title: Έκθεση της Επιτροπής στο Συμβούλιο, στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, στην Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και στην Επιτροπή των Περιφερειών σχετικά με την κατάσταση της υγείας των γυναικών στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα

eurovoc_concepts:
EU situation
health policy
public health
report
woman

text: ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ Βρυξέλλες, 22 05. 1997 COM(97) 224 τελικό ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΣΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ, ΣΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ, ΣΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ σχετικά με την κατάσταση της υγείας των γυναικών στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ 1. 1 Ιστορικό 1. 2 Η υγεία των γυναικών 1. 3 Δείκτες υγείας και καθοριστικοί παράγοντες της υγείας των γυναικών 1. 4 Πηγές πληροφοριών 1. 5 Διάρθρωση της έκθεσης 2. ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΤΑΣΕΙΣ 2. 1 Μέγεθος και σύνθεση του πληθυσμού 2. 2 Οικογενειακή ζωή 2. 3 Επαγγελματική ζωή 2. 4 Ειδικοί κατά φύλο δείκτες ανάπτυξης 3. ΕΠΙΛΕΓΜΕΝΟΙ ΔΕΙΚΤΕΣ ΥΓΕΙΑΣ 3. 1 Προσδόκιμο επιβίωσης 3. 2 Βρεφική θνησιμότητα 3. 3 Μητρική θνησιμότητα 3. 4 Αυτοαξιολόγηση της υγείας 3. 5'Υψος 4. ΝΟΣΗΡΟΤΗΤΑ 4. 1 Μειώσεις της δραστηριότητας λόγω χρόνιων καταστάσεων 4. 2 Βραχύχρονες μειώσεις της δραστηριότητας 4. 3 Ιατρικές επισκέψεις 4. 4 Νοσηλείες σε νοσηλευτικό ίδρυμα 5. ΑΙΤΙΕΣ ΘΑΝΑΤΟΥ ΚΑΙ ΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΘΝΗΣΙΜΟΤΗΤΑΣ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ 5. 1 Τροχαία ατυχήματα 5. 2 Αυτοκτονία και αυτοτραυματισμός 5. 3 Ο καρκίνος ως αιτία θνησιμότητας των γυναικών 5. 3. 1 Ο καρκίνος του μαστού 5. 3. 2 Ο καρκίνος του τραχήλου της μήτρας 5. 3. 3 Ο καρκίνος του αναπνευστικού συστήματος 5. 4 Νοσήματα του κυκλοφορικού συστήματος (καρδιαγγειακά νοσήματα) 5. 5 Ισχαιμική καρδιοπάθεια 5. 6 Νόσος των αγγείων του εγκεφάλου (εγκεφαλικό επεισόδιο) 6. ΚΑΘΟΡΙΣΤΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΤΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΑΓΩΓΗ ΤΗΣ ΥΓΕΙΑΣ 6. 1 Κάπνισμα 6. 2 Κατανάλωση οινοπνευματωδών ποτών 6. 3 Διατροφή και βάρος 6. 4 Σωματική άσκηση 6. 5 Προαγωγή της υγείας και πρόλη\|)η των νόσων 6. 5. 7 Έλεγχος καρδιακής λειτουργίας. 6. 5. 2 Εξέταση για χοληστερόλη 6. 5. 3 Εξέταση για σακχαρώδη διαβήτη 6. 5. 4 Εξέταση για οστεοπόρωση 6. 5. 5 Προσυμπτωματικός έλεγχος για καρκίνο 6. 5. 5. 1 Προσυμπτωματικός έλεγχος για καρκίνο του τραχήλου της μήτρας 6. 5. 5. 2 Προσυμπτωματικός έλεγχος για καρκίνο του μαστού 7. ΕΙΔΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΥΓΕΙΑΣ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ 7. 1 Διαιτητικές διαταραχές 7. 2 HIV/AIDS και η υγεία των γυναικών 7. 3 Οικογενειακός προγραμματισμός. *. 7. 4 Αμβλωση. ". 2 10 10 11 12 12 13 18 18 18 20 21 32 32 33 33 33 34 46 46 46 47 48 62 62 62 63 64 65 66 67 67 69 85 85 86 87 88 89 89. 89 89 90 90 91 92 110 110 111 113 114 7. 5 Εμμηνόπαυση 7. 5. 1 Οστεοπόρωση και καρδιαγγειακά νοσήματα 7. 5. 2 Πρόληψη και έλεγχος συμπτωμάτων. 7. 6 Βία κατά των γυναικών 7. 6. 1 Οικογενειακή βία. 7. 6. 2 Βιασμός και σεξουαλική επίθεση. 7. 6. 3 Σεξουαλική παρενόχληση και όχληση. 8. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ι ΓΛΩΣΣΑΡΙΟ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ II ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΣΧΗΜΑΤΩΝ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ III ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΠΙΝΑΚΩΝ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ IV ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ V ΣΥΝΤΟΝΙΣΤΕΣ ΤΩΝ ΚΡΑΤΩΝ ΜΕΛΩΝ 115 115 116 117 117 778 118 136 138 140 143 145 151 ΠΡΟΛΟΓΟΣ Η συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση θέσπισε νέες ευθύνες για την Ευρωπαϊκή Κοινότητα στον τομέα της δημόσιας υγείας. Τα άρθρα 3 παράγραφος ξ) και 129 της συνθήκης ορίζουν ως γενικό στόχο ότι η Κοινότητα συμβάλλει στην εξασφάλιση υψηλού επιπέδου προστασίας της υγείας του ανθρώπου και προβλέπουν διατάξεις για τις διάφορες κοινοτικές ενέργειες που πρέπει να πραγματοποιηθούν σε επίπεδο Κοινότητας για την επίτευξη αυτού του στόχου. Η ανακοίνωση της Επιτροπής σχετικά με το πλαίσιο δράσης στον τομέα της δημόσιας υγείας (COM(93) 559 τελικό της 24ης Νοεμβρίου 1993) ορίζει τον τρόπο με τον οποίο η Επιτροπή σκοπεύει να εφαρμόσει αυτή τη νέα κοινοτική αρμοδιότητα. Μεταξύ των άλλων προτάσεων που πραγματοποιούσε, προέβλεπε τη σύνταξη έκθεσης σε τακτική βάση σχετικά με την κατάσταση της υγείας στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα (ΕΚ). Στόχος των εκθέσεων αυτών είναι να παράσχουν μια πηγή πληροφοριών σχετικά με συγκεκριμένα θέματα υγείας που παρουσιάζουν ενδιαφέρον καθώς και να αποτελούν έναυσμα και να προωθούν τη συζήτηση. Αυτή είναι η δεύτερη έκθεση αυτού του είδους. Η πρώτη έκθεση (COM(95) 357 τελικό) παρείχε μια γενική επισκόπηση της κατάστασης της υγείας στην ΕΚ το 1994 και περιελάμβανε μια περιγραφή των κυριότερων δημογραφικών τάσεων και προτύπων θνησιμότητας και νοσηρότητας, καθώς και μια εξέταση των κυριότερων καθοριστικών παραγόντων της υγείας. Επειδή όμως οι τάσεις της υγείας και οι καθοριστικοί της παράγοντες μεταβάλλονται βραδέως συναρτήσει του χρόνου, μια έκθεση παρόμοιας φύσης θα είχε να προσθέσει φέτος ελάχιστα νέα στοιχεία. Για το λόγο αυτό, η παρούσα έκθεση επικεντρώνεται σε ένα συγκεκριμένο θέμα - στην υγεία των γυναικών - το οποίο αναδεικνύεται σε σημαντικό πρόβλημα τόσο του ευρέος κοινού όσο και των παροχών υγειονομικής περίθαλψης και των υπευθύνων χάραξης πολιτικής στην ΕΚ. Η έκθεση περιέχει μια επισκόπηση των σημαντικότερων τάσεων της υγείας, προτύπων θνησιμότητας και νοσηρότητας καθώς και των σημαντικότερων καθοριστικών παραγόντων, ενώ περιγράφει αναλυτικότερα ορισμένα ειδικά θέματα υγείας των γυναικών σε διάφορες ηλικίες. Η εξέταση αυτή περιλαμβάνει πληροφορίες σχετικά με τους καθοριστικούς παράγοντες της υγείας καθώς και με τις σχετικές πολιτικές που εφαρμόζονται στα κράτη μέλη. Η παρούσα έκθεση βασίζεται οε μεγάλο βαθμό στην εργασία που εκτέλεσε το Πανεπιστήμιο Limerick της Ιρλανδίας, χρησιμοποιώντας πληροφορίες από εθνικές πηγές, από τη βάση δεδομένων της Παγκόσμιας Οργάνωσης Υγείας "Health For All" (Υγεία για όλους), από τον Οργανισμό Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης, από τη Στατιστική Υπηρεσία των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, και άλλα άμεσα διαθέσιμα δεδομένα. Στο μέτρο δυνατού, τα δεδομένα ελέγχθηκαν από εθνικούς εμπειρογνώμονες σε κάθε κράτος μέλος. ΠΕΡΙΛΗΨΗ 1. Εισαγωγή Η έκθεση αυτή παρέχει μια επισκόπηση της υγείας των γυναικών στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα (ΕΚ), υπογραμμίζοντας τόσο τις διαφορές όσο και τις ομοιότητες στο εσωτερικό και μεταξύ των κρατών μελών. Εξετάζει τις κυριότερες αιτίες θνησιμότητας και νοσηρότητας σε διάφορα στάδια της ζωής των γυναικών καθώς και ορισμένους ατομικούς και κοινωνικούς καθοριστικούς παράγοντες που επηρεάζουν την υγεία των γυναικών στο πλαίσιο των εξελισσόμενων δημογραφικών και κοινωνικών τάσεων. Μεταξύ των κυριότερων πηγών δεδομένων συγκαταλέγονται η βάση δεδομένων της Παγκόσμιας Οργάνωσης Υγείας "Health For AH" (HFA), διάφορες εκθέσεις και* στοιχεία της Στατιστικής Υπηρεσίας των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων (Eurostat) και μια έρευνα του Ευρωβαρομέτρου που πραγματοποιήθηκε σε επίπεδο ΕΚ στις αρχές του 1996. Η έρευνα αυτή, την οποία χρηματοδότησε η ΓΔ V, περιελάμβανε ορισμένες ερωτήσεις σχετικά με την υγεία των γυναικών, οι οποίες αναλύονται στην παρούσα έκθεση. Η πληρότητα και η συγκρισιμότητα των δεδομένων που ελήφθησαν από τις διάφορες πηγές, παρά τις αδιάλειπτες βελτιώσεις της ποιότητας, είναι κατά κάποιον τρόπο περιορισμένη. Η επιλογή των θεμάτων που περιλαμβάνονται στην παρούσα έκθεση είναι σε μεγάλο βαθμό απόρροια αυτών των περιορισμών. Η έκθεση επικεντρώνεται στις γυναίκες ηλικίας 15 ετών και άνω, διότι τα περισσότερα ειδικά κατά φύλο δεδομένα σε επίπεδο ΕΚ επικεντρώνονται σε αυτή την ομάδα ηλικιών. Η έκθεση αποτελείται από 8 τμήματα. Το τμήμα 1 αποτελεί την εισαγωγή, το τμήμα 2 συνοψίζει τις κοινωνικές και δημογραφικές τάσεις που επηρεάζουν τις γυναίκες και το τμήμα 3 παρέχει μια επισκόπηση ορισμένων δεικτών υγείας. Συμπληρώνοντας τις πληροφορίες αυτές, το τμήμα 4 περιγράφει ορισμένα μέτρα νοσηρότητας, ενώ το τμήμα 5 επικεντρώνεται στις κυριότερες αιτίες θανάτου των γυναικών. Στη συνέχεια, το τμήμα 6 περιλαμβάνει ανάλυση των διαφόρων καθοριστικών παραγόντων της υγείας, ενώ το τμήμα 7 περιγράφει ορισμένα νεοεμφανιζόμενα θέματα υγείας που αφορούν τις γυναίκες. Η έκθεση ολοκληρώνεται με το τμήμα 8. 