αειφορία» με την οριοθέτηση των τομέων στους οποίους θεωρείται απαραίτητο να αυξηθούν τα ερευνητικά έργα καθώς και με την προσθήκη ενός κριτηρίου αειφορίας στις κατευθυντήριες γραμμές για τα έργα. 3. Θα πρέπει να δοθεί μεγαλύτερη έμφαση στην έρευνα που ανταποκρίνεται στο εντεινόμενο αίτημα των καταναλωτών να ενημερώνονται και να μπορούν να έχουν εμπιστοσύνη στην ακεραιότητα της τροφικής αλυσίδας. 109 10. 4. Ο προγραμματισμός θα πρέπει να διευκολύνει την ανάληψη ενός ποσοστού έργων που μπορούν να φθάσουν στην αιχμή της επιστημονικής προόδου. 5. Είναι απαραίτητο να ενισχυθούν οι δεσμοί με το πρόγραμμα για το περιβάλον. 6. Οι σχέσεις με τα εθνικά προγράμματα πρέπει να βελτιωθούν, με πρώτο βήμα τη δημιουργία μίας αποτελεσματικής κοινής βάσης δεδομένων. 7. Η εφαρμοζόμενη διαδικασία υποβολής προτάσεων έργων θα μπορούσε να βελτιωθεί με την καθιέρωση της υποβολής προσχεδίων προτάσεων σε μία προκριματική φάση. 8. Μετά την περάτωση του, κάθε έργο θα πρέπει να υποβάλλεται σε ανεξάρτητη αξιολόγηση. 9. Απαιτείται αποτελεσματικότερη διάδοση των αποτελεσμάτων. Αυτό ισχύει κυρίως για το στάδιο πέραν των επιστημονικών δημοσιεύσεων, οι οποίες κρίνονται επαρκείς. Το μοντέλο FLOW του FLAIR θα μπορούσε να αποτελέσει παράδειγμα για ορισμένους τομείς. Χρήσιμο θα ήταν επίσης να αξιοποιηθούν περισσότερο στο ερευνητικό πρόγραμμα οι υφιστάμενοι μηχανισμοί (κινητικότητα, διάδοση). 10. Θα πρέπει να ενθαρρυνθεί η συμμετοχή περισσότερων εταίρων από τη βιομηχανία, ιδιαίτερα MME. 11. Θα πρέπει να αυξηθεί ο αριθμός των δραστηριοτήτων τύπου δράσεων επιμερισμένης δαπάνης. 12. Σε ορισμένους τομείς, είναι αναγκαίο να ενισχυθεί η διαχείριση του προγράμματος από τις Υπηρεσίες της Επιτροπής, με αύξηση του προσωπικού και, κυρίως, με τη διάθεση περισσότερων πόρων για ένα αποδοτικό διοικητικό σύστημα πληροφοριών. 110 10. Π. ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ Η Επιτροπή χαιρετίζει την έκθεση εξωτερικής αξιολόγησης της πορείας των ερευνητικών προγραμμάτων που καλύπτουν τους τομείς της γεωργίας, της αλιείας και της γεωργικής βιομηχανίας την πενταετία 1991-1996. Η έκθεση παρέχει ακριβή εικόνα της εξέλιξης των διαδοχικών προγραμμάτων και η Επιτροπή δέχεται με ευχαρίστηση τη συνολικά θετική εκτίμηση. Οι συστάσεις της επιτροπής αξιολόγησης θα ληφθούν υπόψη στην εφαρμογή του υπολοίπου μέρους του 4ου προγράμματος-πλαισίου και στην κατάρτιση του 5ου προγράμματος-πλαισίου. Τα κοινοτικά ερευνητικά προγράμματα στους τομείς της γεωργίας, της αλιείας και της γεωργικής βιομηχανίας είχαν πολλαπλούς στόχους, από τους οποίους οι κυριότεροι είναι: η προώθηση και η εναρμόνιση της διευρωπαϊκής έρευνας και η δημιουργία ισχυρών επιστημονικών βάσεων για την Ευρώπη, η ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας των ευρωπαϊκών βιομηχανιών των συγκεκριμένων κλάδων και η υποστήριξη των κοινοτικών πολιτικών. Ο τελευταίος αυτός στόχος δεν υποδηλώνει κατ' ανάγκη τις άμεσες ανάγκες, για τις οποίες συχνά υπάρχουν άλλες πηγές χρηματοδότησης, αλλά ως επί το πλείστον καλύπτει μακρόπνοους πολιτικούς στόχους (π. χ. αγροτική ανάπτυξη, αειφόρος εκμετάλλευση των αλιευτικών πόρων). Ομοίως, στα προηγούμενα και στο τρέχον πρόγραμμα της ΕΕ έχουν συμπεριληφθεί πολλά πεδία βασικής έρευνας, όπως η προστασία των φυτών και η υγεία των ζώων, οι γενικές επιστήμες για θρεπτικά τρόφιμα ή η βιολογία των νέων ειδών των υδατοκαλλιεργειών. Επιπλέον, έχουν δημιουργηθεί πολλές γέφυρες με άλλα ειδικά προγράμματα της ΕΕ για ορισμένα άλλα θέματα βασικής έρευνας που συνδέονται με τα προγράμματα για τη βιοτεχνολογία, τη βιοϊατρική, την ενέργεια, τις βιομηχανικές τεχνολογίες και τεχνολογίες υλικών, το περιβάλλον ή την κατάρτιση και την κινητικότητα των ερευνητών. Σε όλα τα τα πεδία των προγραμμάτων εργασιών, το σημαντικότερο κριτήριο επιλογής είναι η επιστημονική και τεχνολογική καινοτομία και αυτό τονίζεται ιδιαίτερα στις προκηρύξεις υποβολής προτάσεων. Τα θέματα αειφορίας απόκτησαν μεγαλύτερη βαρύτητα κατά την πενταετία αυτή και σήμερα καλύπτονται από πολλά πεδία του προγράμματος εργασιών FAIR. Τα προτεινόμενα στην έκθεση κριτήρια αειφορίας θα διερευνηθούν. Η σύνδεση με το πρόγραμμα για το περιβάλλον εξασφαλίζεται σήμερα με διυπηρεσιακές διαβουλεύσεις και συσκέψεις για συγκεκριμένα πεδία του προγράμματος εργασιών. Στο 5ο πρόγραμμα-πλαίσιο οι βιοεπιστήμες και οι περιβαλλοντικές επιστήμες προβλέπεται να συνδεθούν στενότερα. Εχουν γίνει πολλές προσπάθειες για να αρθούν οι δυσχέρειες και οι περιορισμοί στη σύνδεση με τα εθνικά προγράμματα. Εχει ολοκληρωθεί η εκπόνηση καταλόγου των ερευνητικών ιδρυμάτων που αναπτύσσουν δραστηριότητα στους τομείς της αλιείας και των υδατοκαλλιεργειών καθώς και των ερευνητικών δραστηριοτήτων τους ενώ χρηματοδοτήθηκε μια απογραφή των έργων γεωργικής έρευνας στο πλαίσιο της πρωτοβουλίας AGREP, που είναι ένα σύστημα πληροφοριών για τα χρηματοδοτούμενα από δημόσιους πόρους ερευνητικά έργα που εκτελούνται σήμερα σε 11 κράτη μέλη της ΕΕ. Πέραν της ανακοίνωσης της Επιτροπής με τίτλο «Επίτευξη του συντονισμού μέσω της συνεργασίας», το 1996 συγκροτήθηκε ειδική ομάδα της CREST για να διευκολυνθεί η ανταλλαγή πληροφοριών σχετικά με τις εθνικές δραστηριότητες ΕΤΑ. Κατά το πρώτο έτος λειτουργίας της, η ομάδα αυτή συγκέντρωσε μεγάλο όγκο σχετικών πληροφοριών από τα κράτη μέλη και εκπόνησε χρησιμότατη έκθεση. Οι συντονιστικές δραστηριότητες προωθούνται μονίμως ενεργά και πάντοτε δίδεται προτεραιότητα στις προτάσεις συντονισμένων δράσεων κατά το στάδιο της επιλογής. Στο πρόγραμμα FAIR υποστηρίχθηκαν τα θεματικά δίκτυα για να ενισχυθούν οι συντονιστικές δραστηριότητες. Θα συνεχιστούν οι προσπάθειες για την προώθηση συντονισμένων δράσεων υψηλής ποιότητας, ιδίως στα πεδία που έχουν στρατηγική σημασία για την Ευρώπη. Ο βαθμός συμμετοχής της βιομηχανίας στα έργα εξαρτάται κατά πολύ από τον εκάστοτε τομέα έρευνας. Στα έργα που αφορούν τη γεωργική βιομηχανία συμμετέχει σχεδόν πάντοτε ένας τουλάχιστον εταίρος από τη βιομηχανία, της οποίας η συμμετοχή στα έργα αυτά αυξήθηκε την εξεταζόμενη πενταετία, φθάνοντας σήμερα σε ποσοστό άνω του 25%. Στους κλάδους της πρωτογενούς παραγωγής, οι βιομηχανίες συνήθως δεν είναι προσανατολισμένες στην τεχνολογία και, ως εκ τούτου, δεν ενδιαφέρονται ιδιαίτερα για τα ευρωπαϊκά ερευνητικά προγράμματα. Τα τεχνολογικά κίνητρα για τις MME που εφαρμόστηκαν στο FAIR, προσελκύουν ολοένα αυξανόμενο αριθμό προτάσεων και αποδεικνύονται αποτελεσματικό μέσο για την αύξηση της συμμετοχής των MME, ιδίως στον τομέα της τεχνολογίας τροφίμων. 111 10. Η διάδοση των αποτελεσμάτων αποτελεί απαραίτητο στοιχείο των κοινοτικών ερευνητικών προγραμμάτων. Ενώ η διάδοση στους επιστημονικούς κύκλους, μέσω των δημοσιεύσεων σε επιστημονικά περιοδικά και των ανακοινώσεων σε συνέδρια, έχει αποδειχθεί πολύ αποτελεσματική, χρειάζεται περισσότερη προσοχή στη διάδοση στους τελικούς χρήστες. Στους κλάδους των τροφίμων και των μη εδώδιμων προϊόντων έχουν δημιουργηθεί ειδικά δίκτυα ενώ σε άλλους τομείς του προγράμματος η διάδοση εξαρτάται περισσότερο από τις εθνικές πρωτοβουλίες και τα σχετικά σχέδια που εφαρμόζονται σε κάθε έργο. Η διάδοση των αποτελεσμάτων στις MME θα εξασφαλιστεί με το δίκτυο εθνικών εστιών που συγκροτήθηκε πρόσφατα στο FAIR. Οι τάσεις των καταναλωτών γενικά και, ειδικότερα, το εντεινόμενο αίτημα τους να ενημερώνονται και να μπορούν να έχουν εμπιστοσύνη στην αρτιότητα της τροφικής αλυσίδας, καλύπτονται ολοένα περισσότερο από τα διαδοχικά προγράμματα και σήμερα εξειδικεύονται στο πλαίσιο των συνοδευτικών μέτρων για τις ηθικές, νομικές και κοινωνικές πτυχές της έρευνας. Το θέμα του ρόλου της διατροφής στην υγεία του ανθρώπου αποκτά πράγματι ολοένα μεγαλύτερη βαρύτητα, καθώς άρχισε από μία μικρή θέση στο FLAIR, η οποία ενισχύθηκε στο AIR και σήμερα αντιπροσωπεύει ένα σημαντικό πεδίο του FAIR. Η βελτίωση της διαχείρισης του προγράμματος είναι διαρκής επιδίωξη. Μολονότι έχει χρησιμοποιηθεί πολύ η άτυπη προεπιλογή για την καθοδήγηση των προτεινόντων στις καταλληλότερες πηγές χρηματοδότησης, πιστεύεται ότι μία επίσημη προκριματική φάση θα τους αποθάρρυνε ακόμη περισσότερο και ότι οι εξειδικευμένες προκηρύξεις για συγκεκριμένα πεδία θα μπορούσαν να αποδειχθούν αποτελεσματικότερος μηχανισμός περιορισμού της υποβολής υπεράριθμων προτάσεων. Εξετάζονται επίσης διάφοροι τρόποι για τη βελτίωση της εποπτείας και της αξιολόγησης των έργων μετά την περάτωση τους, όπου συμπεριλαμβάνεται η συνδρομή εξωτερικών εμπειρογνωμόνων. Τέλος, οι Υπηρεσίες παραδέχονται ότι χρειάζονται ένα αποδοτικό σύστημα διαχείρισης πληροφοριών. Πρόσφατα αναπτύχθηκαν νέα συστήματα πληροφοριών (π. χ. AMPERE) αλλά απαιτούνται περαιτέρω βελτιώσεις που θα επιτρέψουν την εναρμονισμένη και σύγχρονη διαχείριση των πληροφοριών. Το πρόβλημα αυτό θα μπορούσε επίσης να επιλυθεί με την αύξηση του ανθρώπινου δυναμικού στην Επιτροπή. Συγκεφαλαιώνοντας, οι περισσότερες από τις συστάσεις της επιτροπής αξιολόγησης είναι ανάλογες με τις πρώτες κατευθύνσεις που πρότεινε η Επιτροπή για το 5ο πρόγραμμα-πλαίσιο στο έγγραφο «Για να διαπλάσουμε το αύριο». Κατόπιν αυτού, η Επιτροπή έχει την πεποίθηση ότι αυτή η ανεξάρτητη αξιολόγηση των δραστηριοτήτων ΕΤΑ της ΕΕ θα είναι πολύ χρήσιμη για τον προσανατολισμό της εφαρμογής του υπολοίπου του 4ου προγράμματος-πλαισίου και για την κατάρτιση του 5ου προγράμματος-πλαισίου. 112 10. III. ΣΥΝΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ Καθ. Stefano Cataudella, Universit degli Studi di Tor Yergara (IT) Ο καθηγητής Cataudella, Επίκουρος Καθηγητής του Πανεπιστημίου Tor Vergara (Ρώμη), έχει μεγάλη πείρα στην έρευνα, ιδίως στις σχέσεις υδατοκαλλιεργειών και περιβάλλοντος και στο γενετικό χαρακτηρισμό των πληθυσμών των ιχθυοκαλλιεργειών. Οσον αφορά την ακαδημαϊκή πείρα του, από το 1973 έχει εργαστεί σε πολλά τμήματα πανεπιστημίων και έχει συνεργαστεί σε διεθνή αναπτυξιακά προγράμματα. Εχει επίσης λάβει μέρος στην αξιολόγηση έργων FAR. Καθ. Patrick Cunningham, Trinity College Dublin (IE), Πρόεδρος της επιτροπής Ο καθηγητής Cunningham ήταν μέχρι το 1993 Διευθυντής του Τμήματος Ζωικής Παραγωγής και Υγείας των Ζώων του FAO. Στη συνέχεια επανήλθε στη θέση του ως Καθηγητής της Γενετικής Ζώων στο Trinity College και μετέχει σε διάφορες διεθνείς συμβουλευτικές επιτροπές. Επίκεντρο των ερευνητικών εργασιών του είναι η ποσοτική γενετική θεωρία και η απόδοση των προγραμμάτων βελτίωσης του ζωικού κεφαλαίου. Καθ. Francisco Javier Pereiro Mu oz, Instituto Espa ol de Oceanograf a (ES) Ο κύριος Pereiro Mu oz έχει εικοσαετή πείρα στην αλιευτική έρευνα, κυρίως για τα βαθύβια είδη των ευρωπαϊκών υδάτων. Είναι επικεφαλής των προγραμμάτων αλιευτικής έρευνας του ανωτέρω ινστιτούτου για τα ευρωπαϊκά ύδατα και έχει διατελέσει μέλος της Επιστημονικής και Τεχνικής Επιτροπής Αλιείας της ΕΚ. Αντιπροσωπεύει την Ισπανία σε ορισμένες επιτροπές του Διεθνούς Συμβουλίου Ερευνας στη Θάλασσα (ICES) και στη Συμβουλευτική Επιτροπή για τη Διαχείριση της Αλιείας (ACFM). Dr. Daniel Richard-Molard, Institut National de la Recherche Agronomique (FR) Ο Dr. Richard-Molard είναι σήμερα επικεφαλής του Τμήματος Τεχνολογίας Πρωτεϊνών και Υδατανθράκων καθώς και του Τμήματος Βιοτεχνολογίας Οπωροκηπευτικών του INRA. Οι ερευνητικές εργασίες του εστιάζονται στις τεχνολογίες μεταποίησης δημητριακών για την παραγωγή τροφίμων και άλλων προϊόντων και περιλαμβάνουν πολλά προγράμματα συνεργασίας με τη βιομηχανία. Καθ. Jorma Sundquist, Φινλανδικό Ιδρυμα Ερευνών για το Χαρτοπολτό και το Χαρτί (FI) Ο καθηγητής Sundquist ήταν Διευθυντής Ερευνών του Κέντρου Χαρτοποιίας στο Φινλανδικό Ιδρυμα Ερευνών για το Χαρτί και το Χαρτοπολτό. Τα ερευνητικά ενδιαφέροντα του καλύπτουν την τεχνολογία πολυμερών, τη χημεία χαρτιού και χαρτοπολτού καθώς και τη χημική τεχνολογία υφανσίμων υλών. Εχει επίσης λάβει μέρος στην αξιολόγηση έργων του FAIR. Καθ. Αθανάσιος Τσαφτάρης, Γεωπονική Σχολή Θεσσαλονίκης (GR) Τα ερευνητικά ενδιαφέροντα του καθηγητή Τσαφτάρη καλύπτουν πολλούς κλάδους της βοτανικής, ιδιαίτερα τη βιοχημεία, τη φυσιολογία, τη γενετική, τη βελτίωση ποικιλιών και τη βιοτεχνολογία φυτών. Ο καθηγητής Τσαφτάρης εργάζεται σήμερα στο Εθνικό Συμβούλιο Ερευνας της Ελλάδας και είναι μέλος πολλών διεθνών επιστημονικών συμβουλευτικών επιτροπών. Καθ. Marcel Vanbelle, Universit Catholique de Louvain (BE) Ο καθηγητής Vanbelle είναι ειδικός στη διατροφή των ζώων και του ανθρώπου. Από το 1990 είναι μέλος του Συμβουλίου Διατροφής του Ανθρώπου του Βελγίου, έχει δημοσιεύσει περισσότερες από 450 εργασίες και μετέχει σε πολλές διεθνείς επιστημονικές συμβουλευτικές επιτροπές. Καθ. Heinrich Wohlmeyer, Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Βιέννης (AT) Ο καθηγητής Wohlmeyer είναι γεωπόνος με διεθνή μετεκπαίδευση στην οικονομική και στις εμπορικές συμφωνίες. Πριν καταλάβει τη σημερινή θέση του ως ερευνητή στο πανεπιστήμιο, εργάστηκε στη γεωργική βιομηχανία. Στα ερευνητικά ενδιαφέροντα του περιλαμβάνονται η διαχείριση των φυσικών πύρων και η περιβαλλοντική οικονομική. 113 11. M il tl x l*lll^llSt|Si< BWwwMSfcW&lfPrm fe-IAJw. 115 11. L ΠΕΡΙΛΗΨΗ 1. Ιστορικό Το παρόν αποτελεί αυτόνομη περίληψη της έκθεσης της ομάδας αξιολόγησης, σχετικά με τις δραστηριότητες ΕΤΑ&Ε της ΕΚ, με αντικείμενο τις μη πυρηνικές μορφές ενέργειας (ΜΠΕ), κατά το χρονικό διάστημα 1991-1996. Η περίληψη συνιστά αναπόσπαστο τμήμα της κύριας έκθεσης που συνέταξε η ομάδα. Η αξιολόγηση εξετελέσθη από ομάδα ανεξαρτήτων εμπειρογνωμόνων, των οποίων τα ονόματα και καθήκοντα εμφαίνονται σε παράρτημα της κύριας έκθεσης. Οι υπόψη δραστηριότητες ΕΤΑ&Ε πραγματοποιήθηκαν με το πρόγραμμα JOULE, βάσει του τρίτου προγράμματος-πλαισίου, και με το πρόγραμμα THERMIE, καθώς και το διάδοχο πρόγραμμα JOULE-THERMIE που υπάγεται στο τέταρτο πρόγραμμα-πλαίσιο. Επειδή δεν διενεργήθηκε τελική αξιολόγηση των ανωτέρω προγραμμάτων βάσει του τρίτου προγράμματος-πλαισίου, στην παρούσα εργασία εντάσσεται και η αξιολόγηση των δραστηριοτήτων βάσει του τρίτου προγράμματος-πλαισίου, σύμφωνα με την ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Συμβούλιο, έγγραφο COM(96) 220 τελικό, της 22ας Μαΐου 1996. 2. Δραστηριότητες ΕΤΑ&Ε με αντικείμενο τις ΜΠΕ Οι πετρελαϊκές κρίσεις της δεκαετίας του 1970 έδωσαν ώθηση στο ενδιαφέρον της ΕΚ για έργα έρευνας και επίδειξης στον τομέα της ενέργειας, με διαχείριση του μεν σκέλους έρευνας εκ μέρους της ΓΔ XII, του δε σκέλους επίδειξης εκ μέρους της ΓΔ XVII. Το ενεργειακό ερευνητικό πρόγραμμα κατέστη γνωστό ως πρόγραμμα "JOULE" το 1989, υπαγόμενο στο δεύτερο πρόγραμμα-πλαίσιο, το δε σκέλος επίδειξης ονομάσθηκε πρόγραμμα "THERMIE", και δεν υπαγόταν στο πρόγραμμα-πλαίσιο. Τα δύο σκέλη συγχωνεύθηκαν το 1994 απαρτίζοντας το πρόγραμμα "JOULE-THERMIE", που υπήχθη στο τέταρτο πρόγραμμα-πλαίσιο. Τα δύο σκέλη εξακολουθούν να υπάγονται επίσημα στη διοικητική και διαχειριστική ευθύνη αντίστοιχα των ΓΔ XII και ΓΔ XVII, με δύο χωριστές επιτροπές διαχείρισης. Στο σημείο 3. 1 και στο παράρτημα της κύριας έκθεσης περιγράφονται οι στόχοι των δύο προγραμμάτων και εκείνου που τα διαδέχθηκε. Σε γενικές γραμμές, οι συντονιστές έργων του προγράμματος JOULE προέρχονται μάλλον από πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα, ενώ οι αντίστοιχοι του προγράμματος THERMIE είναι βιομηχανικές επιχειρήσεις ή βιομηχανικά ερευνητικά κέντρα. Μολονότι οι προϋπολογισμοί των μεμονωμένων έργων του προγράμματος THERMIE είναι συνήθως μεγαλύτεροι από εκείνους του JOULE, οι συνολικοί προϋπολογισμοί των δύο προγραμμάτων είναι συγκρίσιμοι. Οι τεχνικές δραστηριότητες ευρύ πεδίο, συμπεριλαμβανομένων των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, της ορθολογικής χρήσης της και των ορυκτών καυσίμων. Πέραν των δράσεων έρευνας και επίδειξης, ο ερευνητικός τομέας περιλαμβάνει συναφή μέτρα, όπως δράσεις υποστήριξης και διάδοσης, και την εκπόνηση στρατηγικών μελετών. των προγραμμάτων ΜΠΕ καλύπτουν εντός 3. Διάρθρωση της κύριας έκθεσης Η κύρια έκθεση είναι συντεταγμένη σύμφωνα με τη μορφή που υπέδειξε η CREST για την αξιολόγηση των πάσης φύσεως ειδικών προγραμμάτων ΕΤΑ&Ε. Το τμήμα 1 περιλαμβάνει αυτόνομη περίληψη της κύριας έκθεσης. Το τμήμα 2 αποτελεί εισαγωγή στην έκθεση και στη χρησιμοποιούμενη μεθοδολογία. Στο τμήμα 3 διατυπώνονται αναλυτικές κρίσεις για τα προγράμματα. Στο τμήμα 4 παρουσιάζονται τα συμπεράσματα της ομάδας αξιολόγησης. Στο τμήμα 5 παρουσιάζονται συστάσεις της ομάδας. Τα παραρτήματα περιέχουν συμπληρωματικές πληροφορίες. 4. Μεθοδολογία αξιολόγησης Η παρούσα αξιολόγηση διενεργήθηκε σε επίπεδο προγραμμάτων, και όχι έργων. Τα επιτελεία διαχείρισης των προγραμμάτων JOULE και THERMIE απέστειλαν ερωτηματολόγιο σε τυχαίο δείγμα 340 συντονιστών έργων. Τα ερωτηματολόγια επεστράφησαν απ'ευθείας στον εισηγητή, μετά από μερικούς μήνες. Στα παραρτήματα 3 και 4 παρατίθενται αναλύσεις των ανωτέρω ερωτηματολογίων. 117 11. Οι υπηρεσίες της Επιτροπής στις αρχές και στη διάρκεια της αξιολόγησης προσέφεραν στην ομάδα μας πληροφορίες για το ιστορικό σχετικά με τα προγράμματα. Η ομάδα αξιολόγησης συνέταξε ερωτηματολόγιο, το οποίο διανεμήθηκε, με την άδεια και σε συνεργασία με τους διευθυντές προγραμμάτων, στους υπεύθυνους προγραμμάτων και στο προσωπικό που είναι επιφορτισμένο με τα σκέλη JOULE και THERMIE του προγράμματος. Οι απαντήσεις επεστράφησαν ανώνυμα στον εισηγητή, παρατίθενται δε περιληπτικώς στο παράρτημα 5. Η ομάδα αξιολόγησης πραγματοποίησε συνεντεύξεις με τους διευθυντές των προγραμμάτων JOULE και THERMIE, και με στελέχη των υπηρεσιών τους. Η πρώτη σύσκεψη της ομάδας αξιολόγησης πραγματοποιήθηκε στις Βρυξέλλες στις 2 Σεπτεμβρίου 1996, και ακολούθησαν άλλες πέντε έως τις 20 Δεκεμβρίου 1996. 5. Αξιολόγηση των δραστηριοτήτων ΕΤΑ&Ε στον τομέα των ΜΠΕ Ο ενεργειακός εφοδιασμός της ΕΕ εξακολουθεί να βασίζεται κατά κύριο λόγο στις μη πυρηνικές πηγές, και το ίδιο θα εξακολουθήσει να γίνεται στο ορατό μέλλον. Είναι συνεπώς δικαιολογημένη η ενασχόληση του προγράμματος με τις μη πυρηνικές μορφές ενέργειας. Εξακολουθούν να διατυπώνονται ανησυχίες για την ασφάλεια του ενεργειακού εφοδιασμού, τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις και άλλα ζητήματα. Οι κοινοτικές δράσεις ΕΤΑ&Ε στον τομέα των ΜΠΕ είχαν ως στόχους: την αύξηση της μακροχρόνιας ασφάλειας του ενεργειακού εφοδιασμού τη μείωση της κατανάλωσης και των εισαγωγών ενέργειας την άμβλυνση περιβαλλοντικών προβλημάτων συνδεόμενων με την παραγωγή και κατανάλωση ενέργειας. Οι ανωτέρω στόχοι θα εξυπηρετούνταν διεξάγοντας εργασίες ΕΤΑ&Ε με αντικείμενο την ορθολογική χρήση της ενέργειας και την εκμετάλλευση αναεώσιμων και νέων εγχώριων ενεργειακών πηγών. Οι εργασίες ενισχύθηκαν και διευρύνθηκαν ώστε να ληφθούν υπόψη οι πολιτικές που ασκεί η Ευρωπαϊκή Ένωση και οι κοινωνικο-οικονομικές και πολιτικές αλλαγές. Εξακολουθούν να ισχύουν οι αρχικοί στόχοι των προγραμμάτων, ενώ εξελίσσονται οι επιστημονικές, τεχνικές, βιομηχανικές και κοινωνικο-οικονομικές συνθήκες. Κατά την άποψη της ομάδας αξιολόγησης, οι στόχοι εξακολουθούν σε μεγάλο βαθμό να ισχύουν για το πέμπτο πρόγραμμα-πλαίσιο, λαμβάνοντας υπόψη τη διάθεση ενεργειακών τεχνολογιών και τη βραδεία διείσδυση τους στην αγορά. Η Επιτροπή τήρησε τα κριτήρια επιλογής, τις διαδικασίες, τους στόχους και το αντικείμενο των δραστηριοτήτων, όπως καθορίζονται στις οδηγίες του Συμβουλίου. Ωστόσο, απεδείχθη δύσκολη η υιοθέτηση ειδικών και επαληθεύσιμων στόχων προγράμματος, ως προς τους οποίους να μπορούν να αξιολογηθούν οι επιδόσεις. Αυτό αποτελεί πρόβλημα που αντιμετωπίζει κάθε ερευνητική εργασία. Κατά την άποψη της ομάδας αξιολόγησης, οι δραστηριότητες ΜΠΕ υπήρξαν αντικείμενο αποδοτικής διαχείρισης με γνώμονα το κόστος. Οι διατιθέμενοι στη διαχείριση πόροι σε προσωπικό, αν όχι εντελώς, είναι σε κάποιο βαθμό ανεπαρκείς, με αποτέλεσμα φόρτο εργασίας και καθυστερήσεις. Παρολαυτά, η διαχείριση των δραστηριοτήτων γίνεται γενικώς κατά ικανοποιητικό και αποδοτικό τρόπο. Κατά τα τελευταία έτη βελτιώθηκε η ποιότητα των παρεχόμενων στους υποψήφιους πληροφοριών, είναι δε διαφανής η διαδικασία επιλογής έργων στο σκέλος JOULE. Μολονότι οι δραστηριότητες ΜΠΕ υπάγονται σε ένα και μοναδικό πρόγραμμα, το JOULE-THERMIE, υπάρχουν στην πράξη δύο επιτροπές διαχείρισης, και μεταξύ των δύο σκελών υφίστανται νομικοί διαχωρισμοί. Το 1995 εγκαινιάσθηκε διαδικασία εξωτερικής παρακολούθησης, η οποία απεδείχθη χρήσιμη για την παρούσα ομάδα και τις υπηρεσίες της Επιτροπής. Το επιτελείο διαχείρισης του προγράμματος έχει ελευθερία επιλογής ενδεδειγμένων τρόπων δράσης και διαθέτει αρκετή ευελιξία κινήσεων. Ωστόσο, η ελευθερία αυτή δεν χρησιμοποιήθηκε πάντα κατά τον καλύτερο τρόπο. Η ομάδα αξιολόγησης έκρινε δύσκολη τη διατύπωση κρίσεων για την αποτελεσματικότητα του προγράμματος ή την επίτευξη των στόχων. Αυτό αποτελεί πρόβλημα κοινό για κάθε ερευνητική δραστηριότητα με ευρέως διατυπωμένους στόχους, περιπλέκεται δε από το γεγονός ότι εργασίες ΕΤΑ&Ε στις ΜΠΕ διεξάγουν επίσης εθνικές κυβερνήσεις και ιδιωτικοί οργανισμοί, καθιστώντας δυσχερή την απομόνωση των επιτευγμάτων της Επιτροπής. Υπάρχουν όμως σημεία και στα τρία κύρια πεδία του προγράμματος (ορθολογική χρήση της ενέργειας, ανανεώσιμες πηγές και ορυκτά 118 καύσιμα), όπου οι δραστηριότητες ΜΠΕ έχουν δώσει στην Ένωση ηγετική θέση, πράγμα που δεν θα πετύχαιναν τόσο καλά τυχόν εθνικές προσπάθειες. Συγκεκριμένα παραδείγματα επιτυχών παρεμβάσεων ανευρίσκονται στην τεχνολογία των στοιχείων καυσίμου, τη σχεδίαση ανεμογεννητριών και την καύση σε κινητήρες αυτοκινήτων. Η Κοινότητα μπορεί να διαδραματίσει ιδιαίτερα αποτελεσματικό ρόλο στην υποστήριξη μακροπρόθεσμων και συνεπαγόμενων κινδύνους διεθνικών ερευνητικών έργων, τα οποία μετά δυσκολίας θα στήριζαν τα μεμονωμένα κράτη μέλη. Η επανάληψη και εμπορική εκμετάλλευση δεν υπήρξαν πάντοτε τόσο επιτυχείς όσο θα ήταν επιθυμητό, εξ αιτίας εν μέρει της χαμηλής τιμής των καυσίμων και της έκδηλης ασφάλειας του εφοδιασμού. Η ανταπόκριση των αναδόχων στα ερωτηματολόγια, μολονότι υπό κάποιες επόψεις ήταν απογοητευτική, απέδωσε όντως ουσιώδη αποτελέσματα υπό μορφή δημοσιεύσεων, επιστημονικών διατριβών, νέων προϊόντων, νέων διεργασιών και μεθόδων δοκιμής. Η επιστημονική και τεχνολογική βάση της Ένωσης αναμφίβολα ενισχύθηκε από τις δραστηριότητες ΜΠΕ, μέσω της αναπτύξεως ερευνητικών ομάδων και αντίστοιχων εγκαταστάσεων, και με την προαγα)γή της διεθνούς συνεργασίας. Επιπλέον, οι δραστηριότητες ΜΠΕ ανταποκρίνονται στην κοινοτική ενεργειακή πολιτική, προσέφεραν δε υποστήριξη σε άλλες κοινοτικές πολιτικές, όπως του περιβάλλοντος, της συνοχής, της ανάπτυξης της εσωτερικής αγοράς και της αειφύρου αναπτύξεως. Υπάρχουν στην πράξη τουλάχιστον δώδεκα κοινοτικές πρωτοβουλίες και μέσα σχετιζόμενα με τις δραστηριότητες ΜΠΕ, που διευκολύνουν την εκμετάλλευση και διάδοση ερευνητικών αποτελεσμάτων. Οι δεσμοί μεταξύ των ανωτέρω προγραμμάτων και μέσων ευρίσκονται ακόμη υπό εξέλιξη. Ο συντονισμός μεταξύ των κοινοτικών δραστηριοτήτων και των αντίστοιχων που αναπτύσσουν τα κράτη μέλη δεν υπήρξε πάντα σωστός, αλλά βελτιώνεται. 6. Συμπεράσματα Τα συμπεράσματα της ομάδας αξιολόγησης συνοψίζονται στα εξής: Οι αρχικοί στόχοι των προγραμμάτων ισχύουν ακόμη, παρά τις μεταβαλλόμενες επιστημονικές, τεχνικές, βιομηχανικές και κοινωνικο-οικονομικές συνθήκες. Οι στόχοι αυτοί θα εξακολουθήσουν σε μεγάλο βαθμό να ισχύουν και κατά το πέμπτο πρόγραμμα-πλαίσιο. Οι χρηματοδοτούμενες από την Κοινότητα εργασίες ΕΤΑ&Ε συνέβαλαν σε σχεδόν όλες τις εξελίξεις στο πεδίο των ΜΠΕ και επίσης βοήθησαν στην ενίσχυση της επιστημονικής και τεχνικής βάσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Προσεφέρθη χρηματοδότηση για μακροπρόθεσμη και συνεπαγόμενη κινδύνους έρευνα, που πιθανώς να μην μπορούσε να χρηματοδοτηθεί κατά διαφορετικό τρόπο. Εκ των πραγμάτων, τα δύο σκέλη του προγράμματος λειτουργούν σε μεγάλο βαθμό υπό μορφή χωριστών προγραμμάτων, επειδή προήλθαν από δύο διαφορετικές Γενικές Διευθύνσεις. Η παρούσα ομάδα αξιολόγησης θεωρεί τη διαχείριση του επίμαχου προγράμματος αποδοτική με γνώμονα το κόστος. Σε γενικές γραμμές είναι ικανοποιητική η διαφάνεια διαχείρισης. Και τα δύο σκέλη THERMIE και JOULE του προγράμματος JOULE-THERMIE φαίνεται να υποφέρουν από έλλειψη επάνδρωσης. Τούτο έχει δημιουργήσει καθυστερήσεις στη διαπραγμάτευση συμβάσεων, και ανεπάρκεια διατιθέμενου χρόνου για την πραγματική διαχείριση των έργων. Οι καθυστερήσεις στη διαπραγμάτευση συμβάσεων εξακολουθούν να αποτελούν πρόβλημα για τους αναδόχους, και φαίνεται ότι προκαλούνται εν μέρει αποκαθυστερήσεις στο τμήμα συμβάσεων. Δεν έχουν ταχθεί για το πρόγραμμα σαφείς ποσοτικοποιημένοι στόχοι, καθιστώντας δυσχερή την εκτίμηση της αποτελεσματικότητας του. Πιθανώς να είναι δύσκολο να καθορισθούν τέτοιοι στόχοι. Δεν είναι ικανοποιητικός ο συντονισμός μεταξύ κοινοτικών και εθνικών προγραμμάτων. Φαίνεται να μην έχει γίνει στο έπακρο χρήση όλων των διατιθέμενων τρόπων δράσης. Η Επιτροπή τήρησε τα κριτήρια και τις διαδικασίες επιλογής έργων, καθώς και τους στόχους και το πεδίο εφαρμογής, όπως παρατίθενται στις οδηγίες του Συμβουλίου. Βελτιώθηκε η προσφερόμενη βιβλιογραφία σε υποψηφίους να συμμετάσχουν στο πρόγραμμα, υπάρχουν όμως ακόμη περιθώρια για περαιτέρω βελτίωση. Είναι επίσης σκόπιμο να εναρμονισθούν οι διαδικασίες για την επιλογή έργων στα προγράμματα JOULE και THERMIE. Είναι δύσκολο να χρηματοδοτηθούν καλά έργα που περιέχουν τόσο στοιχεία έρευνας, όσο και επίδειξης. Οι αξιολογήσεις των έργων δεν χρησιμοποιούν πλήρως μέτρα σύγκρισης, όπως ορόσημα και ποσότητα αποτελεσμάτων. 119 Η αξιολόγηση ολοκληρωμένων έργων υπαγόμενων στο σκέλος JOULE του προγράμματος υπήρξε μέχρι τώρα ανύπαρκτη, τώρα όμως πλέον δρομολογείται. Η καθιέρωση ετήσιας διαδικασίας παρακολούθησης υποβοηθεί σε μεγάλο βαθμό τη διαχείριση του προγράμματος. 11. 7. Συστάσεις Η ομάδα αξιολόγησης συνιστά: Να συνεχισθούν οι δραστηριότητες ΕΤΑ&Ε στον τομέα των ΜΠΕ. Το πρόγραμμα ΜΠΕ θα πρέπει να στραφεί περισσότερο στις ανάγκες των χρηστών, με έμφαση σε εφαρμογές τεχνολογιών, ένα όμως μέρος του προϋπολογισμού θα πρέπει να εξακολουθήσει να διατίθεται σε βασική έρευνα. Σε κάθε περίπτωση θα πρέπει να διατηρηθούν υψηλά πρότυπα ποιότητας. θα πρέπει να ληφθούν περαιτέρω μέτρα για την εναρμόνιση της λειτουργίας των σκελών JOULE και THERMIE του επίμαχου προγράμματος, για παράδειγμα ενοποιώντας τη διαχειριστική διάρθρωση και καθιερώνοντας εναρμονισμένες διαδικασίες αξιολόγησης και επιλογής προτάσεων. θα πρέπει να κατοχυρωθεί καλύτερη ενοποίηση των δράσεων τύπου Α και τύπου Β του THERMIE, ώστε να βελτιωθούν τα ποσοστά επανάληψης. θα πρέπει να επεκταθούν και βελτιωθούν οι διαδικασίες παρακολούθησης και αξιολόγησης, ώστε να περιλάβουν ενδιάμεσες ανασκοπήσεις, σαφώς καθορισμένα ορόσημα και ετήσιες εκθέσεις με χαρακτηριστικά σημεία από τα έργα και για τα δύο σκέλη JOULE και THERMIE. Η ομάδα παρακολούθησης θα πρέπει να διαθέτει συνέχεια, και ένα μέλος της θα πρέπει να υπηρετεί στην ομάδα αξιολόγησης. Στο σκέλος JOULE του προγράμματος θα πρέπει να γίνεται ευρύτερη χρήση των πάσης φύσεως τρόπων δράσης και της ευελιξίας, στα οποία είναι ελεύθερη να προσφύγει η διαχείριση των προγραμμάτων, όπως οι εναρμονισμένες δράσεις. θα πρέπει να διατεθούν στο πρόγραμμα και τη διαχείριση του προγράμματος επαρκείς πόροι, μεταξύ άλλων ώστε να περισταλούν οι καθυστερήσεις στη διαπραγμάτευση συμβάσεων. θα πρέπει να αποκατασταθεί καλύτερος συντονισμός με τα προγράμματα και μεταξύ των προγραμμάτων των κρατών μελών. θα πρέπει να επινοηθεί διαδικασία για την αντιμετώπιση ικανοποιητικών προτάσεων που επικαλύπτονται με τα σκέλη JOULE και THERMIE του προγράμματος. 