2. Κοινωνικές και δημογραφικές τάσεις Οι γυναίκες - οι οποίες ανέρχονται στα 191 εκατομμύρια - αποτελούν το 51,2% του πληθυσμού της ΕΚ. Το ποσοστό αυτό είναι εντυπωσιακά σταθερό στα κράτη μέλη, καθώς κυμαίνεται μόνο από το 50,3% στην Ιρλανδία έως το 51,8% στην Πορτογαλία. Ωστόσο, το ποσοστό γυναικών στις διάφορες ομάδες ηλικιών παρουσιάζει σημαντικές διακυμάνσεις. Στην ομάδα κάτω των 20 ετών, υπάρχουν μόνον 95 γυναίκες ανά 100 άνδρες, ενώ στην ομάδα ηλικιών 80 έως 90 ετών υπάρχουν περίπου 221 γυναίκες ανά 100 άνδρες. Αυτή η αριθμητική υπεροχή των γυναικών είναι ιδιαίτερα μεγάλη στην ομάδα ηλικιωμένων ατόμων διότι στην ΕΚ οι γυναίκες ζουν κατά μέσο όρο 6 έτη περισσότερο από τους άνδρες. Κατά τις τελευταίες τρεις δεκαετίες, η ζωή των γυναικών στην ΕΚ άλλαξε σημαντικά. Ο δείκτης γαμηλιότητας μειώθηκε (κατά το ένα τρίτο σχεδόν) από το I960, ενώ ο δείκτης διαζυγιότητας σχεδόν διπλασιάστηκε (με εξαίρεση την Ιρλανδία). Ταυτόχρονα, η μέση ηλικία κατά τον πρώτο γάμο και η ηλικία κατά την απόκτηση του πρώτου παιδιού αυξήθηκαν στα 26,1 και 28,6 έτη αντιστοίχως. Ταυτόχρονα, η συμμετοχή των γυναικών στο εργατικό δυναμικό αυξήθηκε σημαντικά, παρ' όλο που μεταξύ των κρατών μελών παρατηρούνται μεγάλες διακυμάνσεις. Παράλληλα fir την αύξηση της συμμετοχής των γυναικών στο εργατικό δυναμικό, σημειώθηκε και αύξηση των ποσοστών ανεργίας τους, η οποία τείνει να είναι υψηλότερη απ' ό,τι των ανδρών. Από τον υπολογισμό της θέσης των γυναικών στην κοινωνία έναντι των ανδρών συνάγεται ότι οι επιδόσεις των γυναικών στην ΕΚ είναι ικανοποιητικές σε σχέση με τις επιδόσεις των γυναικών σε άλλες χώρες. Στην ΕΚ, τα υψηλότερα ποσοστά ισότητας μεταξύ των δύο φύλων παρατηρούνται στα σκανδιναβικά κράτη μέλη, εν μέρει εξαιτίας του υψηλού μορφωτικού και εισοδηματικού επιπέδου τους σε σχέση με τους άνδρες. 3. Επιλεγμένοι δείκτες υγείας Το επίπεδο υγείας των γυναικών στην ΕΚ, όπως μετρείται με διάφορους δείκτες υγείας, είναι υψηλό. Το προσδόκιμο επιβίωσης αύξανε συνεχώς επί δεκαετίες και έφθασε τα 80 έτη, πράγμα που σημαίνει ότι είναι πολύ πάνω από 6 έτη υψηλότερο απ* ό,τι των ανδρών στην ΕΚ. Ωστόσο αυτός ο μέσος όρος συγκαλύπτει σημαντικές διαφορές μεταξύ των κρατών μελών, καθώς το προσδόκιμο επιβίωσης κυμαίνεται από τα 81,9 έτη στη Γαλλία έως τα 77,8 έτη στη Δανία. Η βρεφική θνησιμότητα έχει επίσης βελτιωθεί καθώς, σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα δεδομένα (1992), ανέρχεται μόλις στους 6,9 θανάτους (θηλέων. ) βρεφών ηλικίας κάτω του 1 έτους ανά 1. 000 γεννήσεις ζώντων, δηλαδή μειώθηκε κατά 68% από το 1970. Η μητρική θνησιμότητα έχει επίσης μειωθεί σημαντικά (κατά 79% από το 1970), στους 7 θανάτους ανά 100. 000 γυναίκες. Σύμφωνα με τις αυτοαξιολογήσεις της κατάστασης υγείας, οι γυναίκες στην ΕΚ θεωρούν ότι είναι υγιείς (ή πολύ υγιείς). 'Ετσι, ποσοστό μόλις πάνω από το 62% κατά μέσο όρο δήλωσε ότι χαίρει καλής ή πολύ καλής υγείας. Τα ποσοστά διαφέρουν μεταξύ των κρατών μελών και των διαφόρων ομάδων ηλικιών, οι δε ηλικιωμένες γυναίκες δήλωσαν χαμηλότερα επίπεδα υγείας, κάτι το αναμενόμενο. Όσον αφορά το ύψος, οι γυναίκες φαίνεται ότι κατά τις τελευταίες δεκαετίες είναι αρκετά ψηλότερες. Οι νεότερες ομάδες ηλικιών (18-29 ετών) είναι σχεδόν κατά 5 εκατ. ψηλότερες από τις γυναίκες μεγαλύτερης ηλικίας (60 ετών και άνω). 4. Νοσηρότητα Η ειδική κατά ασθένεια νοσηρότητα δεν μετρείται σε επίπεδο ΕΚ. Στη θέση της δηλώνονται γενικά μέτρα, όπως η βραχυχρόνια και μακροχρόνια αναπηρία και η χρησιμοποίηση της ιατρικής περίθαλψης. Παρά τη γενικώς καλή υγεία των γυναικών, οι ίδιες οι γυναίκες δηλώνουν σημαντικά επίπεδα αναπηρίας λόγω μακροχρόνιας ασθένειας. Κατά μέσο όρο σχεδόν μία στις τέσσερις γυναίκες αναφέρει σχετική (17,3%) ή σοβαρή (6,3%) μείωση των καθημερινών δραστηριοτήτων λόγω μακροχρόνιας ασθένειας. Αυτός ο μέσος όρος κυμαίνεται από το 30% (στη Φινλανδία και στην Πορτογαλία) έως το 15% (στο Λουξεμβούργο), αυξάνει δε με την ηλικία. Το ποσοστό των γυναικών ηλικίας 75 ετών και άνω που αναφέρουν σχετική ή σοβαρή μείωση των δραστηριοτήτων τους ξεπερνά το 50%. Οι γυναίκες δηλώνουν σημαντικές μειώσεις της δραστηριότητας τους και σε βραχυπρόθεσμη βάση. Περίπου το 14% των γυναικών δήλωσαν ότι αναγκάστηκαν να μειώσουν τις δραστηριότητες τους κατά τις προηγούμενες δύο εβδομάδες εξαιτίας ασθένειας ή τραυματισμού, ενώ το 3% δήλωσε ότι η μείωση αυτή οφειλόταν σε προβλήματα της συναισθηματικής ή \|>υχικής υγείας. Όσον αφορά τις γυναίκες ηλικίας 65 ετών και άνω, τα ποσοστά ανέρχονται στο 25% και στο 5% αντιστοίχως. Μολονότι όλες οι χρόνιες και οι βραχυχρόνιες περιπτώσεις ανικανότητας δεν απαιτούν κατ' ανάγκη περίθαλψη από γιατρό, φαίνεται τελικά ότι σημαντικό ποσοστό των περιπτώσεων χρειάζεται τέτοια αντιμετώπιση. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα της έρευνας το\> Ευρωβαρομέτρου που πραγματοποιήθηκε το 1996, κατά μέσο όρο μία. στις τρεις γυναίκες συμβουλεύτηκε γιατρό (προσωπικά ή διά τηλεφώνου) κατά τις προηγούμενες δύο εβδομάδες. Όπως ήταν αναμενόμενο, όσον αφορά τις ηλικιωμένες γυναίκες τα ποσοστά ήταν υψηλότερα. Μικρό ποσοστό σοβαρών ασθενειών είναι πιθανόν να χρειάζεται νοσοκομειακή περίθαλψη. Κατά μέσο όρο το 10% των γυναικών στην ΕΚ εισήχθησαν σε νοσηλευτικό ίδρυμα μία ή περισσότερες φορές (για λόγους διαφορετικούς από τον τοκετό) το προηγούμενο έτος, για 10 ημέρες περίπου συνολικά. Οι ηλικιωμένες γυναίκες έχουν διπλάσιες πιθανότητες να εισαχθούν σε νοσηλευτικό ίδρυμα σε σχέση με τις νεαρότερες και για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα. 5. Αιτίες θανάτου και τάσεις της θνησιμότητας των γυναικών Σε όλες τις ηλικίες, οι συχνότερες αιτίες θανάτου των γυναικών είναι τα νοσήματα του κυκλοφορικού συστήματος, τα οποία αντιπροσωπεύουν το 43% των θανάτων, και ο καρκίνος, ο οποίος αντιπροσωπεύει το 26% των θανάτων. Τα νοσήματα του αναπνευστικού συστήματος ευθύνονται για το 6% των θανάτων των γυναικών, ενώ οι αυτοκτονίες και τα ατυχήματα για το 5%. Το υπόλοιπο 20% των θανάτων οφείλεται σε άλλες αιτίες. Όπως ίσως θα ανέμενε κανείς, οι σημαντικότερες αιτίες θανάτου διαφέρουν ανάλογα με την ηλικία. Τα τροχαία ατυχήματα αποτελούν την κυριότερη αιτία θανάτου των γυναικών ηλικίας κάτω των 30 ετών, ενώ η αυτοκτονία είναι η κυριότερη αιτία θανάτου των γυναικών ηλικίας 30-34 ετών. Ο καρκίνος, και συγκεκριμένα οι "γυναικείοι καρκίνοι", όπως ο καρκίνος του μαστού και του τραχήλου της μήτρας, αποτελεί την κυριότερη αιτία θανάτου των γυναικών ηλικίας 35-64 ετών. Όσον αφορά τις ηλικιωμένες γυναίκες (65 ετών και άνω), οι περισσότεροι θάνατοι - κατά προσέγγιση το 50% των θανάτων σε αυτή την ομάδα ηλικιών - οφείλονται σε νοσήματα του κυκλοφορικού συστήματος. Η μέση θνησιμότητα (όλων των γυναικών) από τροχαία ατυχήματα ανέρχεται στους 6,42 θανάτους ανά 100. 000, ενώ η θνησιμότητα από αυτοκτονία και αυτοτραυματισμό στους 6,24 ανά 100. 000. Η θνησιμότητα των γυναικών από καρκίνο ανέρχεται στους 150 περίπου θανάτους ανά 100. 000 ενώ από νοσήματα του κυκλοφορικού συστήματος (καρδιοπάθεια και εγκεφαλικό επεισόδιο) στους 248 περίπου θανάτους ανά 100. 000. Πιο συγκεκριμένα, η θνησιμότητα που οφείλεται αποκλειστικά σε ισχαιμική καρδιοπάθεια ανέρχεται στους 85 περίπου θανάτους ανά 100. 000 ενώ η θνησιμότητα από εγκεφαλικό επεισόδιο στους 76 περίπου ανά 100. 000. Ο καρκίνος του μαστού αντιπροσωπεύει το 21% όλων των θανάτων από γυναικείους καρκίνους στην ΕΚ, και η σχετική θνησιμότητα ανέρχεται στους 31 περίπου θανάτους ανά 100. 000. Αντίθετα, ο καρκίνος του τραχήλου τη; μήτρας αντιπροσωπεύει μόνον το 2% περίπου των θανάτων των γυναικών από καρκίνο, και η σχετική θνησιμότητα ανέρχεται στους 3 περίπου θανάτους ανά 100. 000. Η θνησιμότητα από καρκίνο του αναπνευστικού συστήματος - κατά κύριο λόγο από καρκίνο του πνεύμονα - αυξήθηκε κατά 70% σχεδόν από το 1970. Σήμερα αντιπροσωπεύει το 9% των θανάτων των γυναικών από καρκίνο, και η σχετική θνησιμότητα ανέρχεται στους 14 θανάτους ανά 100. 000. 6. Καθοριστικοί παράγοντες της υγείας και προαγωγή της υγείας Οι δυο σημαντικότερες αιτίες θνησιμότητας (καρδιοπάθεια και καρκίνος) μπορούν να προληφθούν σε πολύ μεγάλο βαθμό μέσω της πρωτογενούς (υγιέστεροι τρόποι ζωής) ή της δευτερογενούς πρόληψης (πρώιμη ανίχνευση μέσω π. χ. προσυμπτωματικού ελέγχου). Στους κυριότερους παράγοντες κινδύνου που έχουν σχέση με την ιδιαίτερα πρόωρη θνησιμότητα (θάνατος πριν από το 65ο έτος της ηλικίας) περιλαμβάνονται το κάπνισμα, η (υπέρμετρη) κατανάλωση οινοπνευματωδών ποτών, η ανθυγιεινή διατροφή και η έλλειψη σωματικής άσκησης. Οι καπνίστριες αντιπροσωπεύουν περίπου το 28% των γυναικών στην ΕΚ, παρ' όλο που τα ποσοστά παρουσιάζουν διακυμάνσεις μεταξύ των κρατών μελών. Όσον αφορά το θέμα αυτό, ξεχωρίζουν δύο χώρες, η Δανία, όπου το ποσοστό καπνιστριών είναι πολύ υψηλό (42%), και ΐ) Πορτογαλία, όπου είναι πολύ χαμηλό (12%). Σχρτικά με τη μέση κατανάλωση οινοπνευματωδών ποτών από τις γυναίκες, δεν υπάρχουν δεδομένα σε επίπεδο ΕΚ, μολονότι είναι γνωστό ότι οι γυναίκες πίνουν λιγότερο από τους άνδρες. Ενώ υπάρχουν ελάχιστα δεδομένα σχετικά με τη διατροφή, από την έρευνα του Ευρωβαρομέτρου που πραγματοποιήθηκε το 1996, μπορούν να εξαχθούν στοιχεία σχετικά με τα αποτελέσματα των προτύπων διατροφής (βάρος). Συγκεκριμένα, μία στις πέντε γυναίκες είναι υπέρβαρη (ή εξαιρετικά υπέρβαρη) όπως μετρείται από το δείκτη σωματικής μάζας (ΔΣΜ), ενώ το 15% των γυναικών είναι λιποβαρείς. Η παχυσαρκία αποτελεί σημαντικό παράγοντα κινδύνου για πολλές ασθένειες, και ιδίως για καρδιοπάθεια και σακχαρώδη διαβήτη. Η έρευνα αυτή παρέσχε επίσης πληροφορίες σχετικά με το βαθμό στον οποίο οι γυναίκες στην ΕΚ προβαίνουν σε γενικό έλεγχο της υγείας (check-up) καθώς και με το είδος των εξετάσεων που πραγματοποιούν στο πλαίσιο αυτού του ελέγχου. Τα δεδομένα αυτά παρουσιάζουν διαφορές μεταξύ των ομάδων ηλικιών και των χωρών. Για παράδειγμα, το 44% των γυναικών στην ΕΚ ηλικίας άνω των 65 ετών πραγματοποίησε έλεγχο της καρδιακής λειτουργίας το προηγούμενο ίδιο ποσοστό πραγματοποίησε εξετάσεις χοληστερόλης. Τα ποσοστά όσον αφορά το σύνολο του γυναικείου πληθυσμού είναι φυσικά χαμηλότερα. έτος και περίπου το Η εξέταση για σακχαρώδη διαβήτη πραγματοποιείται λιγότερο συχνά, καθώς το προηγούμενο έτος τέτοια εξέταση πραγματοποίησε το 22 % περίπου των γυναικών, παρ' όλο που στις ιδιαίτερα υπέρβαρες γυναίκες (ηλικίας 40 ετών και άνω) το ποσοστό αυτό κυμαίνεται γύρω στο 44%. Καθώς η παχυσαρκία αποτελεί παράγοντα κινδύνου για τον μη ινσουλινοεξαρτώμενο σακχαρώδη διαβήτη, αυτό είναι κάτι το αναμενόμενο. Περίπου το 16% των γυναικών στην ΕΚ ανέφεραν ότι πραγματοποίησαν το προηγούμενο έτος εξέταση για οστεοπόρωση. Αντίθετα, τα ποσοστά γυναικών που πραγματοποίησαν προσυμπτωματικό έλεγχο για καρκίνο είναι πολύ υψηλότερα. Περίπου το 40% των γυναικών ανέφεραν ότι πραγματοποίησαν εξέταση τραχηλικού επιχρίσματος το προηγούμενο έτος, και το ίδιο ποσοστό δήλωσε ότι πραγματοποίησε ψηλάφηση των μαστών. Τέλος, περίπου το 18% των γυναικών ανέφερε ότι το προηγούμενο έτος υποβλήθηκε σε μαστογραφία. Εξαιτίας της διχογνωμίας που επικρατεί σχετικά με το θέμα της μαστογραφίας σε πολλά κράτη μέλη, στο πλαίσιο της έρευνας του Ευρωβαρομέτρου διερευνήθηκαν οι γνώμες των γυναικών σχετικά με το θέμα αυτό. Στη συντριπτική τους πλειονότητα (πάνω από το 90%), και με ελάχιστες διακυμάνσεις, οι γυναίκες τάσσονται υπέρ του (δωρεάν) προσυμπτωματικού ελέγχου με μαστογραφία στις ομάδες ηλικιών που μπορεί να μειώνει τη θνησιμότητα. 7. Ειδικά θέματα όσον αφορά την υγεία των γυναικών Κατά τις τελευταίες ήρκαετίες ανέκυψαν διάφορα νέα ζητήματα υγείας εξαιτίας της ιδιαίτερης σημασίας τους για τις γυναίκες. Στα ζητήματα αυτά περιλαμβάνονται οι διαιτητικές διαταραχές, οι οποίες εκδηλώνονται κυρίως σε εφήβους και σε νεαρές γυναίκες, ο HIV και το AIDS, που παραδοσιακά θεωρούνταν ανδρική νόσος, αλλά στην οποία οι γυναίκες αποδείχθηκαν πιο ευάλωτες, η καρδιοπάθεια, η οποία θεωρούνταν επίσης ως επί το πλείστον ανδρικό νόσημα παρά τη σημαντική θνησιμότητα των γυναικών από αυτή, και η οστεοπόρωση, η οποία προσβάλλει πολύ συχνότερα τις γυναίκες απ* ό,τι τους άνδρες. Εκτός από τα θέματα αυτά, στον κατάλογο των σημαντικών θεμάτων για την υγεία των γυναικών θα πρέπει να προστεθούν και ο οικογενειακός προγραμματισμός και η άμβλωση, καθώς και η βία κατά των γυναικών. Υπάρχει αξιοσημείωτη έλλειψη δεδομένων σχετικά με την επίπτωση και τον επιπολασμό των διαιτητικών διαταραχών (νευρική βουλιμία και ψυχογενής ανορεξία), παρ' όλο που φαίνεται ότι σημειώνουν αύξηση σε όλη την ΕΚ κατά τις τελευταίες δύο δεκαετίες. Η θνησιμότητα των ανορεξιακών γυναικών εκτιμάται στο 6% και είναι διπλάσια από τη θνησιμότητα των βουλιμικών γ\>ναικών. Με τη γήρανση της κοινωνίας, η επίπτωση της οστεοπόρωσης αυξάνει. Λόγω της σημαντικής νοσηρότητας και θνησιμότητας από οστεοπόρωση, η νόσος αυτή απασχολεί ολοένα και περισσότερο πολλά κράτη μέλη. Η ορμονοθεραπεία αντικατάστασης (HRT) συμβάλλει στην πρόληψη της οστεοπόρωσης, οι απόψεις όμως όσον αφορά τη χρήση της διίστανται. Επιπλέον, οι γυναίκες φαίνεται ότι αισθάνονται ελλιπώς ενημερωμένες σχετικά με το κόστος και τα οφέλη αυτής της θεραπείας (σύμφωνα με τα αποτελέσματα της έρευνας του Ευρωβαρομέτρου του 1996). 8. Συμπεράσματα Η έκθεση αυτή επιδιώκει να παράσχει μια όσο το δυνατό πληρέστερη επισκόπηση των θεμάτων υγείας των γυναικών, με βάση τα διαθέσιμα δεδομένα. Είναι σαφές ότι ενώ οι γυναίκες ζουν περισσότερο και αναφέρουν ότι αισθάνονται αρκετά υγιείς, παρουσιάζουν σημαντικά ποσοστά ανικανότητας λόγω χρόνιων ασθενειών. Η υγεία, όπως μετρείται με διάφορους δείκτες, παρουσιάζει γενικά διακυμάνσεις μεταξύ των κρατών μελών καθώς και μεταξύ των ομάδων ηλικιών. Όπως θα αναμενόταν, η υγεία των ηλικιωμένων γυναικών είναι χειρότερη. Τέλος, η έκθεση επισημαίνει ορισμένες πρωτοβουλίες πολιτικής που θα μπορούσαν να συμβάλουν στη μείωση της πρόωρης θνησιμότητας των γυναικών στην ΕΚ. 1. ΕΕΟΑΓυΐΉ 1. 1 Ιστορικό Η παρούσα έκθεση παρέχει μια επισκόπηση της υγείας των γυναικών στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα (ΕΚ), υπογραμμίζοντας τόσο τις διαφορές όσο και τις ομοιότητες στο εσωτερικό και μεταξύ των κρατών μελών. Η έκθεση εξετάζει τις κυριότερες αιτίες θνησιμότητας και νοσηρότητας καθώς και ορισμένους ατομικούς και κοινωνικούς καθοριστικούς παράγοντες που επηρεάζουν την υγεία των γυναικών στο πλαίσιο των εξελισσόμενων δημογραφικών και κοινωνικών τάσεων. Η προσέγγιση αυτή μας διευκολύνει να επισημάνουμε τα σημαντικότερα προβλήματα υγείας των γυναικών (π. χ. διαιτητικές διαταραχές, καρκίνος του μαστού, οστεοπόρωση, σεξουαλική κατάχρηση και συνέπειες της οικογενειακής βίας), τα προβλήματα που αφορούν αποκλειστικά τις γυναίκες (αναπαραγωγική υγεία, καρκίνος του τραχήλου της μήτρας και των ωοθηκών, εμμηνόπαυση) καθώς και τα προβλήματα που φαίνεται να πλήττουν με διαφορετικό τρόπο τις γυναίκες (π. χ. καρδιαγγειακά νοσήματα και HIV/AIDS) απ' ό,τι τους άνδρες. Η υγεία των γυναικών βελτιώθηκε σημαντικά κατά τη διάρκεια του αιώνα, όπως αποδεικνύεται από τη σημαντική αύξηση του προσδόκιμου επιβίωσης και τη μείωση της πρόωρης θνησιμότητας, συμπεριλαμβανομένης της μητρικής και παιδικής θνησιμότητας. Το προσδόκιμο επιβίωσης των γυναικών στην ΕΚ είναι μεγαλύτερο απ' ό,τι των ανδρών, κατά μέσο όρο κατά 5 έως 7 έτη. Παρ' όλα αυτά, κατά τις τελευταίες δύο δεκαετίες, εξαιτίας της ολοένα και μεγαλύτερης συνειδητοποίησης του ότι οι ανάγκες και τα προβλήματα υγείας των γυναικών διαφέρουν από των ανδρών, παρατηρήθηκε μια επανεκτίμηση των πολιτικών και των υπηρεσιών υγείας που απευθύνονται στις γυναίκες. Σε μια πρόσφατη έρευνα (Ευρωβαρόμετρο 44. 3/1996)α ρωτήθηκαν γυναίκες στην ΕΚ εάν πιστεύουν ότι στη χώρα τους δίνεται επαρκής προσοχή στα θέματα υγείας των γυναικών. Πάνω από μία στις τρεις γυναίκες απάντησαν αρνητικά ή δεν ήταν βέβαιες (Σχήμα 1. 1). Όπως αναμενόταν, η κατανομή των απαντήσεων παρουσίαζε μεγάλες διακυμάνσεις (Σχήμα 1. 2) μεταξύ των 15 κρατών μελών καθώς σχεδόν το 50% των ιρλανδών γυναικών ανέφεραν ότι στα θέματα υγείας των γυναικών δίνεται ανεπαρκήςπροσοχή (Πίνακας 1. 1), έναντι μόλις 12% περίπου των δανών γυναικών. Τα αποτελέσματα αυτά παρουσιάζουν ενδιαφέρον, δεδομένου ότι τα προσδόκιμα επιβίωσης των δανών και των ιρλανδών γυναικών είναι από τα χαμηλότερα στην ΕΚ (βλ. Τμήμα 3. 1). Όπως φαίνεται, τις απόψεις των γυναικών σχετικά με το θέμα αυτό επηρεάζουν άλλοι παράγοντες. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι η ιρλανδική κυβέρνηση άρχισε πρόσφατα να εφαρμόζει ειδική πολιτική υγείας για τις γυναίκες, η οποία είναι πρώτη τέτοια πολιτική στην ΕΚ1. Αυτή η ισχυρότερη επικέντρωση στην υγεία των γυναικών πραγματοποιήθηκε στο ευρύτερο πλαίσιο των βαθιών κοινωνικών και δημογραφικών αλλαγών. Σε αυτές συγκαταλέγονται η μεταβιομηχανική ανάπτυξη της Δυτικής Ευρώπης, η αυξημένη συμμετοχή των γυναικών στο εργατικό δυναμικό από τη δεκαετία του 1960 και μετά και οι αλλαγές που σημειώθηκαν στις σχέσεις μεταξύ των δύο φύλων, τόσο στην ιδιωτική όσο και στη δημόσια ζωή. Οι δημογραφικές τάσεις υπογραμμίζουν τη γήρανση της κοινωνίας (συμπεριλαμβανομένης της αριθμητικής υπεροχής των γυναικώνβ στην ομάδα των ηλικιωμένων ατόμων), τους φθίνοντες δείκτες γονιμότητας, τα φθίνοντα μεγέθη των οικογενειών, τις μεγαλύτερες ηλικίες κατά τον πρώτο γάμο και τα αύξοντα ποσοστά διαζυγίων. Τα χαρακτηριστικά αυτά άλλαξαν σε μεγάλο βαθμό την εικόνα της δυτικής κοινωνίας αλλά και τη θέση των γυναικών και των ανδρών σε αυτή. Βλ. Τμήμα 1. 4 για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με την έρευνα του Ευρωβαρομέτρου. Η αριθμητική υπεροχή των γυναικών στις μεγαλύτερες ηλικίες εξηγείται από το γεγονός ότι, λόγω των διαφορετικών δεικτών θνησιμότητας, ο ηλικιωμένος πληθυσμός αποτελείται κατά κύριο λόγο από γυναίκες. Βλ. Τμήμα 2. 1 για περισσότερες πληροφορίες. 10 1. 2 Η υγεία των γυναικών Παρ' όλο που τα δεδομένα σχετικά με την υγεία των γυναικών είναι ακόμη ατελή, σταδιακά σχηματίστηκε μια σαφέστερη εικόνα της υγείας των γυναικών. Τα ποσοστά χρόνιας ασθένειας και αναπηρίας των γυναικών είναι χαμηλότερα απ' ό,τι των ανδρών, πράγμα που δεν μπορεί να αποδοθεί αποκλειστικά στη μακροβιότητα τους, ενώ συχνά οι γυναίκες έχουν χειρότερη εικόνα από τους άνδρες για την υγεία τους. Από τα δεδομένα διαφαίνεται ολοένα και περισσότερο ότι μεγάλο μέρος των βιοϊατρικών γνώσεων περί της κακής υγείας - με εξαίρεση τα ζητήματα βιολογικής υγείας που αφορούν αποκλειστικά τις γυναίκες - προκύπτει από την έρευνα με βάση το ανδρικό πρότυπο. Αυτό συνετέλεσε στο να παραβλεφθούν οι επιδράσεις των διαφορών των δύο φύλων στη διάγνωση, στην αγωγή και στα αποτελέσματα στην υγεία. Τα πρότυπα νόσησης και θνησιμότητας των γυναικών μεταβάλλονται επίσης. Για παράδειγμα, ο καρκίνος του πνεύμονα αποτελεί ολοένα και συχνότερη αιτία θνησιμότητας των γυναικών, εξαιτίας των υψηλότερων ποσοστών καπνιστριών, ιδίως όσον αφορά τις νέες γυναίκες. Οι γυναίκες κάνουν μεγαλύτερη χρήση των υγειονομικών υπηρεσιών από τους άνδρες (τόσο για λογαριασμό τους όσο και στο πλαίσιο της φροντίδας τους προς τα παιδιά και τους ηλικιωμένους γονείς τους), στο δε τομέα της υγείας εργάζονται πολύ περισσότερες γυναίκες απ' ό,τι άνδρες. Ωστόσο οι γυναίκες υποεκπροσωπούνται στις ανώτερες διευθυντικές βαθμίδες και τα ιατρικά στελέχη είναι συνήθως άνδρες, πράγμα που περιορίζει την επίδραση των γυναικών στη χάραξη πολιτικής υγείας. Οι γυναίκες συμμετέχουν επίσης περισσότερο και αφιερώνουν περισσότερο χρόνο στην άμισθη παροχή φροντίδας στην οικογένεια, στους ηλικιωμένους και στην κοινότητα. Παρά το αύξον ποσοστό τους στο αμειβόμενο εργατικό δυναμικό, οι γυναίκες