120 11. IL ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ Η Επιτροπή εκφράζει ικανοποίηση για την ανεξάρτητη αξιολόγηση των δραστηριοτήτων έρευνας, τεχνολογικής ανάπτυξης και επίδειξης (ΕΤΑ&Ε) στο πεδίο των μη πυρηνικών μορφών ενέργειας (ΜΠΕ), την οποία συνέταξε η ομάδα εμπειρογνωμόνων υψηλής στάθμης υπό την προεδρία του Δόκτωρα Eamonn Kinsella, και εκφράζει την ευγνωμοσύνη της για την καταβληθείσα εκ μέρους της ομάδας προσπάθεια αξιολόγησης της τελευταίας πενταετίας εκτέλεσης του προγράμματος. Στην έκθεση διατυπώνονται σχόλια για πληθώρα στοιχείων συνδεόμενων με την αξία των στόχων του προγράμματος, την απόδοση και την αποτελεσματικότητα των συνολικών μηχανισμών διαχείρισης και υλοποίησης. Η Επιτροπή θεωρεί ότι οι παρατηρήσεις παρέχουν χρήσιμη καθοδήγηση, και λαμβάνει υπό σημείωση τα συμπεράσματα της ομάδας αξιολόγησης: ότι δηλαδή θα πρέπει σε μεγάλο βαθμό να ισχύσουν και για το μέλλον οι αρχικοί στόχοι του προγράμματος ότι οι χρηματοδοτούμενες από την Κοινότητα εργασίες ΕΤΑ&Ε συνέβαλαν σε σχεδόν κάθε ανάπτυξη στο πεδίο των ΜΠΕ και επίσης βοήθησαν στην ενίσχυση της επιστημονικής και τεχνικής βάσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης ότι τηρήθηκαν τα κριτήρια και οι διαδικασίες επιλογής έργων, καθώς και οι στόχοι και το πεδίο εφαρμογής, όπως παρατίθενται στις αποφάσεις του Συμβουλίου και ότι θεωρείται ότι υπήρξε αποδοτική με γνώμονα το κόστος η συνολική διαχείριση. Η Επιτροπή καλωσορίζει τη σύσταση της ομάδας για στροφή του προγράμματος ΜΠΕ περισσότερο προς τις ανάγκες των χρηστών, τονίζοντας την εφαρμογή τεχνολογιών. Όντως, η παροχή ενεεργειακών τεχνολογιών και υπηρεσιών υψηλής ποιότητας - που ανταποκρίνονται στις προσδοκίες των πολιτών για καλύτερη ποιότητα ζωής - και η έγκαιρη επίδειξη της δυνατότητας των τεχνολογιών και υπηρεσιών αυτών να περιορίζουν τους κινδύνους για το περιβάλλον, αποτελούν ουσιαστικά στοιχεία της ευρωπαϊκής ενεργειακής πολιτικής. Η Επιτροπή υποστηρίζει την άποψη της ομάδας ότι οι στόχοι των κοινοτικών δράσεων στον τομέα των ΜΠΕ εξυπηρετούνται μέσω της διεξαγωγής δράσεων ΕΤΑ&Ε με αντικείμενο την ορθολογική χρησιμοποίηση της ενέργειας, την εκμετάλλευση ανανεώσιμων και νέων εγχώριων ενεργειακών πηγών, και επίσης στον τομέα των υδρογονανθράκων. Η Επιτροπή έχει επίσης επίγνωση ότι χρειάζονται επιπρόσθετες προσπάθειες, στο επίπεδο ολόκληρου του υπόψη πλαισίου, για την εναρμόνιση των διαδικασιών διαχείρισης και διοίκησης, καθώς και για τη βελτίωση του συντονισμού με τα προγράμματα, και μεταξύ των διαφόρων προγραμμάτων ΕΤΑ&Ε των κρατών μελών. Η ανακοίνωση με τίτλο "Για να διαπλάσουμε το μέλλον" και το μετέπειτα έγγραφο εργασίας με αντικείμενο τη διάρθρωση, τα μέσα και τους στόχους του πέμπτου προγράμματος-πλαισίου δίνουν τις βασικές γραμμές δράσεων που υπάρχει πρόθεση να τηρηθούν σχετικώς. Τέλος, η Επιτροπή θεωρεί πολύ εποικοδομητικές τις συστάσεις, με τις οποίες αφενός δρομολογούνται μελλοντικές δραστηριότητες και αφετέρου εντοπίζονται βραχυπρόθεσμες προσαρμογές που θα πρέπει εγκαίρως να καθιερωθούν στα εναπομένοντα τμήματα του τρέχοντος προγράμματος. 121 11. III. ΣΥΝΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ Δόκτωρ Eamonn KINSELLA Ο κύριος Ε. Kinsella είναι διευθυντής της εταιρείας συμβούλων The Circa Group Europe. Είναι εμπειρογνώμων στον τομέα της ενέργειας και των τεχνολογιών υλικών. Υπήρξε διευθυντής έρευνας της εταιρείας Moy Insulation Ltd και μέλος του Εθνικού Συμβουλίου Επιστήμης&Τεχνολογίας (Ιρλανδία). Κύριος Maurice CLAVERIE Στην CNRS, ο κύριος Claverie είναι υπεύθυνος για τις σχέσεις με τα Δημόσια Ερευνητικά Ιδρύματα και συντονιστής των PIR (Διεπιστημονικά Ερευνητικά Προγράμματα). Είναι επίσης σύμβουλος στην DGRT (Γενική Διεύθυνση Έρευνας και Τεχνολογίας) για προβλήματα ενέργειας και περιβάλλοντος. Κύριος Dale LAIDLER Ο κύριος D Laidler εργάζεται στο εργαστήριο της ICI ως ανώτερος επιστημονικός ερευνητής. Από το 1991 και μετά είναι διευθυντής εξωτερικών συνεργασιών. Στο πλαίσιο των καθηκόντων του βοηθάει μεμονωμένες ερευνητικές ομάδες μέσα στην ICI να συμμετάσχουν σε συλλογικές δραστηριότητες με ακαδημαϊκούς κύκλους ή μέσα στην εταιρεία. Κύριος Hans Christian SORENSEN Διευθυντής της εταιρείας Energi og Miljoundersogelse, ο κύριος Sorensen έχει εξειδικευθεί στο πεδίο της ορθολογικής χρήσης της ενέργειας και της χρησιμοποίησης ανανεώσιμων ενεργειακών πηγών σε, κτίρια, και στον τομέα της καύσης. Καθηγητής Αναστάσιος ΚΑΡΑΜΠΕΑΑΣ Ο κύριος Καράμπελας είναι καθηγητής του τμήματος χημικών μηχανικών του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Είναι διευθυντής του εργαστηρίου χημικών διεργασιών και μελέτης μονάδων. Καθηγητής διπλωματούχος μηχανικός E. h Helmut SCHAEFER Ο κύριος Schaeffer είναι καθηγητής του πολυτεχνείου του Μονάχου. Είναι υπεύθυνος της ερευνητικής μονάδας για τις επιχειρήσεις κοινής ωφελείας. Διαθέτει πείρα σε εφαρμοσμένη έρευνα στον τομέα της χρησιμοποίησης της ενέργειας στη βιομηχανία, στον οικιακό τομέα και στις μεταφορές (διαρθρωτική ανάλυση ενεργειακής ζήτησης, ιδέες για ενεργειακές λύσεις. ). 122 12. 123 12. Ι. ΠΕΡΙΛΗΨΗ Συστάσεις 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. Είναι πολύ σημαντκό οι μεταφορές να παραμείνουν αυτούσιο πρόγραμμα και ταυτόχρονα να συνδέονται στενά με άλλα πεδία του προγράμματος-πλαισίου. Τα επόμενα γενικά προγράμματα Ε&ΤΑ στις μεταφορές θα πρέπει να περιλαμβάνουν τα θέματα που σχετίζονται με τις μεταφορές όπως η ανάπτυξη της τεχνολογίας, η διατήρηση της ενέργειας, κοινωνικά και περιβαλλοντικά θέματα, η χρήση γης κ. λπ. , με τις ποικίλες πτυχές που διαχειρίζονται οι αντίστοιχες Γενικές Διευθύνσεις μέσα σε ένα συνεκτικό πλαίσιο. Είναι σημαντικό να υπάρχει ένα μίγμα τεχνολογικής έρευνας και πολιτικής έρευνας μέσα σε ένα συνολικό πρόγραμμα Ε&ΤΑ στις μεταφορές. Τα έργα που πρέπει να συμπεριληφθούν στα επόμενα προγράμματα θα πρέπει να επιλεγούν έτσι ώστε να δοθεί πρώτη προτεραιότητα στα προβλήματα που αντιμετωπίζονται κατά τον αποτελεσματικότερο τρόπο στην Ευρώπη και ειδικότερα εκείνα που είναι σημαντικά για την πολιτική μεταφορών της ΕΕ. Είναι σημαντικό το συνολικό πρόγραμμα να δίνει σαφή και αντιληπτή εικόνα: θα πρέπει να υπάρχει κάποιο περιθώριο για να διακινδυνεύονται κατ' επιλογήν ορισμένα θέματα και επίσης κάποια ευρέως φάσματος έρευνα που να διαπνέει τα διαδοχικά προγράμματα-πλαίσια. Το ειδικό πρόγραμμα για τις μεταφορές θα πρέπει να είναι διαρθρωμένο έτσι ώστε να υπάρχει ένα στρατηγικό μέρος, μια "ομπρέλα", να αντιμετωπίζονται προβλήματα κοινά σε όλα τα μέσα μεταφοράς, ο συντονισμός και ο ανταγωνισμός μεταξύ των μέσων μεταφοράς. Κάτω από την "ομπρέλα" αυτή θα πρέπει να περιληφθεί η σύνδεση των μεταφορών με άλλα συναφή θέματα. Είναι επείγον να αυξηθεί το προσωπικό που θα διαχειρίζεται τις δραστηριότητες Ε&ΤΑ στις μεταφορές, ο αριθμός του οποίου αρχικά είχε συμφωνηθεί, ένα όμως πολιτικά προσανατολισμένο πρόγραμμα αυτού του είδους χρειάζεται μεγαλύτερο ποσοστό επιστημόνων υπαλλήλων για τα έργα από εκείνο που χρειάζεται στα πιο τεχνολογικής φύσεως προγράμματα, και επομένως ο αριθμός προσωπικού που συμφωνήθηκε πρέπει να αυξηθεί. Χρειάζεται μεγαλύτερη ευελιξία στον προγραμματισμό των προϋπολογισμών. Ένα μέρος του ποσού πρέπει να κρατηθεί κατά μέρος στο πλαίσιο του ειδικού προγράμματος έτσι ώστε να είναι δυνατόν να υπάρξει ανταπόκριση στις μεταβολές της κοινωνίας και της πολιτικής, των νέων εξελίξεων στην τεχνολογία, στην παράταση έργων που προέρχονται από προηγούμενα προγράμματα, κ. λπ. Υποστηρίζουμε πλήρως τα μέτρα που προτείνει η ΓΔ VII για να βελτιωθεί η διάδοση των αποτελεσμάτων τονίζουμε την ανάγκη να υπάρχει εσωτερικό προσωπικό ειδικά αρμόδιο και υπεύθυνο για να διευκολυνθεί η διάδοση και να προταθούν οι κατάλληλοι πόροι που θα μπορούν να διατεθούν. 10. Οι συντονισμένες δράσεις και οι επιχειρησιακές μονάδες αποδείχθηκαν πολύ αποτελεσματικές στην αναβάθμιση της συνεργασίας και του συντονισμού, και επομένως οι μηχανισμοί αυτοί θα πρέπει να δημιουργηθούν καταλλήλως στα μελλοντικά προγράμματα-πλαίσια. Ιστορικό Η παρούσα έκθεση αξιολόγησης εκπονήθηκε βάσει του άρθρου 4 παράγρας>ος 2 της απόφασης του Συμβουλίου της 15ης Δεκεμβρίου 1994 για το ειδικό πρόγραμμα Ε&ΤΑ στο πεδίο των μεταφορών. Τα προγράμματα και οι πρωτοβουλίες που καλύπτει η πενταετής αξιολόγηση είναι: το EURET, APAS και η εναρκτήριος φάση του κατά πολύ ευρύτερου προγράμματος Ε&ΤΑ στις μεταφορές στο πλαίσιο του 4ου πο< >-< >«'ιμματος-πλίησιου 125 12. Στόχοι της παρούσας πενταετούς αξιολόγησης είναι να εξετασθεί εάν τα προγράμματα και οι πρωτοβουλίες υπήρξαν αξιοσημείωτες, αποδοτικές από οικονομική άποψη και αποτελεσματικές και κατά πόσον οι δραστηριότητες Ε&ΤΑ συνέτειναν στην εκπλήρωση των στόχων της κοινοτικής πολιτικής μεταφορών και άλλων πολιτικών. Η αξιολόγηση πραγματοποιήθηκε μεταξύ Ιουλίου και Οκτωβρίου 1996. Η ομάδα εξέτασε τις εκθέσεις έργων και αξιολόγησης και την τεκμηρίωση που σχετίζεται με το πρόγραμμα Ε&ΤΑ στις μεταφορές. Επιπλέον, οι αξιολογητές είχαν σειρά συναντήσεων με επικεφαλείς έργων, αντιπροσώπους των διαφόρων συναφών έργων της ΕΕ, μέλη της επιτροπής έρευνας στις μεταφορές (TRC) και προσωπικό από τη ΓΔ VII, ΓΔ XIII και το Eurocontrol. Η ομάδα αξιολόγησης συναντήθηκε τέσσερις φορές στα γραφεία της ΓΔ VII και σε άλλες περιπτώσεις είχε απευθείας αλληλογραφία. Πρόθεση του ερευνητικού προγράμματος στις μεταφορές είναι να βελτιωθεί η αποτελεσματικότητα των μέσων μεταφοράς και να καταστρωθεί μία στρατηγική ταχύτερης ολοκλήρωσης και διαλειτουργικότητας. Η έρευνα καλύπτει τόσο τις επιβατικές όσο και τις εμπορευματικές μεταφορές. Υπάρχουν άλλα ειδικά προγράμματα που συνδέονται με τις μεταφορές, τα οποία θα αξιολογηθούν μεμονωμένα, έχουν συμπεριληφθεί όμως ορισμένες πτυχές σύνδεσης με αυτά τα προγράμματα. Κύρια επιτεύγματα Κυριότερα επιτεύγματα προσδοκώνται μόνον από τις δραστηριότητες EURET και APAS που είχαν περιορισμένο προϋπολογισμό, δεδομένου ότι το έργο Ε&ΤΑ στις μεταφορές βρίσκεται ακόμη σε αρχικό στάδιο. Μεταξύ των κύριων επιτευγμάτων είναι: Πολλαπλά μέσα μεταφορών: σχεδιασμός ενός καινοτόμου και αποτελεσματικού συστήματος ταχείας φόρτωσης κα εκφόρτωσης εμπορευμάτων στα διάφορα μεταφορικά μέσα (SIMET). Σιδηροδρομικές μεταφορές: ανάπτυξη ενός Εναρμονισμένου Ευρωπαϊκού Συστήματος Διαχείρισης της Σιδηροδρομικής Κυκλοφορίας (ERTMS) με σκοπό να υπερβληθεί η κατάτμηση των συστημάτων διαχείρισης της σιδηροδρομικής κυκλοφορίας που χρησιμοποιούνται από τους κρατικούς σιδηροδρόμους. Θαλάσσιες μεταφορές: εφαρμογή προηγμένων τεχνολογιών και ολοκλήρωση τους με βέλτιστη σύνθεση πληρώματος, επάνδρωση και επιχειρησιακές στρατηγικές (ATOMOS). Αεροπορικές μεταφορές: βελτίωση και αξιολόγηση των σεναρίων διαχείρισης της εναερίου κυκλοφορίας (AEGIS). Οδικές μεταφορές: χρήση μιας ανάλυσης αποδοτικής από οικονομική άποψη όπου θα χρησιμοποιούνται πολλά κριτήρια για τα νέα οδικά έργα. Επιπλέον, οι ερευνητικές δραστηριότητες υπήρξαν πολύ επιτυχείς στο θέμα ενθάρρυνσης των διαφόρων ομάδων στη βιομηχανία, στους μεταφορείς, στους ερευνητές και εκείνους που λαμβάνουν αποφάσεις να συνεργασθούν στενότερα μεταξύ τους και να υπάρξει μεγαλύτερος βαθμός συνεργασίας μεταξύ των οργανώσεων στα διάφορα κράτη μέλη. 126 12. Π. ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ Η Επιτροπή θεα>ρεί ευπρόσδεκτη την παρούσα ανεξάρτητη αξιολόγηση Ε&ΤΑ στο πεδίο των μεταφορών στην ΕΕ. Οι συστάσεις θα ληφθούν υπόψη για τον προσανατολισμό της περαιτέρω ανάπτυξης της έρευνας στις μεταφορές στο πλαίσιο του 4ου και 5ου προγράμματος-πλαισίου και θα έχει επίσης αντίκτυπο στον τρόπο με τον οποίο θα διαδοθούν και θα εφαρμοσθούν τα αποτελέσματα της έρευνας και ανάπτυξης. Η Επιτροπή αναγνωρίζει την ανάγκη να υπάρχει ένα κράμα "τεχνολογικής" και "πολιτικής" έρευνας. Θεωρεί θετικό το συμπέρασμα της ομάδας ότι "η συμβολή των ειδικών προγραμμάτων Ε&ΤΑ στις μεταφορές στην εφαρμογή της πολιτικής μεταφορών της ΕΕ είναι σημαντική". Η απαίτηση να υποστηριχθεί η πολιτική αυτή καθορίζεται με σαφήνεια στο άρθρο 130στ της συνθήκης για την ΕΕ, όπου αναφέρεται ρητά η ανάγκη για έρευνα με σκοπό να ενισχυθεί η επιστημονική και τεχνολογική βάση της κοινοτικής βιομηχανίας και να υποστηριχθούν άλλες κοινοτικές πολιτικές. Επίσης αναγνωρίζεται με σαφήνεια στην ανακοίνωση της Επιτροπής "Για να διαπλάσσουμε το μέλλον". 1 Επιθυμία της ομάδας είναι να δημιουργηθεί ένα αυτόνομο πρόγραμμα Ε&ΤΑ στις μεταφορές στο πλαίσιο του 5ου προγράμματος-πλαισίου. Η Επιτροπή έχει αναγνωρίσει την ανάγκη να επικεντρωθούν κάπως οι μελλοντικές ερευνητικές προσπάθειες. Η πρόταση του 5ου προγράμματος- πλαισίου είναι πιθανόν να επιφέρει σημαντική μείωση του αριθμού ειδικών προγραμμάτων. Έτσι θα διευκολυνθεί η συνεργασία και ο συντονισμός των ερευνητικών προσπαθειών σε θέματα όπως οι μεταφορές, οι οποίες τη στιγμή αυτή αποτελούν αντικείμενο τεσσάρων διαφορετικών ειδικών προγραμμάτων. Η Επιτροπή θεωρεί επίσης αξιοσημείωτη την άποψη της ομάδας όσον αφορά την ανάγκη μιας συνολικής "ομπρέλας" στην Ε&ΤΑ στις μεταφορές, κάτω από την οποία θα αντιμετωπισθούν αναλυτικά τα προβλήματα που είναι κοινά στα διάφορα μεταφορικά μέσα, καθώς και ο ανταγωνισμός και ο συντονισμός των μεταφορικών μέσων. Το ειδικό πρόγραμμα Ε&ΤΑ στις μεταφορές αφιερώνει το 20% περίπου του προϋπολογισμού του στην στρατηγική έρευνα, η οποία εν μέρει διαδραματίζει ένα τέτοιο ρόλο. Όσον αφορά την ευελιξία, η Επιτροπή αναγνωρίζει ότι χρειάζεται ευέλικτος προγραμματισμός και διαχείριση στο πρόγραμμα Ε&ΤΑ στις μεταφορές. Ήδη έχει γίνει η χρήση της περιορισμένης ευελιξίας που παρέχει το ειδικό πρόγραμμα στις μεταφορές. Παραδείγματα αποτελούν η μεταβολή της χρηματοδότησης ορισμένων εργασιών και η έμφαση που δίδεται σε θέματα της έρευνας σχετιζόμενα με την τιμολόγηση της οδικής υποδομής που καθιερώθηκε στην τρίτη πρόσκληση υποβολής προτάσεων. Η δημιουργία μεγαλύτερης ευελιξίας, με τη διατήρηση ορισμένων κεφαλαίων σε κάθε ειδικό πρόγραμμα για να καλυφθούν απρόβλεπτες απαιτήσεις θα εξετασθεί πάντως κατά την εκπόνηση του 5ου προγράμματος-πλαισίου. Ο ρόλος των συντονισμένων δράσεων και των επιχειρησιακών μονάδων αναγνωρίσθηκε σωστά από την ομάδα ως μέσο για την αναβάθμιση της συνεργασίας και του συντονισμού. Η Επιτροπή προτίθεται να ενσωματώσει και τους δύο αυτούς τύπους δράσεων στα μελλοντικά προγράμματα- πλαίσια. Τέλος, η Επιτροπή αναγνωρίζει τη σημασία της διάδοσης και εκμετάλλευσης των αποτελεσμάτων στο πεδίο της Ε&ΤΑ στις μεταφορές. Επιμένει, στο πλαίσιο του προγράμματος Ε&ΤΑ στις μεταφορές, ότι όλα τα έργα πρέπει να περιλαμβάνουν μία δέσμη έργων αφιερωμένη στη διάδοση και εκμετάλλευση των αποτελεσμάτων της Ε&ΤΑ. Επιπλέον, δημιουργήθηκε ένα ειδικό έργο σε επίπεδο προγράμματος με την τρίτη πρόσκληση υποβολής προτάσεων στις 17 Δεκεμβρίου 1996, που αποσκοπεί σε σειρά μέτρων προώθησης της διάδοσης και εκμετάλλευσης όλων των αποτελεσμάτων της έρευνας. 1 COM(96) 332 τελικό - 10. 07. 1996 127 12. III. ΣΥΝΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ Καθηγητής Peter Jones Διευθυντής, Ομάδα Μελετών στις Μεταφορές, Πανεπιστήμιο του Westminster. Καθηγητής Bengt Holmberg Καθηγητής, Τμήμα Συγκοινωνιολογίας και Τεχνολογίας Πανεπιστήμιου του Lund Κος Ambrossius Baanders Αναπληρωτής διευθυντής, Ερευνητικό Κέντρο Μεταφορών A. V. V. Κος Jorge Hernando Cogollor Πρόεδρος, Consultrans S. A. Κος Harri Kallberg Διευθυντής, Κέντρο Οδικής Κυκλοφορίας Διπλωματούχος μηχανικός Konrad Lijaschek Τμηματάρχης της SIEMENS AG Αυστρίας Τμήμα Συστημάτων Σηματοδότησης και Ελέγχου της Οδικής Κυκλοφορίας Ηνωμένο Βασίλειο Σουηδία Κάτω Χώρες Ισπανία Φινλανδία Αυστρία 128 13. 129 13. L ΠΕΡΙΛΗΨΗ 1. 1 Οι γενικές διαπιστώσεις της επιτροπής αξιολόγησης για το πρόγραμμα Στοχοθετημένης Κοινωνικοοικονομικής Έρευνας Πριν από την αρχή του τετάρτου προγράμματος-πλαισίου, η κοινωνικοοικονομική έρευνα σε κοινοτικό επίπεδο χαρακτηριζόταν από δύο διαδικασίες: αφενός, οι συγκεκριμένες έρευνες και μελέτες στον τομέα των κοινωνικών επιστημών διεξάγονταν σε συνδυασμό με το πρόγραμμα MONITOR και ως αναπόσπαστο μέρος ορισμένων ειδικών προγραμμάτων. Αφετέρου, κατά τα τέλη της δεκαετίας του '80 άρχισε ευρεία συζήτηση για την ενδεχόμενη σπουδαιότητα της συνεργατικής ευρωπαϊκής έρευνας στον τομέα των κοινωνικών επιστημών. Στη συζήτηση αυτή συνέβαλαν ουσιαστικά σημαντικοί θεσμικοί φορείς. Το τέταρτο πρόγραμμα-πλαίσιο ακολούθησε τα φιλόδοξα σχέδια, τα οποία ήταν το αποτέλεσμα αυτής της εντατικής διαλογικής διαδικασίας, μόνον σε πολύ περιορισμένο βαθμό. Το πεδίο εφαρμογής του προγράμματος ΣΚΟΕ είναι όχι μόνον λιγότερο εκτενές από όσο είχαν προβλέψει οι διάφοροι προβληματισμοί στις αρχές της δεκαετίας του '90, αλλά διαφέρει επίσης στον βαθμό που είναι ιδιαίτερα κατακερματισμένο. Επομένως, διαγράφεται περισσότερο ως μια πρώτη πρότυπη δραστηριότητα στον τομέα της κοινωνικοοικονομικής έρευνας σε ευρωπαϊκό επίπεδο και λιγότερο ως στρατηγικό εργαλείο για τη διερεύνηση εις βάθος των αιτίων από τα οποία προήλθαν ο αποκλεισμός, η ένδεια, η ανεργία, η υποβάθμιση των πόλεων κ. λπ. στην Ευρώπη. Η επιτροπή αξιολόγησης επικεντρώθηκε στο πρόγραμμα ΣΚΟΕ ως έχει, όχι το ΣΚΟΕ όπως θα μπορούσε ή θα έπρεπε να είναι. Επιπλέον, πρέπει να τονισθεί ότι η αξιολόγηση της επιτροπής βασίζεται σε επισκόπηση και εντυπώσεις που αποκομίσθηκαν σε πολύ πρώιμο στάδιο της ανάπτυξης του προγράμματος, ενώ έργα έχουν αρχίσει μόλις πριν από μερικούς μήνες. Έχοντας κατά νουν τα εξής: α. παρόλο το περιορισμένο πεδίο εφαρμογής του, το πρόγραμμα ΣΚΟΕ πρέπει να θεωρηθεί ως μια πρώτη σημαντική απόπειρα να βελτιωθούν οι γνώσεις για ορισμένα σημαντικά ειδικά προβλήματα και να ενθαρρυνθεί η συνεργασία σε ευρεία κλίμακα στην κοινότητα των ευρωπαίων κοινωνικών επιστημόνων, συνεισφέροντας κατά τον τρόπον αυτόν στην πολιτική συζήτηση και συμβάλλοντας στην ανάπτυξη μιας ευρωπαϊκής υποδομής κοινωνικοοικονομικής έρευνας β. αν και το πρόγραμμα αντιμετώπισε πολλές διαφορετικές προκλήσεις, κυρίως στο επίπεδο γενικής ηγεσίας και διαχείρισης, επιπλέον των τυπικών προβλημάτων μάθησης μιας σχετικά νέας δραστηριότητας, έχουν επιλεγεί και άρχισαν να λειτουργούν πριν από μερικούς μήνες ορισμένα ερευνητικά έργα και θεματικά δίκτυα υψηλής ποιότητας. Το πρόγραμμα ΣΚΟΕ παρέχει μια νέα βάση για συνεργατική πολυ-εθνική, πολυ-πολιτισμική έρευνα, που προσανατολίζεται και σχετίζεται με τη χάραξη πολιτικής, το οποίο αποτελεί νέο χαρακτηριστικό για την κοινωνικοοικονομική έρευνα στην Ευρώπη. Οι στόχοι του προγράμματος ισχύουν περισσότερο από ποτέ. Η επιτροπή αναμένει ότι θα παραχθούν σχετικά αποτελέσματα, σε μέρη του προγράμματος ήδη στο εγγύτατο μέλλον. Η επιτροπή με ευχαρίστηση διαπίστωσε ότι σε ορισμένα από τα έργα είναι ήδη διαθέσιμα ορισμένα ενδιαφέροντα αποτελέσματα. Τα αποτελέσματα του προγράμματος θα συμβάλουν στην ανάπτυξη νέων επιστημονικών γνώσεων στους τομείς κοινωνικοοικονομικής έρευνας που καλύπονται από το πρόγραμμα, όπως και στη βελτίωση των κοινοτικών πολιτικών στους τομείς της έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης, εκπαίδευσης και κατάρτισης και κοινωνικού αποκλεισμού και ένταξης. Αφού οι ειδικοί στόχοι του προγράμματος απαιτούν εκτεταμένη δικτύωση ως ειδικό χαρακτηριστικό της ΣΚΟΕ, προϋπόθεση για τη διασφάλιση της επιτυχίας θα είναι η περαιτέρω ανάπτυξη των δεσμών μεταξύ έρευνας και χάραξης πολιτικής - στο επίπεδο του προγράμματος, των θεματικών ομάδων και των επιμέρους έργων. Τα πρώτα αποτελέσματα είναι πολλά υποσχόμενα, αλλά πρέπει να εξασφαλισθούν και στο μέλλον να ενισχυθούν επίσης ενδεδειγμένοι μηχανισμοί εντατικής αλληλοδιάδρασης και επικοινωνίας. Το πρόγραμμα ΣΚΟΕ αντιμετώπισε και αντιμετωπίζει πολλές οργανωτικές δυσκολίες κατά την ανάπτυξη του - ήδη τέσσερεις διαφορετικοί διευθυντές στη σύντομη ζωή του, αλλαγές σε προσωπικό και αρμοδιότητες, καθώς και αρκετές διαφορετικές οργανωτικές δομές. Προφανώς, η Επιτροπή δεν ήταν σε θέση να εξασφαλίσει αρμονική εναρκτήρια φάση αυτής της νέας δραστηριότητας μέχρι 131 13. πρόσφατα. Για την Επιτροπή Προγράμματος, τα προβλήματα ηγεσίας στο επίπεδο του προγράμματος κατά το πρώτο χρονικό διάστημα της ανάπτυξης του προγράμματος υπήρξαν ελάχιστα ικανοποιητικά. Παρόλα ταύτα, η επιτροπή αξιολόγησης αναγνωρίζει ότι, κατά τη φάση εφαρμογής του προγράμματος, το προσωπικό της Επιτροπής απέδωσε εκπληκτικά καλά υπό πολύ περίπλοκες, ταραχώδες και μερικές φορές συγκεχυμένες περιστάσεις, και κατόρθωσε να διοργανώσει την έναρξη του προγράμματος - πρόσκληση υποβολής προτάσεων, αξιολόγηση και επιλογή έργων, διαπραγμάτευση συμβάσεων - αποτελεσματικά και με υψηλά πρότυπα. Η επιτροπή αξιολόγησης με ικανοποίηση σημειώνει ότι, για τη δεύτερη πρόσκληση υποβολής προτάσεων, τηρήθηκαν οι συστάσεις της Έκθεσης Εξωτερικής Παρακολούθησης του 1995. Οι στόχοι του προγράμματος ΣΚΟΕ, όπως ορίζονται στην απόφαση του Συμβουλίου, έχουν αρκετά σαφή ορισμό. Στο μέλλον, ωστόσο, πρέπει να καθορισθούν, εν ανάγκη, ομάδες στόχου και δείκτες επιδόσεων. Η παρούσα επιτροπή έχει επίγνωση των επικρίσεων που διατυπώθηκαν στην προηγούμενη Έκθεση Εξωτερικής Παρακολούθησης του 1995 για το πρόγραμμα ΣΚΟΕ ότι το κόστος διαχείρισης του προγράμματος ΣΚΟΕ είναι πολύ υψηλό. Κατόπιν ενός έτους εμπειρίας, η επιτροπή αξιολόγησης αντιμετωπίζει το θέμα αυτό από διαφορετική άποψη. Η ειδική φύση του προγράμματος, σε συνδυασμό με τις σημαντικές εργασίες δικτύωσης, απαιτεί επαρκή επάνδρωση - τόσο σε άτομα, όσο και σε κατάλληλη εξειδίκευση. Στο εγγύτατο μέλλον, η κατάσταση θα επιδεινωθεί ακόμη περισσότερο, όταν θα αρχίζουν τα έργα που προέκυψαν από τη δεύτερη πρόσκληση υποβολής προτάσεων. Το πρόγραμμα ΣΚΟΕ διαθέτει ενδεδειγμένους τρόπους δράσης - ερευνητικά έργα, θεματικά δίκτυα, συντονισμένες δράσεις και συνοδευτικά μέτρα. Η επιτροπή αξιολόγησης θα θεωρούσε ευπρόσδεκτη μεγαλύτερη διαφήμιση των θεματικών δικτύων και των συντονισμένων δράσεων, διότι αυτοί οι τρόποι συμμετοχής στο πρόγραμμα ενδείκνυνται ιδιαίτερα για την κινητοποίηση και την τόνωση της ευρωπαϊκής συνεργασίας της ερευνητικής κοινότητας στον κοινωνικοοικονομικό τομέα, όπου δεν έχει αναπτυχθεί τόσο πολύ στο παρελθόν. Επί πλέον, η επιτροπή υποστηρίζει ένθερμα τις απόπειρες να ομαδοποιηθούν έργα γύρω από θέματα που ακολουθούν παρόμοιους στόχους, προσφέροντας, επομένως, έναν μηχανισμό για επανολοκλήρωση ενός αρχικά κατακερματισμένου προγράμματος. Βάσει της ποιότητας των επιλεγέντων έργων, η επιτροπή πιστεύει ότι θα δημιουργηθεί σημαντική προστιθέμενη αξία. Άρα, η επιτροπή αναμένει σημαντικές επιπτώσεις του προγράμματος - τόσο από οικονομική άποψη, μέσω της μελλοντικής συνεισφοράς στη βελτίωση των κοινοτικών πολιτικών ΕΤΑ, όσο και άποψη εισροών στην ανάπτυξη νέων ευρωπαϊκών προσεγγίσεων της εκπαίδευσης και της κατάρτισης, καθώς και νέων κοινωνικών μοντέλων. Πρέπει να τονισθεί, επίσης, η ενδεχόμενη συνεισφορά του στην εναρμόνιση των κοινωνικών δεδομένων. Το πρόγραμμα ΣΚΟΕ έχει δώσει έναυσμα σε μια διαδικασία εξευρωπαϊσμού στους διάφορους τομείς κοινωνικοοικονομικής έρευνας, με τους οποίους έχει ασχοληθεί μέχρι στιγμής. Το γεγονός αυτό μπορεί να θεωρηθεί ως σημαντική επίπτωση από μόνη της ήδη, διότι στο μέλλον θα χρειασθεί καλά ανεπτυγμένη ευρωπαϊκή υποδομή κοινωνικών επιστημών. Παρόλα ταύτα, όπως έχει ήδη λεχθεί, η επίτευξη των στόχων θα εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό από την αποτελεσματικότητα και την αποδοτικότητα της αλληλοδιάδρασης μεταξύ έρευνας και χάραξης πολιτικής. Η επιτροπή έχει επισημάνει ελλείψεις όσον αφορά τις εργασίες επικοινωνίας, δικτύωσης και συντονισμού του προγράμματος ΣΚΟΕ, προς την κατεύθυνση άλλων ειδικών προγραμμάτων, άλλων υπηρεσιών της Επιτροπής, καθώς και των επιπέδων πολιτικής στην Κοινότητα και στα κράτη μέλη. Οι ελλείψεις αυτές σαφώς σχετίζονται με το πρόβλημα επάνδρωσης του προγράμματος. Η επιτροπή αξιολόγησης υποστηρίζει ένθερμα μια διττή προσέγγιση της ένταξης των κοινωνικών επιστημών στο πέμπτο πρόγραμμα-πλαίσιο: η επιτροπή συνιστά ανεπιφύλακτα χωριστό ειδικό πρόγραμμα κοινωνικοοικονομικής έρευνας, το οποίο θα ασχολείται με μια ορθά επιλεγμένη σειρά θεμάτων με λογική συνέπεια, τα οποία είναι εκ φύσεως ευρωπαϊκά. Ένα ειδικό πρόγραμμα θα προσφέρει τη διαφάνεια και την ορμή προς την ολοκλήρωση που θα είναι αναγκαίες προκειμένου να ενταθεί η διαμόρφωση ενός ευρωπαϊκού 132 13. χώρου κοινωνικής επιστήμης, να υποστηριχθούν άλλες κοινοτικές πολιτικές και να ενισχυθούν οι δραστηριότητες άλλων κοινοτικών προγραμμάτων και υπηρεσιών της Επιτροπής. Η Επιτροπή πρέπει να συνεχίσει και να ενδυναμώσει τα μέρη των ειδικών προγραμμάτων που αφορούν τις κοινωνικές επιστήμες, όπου ενδείκνυται. Θα χρειασθεί να αναπτυχθούν περαιτέρω ειδικές μεθοδολογίες για εκτίμηση των κινδύνων και των επιπτώσεων στα διάφορα τεχνολογικά πεδία, ούτως ώστε να επιτευχθούν ολοκληρωμένα συστήματα προγραμματισμού, τα οποία θα βοηθήσουν να αποφευχθούν εξ αρχής αρνητικές κοινωνικές, περιβαλλοντικές και οικονομικές επιπτώσεις. Η αξιοπιστία της Ευρωπαϊκής Ένωσης ως υπερεθνικού οργανισμού θα εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό από την επιτυχία της να επιλύσει τα προβλήματα που παρουσιάζουν τις μεγαλύτερες προκλήσεις στα διάφορα πεδία πολιτικής που συνδέονται με τη συνολική διαδικασία ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Η επιτροπή αξιολόγησης είναι πεπεισμένη ότι υπάρχει ανάγκη για ολοκληρωμένες προσεγγίσεις, προσανατολισμένες προς συστήματα, τις οποίες μπορεί να προσφέρει ένα καλοσχεδιασμένο μελλοντικό κοινωνικοοικονομικό πρόγραμμα. 1. 2 Οι σημαντικότερες συστάσεις της επιτροπής αξιολόγησης Κατωτέρω, παρατίθενται, σε συμπυκνωμένη μορφή, οι σημαντικότερες συστάσεις της επιτροπής αξιολόγησης σχετικά με τη χάραξη πολιτικής. Πολύ λεπτομερέστερος κατάλογος παρατίθεται στο τέλος της εκθέσεως. 1. 2. 1 Περιεχόμενα του προγράμματος ΣΚΟΕ 1. 2. 1. 1 Σχεδιασμός του προγράμματος, πρόγραμμα εργασίας, κ. λπ. 1. 