εξακολουθούν να αφιερώνουν περισσότερο χρόνο στην εκτέλεση των οικιακών καθηκόντων και διαθέτουν λιγότερο ελεύθερο χρόνο από τους άνδρες. Επιπλέον, η οικονομική και κοινωνική κατάσταση των γυναικών είναι γενικά υποδεέστερη απ' ό,τι των ανδρών, πλήττονται συχνότερα από τη φτώχεια και εξαρτώνται συχνότερα οικονομικά από τους άνδρες και/ή τις διατάξεις περί κοινωνικής πρόνοιας. Οι καταστάσεις αυτές περιορίζουν τις επιλογές τους στη ζωή, συμπεριλαμβανομένων των υγιεινών τρόπων ζωής. Ωστόσο, η επίδραση αυτών των χαρακτηριστικών στην υγεία των γυναικών και αντιστρόφως δεν έχει γίνει επαρκώς κατανοητή. Η συνειδητοποίηση αυτών των θεμάτων συνετέλεσε στην αύξηση του ενδιαφέροντος για την υγεία των γυναικών, πράγμα που εκφράστηκε με τις πολυάριθμες προσπάθειες που καταβάλλονται κατά τις τελευταίες δύο δεκαετίες προκειμένου να δοθεί προτεραιότητα στην υγεία των γυναικών στα πολιτικά, κοινωνικά και βιοϊατρικά θέματα. Η "Δεκαετία των Γυναικών" των Ηνωμένων Εθνών (HE) (1976-1985) συνέβαλε στο να επιστεί η προσοχή στην υγεία των γυναικών. Παρόμοια, μεταξύ των στόχων που έθεσε το 1978 η Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας (ΠΟΥ) στο πλαίσιο της στρατηγικής της "Υγεία για όλους έως το 2000" περιλαμβανόταν ένας ειδικός στόχος σχετικά με την υγεία των γυναικών. Πιο πρόσφατα, η 4η Παγκόσμια Διάσκεψη των HE για τις γυναίκες, που πραγματοποιήθηκε στο Πεκίνο το 1995, έδωσε και πάλι έμφαση σε αυτό το θέμα, εγκρίνοντας πρόγραμμα δράσης μεταξύ των στόχωνα του οποίου περιλαμβάνεται η παροχή προτεραιότητας στα εκπαιδευτικά προγράμματα που αποσκοπούν, μεταξύ άλλων, στο να βοηθήσουν τις γυναίκες να αποφασίζουν μόνες τους και να αναλαμβάνουν τις ευθύνες τους για την υγεία τους και τη γονιμότητα τους. επίπεδο, πρόσφατα άρχισαν Σε κοινοτικό ορισμένες δραστηριότητες στον τομέα της βελτίωσης της υγείας των γυναικών και της προστασίας της, όπως έκδοση της οδηγίας του Συμβουλίου σχετικά με την άδεια μητρότητας', παροχή προτεραιότητας στις ηλικιωμένες γυναίκες στο πλαίσιο της στρατηγικής για τους να πραγματοποιούνται Ο στόχος αυτός είναι συνεπής με. τους βασικούς στόχους της Ευρωπαϊκής Ένωσης πριν, κατά τη διάρκεια και μετά τη διάσκεψη του Πεκίνου. 11 ηλικιωμένους" 3 και δημιουργία ενός δικτύου για τον πληθυσμιακό έλεγχο για καρκίνο του μαστού του προγράμματος "Η Ευρώπη κατά του καρκίνου"4. 1. 3 Δείκτες υγείας και καθοριστικοί παράγοντες της υγείας των γυναικών Προκειμένου να περιγραφεί η κατάσταση της υγείας των πληθυσμών και οι διακυμάνσεις που παρουσιάζονται, οι αποτελεσματικές πολιτικές και προγράμματα υγείας (και η αξιολόγηση τους) βασίζονται ολοένα και περισσότερο σε αντικειμενικά μεγέθη. Παράλληλα, πραγματοποιούνται ολοένα και περισσότερες σιιγκρίσεις μεταξύ (υπο)πληθυσμών και εθνών, προκειμένου να εκτιμηθεί ο επιπολασμός διάφορων νοσημάτων, να κατανοηθούν οι υποκείμενες αιτίες και να αξιολογηθεί ο αντίκτυπος των προληπτικών στρατηγικών στον τομέα της υγείαζ· Ενώ έχουν αρχίσει να καταβάλλονται προσπάθειες για την προτύπωση των δεδομένων, προκειμένου να καταστούν δυνατές οι συγκρίσεις σε ευρωπαϊκό και διεθνές επίπεδο, τα δεδομένα που είναι πραγματικά συγκρίσιμα είναι ακόμη ελάχιστα. Η έκθεση αυτή, η οποία χρησιμοποιεί υπάρχοντα και νέα δεδομένα και δείκτες ιτγείας σε κοινοτικό επίπεδο, υπόκειται συνεπώς κατ' ανάγκη σε περιορισμούς όσον αφορά την επιλογή θεμάτων. Περιορίζεται επίσης στις γυναίκες ηλικίας 15 ετών και άνω, διότι τα περισσότερα ειδικά κατά φύλο δεδομένα υγε^αζ σε επίπεδο ΕΚ αφορούν αυτή την ομάδα ηλικιών. Τέλος, για λόγους γυναικών πραγματοποιούνται μόνον όταν παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον. της υγείας μεταξύ ανδρών και συντομίας, συγκρίσεις 1. 4 Πηγές πληροφοριών Η έκθεση αυτή χρησιμοποιεί διάφορες πρωτεύουσες και δευτερεύουσες πηγές πληροφοριών σχετικά με την υγεία. Ο βαθμός συγκέντρωσης των δεδομένα>ν ποικίλλει, από περιφερειακό, εθνικό σε κοινοτικό και διεθνές επίπεδο. Παρ' όλο που η προσοχή επικεντρώθηκε σε ποσοτικούς και συγκρίσιμους δείκτες και καθοριστικούς παράγοντες της υγείας των γυναικών, χρησιμοποιούνται και ποιοτικές πληροφορίες. Οι ειδικευμένες πηγές από τις οποίες αντλήθηκαν τα διάφ>ορα στοιχεία παρατίθεται στο τέλος κάθε τμήματος καθώς και στη βιβλιογραφία στο τέλος της έκθεσης. Οι κυριότερες πηγές δεδομένων είναι η βάση δεδομένων Health for All (HFA, ΠΟΥ, 1996)\ διάφορες εκθέσεις και στοιχεία που έχει δημοσιεύσει η Στατιστική Υπηρεσία των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων (Eurostat), καθώς και το πρώτο (1994) κύμα της έρευνας της Eurostat σχετικά με το πάνελ νοικοκυριών της ΕΚ (ECHP) και οι στατιστικές World Women για την περίοδο 1970-19906 που έχουν δημοσιεύσει τα Ηνωμένα Έθνη. Δεδομένα επίσης παρείχαν διάφορα κέντρα παρακολούθησης, όπως ο Διεθνής Οργανισμός για την Έρευνα του Καρκίνου (IARC) στη Λυών και το Ευρωπαϊκό Κέντρο Επιδημιολογικής Παρακολούθησης του AIDS στο Παρίσι. Τέλος, μια σημαντική πηγή δεδομένων της έκθεσης αυτής είναι μια έρευνα του Ευρωβαρομέτρου που πραγματοποιήθηκε σε επίπεδο ΕΚ στις αρχές του 1996. Κατά την έρευνα αυτή υποβλήθηκαν σε ένα αντιπροσωπειη;ικό δείγμα ατόμων που δεν νοσηλεύονταν σε νοσηλευτικό ίδρυμα (περίπου 1. 000) σε κάθε κράτος μέλοςΡ διάφορες εροπήσεις σχετικά με την ι^γεία των γυναικών, μεταξύ των οποίων ερωτήσεις όσον αφορά θέματα συμπεριφοράς, το πώς αξιολογούν οι ίδιες την υγεία τους καθώς και τις προληπτικές υπηρεσίες που τους παρασχέθηκαν το προηγούμενο έτος. Βλ. π. χ. το Ευρωπαϊκό έτος των ηλικιωμένων το 1993 και το Διεθνές έτος παν Ηνωμένων Εθνών για τους ηλικιωμένους το 1999. Όσον αφορά την πρώην Λαοκρατική Δημοκρατία της Γερμανίας και την προ της ενοποίησης Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, το δείγμα αποτελούνταν από 1. 000 άτομα από την κάθε χώρα. 12 Παρά τις αδιάλειπτες βελτιώσεις της διαθεσιμότητας και της συγκρισιμότητας των δεικτών και των καθοριστικών παραγόντων της υγείας, εξακολουθούν να υπάρχουν πολλοί περιορισμοί. Σε αυτούς συγκαταλέγονται η έλλειψη δεδομένων σχετικά με πολλά θέματα που είναι σημαντικά για την υγεία των γυναικών, π. χ. εμμηνόπαυση και διατροφικές διαταραχές (βλ. Τμήμα 7), και/ή σχετικά με συγκεκριμένες ομάδες, π. χ. μετανάστριες. Επιπλέον, οι στατιστικές νοσηρότητας και επιβίωσης, καθώς και οι καθοριστικοί παράγοντες του τρόπου ζωής, τόσοι οι γενικοί όσο και οι ειδικοί κατά φύλο, παρουσιάζουν πολλά κενά. Επίσης, τα ειδικά κατά φύλο δεδομένα υγείας που απαιτούνται για τη μελέτη π. χ. της σχέσης απασχόληση-στρες-ιτγεία, είναι ανεπαρκή. Στο μέτρο του δυνατού, συγκεντρώθηκαν πληροφορίες και για τα 15 κράτη μέλη. Στις περιπτώσεις αυτές, αναφέρονται τα αποτελέσματα τόσο για τα κράτη μέλη όσο και για την ΕΚ ως σύνολο. Τα δεδομένα για τη Γερμανία πριν από το 1990 αφορούν συνήθως την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, και μετά το 1990 την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία μαζί με τα νέα ομόσπονδα κρατίδια, εκτός εάν προσδιορίζεται διαφορετικά. Πρέπει όμως να σημειωθεί μια σημαντική εξαίρεση: τα αποτελέσματα της έρευνας του Ευρωβαρομέτρου κάνουν διάκριση μεταξύ της πρώην Λαοκρατικής Δημοκρατίας της Γερμανίας και της προ της ενοποίησης Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας Γερμανίας. Η διαφοροποίηση αυτή διατηρήθηκε, διότι τα αποτελέσματα αντικατοπτρίζουν σημαντικές διαφορές που εξακολουθούν να υπάρχουν όσον αφορά ορισμένους δείκτες υγείας, οι οποίες είναι απόρροια των πολλών ετών κατά τη διάρκεια των οποίων τα δύο κράτη συνυπήρχαν. Σε όλες τις περιπτώσεις χρησιμοποιήθηκαν τα πιο πρόσφατα διαθέσιμα δεδομένα, παρ' όλο που σε ορισμένες περιπτώσεις τα δεδομένα αφορούν πολύ προγενέστερα έτη (π. χ. τα δεδομένα της ΠΟΥ περί της θνησιμότητας αφορούν το 1992) ενώ σε άλλες χρησιμοποιήθηκαν σημερινά στοιχεία (π. χ. δεδομένα της έρευνας του Ευρωβαρομέτρου του 1996). 1. 5 Διάρθρωση της έκθεσης Η έκθεση αποτελείται από 8 τμήματα. Το Τμήμα 1 περιγράφει τους στόχους, το ιστορικό, τις μεθόδους και τη διάρθρωση της έκθεσης, ενώ το Τμήμα 2 συνοψίζει τις κοινωνικές και δημογραφικές τάσεις που έχουν σημασία για τις γυναίκες κατά τα διάφορα στάδια της ζωής τους. Το Τμήμα 3 περιγράφει ορισμένους επιλεγμένους δείκτες υγείας που αφορούν επιβίωσης, της βρεφικής τις γυναίκες, συμπεριλαμβανομένων τοι^ προσδόκιμου θνησιμότητας και της αυτοαξιολόγησης της κατάστασης της υγείας. Συμπληρώνοντας τις πληροφορίες αυτές, το Τμήμα 4 περιγράφει ορισμένοι μέτρα νοσηρότητας, μεταξύ των οποίων την αναπηρία λόγω μακροχρόνιας ασθένειας, την προσωρινή μείωση της δραστηριότητας και τη νοσηλεία σε νοσηλευτικό ίδρυμα. Το Τμήμα 5 περιγράφει αιτίες θανάτου των γυναικών σε διάφορες ηλικίες. Το Τμήμα 6 περιλαμβάνει ανάλυση των διαφόρων καθοριστικών παραγόντων της υγείας, π. χ. το κάπνισμα και την κατανάλωση οινοπνευματωδών ποτών, καθώς και διάφορα προγράμματα προσυμπτωματικού ελέγχου. Το Τμήμα 7 αναλύει ορισμένα θέματα ιδιαίτεροι' ενδιαφέροντος για τις γυναίκες στα διάφορα στάδια της ζωής τους. Η έκθεση ολοκληρώνεται με το Τμήμα 8. Στα Παραρτήματα περιλαμβάνονται γλωσσάριο τεχνικών όρων, κατάλογος των πινάκων και σχημάτων καθώς και η σχετική βιβλιογραφία. Σε όλη την έκθεση, οι παραπομπές που σημειώνονται με αριθμούς αντιστοιχούν σε αναφορές που παρατίθενται στο τέλος κάθε τμήματος, ενώ εκείνες που σημειώνονται με γράμματα παρατίθενται στο τέλος κάθε σελίδας. Τα σχήματα και οι πίνακες παρατίθενται στο τέλος κάθε τμήματος μετά τη βιβλιογραφία. Βιβλιογραφία 1 Irish Department of Health (1945), Developing a Policy for Women's Health: A Discussion Document, Dublin: Stationary Office. 