2. 3. 4. Η επιτροπή υποστηρίζει την έννοια μιας ευρωπαϊκής πολυ-πολιτισμικής, πολυ-κλαδικής κοινωνικοοικονομικής έρευνας, που προσανατολίζεται και σχετίζεται με τη χάραξη πολιτικής, οργανωμένης σε χωριστό ειδικό πρόγραμμα για κοινωνικοοικονομική έρευνα. Η επιτροπή συνιστά να συζητηθεί στην Επιτροπή Προγράμματος αναθεώρηση του προγράμματος εργασίας για την τρίτη πρόσκληση υποβολής προτάσεων, περιορίζοντας τα περιεχόμενα σε μερικά στρατηγικά θέματα και εξασφαλίζοντας συνέργειες μεταξύ των διαφόρων τομέων του προγράμματος. Το νέο πρόγραμμα εργασίας πρέπει να αναφέρει σαφώς καθορισμένες ομάδες στόχου, ευκρινώς καθορισμένους στόχους, καθώς και ερευνητικές εργασίες και δείκτες επιδόσεων. Η επιτροπή επιθυμεί να επιστήσει την προσοχή στο γεγονός ότι η διευρωπαϊκή έρευνα στις κοινωνικές επιστήμες ευρίσκεται σε πολύ πρώιμο στάδιο ανάπτυξης. Ως εκ τούτου, τα θεματικά δίκτυα και οι συντονισμένες δράσεις της ΣΚΟΕ πρέπει να διαφημισθούν ιδιαίτερα, διότι είναι επαρκή μέσα για να κινητοποιηθεί η ερευνητική κοινότητα κοινωνικών επιστημών στην Ευρώπη. Η επιτροπή επεσήμανε επείγουσα ανάγκη για επισκόπηση της κοινωνικοοικονομικής έρευνας που γίνεται στα κράτη μέλη, στην Επιτροπή και σε άλλα ειδικά προγράμματα. Το θέμα αυτό πρέπει να συζητηθεί στη Συμβουλευτική Ομάδα Ad Hoc για τον συντονισμό του προγράμματος στοχοθετημένης κοινωνικοοικονομικής έρευνας. 1. 2. 1. 2 Μέλλον των κοινοτικών δραστηριοτήτων στο πεδίο της κοινωνικοοικονομικής έρευνας 1. Αφού πολλά από τα σοβαρά ζητήματα στρατηγικής, τα οποία θα αντιμετωπίσει η ΕΕ τα επόμενα έτη, έχουν κοινωνικοοικονομικές πλευρές, και αφού αυτό το πεδίο των κοινωνικών επιστημών είναι μέχρι στιγμής υπο-ανεπτυγμένο στην Ευρώπη, η επιτροπή τονίζει την καίρια σημασία και ενός κοινοτικού προγράμματος κοινωνικοοικονομικής έρευνας. Η επιτροπή υποστηρίζει ένθερμα την ιδέα μιας διττής ειδικού προσέγγισης: ύπαρξη ενός χωριστού καλοσχεδιασμένου και συνεκτικού προγράμματος κοινωνικοοινομικής έρευνας στο πέμπτο πρόγραμμα-πλαίσιο, το οποίο ενισχύει δραστηριότητες έρευνας και μελέτης από άλλα ειδικά προγράμματα και υπηρεσίες τον πρωτοπόρο ρόλο 133 13. της Επιτροπής, και περαιτέρω ανάπτυξη κοινωνικοοικονομικής έρευνας ως μέρους ειδικών προγραμμάτων, όπου ενδείκνυται. Η ανάπτυξη λύσεων για τις πλέον πιεστικές ευρωπαϊκές προκλήσεις απαιτεί προσεγγίσεις προσανατολισμένες προς συστήματα, με βάση πολυδιάστατες προοπτικές, όπου η κοινωνική διάσταση είναι ουσιώδης. Τα ζητήματα αυτά είναι ιδιαίτερα σημαντικά, υπό το φως των εντάσεων που δημιουργούνται στην τομή της εμβάθυνσης και διεύρυνσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης, οι οποίες ενδέχεται να θέσουν εμπόδια στην περαιτέρω υλοποίηση των στόχων της συνθήκης του Μάαστριχτ. Οι κοινωνικές επιστήμες πρέπει να έχουν σημαντική συνεισφορά, τόσο από την άποψη του ευρέως φάσματος τους ειδικών κλαδικών πλευρών, όσο και της ικανότητας τους να αναπτύσσουν ενδεδειγμένες κοινωνικές διεργασίες και μέσα για τη διαμόρφωση του μέλλοντος. Αφού τα προβλήματα έχουν χαρακτήρα γνήσια ευρωπαϊκό, πρέπει να αντιμετωπισθούν συνεργατικά σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Κατά την προπαρασκευή του μελλοντικού προγράμματος, είναι ουσιώδες όχι μόνον να ορισθούν τα περιεχόμενα, αλλά και να σχεδιασθεί μια κατάλληλη, εξισορροπημένη σειρά μέσων και τρόπων συμμετοχής: θεματικά δίκτυα, συντονισμένες δράσεις, ερευνητικά έργα, παρατηρητήρια και συνοδευτικά μέτρα, ιδιαίτερα για να εξασφαλισθεί συνεχής επικοινωνία και αλληλοδιάδραση με το στοχευόμενο κοινό. Η προπαρασκευή του μελλοντικού προγράμματος κοινωνικοοικονομικής έρευνας πρέπει να λάβει χώρα σε στενή συνεργασία με την επιστημονική κοινότητα και τους ενδεχόμενους χρήστες των αποτελεσμάτων. Κατά την προπαρασκευή του πέμπτου προγράμματος-πλασίου, η Επιτροπή πρέπει να ακολουθήσει ολοκληρωτική προσέγγιση, εξασφαλίζοντας την ενεργό υποστήριξη και δέσμευση όλων των υπηρεσιών της Επιτροπής που ενδιαφέρονται ειδικά για την κοινωνικοοικονομική έρευνα. Η επιτροπή συνιστά να προσφερθούν τα ενδεδειγμένα μέσα ώστε να ενσωματωθούν στις ερευνητικές δραστηριότητες ομάδες από εκείνες τις χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης που υποβάλλουν ή έχουν ήδη υποβάλει αίτηση προσχώρησης στην ΕΕ. 2. 3. 4. 5. 6. 1. 2. 2 Διαχείριση και διαδικασίες 1. 2. 3. 4. Για να αντιμετωπισθούν καλύτερα οι θεωρητικές πλευρές της διαχείρισης της έρευνας στη διεπαφή έρευνας/πολιτικής, υπερβαίνοντας την απλή διοικητική παρακολούθηση σε επίπεδο έργου, ομάδων έργων και προγράμματος, θα χρειασθεί περισσότερο προσωπικό με πρακτική εμπειρία έρευνας στον τομέα των κοινωνικών επιστημών, καθώς και με ικανότητες και προσόντα στον μετριασμό διαδικασιών αλληλοδιάδρασης. Ως συνέπεια της προβληματικής κατάστασης προσωπικού του προγράμματος ΣΚΟΕ, η επιτροπή αξιολόγησης επισημαίνει την επείγουσα ανάγκη να διευκρινισθεί η κατάσταση επάνδρωσης του προγράμματος ΣΚΟΕ και να ληφθούν ανάλογα μέτρα ώστε να εξασφαλισθεί ότι το πρόγραμμα είναι εφοδιασμένο με επαρκείς πόρους σε προσωπικό για τις κεντρικές του δραστηριότητες, σύμφωνα με τους ειδικούς στόχους και εργασίες του ΣΚΟΕ και εντός των ορίων της ενδεικτικής κατανομής του προϋπολογισμού, που καθορίζεται στην απόφαση του Συμβουλίου. Πρέπει να προετοιμασθεί στο εγγύτατο μέλλον στρατηγική πρόσληψης και ανάπτυξης προσωπικού. Η Επιτροπή συνιστά να περιγράφονται σαφώς στον Ενημερωτικό Φάκελο οι διαδικασίες που ακολουθούνται κατά την αξιολόγηση και την τελική επιλογή προτάσεων. Η διαδικασία πρέπει να διοργανώνεται με πλέον διαφανή τρόπο, με τη συμμετοχή ανεξαρτήτων εμπειρογνωμόνων, οι οποίοι θα υποστηρίζουν και θα συμβουλεύουν τις υπηρεσίες της Επιτροπής και την Επιτροπή Προγράμματος κατά την προπαρασκευή του καταλόγου υποψηφίων. Η επιτροπή αξιολόγησης συνιστά να καταβληθούν περαιτέρω προσπάθειες από πλευράς υπηρεσιών της Επιτροπής προς την κατεύθυνση της θεματικής ομαδοποίησης έργων που αφορούν τα ίδια στρατηγικά ζητήματα μεταξύ διαφόρων υπο-τομέων και μεταξύ τομέων. Κατά τον τρόπο αυτόν, θα υποστηριχθεί η επικοινωνία, η ολοκλήρωση και ο συντονισμός 134 13. 5. 6. 7. 8. μεταξύ έργων και θα εξασφαλισθεί ο μελλοντικός αντίκτυπος του προγράμματος, τόσο σε επίπεδο πολιτικής, όσο και εντός της επιστημονικής κοινότητας. Η επιτροπή αξιολόγησης θεωρεί ιδιαίτερα ευπρόσδεκτη τη διοργάνωση από τις υπηρεσίες της Επιτροπής Σεμιναρίων Προόδου Έργων, σε τακτά χρονικά διαστήματα, κάθε εξάμηνο περίπου. Τα εν λόγω σεμινάρια είναι κατάλληλα μέσα για να υποστηριχθεί η δικτύωση με τους αρμόδιους για τη λήψη πολιτικών αποφάσεων, με άλλες υπηρεσίες της Επιτροπής και κοινοτικά προγράμματα και πρωτοβουλίες, καθώς και με την επιστημονική κοινότητα. Επιπλέον, πρέπει να ενθαρρυνθούν και τα επιμέρους έργα, ώστε να εξασφαλισθεί αλληλοδιάδραση με ενδεχόμενους χρήστες των αποτελεσμάτων τους - ιδιαίτερα στο πεδίο χάραξης πολιτικής: ενσωμάτωση τους στα έργα τους ή ανάπτυξη άλλων καταλλήλων μέσων επικοινωνίας, αλληλοδιάδρασης και δικτύωσης. Η επιτροπή πιστεύει ότι το πρόγραμμα ΣΚΟΕ πρόκειται να συμβάλει στην ανάπτυξη των κοινοτικών στρατηγικών ΕΤΑ, με καλά οργανωμένο και συντονισμένο τρόπο. Έχει ιδιαίτερη σημασία η επικοινωνία με το CERT, την CREST, την IRDAC και την ESTA. Επιπλέον, πρέπει να ενισχυθεί και να αναπτυχθεί περαιτέρω η συνεργασία με την Ομάδα Μελέτης Προοπτικών και το IPTS. Υπάρχει επείγουσα ανάγκη να γίνουν αποφασιστικές κινήσεις για την ενεργοποίηση του ΕΤΑΝ. Πρέπει να ληφθούν ενδεδειγμένα μέτρα προκειμένου να αξιοποιηθούν όχι μόνον τα αποτελέσματα των έργων ΣΚΟΕ, αλλά και οι δραστηριότητες κοινωνικοοικονομικής έρευνας άλλων ειδικών προγραμμάτων και υπηρεσιών της Επιτροπής, του IPTS, καθώς και άλλων συντελεστών στο πεδίο αυτό, τόσο στο επίπεδο της Κοινότητας, όσο και των κρατών μελών. Η επιτροπή αξιολόγησης πιστεύει ότι πρέπει να ενισχυθεί η ανταλλαγή πληροφοριών και η συνεργασία μεταξύ του προγράμματος ΣΚΟΕ και δραστηριοτήτων κοινωνικοοικονομικής έρευνας σε άλλα ειδικά προγράμματα και από άλλες υπηρεσίες της Επιτροπής. Το πρόγραμμα ΣΚΟΕ πρέπει να διαδραματίζει ρόλο διευκόλυνσης και μετριασμού στο πλαίσιο αυτό. 9. Πρέπει να αναπτυχθεί περαιτέρω ο συντονισμός και η συνεργασία με την COST. 10. Είναι ευπρόσδεκτη και πρέπει να υποστηριχθεί περαιτέρω η ενσωμάτωση νέων φερέλπιδων ερευνητών και ερευνητικών ομάδων σε έργα με καταξιωμένα ιδρύματα. 11. Η επιτροπή ανησυχεί, διότι ανακύπτει ένα πολύ ειδικό ζήτημα σε σχέση με την παραγωγή, την εναρμόνιση και τη διάδοση βάσεων δεδομένων στον κοινωνικοοικονομικό τομέα. Στους παραδοσιακούς τομείς των οικονομικών, οι κύριοι φορείς που λειτουργούν στο πεδίο αυτό είναι οι εθνικές στατιστικές υπηρεσίες, οι οποίες διαθέτουν πολύ καλές πηγές. Ωστόσο, στους τομείς Π και III του προγράμματος ΣΚΟΕ, υπάρχει ανάγκη να δημιουργηθούν νέα ποσοτικά και ποιοτικά δεδομένα και να εναρμονισθούν μεταξύ μιας σειράς κρατών μελών σε ένα πλαίσιο όπου οι εθνικές υπηρεσίες δραστηριοποιούνται λιγότερο. Πρέπει να διαφημισθούν θεματικά δίκτυα και συντονισμένες δράσεις για να υπάρξει υποστήριξη σε αυτό το προβληματικό πεδίο. Πρέπει να παρασχεθεί για χρηματοδοτούμενα έργα, δίκτυα και δράσεις φθηνή ή δωρέαν πρόσβαση στα δεδομένα της EUROSTAT. 12. Επειδή οι κοινωνικές επιστήμες είναι οργανωμένες σε μεγάλο βαθμό σε πολύ μικρές μονάδες, πρέπει να αναπτυχθούν περαιτέρω αποδοτικές υπηρεσίες για καλύτερη ενημέρωση, παροχή συμβουλών κατά την προπαρασκευή προτάσεων και υποστήριξη για την αναζήτηση εταίρων. Στα κράτη μέλη, πρέπει να ενισχυθεί περαιτέρω και να ενεργοποιηθεί, όπου χρειάζεται, το δίκτυο Εθνικών Σημείων Επαφής. Επιπλέον, πρέπει να αναπτυχθεί η συνεργασία με άλλα υφιστάμενα δίκτυα. 13. Η επιτροπή αξιολόγησης προτείνει, στο τέλος αυτού του πρώτου γύρου αξιολόγησης, να οργανωθεί μια διαδικασία ανάδρασης, ώστε να αποκομισθούν διδάγματα από την εμπειρία των διαφόρων επιτροπών. 135 13. IL ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ Η Επιτροπή θεωρεί ευπρόσδεκτη την έκθεση της επιτροπής αξιολόγησης, διότι αποτελεί ουσιώδη συνεισφορά στην αξιολόγηση των κοινοτικών δραστηριοτήτων έρευνας στον τομέα της κοινωνικοοικονομικής έρευνας και διότι διατυπώνει λεπτομερείς συστάσεις όσον αφορά τη μελλοντική ανάπτυξη των εν λόγω δραστηριοτήτων στο τέταρτο και στο πέμπτο πρόγραμμα-πλαίσιο. Συγκεκριμένα, ενώ επιθυμεί να υπενθυμίσει την εξαιρετικά δυναμική φύση της έρευνας που σχετίζεται με τη χάραξη πολιτικής, η Επιτροπή λαμβάνει υπόψη τη γνώμη της επιτροπής αξιολόγησης ότι η αιτιολογία επί της οποίας στηρίζεται ένα ειδικό πρόγραμμα στο πεδίο της στοχοθετημένης κοινωνικοοικονομικής έρευνας είναι κατά βάση ορθή και ότι οι στόχοι του προγράμματος συνεχίζουν όχι μόνον να ισχύουν, αλλά είναι και ιδιαίτερα συναφείς. Στο πλαίσιο αυτό, σημειώνεται με ικανοποίηση ότι, κατά τη γνώμη της επιτροπής αξιολόγησης, έχουν επιλεγεί, κατόπιν της πρώτης πρόσκλησης υποβολής προτάσεων που δημοσιεύθηκε στο πλαίσιο του προγράμματος ΣΚΟΕ, ορισμένα ερευνητικά έργα και θεματικά δίκτυα υψηλής ποιότητας, που είναι σε θέση να δημιουργήσουν σημαντική προστιθέμενη αξία και ότι η επιτροπή αξιολόγησης κρίνει ότι ορισμένες από τις εν λόγω δραστηριότητες ήδη παράγουν ενδαφέροντα αποτελέσματα που σχετίζονται με τη χάραξη πολιτικής. Η Επιτροπή δέχεται, ωστόσο, τη σύσταση της επιτροπής να αναπτυχθούν περαιτέρω όλοι οι τρόποι συμμετοχής στο πρόγραμμα, ενδεχομένως μέσω συντονισμένων δράσεων, και να γίνει μεγαλύτερη χρήση των θεματικών δικτύων, προκειμένου να κινητοποιηθεί και να τονωθεί η συνεργασία επί ζητημάτων με σαφή ευρωπαϊκή διάσταση. Πράγματι, αναγνωρίζεται ότι η δικτύωση, σε όλες της τις μορφές, και η διάδοση των ερευνητικών αποτελεσμάτων και της ορθότερης πρακτικής είναι ουσιώδη χαρακτηριστικά του προγράμματος και θα καταβληθεί κάθε προσπάθεια ώστε να προαχθούν οι δραστηριότητες αυτές. Όσον αφορά την προπαρασκευή της προσεχούς τρίτης πρόσκλησης υποβολής προτάσεων για ερευνητικές δράσεις, η επιτροπή αξιολόγησης συνιστά να αναθεωρηθεί το πρόγραμμα εργασίας του προγράμματος ΣΚΟΕ, ώστε να περιορισθεί η κάλυψη σε ορισμένα καίρια στρατηγικά θέματα. Η Επιτροπή επίσης προβλέπει την ανάγκη εστίασης σε καίρια ζητήματα και θα λάβει υπόψη τη σύσταση να αναθεωρήσει αυτό το πρόγραμμα εργασίας, χωρίς να παραβλέψει επίσης την ανάγκη να ληφθούν υπόψη τα αποτελέσματα της πρώτης και της, πρόσφατα δρομολογημένης, δεύτερης πρόσκλησης υποβολής προτάσεων. Επιπλέον, και στο πλαίσιο της μεσοπρόθεσμης ανάπτυξης της κοινωνικο-οικονομικής έρευνας που διεξάγεται σε ευρωπαϊκό επίπεδο, η Επιτροπή καλωσορίζει τη σύσταση της επιτροπής αξιολόγησης να αναπτυχθούν οι κοινωνικές επιστήμες εντός του πέμπτου προγράμματος-πλαισίου, μέσω ενός σαφώς καθορισμένου ερευνητικού προγράμματος κοινωνικών επιστημών, που θα ασχολείται με μια συνεκτική σειρά κοινωνικών προκλήσεων τις οποίες αντιμετωπίζει η Ευρώπη, από άποψη που θα προσανατολίζεται προς τη χάραξη πολιτικής, θα αναπτύσσεται δε ως αναπόσπαστο μέρος άλλων ειδικών προγραμμάτων, όπου ενδείκνυται. Τέλος, όσον αφορά τις λοιπές συστάσεις της επιτροπής αξιολόγησης, και ιδιαίτερα εκείνες που αφορούν τις επιχειρησιακές και διαχειριστικές πλευρές του προγράμματος, η Επιτροπή επιθυμεί να επαινέσει την επιτροπή αξιολόγησης για την αντικειμενικότητα και ειλικρίνεια της. Η Επιτροπή αναλαμβάνει να ασχοληθεί με τα ζητήματα αυτά και οι υπηρεσίες της θα υποβάλουν έκθεση για τα μέτρα που πρέπει να ληφθούν, ως μέρος της ετήσιας διαδικασίας παρακολούθησης. 136 13. III. ΣΥΝΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ Manfred Horvat (Πρόεδρος) 1993 - :Διευθυντής, BIT (Bureau for International Research and Technology Co-operation) Μέλος των Επιτροπών Προγραμμάτων INNOVATION και TMR Μέλος της Επιτροπής Παρακολούθησης ACTS το 1995 και 1996 1995 - : Αντιπρόεδρος, SEFI (European Society for Engineering Education) 1993-94: Επισκέπτης βοηθός καθηγητού, Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης 1985 - : πανεπιστημιακός λέκτωρ στην εκτίμηση τεχνολογίας και στην εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων (Πανεπιστήμιο Τεχνολογίας Βιέννης, Πανεπιστήμιο Linz) 1980 - : Διευθυντής (επί του παρόντος με άδεια), University Extension Centre, Πανεπιστήμιο Τεχνολογίας Βιέννης (Μεταφορά τεχνολογίας μεταξύ πανεπιστημίου και βιομηχανίας, εκτίμηση τεχνολογίας, συνεχής εκπαίδευση μηχανικού, διαχείριση διεθνών προγραμμάτων και έργων στην έρευνα και εκπαίδευση) Καθηγητής Fransisco Alvira-Martin Καθηγητής κοινωνιολογίας, προϊστάμενος του τμήματος μεθοδολογίας και ερευνητικών τεχνικών, Universidad Complutense, Μαδρίτη ειδικεύθηκε στην αξιολόγηση προγραμμάτων ως επισκέπτης μελετητής στο North-Western University με τον καθηγητή R. Β. Boruch και έχει συγγράψει δύο βιβλία και περισσότερα από πέντε άρθρα για τη μεθοδολογία αξιολόγησης της έρευνας επί του παρόντος, ασχολείται με την αξιολόγηση του προγράμματος καταπολέμησης των ναρκωτικών της Μαδρίτης 1995: ανεξάρτητος εμπειρογνώμονας, επιτροπή που συνέταξε το σχέδιο για το Σύστημα Δεικτών Αξιολόγησης του Ισπανικού Εθνικού Επιστημονικού Προγράμματος. Δρ John Bradley Οικονομολόγος και ερευνητής καθηγητής, Economic and Social Research Institute, Δουβλίνο IRL ειδικεύθηκε στα οικονομικά της αγοράς εργασίας και στις οικονομικές διεργασίες συνοχής εντός της περιφέρειας της ΕΕ. Καθηγ. Pierre Desmarez Universit libre dr Bruxelles διδάκτωρ κοινωνικών επιστημών Διευθυντής, Centre de sociologie et d' économie régionales: ερευνητικά θέματα: εργασία και απασχόληση/ανεργία, ιστορίες εργασίας, μετάβαση από το σχολείο στην εργασία. Δρ Luigi Felici 1986 - : Διευθυντής, ANCE, IT (στρατηγικά προγράμματα στο πεδίο της αγοράς αστικής ανανέωσης, οικονομική ανάλυση των επενδύσεων σε υποδομή, προγράμματα Ε&Α σε οικοδομικές βιομηχανίες) πριν από το 1986, ο L. Felici είχε ηγετικό ρόλο προγράμματα βιομηχανικής Ε&Α της Confidustria, στρατηγικές βιομηχανικής ανάπτυξης του Mezzogiorno, περιβαλλοντικά προβλήματα στη βιομηχανία, 1979-94: μέλος της επιλογές βιομηχανικής πολιτικής, εξωτερικές υποθέσεις και επικοινωνία Διαχειριστικής Επιτροπής FAST/MONITOR, διορισμένος από το ιταλικό υπουργείο έρευνας. 137 14. 139 Ι. ΠΕΡΙΛΗΨΗ 14. Α. Σύντομο ιστορικό του προγράμματος INCO και αντικείμενο της αξιολόγησης της πενταετίας Η δεύτερη δράση του 4ου προγράμματος-πλαισίου (4ουΠΠ) εφαρμόζεται μέσω ειδικού προγράμματος έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης (ΕΤΑ), συμπεριλαμβανομένης της επίδειξης, με τρίτες χώρες και διεθνείς οργανισμούς. Αυτό το ειδικό πρόγραμμα, που εγκρίθηκε από το Συμβούλιο Υπουργών στις 23 Νοεμβρίου 1994 και είναι γνωστό ως το πρόγραμμα INCO (International Cooperation - Διεθνής Συνεργασία), συγκέντρωσε για πρώτη φορά ολόκληρη τη συνεργασία της ΕΕ με τρίτες χώρες σε θέματα ΕΤΑ, εξαιρουμένου του πυρηνικού τομέα. Το πρόγραμμα INCO συμπληρώνεται με πρόσβαση στα ειδικά προγράμματα της πρώτης δράσης για όλους τους Ευρωπαίους και μερικούς μη Ευρωπαίους συμμετέχοντες, σύμφωνα με γενικούς κανόνες που καθορίσθηκαν από την Κοινότητα. Η συνεργασία, την οποία περιλαμβάνει τώρα το πρόγραμμα INCO, ελάμβανε χώρα προηγουμένως μέσω πολλών διαφορετικών προγραμμάτων. Στις αναπτυσσόμενες χώρες, τρία διαφορετικά μέσα επιστημονικής και τεχνολογικής (Ε&Τ) συνεργασίας αντικαταστάθηκαν από το ενιαίο πρόγραμμα INCO-DC. Το 1991, η Κοινότητα ξεκίνησε σημαντική επέκταση της συνεργασίας σε θέματα ΕΤΑ με τις χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης (ΧΚΑΕ), προκειμένου να υποστηρίξει τη διαδικασία ολοκλήρωσης και, το 1992, δρομολόγησε τα προγράμματα PECO/ COPERNICUS, τα οποία αργότερα επεκτάθηκαν στα Νέα Ανεξάρτητα Κράτη (ΝΑΚ) της πρώην Σοβιετικής Ενωσης. Η συνεργασία με μη ευρωπαϊκές βιομηχανικές χώρες έχει αναπτυχθεί με μια ποικιλία τρόπων, οι οποίοι αντικατοπτρίζουν αμοιβαίο ενδιαφέρον εντός ή εκτός των συμφωνιών Ε&Τ συνεργασίας. To INCO είναι ένα οριζόντιο πρόγραμμα, το οποίο διεξέρχεται διάφορα τεχνικά πεδία και ενσωματώνει τους δεσμούς της Κοινότητας με την COST, το EUREKA και τους διεθνείς επιστημονικούς οργανισμούς. Αυτή η αξιολόγηση της πενταετίας καλύπτει τις δραστηριότητες και τη διαχείριση του προγράμματος INCO και των προκατόχων του, κατά το χρονικό διάστημα 1991 έως τις αρχές του 1996, και συμπεριλαμβάνει την τελική αξιολόγηση σύμφωνα με το 3ο πρόγραμμα-πλαίσιο. Οι τέσσερεις κύριοι γεωγραφικοί τομείς, που καλύπτονται από το πρόγραμμα INCO και εξετάζονται στην έκθεση, είναι οι εξής: Τομέας ΑΙ : Συνεργασία με άλλα πλαίσια ευρωπα ϊκής Ε& Τ συνεργασίας: COST, EUREKA, διεθνείς Ε&Τ οργανισμούς και φορείς Τομέας Α2: Συνεργασία με τις χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης και με τα Νέα Α νεξάρτητα Κράτη της πρώην Σοβιετικής Ενωσης Τομέας Β: Συνεργασία με μη ευρωπαϊκές βιομηχανικές τρίτες χώρες Τομέας Γ: Ε& Τ συνεργασία με τις αναπτυσσόμενες χώρες Η επιτροπή αξιολόγησης έχει εξετάσει λεπτομερώς τα αποτελέσματα και την επιτευχθείσα πρόοδο σε κάθε κύριο τομέα και μελέτησε ποια χρήσιμα διδάγματα είναι δυνατό να αποκομισθούν από το πρόγραμμα στο σύνολο του. Η πλήρης έκθεση της επιτροπής είναι διαθέσιμη στα αγγλικά ως χωριστό έγγραφο. Β. Σχόλια και διαπιστώσεις της επιτροπής αξιολόγησης 1. Η Αυξανόμενη παγκοσμιοποίηση της οικονομίας και η εξάπλωση της Κοινωνίας των Πληροφοριών εξασφαλίζουν ότι, στο κατώφλι του 21ου αιώνα, η διεθνής συνεργασία στην επιστήμη και τεχνολογία είναι περισσότερο εντατική και διαδεδομένη από ποτέ. Απαιτείται υψηλό επίπεδο διεθνούς Ε&Τ δραστηριότητας, ώστε να ενισχυθεί η επιστημονική και τεχνολογική βάση της βιομηχανίας της ΕΕ και να προαχθούν όλες οι αναγκαίες ερευνητικές δράσεις για την εκπλήρωση των κοινοτικών πολιτικών. Η επιτροπή θεωρεί ότι η ομαδοποίηση των διαφόρων προγραμμάτων διεθνούς συνεργασίας στο πλαίσιο του INCO είχε ως πλέον σημαντική κατάληξη τη μεγαλύτερη συνέπεια και διαφάνεια της Ε&Τ διεθνούς συνεργασίας της ΕΕ. 2. Η επιτροπή αξιολόγησης διαπιστώνει ότι τα προγράμματα που εφαρμόσθηκαν κατά το υπό εξέταση χρονικό διάστημα είχαν εν γένει ικανοποιητική σχέση με τους καθορισθέντες στόχους. Εχει παραχθεί και διαδοθεί ουσιαστικός αριθμός συγκεκριμένων αποτελεσμάτων, τα περισσότερα εκ των οποίων παρουσιάζουν δυνατότητες για περαιτέρω έρευνα. Εχουν καταγραφεί μερικά αξιοσημείωτα επιστημονικά επιτεύγματα (παράρτημα 11). Για κατάλληλη αξιολόγηση της 141 14. βιομηχανικής εκμετάλλευσης θα χρειαζόταν μεγαλύτερο χρονοδιάγραμμα, αλλά πιθανότατα δεν θα ήταν πολύ μεγάλο. Ο φόρτος της διαχείρισης αυξήθηκε λόγω υπερπροσφοράς, δυσκολιών επικοινωνίας, τοπικών συνθηκών σε ορισμένες χώρες-εταίρους και λόγω των πρωταρχικών απαιτήσεων ευθύνης και ποιότητας. Οι τυπικές διαδικασίες, τις οποίες ακολουθεί η Επιτροπή, δεν οδήγησαν σε βελτιώσεις απόδοσης σε ορισμένα πεδία. 3. Η επιτροπή εντυπωσιάσθηκε από τα αποτελέσματα που έχουν αποκομισθεί από την COST και υποστηρίζει την υφιστάμενη σχέση μεταξύ COST και INCO. Η από κοινού πρωτοβουλία στην έρευνα εμβολίων, παραδείγματος χάριν, έχει διευκολύνει τη μακροπρόθεσμη συνεργασία μεταξύ του τομέα επιστημονικής έρευνας και της βιομηχανίας. Στο πρόσφατο παρελθόν, υπήρξαν αξιοσημείωτες πρωτοβουλίες στον τομέα της χημείας. Η COST επιτρέπει να λάβει χώρα συνεργασία στον τομέα της Ε&Α μεταξύ επιστημονικών ερευνητικών φορέων και βιομηχανίας κατά ευέλικτο τρόπο, όπως συνιστάται στο έγγραφο της Επιτροπής «Συντονισμός μέσω συνεργασίας». Η COST αποτελεί επίσης φυτώριο για έργα σε ειδικά προγράμματα, είναι χρήσιμο μέσο για συμμετέχοντες εκτός ΕΕ και έχει συμβάλει ώστε να διαμορφωθούν στοιχεία όπως τα ESPRIT και FLAIR στο κοινοτικό πρόγραμμα-πλαίσιο. 4. Αόγω των ριζικά διαφορετικών διαδικασιών και χρονοδιαγραμμάτων επιλογής, η συνεργασία μεταξύ του EUREKA και των κοινοτικών προγραμμάτων απαιτεί εξαιρετικές προσπάθειες προκειμένου να επιτευχθούν αποτελέσματα, αλλά είναι δυνατό να βελτιωθεί μέσω τροποποιήσεων της διαδικασίας (βλέπε σύσταση 2 στο μέρος Γ της παρούσας περίληψης). 5. Η επιτροπή θεωρεί ότι και τα δύο προγράμματα COPERNICUS και INTAS προσέφεραν ουσιαστική, προσωρινή ανταπόκριση σε επείγουσες ανάγκες που προέκυψαν στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη (ΚΑΕ) και στα Νέα Ανεξάρτητα Κράτη (ΝΑΚ). Τα προγράμματα αυτά έχουν βοηθήσει την υπό εξέλιξη διαδικασία σταθεροποίησης του ερευνητικού δυναμικού στις χώρες της ΚΑΕ και στα ΝΑΚ και έχουν εισαγάγει πολλούς επιστήμονες της ΚΑΕ και των ΝΑΚ σε σύγχρονες μεθόδους επιστημονικής έρευνας σε ανταγωνιστικό περιβάλλον. Ο οικονομικός αντίκτυπος των προγραμμάτων αυτών σε πολλές ΧΚΑΕ και ΝΑΚ υπήρξε πολύ περιορισμένος, λόγω τοπικών ελλείψεων σε υποδομή και έλλειψης καταλλήλων μηχανισμών για εκμετάλλευση. Πρέπει τώρα να δοθεί υψηλή προτεραιότητα στην αύξηση της υποστήριξης των PHARE και TACIS για βασικές διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις στην ΕΤΑ και στις κοινωνικές και βιομηχανικές εφαρμογές της ΕΤΑ. Αυτή η σοβαρή πρόκληση απαιτεί αποφασισμένη συντονισμένη δράση και εποικοδομητικές εταιρικές σχέσεις με τις αρχές των ΧΚΑΕ και των ΝΑΚ, πριν καταστεί δυνατό να επιτευχθούν οι στόχοι του INCO στον οικονομικό, κοινωνικό και περιβαλλοντικό τομέα. Τα ενδεχόμενα οφέλη για ολόκληρη την Ευρώπη είναι τεράστια. 6. Οποτε υπάρχει ρεαλιστική βάση, πρέπει να ενθαρρυνθεί από την ΕΕ η πρόοδος προς τη συμμετοχή στην πρώτη δράση, σε ισότιμη βάση, στην πρώτη δράση ερευνητικών ομάδων των ΧΚΑΕ που είναι συγκρίσιμες σε θέση με ομάδες της Δυτικής Ευρώπης. Θα απαιτηθεί ένα χωριστό κονδύλιο προσχώρησης εκτός των προγραμμάτων-πλαισίων για να υποστηριχθεί η εν λόγω συμμετοχή. Η μετάβαση σε πλήρως αποτελεσματικές ερευνητικές εταιρικές σχέσεις μπορεί να επιταχυνθεί με τη σταδιακή κατάργηση του προγράμματος COPERNICUS έως το τέλος του 4ου ΠΠ. 7. Για τα ΝΑΚ, τα οποία διαθέτουν πλούτο επιστημονικών γνώσεων, ιδιαίτερα στη Ρωσία και στην Ουκρανία, απαιτείται διαφορετική προσέγγιση. Η χρήσιμη εμπειρία, που αποκτήθηκε από την ÏNTAS στην κατάρτιση συγχρηματοδοτούμενων ερευνητικών προγραμμάτων, αποτελεί βάση για τη συνέχεια της συνεργασίας με σημαντικά ερευνητικά κέντρα, συμπεριλαμβανομένης της κατά περίπτωση συμμετοχής σε ειδικά προγράμματα. 8. Παρ'όλες τις εντατικές προσπάθειες της Επιτροπής να δώσει δημοσιότητα στα προγράμματα συνεργασίας της ΕΕ στις χώρες της ΚΑΕ και στα ΝΑΚ, το επίπεδο συμμετοχής των ΧΚΑΕ και των ΝΑΚ σε άλλα ειδικά προγράμματα είναι ακόμη πολύ χαμηλό και επικρατεί έλλειψη κατανόησης, από πλευράς μεμονωμένων επιστημόνων, των διαθεσίμων διαδικασιών και ευκαιριών. Κατά τη μεταβατική περίοδο, οι προσπάθειες αυτές χρειάζεται να ενισχυθούν έντονα, μέσω όλων των διαθεσίμων κυκλωμάτων πληροφόρησης με πολύ σαφείς και απερίφραστες δηλώσεις επιλεξιμότητας για τη συμμετοχή σε διάφορα προγράμματα, με πρακτικές λεπτομέρειες για τις διαδικασίες κοστολόγησης και πληρωμών. 142 14. 9. Η επιτροπή αξιολόγησης θεωρεί ότι αυξάνεται ταχέως η σπουδαιότητα της συνεργασίας με μη ευρωπαϊκές βιομηχανικές χώρες και νεοεμφανιζόμενες οικονομίες. Υποστηρίζει τις απόψεις που διατυπώθηκαν στην έκθεση της IRDAC του 1995 ότι όλα τα κοινοτικά προγράμματα Ε&Α πρέπει να είναι ανοικτά για συμμετοχή οργανισμών εκτός Ευρώπης, κατά περίπτωση, υπό τον όρο ότι μπορούν να ωφεληθούν η ευρωπαϊκή βιομηχανία, εν γένει, και η ανταγωνιστικότητα, ιδιαίτερα, και ότι μπορεί να καθιερωθεί αμοιβαιότητα και κατάλληλες ρυθμίσεις για IPR. Οι νεοεμφανιζόμενες οικονομίες, οι οποίες σήμερα είναι επιλέξιμες για συμμετοχή στο πρόγραμμα αναπτυσσομένων χωρών, πρέπει επίσης να συμπεριληφθούν υπό τους ιδίους όρους όσον αφορά πεδία στα οποία έχουν φθάσει σε υψηλά Ε&Τ πρότυπα και αποδόσεις. Η επιτροπή συμφωνεί με την παρούσα πολιτική της Επιτροπής να διαπραγματεύεται συμφωνίες Ε&Τ συνεργασίας με ξένες κυβερνήσεις, όποτε, βάσει ευρείας διαβούλευσης με εκπροσώπους της επιστήμης και της βιομηχανίας, υπάρχουν σοβαρές ενδείξεις αμοιβαίου ενδιαφέροντος μεταξύ των ενδεχομένων εταίρων. 10. Οι αρχικοί στόχοι του προγράμματος υποτροφιών σε θέματα Ε&Τ με την Ιαπωνία έχουν επιτευχθεί εν πολλοίς και, λαμβάνοντας υπόψη τα υφιστάμενα διμερή προγράμματα, η επιτροπή κρίνει ότι το εν λόγω πρόγραμμα πρέπει εφεξής να εστιασθεί σε ρυθμίσεις συγχρηματοδότησης και χρηματοδότησης από την Ιαπωνία για προσεκτικά επιλεγμένους υποψηφίους και ερευνητικά εργαστήρια υποδοχής (πανεπιστημιακά, εθνικά και βιομηχανικά) υψηλότατης ποιότητας. 11. Η επιτροπή έχει εντυπωσιασθεί από την υψηλή υπόληψη της οποίας χαίρει το πρόγραμμα STD/INCO-DC μεταξύ τόσο των συντονιστών, όσο και των συμμετεχόντων, η οποία απορρέει από την ακεραιότητα της διαδικασίας αξιολόγησης, τη δημιουργία επιτυχών εταιρικών σχέσεων και τη δυνατότητα εφαρμογής των ερευνητικών έργων. Πρέπει να συνεχισθεί η παρούσα πρακτική της σύνδεσης μεταπτυχιακής επιμόρφωσης (που οδηγεί σε ανώτερο πτυχίο) με ερευνητικά έργα του INCO-DC. Η επιτροπή θεωρεί ότι η ποιότητα της αξιολόγησης από συναδέλφους είναι πολύτιμο προσόν του INCO-DC και ότι είναι προς το ιδιαίτερο συμφέρον της Ευρώπης να φαίνεται αμερόληπτη. 12. Αν και οι διαδικασίες αξιολόγησης του INCO χαίρουν εν γένει εκτιμήσεως, είναι πολυδάπανες σε πόρους. Η συμβολή των τεχνολογιών πληροφοριών και επικοινωνιών στην υποβολή και αξιολόγηση προτάσεων δεν έχει αποδειχθεί ακόμα, αλλά η επιτροπή κρίνει ότι τα ενδεχόμενα οφέλη είναι μεγάλα για όλα τα προγράμματα που διαχειρίζεται το INCO. 13. Η επιτροπή αξιολόγησης κρίνει ότι η παγκοσμιοποίηση συχνά κινείται από βραχυπρόθεσμους οικονομικούς παράγοντες και από την προοπτική πρόσβασης σε φθηνή εργατική δύναμη σε αναπτυσσόμενες χώρες. To INCO έχει να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο, εξαφαλίζοντας ότι δεν λησμονούνται οι βασικές και εφαρμοσμένες επιστήμες, ιδιαίτερα σε θέματα που σχετίζονται στενά με περιφερειακά ζητήματα και προβλήματα. 14. Κατά τη γνώμη της επιτροπής, το χαμηλό επίπεδο άμεσης βιομηχανικής συμμετοχής στο πρόγραμμα INCO απορρέει από έναν συνδυασμό θεματικών και διαρθρωτικών αιτίων. Η έκθεση της IRDAC του Οκτωβρίου 1996 περιέχει συνιστώμενες δράσεις, οι οποίες αναμένεται να καταλήξουν σε μεγαλύτερη συμμετοχή της βιομηχανίας στο πρόγραμμα συνεργασίας και στη δημιουργία δεσμών που ευνούν την καινοτομία. 15. Το εύρος και ο πολυσύνθετος χαρακτήρας του προγράμματος 1NCO το διακρίνουν από τα περισσότερα άλλα ειδικά προγράμματα και επιβάλλουν σημαντικές διαχειριστικές απαιτήσεις στο προσωπικό της Επιτροπής. Είναι αναγκαία η αδιάκοπη και στενή συνεργασία μεταξύ της ΓΔ XII- Β και του προσωπικού σε άλλες διευθύνσεις της ΓΔ XII και σε άλλες ΓΔ, που ασχολούνται με επιμέρους στοιχεία του προγράμματος. Κατά την άποψη της επιτροπής, η σπουδαιότητα του προγράμματος INCO απαιτεί ενίσχυση του ρόλου της Επιτροπής Προγράμματος INCO και σημαντικά μεγαλύτερη δημοσιότητα. 16. Εξετάζοντας τη λογική συνέπεια μεταξύ της Ε&Τ πολιτικής της ΕΕ και των εθνικών Ε&Τ πολιτικών, η επιτροπή κατέληξε στην άποψη ότι το INCO μπορεί να συμβάλει ιδιαίτερα στην αντιμετώπιση προβλημάτων με γνήσια περιφερειακή διάσταση, τα οποία συνήθως δεν αντιμετωπίζονται στα διμερή προγράμματα και για τα οποία είναι υψίστης σημασίας η επιστημονική δικτύωση. Τα προγράμματα INCO μπορούν να αποτελέσουν χρήσιμο συμπλήρωμα των εθνικών προγραμμάτων, με τη συγκρότηση ευρωπαϊκών ερευνητικών δικτύων σε θέματα προτεραιότητας και μέσω διακλαδικών περιφερειακών έργων, που περιλαμβάνουν τόσο θεωρητική, όσο και εφαρμοσμένη έρευνα και απαιτούν εξισορροπημένες εισροές από την ΕΕ και 143 14. την τρίτη χώρα. Για να υπάρχει λογική συνέπεια, απαιτείται επαρκής γνώση και από τις δύο πλευρές και αποτελεσματική ροή πληροφοριών και προς τις δύο κατευθύνσεις. Η επιτροπή υποστηρίζει τη μελέτη INCOPOL, η οποία αποσκοπεί στη συλλογή και τη σύνθεση πληροφοριών για εθνικές δραστηριότητες εξωτερικής συνεργασίας σε θέματα Ε&Α. Γ. Συστάσεις της επιτροπής αξιολόγησης COST. EUREKA. Διεθνείς Ε&Τ οονανισιιοί 1. Ενόψει του δυναμικού της COST για μελλοντική επέκταση, της μεγάλης συνάφειας της με την πολιτική της ΕΕ και της χρήσιμης αλληλοδιάδρασης με το πρόγραμμα-πλαίσιο, πρέπει να εξετασθεί ενδεχόμενη αύξηση των πόρων για τη γραμματεία της COST και πρέπει να ληφθούν μέτρα ώστε να απλουστευθούν όσο το δυνατόν περισσότερο οι οργανωτικές και διοικητικές διαδικασίες. 2. Πρέπει να διερευνηθεί το πεδίο επέκτασης της συνεργασίας μεταξύ έργων του EUREKA και της Κοινότητας. Για τον σκοπό αυτόν, πρέπει να καταρτισθεί ένα πρότυπο σχέδιο, το οποίο θα προβλέπει ταχεία διαδικασία για συμμετοχή της Κοινότητας στην υποστήριξη του ερευνητικού μέρους έργων στο πλαίσιο του EUREKA, με περιορισμένη διάθεση κονδυλίων και διάρκεια. Το αποτέλεσμα του σχεδίου αυτού πρέπει να χρησιμοποιηθεί ως εισροή για να προσδιορισθεί η έκταση της περαιτέρω υποστήριξης, με σκοπό την ενδυνάμωση της συνεργασίας μεταξύ Κοινότητας και EUREKA. 3. Χωρίς ενδείξεις για σαφή προστιθέμενη αξία, η επιτροπή αξιολόγησης κρίνει ότι η περιορισμένη δραστηριότητα μεταξύ του INCO και των διεθνών Ε&Τ οργανισμών δεν δικαιολογεί επί του παρόντος χωριστή κατηγορία στο πλαίσιο του προγράμματος INCO. ΧΚΑΕ και ΝΑΚ 4. • • • 5. Χρειάζεται να επιταχυνθούν και να ενισχυθούν οι κινήσεις στις χώρες της ΚΑΕ και στα ΝΑΚ για τη μεταρρύθμιση του Ε&Τ τομέα, μέσω στενής συνεργασίας μεταξύ INCO, PHARE/TACIS και των ενδιαφερομένων χωρών, προς τρεις βασικές κατευθύνσεις: δράσεις αναδιάρθρωσης, με σκοπό τη συγκέντρωση της Ε&Τ σε έναν μικρό αριθμό κέντρων αριστείας, με προηγμένο εξοπλισμό και επιστήμονες ευρέος διαμετρήματος βοήθεια για την αναδιοργάνωση της Ε&Τ διοίκησης, δίδοντας έμφαση σε σύγχρονες διαφανείς μεθόδους διαχείρισης της επιστήμης, ανταγωνιστικές επιχορηγήσεις και αξιολόγηση από συναδέλφους, καθώς και συμπλήρωση όσων ήδη γίνονται διμερώς ενθάρρυνση για την εφαρμογή της Ε&Τ στην κοινωνία και στην οικονομία, με από κοινού προσπάθειες αντιμετώπισης κοινωνικοοικονομικών προβλημάτων. Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται να δοθεί στην προστασία των IPR, ως μέσο τόνωσης της καινοτομίας. Το πρόγραμμα COPERNICUS στις ΧΚΑΕ και στα ΝΑΚ πρέπει να καταργηθεί σταδιακά έως το τέλος του 4ου ΠΠ. Κατά το υπόλοιπο του προγράμματος COPERNICUS, πρέπει να τεθεί σε εφαρμογή ισχυρότερη εστίαση των προκηρύξεων σε προτεραιότητες που δεν καλύπτονται από άλλα ειδικά προγράμματα, ιδιαίτερα περιφερειακού χαρακτήρα και καταρτισμένων σε διαπραγμάτευση με οργανισμούς χρηματοδότησης Ε&Α, ταυτόχρονα με τη μεταβίβαση, σε ενδεδειγμένες περιπτώσεις, του ρόλου του επιστημονικού συντονιστή σε έναν επιστήμονα από ΧΚΑΕ/ΝΑΚ. Αφού τελειώσει το πρόγραμμα COPERNICUS, πρέπει να διατεθούν κονδύλια για πλέον γενναιόδωρη υποστήριξη δικτύων, προσέλευσης σε συσκέψεις, εκσυγχρονισμού του εξοπλισμού σε επιλεγμένα κέντρα, καθώς και άλλων μέτρων ούτως ώστε ο αριθμός των επαφών να παραμένει στο υψηλό επίπεδο που επιδιώκεται από επιστήμονες τόσο της Ανατολικής, όσο και της Δυτικής Ευρώπης. 6. Η λειτουργία και οι στόχοι της INTAS πρέπει να επανεξετασθούν επειγόντως, προκειμένου να είναι σε θέση να αναλάβει αναθεωρημένο ρόλο στο 5ο ΠΠ, σύμφωνα με την ανάγκη να υπάρξει συμβολή στην αναδιάρθρωση του Ε&Τ τομέα στα ΝΑΚ, σε συνεργασία με το TACIS και τις ενδιαφερόμενες χώρες, να εντείνει τη συνεργασία υψηλής ποιότητας με επιστήμονες των ΝΑΚ, να συνεχίσει τις ρυθμίσεις συγχρηματοδότησης και να προωθήσει τη συμμετοχή των ΝΑΚ στην πρώτη δράση. Ανάλυση από κοινού με τις ρωσικές αρχές σημαντικών συγκεντρώσεων μη στρατιωτικής έρευνας στα περίχωρα της Μόσχας και της Πετρούπολης θα βοηθήσει να αυξηθούν οι δυνατότητες αμοιβαίως επωφελούς συνεργασίας. To INCO πρέπει επίσης να επισημάνει, μαζί με το TACIS, οργανισμούς χρηματοδότησης στραμμένους προς τη μεταρρύθμιση στα άλλα ΝΑΚ, με προοπτική 144 14. να δημιουργηθούν δεσμοί συνεργασίας, ακολουθώντας το πρότυπο της σχέσης μεταξύ INTAS και RFBR (Russian Foundation for Basic Research - Ρωσικό Ιδρυμα Βασικής Ερευνας). Avαπτυσσόμεvεc χώρες 7. Πρέπει να αποκατασταθεί το αρχικό επίπεδο χρηματοδότησης Ε&Τ συνεργασίας με αναπτυσσόμενες χώρες (DC), ενόψει της μεγάλης συνάφειας των αποτελεσμάτων της INCO-DC με τις τρέχουσες ανάγκες, της αυξανόμενης σημασίας της Ε&Τ στην επίλυση περιφερειακών προβλημάτων (με παγκόσμιες συνέπειες), καθώς και της ανάγκης να χρηματοδοτηθεί ουσιαστικά μεγαλύτερος αριθμός προτάσεων πρώτης τάξεως και να υποστηριχθούν τα ήδη επιτευχθέντα αποτελέσματα. 8. 9. Πρέπει να διατηρηθούν οι βασικοί στόχοι του INCO-DC και τα βασικά αναπτυξιακά πεδία της υγείας, της γεωργίας και του περιβάλλοντος. Για να μειωθεί η υπερπροσφορά, πρέπει να υπάρξει ισχυρότερη εστίαση στα πεδία αυτά. Στο τέταρτο πεδίο τεχνολογικών ζητημάτων, το οποίο όχι μόνο συμβάλλει στη βιομηχανική ανάπτυξη, αλλά προσθέτει αξία σε όλα τα προγράμματα συνεργασίας, πρέπει να δοθεί μεγαλύτερη προτεραιότητα, ούτως ώστε οι αναπτυσσόμενες χώρες να μπορέσουν να έχουν ευρύτερη πρόσβαση στα οφέλη που προκύπτουν από τον συνδυασμό τεχνολογιών και από τις τάσεις της Κοινωνίας των Πληροφοριών, ιδιαίτερα. Υψηλή προτεραιότητα πρέπει επίσης να δοθεί στη συνεργασία του προγράμματος INCO με τα προγράμματα της ΕΕ που υποστηρίζουν την ανάπτυξη της υποδομής, όπως τα ALA, MEDA και LOME, προκειμένου να αυξηθεί η επίγνωση του ζητήματος αυτού, να δημιουργηθούν ισχυρότεροι δεσμοί μεταξύ επενδύσεων σε υποδομή και υποστήριξης έργων ΕΤΑ, όπως και να ενθαρρυνθούν ενδεδειγμένες δράσεις σε ανεπτυγμένες χώρες. 10. Υπό το φως των αιτημάτων από τις αναπτυσσόμενες χώρες, πρέπει να ενισχυθεί ο ρόλος των συμμετεχόντων από τις DC στον καθορισμό προτεραιοτήτων, στη διατύπωση και αξιολόγηση προτάσεων και στην επιστημονική διαχείριση έργων και πρέπει να εξετασθεί η δυνατότητα συμφωνίας για διακανονισμούς συγχρηματοδότησης. ΑΕιολόγυση 11. Προκειμένου να καταστούν περισσότερο διαφανείς οι διαδικασίες αξιολόγησης και να μάθουν οι νεόφερτοι στα κοινοτικά ερευνητικά προγράμματα μέσω συμμετοχής στη διαδικασία αιτήσεων, πρέπει να ειδοποιούνται αμέσως οι προτείνοντες απορριφθέντα έργα, με εύλογη ενημέρωση για την κατάταξη τους. 12. Σε μελλοντική πρόσκληση πρέπει να διεξαχθεί πρότυπη δοκιμή της χρήσης των τεχνολογιών πληροφοριών και επικοινωνιών κατά την υποβολή και αξιολόγηση προτάσεων, ούτως ώστε να προσδιορισθεί κατά πόσον είναι δυνατό να διατηρηθεί η ποιότητα των προκαταρκτικών σταδίων της διαδικασίας αξιολόγησης, συμπεριλαμβανομένης της αναγκαίας εμπιστευτικότητας, με σκοπό να προετοιμασθεί το έδαφος για συντομώτερες συνεδριάσεις στις Βρυξέλλες, περισσότερο εστιασμένες σε συγκεκριμένα θέματα. Ε&Τ πολιτική της ΕΕ και εθνικές Ε&Τ πολιτικές 13. Είναι επιθυμητή η συνεχής παρακολούθηση των δράσεων ΕΤΑ επί διμερούς βάσεως μεταξύ κρατών μελών και χωρών που συμμετέχουν στα προγράμματα PECO/COPERNICUS και INCO-DC, προκειμένου να τηρηθεί η επικουρικότητα και να αποφευχθεί η περιττή αλληλεπικάλυψη. Επιτροπή Προγράμματος INCO 14. Πρέπει να εξετασθεί προσεκτικά και, εν ανάγκη, να αναθεωρηθεί η εντολή της Επιτροπής Προγράμματος INCO, προκειμένου να ενισχυθεί ο ρόλος της επιτροπής στην ανάπτυξη ενός ευδιάκριτου και αποτελεσματικού προγράμματος INCO και να δοθεί χρόνος στην επιτροπή να εξετάσει θέματα στρατηγικού και μακροπρόθεσμου χαρακτήρα. Η Επιτροπή, με τη βοήθεια των μελών της Επιτροπής Προγράμματος INCO στις επιμέρους χώρες τους, πρέπει να καταβάλει σύντονες προσπάθειες να αναβαθμίσει το INCO, δίδοντας ευρεία δημοσιότητα στους σκοπούς και τους στόχους του και στις ευκαιρίες που παρέχει στους επιστήμονες να συμμετάσχουν σε διεθνή συνεργασία επί σχετικών ζητημάτων. Διοίκηση 15. Η επιτροπή αξιολόγησης συνιστά ένθερμα στην Επιτροπή να εξετάσει επειγόντως την εισαγωγή ενός εκτενούς Συστήματος Διαχείρισης Πληροφοριών για το πρόγραμμα INCO, το οποίο να είναι σε θέση να δίδει, ανά οιαδήποτε στιγμή, πανοραμική άποψη των κυρίων τάσεων και δεικτών και 145 14. της κατάστασης των έργων. Αυτό το εργαλείο διαχείρισης και παρακολούθησης θα διευκολύνει την ύπαρξη λογικής συνέπειας μεταξύ όλων των ΓΔ τις οποίες ενδιαφέρει ενεργά το πρόγραμμα και θα επιτρέψει στην Επιτροπή Προγράμματος INCO και σε μελλοντικές επιτροπές παρακολούθησης και αξιολόγησης να επικεντρώσουν ταχέως την προσοχή τους σε κρίσιμα ζητήματα. Αφού σε ορισμένα πεδία των προγραμμάτων συνεργασίας φαίνεται να λείπουν οι αποτελεσματικές διαδικασίες παρακολούθησης και επανεξέτασης για εκτελούμενα έργα, πρέπει να εφαρμοσθεί εφεξής και να δοθεί δημοσιότητα σε ένα σύστημα μεσοπρόθεσμης παρακολούθησης, βάσει δειγματοληψίας, συμπεριλαμβανομένου του ανεξάρτητου οικονομικού ελέγχου. 16. Προκειμένου να υπάρξει ευθυγράμμιση των διοικητικών διαδικασιών εντός της Επιτροπής, το οποίο αποτελεί θέμα διαρκούς ανησυχίας τόσο για τους συντονιστές, όσο και για τους συμμετέχοντες, για την έγκριση έργων εντός καθορισμένου μεγίστου ορίου πρέπει να γίνεται ταχεία επεξεργασία. Θα μπορούσε να εξετασθεί η δυνατότητα να τροποποιηθούν οι υφιστάμενες διαδιακασίες ανάθεσης αρμοδιοτήτων και υπογραφής εντός της Επιτροπής, σύμφωνα με την ανάγκη να διατηρηθεί η διαφάνεια. Η Κοινότητα δεν επιτρέπεται να φαίνεται ως μη αποδοτική στη δική της λειτουργία και, ταυτοχρόνως, να προτρέπει για μεταρρυθμίσεις στους εταίρους της από DC και ΧΚΑΕ/ΝΑΚ. Αξιολόγηση και παρακολούθηση 17. Η επιτροπή αξιολόγησης κρίνει ότι, κατά το υπό εξέταση πενταετές χρονικό διάστημα, το πρόγραμμα INCO και οι προκάτοχοι του ήταν αναγκαία για να αντιμετωπισθούν οι περιστάσεις και έχουν επιτύχει ουσιαστικά επιτεύγματα. Σε έναν ταχέως μεταβαλλόμενο κόσμο, θα υπάρχει συνεχής ανάγκη προσαρμογών στο τετραετές χρονικό διάστημα ενός προγράμματος. Οσον αφορά τις ΧΚΑΕ και τα ΝΑΚ, τις νεοεμφανιζόμενες οικονομίες και τις αναπτυσσόμενες χώρες, θα υπάρξουν πολλές νέες προκλήσεις κατά τα επόμενα έτη. Ούτωςεχόντων των πραγμάτων, η επιτροπή αξιολόγησης συνιστά να παραμείνουν ουσιώδεις συνιστώσες του προγράμματος INCO οι διαδικασίες παρακολούθησης και αξιολόγησης επί των κατευθύνσεων που πρότεινε η CREST. 146 14. Π. ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ Η Επιτροπή θεωρεί ευπρόσδεκτη αυτή την ανεξάρτητη έκθεση και εκτιμά την προσπάθεια που χρειάσθηκε να καταβληθεί από τα μέλη της επιτροπής αξιολόγησης για να καταπιαστούν με ένα τόσο περίπλοκο πρόγραμμα σε τόσο μικρό χρονικό διάστημα. Η έκθεση τονίζει τη σπουδαιότητα διεθνούς Ε&Τ δραστηριότητας υψηλού επιπέδου, ούτως ώστε να ενισχυθεί η Ε&Τ βάση της βιομηχανίας της ΕΕ και να προαχθούν όλες οι αναγκαίες ερευνητικές δράσεις για την υλοποίηση των κοινοτικών πολιτικών. Η επιτροπή αξιολόγησης αναγνωρίζει τη σπουδαιότητα του προγράμματος INCO, το οποίο προσδίδει λογική συνέπεια και μεγαλύτερη διαφάνεια στην Ε&Τ διεθνή συνεργασία της ΕΕ και τονίζει την ιδιαίτερη συμβολή που μπορεί να έχει το INCO στην επίλυση προβλημάτων περιφερειακής διάστασης, τα οποία συνήθως δεν αντιμετωπίζονται σε διμερή προγράμματα ή άλλα ειδικά προγράμματα. Η Επιτροπή συμφωνεί σχετικά με το δυναμικό της COST για μελλοντική επέκταση, τη μεγάλη συνάφεια της με την πολιτική της ΕΕ και τη χρήσιμη αλληλοδιάδραση με το πρόγραμμα-πλαίσιο. Οποιαδήποτε αύξηση των πόρων, όμως, θα χρειασθεί να εξισορροπείται προσεκτικά με τις ανάγκες άλλων μερών του προγράμματος-πλαισίου. Εχει συσταθεί μια Ομάδα Μελέτης Υψηλού Επιπέδου, προκειμένου να εξετάσει τον μελλοντικό ρόλο της COST στο περιβάλλον της ευρωπαϊκής Ε&Τ. Θα αξιοποιηθούν στο μέγιστο οι ευκαιρίες προκειμένου να απλουστευθούν και να ευθυγραμμισθούν οι οργανωτικές και διοικητικές διαδικασίες, σύμφωνα με τους δημοσιονομικούς κανονισμούς της Κοινότητας. Τα λεπτομερή μέτρα που πρόκειται να εκπονηθούν θα βασίζονται κατ'ουσία στα αποτελέσματα της αξιολόγησης της COST, η οποία λαμβάνει χώρα επί του παρόντος, σε επαφή με τους Ανωτέρους Υπαλλήλους της COST και της Υπουργικής Διάσκεψης της COST τον Μάιο του 1997. Οσον αφορά την υπόδειξη για πρότυπο σχέδιο, βάσει του οποίου θα παρέχεται ταχεία χρηματοδότηση για κοινοτική συμμετοχή σε έργα EUREKA, δεν φαίνεται ρεαλιστική οιαδήποτε διάθεση κονδυλίων ειδικά για έργα EUREKA. Ωστόσο, η Επιτροπή σκοπεύει να ακολουθήσει την υπόδειξη να αναζητήσει τρόπους με τους οποίους θα μπορούσε, παρ' όλα ταύτα, να φροντίσει για επείγοντα έργα EUREKA, και βεβαίως άλλα σχετικά έργα, όπως έχει γίνει στο παρελθόν (π. χ. COSINE, JESSI). Η Επιτροπή θεωρεί ότι χρειάζεται ένα σαφές σημείο αναφοράς, αρμόδιο για διεθνείς οργανισμούς, το οποίο να ασχολείται με την πληθώρα Ε&Τ θεμάτων που τους αφορούν. Οσον αφορά τη συνεργασία με τις χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης, η Επιτροπή συμφωνεί ότι, ιδιαίτερα στην περίπτωση των χωρών που πρόκειται να προσχωρήσουν στην Κοινότητα, η ιδανική κατάσταση είναι πλήρης συμμετοχή σε προγράμματα της δράσης 1 και πρέπει πράγματι να ενθαρρυνθεί, αλλά πρέπει, εντούτοις, να αναγνωρισθεί ότι η συμμετοχή στα εν λόγω προγράμματα μέσω του 4ου ΠΠ μέχρι στιγμής υπήρξε πολύ χαμηλή. Αντιθέτως, η υπερπροσφορά στο πρόγραμμα INCO- COPERNICUS ήταν της τάξεως 10 προς 1. Αυτό οφείλεται, μέχρις ενός σημείου, στα διαφορετικά καθεστώτα χρηματοδότησης των προγραμμάτων της δράσης 1 και του COPERNICUS, ωστόσο, αποτελεί επίσης ένδειξη ότι, ενώ υπάρχει μεγάλη επιθυμία συνεργασίας μεταξύ επιστημόνων της Ανατολικής και της Δυτικής Ευρώπης, παραμένει ισχυρή απαίτηση για καθιερωμένο πρόγραμμα. Η επιτροπή αξιολόγησης συνέστησε να καταργηθεί σταδιακά το COPERNICUS, με το τέλος του 4ου ΠΠ, και να ενθαρρυνθεί η συμμετοχή στη δράση 1, «όποτε υπάρχει ρεαλιστική βάση». Για τις περισσότερες ΧΚΑΕ, εντούτοις, δεν υπάρχει ακόμη τέτοια ρεαλιστική βάση και η πλήρης συμμετοχή θα επιτευχθεί μόνον βαθμιαία. Τα «συνοδευτικά μέτρα», που υποδεικνύονται στο σημείο 5, θα μπορούσαν κάπως να καλύψουν τα κενά που αφήνει το COPERNICUS, αλλά κατά πάσα πιθανότητα όχι αρκετά. Πρέπει επίσης να μην λησμονείται ότι ένας από τους σημαντικότερους ρόλους του INCO, που αναγνωρίζεται και από την ίδια την επιτροπή αξιολόγησης, είναι η συνεισφορά του στην επίλυση προβλημάτων περιφερειακού χαρακτήρα, προβλήματα με τα οποία δεν ασχολούνται ειδικά τα προγράμματα της δράσης 1. Κατά την προπαρασκευή του 5ου ΠΠ, η Επιτροπή σκοπεύει να αυξήσει την εστίαση της ειδικής συνεργασίας σε θέματα ΕΤΑ με τις ΧΚΑΕ και να επικεντρωθεί σε ζητήματα ιδιαίτερης συνάφειας με τις χώρες αυτές, καθώς και να δώσει περισσότερη έμφαση στα συνοδευτικά μέτρα, όπως υπέδειξε η επιτροπή αξιολόγησης. Η Επιτροπή δεν συμμερίζεται την άποψη ότι ο ρόλος τον οποίο διαδραμάτιζε προηγουμένως το πρόγραμμα INCO-COPERNICUS στα ΝΑΚ πρέπει να απορροφηθεί πλήρως από την INTAS, συμπεριλαμβανομένης της πλευράς της χρηματοδότησης των συμμετοχών στη δράση 1. Ο ρόλος της INTAS στην Ε&Τ συνεργασία με τα ΝΑΚ είναι σημαντικός, αλλά δεν θεωρούμε ότι περαιτέρω επέκταση του θα καταλήξει σε οιαδήποτε βελτίωση της κατάστασης όσον αφορά τις συμμετοχές στη δράση 1. Μέχρις ενός σημείου, η INTAS και το COPERNICUS ασχολούνται με διαφορετικούς τύπους δραστηριοτήτων. Ενώ η INTAS είναι κυρίως αφιερωμένη στη βασική έρευνα, το COPERNICUS έχει 147 14. αμεσότερη προσέγγιση προς την έρευνα που προσανατολίζεται προς τις εφαρμογές και τη βιομηχανική έρευνα. Για τη διαχείριση της χρηματοδοτικής συμμετοχής σε προγράμματα της δράσης 1, δεν θα χρειασθούν ειδικοί οργανισμοί, αφού ήδη υπάρχουν στις υπηρεσίες της Επιτροπής για τα σχετικά προγράμματα. Κατά την προπαρασκευή του 5ου ΠΠ, υπάρχει πρόθεση να εξετασθούν επισταμένως οι δυνατότητες υποστήριξης των Κέντρων Αριστείας σε ορισμένες ΧΚΑΕ/ΝΑΚ, όπως συνιστά η επιτροπή αξιολόγησης. Η Επιτροπή συμφωνεί με τη σπουδαιότητα την οποία δίδει η επιτροπή αξιολόγησης στη στενή συνεργασία μεταξύ PHARE/TACIS και INCO και υπάρχει πρόθεση να συνταχθεί το 1997 κοινή ανακοίνωση (ΓΔΙΑ-ΓΔΧΙΙ) για την Ε&Τ συνεργασία με τις χώρες που πρόκειται να προσχωρήσουν στην Κοινότητα. Η Επιτροπή σημειώνει την υποστήριξη της επιτροπής αξιολόγησης για τις πολιτικές της κατά τη διαπραγμάτευση συμφωνιών Ε&Τ συνεργασίας με μη ευρωπαϊκές βιομηχανικές χώρες, συμπεριλαμβανομένων των νεοεμφανιζόμενων οικονομιών, και συμμερίζεται την άποψη της επιτροπής αξιολόγησης ότι πρέπει να καθιερωθούν αμοιβαιότητα και κατάλληλες ρυθμίσεις για IPR και ότι η συνεργασία πρέπει να εφαρμοσθεί μέσω των ειδικών προγραμμάτων ανά έργο. Αναγνωρίζεται η γενική ανάγκη επανεξέτασης της δομής και λειτουργίας του προγράμματος υποτροφιών σε θέματα Ε&Τ με την Ιαπωνία. Ωστόσο, η προτεινόμενη σταδιακή κατάργηση των υποτροφιών που χρηματοδοτούνται πλήρως από την ΕΕ θα καταλήξει στην κατάργηση της πρόσβασης την οποία παρέχουν σε ιαπωνικά βιομηχανικά εργαστήρια, αφού τα άλλα προγράμματα, τα οποία συνεπάγονται χρηματοδότηση από την Ιαπωνία, περιορίζονται σε δημόσιους ερευνητικούς οργανισμούς. Η Επιτροπή θεωρεί ευπρόσδεκτη την υπόδειξη να ενσωματωθεί σε γενικότερο πρόγραμμα υποτροφιών το κορεατικό πρόγραμμα και οιοδήποτε πρόγραμμα υποτροφιών με νέο γεωγραφικό προσανατολισμό, το οποίο ενδέχεται να καθιερωθεί με χώρες του τομέα Β. Όσον αφορά τη συνεργασία με αναπτυσσόμενες χώρες (τομέας Γ), η επιτροπή αξιολόγησης έχει υπογραμμίσει τη σημασία αυτού του μέρους του προγράμματος και έχει αναγνωρίσει ότι πρέπει να διατηρηθούν τα βασικά αναπτυξιακά πεδία της υγείας, της γεωργίας και του περιβάλλοντος. Η Επιτροπή συμμερίζεται τη γνώμη ότι είναι σημαντική η εφαρμοσμένη έρευνα στο τεχνολογικό πεδίο και ότι θα χρειασθούν επιπλέον κονδύλια, προκειμένου να αντιμετωπισθεί επαρκώς το ζήτημα αυτό. Ως πρώτο βήμα, υπάρχει πρόθεση να αυξηθεί η διαθέσιμη χρηματοδότηση για τους «πρόσθετους τομείς αμοιβαίου ενδιαφέροντος» στο ,τρόγραμμα ÎNCO-DC του 4ου ΠΠ από 20 εκατ. ECU σε 30 εκατ. ECU. Αναπτύσσονται επίσης ειδικές πολιτικές συνεργασίας για εκείνες τις αναπτυσσόμενες χώρες οι οποίες, χάρη στην οικονομική και τεχνολογική τους ανάπτυξη, πρέπει να θεωρηθούν ως νεοεμφανιζόμενες οικονομίες. Αν και η Επιτροπή εκτιμά τον μεγάλο αριθμό προτάσεων πολύ υψηλού επιπέδου, οι οποίες υποβλήθηκαν στο πλαίσιο του INCO-DC, αναγνωρίζει την ανάγκη να μειωθεί η υπερπροσφορά και, άρα, η χαμένη προσπάθεια από πλευράς επιστημονικής κοινότητας. Όσον αφορά τις συστάσεις που αφορούν όλα τα προγράμματα, η Επιτροπή συμφωνεί ότι είναι αναγκαίο να καταβάλλονται συνεχώς προσπάθειες για να μειωθούν οι παρατηρούμενες «διαδικαστικές ανεπάρκειες», που καταλήγουν σε μεγάλες καθυστερήσεις μεταξύ υποβολής της πρότασης και της πρώτης μεταφοράς κονδυλίων στους επιλεγέντες υποψηφίους, και να εξασφαλίζεται ότι οι απορριφθέντες υποψήφιοι ενημερώνονται ταχέως για την κατάσταση τους. Γίνονται συνεχείς απόπειρες βελτίωσης των εσωτερικών διοικητικών διαδικασιών της Επιτροπής, ενώ η Επιτροπή παραμένει συνεπής στο καθήκον της δημόσιας ευθύνης. Η ηλεκτρονική υποβολή προτάσεων έχει ήδη δοκιμασθεί από μερικά προγράμματα στο παρελθόν. Θα μπορούσαν να εξετασθούν πάλι οι δυνατότητες, υπό το φως ηλεκτρονικής μεθοδολογίας προσαρμοσμένης στα σύγχρονα δεδομένα. Θα χρειασθεί να διερευνηθούν και να ληφθούν υπόψη οι διαθέσιμες εγκαταστάσεις στις σχετικές χώρες. Η Επιτροπή συμφωνεί απολύτως με τη σύσταση να εισαχθεί ένα ολοκληρωμένο Σύστημα Διαχείρισης. Αν και η υπόδειξη αφορά όλα τα προγράμματα, είναι ιδιαίτερα σχετική στην περίπτωση του προγράμματος INCO, στη διαχείριση του οποίου συμμετέχουν αρκετές διαφορετικές ΓΔ. Υπάρχει πρόθεση να βελτιωθεί η κατάσταση αυτή, όσον το δυνατόν περισσότερο, κατά το υπόλοιπο του 4ου ΠΠ, και ιδιαίτερα να υπάρχει εγκατεστημένο σύστημα πριν αρχίσει το 5ο ΠΠ. Όσον αφορά τον ρόλο και την εντολή της Επιτροπής Προγράμματος INCO, διέπεται από την απόφαση επιτροπολογίας του 1987 και το άρθρο 130Θ της συνθήκης του Μάαστριχτ. 148 14. III. ΣΥΝΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ κ. Luis A velar Διευθυντής, Πορτογαλικός Οργανισμός Τηλεπικοινωνιών Καθηγ. Niels Ole Bernsen Κέντρο Γνωστικής Επιστήμης Πανεπιστήμιο Roskilde Δανία Δρ. Stein W Bie Διευθυντής, Research, Extension and Training Division, Sustainable Development Department Οργάνωση των Ηνωμένων Εθνών για τη Διατροφή και τη Γεωργία κ. Christian Dambrine Association Nationale de la Recherche Technique, Γαλλία Μέλος του Προεδρείου, European S&T Assembly Καθηγ. Dervilla Donnelly University College Dublin, Ιρλανδία Αντιπρόεδρος, European S&T Assembly Δρ. D sir e Edmar Διευθυντής, Naturhistoriska Riksmuseet Σουηδικό Μουσείο Φυσικής Ιστορίας, Στοκχόλμη κ. Terence Garrett πρώην Department of Trade and Industry και Royal Society, HB Δρ. Werner Menden πρώην Bundersministerium f r Forschung und Technologie, Γερμανία Μέλος της Επιτροπής Αξιολόγησης του 1995 για το πρόγραμμα INCO Δρ. Alberto Silvani Consiglio Nazionale délie Ricerche Ιταλία 149 15. Λ14Δ0ΣΗ ΚΑΙ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ (INNOVATION) TQM ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ Ski%jJ\\Jl t l £ * fl l l l î di 1 AJCrl t&JU 151 15. Ι. ΠΕΡΙΛΗΨΗ 1. Μεταξύ των ευρωπαίων ιθυνόντων επικρατεί εν γένει η άποψη ότι η συχνή και συστηματική καινοτομία αποτελεί κύρια πηγή νέων θέσεων εργασίας, υψηλής παραγωγικότητας και, εν τέλει, ευημερίας. Η καινοτομία όμως χρειάζεται ευνοϊκό περιβάλλον. Αυτό σημαίνει προσόντα διαχείρισης, κυκλοφορία των γνώσεων μεταξύ χωρών και τομέων, ευέλικτες αγορές προϊόντων και Ε&ΤΑ άμεσα σχετιζόμενη με την αγορά. Σημαίνει επίσης πρότυπα και κανονισμούς που να προωθούν την καινοτομία: φορολογική πολιτική που να συντελεί στην καινοτομία, συνθήκες που να ευνοούν την ανάπτυξη των αγορών κεφαλαίων για να χρηματοδοτείται η καινοτομία: μια ευρωπαϊκή πολιτική για τα διπλώματα ευρεσιτεχνίας που να διευκολύνει την πρόσβαση στα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας και να τα υπερασπίζεται αποτελεσματικότερα παγκοσμίως. Τέλος, τα ερευνητικά ιδρύματα και η βιομηχανία θα πρέπει να συνεργάζονται, περισσότερο απ* ό,τι συμβαίνει μέχρι σήμερα, ούτως ώστε να ικανοποιούν τις ανάγκες που εκφράζονται στην αγορά από τους χρήστες και τους καταναλωτές. 2. To INNOVATION, το ειδικό πρόγραμμα που αντιστοιχεί στην τρίτη δραστηριότητα του 4ου προγράμματος-πλαισίου, πραγματεύεται τα περισσότερα από τα θέματα αυτά. To INNOVATION άρχισε μετά την απόφαση 94/917/ΕΚ του Συμβουλίου της 15ης Δεκεμβρίου 1994. Το πρόγραμμα διαθέτει προϋπολογισμό 312 εκατ. ECU. Με αυτό συνεχίζονται δραστηριότητες που είχαν αρχίσει με τα προγράμματα SPRINT και VALUE II, και ένας άξονας δράσης από το THERMIE. Βασική του αποστολή είναι να εμπεδωθεί η ικανότητα καινοτομίας της ευρωπαϊκής βιομηχανίας. Το πρόγραμμα θα συμβάλλει επίσης στην οικονομική και κοινωνική συνοχή. Το πρόγραμμα δίνει ιδιαίτερη σημασία στις MME και στη διάδοση και κυκλοφορία της τεχνολογίας. Όλο το πρόγραμμα διαπνέεται από την αρχή της επικουρικότητας: πρέπει να συμπληρώσει, όχι όμως και να υποκαταστήσει, τις εθνικές και περιφερειακές δραστηριότητες σε παρεμφερείς τομείς. 3. Το πρόγραμμα INNOVATION έχει εξελικτικό και πειραματικό χαρακτήρα. Είναι ιδιαίτερα σημαντικό επομένως να επανεστιάζεται τακτικά μετά από παρακολούθηση και αξιολόγηση βασισμένη σε αντικείμενα που μπορούν να επαληθευθούν. Ο χρόνος και οι πηγές πάντως που υπήρχαν για την παρούσα έκθεση υπέδειξαν ότι είναι προτιμότερη μία επανεξέταση με βάση τα σχετικά στοιχεία, τις συνομιλίες και τις γενικές μας γνώσεις στο δεδομένο πεδίο παρά μια αξιολόγηση με ισχυρά εμπειρικά δεδομένα από το παρελθόν. Η Επιτροπή θα πρέπει να λάβει μέτρα για να εξασφαλίσει αποτελεσματικότερη αξιολόγηση στο μέλλον. 