13 2 Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων (ΕΕΚ), οδηγία 92/85/ΕΟΚ, 10 Οκτωβρίου 1992, ΕΕ L 348 της 28. 11. 1992. 3 Dooghe, G. and Appleton, Ν. (1995). Elderly Women in Europe. Choices & Challenges, Leuven: Centrum voor Bevolkings- en Gezinsstudies. 4 European Journal of Cancer Prevention (1994), Vol 3, Supplement 1. 5 Βλ. επίσης για παράδειγμα: WHO, (1994), Health in Europe, European Series, No. 56, Regional Publications, Copenhagen: WHO, Regional Office for Europe. 6 United Nations (1991), The World's Women 1970-1990, Trends and Statistics, New York: United Nations. 14 [Σχήματα και Πίνακες] 15 Πίνακας 1. 1 Στην υγεία των γυναικών δίνεται επαρκής προσοχή, 1996 (*) Γυναίκες ηλικίας 15 ετών και άνω Agree strongly (25. 00 %) Disagree strongly (4. 70 %) Disagree slightly (13. 60%) Uncertain (15. 70%) Agree slightly (41. 00%) Source : Eurobirometre 4 0 Λ 9 96 (*) Κατανομή των απαντήσεων όσον αφορά το βαθμό στον οποίο οι ερωτηθείσες συμφίονούν/διαφωνοϊ'ν με την παρακάτω πρόταση: "Στη χώρα σας δίνεται επαρκής προσοχή στα θέματα υγείας των γυναικών, όπως ο καρκίνος του μαστού και του τραχήλου της μήτρας " Πίνακας 1J Στην υγεία των γυναικών δίνεται επαρκής προσοχή, 1996 (*) Γυναίκες ηλικίας 15 ετών και άνω ΕΕ 15, ανά χώρα Δανία Κάτω Χώρες Φινλανδία Γαλλία Λουξεμβούργο Βέλγιο ^ Αυστρία Ιταλία Αν. Γερμανία J| ΕΕ15 Σουηδία Ηνωμένο Βασίλειο Ισπανία Δ. Γερμανία Ελλάδα Πορτογαλία Ιρλανδία 0% 20% 40% 60% 80% 100% Κατάταξη με βάση το % των καταφατικών απαντήσεων Πηγή: Ευρωβαρόμετρο 44. 3/1996 Ι (*) Κατανομή των απαντήσεων όσον αφορά το βαθμό στον οποίο οι ερωτηθείσες συμφωνοϋν/διαφωνοϊ'ν με την παρακάτω πρόταση: "Στη χώρα σας δίνεται επαρκής προσοχή στα θέματα υγείας των γυναικών, όπως ο καρκίνος τον μαστού και του τραχήλου της μήτρας " 16 nivaxacl. l Στην υγεία των γυναικών δίνεται επαρκής προσοχή Γυναίκες ηλικίας 15 ετών και άνω διαφωνούν διαφωνονν δεν είναι απολύτως ελαφρώς βέβαιες συμφωνονν συμφωνονν ελαφρώς απολύτως Δανία Κάτω Χώρες Φινλανδία Γαλλία Λουξεμβούργο Βέλγιο Αυστρία Ιταλία Αν. Γερμανία ΕΕ15 Σουηδία Ηνωμένο Βασίλειο Ισπανία Δ. Γερμανία Ελλάδα Πορτογαλία Ιρλανδία 3,8 4,3 1,7 1,4 1,6 2,5 1,2 5,1 2,6 4,6 4,8 10,1 3,3 1,7 4,6 5,0 20,7 8,7 6,1 11,0 12,6 8,4 8,8 8,2 5,6 11,1 13,6 20,9 21,6 17,0 14,9 14,7 19,9 27,4 % 2,0 5,6 4,5 11,2 17,4 16,9 21,6 21,0 20,3 16,4 11,6 7,1 21,6 26,5 25,8 23,8 14,4 % 33,3 33,5 53,3 54,4 48,7 50,3 36,2 26,2 49,5 42,9 42,6 45,0 40,5 41,2 31,5 45,2 27,2 52,2 50,5 29,6 20,4 23,9 21,5 32,8 42,1 16,5 22,5 20,1 16,2 17,6 15,6 23,4 6,2 10,4 (*) Στις ερωτηθείσες ζητήθηκε να αναφέρουν το βαθμό στον οποίο συμφωνούν (διαφωνούν) με την παρακάτω πρόταση: "Στη (χώρα) δίνεται επαρκής προσοχή στα θέματα υγεία των γυναικών, όπως ο καρκίνος του μαστού και του τραχήλου της μήτρας" (Ευρωβαρόμετρο 44. 3/1996) 17 2. ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΤΑΣΕΙΣ Το τμήμα αυτό παρέχει ιστορικές πληροφορίες σχετικά με τις δημογραφικές και τις κοινωνικές τάσεις που αφορούν τις γυναίκες. Δεδομένα σχετικά με το προσδόκιμο επιβίωσης και τη βρεφική θνησιμότητα, που προσδιορίζονται συχνά ως υποσύνολο το^ν δημογραφικών στατιστικών, παρέχονται στο Τμήμα 3 που επικεντρώνεται στους επιλεγμένους δείκτες υγείας. 2. 1 Μέγεθος και σύνθεση του πληθυσμού Την 1η Ιανουαρίου 1995 με την προσχώρηση στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα τριών νέων κρατών μελών (της Αυστρίας, της Φινλανδίας και της Σοχηδίας), ο συνολικός πληθί'σμός αυξήθηκε από τα 350 εκατ. περίπου στα 372 εκατ. (αύξηση κατά 6,3%). Μόλις πάνω από το ήμισυ (50,9%) αυτής της πληθυσμιακής αύξησης οφειλόταν στις γυναίκες, ο αριθμός των οποίων αυξήθηκε από τα 179 στα 190 εκατ. Έτσι, όπως και πριν από τη διεύρυνση, οι γυναίκες αποτελούν το 51,2% του πληθυσμού της ΕΚ. Το ποσοστό αυτό είναι αξιοσημείωτα σταθερό στα κράτη μέλη, καθώς κυμαίνεται μόνο από το 50,4% στην Ιρλανδία έως το 51,8% στην Πορτογαλία (βλ. Πίνακα 2. 1). Ωστόσο το ποσοστό γυναικών επί του συνολικού πληθυσμού παρουσιάζει σημαντικές διακυμάνσεις μεταξύ των διάφορων ομάδων ηλικιών. Στην ομάδα ηλικιών κάτω των 20 ετών, υπάρχουν μόνον 95 γυναίκες ανά 100 άνδρες. Αυτή η αριθμητική υπεροχή των ανδρών στον πληθυσμό συνεχίζεται έως το 39ο έτος της ηλικίας. Στην ομάδα ηλικιών 40- 59 ετών, υπάρχουν 101 γυναίκες ανά 100 άνδρες, στις επόμενες όμως ομάδες η υπεροχή των γυναικών αυξάνει σημαντικά, έως την ομάδα 80-90 ετών, όπου υπάρχουν περίπου 221 γυναίκες ανά 100 άνδρες (βλ. Σχήμα 2. 1). Σε όλα τα κράτη μέλη παρατηρείται αντίστοιχη περίπου αριθμητική \<περοχή των γυναικών όσον αφορά τις ομάδες κάτω των 20 ετών, στην ομάδα όμως 60 ετών και άνω παρατηρούνται σημαντικές διακυμάνσεις. Η μεγαλύτερη αριθμητική υπεροχή παρατηρείται στη Γερμανία και στην Αυστρία ενώ η μικρότερη στην Ελλάδα και στην Ιρλανδία (βλ. Σχήμα 2. 2). Αυτή η μεγάλη αριθμητική υπεροχή των γυναικών στην ομάδα των ηλικιωμένων ατόμων είναι εν μέρει απόρροια της διαφοράς του προσδόκιμου επιβίωσης μεταξύ ανδρών και γυναικών. Κατά μέσο, οι γυναίκες στην ΕΚ ζουν πάνω από 6 έτη περισσότερο από τους άνδρες και έτσι υπερέχουν αριθμητικά στις ομάδες των ηλικιωμένων ατόμων (για περισσότερες λεπτομέρειες σχετικά με το προσδόκιμο επιβίωσης, βλ. Τμήμα 3). Αυτή η τάση των γυναικών να ζουν περισσότερο από τους άνδρες φαίνεται επίσης στην κατά ηλικία κατανομή των δύο φύλων. Όπως φαίνεται στον Πίνακα 2. 2, το 23,6% των γυναικών είναι 60 ετών ή μεγαλύτερες, ενώ στην αντίστοιχη ομάδα ηλικιών οι άνδρες αποτελούν μόνο το 17,8%. Η σχέση αι»τή μπορεί να μεταβάλλεται με το χρόνο καθώς ο πληθυσμός γηράσκει, διότι, όπως φαίνεται και στον Πίνακα 2. 2, ο ρυθμός αύξησης του ποσοστού των ανδρών ηλικίας άνω των 60 ετών είναι μεγαλιτερος από το ριΦμό αύξησης του αντίστοιχου ποσοστού των γυναικών. Από το 1991 έως το 1996, το ποσοστό των ανδρών ηλικίας 60 ετών και άνω αυξήθηκε κατά 5,5% ενώ το αντίστοιχο ποσοστό των γυναικών αυξήθηκε κατά 2,7%. 2. 2 Οικογενειακή ζωή Παράλληλα με τη γήρανση του πληθυσμού, σημειώνονται αλλαγές και όσον αφορά την οικογενειακή ζωή. Η σημαντικότερη αλλαγή είναι η μεγάλη μείωση του δείκτη 18 γαμηλιότητας, ο οποίος μειώθηκε κατά το ένα τρίτο σχεδόν μεταξύ 1960 και 1995, από τους 8 στους 5,1 περίπου γάμους ανά 1. 000 άτομα. Η μείωση αυτή είναι σχετικά ομοιόμορφη στα κράτη μέλη, η μεγαλύτερη δε παρατηρείται στη Γερμανία και η μικρότερη στην Ελλάδα (βλ. Πίνακα 2. 3). Εκτός από τη μείωση του δείκτη γαμηλιότητας σημειώθηκε και αύξηση της ηλικίας κατά τον πρώτο γάμο, από το 24ο σε πάνω από το 26ο έτος της ηλικίας (βλ. Πίνακα 2. 3). Σημειωτέον ότι η μεγαλύτερη ηλικία κατά τον πρώτο γάμο στην ΕΚ παρατηρείται στη Δανία και στη Σουηδία (σε ηλικία 28,1 και 28,5 ετών αντιστοίχως το 1994), όπου από το 1960 σημειώθηκε η μεγαλύτερη αύξηση της ηλικίας κατά τον πρώτο γάμο. Παρά τη μείωση του δείκτη γαμηλιότητας και την αύξηση της ηλικίας κατά τον πρώτο γάμο, ο δείκτης διαζυγιότητας υπερτριπλασιάστηκε από το 1960, από κάτω από 0,54 σε 1,8 ανά 1. 000 άτομα. 'Οπως και με το δείκτη γαμηλιότητας, ο κοινοτικός μέσος όρος συγκαλύπτει σημαντικές διαφορές μεταξύ των κρατών μελών. Η Ιρλανδία ξεχωρίζει από τα υπόλοιπα κράτη μέλη, διότι στη χώρα αυτή το διαζύγιο δεν επιτρεπόταν από το νόμο". Στα νότια κράτη μέλη, π. χ. στην Ελλάδα, στην Ιταλία και στην Ισπανία, οι δείκτες διαζυγιότητας είναι χαμηλότεροι, ενώ τα πρωτεία κατέχουν οι σκανδιναβικές χώρες - Δανία, Φινλανδία και Σουηδία, και το Ηνωμένο Βασίλειο. Τα αποτελέσματα των τάσεων αυτών φαίνονται στο Σχήμα 2. 3, όπου παρουσιάζεται η μεγάλη αύξηση των νοικοκυριών που αποτελούνται από ένα μόνον άτομο καθώς και των μονογονεϊκών οικογενειών μεταξύ 1960 και 1995. Στο σχήμα αυτό φαίνεται επίσης η μεγάλη αύξηση του ποσοστού εξώγαμων γεννήσεων, τάση η οποία, μαζί με τα αύξοντα ποσοστά διαζυγίων, συνέβαλε στην αύξηση των νοικοκυριών που αποτελούνται από ένα μόνον άτομο. Η αύξηση των εξώγαμων γεννήσεων δεν ήταν η μοναδική αλλαγή που συνέβη στην περίοδο αυτή. Η ολική γονιμότητα των γυναικών μειώθηκε κατά 45%, από τα 2,59 στα 1,43 παιδιά ανά γυναίκα. Ως απόρροια της μείωσης αυτής, ο συνολικός αριθμός γεννήσειον μικί>0ΐ|κι κατά πάνω από 1,7 εκατ. , δηλαδή σχεδόν κατά 31%', σε λίγο κάτιο οστό 4 εκατ. ετησίως (βλ. Σχήμα 23 και Πίνακα 2. 4). Ενώ από το 1960 η ολική γονιμότητα μειώθηκε γενικά σε όλα τα κράτη μέλη από το 1960, το χρονοδιάγραμμα της μείωσης αυτής παρουσιάζει σημαντικές διαηορές. Οπως φαίνεται στο Σχήμα 2. 4, στην Ιρλανδία η μείωση αυτή σημειο')θΐ|κε μόνο κατά τη δεκαετία τοι< 1990, ενώ στα περισσότερα άλλα κράτη μέλη οι σημαντικότερες μειώσεις σημειώθηκαν κατά τις δεκαετίες του 1960 ή του 1970. Είναι επίσης ενδιαφέρον να αναφερθεί ότι οι σκανδιναβικές χώρες, οι οποίες για ένα χρονικό διάστημα σημείωναν τα χαμηλότερα ποσοστά ολικής γονιμότητας, σήμερα παρουσιάζοιη- τα υψηλότερα. Αυτό είναι ιδιαίτερα περίεργο, διότι, όπως θα φανεί παρακάτω, οι χώρες αυτές παρουσιάζουν τα υψηλότερα ποσοστά συμμετοχής των γυναικών στο εργατικό δυναμικό, κάτι που εκ παραδόσεως συσχετίζεται με χαμηλότερη ολική γονιμότητα. Δεν είναι επίσης δυνατόν να αποδοθεί αυτή η αύξηση της γονιμότητας που παρατηρείται στις σκανδιναβικές χώρες στα χαμηλά επίπεδα χρήσης μεθόδων αντισύλληψης, που μπορεί να είναι ένας από τους λόγους της σχετικά πρόί^ατης μρίωσης της γονιμότητας στην Ιρλανδία, διότι, όπως φαίνεται στον Πίνακα 2. 