4. Η περιγραφή του αντικειμένου στην παρούσα αξιολόγηση περιλάμβανε πέντε θέματα. Το ζητούμενο ήταν να κριθεί η συνάφεια, η αποτελεσμαστικότητα και η οικονομική απόδοση των πρωτοβουλιών που πραγματοποιήθηκαν στο πλαίσιο των πεδίων του προγράμματος INNOVATION κατά τα έτη 1991 έως 1995. Επιπλέον, με βάση τις κοινωνικοοικονομικές συνθήκες που προσδοκώνται κατά τα επόμενα πέντε έτη, οφείλαμε να προβούμε σε συστάσεις σχετικά με το μελλοντικό προσανατολισμό και την εστίαση της διαχείρισης του προγράμματος. Στην αξιολόγηση έπρεπε να ληφθούν υπόψη οι τελικές αξιολογήσεις του VALUE Π, το οποίο αποτελούσε μέρος του 3ου προγράμματος-πλαισίου και του SPRINT, το οποίο ήταν εκτός προγράμματος-πλαισίου. 5. Η γενική μας εντύπωση είναι θετική. Το INNOVATION και οι προκάτοχοι του SPRINT και VALUE II πραγματεύονταν θέματα σχετικά με τις κοινωνικοοικονομικές ανάγκες της Κοινότητας. Τα προγράμματα αυτά βοήθησαν την Επιτροπή και τους εθνικούς και περιφερειακούς παράγοντες να κατανοήσουν τις διεργασίες και τις πολιτικές στην καινοτομία. Η συγχώνευση του SPRINT και του VALUE II ήταν αναγκαίο βήμα για να οργανωθούν με ορθολογικό τρόπο άξονες δράσης που προηγούμενα ήταν ανεξάρτητοι. Υπάρχουν ορισμένες προτεραιότητες που πρέπει να επανεκτιμηθούν και ορισμένες ελλείψεις να καλυφθούν, τα προβλήματα όμως αυτά δεν είναι ανυπέρβλητα. 6. Συγκεκριμένα, το INNOVATION και οι προκάτοχοι του: έθεσαν την υποδομή για τη διάδοση των πληροφοριών στις κοινοτικές δραστηριότητες Ε&ΤΑ, έδωσαν και διέδωσαν χρήσιμα μαθήματα στις MME σχετικά με τις διεργασίες της καινοτομίας, προώθησαν οριζόντιες δράσεις μέσα στην Επιτροπή ούτως ώστε η Ε&ΤΑ και άλλες κοινοτικές πολιτικές να στραφούν περισσότερο προς την καινοτομία. Οι περιφερειακές δράσεις αποτελούν το πλέον επιτυχές παράδειγμα, δημιούργησαν τα σπάργανα για μία ευρωπαϊκή πολιτική στην καινοτομία. Το Πράσινο Βιβλίο για την καινοτομία συνέβαλε πολύ σε αυτό, 153 15. αναγνώρισαν ότι η δράση σε κοινοτική κλίμακα θα πρέπει να συμπληρώνει τις εθνικές και περιφερειακές δραστηριότητες, όχι να τις υποκαθιστά. 7. Πιστεύουμε ότι η πολιτική καινοτομίας θα πρέπει να έχει αναβαθμιστικο ρόλο στις δραστηριότητες της ΕΕ. Τονίζουμε στην έκθεση μας τη σημασία των τοπικών επαφών, ακόμη και των προσωπικών, στη διάδοση καινοτόμων ιδεών. Πιστεύουμε όμως ότι υπάρχει περιθώριο για κοινοτική δράση, υπό τον όρο ότι θα αποφευχθεί η υπερβολική συγκεντρωποίηση. Το σχέδιο δράσης με βάση το Πράσινο Βιβλίο για την καινοτομία πρέπει να οδηγήσει σε μία ευρωπαϊκή πολιτική καινοτομίας με ανεξάρτητο και ισχυρό ρόλο μεταξύ των υπολοίπων ευρωπαϊκών πολιτικών και μεταξύ των εθνικών και περιφερειακών πολιτικών καινοτομίας. Η πολιτική αυτή θα πρέπει να υποστηριχθεί με νέες οργανωτικές δομές μέσα στην Επιτροπή. 8. Με βάση τα προηγούμενα, είναι σωστό να δοθεί στο INNOVATION στρατηγικός και ισχυρότερος ρόλος. Το INNOVATION προσέκρουσε στο γεγονός ότι είχε πολύ λίγους πόρους και πολύ μικρό κύρος. Παρόλα αυτά σημείωσε προόδους προς την κατεύθυνση μιας ευρωπαϊκής πολιτικής στην καινοτομία. Αξίζει λοιπόν να αναβαθμισθεί. 9. Το INNOVATION θα πρέπει να αποκτήσει ευρεία και ευέλικτη οντότητα μέσα στο πρόγραμμα πλαίσιο. Η σχέση μεταξύ Ε&ΤΑ και καινοτομίας είναι σύνθετη. Η καθεμία συνεισφέρει στην άλλη, αλλά η καινοτομία έχει ευρύτερη σύλληψη και διαφορετικές ρίζες από εκείνες της Ε&ΤΑ. Τελικά πιστεύουμε ότι είναι σωστό να διατηρηθεί το INNOVATION στο πρόγραμμα-πλαίσιο. Το πρόγραμμα-πλαίσιο όμως δεν πρέπει να περιορίσει αδίκως το INNOVATION από τις ευρύτερες δραστηριότητες του. Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να αναπτυχθεί ένα σύμπλεγμα από οριζόντιες αλληλεπιδράσεις και ίσως χρειασθεί πιο ανοικτή δομή από εκείνη που χρειάζεται για τα προγράμματα Ε&ΤΑ. Όπως προαναφέραμε, το πρόγραμμα πρέπει να μπορεί να πειραματίζεται και να εξελίσσεται. Αυτό με τη σειρά του σημαίνει ότι πρέπει να υπάρχουν καλά καθορισμένες διαδικασίες για την έναρξη και την περάτωση δραστηριοτήτων, π. χ. "μηχανισμοί εισόδου και εξόδου". Αυτό σημαίνει επίσης ότι το πρόγραμμα πρέπει να είναι σε θέση να ανταποκριθεί σε ανάγκες που μεταβάλλονται γρήγορα. Η ευελιξία του πρέπει να αυξηθεί. 10. Θα θέλαμε το INNOVATION και το προσωπικό του να ενεργήσουν ως "τονωτική ομάδα" μέσα στην Επιτροπή, καθώς και εκτός αυτής. Μία "τονωτική ομάδα" είναι μία μικρή ομάδα ανθρώπων, των οποίων ο ρόλος είναι να προκαλούν και να τονώνουν τη δραστηριότητα, να ενθαρρύνουν τη νέα σκέψη και επομένως να ενθαρρύνουν έτσι μια ευρύτερη ομάδα ανθρώπων. Αυτός ακριβώς είναι και ο ρόλος που νομίζουν ότι πρέπει και θα μπορούσαν να διαδραματίσουν όσοι συμμετέχουν στο πρόγραμμα. Με τη διάδοση ιδεών, νέων εμπειριών και των αποτελεσμάτων πειραματισμού, θα προκαλέσουν και θα τονώσουν καινοτόμους προσεγγίσεις. Έτσι θα αποκτήσει το προσωπικό του προγράμματος κάποια υφή ομάδας περισυλλογής για την επιδίωξη των στόχων του Λευκού Βιβλίου. Θα πρέπει να έχουν σαφή εικόνα του τρόπου διεργασίας της καινοτομίας, να παρέχουν ισχυρά στοιχεία περισυλλογής και πειραματισμού, και να έχουν ως κύριο στόχο την προώθηση της καινοτομίας εντός και εκτός Επιτροπής. 11. Συνιστούμε να ενισχυθεί ο συντονισμός του προγράμματος με άλλες πολιτικές της ΕΕ και ΓΔ. Η διεπαφή και η συμβολή στις πολιτικές άλλων ΓΔ θα αποβεί ζωτικό στοιχείο του ρόλου αυτής της "τονωτικής ομάδας". Συγκεκριμένα, το πρόγραμμα πρέπει να συνδεθεί με την αξιολόγηση και την εφαρμογή δραστηριοτήτων που πραγματοποιούνται με βάση κοινοτικές πολιτικές εκτός της Ε&ΤΑ, όπως η βιομηχανική πολιτική, οι MME και οι περιφερειακές πολιτικές: όλα αυτά με σκοπό να βοηθηθεί η καινοτομία, όπως και η μεταφορά και η διάδοση τεχνολογίας. Στα θέματα αυτά απαιτείται ένας υπέρμαχος που να αναλαμβάνει δέσμευση αλλά και κατάλληλες διοικητικές ρυθμίσεις. 12. Είναι ιδιαίτερα σημαντικό να αναβαθμισθεί η αλληλεπίδραση μεταξύ τρίτης δραστηριότητας και προγραμμάτων Ε&ΤΑ της πρώτης δραστηριότητας. Κατά την άποψη μας, η εντολή που απορρέει από το πρόγραμμα INNOVATION δεν διαχωρίζει σωστά την εκμετάλλευση των αποτελεσμάτων των ειδικών έργων Ε&ΤΑ από την προώθηση καινοτόμων ιδεών και πρακτικών ευρύτερα. Στο πλαίσιο της έρευνας που η Κοινότητα υποστηρίζει, κρίνουμε ότι πρέπει να δοθεί μεγαλύτερη προσοχή στην εκμετάλλευση, αυτό όμως δεν θα πρέπει να αποτελέσει, κατ' αρχήν, ευθύνη του συγκεκριμένου προγράμματος Ε&ΤΑ. Το INNOVATION πάντως δεν θα πρέπει να αποτελέσει μία απλή παροχή υπηρεσιών από τα επάνω προς τα κάτω για τα συγκεκριμένα προγράμματα Ε&ΤΑ. Πρέπει να παρέχει στα προγράμματα αυτά κατευθύνσεις για τη διάδοση και βελτιστοποίηση των αποτελεσμάτων και να διαδραματίσει το ρόλο του ελεγκτή και συμβούλου καθόλη τη διάρκεια ζωής τους. Εν γένει, θα πρέπει να αυξήσει τον προσανατολισμό των προγραμμάτων αυτών προς την 154 15. καινοτομία. Με το INNOVATION άρχισαν ορισμένες ειδικές δράσεις για να εξασφαλισθεί συντονισμένη αντιμετώπιση της διάδοσης και βελτιστοποίησης των αποτελεσμάτων. Όταν καταστούν πλήρως επιχειρησιακές, οι πρωτοβουλίες αυτές θα παρουσιάσουν καλή πρόοδο προς την κατεύθυνση του αποτελεσματικού συντονισμού. Το INNOVATION θα πρέπει να έχει τη δυνατότητα και τα απαιτούμενα θεσμικά μέσα για να εξασφαλίσει την πρόοδο αυτή. 13. Το πρόγραμμα πρέπει να είναι σαφέστερο όσον αφορά τις προτεραιότητες του. Πρέπει επίσης να διαθέτει απλούστερη δομή. Όλα αυτά για να υπάρχει σαφέστερη εστίαση σε ορισμένα θέματα, να αυξηθεί η ευελιξία και να βελτιωθεί ο εσωτερικός συντονισμός. Εφιστούμε την προσοχή στα ακόλουθα σημεία: 13. 1 Το Ευρωπαϊκό Σύστημα Παρακολούθησης της Καινοτομίας (EIMS) πρέπει να αποτελέσει ιδιαίτερα σημαντικό μέρος του προγράμματος INNOVATION διευκολύνοντας, όπως ήδη συμβαίνει, τη συμμετοχή της κοινοτικής δραστηριότητας σε δραστηριότητες των κρατών μελών και άλλων οργανισμών. Θα μπορούσε να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στις δραστηριότητες της "τονωτικής ομάδας" που προτείνεται στο πρόγραμμα. 13. 2 Το πρόγραμμα θα πρέπει να επεκτείνει και να εντατικοποιήσει τις περιφερειακές του δράσεις. Συγκεκριμένα, με τη χρήση πρωτοβουλιών που ήδη υπάρχουν, όπως οι περιφερειακές στρατηγικές καινοτομίας ή νέα, πιο συγκεκριμένα προγράμματα, το πρόγραμμα θα βοηθήσει περιφέρειες που είναι ικανές να επιλεγούν προς το σκοπό αυτό για να χρησιμοποιήσουν αποτελεσματικά τα διαρθρωτικά ταμεία σε τομείς που αφορούν την τεχνολογική καινοτομία και να ενθαρρύνουν τις MME στις περιφέρειες αυτές να συμμετέχουν σε συνεταιριστικά έργα καινοτομίας. 13. 3 Τα Κέντρα Αναμετάδοσης INNOVATION (IRC) κατέχουν την καλύτερη θέση για να ενσωματώσουν τη δράση σε τοπικό και ευρωπαϊκό επίπεδο. Τα IRC πρέπει να ενισχυθούν για να αποκτήσουν πρωταρχικό ρόλο στο πρόγραμμα. Τα IRC θα πρέπει περισσότερο να προωθήσουν την καινοτομία στα τοπικά περιβάλλοντα τους περισσότερο παρά να επικεντρωθούν στη διάδοση των πληροφοριών σχετικά με την κοινοτική Ε&ΤΑ. Όποτε είναι χρήσιμο, θα πρέπει να δίνουν ευρωπαϊκό προσανατολισμό στη ζήτηση καινοτομίας και στη χρηματοδότηση καινοτομίας στις τοπικές επιχειρήσεις. Θα μπορούσαν επίσης να παρέχουν αξιόλογες υπηρεσίες σε άλλα μέρη του προγράμματος, όπως οι περιφερειακές δράσεις. Για το σκοπό αυτό τα Κέντρα Αναμετάδοσης θα πρέπει να γνωρίζουν όλες τις πτυχές της καινοτόμου σκέψης και να παρακολουθούν πολύ στενά τις τοπικές οικονομίες διεξάγοντας, όχι όμως επικαλύπτοντας άλλες δράσεις σε τοπικό επίπεδο. Πρέπει επίσης να βρίσκονται σε στενή επαφή με την Επιτροπή και άλλα IRC έτσι ώστε να λειτουργούν σαν ένα αποτελεσματικό δίκτυο. 13. 4 Η δημιουργία δικτύων κατά την άποψη μας διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στην πολιτική καινοτομίας σε ευρωπαϊκή κλίμακα. Μέσω αυτών, θα ρέουν οι πληροφορίες και οι ιδέες επιτρέποντας έτσι τη δημιουργία γόνιμης εμπειρίας στις περιφέρειες και τους τομείς και τονώνοντας την πρόοδο του ανταγωνισμού. Τα δίκτυα μπορούν να είναι ηλεκτρονικά, ορισμένες φορές βασισμένα σε έγγραφα, και να λειτουργούν συχνά με την επαφή μεταξύ προσώπων. Επίσης μπορούν να είναι μόνιμα, π. χ. οι υποδομές τους να είναι στοιχεία μιας πολιτικής ή πειραματικές πρωτοβουλίες που πρόκειται να συνεχισθούν ανεξάρτητες. Στο πρόγραμμα INNOVATION, οι πρωτοβουλίες δημιουργίας δικτύων εκτός από τα IRC θα πρέπει να είναι πειραματικές. Πρέπει να είναι σχεδιασμένες έτσι ώστε να αποβούν σε εύθετο χρόνο οικονομικά ανεξάρτητες της Επιτροπής. Οι πρωτοβουλίες αυτές θα μπορούσαν να προσθέσουν ευρωπαϊκή διάσταση στα δίκτυα που ήδη υπάρχουν ή να αρχίσουν τη συνεργασία σε ορισμένα νέα πεδία όπου έχει αρμοδιότητα η Επιτροπή. 13. 5 Προσδίδουμε ιδιαίτερη σημασία στην τόνωση του οικονομικού περιβάλλοντος που θα ευνοήσει τη διάδοση των νέων τεχνολογιών. Μέχρι στιγμής όμως το πρόγραμμα INNOVATION έχει συμβάλει σε περιορισμένο βαθμό μόνο τις ιδέες στο πεδίο αυτό. Θα πρέπει να αποσκοπεί σε ευρύτερο ρόλο. Η Ευρώπη υπήρξε πάρα πολύ αργή στην ανάπτυξη συστημάτων χρηματοδότησης των δραστηριοτήτων στον τομέα της καινοτομίας. Τα συστήματα αυτά πρέπει να αναπτυχθούν συντονισμένα για να ενσωματώσουν δράσεις σε περιφερειακό, εθνικό και κοινοτικό επίπεδο. 13. 6 Το πρόγραμμα θα πρέπει να έχει σημαντικό ρόλο στην παροχή πληροφοριών μέσω του CORDIS (το οποίο κατά προτίμηση πρέπει να αναβαθμισθεί). Το πρόγραμμα θα πρέπει να προσδώσει μεγαλύτερη σημασία στην σε βάθος κατανόηση των αναγκών που έχουν οι χρήστες των υπηρεσιών έτσι ώστε το μήνυμα της καινοτομίας να φθάσει σε επίδεκτο κοινό. 155 15. 13. 7 Συνιστούμε ένθερμα πρόσθετες προσπάθειες και περισσότερο συνεκτική στρατηγική στο θέμα των διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας. Αυτό σημαίνει κατ' αρχήν ενίσχυση του σημερινού ρόλου υποστήριξης των προγραμμάτων Ε&ΤΑ. Η ανάπτυξη όμως διατάξεων για τα δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας είναι επίσης στρατηγικό θέμα για την ευρωπαϊκή πολιτική στην καινοτομία. Η τρέχουσα κατάσταση είναι κάθε άλλο παρά ικανοποιητική. Πρέπει να ανευρεθούν μέτρα στο πεδίο αυτό για το μέλλον. 13. 8 Σκοπός των έργων του προγράμματος INNOVATION θα πρέπει να είναι η επίδειξη και η διάδοση καινοτόμων προσεγγίσεων και τρόπων με τους οποίους η τεχνολογία μπορεί να αναπτύξει καινοτόμους στάσεις. Δεν θα πρέπει μόνον να εκμεταλλεύεται ειδικής φύσεως αποτελέσματα. Τα έργα αυτά θα πρέπει κατ' αρχήν να χρησιμεύουν ως προθήκες για την επίδειξη καινοτόμου σκέψης και πρακτικών εν γένει. Θα πρέπει να αποσκοπούν περισσότερο από ό,τι οι ειδικές τεχνολογίες σε ευρύτερους στόχους μιας ευρωπαϊκής πολιτικής στην καινοτομία, όπως και πιο εύκολη πρόσβαση στην αγορά προϊόντων για τις επιχειρήσεις που βασίζονται στη νέα τεχνολογία, την αύξηση της ικανότητας απορρόφησης της τεχνολογίας στους παραδοσιακούς τομείς, τη συχνότερη μεταφορά τεχνολογιών μεταξύ τομέων και χωρών (όχι όμως μέσα στην Κοινότητα μόνο αλλά και έξω από τα σύνορα αυτής), την τόνωση μιας "καλλιέργειας στην καινοτομία" σε όλη την Ευρώπη. 13. 9 Πιστεύουμε ότι τα έργα μεταφοράς και επικύρωσης πρέπει να συγχωνευθούν, το δίκτυο ΟΡΕΤ πρέπει να μεταφερθεί στο THERMIE και δύο από τους υπάρχοντες άξονες δράσης, τεχνικές διαχείρισης της καινοτομίας και ενημέρωση του κοινού για την έρευνα και την τεχνολογία, δεν πρέπει να αποτελούν μεμονωμένα στοιχεία ενός μελλοντικού προγράμματος, μολονότι οι εξειδικευμένοι στόχοι τους μπορούν να είναι σημαντικοί. Οι δραστηριότητες ενημέρωσης θα μπορούσαν να αποβούν μέσο εκκίνησης του EIMS (Ευρωπαϊκού Συστήματος Παρακολούθησης της Καινοτομίας) και να αναπροσανατολισθούν προς μία συνεκτική στρατηγική προώθησης των κοινοτικών πρωτοβουλιών στην έρευνα, την τεχνολογία και την καινοτομία. Οι πρωτοβουλίες διαχείρισης της καινοτομίας θα μπορούσαν να επιμερισθούν: το EIMS θα μπορούσε να αξιολογήσει νέες τεχνικές, ενώ τα IRC θα μπορούσαν να προωθήσουν τις πρακτικές τεχνογνωσίας. 14. Οι ανωτέρω συστάσεις θα μπορούσαν να συνοψισθούν στα εξής έξι σημεία: Η πολιτική καινοτομίας θα πρέπει να έχει αναβαθμισμένο ρόλο στις δραστηριότητες της ΕΕ. Το INNOVATION θα πρέπει να συνεχίσει να αναβαθμίζεται σημαντικά και να αποβεί μια ευρέως φάσματος και ευέλικτη οντότητα μέσα στο πρόγραμμα-πλαίσιο. Θα πρέπει να διαθέτει μία "τονωτική ομάδα" για να τονώνει, να προωθεί και να μάχεται για την καινοτομία στην Επιτροπή, όπως και και έξω από αυτήν. Θα πρέπει να δοθεί μεγαλύτερη προσοχή στην καινοτομία στα προγράμματα Ε&ΤΑ. Το INNOVATION θα πρέπει να βοηθά τις δραστηριότητες διάδοσης και βελτιστοποίησης του κάθε προγράμματος Ε&ΤΑ. Θα πρέπει να έχει τη δυνατότητα παρέμβασης εκεί όπου οι δραστηριότητες αυτές κρίνονται ακατάλληλες. Εν γένει, θα πρέπει να βελτιώσει τον πρασανατολισμό των προγραμμάτων Ε&ΤΑ προς την καινοτομία. Για να εξασφαλισθούν όλα αυτά χρειάζονται κατάλληλες διοικητικές ρυθμίσεις. Ο συντονισμός άλλων πολιτικών της ΕΕ και ΓΔ θα πρέπει να ενισχυθεί. Συγκεκριμένα, το πρόγραμμα θα πρέπει να συνδεθεί με την αξιολόγηση και την εφαρμογή δραστηριοτήτων που διεξάγονται με βάση άλλες κοινοτικές πολιτικές, εκτός της Ε&ΤΑ, όπως η βιομηχανική πολιτική, οι MME, και οι περιφερειακές πολιτικές: όλα αυτά για να βοηθηθεί η καινοτομία, καθώς και η μεταφορά και η διάδοση της τεχνολογίας. θα πρέπει να δοθεί μεγαλύτερη προσοχή στον καθορισμό των προτεραιοτήτων κάθε άξονα δράσης του προγράμματος έτσι ώστε να εστιασθούν καλύτερα τα θέματα που αναφέρθηκαν στα προηγούμενα σημεία. Στο μέλλον το πρόγραμμα θα πρέπει να συνίσταται σε οκτώ κύρια θέματα. 156 15. II. ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ Η Επιτροπή υποστηρίζει πλήρως τις συστάσεις για την προώθηση της καινοτομίας, τόσο εντός όσο και εκτός του προγράμματος-πλαισίου Ε&ΤΑ. Εν προκειμένω η Επιτροπή εξέδωσε στις 20 Νοεμβρίου 1996, μετά α πό ευρεία συζήτηση με το κοινό που στηριζόταν στο Πράσινο Βιβλίο για την καινοτομία, το Πρώτο Σχέδιο Δράσης για την καινοτομία στην Ευρώπη. Το σχέδιο εξετάζει τις δυνατότητες καινοτομίας ως μία αναγκαιότητα για να διατηρηθεί η ανταγωνιστικότητα και ως προϋπόθεση για τη μελλοντική δημιουργία θέσεων εργασίας στην Ευρώπη. Εντοπίζει τρία πεδία δράσης: την ενθάρρυνση μιας αυθεντικής καλλιέργειας στην καινοτομία, τη θέσπιση νομικού, ρυθμιστικού και οικονομικού πλαισίου που θα συντελεί στην καινοτομία, την καλύτερη διάρθρωση της έρευνας και της καινοτομίας. Καθένα από τα πεδία αυτά περιλαμβάνει δράσεις που ανήκουν στη σφαίρα των πολιτικών επιστήμης, έρευνας και τεχνολογίας, καθώς επίσης και δράσεις που τυπικά ανήκουν σε άλλες πολιτικές όπως η βιομηχανική - επιχειρησιακή - και οι περιφερειακές πολιτικές. Η Επιτροπή συμφωνεί επίσης με τις συστάσεις ότι πρέπει να δοθεί μεγαλύτερη προσοχή στην καινοτομία στο πλαίσιο των προγραμμάτων Ε&ΤΑ και ότι το πρόγραμμα INNOVATION θα μπορούσε να αποβεί χρήσιμος οδηγός και βοηθός των ειδικών προγραμμάτων στις προσπάθειες αυτές. Με βάση την πείρα της Διαπρογραμματικής Ομάδας Διάδοσης και Βελτιστοποίησης, θα εξετασθεί η ανάθεση ειδικής αποστολής για το πρόγραμμα INNOVATION, που θα παρέχει τις βάσεις και τα μέσα που απαιτούνται για να εξασφαλιστεί στην πράξη η ανωτέρω καθοδήγηση και παρακολούθηση. ίδιο Το προκειμένου να προωθηθεί η καινοτομία, η μεταφορά τεχνολογίας και η διάδοση της. ισχύει όσον αφορά τη σύσταση σχετικά με τον συντονισμό με άλλες πολιτικές της ΕΕ Τρίτον, η Επιτροπή αποδέχεται την πρόταση σχετικά με την αναδιάρθρωση των δραστηριοτήτων που καλύπτει το πρόγραμμα και την προτεινόμενη μείωση του αριθμού αξόνων δράσης. Στο πλαίσιο αυτό επιθυμεί να επισημάνει ότι η τελευταία πρόσκληση υποβολής προτάσεων για έργα μεταφοράς τεχνολογίας και επικύρωσης της τεχνολογίας * έχει διανύσει ήδη μεγάλο δρόμο προς την ενσωμάτωση και των δύο τύπων έργων όπως αναφέρουν οι συστάσεις. Τέλος, η Επιτροπή λαμβάνει υπόψη συστάσεις σχετικά με το ότι το πρόγραμμα INNOVATION πρέπει να είναι σαφέστερο ως προς τις προτεραιότητες του: την εκμετάλλευση των αποτελεσμάτων των εξειδικευμένων έργων Ε&ΤΑ προς την προώθηση της καινοτόμου σκέψης και πρακτικής ευρύτερα. Σύμφωνα με τους προσανατολισμούς που έχουν υιοθετηθεί α πό το σχέδιο δράσης για την καινοτομία, αυτό θα αποβεί μία α πό τις κύριες προτεραιότητες για τις μελλοντικές εργασίες. 1 lit· C 27!, 17. 09. 1996. ο. 20 157 III. ΣΥΝΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ 15. Luis Α. Oro Giral (Ε. ), Πρόεδρος Καθηγητής, Τμήμα ανόργανου χημείας Πανεπιστήμιο της Saragoza Νίκος Μ. Χριστοδουλάκης (GR) Καθηγητής, Τμήμα διεθνούς οικονομίας και ευρωπαϊκών μελετών Ανώτατη Σχολή Οικονομικών και Εμπορικών Επιστημών (ΑΣΟΕ) Heinrich Η fer (D) Προϊστάμενος Τμήματος πολιτικής στην τεχνολογία και την καινοτομία Ομοσπονδία Γερμανικών Βιομηχανιών (BDI, Bundesverband der Duetschen Industrie) Sean McCarthy (IRL) Διευθυντής διαχείρισης, Hyperion Energy Systerms Ltd Erkki Ormala (SF) Γραμματέας, Συμβούλιο πολιτικής επιστήμης και τεχνολογίας της Φινλανδίας Υπουργείο εμπορίου και βιομηχανίας Philip V. Hills (UK) Professorial Fellow, PREST (Policy Research in Engineering, Science, and Technology) Πανεπιστήμιο Manchester Giorgio Tuninetti (Ι), Εισηγητής Βοηθός του πρώτου αντιπροέδρου, Business Development Corporate Staff, Finmeccanica SpA. 158 16. 159 16. Ι. ΠΕΡΙΛΗΨΗ To παρόν έγγραφο αποτελεί την περίληψη * της πενταετούς αξιολόγησης του ανθρώπινου δυναμικού και της κινητικότητας (HCM) και των επακόλουθων προγραμμάτων κατάρτισης και κινητικότητας των ερευνητών (TMR). Η αξιολόγηση πραγματοποιείται πριν την έκδοση του προγράμματος TMR στο πλαίσιο του 5ου προγράμματος-πλαισίου. Ενσωματώνει επίσης την τελική αξιολόγηση του προγράμματος HCM. Οι συστάσεις που περιλαμβάνει η παρούσα έκθεση είναι ουσιαστικές για την ορθή ανάπτυξη του προγράμματος TMR και έχουν την καθολική και ομόφωνη υποστήριξη της ομάδας αξιολόγησης. Ρητή επιθυμία της ομάδας αυτής είναι να εφαρμοσθούν οι συστάσεις. Η Ευρώπη, στο κατώφλι του 21ου αιώνα, έχει να αντιμετωπίσει ορισμένες πρωταρχικές προκλήσεις. Η βιομηχανική της ανταγωνιστικότητα πρέπει να βελτιωθεί και να αρθούν τα εμπόδια στη ροή και την ανάπτυξη των πληροφοριών και των γνώσεων. Πρέπει να ξεπεραστούν τα οικολογικά και περιβαλλοντικά προβλήματα. Τα κύρια κοινωνικά θέματα της μετανάστευσης και του ρατσισμού, της υγείας και του τρόπου ζωής, του κοινωνικού αποκλεισμού και της κυριαρχίας πρέπει να αντιμετωπισθούν. Η ομάδα καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η Ευρώπη θα είναι σε καλύτερη θέση να αντιμετωπίσει τις προκλήσεις αυτές εφόσον η κοινότητα επιστημόνων και τεχνολόγων ερευνητών είναι έτοιμη να συνεργασθεί ανεξαρτήτως επιστημονικών κλάδων, πολιτιστικών παραδόσεων και περιφερειακών και εθνικών συνόρων, καθώς και ότι το πρόγραμμα κατάρτισης και κινητικότητας των ερευνητών μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά στην ανάπτυξη της συνεργασίας αυτής. • Το πρόγραμμα TMR αποτελεί ουσιαστικό στοιχείο για την αντιμετώπιση των προκλήσεων αυτών και θα πρέπει να συνεχισθεί στο πλαίσιο του 5ου προγράμματος-πλαισίου. Ωστόσο, κάθε πρόγραμμα πρέπει να υπερβαίνει τις καθαρά ευρωπαϊκές ανησυχίες για να εξασφαλισθεί ότι η έρευνα θα περιλαμβάνει την παγκόσμια διάσταση της βιομηχανικής ανταγωνιστικότητας και της οικολογικά αειφόρου ανάπτυξης και, συγκεκριμένα, ότι διαδραματίζει πλήρη ρόλο στην ανάπτυξη και τη σταθεροποίηση της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης. Για να υπάρξει πλήρης ανταπόκριση στις προκλήσεις αυτές, χρειάζονται ορισμένες αλλαγές ούτως ώστε, όπως κρίνει η ομάδα, να αποβεί πλήρως επιτυχές το πρόγραμμα στο σύνολο του. • Το πρόγραμμα χρειάζεται συνεργασία όλων των ερευνητικών επιστημονικών κλάδων που σχετίζονται με τις προκλήσεις αυτές και ανάπτυξη πλήρους ευρωπαϊκής και παγκόσμιας διάστασης. Το πρόγραμμα πρέπει επίσης να συνεργάζεται με την ευρωπαϊκή ερευνητική κοινότητα αυτή καθαυτή, στην οποία τυγχάνει μεγάλου σεβασμού για την έμφαση που προσδίδει στην επιστημονική αριστεία και στην προσέγγιση "από κάτω προς τα πάνω". Η προσέγγιση αυτή επιτρέπει στα νέα δυναμικά πεδία εκτός των ευρωπαϊκών ειδικών προγραμμάτων να υποστηριχθούν και διορθώνει τον τυχόν λάθος προσανατολισμό ή την ακαμψία των πολύ στοχοθετημένων προγραμμάτων. Κατά μία έννοια αποτελεί πολιτική ασφαλείας. Ωστόσο, δημιουργεί μεγάλα προβλήματα με την υπερκάλυψη τμημάτων του προγράμματος και σύγχυση στους στόχους του προγράμματος: πρόκειται για πολιτική ασφαλείας για την έρευνα που δεν καλύπτεται από τα ειδικά προγράμματα ή είναι πρόγραμμα κατάρτισης και κινητικότητας; Η ομάδα συνιστά: • Όλα τα προγράμματα στο πλαίσιο του 5ου προγράμματος-πλαισίου να έχουν ένα τμήμα έρευνας "από κάτω προς τα πάνω" - την πολιτική ασφαλείας τους. To TMR θα πρέπει να εξακολουθήσει να διαπνέεται από την τάση "από κάτω προς τα πάνω" αλλά να συγκεντρώνεται στα θέματα κατάρτισης και κινητικότητας. 1 Η παρούσα περίληψη δημοσιεύεται ανεξάρτητη σε όλες τις γλώσσες της Ένωσης (Έγγραφο 1) και ως μέρος της πλήρους έκθεσης μόνο στην αγγλική γλώσσα (Έγγραφο 2). 161 Ως προς TIC μεμovωμέvεc δραστηριότητες του προγράμματος • Οι υποτροφίες θα πρέπει να αναπτυχθούν ως τρεις βασικές δραστηριότητες. Η ομάδα συνιστά: 16. 1. Η υποτροφία Marie Curie να αναπτυχθεί αποκλειστικά για τους πλέον ικανούς ευρωπαίους ερευνητές με αποδεδειγμένη ερευνητική προϋπηρεσία. 2. Οι υποτροφίες στη βιομηχανία θα πρέπει να παρέχουν στήριξη ειδικά στους καταρτιζόμενους ερευνητές στη βιομηχανία. 3. Οι υποτροφίες διαρθρωτικής συνοχής θα πρέπει να προβλέποναι ειδικά για την ανάπτυξη ομάδων έρευνας υψηλού επιπέδου στις λιγότερο ευνοημένες περιφέρειες. • Η δραστηριότητα σχετικά με τα ερευνητικά δίκτυα θα πρέπει να αυξήσει το βαθμό επιτυχίας και την οικονομική αξία των δικτύων με: Ι. Αύξηση της ευελιξίας των χρηματοδοτούμενων δομών του δικτύου, πιθανόν χωρίς την κατά μέσο όρο χρηματοδότηση ανά κόμβο των δικτύων. 2. Πρόβλεψη χρηματοδότησης των έργων κατά ανώτατο όριο 50%. 3. Αύξηση της ποιότητας των συνεργατών των δικτύων με ανοικτή διεθνή ειδοποίηση για τις θέσεις του προγράμματος. 4. Ενθάρρυνση των προτάσεων που αφορούν πολλούς επιστημονικούς κλάδους ταυτόχρονα και εξασφάλιση ισότιμης δομής αξιολόγησης. Θα πρέπει επίσης να τροποποιηθεί η υφιστάμενη δομή αξιολόγησης. • Δραστηριότητα μέσων μεγάλης κλίμακας: 1. Αύξηση της ομαδοποίησης των έργων και των συνιστωσών συντονισμού της δραστηριότητας. Αυτά έχουν υψηλή ευρωπαϊκή προστιθέμενη αξία. 2. Επέκταση του ορισμού τους ως "Μεγάλα Κέντρα Επιστημονικής Αριστείας". 3. Η δραστηριότητα μέσω ευρέως κλίμακος δεν θα πρέπει να αποτελέσει τη βάση για τον σχεδιασμό νέων LSF. Αυτό μπορεί να ζημιώσει τους κύριους στόχους της δραστηριότητας. 4. Να επανεξετασθούν για να επανατοποθετηθούν στο πρόγραμμα-πλαίσιο. • Η δραστηριότητα συνοδευτικών μέτρων : Υπάρχει ουσιαστική ανάγκη για μία "μονάδα στρατηγικής και παρακολούθησης" που θα υποστηρίζει τις δραστηριότητες του προγράμματος TMR. Η μονάδα αυτή θα έχει πολλά καθήκοντα, ουσιαστικά για τη συνολική ανάπτυξη του προγράμματος, όπου θα συμπεριλαμβάνεται η ανάπτυξη: • μιας συνολικής στρατηγικής και αναλυτικής ικανότητας υποστήριξης του προγράμματος, • ενός μοντέλου εργασίας της Ευρωπαϊκής Κοινότητας Βιομηχάνων και ακαδημιακών ερευνητών που χρειάζονται για τον προγραμματισμό και την αξιολόγηση του προγράμματος, • της ικανότητας παρακολούθησης με την οποία θα συντονίζονται και θα αναλύονται οι επιπτώσεις του προγράμματος TMR, • συναφών μηχανισμών ελέγχου για να προσδιορίζονται οι ελλείψεις και οι πιθανές βελτιώσεις, • μιας βάσης στήριξης της εργασίας με κράτη μέλη για τις τάσεις στην κατάρτιση, την κινητικότητα των ερευνητών και συναφή θέματα. 162 16. Π. ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ 1. Η Επιτροπή είναι ικανοποιημένη από το κύριο συμπέρασμα της ομάδας ότι η προώθηση της κατάρτισης και κινητικότητας των ερευνητών αποτελεί ουσιαστική συνιστώσα του 4ου προγράμματος-πλαισίου και θα πρέπει να συνεχισθεί στο 5ο πρόγραμμα-πλαίσιο. Η Επιτροπή συμμερίζεται την άποψη της ομάδας ότι το υπάρχον πρόγραμμα κατάρτισης και κινητικότητας των ερευνητών (TMR) είναι το πλέον επιτυχές και ορθά εκτελούμενο πρόγραμμα. 2. Η ομάδα προέβη σε ορισμένες ειδικές συστάσεις για να βελτιωθεί ακόμη περισσότερο ο αντίκτυπος και η αποτελεσματικότητα των δράσεων κατάρτισης και κινητικότητας, ιδιαίτερα εν όψει του 5ου προγράμματος-πλαισίου. Οι συστάσεις αυτές θα μελετηθούν προσεκτικά για να διερευνηθεί με ποιο τρόπο μπορούν να εφαρμοσθούν καλύτερα, ιδίως: • εστιάζοντας στους πλέον ικανούς ευρωπαίους νέους ερευνητές με αποδεδειγμένη πείρα στην έρευνα • εισάγοντας τις υποτροφίες στη βιομηχανία για να στηριχθεί ειδικά η κατάρτιση των ερευνητών στη βιομηχανία, καθώς και οι υποτροφίες στην περιφέρεια για να βελτιωθεί η ανάπτυξη της έρευνας και της κατάρτισης στην έρευνα στις λιγότερο ευνοημένες περιοχές της Κοινότητας • βρίσκοντας μηχανισμούς για να αυξηθεί το ποσοστό επιτυχίας και η αξία των δικτύων κατάρτισης στην έρευνα • εισάγοντας δίκτυα υποδομής ως μέσο προώθησης του αυτοσυντονισμού μεταξύ τα>ν ερευνητικών υποδομών στην Ευρώπη • οργανώνοντας μία ομάδα στρατηγικής και παρακολούθησης που θα παρέχει στρατηγική και αναλυτική στήριξη των δραστηριοτήτων. 3. Η Επιτροπή συμμερίζεται την άποψη της ομάδας ότι οι δράσεις αυτές θα πρέπει να διατηρήσουν τη φύση που έχουν σήμερα "κάτω προς τα πάνω", καθώς επίσης να είναι ανοικτές σε όλα τα πεδία επιστημονικής έρευνας και με επιλεγμένα έργα με βάση την επιστημονική αριστεία. 163 16. III. ΣΥΝΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ Καθηγητής Daniel Thomas (Πρόεδρος) Καθηγητής του Πανεπιστημίου τεχνολογίας της Compiègne (Γαλλία). Από το 1970 έχει αρμοδιότητες σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο. Προΐσταται του Εργαστηρίου τεχνολογίας Ενζύμων που ανήκει στο CNRS. Έχει δημοσιεύσει άνω των 300 επιστημονικών εγγράφων σε διεθνή έντυπα. Επί αρκετά έτη, υπήρξε διευθυντής του γαλλικού προγράμματος βιοτεχνολογίας. Σε ευρωπαϊκή κλίμακα, άρχισε τις δραστηριότητες βιοτεχνολογίας το 1978 και έχει προεδρεύσει σε πολλές επιτροπές της ΕΚ. Καθηγητής Joannes (Jan) Beenakker Επίτιμος καθηγητής φυσικής στο Πανεπιστήμιο του Leiden. Πριν αποσυρθεί, ήταν επικεφαλής της ομάδας μοριακής φυσικής στο τμήμα φυσικής του Πανεπιστημίου του Leiden. Το κύριο πεδίο έρευνας με το οποίο ασχολήθηκε την περασμένη δεκαετία ήταν η μελέτη της συμπεριφοράς των περιστρεφόμενων μορίων αερίων υπό συνθήκες μη ισορροπίας. Υπήρξε προσκεκλημένος καθηγητής της μοριακής φυσικής στο Καθολικό Πανεπιστήμιο της Leuven. Από το 1985 έως το 1991 υπήρξε Rector Magnificus στο πανεπιστήμιο του Leiden. Μετά την συνταξιοδότηση του, διετέλεσε πρόεδρος του F. O. M (τμήμα φυσικής του Ολλανδικού Επιστημονικού Ιδρύματος NWO) από το 1991 έως το 1994, είναι μέλος του KNAW, της Βασιλικής Ολλανδικής Ακαδημίας Επιστημών και της Academia Europea. Κύριος Tom Casey (Εισηγητής) Διευθυντής του τμήματος ανθρωπίνων πόρων στο CIRCA Group Europe Ltd και λέκτορας στο τμήμα πολιτικής στην τεχνολογία και την καινοτομία του University College του Δουβλίνου. Σπούδασε στο Imperial College, στο πανεπιστήμιο του Manchester και στο Πανεπιστήμιο του Paris-Dauphine. Έχει εργασθεί στον ΟΟΣΑ, το Εθνικό Συμβούλιο Επιστημών και Τεχνολογίας, και το National Enterprise Agency στο Δουβλίνο. Καθηγητής Peter Hackl Καθηγητής στατιστικής στο υπουργείο οικονομικών και επιχειρησιασκής διοίκησης, στη Βιένη της Αυστρίας. Τα επιστημονικά ενδιαφέροντα του αφορούν την ανάπτυξη και τις εφαρμογές των στατιστικών μεθόδων ανάλυσης των χρονοσειρών και ανάλυσης των οικονομικών δεδομένων π. χ. διαγνωστική οικονομικών και οικονομετρικών μοντέλων και μεθόδων για τον έλεγχο των διεργασιών και τη βελτίωση της ποιότητας. Είναι συγγραφέας πολλών βιβλίων και 70 περίπου άρθρων σε έγκυρα διεθνή περιοδικά. Από το 1995, ο καθηγητής υπήρξε πρόεδρος της Αυστριακής Στατιστικής Εταιρείας. Δόκτωρ Geoff Robinson Διευθυντής τεχνολογίας της IBM στο Ηνωμένο Βασίλειο. Αφιέρωσε την περισσότερη σταδιοδρομία του στην έρευνα και ανάπτυξη για την IBM. Από το 1992 έως το 1994 υπήρξε προϊστάμενος επιστημονικός σύμβουλος επιστημών και τεχνολογίας στο υπουργείο εμπορίου και βιομηχανίας του Ηνωμένου Βασιλείου. Είναι συνεργάτης της Royal Academy of Enginnering και υπήρξε πρόεδρος της British Computer Society από το 1995 έως το 1996. Καθηγητής Alexandre Quintanilha Έχει PhD στην θεωρητική φυσική και είναι καθηγητής βιοφυσικής και κοσμήτορας του Βιοϊατρικού Ινστιτούτου του Πανεπιστημίου του Porto. Από το 1972 έως το 1990, ο καθηγητής Quintanilha ήταν συνεργαζόμενος καθηγητής φυσιολογίας στο πανεπιστήμιο Berkley της Καλιφόρνια και διευθυντής περιβαλλοντικών μελετών του Εργαστηρίου Lawrence στο Berkley. Το επιστημονικό ερευνητικό του πεδίο είναι οι μοριακοί ιχνηθέτες και μηχανισμοί προσαρμογής υπό κατάσταση τάσης στον άνθρωπο. 164 17. ΑΗΙΟΑΟΓΗΣΗ HEKTAET1A3E 165 Ι. ΠΕΡΙΛΗΨΗ Κυριότερος αντίκτυπος του προγράμματος υπήρξε, και εξακολουθεί να είναι, η παροχή μιας κοινής επιστημονικής βάσης για: 17. την ασφαλή λειτουργία πυρηνικών αντιδραστήρων, τον αποτελεσματικό παροπλισμό τους, την ανάπτυξη συμφωνημένων μέσων για την ασφαλή διαχείριση ραδιενεργών αποβλήτων, και την προστασία του πληθυσμού και του περιβάλλοντος της Ευρώπης από πιθανές αρνητικές επιδράσεις των ακτινοβολιών, και ιδίως από τη χρήση της πυρηνικής ενέργειας και τις εφαρμογές των ακτινοβολιών στην ιατρική, κατά το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον. Κατά την εργασία ανασκόπησης των επιτευγμάτων του τρίτου προγράμματος-πλαισίου (3ο ΠΠ) επικεντρώσαμε την προσοχή μας στους τομείς της ασφάλειας των αντιδραστήρων και της διαχείρισης αποβλήτων, επειδή οι τομείς της ακτινοπροστασίας και του παροπλισμού έχουν υποβληθεί, κατά την υπόψη πενταετία, σε ανεξάρτητη αξιολόγηση. Στο χώρο της ασφάλειας των αντιδραστήρων, αναπτύχθηκε νέα κατανόηση φαινομένων που πιθανώς να συμβούν σε ένα σοβαρό ατύχημα. Συνετελέσθη πρόοδος στον τομέα της καταστροφής του πυρήνα, παραμένουν όμως αβεβαιότητες στην αποκαλούμενη ύστερη φάση. Συνετελέσθη πρόοδος στον υπολογισμό της κατανομής και της καύσης υδρογόνου, και αποκτήθηκαν βασικές γνώσεις στον τομέα της αλληλεπίδρασης τηγμένου καυσίμου-ψυκτικού μέσου. Αναπτύχθηκαν αρκετές ενδιαφέρουσες συσκευές συγκράτησης του πυρήνα. Μελετήθηκε αποτελεσματικά η συμπεριφορά προϊόντων σχάσης. Δρομολογήθηκαν συστήματα υποστήριξης της διαχείρισης ατυχημάτων, που θα διατίθενται για να υποβοηθούν την αποκατάσταση μετά από σοβαρό ατύχημα. Στον τομέα της διαχείρισης ραδιενεργών αποβλήτων, διενεργήθηκε αποδοτική, με γνώμονα το κόστος, χρήση δαπανηρών υπόγειων εργαστηρίων αφενός για την ανάπτυξη εμπιστοσύνης προς την εκτίμηση επιδόσεων ασφάλειας για την επιλογή μελλοντικών κατάλληλα>ν τόπων εγκατάστασης, πληρούντων εθνικά κριτήρια, και αφετέρου για την κατανόηση των μηχανισμών μετανάστευσης ραδιονουκλεϊδίων, πολλοί από τους οποίους έχουν επίσης σχέση και με άλλες τοξικές ουσίες. Επεδείχθη χρήσιμη καινοτομία κατά την απόπειρα περιστολής του όγκου διαφόρων αποβλήτων, του περιεχομένου υλικών μακράς διάρκειας ζωής εκπεμπόντων ακτινοβολία άλφα, προς διάθεση σε χώρους εναπόθεσης, και στην ανάπτυξη μορφών και δοχείων αποβλήτων σταθερών επί μακρό χρόνο. Με ένα "Ευρωπαϊκό δίκτυο ελέγχου της ποιότητας των συσκευασιών αποβλήτων" επετεύχθη εναρμόνιση της ποιοτικής διασφάλισης για ραδιενεργά απόβλητα προϊόντα, πράγμα που βοήθησε τους εθνικούς οργανισμούς έκδοσης κανονισμών και αδειών. Συρρικνώθηκε η έρευνα στον τομέα του παροπλισμού, επειδή ωρίμασε η σχετική τεχνολογία, και η δημοσίευση του εγχειριδίου σχετικά με τον παροπλισμό πυρηνικών εγκαταστάσεων απεδείχθη εξαίρετο μέσο διάδοσης των αποτελεσμάτων και υποκίνησης της πρακτικής τους εφαρμογής. Στον τομέα της ακτινοπροστασίας, μείζον επίτευγμα υπήρξε η συγκρότηση της επιστημονικής βάσης για την αναθεώρηση της κοινοτικής οδηγίας περί βασικών προτύπων ασφάλειας, που εκδόθηκε το Μάιο 1996. Το πρόγραμμα απέφερε θεμελιώδεις προόδους στην κατανόηση της επιδιόρθωσης του DNA μετά από βλάβη λόγω ακτινοβολίας, των αρχικών συμβάντων στην καρκινογένεση λόγω ακτινοβολίας, και στην επιδημιολογία. Τα ανωτέρω βοήθησαν επίσης στην αξιολόγηση του οφέλους για τον ασθενή, από συμβατικές και πρόσφατα καθιερωθείσες ακτινολογικές τεχνικές, και συνέβαλαν στην αναθεώρηση της οδηγίας περί εκθέσεως σε ακτινοβολία για ιατρικούς σκοπούς. Το πρόγραμμα απέφερε επίσης ειδικά επιτεύγματα στην αναδρομική δοσιμετρία ακτινοβολιών. Μπορεί να αξιολογηθεί η κοινωνικο-οικονομική αξία του προγράμματος από πλευράς επέκτασης της διάρκειας και βελτίωσης της ποιότητας ζωής μέσω καλύτερης ιατρικής περίθαλψης, ή αποτροπής ιατρικών δαπανών λόγω αποφυγής των αρνητικών επιδράσεων της ακτινοβολίας. 167 17. Με την ανάλυση των οικολογικών συνεπειών του ατυχήματος στο Τσερνομπίλ κατέστη σαφές ποιες επανορθωτικές δράσεις ωφέλησαν και ποιες δεν έχουν και τόση σημασία. Μία νέα αντίληψη για τις ακτινο-οικολογικές μελέτες οδήγησε στην ανάπτυξη μοντέλων που πιθανώς να συμβάλουν σε διεξοδική περιβαλλοντική στρατηγική αντιμετώπισης τυχόν ατυχημάτων στο μέλλον. Τέλος, επετεύχθησαν πολλά στον τομέα της ανάπτυξης και της διάδοσης, στο πλαίσιο προγραμμάτων υπολογιστών της ΕΕ για την ανάλυση επικινδυνότητας και την υποστήριξη αποφάσεων κατόπιν έκτακτης πυρηνικής ανάγκης. Η μετάβαση από το 3ο ΠΠ προς το τέταρτο πρόγραμμα-πλαίσιο (4ο ΠΠ), με μικρότερο πλήθος στοχευόμενων ερευνητικών περιοχών, αυξημένο αριθμό εταίρων σε κάθε έργο, εντονότερη πολυεθνική συνεργασία και ζωηρότερη συμμετοχή από τη βιομηχανία και τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις, οδήγησε σε βελτιωμένη διαχείριση μιας ήδη αποδοτικής και παραγωγικής ευρωπαϊκής ερευνητικής προσπάθειας. Σε πολλούς τομείς του υπόψη προγράμματος, η εργασία των ευρωπαϊκών οργανισμών αντιπροσωπεύει την προφυλακή της παγκόσμιας επιστήμης, οι τομείς δε αυτοί πράγματι προσφέρουν στην ευρωπαϊκή βιομηχανία πραγματικές ευκαιρίες για προστιθέμενη οικονομική αξία. Ένα σημαντικό αποτέλεσμα του ανωτέρω προγράμματος έρευνας και εκπαίδευσης, που καλύπτει όλο το χώρο της ΕΕ, είναι η διατήρηση των επιστημονικών και τεχνικών ικανοτήτων, ακόμη και σε όσα κράτη μέλη της ΕΕ οι γνώσεις αυτές δεν παρέχονται ως παραπροϊόν της λειτουργίας πυρηνικών σταθμών ηλεκτροπαραγωγής. Η ασφάλεια του πληθυσμού μπορεί να κατοχυρωθεί σε διαρκή βάση μόνο εάν σε όλες τις χώρες υπάρχουν διαθέσιμες επαρκείς γνώσεις. Τούτο πιθανώς να απαιτεί την ανάδειξη νέας γενεάς επιστημόνων με τα κατάλληλα προσόντα, που θα αντικαταστήσουν εκείνους σε μελλοντικά, ορθώς που αποχωρούν από την ενεργό υπηρεσία. Η ενεργός συμμετοχή επικεντρωμένα, ερευνητικά προγράμματα της ΕΕ αποτελεί εξαίρετο μέσο για να ανατραφεί νέα γενεά ειδημόνων. Η κοινή επιστημονική βάση, στην οποία έχει συμβάλει σοβαρά το παρόν ερευνητικό πρόγραμμα, επιτρέπει στα κράτη μέλη της ΕΕ να λαμβάνουν τις αποφάσεις τους στα πλαίσια της πολιτικής που ασκούν, αλλά παράλληλα βοηθάει στο να εξασφαλίζεται ότι είναι εμφανής η λογική από την οποία διαπνέονται οι αποφάσεις αυτές. Η ανακοίνωση των αποκτηθέντων στο παρόν πρόγραμμα αποτελεσμάτων επιτυγχάνεται κυρίως μέσω της δημοσίευσης σε έγκυρα επιστημονικά περιοδικά. Πλην όμως, και οι δημοσιεύσεις της Επιτροπής έχουν πραγματοποιήσει χρήσιμη συμβολή στη διάδοση των πληροφοριών για το πρόγραμμα. Τα πολυάριθμα συμπόσια, επιστημονικά εργαστήρια και συνέδρια που διοργανώθηκαν στο πλαίσιο του προγράμματος επέτυχαν να πλησιάσουν ευρωπαϊκά και ευρύτερα διεθνή επιστημονικά ακροατήρια. Ωστόσο, υπήρξε μικρότερη από την επιθυμητή η χρήση των αποτελεσμάτων του παρόντος προγράμματος από άλλες διευθύνσεις της Επιτροπής, π. χ. κατά τον καθορισμό προτύπων, τη βελτίωση της εμπιστοσύνης του κοινού και την αρωγή προς τις χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης. Η ανάπτυξη του 4ου ΠΠ αντιπροσωπεύει πολύ εκτενέστερη προδιαγραφή, εκ μέρους της Επιτροπής, των τύπων σπουδών που θα υποστηρίζονταν, μολονότι από συζητήσεις ευρείας συμμετοχής, το πρόγραμμα εξελίχθηκε ώστε να επιτραπούν συμβολές από μεμονωμένους επιστήμονες. Είναι σημαντικό να κρατηθεί ισορροπία, ώστε καινοτόμες επιστημονικές ομάδες στα κράτη μέλη να έχουν την ευκαιρία να λάβουν χρηματοδότηση από την ΕΕ για εργασίες σε νέους ή ανορθόδοξους τομείς, όπου μπορεί μεν να είναι χαμηλή η πιθανότητα επιτυχίας, πλην όμως είναι δυσανάλογα υψηλή η δυνητική αξία της επιτυχίας αυτής. Το 4ο ΠΠ προσφέρει εξαίρετη βάση για τον καθορισμό των αναγκών για το 5ο πρόγραμμα-πλαίσιο (5οΠΠ). Παρολαυτά, θα αποκομιστεί όφελος από την ανασκόπηση στόχων και χρονοδιαγραμμάτων με γνώμονα τις ανάγκες του τελικού χρήστη. Θα πρέπει να εντοπιστούν οι τελικοί χρήστες εκάστου των προγραμμάτων, και να αποκατασταθούν δεσμοί μεταξύ των ερευνητικών ομάδων και των χρηστών. Μερικά αποτελέσματα από το πρόγραμμα μπορούν να προσαρμοσθούν ώστε να χρησιμοποιηθούν από μικρομεσαίες επιχειρήσεις, π. χ. στον έλεγχο των ακτινοβολιών, την ασφάλεια των αντιδραστήρων, τη διαχείριση αποβλήτων και την ετοιμότητα στην αντιμετώπιση καταστάσεων ανάγκης. Συγκεντρώνοντας περισσότερες ερευνητικές εργασίες σε θέματα σχετικά με την επικινδυνότητα, με το πέρας του 5ου ΠΠ αναμένεται να διατίθενται εκτεταμένες γνώσεις για σοβαρά ατυχήματα, που θα συνιστούν μια κοινή επιστημονική βάση για την κατανόηση, σε ευρωπαϊκό επίπεδο, ατυχημάτων 168 17. αντιδραστήρων και διορθωτικών μέτρων που μπορεί κανείς να σκεφθεί. Οι γνώσεις αυτές μπορούν να χρησιμοποιηθούν σε κατάλληλες διαδικασίες διαχείρισης ατυχημάτων και, όποτε είναι ανάγκη, χαρακτηριστικά μελέτης. Αναμένεται να βελτιωθούν, έως τη στιγμή που θα διενεργηθεί στην πράξη η διάθεση, θεμελιώδεις γνώσεις για τους χώρους εναπόθεσης αποβλήτων. Κύριο έργο είναι πλέον να δειχθεί ότι εκπονούνται όλες οι αναγκαίες μελέτες και διεξάγονται οι πειραματικές διερευνήσεις για να επιτευχθούν, στον απαιτούμενο βαθμό, οι ασφαλείς επιδόσεις ολόκληρου του συστήματος διαχείρισης αποβλήτων- ειδικώς η διάθεση σε γεωλογικούς σχηματισμούς. Στο πλαίσιο αυτό, οι απώτεροι στόχοι απαιτούν την καταβολή περαιτέρω προσπαθειών, λόγω κυρίως της μεγάλης ποικιλίας των δυνατών γεωλογικών σχηματισμών στα κράτη μέλη της ΕΕ. Θεωρούμε ότι δεν θα απαιτηθούν περαιτέρω ερευνητικές εργασίες με αντικείμενο τον παροπλισμό, επειδή το σημερινό πρόγραμμα στο 4ο ΠΠ θα οδηγήσει στην επίδειξη περιεκτικής σειράς επιτυχών τεχνικών σε ευρύ φάσμα σταθμών αντιδραστήρων και άλλων πυρηνικών εγκαταστάσεων. Απαιτείται συνέχιση της έρευνας για τη μελέτη της προστασίας τους ανθρώπου από ακτινοβολίες προκύπτουσες από δραστηριότητες στο χώρο της πυρηνικής ενέργειας. Ο τομέας αυτός είναι σημαντικός για να επιδειχθεί η βελτίωση της ποιότητας ζωής των ευρωπαϊκών λαών, και για την απαλλαγή τους από ορισμένους φόβους που τους διακατέχουν. Αποτελεί τομέα επιστημονικής αριστείας και κατ εξαίρεση ευρείας ευρωπαϊκής συνεργασίας, όπου οι δραστηριότητες της Επιτροπής μπορούν να καθοδηγήσουν και να διασφαλίσουν ενισχυμένο αποτέλεσμα της διεξαγόμενης σε εθνικά πλαίσια έρευνας. Μολονότι ορισμένες πτυχές του προγράμματος στον τομέα της ακτινοπροστασίας δεν έχουν άμεση σύνδεση με την πυρηνική ασφάλεια, έχουν μεγάλη σημασία για την προστασία του ασθενούς στο χώρο της ιατρικής, και θα πρέπει να συνεχιστούν. Θεωρούμε ότι ο τομέας "Εμπεριστατωμένη γνώση των συμβάντων του παρελθόντος" μπορεί να συγχωνευθεί στους προαναφερθέντες ερευνητικούς τομείς. Οι παρατιθέμενες στο τέλος του κυρίως κειμένου αναλυτικές συστάσεις, περιλαμβάνουν υποδείξεις για περαιτέρω βελτίωση των διοικητικών διαδικασιών της Επιτροπής, ώστε να δοθεί περισσότερος χρόνος στους αναδόχους να επικεντρωθούν στις ερευνητικές τους εργασίες. 169 17. Π. ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ Η Επιτροπή ευχαριστεί τους ανεξάρτητους εμπειρογνώμονες που επιφορτίσθηκαν με τη σχετική εργασία, για το έργο της αξιολόγησης, για πρώτη φορά, του προγράμματος έρευνας και εκπαίδευσης της Ευρατόμ στους τομείς της ασφάλειας των αντιδραστήρων, του παροπλισμού των και της διαχείρισης και διάθεσης ραδιενεργών αποβλήτων, καθώς και των ερευνητικών εργασιών στον τομέα της ακτινοπροστασίας. Επειδή η έρευνα στον τομέα της ακτινοπροστασίας περιέχει ορισμένα θεματικά πεδία, όπως η ακτινοβολία απο φυσικές πηγές και η ιατρική χρήση των ραδιονουκλεϊδίων και της ιοντίζουσας ακτινοβολίας, που δεν ενδιαφέρουν όλους τους ερευνητικούς τομείς του ειδικού προγράμματος ασφάλειας της πυρηνικής σχάσης, η ομάδα αξιολόγησης ανέλαβε το δυσχερές έργο της στάθμισης των διαφόρων ερευνητικών αποτελεσμάτων του παρελθόντος, καθώς και τον τονισμό των ερευνητικών στόχων του μέλλοντος. Συμβαδίζει με τη στρατηγική της Επιτροπής για τον προγραμματισμό των μελλοντικών εργασιών η ιδέα ότι θα πρέπει να τηρείται συνεπέστερη στάση και ότι η προστασία του πληθυσμού και του περιβάλλοντος θα αποτελέσει κύριο στόχο της έρευνας στον τομέα της ασφάλειας της πυρηνικής σχάσης. Περαιτέρω σημαντικό στόχο θα αποτελέσει η τόνωση της διατήρησης δραστηριοτήτων εμπειρογνωμοσύνης και βιομηχανικού χαρακτήρα, με τις οποίες διασφαλίζεται η ανταγωνιστικότητα της Ευρώπης στο πυρηνικό πεδίο. Πράγμα εξίσου σημαντικό κατά τον καθορισμό νέων ερευνητικών στόχων είναι η απόδοση μεγαλύτερης έμφασης στον τελικό χρήστη των ερευνητικών αποτελεσμάτων και στην καθιέρωση "καταληκτικών κριτηρίων", ώστε να τίθενται ακριβέστερα χρονικά όρια στα ερευνητικά έργα. Η Επιτροπή συντάσσεται με τα ιδιαίτερα συμπεράσματα ότι θα πρέπει να συνεχιστεί η έρευνα με αντικείμενο τα σοβαρά ατυχήματα σε αντιδραστήρες και ότι θα πρέπει να υποστηριχθούν στο μέλλον καινοτόμες ευρωπαϊκές ιδέες σχεδίασης αντιδραστήρων. Επιπλέον, θα εξεταστεί η υπόδειξη να έχουν ιδιαίτερο βάρος για το παρόν πρόγραμμα οι ασφαλείς επιδόσεις της διαχείρισης αποβλήτων και ιδίως της διάθεσης σε γεωλογικούς σχηματισμούς. Η Επιτροπή συμμερίζεται την άποψη της ομάδας ότι ένα ερευνητικό πρόγραμμα της ΕΕ στον τομέα της ακτινοπροστασίας οφείλει να εξακολουθήσει να κατοχυρώνει την ασφαλή εφαρμογή ιοντιζουσών ακτινοβολιών σε διάφορα πεδία, όσον αφορά το κοινό, τους εργαζομένους και το περιβάλλον. Τοιουτοτρόπως θα υποβοηθήσει τη συγκρότηση αντικειμενικού πλαισίου ώστε η εσφαλμένη αντίληψη του κοινού για τους κινδύνους από τις ακτινοβολίες να μη στερεί από τα κράτη μέλη τα αναμφίβολα οφέλη από την ευρύτερη χρήση των ακτινοβολιών στην ιατρική και στη βιομηχανία, και όχι μόνο στην πυρηνική ενέργεια. Η Επιτροπή υπογραμμίζει ότι το ερευνητικό της πρόγραμμα στον τομέα της ασφάλειας της πυρηνικής σχάσης έχει ειδικότερο ρόλο να συμβάλει στον καθορισμό διαχωριστικής γραμμής για να εμφαίνεται η λογική που διαπνέει τη λήψη αποφάσεων στο πλαίσιο άσκησης πολιτικής εκ μέρους των κρατών μελών της ΕΕ. Το συνεχιζόμενο ευρωπαϊκό πρόγραμμα θα υποβοηθήσει στη διασφάλιση συμπληρωματικότητας και υψηλής ποιότητας εργασίας σε όλα τα κράτη μέλη. Η Επιτροπή υιοθετεί την άποψη της ομάδας ότι θα πρέπει να δοθεί περισσότερη προσοχή στις πλευρές της συνεργασίας και της διαχείρισης, ώστε να βελτιωθεί η επάρκεια της προσπάθειας που καταβάλλει η ΕΚ. Αυτό σημαίνει ότι η επιστημονική αριστεία και οι διαχειριστικές ικανότητες θα αποτελέσουν γνώμονα της επιλογής ερευνητικών προτεραιοτήτων στο μέλλον. Τα ερευνητικά προγράμματα της ΕΚ θα καταρτιστούν επίσης με σκοπό να προσελκύουν νέους επιστήμονες στα ερευνητικά εκείνα πεδία όπου οι ευρωπαϊκές ικανότητες κινδυνεύουν να απωλέσουν έδαφος σε παγκόσμια κλίμακα. 170 III. ΣΥΝΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ Κος BENNETT, B. G. UNSCEAR Βιέννη Γραμματέας της επιτροπής για τις επιδράσεις των ακτινοβολιών από την ατομική ενέργεια 17. Κος ESCHRICH,H. Έχει αποχωρήσει από την ενεργό υπηρεσία Ειδήμων πυρηνικών αντιδραστήρων KoçFEATES,F. Πανεπιστήμιο του Manchester Καθηγητής/Έδρα χημείας της ακτινοβολίας στο περιβάλλον Κος GUBLLAUMONT, R. CNRS Καθηγητής, Ινστιτούτο πυρηνικής φυσικής Κος MARCUS, F. R. NKS (Σκανδιναβικό ερευνητικό κέντρο πυρηνικής ασφάλειας) Εμπειρογνώμων στην έρευνα για την ασφάλεια KoçVAYSSffiR,G. Nuclear Safety Consultancy Σύμβουλος Κος WAMBERSIE, Α. Καθολικό πανεπιστήμιο της Λουβαίνης (UCL) Καθηγητής, Έδρα ιατρικής, ραδιοβιολογίας και ακτινοπροστασίας Κος BERRY, RJ. Σύμβουλος σε θέματα πυρηνικής ασφάλειας 171 18. ΕΛΕΓΧΟΜΕΝΗ ΘΕΡΜΟΗΥΡΒΗΙΚΗ rTNFHSH ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΠΕΝΤΑΕΤΙΑΣ 173 18. Ι. ΠΕΡΙΛΗΨΗ 7. 2. 3. 4. 5. 6. 7. Η σύντηξη συγκαταλέγεται στις λίγες ενεργειακές πηγές με δυνατότητα να συμβάλουν σοβαρά στην ικανοποίηση των αυξανόμενων αναγκών για ηλεκτρισμό, που θα εκδηλωθούν μετά από τα μέσα του 21ου αιώνα. Λαμβάνοντας υπόψη τις πτυχές εγγενούς ασφάλειας, τα δυνητικά πλεονεκτήματα για το περιβάλλον και τον ευρύ βαθμό διαθεσιμότητας του σχετικού πυρηνικού καυσίμου, έχει σημασία για την Ευρώπη να μπορεί να προσφύγει στην εν λόγω επιλογή. Το μακροπρόθεσμο και ευρύ πεδίο εφαρμογής της ανάπτυξης της σύντηξης δικαιολογεί, κατ εφαρμογή της αρχής της επικουρικότητας, τη συνέχιση της άμεσης εμπλοκής της Ευρωπαϊκής Ένωσης στον τομέα αυτό Ε&Α, και της πλήρους ένταξης σε ένα ευρωπαϊκό πρόγραμμα σύντηξης των προσπαθειών που καταβάλλουν τα Κράτη Μέλη (και η Ελβετία). Η Επιτροπή επιβεβαιώνει την εγκυρότητα της μακροχρόνιας στρατηγικής Ε&Α, που συνεστήθη από προηγούμενες ανάλογες επιτροπές αξιολόγησης, και επικυρώθηκε στην Απόφαση του Συμβουλίου το 1994: στην πορεία προς τον αντιδραστήρα επίδειξης (DEMO), χρειάζεται μία μόνο μεγάλη διάταξη, δηλαδή ένας πειραματικός αντιδραστήρας τύπου tokamak (ITER). Η Επιτροπή, επικροτώντας τις σημαντικές προσπάθειες που καταβλήθησαν στο πλαίσιο του προγράμματος για να εστιασθεί στον ITER το μεγαλύτερο μέρος των επιστημονικών, τεχνολογικών και βιομηχανικών δραστηριοτήτων, συνιστά να συνεχιστεί η προσπάθεια αυτή και να πραγματοποιηθούν περαιτέρω βήματα για την αύξηση της συμμετοχής της βιομηχανίας στο Πρόγραμμα. Η Ε&Α στον τομέα της σύντηξης έχει πλέον φθάσει σε στάδιο όπου είναι δυνατό από επιστημονικής και τεχνικής σκοπιάς να προχωρήσει η κατασκευή του πρώτου πειραματικού αντιδραστήρα, που αποτελεί τη μόνη μελλοντική ρεαλιστική λύση. Συνιστάται επομένως η έναρξη της κατασκευής του ITER ως πρώτης προτεραιότητας του κοινοτικού Προγράμματος Σύντηξης που υπάγεται στο Πέμπτο Πρόγραμμα-Πλαίσιο. Ο ITER θα πρέπει να ανεγερθεί στην Ευρώπη, επειδή έτσι θα διατηρηθεί η θέση της ως παγκόσμιου ηγέτη στον τομέα της σύντηξης, και θα υπάρξουν μεγάλα πλεονεκτήματα για την ευρωπαϊκή βιομηχανία και τα αντίστοιχα εργαστήρια. Η κατασκευή όμως του ITER στην Ευρώπη θα απαιτούσε τουλάχιστον κατά 50% μέση αύξηση της κοινοτικής χρηματοδότησης για τις εργασίες σύντηξης κατά την πρώτη δεκαετία του επόμενου αιώνα, συνοδευόμενη από τη σταδιακή απόσυρση του JET, επαναπροσανατολισμό των κοινοτικών κονδυλίων προς τις ενώσεις, και σοβαρή συνεισφορά από τη φιλοξενούσα χώρα. Για το Πέμπτο Πρόγραμμα- Πλαίσιο, οι πρόσθετες χρηματοδοτικές απαιτήσεις θα περιορίζονταν στο ύψος των 200 εκατ. ECU. Αν η ανέγερση του ITER στην Ευρώπη αποδειχθεί ανέφικτη, η Επιτροπή συνιστά ένθερμα να διατηρηθεί ισχυρή συμμετοχή στον ITER, ως πρώτη προτεραιότητα του Ευρωπαϊκού Προγράμματος Σύντηξης. Η Επιτροπή συνιστά, ως προς την κατασκευή του ITER: να αποδοθεί ιδιαίτερη προσοχή στη διοργάνωση της μηχανικής συστημάτων και στη μετέπειτα βελτιστοποίηση της βιομηχανικής συμμετοχής· οι συνεισφορές των εταίρων να προσφερθούν κυρίως σε είδος· και σημαντικό μέρος του προσωπικού του ITER να αποσπάται από τους εταίρους στο έργο για χρονικές περιόδους ανάλογες προς τα σχετικά καθήκοντα, και έπειτα να επιστρέφει στο ινστιτούτο απ' όπου προήλθε προκειμένου να βελτιστοποιείται η κυκλοφορία της τεχνογνωσίας. Με την παραδοχή ότι θα πραγματωθεί η βασική αυτή στρατηγική και ότι θα ανεγερθεί το ITER, διατυπώνονται οι εξής επιπλέον συστάσεις: 8. Μόλις ληφθεί οριστική απόφαση για την κατασκευή του ITER, θα πρέπει να γίνει επανεκτίμηση του προγράμματος JET και τυχόν πιθανές, περαιτέρω δραστηριότητες να επικεντρωθούν σε ζητήματα καίριας σημασίας για τον ITER, στο πλαίσιο των αυστηρών δημοσιονομικών περιορισμών που θα επιβληθούν από την κατασκευή του ITER. Ιδιαίτερη προσοχή θα πρέπει να αποδοθεί στον τρόπο διάθεσης του προσωπικού του JET, καθώς πλησιάζει η περάτωση του έργου. 175 9. Θα πρέπει να συνεχιστούν τα προγράμματα των Ενώσεων σε έρευνες Φυσικής καθώς και τεχνολογικής ανάπτυξης, με στόχο να συμβάλουν στον ITER και να βελτιστοποιήσουν τη βάση δεδομένων για τον DEMO. Η έρευνα σε θέματα φυσικής που θα διεξαχθεί σε διατάξεις μικρού και μεσαίου μεγέθους στις Ενώσεις, θα πρέπει να πραγματευθεί ζητήματα φυσικής του πλάσματος και σχεδιαστική βελτίωση. Οι εργασίες σε μακροχρόνια ζητήματα τεχνολογίας θα πρέπει να περιλάβουν την ανάπτυξη και το χαρακτηρισμό κατάλληλων υλικών ανταποκρινόμενων στις ανάγκες του αντιδραστήρα· τούτο θα απαιτήσει την κατασκευή μιας πηγής νετρονίων υψηλής ενέργειας των 14 MeV. Θα πρέπει να συνεχιστεί η μελέτη και ανάπτυξη του μανδύα του DEMO, με πλήρη εκμετάλλευση της ευκαιρίας για δοκιμή στοιχείων μανδύα στον ITER. 18. Η Επιτροπή υποστηρίζει την ανάπτυξη της διάταξης Stellarator, ώστε οι μελλοντικές στρατηγικές αποφάσεις για τον DEMO να βασιστούν σε επαρκώς ευρεία βάση από πλευράς φυσικής. Η Επιτροπή συνιστά να μην αναληφθούν άλλες νέες πρωτοβουλίες για τη γραμμή των διατάξεων σύσφιξης ανεστραμμένου πεδίου, καθ' ον χρόνο δεν υπάρχουν διαθέσιμα νέα θετικά στοιχεία. Θα πρέπει να προωθηθούν νέες πρωτοβουλίες "ομαδοποίησης" μεταξύ των ενώσεων, με αντικείμενο ειδικά θέματα παρόμοιες με εκείνες που έχουν ήδη επιτυχώς καθιερωθεί. 10. Η Επιτροπή επεσήμανε την κατά τα τελευταία έτη ουσιώδη ενίσχυση των αλληλεπιδράσεων μεταξύ του προγράμματος σύντηξης και της βιομηχανίας, με επίκεντρο ως επί το πλείστο τις δραστηριότητες ITER. Η βιομηχανία οφείλει να διαδραματίσει πρωτεύοντα ρόλο στην τελική ανάπτυξη της σύντηξης: ως εκ τούτου συνιστάται η σταδιακή αύξηση της συμμετοχής της, ιδιαίτερα στον τομέα της μηχανικής συστημάτων. Επιπλέον, διατυπώνονται οι εξής συστάσεις που αφορούν άλλες πτυχές των δραστηριοτήτων του προγράμματος: 77. 12. 13. 14. 75. Η Επιτροπή αποκόμισε θετικές εντυπώσεις από τις επιτελεσθείσες εργασίες με αντικείμενο την αποτίμηση των σχετικών με την ασφάλεια και το περιβάλλον πτυχών της ενέργειας από σύντηξη, συνιστάται δε ένθερμα να αναληφθεί ανανεωμένη προσπάθεια στο υπόψη πεδίο. Ουσιώδης προσπάθεια θα πρέπει να αφιερωθεί στην κοινωνικοοικονομική έρευνα με αντικείμενο τη σύντηξη. Η έρευνα απαιτείται να είναι πολυεπιστημονική και να ασχοληθεί με ζητήματα όπως: συντελεστές κόστους της ενέργειας από σύντηξη, ευαισθητοποίηση του κοινού, διαχείριση πολύπλοκων συστημάτων κατά δημοκρατικό τρόπο και αλλαγή αξιών. Θα πρέπει να διατηρηθεί η εντολή παρακολούθησης του τομέα σύντηξης με αδρανειακή συγκράτηση του πλάσματος, στο πλαίσιο δε αυτό συνιστάται ο συντονισμός των καταβαλλόμενων προσπαθειών στην Ευρώπη από τα μη στρατιωτικά εθνικά προγράμματα. Ο υψηλός βαθμός κινητικότητας ανθρώπινων πόρων που επετεύχθη από το "πρόγραμμα κινητικότητας" είναι ουσιαστικής σημασίας για τη συνοχή του προγράμματος και θα πρέπει να διατηρηθεί. Ο τομέας των εφαρμογών θα πρέπει να ανοίγεται όλο και περισσότερο στη βιομηχανία. Ο αποκεντρωμένος τρόπος διαχείρισης του Προγράμματος είναι αποδοτικός, ευέλικτος και καλώς αποδεκτός εκ μέρους των επιστημονικών, τεχνολογικών και βιομηχανικών κύκλων. Με κατάλληλες προσαρμογές, φαίνεται ότι ανταποκρίνεται στις ανάγκες των δύσκολων εργασιών που μας περιμένουν. Το έργο ITER απαιτεί βεβαίως ειδική, κεντρική διαχείριση των ευρωπαϊκών συνεισφορών, όταν φθάσει στη φάση κατασκευής. Τέλος, εξωτερικά γεγονότα πιθανώς να ανατρέψουν τις βασικές παραδοχές της παρούσας έκθεσης: 16. Ακύρωση, για οποιοδήποτε λόγο, του πλαισίου ITER θα οδηγήσει σε αδυναμία πραγμάτωσης της σχεδίασης και της κατασκευής του ITER στον άξονα όσων εκτέθηκαν, σε βασικές γραμμές, στην παρούσα έκθεση. Στην περίπτωση αυτή, η Επιτροπή συνιστά την πλήρη επανεκτίμηση του ευρωπαϊκού προγράμματος σύντηξης, υπό το πρίσμα της διαμορφωθείσας νέας κατάστασης. 