5, το ποσοστό γυναικών που χρησιμοποιούν μεθόδους αντισύλληψης είναι ιη|>ηλότερο στις σκανδιναβικές χώρες απ' ό,τι στα άλλα κράτη μέλη. Στον Πίνακα 2. 5 φαίνεται επίσης η ηλικία κατά την απόκτηση του πρώτου παιδιού, η οποία μεταξύ 1990 και 1994 αυξήθηκε ελαφρώς (κατά 0,54 έτη) στο 28,7ο έτος, πιθανώς ως απόρροια της αύξησης της ηλικίας κατά τον πρώτο γάμο. Τέλος, στον πίνακα φαίνεται το ποσοστό γεννήσεων ζώντων σε σχέση με τον αριθμό των μητέρων εφηβικής ηλικίας, το Νομοθεσία που επιτρέπει το διαζύγιο υπό ορισμένους όρους εισήχθη στο ιρλανδικό δίκαιο μετά το δημοψήφισμα του 1995. 19 οποίο παρουσιάζει σημαντικές διακυμάνσεις μεταξύ των κρατών μελών, το χαμηλότερο δε ποσοστό παρατηρείται στις Κάτω Χώρες (1,38%) και το ιτψηλότερο στην Πορτογαλία (7,48%) (βλ. και Τμήμα 7. 3). 2. 3 Επαγγελματική ζωή Αλλαγές σημειώθηκαν και στην επαγγελματική ζωή των γυναικών γενικά, ανεξάρτητα από το εάν έχουν παιδιά ή όχι. Σε ορισμένα κράτη μέλη, και κυρίως στις σκανδιναβικές χώρες, σημειώθηκε αύξηση της συμμετοχής στο εργατικό δυναμικό ήδη από τη δεκαετία του I960, ενώ σε άλλα η τάση αυτή παρατηρήθηκε μόνο κατά τις δεκαετίες του 1970 και του 1980. 'Οπως φαίνεται στον Πίνακα 2. 6, η γυναικεία απασχόληση εξακολούθησε να αυξάνει κατά τη δεκαετία του 1990, παρ' όλο που σε δύο χώρες (Φινλανδία και Σουηδία), όπου παρατηρούνταν πολύ υψηλά ποσοστά συμμετοχής των γυναικών στο εργατικό δυναμικό, από τα μέσα της δεκαετίας του 1980 σημειώνεται στην πραγματικότητα μείωση. Οι γυναίκες γίνονται επίσης ολοένα και πιο δραστήριες όσον αφορά την εκκίνηση και την. της δικής τους επιχείρησης: έως το 30% όλων των επιχειρήσεων στα κράτη μέλη διευθύνονται από γυναίκες και περίπου το ένα τρίτο των νέων επιχειρήσεων δημιουργείται από γυναίκες1. Παρά τις αυξήσεις της απασχόλησης (και της συμμετοχής στο εργατικό δυναμικό), μεταξύ των κρατών μελών εξακολουθούν να υπάρχουν μεγάλες διαφορές. Στις σκανδιναβικές χώρες - Δανία, Φινλανδία και Σουηδία - παρατηρούνται τα μεγαλύτερα - και με μεγάλη διαφορά από τις άλλες χώρες - ποσοστά συμμετοχής στο εργατικό δυναμικό (πάνω από το 70% των γυναικών), ενώ στην Ελλάδα, στην Ιταλία, στο Λουξεμβούργο και στην Ισπανία τα χαμηλότερα (περίπου το 40-45%). Οι διαφορές είναι ακόμη μεγαλύτερες στον τομέα της μερικής απασχόλησης. 'Οπως φαίνεται στον Πίνακα 2. 7, η μεγάλη πλειονότητα (70-90%) των εργαζομένων με μερική απασχόληση είναι γυναίκες. Εάν εξεταστεί η μερική απασχόληση ως ποσοστό της συνολικής απασχόλησης, είναι σαφές ότι οι Κάτω Χώρες ξεπερνούν κατά πολύ τις άλλες χώρες της Κοινότητας όσον αςορά το σημείο αι?τό, καθώς πάνα) από το 60% των απασχολούμενων γυναικών εργάζονται με καθεστώς μερικής απασχόλησης. Αλλες χώρες με υψηλό ποσοστό γυναικών που εργάζονται με μερική απασχόληση είναι το Ηνωμένο Βασίλειο (45,2%), η Σουηδία (41,4%) και η Δανία (36,7%), ενώ τα χαμηλότερα ποσοστά παρατηρούνται στην Ελλάδα, στη Φινλανδία, στην Ιταλία, στην Πορτογαλία και στην Ισπανία (χαμηλότερα του 15%). Στο Σχήμα 2. 5 φαίνεται η συνολική αύξηση της μερικής απασχόλησης των γυναικών (και των ανδρών) από το 1975 έως το 1991. Κατά την περίοδο αυτή, η μερική απασχόληση των γυναικών αυξήθηκε από μόλις πάνω από το 20% στο 28% περίπου. Το αριθμητικό αυτό μέγεθος δείχνει επίσης την εξέλιξη της ανεργίας και της έκτακτης απασχόλησης, που αμφότερες διπλασιάστηκαν σχεδόν μεταξύ 1975 και 1991. Όσον αφορά την ανεργία, οι γυναίκες πλήττονται πολύ περισσότερο από τους άνδρες. Στον Πίνακα 2. 8 φαίνεται η εξέλιξη των ποσοστών ανεργίας μεταξύ 1983 και 1993 σε όλα τα κράτη μέλη. Το 1993 τα ποσοστά ανεργίας των γυναικών ήταν κάτω από το 7% μόνο σε πέντε χώρες (Αικπρία, Λουξεμβούργο, Πορτογαλία, Σουηδία και Ηνωμένο Βασίλειο). Στις άλλες χώρες τα ποσοστά κυμαίνονται γύρω στο 10-15%, με αξιοσημείωτη εξαίρεση την Ισπανία, όπου το ποσοστό φθάνει σχεδόν στο 30%. Επίσης, τα ποσοστά ανεργίας TOW γυναικών είναι υψηλότερα απ' ό,τι των ανδρών σε όλες τις χώρες, με εξαίρεσιι τη Φινλανδία, την Ιρλανδία και τη Σουηδία. Η κατάσταση των νέων γυναικών (κάτω των 25 ετών) είναι χειρότερη, με την έννοια ότι το απόλιηΌ ποσοστό ανεργίας είναι σημαντικά υψηλότερο από το ποσοστό ανεργίας τον 20 Η κατάσταση των νέων γυναικών (κάτω των 25 ετών) είναι χειρότερη, με την έννοια ότι το απόλυτο ποσοστό ανεργίας είναι σημαντικά υψηλότερο από το ποσοστό ανεργίας του συνολικού γυναικείου εργατικού δυναμικού. Αυτό προκύπτει και από το Σχήμα 2. 6, όπου φαίνεται η κατανομή του ενεργού πληθυσμού ανά ομάδες ηλικιών το 1994. 2. 4 Ειδικοί κατά φύλο δείκτες ανάπτυξης Οι διαφορές μεταξύ των δύο φύλων στα κράτη μέλη (με εξαίρεση τη Γερμανία) και η σχετική τους κατάταξη στον κόσμο, με βάση δείκτες που έχουν επιλεχθεί από την έκθεση των Ηνωμένων Εθνών σχετικά με την ανάπτυξη του ανθρώπου του 1995 (Human Development Report)2 φαίνονται στον Πίνακα 2. 9. Ο δείκτης ανάπτυξης του ανθρώπου (Human Development Index, HDI) είναι ένας τρόπος εκτίμησης και κατάταξης των χωρών σύμφωνα με ορισμένους επιλεγμένους κοινωνικούς και οικονομικούς δείκτες (υγεία, εισόδημα και εκπαίδευση). Οι τρεις πρώτες χώρες στην κατάταξη είναι ο Καναδάς, οι ΗΠΑ και η Ιαπωνία, ενώ την τέταρτη και την πέμπτη θέση κατέχουν δύο κράτη μέλη, οι Κάτω Χώρες και η Φινλανδία. Ωστόσο, όταν ο HDI προσαρμόζεται για το φύλο, με την εφαρμογή του δείκτη ανάπτυξης φύλου (Gender Development Index, GDI), η εικόνα που διαμορφώνεται είναι διαφορετική. Δύο σκανδιναβικά κράτη μέλη, η Σουηδία και η Φινλανδία, κατέχουν από κοινού την πρώτη θέση στην Κοινότητα και στον κόσμο ενώ οι Κάτω Χώρες πέφτουν στην ένατη θέση, πράγμα που σημαίνει ότι επικρατεί σχετικά υψηλό επίπεδο ανισότητας μεταξύ των δύο φύλων. Το μέτρο ενίσχυσης φύλου (Gender Empowerment Measure, GEM) είναι ένας άλλος δείκτης με βάση το φύλο, ο οποίος δείχνει τις ανισότητες μεταξύ των δύο φύλων στον τομέα της λήψης οικονομικών και πολιτικών αποφάσεων. Στην κορυφή της κατάταξης βρίσκονται και πάλι τα σκανδιναβικά κράτη μέλη. Ωστόσο ο GEM δεν αντικατοπτρίζει τον GDI για όλα τα κράτη μέλη. Η Γαλλία, για παράδειγμα, κατατάσσεται τέταρτη στην κλίμακα GDI στην Κοινότητα, ενώ βρίσκεται στην τελευταία θέση ως προς το δείκτη GEM. Αυτή είναι και η μεγαλύτερη διαφορά στην Κοινότητα μεταξύ ανδρών και γυναικών όσον αφορά την εκπροσώπηση των γυναικών στη βουλή, το επίπεδο επαγγελματικής δραστηριοποίησης τους και την ικανότητα τους προσπορισμού εισοδήματος. Ο μεγαλύτερος βαθμός ισότητας μεταξύ των δύο φύλων απαντάται στα σκανδιναβικά κράτη μέλη και αποδίδεται στην υψηλή συμμετοχή των γυναικών στην εκπαίδευση από τη δεκαετία του 1970 και στη σχετικά μικρή διαφορά μεταξύ γυναικών και ανδρών όσον αφορά το ποσοστό του από κοινού προσποριζόμενου εισοδήματος. Παρ' όλο που οι δείκτες αυτοί δεν είναι απόλυτοι, δείχνουν ότι μεταξύ των δύο φύλων εξακολουθεί να επικρατεί ανισότητα τόσο στο εσωτερικό όσο και μεταξύ των κρατών μελών, παρά τις προόδους που συντελέστηκαν κατά το δεύτερο ήμισυ του αιώνα. Οι ανισότητες αυτές φαίνεται ότι είναι λιγότερο έντονες όσον αφορά τη βασική υγεία και εκπαίδευση, είναι όμως ιδιαίτερα εμφανείς στον τομέα της κατανομής του εισοδήματος καθώς και της οικονομικής και πολιτικής εκπροσώπησης. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι η ισότητα μεταξύ των δύο φύλων δεν εξαρτάται από το εισόδημα (το ΑΕγχΠ), διότι, όπως φαίνεται στον Πίνακα 2. 9, το Λουξεμβούργο, το οποίο κατέχει την πρώτη θέση στην κατάταξη με βάση τη βασική αγοραστική δύναμη (πραγματικό κατά κεφαλήν ΛΗγχΠ), βρίσκεται στην τελευταία θέση στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα όσον αφορά τον GDI. Βιβλιογραφία 1 Ευρωπαϊκό Παρατηρήριο MME, Τέταρτη ετήσια έκθεση 1996, σ. 330. 2 United Nations Development Programme (1995), Human Development Report 1995. New York. Oxford University Press. 21 [Σχήματα και Πίνακες] 22 nivaxac2. 1 Γυναίκες επί του συνολικού πληθυσμού της Ευρωπαϊκής Ένωσης 1996 (ΕΕ 15) Χώρες Σύνολο Αριθμός γυναικών % γυναικών ΕΕ15 Πορτογαλία Αυστρία Ιταλία Γερμανία Γαλλία Φινλανδία Βέλγιο Ισπανία 372. 653. 590 190. 739. 240 9. 920. 760 8. 054. 800 5. 143. 280 4. 147. 630 57. 333. 000 29. 515. 580 81. 817. 500 41. 992. 680 58. 255. 880 29. 891. 710 5. 116. 830 10. 143. 050 2. 625. 130 5. 184. 260 39. 241. 930 20. 037. 940 Ηνωμένο Βασίλειο 58. 693. 970 29. 908. 290 Λουξεμβούργο Ελλάδα Δανία Σουηδία Κάτω Χώρες Ιρλανδία 412. 800 10. 465. 060 5. 251. 030 8. 837. 500 15. 493. 890 3. 615. 600 210. 200 5. 300. 110 2. 658. 800 4. 471. 430 7. 831. 600 1. 820. 600 51,18 51,84 51,49 51,48 51. 32 51,31 51,30 51,11 51,06 50,96 50,92 50,65 50,63 50,60 50,55 50,35 Πηγή : Eurostat 1997. Σημείωση : Οι χώρες κατάοοονται κατά φθίνουσα σειρά ως προς το ποσοστό γυναικών στον πληθυσμό. Σ/ήμα 2. 1 Αριθμητική υπεροχή των γυναικών, 1996 (ΕΕ 15) Age 50 100 150 200 250 Number of women per 100 men Πηγή : Eurostat 1997. 23 Σχήμα 2. 2 Αριθμητική υπεροχή των γυναικών στις ομάδες ηλικιών 0-19 ετών και 60 ετών και άνω, 1996 (ΕΕ 15) E U» Austria Gerrrcny Finlcnd Luxerrbourg France Belgium Netherlcnck Portugd United Kingdom ttdy Denrrtxk Spdn Sweden Ireland Greece C ) Πηγή: Eurostat 1997. Π 60 and over • 0-19 , 20 1 40 , 60 , WÊÊ. , 1 , , 80 100 120 140 160 Number of women per 100 men Πίνακας 2. 2 Γυναικείος και ανδρικός πληθυσμός στην ΕΕ (ΕΕ 15) Ανά ομάδα ηλικιών 0-19 ετών 20-39 ετών 40-59 ετών 60 ετών και άνω Σύνολο Πηγή : Eurostat 1997 Γυναίκες % | 1996 22,6 29,2 24,6 23,6 100 1991 23,9 29,2 23,9 23,0 ιοο Άνδρες % 1991 26,4 31,6 25,0 16,9 100 1996 24,9 31,6 25,7 17,8 100 24 nivaxac2. 3 Γάμοι και διαζύγια στην ΕΕ 15,1960-1995 Χώρες Γάμοι Μέση ηλικία κατά τον πρώτο γάμο Διαζύγια Αριθμός το 1995 Διαφορά από το 1960 (%) Ποσοστό το 1995 (οίοο) Διαφορά ποσοστώ ν από το 1960 το 1994 Διαφορά απο το 1960 (σε έτη) ^ριθμός το 1995 Διαφορά από το 1960 (%) Ποσοστ ότο 1995 (οίοο) ΕΕ15 1. 901. 000ρ -24,1 5 J *- 5 4 , 41 26,11* 2,0 677. 500" 297,7 1,8ρ Διαφορά ποσοστών από το 1960 (%) 237,7 Αυστρία Βέλγιο Δανία Φινλανδία Γαλλία Γερμανία Ελλάδα Ιρλανδία Ιταλία Λουξεμβούργο Κάτω Χώρες Πορτογαλία Ισπανία Σουηδία Ηνωμ. Βασίλειο 42. 900 51. 500 34. 700 23. 700 254. 000ρ 430. 500 64. 000 15. 600 283. 000ρ 2. 100 81. 500 65. 800 196. 900ρ 33. 600 321. 000ρ -26,6 -21,0 -3,2 -27,7 -20,6 -37,5 -10,0 1. 0 -7,0 -7,2 -8,6 -5,3 -16,9 -32,9 -18,4 5,3 5,1 6,6 4,6 4,4Ρ 5,3 6,1 4,4 4,9Ρ 5,1 5,3 6,6 5,0Ρ 3,8 5,5Ρ 55,6 40,7 18,0 59,5 60,3 79,8 14,2 25,2 57,4 40,7 47,2 18,2 53,9 75,9 37,1 25,8 25,2 28,9 26,7 26,7 26,3 25,6 27. 02 26,11 26,3 27,0 24,6 26. 21 28,5 25,81 1,8 2,4 6,1 2,9 3,7 2,9 0,4 -0,6 1,3 2,8 •0,2 0,1 4,6 18. 200 35. 0002 13. 000 14. 900 117. 000ρ 169. 400 11. 000 27. 000 700 34. 200 12. 300 33. 100ρ 22. 500 170. 100ρ 127,2 662,3 94,2 283,7 287,6 130,8 346,4 375,2 502,4 1545,1 151,5 559,0 2,3 3,52 2,5 2,7 2,0ρ 2,1 1,1 0,5 1,8 2,2 1,2 0,8ρ 2,6 2,9Ρ 99,0 586,0 70,0 232,8 204,1 105,9 255,0 264,1 345,4 1369,5 113,1 489,0 ρ προσωρινά δεδομένα '1993 21992 * εκτίμηση Πηγή : Eurostat 1997. Σγώια 2. 3 Οικογένειες τ ου χθες και του σήμερα S ingle-pa rent families (%) Numbe r ο f c hildre n pe r woman Crude divorce rate (per 1000 pop. ) live births outside marriage (%) S ingle -per» ο ns households (%) Πηγή : Eurostat 1997. 25 • 1995 Π1960 nivaxac2. 4 Γεννήσεις και γονιμότητα στην ΕΕ 15,1960-1995 Χώρες Γεννήσεις Αριθμός το 1995 Διαφορά από\ το 1960(%) Ποσοστό εξώγαμων γεννήσεων το 1995 Διαφορά από το 1960 (%) Γονιμότητα Ποσοστό το Διαφορά από το 1960(%) 1995 ΕΕ15 3. 999. 000ρ -30,9 23,4* 354,5 1,43* -44,9 88. 700 114. 700 ρ 69. 800 63. 100 727. 800 ρ 765. 200 101. 500 48. 500 521. 300 ρ 5. 400 190. 500 107. 200 359. 900 ρ 103. 400 732. 000 29,6 25,9 8,3 23,2 10,8 39,3 35,5 20,1 42,7 8,0 20,3 49,9 45,5 1,2 20,3 27,4 15,0* 46,5 33,1 36,11 16,1 3,0 23,0 8,1Ρ 13,1 15,5 18,7 10,8' 53,0 33,6 110,2 624,6 494,2 719. 8 491,8 112,4 145,2 1347,2 233,1 314,2 1049,6 97,6 365,8 369,5 543,1 1,40 1,55ρ 1,80 1,81 1,70ρ 1,25 1,32 1,87 ρ 1,17* 1,69 1,53 1,40 1,18* 1,73 1,71ρ -48,0 -39,5 -29,1 -33,5 -37,7 -47,3 -42,1 -50,3 -51,5 -25,9 -51,0 -54,8 -58,7 - 21,4 -37,3 Αυστρία Βέλγιο Δανία Φινλανδία Γαλλία Γερμανία Ελλάδα Ιρλανδία Ιταλία Λουξεμβούργο Κάτω Χώρες Πορτογαλία Ισπανία Σουηδία Ηνωμένο Βασίλειο προσωρινά δεδομένα '1993 21992 * εκτίμηση Πηγή : Eurostat 1997. 26 Σνήιια2. 4 Η εξέλιξη του συγκυριακού δείκτη γονιμότητας κατά την τελευταία 40ετία 3,5 Γ 2,5 L Φ 2. ο Έτη παρατήρησης Έτη παρατήρησης en σ> CM r^. £Jî *r r^- Οΐ CO r*- CT> CM αο CT» \© cB C7> Πορτογαλία -• Ιταλίς • Ισπανία • Ελλάδα Έτη παρατήρησης Έτη παρατήρησης σ> σι Πηγή: Η δημογραφική κατάσταση στην Ευρωπαϊκή Ένωση το 1995, Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, Λουξεμβούργο 1996 27 Πίνακας 2. 5 Χρήση μεθόδων αντισύλληψης χα ι γονιμότητα (ΕΕ 15) Χώρες Γυναίκες που χρησιμοποιού ν μεθόδους αντισύλληψης 1986-93 (%) Μέση ηλικία γυναικών κατά την απόκτηση του πρώτου παιδιού % γεννήσεων ζώντων προς μητέρες ηλικίας κάτω των 20 ετών 1995 ΕΕ15 Αυστρία Βέλγιο Δανία Φινλανδία Γαλλία Γερμανία Ελλάδα Ιρλανδία Ιταλία Λουξεμβούργο Κάτω Χώρες Πορτογαλία Ισπανία Σουηδία Ηνωμ. Βασίλειο 71 79 78 80 81 75 78 76 66 59 78 81 1990 28. 2 26. 7 27,9 28. 5 28. 9 28. 3 27. 6 27. 2 30. 1 29,0 27. 9 29. 3 27,3 28,9 28. 6 27. 7 1994 28,7 27. 5 28,2* 29,1 29,1 28,8Ρ 28,2 28. 0 30. 3Ρ 29. 6* 28. 8 29,9 27,9 29,5* 29,2 28,1 3,84 4,39 2,40 1,99 2,48 2,35* 3,48* 4,74 5. 11 2. 511 2,12 1. 38 7,48 3. 551 2. 07 6. 381 Πηγή : Human Development Report 1995; HFA 1996; και Eurostat 1997. p προσωρινά δεδομένα 11994 * εκτίμηση Πίνακας 2. 6 Απασχόληση, ΕΕ 15, (1993) Γυναίκες ηλικίας 15-64 ετών Σε χιλιάδες 1993 Μεταβολή α ποτό 1983 _ 3i 3,724 4,237 2,893 2,508 25,212 38,682 4,118 1,334 22,787 165 7,084 4,537 15,564 4,320 28. 175 13. 1 2. 8 5. 9 1. 9 6. 3 8. 1 7. 2 4. 9 1. 2 3. 1 0. 4 12. 4 1. 3 5. 9 Ποσοστό συμμετοχής των γυναικών στο εργατικό δυναμικό* JL9JB3 49. 7 48. 7 74. 2 72. 7 54. 3 52. 5 40. 4 37. 8 40. 3 41. 7 40. 3 56. 7 33. 2 76. 6 57. 2 looa Μεταβολή oc % 58. 0 54. 1 78. 3 70. 0 59. 0 61. 3 43. 6 39. 9 46. 5 44. 7 55. 5 59. 4 42. 8 75. 8 64. 8 16. 70 11. 09 5. 53 -3. 71 8. 66 16. 76 7. 92 5. 56 15. 38 7. 19 37. 72 4. 76 28. 92 -1. 04 13. 29 Χώρα ΑΥΣΤΡΙΑ1 ΒΕΛΓΙΟ1 * ΔΑΝΙΑ ΦΙΝΛΑΝΔΙΑ ΓΑΛΛΙΑ ΓΕΡΜΑΝΙΑ 3 ΕΛΛΑΔΑ ΙΡΛΑΝΔΙΑ2 ΙΤΑΛΙΑ1 ΛΟΥΞΕΜΒΟΥΡΓΟ2 ΚΑΤΩ ΧΩΡΕΣ1 ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ ΙΣΠΑΝΙΑ ΣΟΥΗΔΙΑ ΗΝΩΜΕΝΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ '1992 21991 »ΟΔΓ: 1990 41992 1982 81991 1981 * ορίζεται ως το γυναικείο εργατικό δυναμικό κάθε ηλικίας διαιρούμενο διό του γυναικείου πληθυσμού ηλικίας 15-64 ετών(σε %) 28 Πίνακας 2. 7 Η μερική απασχόληση ως % της συνολικής απασχόλησης ΕΕ 15, (1993) Και τα δ υο φ ύ λα Γ υ ν α ί κ ες Ανδρες γνταΐΜ>»ως * π|ς OOTDXem 1Α83 iflna j ra 8. 4 6. 1 23. 8 8. 3 9. 6 12. 6 6. 5 6. 6 4. 6 63 Θ. 1 12. 4 22. 5 6. 6 13. 7 14. 1 4. 8 6. 4 5. 9 6. 9 21 4 32. 8 60 58 24. 8 7. 3 6. 3 24. θ 24. 0 20. 0 19. 7 44. 7 12. 5 20. 1 30. 0 12. 1 15. 5 9. 17. 0 50. 1 10. 0 13. 9 45. 9 42. 4 ma 20. 5 28. 1 36. 7 11. 2 26. 3 30. 7 8. 4 17. 8 11. 5 16. 5 62. 9 11. 2 14. 3 41. 4 J&2 JJHQ. 1BQg JJHH, 1. 6 2. 1 10. 1 6. 2 4. 1 2. 2 2. 8 3. 6 2. 9 1. 3 13. 4 43 23 9. 1 1. 5 2. 0 6. 6 4. 5 2. 5 1. 7 3. 7 2. 7 2. 4 1. 0 7. 2 34 2. 4 63 JL2 88. 4 84. 0 84. 7 71. 7 84. 3 91. 9 61. 2 71. 6 64. 8 88. 9 77. 3 65. 9 71. 5 86. 6 88 Β 1Bfl3 89. 1 75. 8 63. 1 83. 3 91. 0 61. 3 71. 6 68. 5 88. 5 75. 0 67. 3 75 9 81 3 Α Υ Σ Τ Ρ ΙΑ 1 Β Ε Λ Γ Ι Ο1 ΔΑΝΙΑ 1 Φ Ι Ν Λ Α Ν Δ ΙΑ ΓΑΛΛΙΑ 3 Γ Ε Ρ Μ Α Ν Ι Α1,3 Ε Λ Λ Α Δ Α1 Ι Ρ Λ Α Ν Δ ΙΑ 2 ΙΤΑΛΙΑ1 Λ Ο Υ Ξ Ε Μ Β Ο Υ Ρ Γ Ο1 ΚΑΤΩ Χ Ω Ρ ΕΣ Π Ο Ρ Τ Ο Γ Α Λ Ι Α4 Ι Σ Π Α Ν ΙΑ * Σ Ο Υ Η Δ ΙΑ Η Ν Ω Μ Ε ΝΟ Β Α Σ Ι Λ Ε Ι ΟΙ Μ 9 Θ2 Ί Θ 91 'ΟΔΓ 1990 «1986 51 9 87 Πηγή - OECD 1994/1995 Σγήαα2. 5 Μεταβολές της απασχόλησης (ΕΕ) Unemployment r a i· (men) Unemployment rate (women) Temporary work Temporary work (women %) Part-time work (women %) Πηγή : COM (96) 60 τελικό • 1991 Π1975 !S-f^BS 15 20 25 30 29 Πίνακας 2. 8 Ποσοστά ανεργίας ΕΕ 15, (1993) Και τα δύο φνλα Γυναίκες Άνοοες Ποσοστά ανεργίας των νέων % του συνολικού εργατικού δυναμικού % του συνολικού γυναικείου εργατικού δυναμικού % του συνολικού ανδρικού εργατικού δυναμικού % του εργατικού δυναμικού TOJV νέων (κάτω των 25 ετών) Γυναίκες Άνδρες Χώρα 1983 1993 1983 1993 1983 1993 1983 1993 1983 1993 4,2 10,3 10,7 17,7 11,6 8,8 9,7 15,7 10,8 1,2 6,7 5,5 22,4 8,2 10,2 5,1 18,3 12,3 5,2 11,2 8,8 11,8 11,1 15,3 1. 7 14,0 12,2 20,3 3. 5 8,0 4,5 14,2 11,1 15,6 13,7 10,4 15,3 312,1 15,1 2,0 8,8 6,5 28,9 6,6 5,4 3,5 10,0 10,7 5,6 6,3 7,3 5,8 15,3 6,2 1,0 10,6 4,7 15,6 3,4 13,3 4,0 10,3 19,5 9,8 7,7 6,4 317,3 8,3 1,1 5,3 4,6 18,6 9,8 13,9 28,5 19,3 10,8 25,5 11,1 30,0 16,6 36,5 7,4 18,8 24,6 43,7 8,3 17,3 19,7 14,6 11,3 28,4 7,6 38,6 20,9 35,6 3,8 6. 8 14,9 47,4 14,9 13,4 19,1 17,8 10,3 15,0 10,2 17,1 22,9 25,5 6. 2 22,6 13,2 33,7 7,8 22 "*. 17,4 14,3 15,4 21,5 7,4 20,1 24,9 26,7 4,2 6,8 9,8 39,9 21,6 20,8 ΑΥΣΤΡΙΑ ΒΕΛΓΙΟ2 ΔΑΝΙΑ ΦΙΝΛΑΝΔΙΑ ΓΑΛΛΙΑ ΓΕΡΜΑΝΙΑ4 ΕΛΛΑΔΑ ΙΡΛΑΝΔΙΑ ΙΤΑΛΙΑ ΛΟΥΞΕΜΒΟΥΡΓΟ2 ΚΑΤΩ ΧΩΡΕΣ2 ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ ΙΣΠΑΝΙΑ ΣΟΥΗΔΙΑ ΗΝΩΜ. ΒΑΣΙΛΕΙΟ2 4,1 13,2 11. 4 5,4 8,3 7,9 7,9 14,0 9,3 16,0 11,8 7,8 17,0 3,5 11,2 Πηγή-OECD 199411995 'Με βάση τον εθνικό ορισμό 21992 31991 4ΟΔΓ: 1990 ΣγτΜα2. 6 Σημερινή δημογραφική διάρθρωση και διάρθρωση του ενεργού πληθυσμού Î Μη ενεργοί Άνεργοι Απασχολούμενοι 1994 90 + 85-89 80-84 75-79 70-74 65-69 60-64 55-59 50-54 45-49 41 -44 35-40 30-34 25-29 20-24 15-19 10-14 5-9 0-4 4,5 1,5 1. 5 4. 5 Πηγή: Η δημογραφική κατάσταση στην Ευρωπαϊκή Ένωσητο 1995, Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, Λουξεμβούργο 1996 30 Πίνακας 2. 9 Δείκτες ανάπτυξης φύλου (GDI) Χώρα Δείκτης αναχτνξης φύλο» (GDI)" Πραγματικό κατά κεφαλή ΑΕγχΠ (lAAotS) 1992 Μερίοιο τον ιιροσχοριζόμενον εισοδήματος (%) β Μέτρο ενίσχνοΊκ φνλον (GEM)Y Δείκτης ανβράχινης ανάχττ&Κ (HDI) Σννονασμένο μεικτό κοσοστό συμμετοχής στη* χρητοβάβμια, δεντεροβαβριια και τριτοβάθμια εκχαίοενση (·/·) 1992 Ανδρες Γνναίκ Άνδρες Γνναίκ ες 41. 6 40,6 39,8 35,7 33,6 30,8 58,4 59,4 60,2 64,3 66,4 69,2 76,7 90,6 823 83,5 85,9 76,1 79^ 100,0 85,6 87,5 82,0 77. 4 18. 320 16. 270 19. 080 19. 510 18. 710 17. 160 0,757 (1) 0,722 (3) 0,683 (4) 0,433 (31) 0,610 (9) 0,483 (19) (1) 0,919 (2) 0,918 (4) 0,904 0,898 (7) 0. 882 (10) 0,862 (13) Σουηδία Φινλανδία Δανία Γαλλία Αυστρία Ηνωμένο Βασίλειο Ιταλία Βέλγιο Κάτω Χώρες Πορτογαλία Ελλάδα Ιρλανδία Ισπανία Λουξεμβούργο Πηγή : Human Development Report, 1995 ",Ο αριθμός εντός παρενθέσεως αφορά τη γενική κατάταξη ως προς τον GDI. Ο GDI μετρά την ανάπτυξη προσαρμόζοντας το αποτέλεσμα για το φύλο. ' Τελευταίο διαθέσιμο έτος. τ Ο GEM μετρά την ανισότητα μεταξύ των δύο φύλων όσον αφορά τη λήψη οικονομικών και πολιτικών αποφάσεων. * Ο HDI μετρά την εθνική ανάπτυξη με βάση κοινωνικούς και οικονομικούς δείκτες. 0,861 (14) 0,852 (18) 0,851 (20) 0,832 (25) 0,852 (27) 0,813 (30) 0,795 (34) 0,790 (35) 18. 090 18. 630 17. 780 9. 850 8. 310 12. 830 13. 