176 18. Π. ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ι. Στη συνεδρίαση της 26ης Νοεμβρίου 1996, η συμβουλευτική επιτροπή του προγράμματος σύντηξης (CCFP) ενέκρινε ομόφωνα τις επισυναπτόμενες στο παρόν προκαταρκτικές1 απόψεις, σχετικά με τα πορίσματα και τις συστάσεις της ομάδας αξιολόγησης. Η Επιτροπή, που συμμετέχει επίσημα στην CCFP ως μέλος, συντάσσεται πλήρως με τις απόψεις αυτές. 2. Αναφορικά με τις συστάσεις της ομάδας σχετικά με τον ITER, προστίθεται ότι η προσφάτως διατυπωθείσα εκδήλωση ενδιαφέροντος για τη φιλοξενία του ITER από ένα κράτος μέλος της ΕΕ επιβεβαιώνει, όπως τόνισε η κ. Cresson στο Συμβούλιο Έρευνας της 7ης Οκτωβρίου 1996, τη βούληση της Ευρώπης να διαδραματίσει συμαίνοντα ρόλο στο επίμαχο εγχείρημα. Η έκταση όμως του ρόλου αυτού δεν μπορεί να καθοριστεί πριν αποσαφηνιστεί πλήρως η χρηματοδοτική συμμετοχή. Μόλις άρχισαν μεταξύ των εταίρων του ITER τετραμερείς διερευνητικές συζητήσεις, που θα επιτρέψουν μεταξύ άλλων να συναχθούν, εντός έτους περίπου, ρεαλιστικές παραδοχές για τον επιμερισμό των οικονομικών βαρών μεταξύ του δυνητικού φιλοξενούντος κράτους και των υπολοίπων εταίρων. Προκαταρκτικές απόψεις της CCFP σχετικά με τα πορίσματα και τις συστάσεις της ομάδας αξιολόγησης του προγράμματος σύντηξης 1996 • Η CCFP εκφράζει ικανοποίηση για την αναγνώριση, εκ μέρους του σώματος, της επιτυχώς επιτελεσθείσας εργασίας Ε&Α, και της εγκυρότητας της στρατηγικής που τηρήθηκε στο ευρωπαϊκό πρόγραμμα σύντηξης. Αποδέχεται την ανάγκη για ευρύτερη εμπλοκή της βιομηχανίας, ενεργό συνέχιση των μελετών για την ασφάλεια και το περιβάλλον, και για την δρομολόγηση μελετών σχετικά με κοινωνικο-οικονομικές πτυχές. • Η CCFP θεωρεί ότι στην πλήρη έκθεση θα παρατεθούν επιχειρήματα προς υποστήριξη των πορισμάτων και συστάσεων. • Η CCFP επιθυμεί να τονίσει τα εξής σημεία που περιέχονται στα πορίσματα και στις συστάσεις της ομάδας: - Η σύντηξη έχει φθάσει σε στάδιο ωριμότητας για τον ITER, υπάρχει δε κίνδυνος να απωλεσθεί ολόκληρος ο δυναμισμός του προγράμματος, εάν δεν ανεγερθεί στο εγγύς μέλλον ο ITER. - Η Ευρώπη διαδραματίζει σήμερα ηγετικό ρόλο στην έρευνα με αντικείμενο τη σύντηξη. Τη στιγμή αυτή που πλησιάζει η κατασκευή του πρώτου αντιδραστήρα σύντηξης, με αυξημένη εμπλοκή της βιομηχανίας, θα ήταν αδιανόητο να εγκαταλείψει η Ευρώπη τον ηγετικό της ρόλο: θα πρέπει ο ITER να ανεγερθεί στην Ευρώπη. Η σύντηξη πρέπει να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο για την κάλυψη των συνεχώς αυξανόμενων ενεργειακών αναγκών των επόμενων γενεών. Η CCFP συμφωνεί με την ομάδα, τονίζοντας ότι η σύντηξη πρέπει να προβάλλεται στο πρίσμα μιας πολύ ευρύτερης ερευνητικής προσπάθειας στον τομέα της ενέργειας. - Τηρώντας την αρχή της επικουρικότητας, δεν πρέπει να αναπτυχθούν σε κοινοτικό επίπεδο οι κάθε είδους ενεργειακές επιλογές, κατ'ανάγκη όμως τούτο πρέπει να γίνει με τη σύντηξη λόγω του απώτερου χρονικού της ορίζοντα και του ευρέος αντικειμένου. • Η CCFP αντιλαμβάνεται πλήρως ότι πρέπει να επιτελεστεί σοβαρή πρόσθετη εργασία συνεπεία της εκθέσεως της ομάδας: - Για την προετοιμασία της απόφασης επιλογής τόπου ανέγερσης του ITER, πρέπει να διενεργηθεί εμπεριστατωμένη περιγραφή των μακροχρόνιων επιπτώσεων για τα προγράμματα της φιλοξενούσας χώρας και των μη φιλοξενούντων εταίρων, αντιστοίχως. 1 Τα "πορίσματα και συστάσεις" της ομάδας αξιολόγησης του προγράμματος σύντηξης 1996 βασίζονται σε εμπεριστατωμένη ανάλυση διενεργηθείσα από την ομάδα, το κείμενο της οποίας θα συμπεριληφθεί στην πλήρη έκθεση που δεν έχει ακόμη φθάσει στην τελική της μορφή. 177 18. Το μελλοντικό πρόγραμμα οφείλει να επαναπροσανατολιστεί και επανεστιαστεί μετά την λήψη της απόφασης για τον τόπο ανέγερσης και την κατασκευή του ITER. Η CCFP συμφωνεί με την ομάδα, ότι τυχόν αρνητική απόφαση για τον ITER θα δημιουργούσε τόσο μεγάλη εντύπωση, ώστε να καθίσταται αναγκαία πλήρης επαναξιολόγηση του ευρωπαϊκού προγράμματος σύντηξης. Η CCFP θεωρεί τα παρατιθέμενα στην έκθεση πορίσματα και συστάσεις της ομάδας σοβαρή παράμετρο για την προετοιμασία του 5ου προγράμματος-πλαισίου. Η CCFP θα διατυπώσει γνώμη όταν γίνει διαθέσιμη η πλήρης έκθεση της ομάδας. 178 18. III. ΣΥΝΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ Καθηγητής Sergio BARABASCHI Πρώην υφυπουργός έρευνας και τεχνολογίας της Ιταλίας, πρόεδρος του ευρωπαϊκού συνδέσμου διαχείρισης της βιομηχανικής έρευνας (EIRMA) Δόκτωρ Claus BERKE Πρώην γενικός διευθυντής της Siemens AG και πρώην πρόεδρος του ευρωπαϊκού πυρηνικού forum Δόκτωρ Feliciano FUSTER JAUME Διευθύνων σύμβουλος της ισπανικής εθνικής επιχείρησης ηλεκτρισμού (ENDESA) και του ομίλου εταιρειών της Sir John HILL Μέλος της Βασιλικής Ακαδημίας, πρώην πρόεδρος της επιτροπής ατομικής ενέργειας του Ηνωμένου Βασιλείου Καθηγητής Lars INGELSTAM Καθηγητής τεχνολογικής και πολιτικής αλλαγής, Πανεπιστήμιο Link ping (Σουηδία) Καθηγητής Francis TROYON Καθηγητής φυσικής, ομοσπονδιακό πολυτεχνείο της Λωζάνης, πρόεδρος του συμβουλίου JET Καθηγητής Harry van der LAAN Καθηγητής αστρονομίας στο πανεπιστήμιο της Ουτρέχτης, πρώην γενικός διευθυντής του ευρωπαϊκού αστεροσκοπείου νότιου ημισφαιρίου Καθηγητής Jean-Paul Watteau Πρώην κοσμήτωρ της Ακαδημίας της Γρενόβλης 179 19 Συνολική Αξιολόγηση και Σύνθεση των Εκθέσεων των Περιοδευουσων Ομάδων Prof. J. M. Rojo navenicn^ioComplutense της Μαδρίτης 181 19 Ι. ΠΕΡΙΛΗΨΗ To ΚΚΕρ μου έδωσε σαφώς την εντύπωση ότι σημείωσε περαιτέρω πρόοδο από την εποχή που ο Sir Hermann Bondi συνέταξε την ενθαρρυντική του ανάλυση, προ τριετίας. Η σταθερή αυτή πορεία οφείλεται αναμφίβολα σε μεγάλο βαθμό στη διοίκηση του Κέντρου και στην καθοδήγηση του από το Διοικητικό Συμβούλιο (ΔΣ). Αξίζει επίσης να τονιστεί ότι σήμερα έχουν πράγματι υλοποιηθεί οι περισσότερες από τις συστάσεις που διατυπώθηκαν στην προηγούμενη αξιολόγηση. Είμαι πεπεισμένος ότι οι συστάσεις που περιλαμβάνονται στις εξαίρετες εκθέσεις που εκπόνησαν οι τωρινές περιοδεύουσες ομάδες θα ωφελήσουν και αυτές ιδιαίτερα τα ινστιτούτα. Με τις κατευθυντήριες γραμμές του Συμβουλίου, οι στόχοι του ΚΚΕρ προσδιορίστηκαν σαςιέστερα και το Κέντρο κατέστη περισσότερο ανοιχτό και προσβάσιμο στους έξωθεν, με αυξημένες δραστηριότητες υποστήριξης προς τις υπηρεσίες της Επιτροπής και τις κοινοτικές πολιτικές, και εκτεταμένη δικτύωση με ερευνητικούς οργανισμούς, αρχές και βιομηχανίες. Συγκεκριμένα, το Κέντρο αντέδρασε ταχέως στη νέα επιταγή για ανταγωνιστικότητα σε όλα τα μέτωπα: ανέλαβε επιτυχώς δράσεις επιμερισμένης δαπάνης υπαγόμενες στο κοινοτικό πρόγραμμα-πλαίσιο και συμμετέχει σταδιακά, σε όλο και μεγαλύτερο βαθμό, σε μικτές επιχειρήσεις με βιομηχανίες. Με την ανανέωση της διοικητικής ιεραρχίας, δόθηκε μια νέα και ισχυρή ώθηση για τον έλεγχο των έργων, τη διαχείριση της ποιότητας και την προώθηση στην αγορά, ώστε να αυξηθεί η ευκρίνεια των επιστημονικών και τεχνικών δραστηριοτήτων και να καταστεί η λειτουργία του Κέντρου περισσότερο διαφανής και κατανοητή. Επιπλέον, η αλλαγή νοοτροπίας είναι αισθητή, καθώς η μεγαλύτερη μερίδα του προσωπικού φαίνεται να έχει πλέον πεισθεί για τα οφέλη που προκύπτουν από την ανταγωνιστικότερη στάση του ΚΚΕρ. Η διαρκής υποστήριξη της εν λόγω επιτυχούς πολιτικής αποτελεί επιταγή και, ακολουθώντας τη συμβουλή ορισμένων από τις περιοδεύουσες ομάδες, συνιστώ την ακόμη μεγαλύτερη ενθάρρυνση της, μέσω της σταδιακής συγκρότησης συμβουλευτικής ομάδας χρηστών για κάθε ινστιτούτο, που θα αναδείξει τη σπουδαιότητα της αποστολής των έργων και κατευθύνει τις ανάγκες των χρηστών και τις απόψεις τους για τη λειτουργία των ινστιτούτων, ιδιαίτερα σε σχέση με τη μετάδοση των γνώσεων. Για να ολοκληρώσει το ΚΚΕρ τις ανατεθείσες σε αυτό δραστηριότητες θεσμικώς προβλεπόμενης και ανταγωνιστικής έρευνας, πρέπει να καταστεί ένας εξαιρετικά ικανός εταίρος, και είναι ευχάριστο να διαπιστώνει κανείς ότι το ΚΚΕρ επέτυχε να διατηρήσει έναν αριθμό βασικών πεδίων επιστημονικής αριστείας, ενώ αγωνίζεται να καθιερώσει και νέα. Για να διευκολυνθεί η αναζήτηση της ποιότητας, προτείνω τη δημιουργία μιας μόνιμης επιστημονικής συμβουλευτικής ομάδας, η οποία θα αναφέρεται στο ΔΣ. Η εν λόγω ομάδα θα εκτιμά αφενός την ποιότητα των διεξαγόμενων ερευνητικών εργασιών, δίνοντας ιδιαίτερη προσοχή στον εντοπισμό μονάδων υψηλής ποιότητας στα ινστιτούτα, και αφετέρου θα δίνει συμβουλές σχετικά με την αναγνωριστική έρευνα. Η ομάδα αυτή θα παρέχει ακόμη πολύτιμα στοιχεία στις περιοδεύουσες ομάδες. Η ανεξέλεγκτη διαφοροποίηση αποτελεί εχθρό της αριστείας. Η εστίαση αποτελεί επιτακτική ανάγκη επειδή, όπως φαίνεται, το ΚΚΕρ ασχολείται με υπέρμετρα ευρύ φάσμα θεμάτων. Ασφαλώς είναι πολύ προτιμότερο να υπάρχει περιορισμένος αριθμός πεδίων, στα οποία το ΚΚΕρ να είναι αναγνωρισμένος ηγέτης, παρά να έχει κανείς στη διάθεση του ένα είδος χαμηλού κύρους εταίρο γενικού προσανατολισμού. Σε τελική ανάλυση, πρέπει κανείς να συνεκτιμά τις δραστηριότητες του ΚΚΕρ σε συνάρτηση με την αρχή της επικουρικότητας, και δεν υπάρχει λόγος να επαναλαμβάνει κανείς εθνικές ερευνητικές υποδομές, εάν δεν υπάρχει συγκεκριμένο όφελος. Σύμφωνα με τη λογική αυτή, το ΚΚΕρ πρέπει να καταβάλει κάθε προσπάθεια για να αποφύγει τετριμμένες εργασίες, ακόμη και αν αυτό ζητείται από τρίτους. Για να διατηρηθεί η θετική πορεία του ΚΚΕρ, θα πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή στα ζητήματα διοίκησης προσωπικού. Όσον αφορά τις προσλήψεις, έχω σοβαρότατες επιφυλάξεις για το μέλλον. Όπως επισημάνθηκε σε προηγούμενες αξιολογήσεις, πρέπει να γίνει εκ νέου αναφορά στις δυσκολίες που συνεπάγεται η χρησιμοποίηση συστήματος, που ενώ προφανώς σχεδιάσθηκε για την πρόσληψη δημόσιων λειτουργών, εφαρμόζεται για να προσλαμβάνονται επιστήμονες ολκής. Το σύστημα είναι υπέρμετρα δύσκαμπτο και πολύ αργό για να ικανοποιήσει τις απαιτήσεις του 1996, ακόμη δε λιγότερο εκείνες του επόμενου αιώνα. Ναι μεν σημειώθηκε κάποια ελαφρά βελτίωση, ωστόσο χρειάζεται ουσιώδης παρέμβαση, και, ως εκ τούτου, προτείνω την άμεση συγκρότηση ειδικής ομάδας για να χειριστεί το θέμα, συμπεριλαμβανομένων και πιθανών αλλαγών των κείμενων κανονισμών. Ευελπιστώ ότι η πρόσφατη μετατροπή του ΚΚΕρ σε ανεξάρτητη Γενική Διεύθυνση θα συμβάλει στο να ενσωματωθεί το ερευνητικό αυτό κέντρο με τις ειδικές απαιτήσεις στην κοινοτική δομή. 183 19 Η κινητικότητα αποτελεί ένα ακόμη καίριας σημασίας θέμα στο οποίο απαιτείται να δοθεί νέα πνοή. Θα πρέπει να ενθαρρυνθεί η συνεχής ροή ιδεών προς τα ινστιτούτα, μέσω της προώθησης προσωρινών αποσπάσεων ασκούμενων επιστημόνων από άλλα ινστιτούτα και μέσω της τακτικής παρουσίας ερευνητικών σπουδαστών, ιδίως σε μεταδιδακτορικό επίπεδο. Και τέλος μια αναφορά στο θέμα της ενέργειας. Προσωπικά συμμερίζομαι απόλυτα τις ανησυχίες του διακεκριμένου προκατόχου μου αναφορικά με την υποβάθμιση της έρευνας με αντικείμενο την πυρηνική ενέργεια. Ανεξάρτητα από προσωπικές ή πολιτικές θέσεις έναντι της πυρηνικής ενέργειας στα κράτη μέλη, εξακολουθούν να μας απασχολούν ζητήματα όπως η πυρηνική ασφάλεια, η επεξεργασία των αποβλήτων, η μη εξάπλωση πυρηνικών υλών κ. λπ. Τα ζητήματα αυτά δεν γνωρίζουν εθνικά σύνορα και είναι σκόπιμο να προσεχθούν σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Αξίζει να υπογραμμισθεί ότι το ΚΚΕρ διαθέτει πρώτης τάξεως εμπειρογνωμοσύνη σε ορισμένους τομείς του εν λόγω πεδίου. Συνοψίζοντας, θεωρώ ότι το ΚΚΕρ ευρίσκεται πλέον στο σωστό δρόμο, ότι οι παρούσες πολιτικές είναι πρακτικώς εφαρμόσιμες και ικανοποιητικές και, εφόσον υποστηρίζονται από αποτελεσματική διοίκηση, έχουν ήδη μεταμορφώσει το Κέντρο σ' έναν χρήσιμο εταίρο των ευρωπαϊκών ιδρυμάτα>ν και βιομηχανιών. Για να διατηρηθεί η ικανοποιητική αυτή τάση θα πρέπει να ληφθούν ορισμένα μέτρα, τουλάχιστον σχετικά με τη διοίκηση προσωπικού, την υποστήριξη της ποιότητας και την επικέντρωση σε ερευνητικά αντικείμενα. Για τα μέτρα αυτά διατυπώνονται ανάλογες συστάσεις. 1. Εισαγωγή Η έρευνα, τεχνολογική ανάπτυξη και επίδειξη (ΕΤΑ) αποτελεί μια από τις κυριότερες πολιτικές της σημερινής Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ενωση, κατατασσόμενη στην τρίτη θέση από πλευράς οικονομικού όγκου. Η διακεκριμένη αυτή θέση οφείλεται στην πεποίθηση ότι οι βασικοί στόχοι της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ), δηλαδή η ανταγωνιστικότητα της βιομηχανίας και η βελτίωση της ποιότητας ζωής, μπορούν να οικοδομηθούν μόνο στα στερεά θεμέλια της επιστήμης και της τεχνολογίας. Ενώ η προσήλωση της ΕΕ στην ΕΤΑ είναι μόνιμη και αυξανόμενη, η έμφαση που δίνεται στους διαφόρους τομείς, αλλά και στον τύπο των απαιτούμενων δραστηριοτήτων, μεταβάλλεται συνεχώς. Ορισμένες προσαρμογές έχουν επίσης γίνει και στο ρόλο του Κοινού Κέντρου Ερευνών (ΚΚΕρ). Συνεπεία του φθίνοντος ενδιαφέροντος για την έρευνα με αντικείμενο τη σχάση κατά το παρελθόν, τα εξειδικευμένα ιδρύματα πυρηνικής έρευνας στα κράτη μέλη αναγκάστηκαν να υποστούν επίπονες μετατροπές. Το ΚΚΕρ δεν αποτέλεσε εξαίρεση· πράγματι, ορισμένες από τις σημερινές του ειδικότητες, όπως το περιβάλλον ή η ασφάλεια, συμπίπτουν με τους στόχους μερικών εθνικιάν πυρηνικών κέντρων που στράφηκαν σε νέες δραστηριότητες. Στο πλαίσιο αυτό, δεν είναι παράξενο που η στρατηγική του ΚΚΕρ κατά το παρελθόν ήταν συχνά αμυντική, ούτε εκπλήσσει το γεγονός ότι τα τελευταία χρόνια, τα ευρωπαϊκά όργανα λήψης αποφάσεων διατύπωσαν αρκετούς ορισμούς αφενός για τους προς επίτευξη στόχους του Κέντρου, και αφετέρου για τις διάφορες διαδιακασίες αξιολόγησης και αποτίμησης των επιδόσεων του. Ο τελευταίος ορισμός, του 1994, αντιστοιχεί στον αποκαλούμενο «τροποποιημένο ρόλο» του ΚΚΕρ, επί του οποίου συμφώνησαν το Συμβούλιο, το Κοινοβούλιο και η Επιτροπή. Με το νέο αυτό ρόλο δίνεται, μεταξύ άλλων, έμφαση στην ανάγκη να συμμετάσχει το ΚΚΕρ ενεργότερα στις επονομαζόμενες «ανταγωνιστικές δράσεις», συχνά σε συνεργασία με εταιρείες. Μολονότι η παρούσα εκτίμηση υποτίθεται ότι καλύπτει την πενταετία 1992-1996 (αναγνωρίζοντας πλήρα>ς την προηγούμενη αξιολόγηση για την περίοδο 1992-1994, δηλαδή την έκθεση Bondi), η καθιέρωση, όπως αναφέρθηκε ανωτέρω, τροποποιημένου ρόλου για το ΚΚΕρ, στα μέσα του χρονικού διαστήματος, σημαίνει ότι θα πρέπει να τονισθεί η σημασία των επιδόσεων του Κέντρου με γνώμονα τον τροποποιημένο αυτό ρόλο, δηλαδή κατά τη διάρκεια των δύο τελευταίων ετών. Τούτο κατανοήθηκε πλήρως από τις περιοδεύουσες ομάδες που επισκέφθηκαν τα μεμονωμένα ινστιτούτα του ΚΚΕρ, οι οποίες στις εκθέσεις τους έδωσαν ιδιαίτερη προσοχή στην εφαρμογή των νέων πλέον ανταγωνιστικών δραστηριοτήτων. Οι εν λόγω εκθέσεις υπογραμμίζουν τη θετική εξέλιξη των επιδόσεων του ΚΚΕρ κατά τα δύο τελευταία έτη, επιβεβαιώνοντας τις προηγούμενες προσδοκίες της έκθεσης Bondi. Δεν είναι ανάγκη να γίνει ιδιαίτερος λόγος για τη σημασία των μεμονωμένων εκθέσεων των περιοδευουσων ομάδων, γνωστού όντος ότι διενεργήθηκαν κατά τον πλέον επιτήδειο και 184 19 επαγγελματικό τρόπο. Πέραν των συγκεντρωθέντων περιορισμένων στοιχείων από τις προσωπικές συναντήσεις με τους διευθυντές και το προσωπικό των ινστιτούτων, το μεγαλύτερο μέρος της παρούσας αξιολόγησης βασίζεται στις ανωτέρω εκθέσεις. Η έκθεση μου ακολουθεί το εξής σχήμα: στο τμήμα 2, υπογραμμίζω τα βασικά σημεία των μεμονωμένων εκθέσεων, σε μια προσπάθεια ανεύρεσης κοινού παρονομαστή. Στη συνέχεια, προχωρώ σε γενικότερο σχολιασμό των επιτευγμάτων του ΚΚΕρ κατά την τελευταία πενταετία (τμήμα 3), έχοντας κατά νου τους στόχους που ορίζονται στις αντίστοιχες αποφάσεις των ευρωπαίων θεσμικών οργάνων. Στο τμήμα 4, λαμβάνοντας ως αφετηρία τη θετική εξέλιξη του Κέντρου, προσβλέπω στο μέλλον, σε αναζήτηση εκείνων των προβλημάτων Έρευνας και Ανάπτυξης (Ε&Α), τα οποία το ΚΚΕρ είναι σε θέση να επιλύσει αποτελεσματικότερα απ' ό,τι τα εθνικά εργαστήρια. Τέλος, το τμήμα 5 πραγματεύεται τα συμπεράσματα και τις συστάσεις, όπου οι τελευταίες έχουν γενικό πεδίο εφαρμογής. Θα πρέπει να θεωρούνται συμπληρωματικές ως προς τις ειδικές, που προτάθηκαν από τις περιοδεύουσες ομάδες για τα μεμονα)μένα ινστιτούτα, και συνοψίζονται στο παράρτημα II. 2. Αναλυτικές παρατηρήσεις για τα μεμονωμένα ινστιτούτα Οι πλήρεις εκθέσεις των μεμονωμένων περιοδευουσων ομάδων εντάσσονται στο παράρτημα Ι. Περιλαμβάνουν αξιολόγηση των δραστηριοτήτων των ινστιτούτων, σε συνάρτηση με τους στόχους που καθορίζονται στις αποφάσεις του Συμβουλίου, και ειδικές συστάσεις για το μέλλον. Στο παρόν τμήμα 2, επιχειρείται η επιλογή ορισμένων κατευθυντηρίων γραμμών από τις ανωτέρω εκθέσεις, τις οποίες κρίνω ως πλέον διαφωτιστικές ή αντιπροσωπευτικές για τα τρέχοντα ζητήματα. Ινστιτούτο Μετρήσεων και Υλικών Αναφοράς (IRMM): * Κατά τα φαινόμενα, το εν λόγω ινστιτούτο κατέχει σημαντική θέση στο σχετικό τομέα του κοινοτικού στερεώματος. Πράγματι, εάν το ινστιτούτο αυτό δεν υπήρχε, κάποιο συναφές κέντρο θα έπρεπε να ιδρυθεί. * Φαίνεται ότι το ινστιτούτο έχει επιτύχει ικανοποιητικό βαθμό αρμοδιότητας και κύρους, ιδιαίτερα στις μετρήσεις και στην πυρηνική αναφορά. Επίσης, περιλαμβάνει ειδικές πειραματικές μονάδες. * Πρέπει να βελτιωθούν οι λογιστικές και διοικητικές διαδικασίες, και να προσαρμοστούν στον ιδιαίτερο ρόλο του ινστιτούτου. * Η πρωτότυπη ερευνητική εργασία δεν πρέπει να παραμελείται. Υπό την έννοια αυτή, κρίνεται φρόνιμο να διατίθεται ποσοστό 10% των πόρων για αναγνωριστική έρευνα. Ινστιτούτο Υπερουρανίων Στοιχείων (ΓΓΕ): * Θεωρώ ότι το εν λόγω ινστιτούτο είναι, μεταξύ εκείνων του ΚΚΕρ, το πλέον αρμόδιο στον τομέα του. Θα πρέπει να καταβληθεί κάθε προσπάθεια για να διατηρηθεί το υπάρχον κύρος, ιδιαίτερα σε θέματα προσλήψεων εν όψει επερχόμενων συνταξιοδοτήσεων. * Το ινστιτούτο επέτυχε επίσης να ενσωματώσει ανταγωνιστικές δραστηριότητες σ' εκείνες που εκτελούσε παλαιότερα και ήσαν ως επί το πλείστο στραμμένες στην έρευνα. * Να αποφευχθεί η εμμονή σε τομείς που καθίστανται πλέον τετριμμένοι: είναι προτιμότερη η μεταβίβαση εργασιών σε άλλα ιδρύματα, όταν αυτές τείνουν να επαναλαμβάνονται. Θα πρέπει να εξασφαλισθεί ότι υπάρχει περιθώριο για τόνωση της δημιουργικότητας σε όλους τους τομείς (δηλαδή κατά τις αναλύσεις στο πλαίσιο πυρηνικών διασφαλίσεων). * Προς τις δύο κατευθύνσεις της αναγνωριστικής έρευνας, πρόσφατα αναδείχθηκαν κάποιες νέες ιδέες σε άλλα ευρωπαϊκά εργαστήρια (δηλαδή ο «ενισχυτής ενέργειας και ο καυστήρας αποβλήτων»). Το ΓΓΕ θα πρέπει να τις αξιολογήσει, να υποβάλει έκθεση στην Επιτροπή και, εάν είναι σκόπιμο, να τις δικτυώσει. 185 19 Ινστιτούτο Προηγμένων Υλικών (ΙΑΜ): * Το εν λόγω ινστιτούτο, αναδιαρθρωμένο σε μεγάλο βαθμό, απέκτησε φήμη στον τομέα των υλικών υψηλής θερμοκρασίας, μολονότι υπάρχουν ακόμα περιθώρια βελτίωσης και σε άλλα πεδία. Θα πρέπει να αποφευχθεί η διαφοροποίηση του ινστιτούτου προς ήδη ικανοποιητικώς καλυπτόμενα πεδία. * Θα πρέπει να εξετασθεί το μέλλον του εργαστηρίου χειρισμού τριτίου (ETHEL) υπό το πρίσμα της εξέλιξης του ITER και των συναφών προγραμμάτων σύντηξης. Θα πρέπει επίσης να αποσαφηνισθεί η αξία της μονάδας αυτής σε συσχετισμό με τις ήδη υπάρχουσες στα κράτη μέλη. * Εκφράζεται ανησυχία για τη μείωση του αριθμού των ερευνητών που ανταλλάσσονται με εξωτερικά ινστιτούτα περιωπής, σε σύγκριση με παλαιότερα επικρατούσες καταστάσεις. Έχω την εντύπα>ση πως τούτο αποτελεί καίριας σημασίας ζήτημα. * Φαίνεται ότι βελτιώνεται η μεταβίβαση εργασιών προς τον έξωθεν του ινστιτούτου χώρο, μολονότι καλύτερα θα ήταν η διεξαγόμενη από το ίδιο έρευνα να παραμείνει γενικής εφαρμογής και πλησίον, προς τα ανάντη, της βιομηχανικής έρευνας. Η περιοδεύουσα ομάδα κρίνει ότι θα πρέπει να ευνοηθούν και να ενθαρρυνθούν δράσεις επιμερισμένης δαπάνης. Ινστιτούτο Μηχανικής Συστημάτων, Πληροφορικής και Τεχνολογιών Ασφάλειας (ISIS): * Το εν λόγω ινστιτούτο προήλθε από τη συγχώνευση δύο παλαιότερων, διορίσθηκε νέος διευθυντής και, όπως είναι φυσικό συνεχίζεται ο καθορισμός στόχων και διαδικασιών. Η διοίκηση επέδειξε σωστό αισθητήριο και αποφασιστικότητα που αναμένεται να επιβραβευθούν στο μέλλον. * Πρόσφατα, το ινστιτούτο κατέβαλε μεγάλες προσπάθειες για να εργασθεί από κοινού με εξωτερικούς ερευνητικούς και βιομηχανικούς φορείς, και θα πρέπει το ανταγωνιστικό αυτό πνεύμα να τύχει τόνωσης και υποστήριξης. Οι προταθείσες ανταλλαγές προσωπικού με Γενικές Διευθύνσεις της Επιτροπής στις Βρυξέλλες φαίνεται να αποτελεί ορθή πρακτική για να ενισχυθεί η γειτνίαση των χρηστών με τις εν λόγω μονάδες. * Η ποιότητα φαίνεται να είναι σε γενικές γραμμμές ικανοποιητική. Ίσως, το ευρύτατο φάσμα ενδιαφερόντων του ινστιτούτου θα μπορούσε να τροποποηθεί με τις υπάρχουσες, σε υψηλότατο επίπεδο, ικανότητες. Σε ορισμένους τομείς, φαίνεται ότι είναι επιθυμητή η βελτίωση της επιστημονικής ηγετικής θέσης. * Το ινστιτούτο περιλαμβάνει ορισμένες μοναδικές στο είδος τους εγκαταστάσεις. Είναι επιτακτική η διατήρηση των επιδόσεων των ανωτέρω εγκαταστάσεων στο υψηλότερο δυνατό επίπεδο. Η αυξημένη χρήση τους από εξωτερικούς χρήστες είναι αποδεκτή. Ινστιτούτο Περιβάλλοντος (ΕΙ): * Το εν λόγω ινστιτούτο φαίνεται να βαδίζει στο σωστό δρόμο για την υλοποίηση τόσο των θεσμικώς προβλεπόμενων όσο και των ανταγωνιστικών δραστηριοτήτων, με αρκετά καλό επίπεδο ποιότητας. Η βούληση της διοίκησης να το μετατρέψει στο «ηγετικό ινστιτούτο στην Ευρώπη» με «υψηλό επίπεδο ευκρίνειας» πρέπει να είναι συμβατή με τις αυξανόμενες δραστηριότητες σε εθνικό επίπεδο στους σχετικούς τομείς, και ασφαλώς απαιτεί προσεκτική εστίαση στις δράσεις. * Παράλληλα με έναν κατάλληλο διοικητικό έλεγχο, η διοίκηση φαίνεται πως έχει επιτυχία στο να προάγει την παραγωγή νέων ιδεών, χωρίς τις οποίες δεν θα ήταν δυνατή η αποτελεσματική εκτέλεση των θεσμικών και ανταγωνιστικών δραστηριοτήτων. * Οι θεσμικές δραστηριότητες είναι καίριας σημασίας στο εν λόγω πεδίο. Π. χ. το ΕΙ επέτυχε εκπληκτικά αποτελέσματα συγκρίνοντας μετρήσεις ρύπανσης στο πλαίσιο τυφλών δοκιμών, διεξαχθεισών από διάφορα εθνικά εργαστήρια αναφοράς, με διασπορά πλέον του 50%. Είναι περιττό να επισημανθεί περαιτέρω ο αντίκτυπος της ανωτέρω εργασίας στην άσκηση περιβαλλοντικών πολιτικών. 186 19 * Υποστηρίζω ένθερμα την υπόδειξη της περιοδεύουσας ομάδας να αναπτυχθούν, ως τα όρια της σχετικής δυναμικότητας, οι δραστηριότητες στον ερευνητικό τομέα των υδάτων και στη διαχείριση υδατικών πόρων. Στο υπόψη πεδίο υπάρχει επιτακτική ανάγκη για ανεξάρτητη και αμερόληπτη αναφορά, παράλληλα προς την απαιτούμενη επιστημονική ποιότητα. Ινστιτούτο Διαστημικών Εφαρμογών (SAI): * Το εν λόγω ινστιτούτο διαθέτει μοναδική εμπειρία σε θέματα τηλεανίχνευσης και γεωσκόπησης. Το ινστιτούτο αναμένεται να αποκομίσει οφέλη από τον αυστηρότερο έλεγχο της επιστημονικής ποιότητας (προώθηση δημοσιεύσεων σε έγκυρες εφημερίδες) και από τις επιδόσεις σε ανταγωνιστικά έργα (βελτιωμένος καθορισμός ειδικών στόχων και ορόσημων). * Επειδή η τηλεανίχνευση είναι από τη φύση της πολλαπλής χρήσης και συντείνει στην επίλυση τόσων πολλών διαφορετικών προβλημάτων, πρέπει να περιοριστεί η τάση του ινστιτούτου να εξειδικεύεται σε υπέρμετρα ευρύ φάσμα θεμάτων. Θα ήταν καλύτερα να περιοριστούν οι δραστηριότητες στις κύριες ενασχολήσεις του ινστιτούτου (τηλεανίχνευση και εφαρμογή δικτύων). * Η διεπιστημονικότητα απαιτεί βελτίωση της συνεργασίας με άλλα ινστιτούτα, ιδίως με το Ινστιτούτο Περιβάλλοντος. Ινστιτούτο Τεχνολογικών Προβλέψεων (IPTS): * Το πρακτικώς νεοπαγές αυτό ινστιτούτο αρχίζει να αποκτά καλή φήμη στις τάξεις των πελατών του και να δημιουργεί υποδομή για να ανταποκριθεί στις μελλοντικές τους απαιτήσεις. Υπάρχει επίσης ανάγκη να αναπτυχθούν στο έπακρο οι επικοινωνίες και το world-wide-web στον τόπο του ινστιτούτου. Το ινστιτούτο πρέπει ακόμα να επιδείξει υψηλή ποιότητα και να κερδίσει την καθολική αναγνώριση. * Εφαρμόσθηκαν οι διατυπωθείσες στο παρελθόν συστάσεις για τις προσλήψεις στη Σεβίλλη και για την ίδρυση του Ευρωπαϊκού Παρατηρητηρίου Επιστήμης και Τεχνολογίας (ESTO). * Οι γενικές συστάσεις σχετικά με την «εστίαση» έχουν ακόμα μεγαλύτερη σημασία για το IPTS. Δεν θα πρέπει να ενθαρρύνονται εργασίες σε τομείς όπου οι ευρωπαϊκές βιομηχανίες και τα εργαστήρια διαθέτουν μακρά εδραιωμένη παράδοση. * Το ινστιτούτο εκμεταλλεύεται την γεωγραφική του θέση για την ανάληψη ηγετικού ρόλου για την επίλυση των προβλημάτων της Μεσογείου και της Βορείου Αφρικής. Είμαι βαθύτατα πεπεισμένος ότι μια τέτοιου είδους προσέγγιση θα πρέπει να ενισχυθεί, ίσως όπως υπέδειξε η περιοδεύουσα ομάδα, αναπτύσσοντας (Τεχνολογία, Απασχόληση, του Ανταγωνιστικότητα). ένα πρόγραμμα τομέα TEC εκτός 3. Γενική αξιολόγηση των επιτευγμάτων του ΚΚΕρ Στην έκθεση του για την περίοδο 1992-1994, ο Sir Hermann Bondi ανέφερε ότι «το ΚΚΕρ βαδίζει στο σωστό δρόμο για να καταστεί, σε πολλούς από τους τομείς δραστηριοτήτων του, ένα αναγνωρισμένο κέντρο αριστείας». Είμαι στην ευχάριστη θέση να επιβεβαιώσω, μετά από δύο έτη, μια σταθερή πρόοδο προς αυτόν τον επιθυμητό στόχο. Αναλογιζόμενος κανείς την τελευταία πενταετία, από το 1992 μέχρι σήμερα, μπορεί ασφαλώς να ισχυρισθεί ότι το ΚΚΕρ κατέλαβε με επιτυχία μια ειδική θέση στο ευρωπαϊκό στερέωμα ΕΤΑ, αλλά και ότι ανταποκρίνεται στο ρόλο του με αυξημένες δυνατότητες. Με τις κατευθυντήριες γραμμές του Συμβουλίου, οι στόχοι του ΚΚΕρ προσδιορίστηκαν σαφέστερα και το Κέντρο κατέστη περισσότερο ανοιχτό και προσβάσιμο στους έξωθεν, με αυξημένες δραστηριότητες υποστήριξης προς τις υπηρεσίες της Επιτροπής και τις κοινοτικές πολιτικές, και εκτεταμένη δικτύωση με ερευνητικούς οργανισμούς, αρχές και βιομηχανίες. Με την ανανέωση της διοικητικής ιεραρχίας, δόθηκε μια νέα και ισχυρή ώθηση για τον έλεγχο των έργων, τη διαχείριση της ποιότητας και την προώθηση στην αγορά, ώστε να αυξηθεί η ευκρίνεια των επιστημονικών και τεχνικών δραστηριοτήτων και να καταστεί η λειτουργία του Κέντρου περισσότερο διαφανής και κατανοητή. Επιπλέον, η αλλαγή νοοτροπίας είναι αισθητή, καθώς η μεγαλύτερη μερίδα του 187 19 προσωπικού φαίνεται να έχει πλέον πεισθεί για τα οφέλη που προκύπτουν από την ανταγωνιστικότερη στάση του ΚΚΕρ. Είναι ίσως πολύ ενωρίς για να εκτιμηθεί ο αντίκτυπος ενός νέου επιμερισμού καθηκόντων μεταξύ των ινστιτούτων, καθώς πρόσφατα πραγματοποιήθηκαν ορισμένες συγχωνεύσεις και αναπροσανατολοσμοί. Ωστόσο είναι σαφές ότι είναι επιθυμητή η περαιτέρω ενίσχυση του συντονισμού μεταξύ των ινστιτούτων. Θα πρέπει να επισημανθεί ότι η διαχείριση της έρευνας εν είδει επιχειρηματικής δραστηριότητας δεν αίρει την επιστημονική και τεχνολογική ποιότητα. Δεν μπορεί να γίνεται λόγος για μεταβίβαση, εάν δεν υπάρχουν ούτε σημαντικές ιδέες ούτε τεχνογνωσία για να μεταβιβαστούν. Η αδικαιολόγητη προσκόλληση στην επίδειξη «χρησιμότητας» δεν θα πρέπει να συγκαλύπτει το γεγονός ότι προκειμένου να αποκτηθεί ανταγωνιστικότητα, θα πρέπει να δοθεί υψηλή προτεραιότητα στην αναγνώριση και την επιλεκτική υποστήριξη μονάδων ανώτερης ποιότητας των ινστιτούτων. Όντως, το ΚΚΕρ κατόρθωσε να διατηρήσει έναν αριθμό καίριων πεδίων επιστημονικής αριστείας και αγωνίζεται για την καθιέρωση νέων, μολονότι η πολιτική προσλήψεων πρέπει να αποτελέσει αντικείμενο πολλής σκέψης προκειμένου να διατηρηθεί η παρούσα θετική τάση. Επίσης, φαίνεται ότι το ΚΚΕρ εξελίσσεται προς λιγότερο γραφειοκρατικές και περισσότερο διαφανείς διοικητικές διαδικασίες. Σχετικά με τα δύο αυτά θέματα, ικανοποιεί το γεγονός ότι το ΚΚΕρ μετετράπη πρόσφατα σε ανεξάρτητη Γενική Διεύθυνση, καθώς είναι δύσκολο να διοικηθεί ένα κέντρο ΕΤΑ με σύστημα που προφανώς έχει σχεδιαστεί για τη διεύθυνση διοικητικών υπηρεσιών. Αν και η παρούσα κατάσταση του ΚΚΕρ αποπνέει εμπιστοσύνη, υπάρχουν ακόμη ορισμένα ζητήματα που προκαλούν ανησυχίες. Αναφέρομαι στα σοβαρότερα, τα οποία αντελήφθησαν οι περιοδεύουσες ομάδες, και ταυτίζονται πλήρως με την προσωπική μου εμπειρία: 1. Προσωπικό. Ένα ζήτημα κοινού ενδιαφέροντος, όπως αυτό, αποτελεί αναμφισβήτητα βασικό παράγοντα για το μέλλον του ΚΚΕρ. Θα πρέπει να διασφαλισθεί ότι η αναμενόμενη κατά τα επόμενα έτη μαζική αποχώρηση λόγω συνταξιοδότησης θα αντισταθμιστεί με την πρόσληψη ατόμων νεαρής ηλικίας, υψηλότατης στάθμης. Οι διαδικασίες προσλήψεων μακράν απέχουν ακόμη από το να είναι αποτελεσματικές. Η όλη διαδικασία προσλήψεων θα πρέπει να ρυθμιστεί έτσι ώστε να γίνει δυνατή η χρησιμοποίηση τριετών συμβάσεων εργασίας για να δοκιμαστούν οι ικανότητες ΕΤΑ των μελλοντικών υποψηφίων σε έκτακτες (ημι-μόνιμες) θέσεις. Θεωρώ ότι μόνο μια συνολική αξιολόγηση του προβλήματος μπορεί να οδηγήσει σε μια ουσιώδη βελτίωση, και για το σκοπό αυτό προτείνω συγκεκριμένα τη συγκρότηση ειδικής ομάδας. Επειδή συχνά αναφέρεται ότι οι επιβεβλημένες μεταρρυθμίσεις αντίκεινται στους κανόνες της ΕΕ, η ενδεχόμενη αλλαγή ορισμένων από τους κανόνες αυτούς για τα κέντρα ΕΤΑ θα μπορούσε να αποτελέσει μια από τις συστάσεις της ομάδας. 2. Ανταλλαγή ερευνητών. Δράση που εκθειάστηκε πολύ από ορισμένα ινστιτούτα κατά το παρελθόν, ιδιαίτερα για την ενδυνάμωση των ικανοτήτων και την επιμόρφωση ερευνητών νεαρής ηλικίας σε νεοεμφανιζόμενα πεδία. Η δράση διευκολύνει επίσης τη δικτύωση. Ωστόσο, φαίνεται ότι η δράση ατονεί και θα πρέπει να ληφθούν μέτρα αναστροφής της εν λόγω τάσης. 3. Εστίαση. Φαίνεται ότι υπάρχει υπέρμετρα ευρύ φάσμα θεμάτων. Είναι αναμφίβολα καλύτερο να υπάρχει περιορισμένος αριθμός πεδίων, στα οποία το ΚΚΕρ να είναι αναγνωρισμένος ηγέτης, παρά να έχει κανείς στη διάθεση του ένα είδος χαμηλού κύρους εταίρο γενικού προσανατολισμού. 4. Διοίκηση και λογιστική παρακολούθηση. Διαπιστώνεται κάποια πρόοδος σε σχέση με την τελευταία έκθεση (δηλαδή άμεση ανταπόκριση σε ανάγκες έμψυχου δυναμικού σε έργα με τρίτους εταίρους). Ωστόσο, εξακολουθούν να χρειάζονται εκτεταμένες βελτιώσεις. Προτείνεται αξιολόγηση των γενικών διαδικασιών λογιστικής παρακολούθησης. 5. Συντονισμός. Ναι μεν διαπιστώνεται περαιτέρω πρόοδος από την εποχή της τελευταίας έκθεσης, αλλά υπάρχει ανάγκη στενότερου συντονισμού μεταξύ των ινστιτούτων. Φαίνεται ότι η Διεύθυνση Προγραμμάτων εργάζεται με πολύ χαμηλό επίπεδο στελέχωσης πράγμα που πρέπει να εξετασθεί. 188 19 6. Πυρηνική ενέργεια. Ανεξαρτήτως των ιστορικών του καταβολών, το ΚΚΕρ αποτελεί παρακαταθήκη πλούτου ευρωπαϊκών γνώσεων στο υπόψη θέμα, ο μόνος ίσως φορέας που αναγνωρίζεται ως πραγματικός ευρωπαϊκός ηγέτης σε ορισμένους τομείς. Το κεφαλαιώδους σημασίας αυτό περιουσιακό στοιχείο δεν πρέπει με κανένα τρόπο να αναλωθεί ασκόπως. 4. Μελλοντικές προοπτικές Το ΚΚΕρ έχει λάβει την εντολή να επιτελεί τρεις τύπους δραστηριοτήτων: θεσμικές, ανταγωνιστικές εντός του προγράμματος-πλαισίου (ΠΠ), και ανταγωνιστικές εκτός του ΠΠ. Θετική ανταπόκριση στην ανωτέρω πρόκληση, κατά το υπό εξέταση χρονικό διάστημα, σημαίνει ότι είναι καιρός πλέον να πραγματοποιηθεί ένα περαιτέρω βήμα, που θα μπορούσε να είναι η σταδιακή επικέντρωση των δράσεων του ΚΚΕρ σε όσες καθιστούν δυνατή την πλήρη αξιοποίηση της Ευρωπαϊκής προστιθέμενης αξίας τον (ΕΠΑ). Με άλλα λόγια, τούτο σημαίνει, εκκινώντας από το ερώτημα: μήπως τυχόν υπάρχει κάτι χρήσιμο που μπορούμε να πράξουμε με την υποδομή και το προσωπικό του ΚΚΕρ; προχωρώντας στο πλέον δεσμευτικό: υπάρχουν τομείς ή δραστηριότητες Ε&Α, στους οποίους είναι επιθυμητή ή ακόμη και αναγκαία η ύπαρξη ενός ερευνητικού εργαστηρίου ευρωπαϊκής ιδιοκτησίας; Πράγματι, οι συνολικές πολιτικές ΕΤΑ της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ) έχουν καταρτιστεί με γνώμονα την αρχή της επικουρικότητας. Ως γνωστόν, τα κράτη μέλη της ΕΕ διαθέτουν ορισμένα εξαίρετα εργαστήρια, τόσο στα πανεπιστήμια ή στα εθνικά τους ινστιτούτα, όσο και στις βιομηχανίες τους. Πιθανώς να αναρωτηθεί κανείς εάν υπάρχει καταρχήν έδαφος για ένα ινστιτούτο σε ευρωπαϊκό επίπεδο, στο οποίο επιτελούνται στοχοθετημένες ερευνητικές εργασίες. Εάν οι αρμοδιότητες ενός τέτοιου κέντρου τύχουν αναγνώρισης, μπορεί να εξετασθεί περαιτέρω κατά πόσον το ΚΚΕρ είναι σήμερα ικανό να εκπληρώνει τις υπόψη απαιτήσεις. Με βάση τα συμπεράσματα του Συμβουλίου της 26 Απριλίου 1994*, μπορούν να εξεταστούν τρεις πιθανοί τομείς, στους οποίους το ΚΚΕρ θα είχε πλήρη ΕΠΑ: Ο πρώτος τομέας θα αντιστοιχούσε σε ειδικά και δύσκολα προβλήματα που η επίλυση τους απαιτεί κρίσιμη μάζα επιστημονικής και τεχνικής αριστείας. Η αριστεία μπορεί να προωθηθεί αφενός με την αξιοποίηση δυναμικού ευφυών ανθρώπων διαφόρων κρατών μελών και αφετέρου με την ενσωμάτωση του ταλέντου τους σε πρώτης κατηγορίας μονάδες κρίσιμης μάζας, που θα διείσδυαν περαιτέρω στο ευρωπαϊκό σύστημα ΕΤΑ μέσω κατάλληλης δικτύωσης και εταιρικής συνεργασίας. Ο δεύτερος τομέας θα ήταν η ανάπτυξη, συντήρηση και διαχείριση μεγάλων πειραματικών εγκαταστάσεων, τις οποίες τα κράτη μέλη δεν θα μπορούσαν να λειτουργήσουν ανεξάρτητα. Κατά το παρελθόν, ορισμένες μεγάλες πειραματικές εγκαταστάσεις στην Ευρώπη συγκροτήθηκαν, ή αναβαθμίστηκαν, βασιζόμενες στην υπερεθνική συνεργασία μεταξύ διαφόρων χωρών. Ο τρίτος τομέας θα ήταν η διεξαγωγή δράσεων έρευνας και ανάπτυξης, στις οποίες η αμεροληψία και η ουδετερότητα αποτελούν επιτακτική ανάγκη. Εξυπακούεται ότι οι αρετές αυτές δεν έχουν πρακτικό όφελος παρά μόνο εάν συνοδεύονται από επιστημονική ποιότητα και αναγνώριση. Ως προς το καίριας σημασίας ζήτημα, εάν δηλαδή είναι πρακτικώς δυνατό να θεωρείται ότι το ΚΚΕρ μπορεί να είναι σήμερα αρμόδιο και στους τρεις ανωτέρω τομείς: • Κατά πρώτον, αναλύεται ο δυνητικός του ρόλος τυχόν φιλοξενίας μονάδων αριστείας. Εξυπακούεται ότι αναφέρομαι και στην επιστημονική και στην τεχνική αριστεία. Δεν είναι καθόλου εύκολο πράγμα η απόκτηση αριστείας: εάν ένα ινστιτούτο έχει περιορισμένο κύρος, δυσχεραίνεται σημαντικά η προσέλκυση των ευφυέστερων επιστημόνων, πράγμα που με τη σειρά του θα οδηγήσει σε περαιτέρω στασιμότητα. Αναγνωρίζεται ότι στο παρελθόν το ΚΚΕρ απετέλεσε σπάνια σημείο αναφοράς, η κατάσταση όμως βελτιώνεται σταθερά, όπως σχολιάστηκε στο τμήμα 3. Η σημερινή διοίκηση επέτυχε να ανυψώσει το ηθικό και την αποφασιστηκότητα του προσωπικού, που πλέον φαίνεται να πιστεύει στις ικανότητες του. Ωστόσο, παρατηρούνται ακόμη ορισμένα γραφειοκρατικά κατάλοιπα* για παράδειγμα, ορισμένα στελέχη, όταν περιγράφουν την εργασία τους, φαίνεται να ασχολούνται αποκλειστικώς από το πώς, και να είναι απρόθυμοι να δώσουν έμφαση στο η. Θα πρέπει να επικρατήσει σε όλα τα ινστιτούτα τακτική πλήρους στήριξης αναφαινόμενων νέων και ελπιδοφόρων ιδεών. ΕΕ αριθ. C 126, της 7. 5. 1994, σ. 1 189 19 Επειδή η υποστήριξη θα πρέπει πάντα να προσφέρεται επιλεκτικά, η διοίκηση των ινστιτούτων θα αποκόμιζε μεγάλο όφελος από επακριβείς πληροφορίες που αφορούν την αποτίμηση της ποιότητας των διαφόρων ομάδων από κύκλους εκτός του κέντρου. Πιστεύω ότι το Διοικητικό Συμβούλιο (και οι περιοδεύουσες ομάδες, για την κατά τακτά διαστήματα αξιολόγηση τους) θα επωφελούντο στο έπακρο από τη δημιουργία μιας επιστημονικής συμβουλευτικής ομάδας, που θα αξιολογούσε την ποιότητα των υπό διεξαγωγή ερευνητικών εργασιών, με ιδιαίτερη εστίαση στον εντοπισμό μονάδων υψηλής ποιότητας στα ινστιτούτα, ενώ παράλληλα θα δίνει συμβουλές για τη διεξαγωγή αναγνωριστικής έρευνας. Δεν πρέπει να λησμονείται ότι μόνο μονάδες υψηλής ποιότητας μπορούν πλέον να προσφέρουν ΕΠΑ στις ανταγωνιστικές εταιρικές συνεργασίες τους με ευρωπαϊκές βιομηχανίες και ευρωπαϊκά ινστιτούτα. Επιδιώκοντας την αριστεία, υπάρχουν ορισμένα ζητήματα στα οποία η βελτίωση είναι επιθυμητή. Προϋπόθεση για τη διατήρηση υψηλής στάθμης αποτελεί κατεξοχήν η εξασφάλιση κατάθεσης αιτήσεων από τους καλύτερους νέους επιστήμονες και η αποτελεσματική επιλογή. Οι συμβουλές μου, στο σημείο αυτό, σχετικά με μεταρυθμίσεις ως προς το προσωπικό, καθώς και η υπόδειξη μου για εστίαση, είναι καίριας σημασίας. Φαίνεται επίσης να έχει σημασία μια περαιτέρω υπόδειξη σχετικά με την κινητικότητα. Είναι πάντα δύσκολη η προσέλκυση, σε μόνιμη βάση, επιστημόνων ή τεχνικών πρώτης κλάσης, οι οποίοι είναι καλά αποκατεστημένοι σε άλλα ινστιτούτα. Ωστόσο, η ενσωμάτωση τους στις ομάδες του ΚΚΕρ για περιορισμένα (όχι όμως και υπέρμετρα βραχέα) χρονικά διαστήματα θα απέδιδε τεράστια οφέλη. Ίσως θα μπορούσαν να ενισχυθούν προηγούμενες πρακτικές που εφάρμοζαν τα ινστιτούτα για την ενσωμάτωση εξωτερικών ερευνητών, αναπτύσσοντας ειδικό πρόγραμμα που αξιοποιεί την ανά επταετία παρεχόμενη ακαδημαϊκή άδεια, περιλαμβάνει δε ορισμένα πρόσφορα κίνητρα για την προσέλκυση των ερευνητών αυτών περιωπής. • • Ας στραφώ τώρα στη δεύτερη λειτουργία, τη διαχείριση μεγάλων εγκαταστάσεων. Αξίζει να παρατηρηθεί ότι καμιά από τις πρόσφατα αναπτυχθείσες μεγάλες εγκαταστάσεις στην Ευρώπη δεν έχει αναληφθεί στο πλαίσιο του ΚΚΕρ. Ακόμη και η πρώτη ευρωπαϊκή διάταξη tokamak (JET), μολονότι χρηματοδοτήθηκε από το πρόγραμμα-πλαίσιο της ΕΕ, μελετήθηκε και αναπτύχθηκε εκτός του ΚΚΕρ. Η θετική εξέλιξη του κέντρου στην οποία γίνεται συνεχώς αναφορά στην παρούσα έκθεση, πιθανώς να αλλάξει τη στάση των κρατών μελών στο μέλλον, οπότε θα πρέπει να εξεταστεί ο τρόπος κατά τον οποίο θα αρθούν ορισμένα από τα υπάρχοντα εμπόδια. Επίσης, στην υλοποίηση της εν λόγω λειτουργίας πιθανώς να βοηθήσουν τα νέα άρθρα 130 Κ, Λ και Ν της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση. Τέλος, πρόκειται να μνημονεύσω τη λειτουργία της αμεροληψίας και ουδετερότητας. Συχνά αναφέρεται ότι οι πολιτικές της Ένωσης απαιτούν την υποστήριξη από το ΚΚΕρ, συνήθως όμως η υποστήριξη αυτή εκλαμβάνεται ως εργασία σε καθημερινή βάση ή γραφειοκρατική. Αυτό βεβαίως είναι λάθος, και για τους σκοπούς αυτούς απαιτείται δημιουργική και πρωτότυπη εργασία. Ίσως αυτός να είναι ο ρόλος στον οποίο το ΚΚΕρ έχει σημειώσει πρόσφατα πλέον απτή πρόοδο. Θα πρέπει να συνεχιστεί η υποστήριξη του ρόλου αυτού, δεν πρέπει όμως να λησμονείται ότι η υποστήριξη δεν θα είχε έννοια εάν ήταν ανεπαρκής η ποιότητα της διεξαγόμενης από το ΚΚΕρ έρευνας και, κατά συνέπεια, είναι επιτακτική μία λεπτή ισορροπία μεταξύ του πρώτου και του τρίτου από τους ανωτέρω τομείς. Τέλος, αλλά πολύ σημαντικό, η ανάπτυξη ενός φορέα ανεξάρτηπυν γνώσεων για τις επιστημονικές και τεχνολογικές προοπτικές είναι ζωτικής σημασίας για τη συμπλήρωση τα>ν στοιχείων που εισρέουν από τα διάφορα κράτη μέλη, ώστε να διαμορφωθεί η βάση για μελλοντικά προγράμματα-πλαίσια. Τα προηγούμενα παρόμοια προγράμματα υπέφεραν από έλλειψη ουδέτερης και αναγνωρισμένης μελέτης των επιστημονικών και τεχνολογικών προοπτικών, ορισμένα δε από τα συναφή προγράμματα αντιστοιχούσαν απλώς σε πίνακα ενδιαφερόντων των κρατών μελών, συχνά χωρίς πολύ ΕΠΑ. Το ΚΚΕρ δεν έχει ακόμη αναγνωρισθεί πλήρως, ούτε έχει αποκτήσει κύρος, στην υπόψη εργασία, τα οφέλη όμως μπορεί να είναι τεράστια. 5. Συμπεράσματα και συστάσεις Έχω σαφώς την εντύπωση ότι στο ΚΚΕρ συνετελεστη αξιοσημείωτη περαιτέρω πρόοδος, από τον καιρό που ο Sir Hermann Bondi συνέταξε την ενθαρρυντική του έκθεση. Για τη σταθερή αυτή ανάπτυξη αξίζουν συγχαρητηρίων τόσο η ιεραρχία του κέντρου, όσο και το Διοικητικό Συμβούλιο για 190 19 την καθοδήγηση του. Ιδιαίτερα αξίζει να παρατηρηθεί ότι πράγματι υλοποιήθηκαν οι περισσότερες από τις συστάσεις που διατυπώθηκαν στην προηγούμενη αξιολόγηση. Η εντολή για είσοδο στον ανταγωνιστικό στίβο, και η γενικώς εποικοδομητική ανταπόκριση των διαφόρων ινστιτούτων στην πρόκληση αυτή, είχαν ορισμένες θετικές συνέπειες: • • • Πρόβλεψη ελέγχου ποιότητας (ανταγωνισμός με εθνικές ομάδες, υποχρέωση προσέλκυσης δυνητικών χρηστών κ. λ. π. ) Ανοιγμα των ομάδων του ΚΚΕρ προς τον έξω κόσμο, δηλ. δικτύωση κλ. π. Βελτίωση των διαδικασιών διαχείρισης, όπως διαχείριση ποιότητας, διοίκηση έργων και ενεργός προώθηση στην αγορά. Η πρώτη σύσταση επομένως αφορά τη διαχείριση και υποστήριξη των σημερινών πολιτικών. Πρέπει όμως να γίνει αντιληπτό ότι ακόμη και για την παγίωση των σημερινών επιτευγμάτων, πρέπει να επέλθουν ορισμένες βελτιώσεις, ιδίως στον τομέα της διοίκησης προσωπικού. Στο μέλλον, πρέπει επίσης να στοχεύεται η καθιέρωση του ΚΚΕρ ως οργάνου με πλήρη ΕΠΑ στους ευρωπαϊκούς κύκλους ΕΤΑ, τούτο δε απαιτεί περαιτέρω αναπροσαρμογές. Στα κατωτέρω συνοψίζω ορισμένες συστάσεις που προέρχονται από την ανάλυση των προηγούμενων κεφαλαίων: α) Συστάσεις για ειδική δράση • Να συγκροτηθεί επειγόντως ειδική ομάδα εμπειρογνωμόνων, συμπεριλαμβανομένων ειδημόνων στην ευρωπαϊκή νομοθεσία, που θα συμβουλεύει σε θέματα προσωπικού και διαδικασιών πρόσληψης, συμπεριλαμβανομένων πιθανών αλλαγών των κείμενων κανονισμών. • Να διερευνηθούν οι δυνατότητες ανάπτυξης ειδικού προγράμματος για την ενσωμάτωση επιστημόνων περιωπής σε εργαστήρια του ΚΚΕρ, κατά τη διάρκεια της ακαδημαϊκής άδειας που λαμβάνουν ανά επταετία. Με το εν λόγω πρόγραμμα θα ενισχυόταν η προηγουμένως αναληφθείσα από τα ινστιτούτα δράση σε μεμονωμένη βάση. Να διασφαλισθεί συνεχής ενσίομάτωση ερευνητικών σπουδαστών, ιδίως σε μεταδιδακτορικό επίπεδο στα ινστιτούτα. • Να συγκροτηθεί εξωτερική επιστημονική συμβουλευτική ομάδα, που θα αναφέρεται στο Διοικητικό Συμβούλιο, η οποία θα αποτιμά την ποιότητα της διεξαγόμενης έρευνας, με ιδιαίτερο ενδιαφέρον στον εντοπισμό μονάδων υψηλής ποιότητας στα ινστιτούτα, και επίσης θα συμβουλεύει για τη διεξαγωγή αναγνωριστικής έρευνας. Η ομάδα θα βοηθούσε επίσης στην επιλογή νέου επιστημονικού προσωπικού και στις ανταλλαγές επιστημόνων. • Να συγκροτηθούν συμβουλευτικές ομάδες χρηστών σε όσα ινστιτούτα η ύπαρξη τέτοιων ομάδων έχει αποδειχθεί ότι τα διευκολύνει (για παράδειγμα το ISIS) και, με βάση την αποκτώμενη συν τω χρόνω εμπειρία, να επεκταθούν και στα άλλα ινστιτούτα. β) Συστάσεις για γενική πολιτική • Να αποφευχθεί η υπερβολική κάλυψη θεμάτων από τα ινστιτούτα. Αντίθετα, να επιχειρηθεί η εστίαση σε δραστηριότητες που οδηγούν στην επίτευξη πρωταγωνιστικής θέσης σε περιορισμένο αριθμό θεμάτων. • Να δοθεί έμφαση στο σημερινό απολογισμό των απτών αποτελεσμάτων των δραστηριότητας του ΚΚΕρ που επετεύχθησαν στα ινστιτούτα του κέντρου, παρά σε οργανωτικά ζητήματα. Κατά τακτά διαστήματα να δημοσιεύονται και μοιράζονται ειδήσεις για τα επιτεύγματα αυτά. Να επιλέγονται, στο μέτρο του δυνατού, οι περιπτώσεις εκείνες στις οποίες το ΚΚΕρ έτυχε σοβαρής αναγνώρισης (σε αντίθεση με την "απαρίθμιση πελατών"). • Να καλλιεργείται περιβάλλον στο οποίο μπορούν να αναδειχθούν πρωτότυπες και ελπιδοφόρες ιδέες, οι οποίες και να υποστηριχθούν ώστε να διερευνηθούν οι δυνατότητες τους. Να ενθαρρύνεται η δημοσίευση σε έγκυρες εφημερίδες ώστε να τύχουν αναγνώρισης. Να διασφαλισθεί η καταβολή επαρκών προσπαθειών σε εργασίες ανγνωριστικής έρευνας. 191 • Να αποφευχθούν τετρημένες εργασίες, ακόμη και αν επιζητούνται από τρίτα μέρη. Να εγκαταλείπονται ορισμένα ερευνητικά θέματα, και η συνέχιση τους να μεταφέρεται σε άλλα κέντρα, μόλις η δράση έχει απωλέσει την ΕΠΑ. Χρειάζεται ωστόσο προσοχή στους τομείς εκείνους στους οποίους το ΚΚΕρ διαθέτει μοναδικές στο είδος τους εγκαταστάσεις. 19 • Να αναληφθούν οι αναγκαίες ενέργειες για την υποστήριξη της υποψηφιότητας του ΚΚΕρ για δυνατότητες εγκαταστάσεις. Να διερευνηθούν μελλοντικές χρησιμοποίησης των άρθρων 130 Κ, Α και Ν ως "κινητήριας δύναμης". ευρωπαϊκές μεγάλες οι Σημείωμα για την ίδια τη διαδικασία αξιολόγησης Σε γενικές γραμμές φαίνεται ότι η ίδια η διαδικασία αξιολόγησης εξεπλήρωσε τον αρχικό της σκοπό. Όντως, προηγουμένως συνταχθείσες αξιολογήσεις συνέβαλαν σε αξιοσημείωτες βελτιώσεις σε διάφορες πτυχές της διοίκησης του ΚΚΕρ. Υπάρχουν όμως και πλευρές που μπορούν να βελτιωθούν: • Το έργο των περιοδευουσων ομάδων θα μπορούσε να υποστηριχθεί από εξωτερική αξιολόγηση της ποιότητας των αποτελεσμάτων που παρήγαγε το ινστιτούτο, και από ενοποιημένη εκτίμηση των χρηστών για τη μεταφορά τεχνογνωσίας, την ανταγωνιστική εταιρική συνεργασία και συναφή ζητήματα. Οι προτεινόμενες ομάδες θα κάλυπταν το κενό αυτό. • Στο πρώτο σημείο των καθηκόντων των περιοδευουσων ομάδων αναφέρεται ότι η αξιολόγηση αφορά όΛο^τους στόχους που τάσσουν οι αποφάσεις του Συμβουλίου της 15ης Δεκεμβρίου 1994*. Ωστόσο, οι εκθέσεις των περιοδευουσων ομάδων φαίνονται μάλλον ανισοβαρείς σε σχέση με τους διαφόρους στόχους· για παράδειγμα, ο έκτος στόχος του ΚΚΕρ, δηλαδή "η συμβολή στη μείωση των επιστημονικών και τεχνολογικών διαφορών μεταξύ των κρατών μελών", φαίνεται ότι δεν επηρέασε, κατά τρόπο ευκρινή, την αξιολόγηση. Έκφραση ευχαρηστιών Αναγνωρίζω τη χρησιμότητα των συζητήσεων με το Διοικητικό Συμβούλιο, τη διοίκηση του κέντρου και τα μέλη των περιοδευουσων ομάδων. Ανεκτίμητη υπήρξε επίσης η ανταλλαγή απόψεων, επί της εκθέσεως, με τον Sir Hermann Bondi. * ΕΕ αριθ. L 361, της 31. 12. 1994, σ. 114 και σ. 132. 192 19 Π. ΣΥΝΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ Α. Institute for Reference Materials and Measurements (IRMM) - Geel Dr. Maria Grazia DEL MONTE (Chairwoman) Director National Centre for Reference Materials ITALY - ROME Mr. Peter J. JENKS Product Manager Biological, Elemental and Pharmaceutical Reference Materials Promochem Gmbh GERMANY - WESEL Mr. Robert KAARLS Director Nederlands Meetinstituut (NMi) THE NETHERLANDS - DELFT B. Institute for Transuranium Elements (ΓΓΕ) - Karlsruhe Dr. Niels HANSEN(Chairman) Head Materials Department Rise National Laboratory DENMARK - ROSKILDE Mr. Richard HOOPER Director IAEA AUSTRIA - VIENNA Dr. Klaus JANBERG Geschâftsfuhrer GNS Gesellschaft fur Nuklear-Service GmbH GERMANY - ESSEN Mr. Jean van VLIET Manager MOX plant Belgonucléaire BELGIUM - DESSEL C. Institute for Advanced Materials (IAM) - Petten and Ispra Prof. Claude BATHIAS (Chairman) Conservatoire National des Arts et Métiers (CNAM) FRANCE - PARIS 193 19 Prof. Pier Giulio AVANZINI Direzione Area della Ricerca Consiglio Nazionale Ricerche ITALY - GENOA Mr. Staffan SÔDERBERG Director AB Sandvik Coromant SWEDEN - STOCKHOLM Prof. Dr. T. VARGA Leiter der Techn. Versuchsund Forschungsanstalt TU Wien AUSTRIA - WIEN D. Institute for Systems, Informatics and Safety (ISIS) - Ispra Mr. Peter BENTON (Chairman) Director General British Institute of Management UNITED KINGDOM - LONDON Prof. Jane GRIMSON Dean of Engineering and Systems Sciences Department of Computer Science Trinity College IRELAND - DUBLIN Mr. Theodossios P. TASSIOS National Technical University of Athens GREECE - ATHENS Prof. Dr. Dennis TSICHRITZIS Chairman of the Executive Board GM D- Forschungszentrum iibrmaiionstechnik GmbH GERNANY - SANKT AUGUSTIN Dr. F. YNDURAIN Director General CIEMAT SPAIN - MADRID E. Environment Institute (EI) - Ispra Prof. Carlos A. BORREGO (Chairman) Department of Environment and Planning University of Aveiro PORTUGAL - AVEIRO Prof. A. R. HARDY Research Director Central Science Laboratory UNITED KINGDOM - SLOUGH BERKS 194 19 Prof. Dr. A. KETTRUP Director GSF Neuherberg Institute of Ecological Chemistry GERMANY - NEUHERBERG F. Space Applications Institute (SAT) - Ispra Prof. Seppo URPO (Chairman) Director Metsâhovi Radio Research Station FINLAND - KYLMALA Prof. Dr. Herbert FISCHER Head Institut fur Météorologie und Klimaforschung Forschungszentrum Karlsruhe GERMANY - KARLSRUHE Mr. Roy GIBSON Former Director General of ESA FRANCE - MONTPELLIER G. Institute for Prospective Technological Studies (IPTS) - Seville Dr. Robert C. WHELAN (Chairman) Former Chief Executive of CEST UNITED KINGDOM - CAMBRIDGE Dr. Josef FRÔHLICH Head, Division of Systems Research Austrian Research Centre Seibersdorf Technology-Economy-Environment AUSTRIA - SEIBERSDORF Prof. Dr. Herbert PASCHEN Leiter des Instituts fur Angewandte Systemanalyse und Technikfolgenabschâtzung (ITAS) GERMANY - KARLSRUHE Prof. Walter ZEGVELD Chairman Rathenau Institute THE NETHERLANDS - THE HAGUE 195 Παράρτημα 1996 - ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ Π ΕΝΤΑΕΤΙΑΣ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑΤΑ Z*Xt 1 J r A W li ΧΙ1Ι>Α^5ΛΛJi>S4il ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΟΛΟΓΗΣΗ ΠΕΝΤΑΕΤΙΑΣ 197 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 1 Παράρτημα ΣΥΓΓΡΑΦΗ ΥΠΟΧΡΕΩΣΕΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΠΕΝΤΑΕΤΙΑΣ ΤΩΝ ΕΙΑΙΚΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ 1. Αξιολόγηση της αξίας των στόχων του προγράμματος. Ισχύουν ακόμη οι αρχικοί στόχοι ενώ εξελίσσονται οι Ε&Τ, βιομηχανικές και κοινωνικο οικονομικές συνθήκες; - Τηρήθηκαν τα κριτήρια επιλογής που εμφαίνονται στις αποφάσεις για το πρόγραμμα-πλαίσιο; 2. Αξιολόγηση της απόδοσης: Με το πρόγραμμα επιδιώχθηκε η επίτευξη/επετεύχθησαν οι στόχοι του, κατά τρόπο αποδοτικό με γνώμονα το κόστος; - Σε ποιο βαθμό υπήρξε αποδοτική η διαχείριση του προγράμματος; - Υιοθετήθηκαν στόχοι ως προς τους οποίους να μπορούν να αξιολογηθούν οι επιδόσεις; Υπάρχει ανάγκη βελτίωσης/διαδικασίας εξωτερικής παρακολούθησης; 3. Αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας: - Επετεύχθησαν οι αρχικοί στόχοι του προγράμματος ή, για τη στρατηγική και τους στόχους του απώτερου χρονικού ορίζοντα, επαρκεί η πρόοδος προς την επίτευξη των στόχων αυτών; - Έτυχαν διάδοσης/εκμετάλευσης τα αποτελέσματα που προκύπτουν από το πρόγραμμα; Επετεύχθησαν οι συνολικοί στόχοι του προγράμματος-πλαισίου, και συγκεκριμένα: • Ποιες υπήρξαν οι συμβολές στην ενίσχυση των επιστημονικών και τεχνολογικών βάσεων; • Ποια υπήρξε η αλληλεπίδραση με ή/και ποιες ήσαν οι συμβολές στις σχετικές κοινοτικές πολιτικές, όπως εκείνες της συνοχής, του ανταγωνισμού, της γεωργίας, της απασχόλησης, της συνεργασίας στην υπηρεσία της ανάπτυξης, της οικονομικής συνεργασίας, της αλιείας κλπ. ; • Οι κοινοτικές δραστηριότητες ΕΤΑ συντονίζονται επαρκώς με τις αντίστοιχες των κρατών μελών; - Κατά ποίο τρόπο επιδεικνύεται καλύτερα η Ευρωπαϊκή "προστιθέμενη αξία'Υτο όφελος συγκριτικά με το κόστος/ η επικουρικότητα; 4. Παραδείγματα μειζόνων επιτευγμάτων: - Αξιοσημείωτα Ε&Τ αποτελέσματα και καινοτομίες. Μείζοντα επιτεύγματα από πλευράς συμβολών προς τις υπόλοιπες κοινοτικές πολιτικές. 5. Αποκομισθέντα διδάγματα από την υλοποίηση του προγράμματος: - Ποια διδάγματα αποκομίστηκαν από την υλοποίηση του προγράμματος; Ιστορίες επιτυχούς συνεργασίας. Ιστορίες αποτυχημένης συνεργασίας. 6. Συστάσεις για το επόμενο πρόγραμμα. Στην αξιολόγηση πενταετίας θα δοθεί ιδιαίτερη προσοχή στη συνεκτικότητα μεταξύ των κοινοτικών και εθνικών πολιτικών στον Ε&Τ τομέα, με σκοπό την ενίσχυση της αμοιβαίας τους συνέπειας. 198 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 2 Επισκεπτόμενες ομάδες για την αξιολόγηση των Ινστιτούτων του Κοινού Κέντρου Ερευνών Συγραφή υποχρεώσεων 1. 2. Να εκτιμήσουν την πρόοδο στην επιτέλεση των εργασιών συναρτήσει των στόχων που τάσσονται στις αποφάσεις του Συμβουλίου 94/918/ΕΚ και 94/919/Ευρατόμ στα έγγραφα που εστάλησαν στο διοικητικό συμβούλιο, στα ετήσια χρονοδιαγράμματα εργασιών του ΚΚΕρ, στον προϋπολογισμό κλπ. , λαμβάνοντας υπόψη τα αποτελέσματα της τελευταίας αξιολόγησης του ΚΚΕρ που πραγματοποιήθηκε το 1993-94. Να εξασφαλίσουν ότι το ινστιτούτο διαθέτει αποτελεσματικούς μηχανισμούς για να τάσσει τους τοπικούς του επιστημονικούς στόχους, να παρακολουθεί την πρόοδο στην πορεία προς τους εν λόγω στόχους και να αξιολογεί τα αποτελέσματα. 3. Να εξετάσουν τις διάφορες ερευνητικές δραστηριότητες για να εκτιμήσουν: ιδίως, οι στόχοι που είχαν καθοριστεί αρχικά για το α) τη σημασία της εργασίας για τις κοινοτικές ανάγκες, συμπεριλαμβανομένης κατά περίπτωση της σημασίας των επιτελούμενων για εξωτερικούς πελάτες εργασιών. ινστιτούτο Κατά πόσο, εξακολουθούν να είναι επίκαιροι, δεδομένων των επιστημονικών και τεχνολογικών εξελίξεων και των βιομηχανικών και κοινωνικοοικονομικών συνθηκών β) την επιστημονική ποιοτική στάθμη και παραγωγικότητα του ινστιτούτου· γ) κατά πόσο γίνεται πλήρης εκμετάλλευση των επιστημονικών ευκαιριών, στο πλαίσιο της χρηματοδότησης και των υπολοίπων περιορισμών· 4. 5. 6. 7. Να εκτιμήσουν την αποτελεσματικότητα της ηγεσίας σε θέματα επιστημονικής διαχείρισης εντός του ινστιτούτου. Να προσφέρουν συμβουλές για το κατά πόσο το ινστιτούτο, κατά τη διεξαγωγή των προγραμμάτων και την άσκηση των διαχειριστικών του λειτουργιών, κάνει αποδοτική, αποτελεσματική και οικονομική χρήση των πόρων. Οι πόροι περιλαμβάνουν ανθρώπινο δυναμικό, χρήματα, υπηρεσίες, τεχνικά μέσα, δεδομένα και εξοπλισμό. Να αναλύσουν την έκταση και αποτελεσματικότητα των εξωτερικών επιστημονικών δεσμών του ινστιτούτου, συμπεριλαμβανομένης της συνεργασίας με ερευνητικούς οργανισμούς, τη βαθμίδα της ανώτερης εκπαίδευσης, τη βιομηχανία και τις κρατικές υπηρεσίες των κρατών μελών. Να εξετάσουν τη σχέση γενικώς των εργασιών του ινστιτούτου με την αποστολή του Κοινού Κέντρου Ερευνών και με το στρατηγικό μακροχρόνιο σχεδιασμό του. Καθώς και με το σύνολο των στόχων του προγράμματος-πλαισίου. Εκτιμώντας για το σκοπό αυτό τη συμβολή του: • • • στη βελτίωση της ανταγωνιστικότητας της Ευρωπαϊκής βιομηχανίας και τις (άμεσες και έμμεσες) οικονομικές επιπτώσεις που σημειώθηκαν ή αναμένεται να σημειωθούν στην ενίσχυση των επιστημονικών και τεχνολογικών βάσεων στην πολιτική που ασκεί η Κοινότητα σε σχετικούς τομείς όπως του της γεωργίας, των μεταφορών, της περιβάλλοντος, της βιομηχανίας, απασχόλησης, της συνοχής, κλπ. Να εκτιμήσουν την προστιθέμενη αξία των δραστηριοτήτων του Ινστιτούτου για την Ευρώπη, σε συνάρτηση με την αρχή της επικουρικότητας. 8. Να διατυπώσουν συστάσεις και να υποβάλουν εκθέσεις στο διοικητικό συμβούλιο του Κοινού Κέντρου Ερευνών. 199 ISSN 0254-1483 COM(97) 149 τελικό ΕΓΓΡΑΦΑ GR 12 15 16 05 Αριθ. καταλόγου : CB-CO-97-140-GR-C ISBN 92-78-18076-9 Υπηρεσία Επισήμων Εκδόσεων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων L-2985 Λουξεμβούργο Zoo