400 21. 520 0,585 (10) 0,479 (21) 0,625 (7) 0,435 (30) 27,6 27,3 25,2 29,9 22,2 22,2 18,6 23. 1 70,3 84,3 86,5 84^ 77,6 84,6 88,7 57,4 69,0 84,1 89,4 70,2 77,4 80,6 83,0 55. 6 72,4 72,7 74,8 70,1 77,8 77,8 81,4 76. 9 0,469 (24) 0,452 (26) 0. 542 (13) 20 12 4 36 22 19 9 27 10 5 16 8 14 18 31 3. ΕΠΕΕΕΓΙΕΙΙΕ ΔΕΕΕΟΕΟ ΥΓΕΕΑΟ Το προηγούμενο κεφάλαιο παρέσχε μια επισκόπηση των κοινωνικών και δημογραφικών τάσεων που είναι σημαντικές για την κατάσταση των γυναικών στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα. Το τμήμα αυτό παρουσιάζει μια επιλογή δεικτών υγείας, μεταξύ των οποίων το προσδόκιμο επιβίωσης, τη βρεφική θνησιμότητα, τη μητρική θνησιμότητα, την αυτοαξιολόγηση της κατάστασης της υγείας και το βάρος. Οι δείκτες αυτοί είναι δυστυχώς οι μοναδικοί που υπάρχουν σήμερα σε κοινοτικό επίπεδο. Ωστόσο αποκαλύπτουν σημαντικές διαφορές μεταξύ των κρατών μελών, οι οποίες είναι πιθανόν να αντικατοπτρίζουν διαφορές στην κατάσταση υγείας. 3. 1 Προσδόκιμο επιβίωσης Το προσδόκιμο επιβίωσης (κατά τη γέννηση) αυξήθηκε σημαντικά τις τελευταίες δεκαετίες ουσιαστικά σε όλα τα κράτη μέλη. Μεταξύ 1970 και 1995, ο κοινοτικός μέσος όρος του προσδόκιμου επιβίωσης των γυναικών κατά τη γέννηση αυξήθηκε κατά 5,5 έτη (όσον αφορά τους άνδρες, η αντίστοιχη αύξηση ήταν σχεδόν κατά 5 έτη). Ως αποτέλεσμα, ένα κορίτσι που γεννήθηκε το 1995 αναμένεται ότι θα ζήσει πολύ περισσότερο από 80 έτη, ενώ ένα αγόρι πολύ περισσότερο από 73,5 έτη. Όπως φαίνεται στο Σχήμα 3. 1, στην ΕΚ παρατηρούνται σημαντικές διακυμάνσεις ως προς το βαθμό αύξησης του προσδόκιμου επιβίωσης (κατά τη γέννηση). Γενικά, οι χώρες στις οποίες το 1970 παρατηρούνται το χαμηλότερο προσδόκιμο επιβίωσης, σημείωσαν τη μεγαλύτερη αύξηση, πράγμα που ισχύει ιδίως για την Πορτογαλία. Επιπλέον, σε ορισμένες χώρες (π. χ. Ισπανία) η αύξηση που σημειώθηκε ήταν τόσο μεγάλη ώστε σήμερα οι χώρες αυτές να κατέχουν τις πρώτες θέσεις όσον αφορά το προσδόκιμο επιβίωσης. Σε άλλες χώρες σημειώθηκαν πολύ μικρότερες αυξήσεις, ιδίως στη Δανία, όπου το προσδόκιμο επιβίωσης, ενώ το 1960 ήταν από τα υψηλότερα στην ΕΚ, σήμερα είναι ένα από τα χαμηλότερα, λόγω της οιονεί στασιμότητας που παρουσιάζει το προσδόκιμο επιβίωσης από τα μέσα της δεκαετίας του 1970. Το γεγονός ότι στη Δανία το προσδόκιμο επιβίωσης είναι χαμηλό (και στάσιμο) οφείλεται μεταξύ άλλων στην υα|>ηλή πρόωρη θνησιμότητα των γυναικών κάτω των 65 ετώνα ι. Όπως φαίνεται στο Σχήμα 3. 2, η μεγαλύτερη μείωση του προσδόκιμου επιβίωσης λόγω προώρου θανάτου σημειώθηκε στη Δανία, ενώ η μικρότερη στην Ισπανία και στην Ελλάδα. Σε όλα τα κράτη μέλη οι γυναίκες ζουν περισσότερο από τους άνδρες, όπως φαίνεται στο Σχήμα 33. Κατά μέσο όρο, οι γυναίκες ζουν κατά 6,4 έτη περισσότερο από τους άνδρες (βλ. Πίνακα 3. 1) αλλά η διαφορά κυμαίνεται από τα 8,1 έτη στη Γαλλία έως τα 5,1 έτη στη Δανία. Με λίγες εξαιρέσεις, η διαφορά μεταξύ των δύο φύλων διατηρήθηκε σχετικά σταθερή με την πάροδο του χρόνου. Στις εξαιρέσεις συγκαταλέγονται Δανία, οι Κάτω Χώρες και το Ηνωμένο Βασίλειο, όπου από τη δεκαετία του 1980 η διαφορά μειώθηκε, και η Ισπανία, όπου αυξήθηκε2. Το προσδόκιμο επιβίωσης δεν μετρείται μόνο κατά τη γέννηση. Στους Πίνακες 3. 2-3. 4 φαίνονται τα προσδόκιμα επιβίωσης κατά το 15ο, το 45ο και το 65ο έτος της ηλικίας. Και πάλι παρατηρούνται τα ίδια πρότυπα διακύμανσης μεταξύ των κρατών μελών (και μεταξύ ανδρών και γυναικών) σε όλες τις ομάδες ηλικιών, μολονότι η διαφορά μεταξύ μέσου προσδόκιμου επιβίωσης γυναικών και ανδρών μειώνεται αυξανομένης της ηλικίας. Η υψηλή πρόωρη θνησιμότητα στη Δανία αποδίδεται, μεταξύ άλλων, στο υπερβολικό κάπνισμα, στην υπέρμετρη κατανάλωση οινοπνευματωδών ποτών και στην υψηλή ανεργία. 32 3. 2 Βρεφική θνησιμότητα Η βρεφική θνησιμότητα (πριν από το Ιο έτος της ηλικίας) είναι ένας άλλος ευρύτατα αναφερόμενος δείκτης υγείας. Όπως φαίνεται στο Σχήμα 3. 4, τις τελευταίες δεκαετίες η βρεφική θνησιμότητα μειώθηκε σημαντικά. Το 1970, η θνησιμότητα των θηλέων. βρεφών στην ΕΚ ήταν 21,9 θάνατοι ανά 1. 000 γεννηθέντα ζωντανά, ενώ το 1992 ήταν μόνο 6,9, μειώθηκε δηλαδή κατά 68%. Η μείωση αυτή συνοδεύτηκε από συρρίκνωση του διαστήματος τιμών. Το 1971, η Πορτογαλία σημείωνε την υψηλότερη βρεφική θνησιμότητα, με σχεδόν 50 θανάτους ανά 1. 000 γεννηθέντα ζωντανά, ενώ η Σουηδία (το 1970) τη μικρότερη (11 θάνατοι ανά 1. 000 γεννήσεις ζώντων), η διαφορά ανερχόταν δηλαδή στους 40 θανάτους ανά 1. 000 γεννηθέντα ζωντανά. Το 1992, η υψηλότερη θνησιμότητα των θηλέων. βρεφών, η οποία παρατηρούνταν και πάλι στην Πορτογαλία, ήταν 9,29 ενώ η χαμηλότερη σημειωνόταν στη Σουηδία και τη Φινλανδία, μόλις πάνω από 5 ανά 1. 000 γεννηθέντα ζωντανά. Η διαφορά ήταν πλέον μόλις 4,13 θάνατοι ανά 1. 000 γεννηθέντα ζωντανά, μικρό κλάσμα της διαφοράς που παρατηρούνταν πριν από 22 χρόνια. Οι λόγοι στους οποίους οφείλεται αυτή η σημαντική μείωση της βρεφικής θνησιμότητας έχουν σχέση με τη βελτιωμένη υγεία των μητέρων και την καλύτερη ποιότητα προγεννητικής και νεογνικής περίθαλψης3 καθώς και με τις γενικές βελτιώσεις που συντελέστηκαν κατά τις τρεις τελευταίες δεκαετίες στον κοινωνικό και στον οικονομικό τομέα. 3. 3 Μητρική θνησιμότητα Ενώ στις αναπτυσσόμενες χώρες η μητρική θνησιμότητα είναι υψηλή, στις ανεπτυγμένες χώρες είναι σχετικά χαμηλή εξαιτίας των καλύτερων συστημάτων υγειονομικής περίθαλψης. Παρ' όλα αυτά, τις τελευταίες δεκαετίες σχετική μείωση της μητρικής θνησιμότητας σημειώθηκε και στην ΕΚ. Όπως φαίνεται στο Σχήμα 3. 5, η μητρική θνησιμότητα μειώθηκε από τους 35 περίπου θανάτους ανά 100. 000 γεννήσεις ζώντων το 1970 στους μόλις πάνω από 7 ανά 100. 000 το 1992, δηλαδή κατά 79%. Σε απόλυτες τιμές, οι θάνατοι μητέρων στην ΕΕ μειώθηκαν από 1. 493 το 1970 σε 178 το 1992. Όπως και με τη βρεφική θνησιμότητα, η μείωση της μητρικής θνησιμότητας συνοδεύτηκε από μεγάλη μείωση τόσο της διαφοράς μεταξύ των ποσοστών όσο και της διακύμανσης τους. Το 1971, η υψηλότερη μητρική θνησιμότητα, η οποία παρατηρούνταν στο Λουξεμβούργο, ανερχόταν σε 67,5 ανά 100. 000 ενώ η χαμηλότερη παρατηρούνταν στη Δανία, όπου ανερχόταν σε 8,47 ανά 100. 000. Το 1992, η Γαλλία σημείωνε την υψηλότερη μητρική θνησιμότητα, 12,91 ανά 100. 000, ενώ στη Σουηδία και στο Λουξεμβούργο δεν σημειώθηκε κανένας μητρικός θάνατος. Όπως φαίνεται στο Σχήμα 3. 5, τα μεγαλύτερα ποσοστά μείωσης σημειώθηκαν στη Σουηδία και στο Λουξεμβούργο (100%) ενώ το μικρότερο στη Δανία (12,9%), διότι, μεταξύ άλλων, το 1970 η μητρική θνησιμότητα ήταν ήδη ιδιαίτερα χαμηλή. 3. 4 Αυτοαξιολόγηση της υγείας Ενώ το προσδόκιμο επιβίωσης είναι ένα μέτρο της υγείας του πληθυσμού, δεν παρέχει πολλές πληροφορίες σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο εκτιμούν τα ίδια τα άτομα την υγεία τους. Στο Σχήμα 3. 6 φαίνεται με ποιον τρόπο ένα τυχαίο δείγμα γυναικών στην ΕΚ εκτίμησαν την υγεία τους στις αρχές του 1996α. (Βλ. Πίνακες 3. 5-3. 7 για την κατανομή των απαντήσεων όλων των γυναικών γενικά, αφενός, και των ηλικιωμένων γυναικών, αφετέρου. ) Γενικά, οι γυναίκες στην ΕΚ εκτιμούν ότι χαίρουν αρκετά καλής υγείας, καθώς το 62% περίπου δήλωσαν ότι ήταν υγιείς ή πολύ υγιείς το προηγούμενο έτος. Το ποσοστό Από τις γυναίκες ζητήθηκε να κατατάξουν την υγεία τους κατά τους προηγούμενους 12 μήνες σε μια κλίμακα 5 βαθμών: πολύ καλή, καλή, σχετικά καλή, κακή, πολύ κακή. 33 αυτό είναι φυσικά χαμηλότερο στις ηλικιωμένες γυναίκες. Κατά μέσο όρο, μόνο το 40% περίπου των γυναικών ηλικίας 65-74 ετών δήλωσαν ότι η υγεία τους είναι καλή ή πολύ καλή (Πίνακας 3. 6). Όπως αναμενόταν, οι γυναίκες ηλικίας 75 ετών και άνω κρίνουν γενικά ότι το επίπεδο υγείας τους είναι χαμηλότερο (βλ. Σχήμα 3. 7), αν και στην Αυστρία, στο Λουξεμβούργο, στην Ισπανία και στην Πορτογαλία, οι γυναίκες ηλικίας 75 ετών και άνω πιστεύουν ότι είναι υγιέστερες από τις γυναίκες ηλικίας 65-74 ετών01. Όπως και με το προσδόκιμο επιβίωσης, ο κοινοτικός μέσος όρος συγκαλύπτει μεγάλες διαφορές μεταξύ των κρατών μελών. Όπως φαίνεται στον Πίνακα 3. 5, το ποσοστό των γυναικών σε κάθε χώρα που δήλωσε ότι χαίρει πολύ καλής υγείας κυμαίνεται από το 45,9% στην Ιρλανδία έως το 6,9% στην Πορτογαλία (βλ. και Σχήμα 3. 6). Το συνδυασμένο ποσοστό (υγιών και πολύ υγιών γυναικών) παρουσιάζει αντίστοιχη διακύμανση, από το 75,8% στην Ιρλανδία έως το 34,7% στην Πορτογαλία. Ωστόσο, πρέπει να σημειωθεί ότι στην Πορτογαλία το ποσοστό γυναικών που δήλωσαν ότι είναι υγιείς ή πολύ υγιείς είναι σημαντικά χαμηλότερο απ' ό,τι στη Φινλανδία που κατέχει την αμέσως επόμενη θέση (54,9%). Τα αποτελέσματα της Πορτογαλίας είναι συνεπή με το σχετικά υψηλό επίπεδο ανικανότητας λόγω μακροχρόνιας ασθένειας που αναφέρεται στο Τμήμα 4. 1. 3. 5 Ύψος Είναι γνωστό ότι το μέσο ύψος του πληθυσμού αυξήθηκε σε όλο τον κόσμο τον τελευταίο αιώνα, ιδίως όμως τις τελευταίες δεκαετίες. Έτσι, στις ανεπτυγμένες χώρες το ύψος άρχισε να χρησιμοποιείται ολοένα και περισσότερο ως μέτρο της υγείας του πληθυσμού. Για να γίνει αντιληπτή αυτή η διάσταση της υγείας, στην έρευνα του Ευρωβαρομέτρου του 1996 συμπεριελήφθησαν ερωτήσεις σχετικά με το ύψος. Κατά μέσο όρο, το ύψος των ευρωπαίων γυναικών είναι 163,5 εκατ. , όμως αυτός ο μέσος όρος παρουσιάζει σημαντικές διακυμάνσεις μεταξύ των κρατών μελών. Όπως φαίνεται στο Σχήμα 3. 8 και στον Πίνακα 3. 8, τις πρώτες θέσεις στην ΕΚ όσον αφορά το ύψος των γυναικών κατέχουν οι Κάτω Χώρες και η Δανία, ενώ τις τελευταίες η Ισπανία και η Πορτογαλία, με μέσα ύψη 161,0 εκατ. και 159,6 εκατ. αντιστοίχως. Έτσι, η διαφορά μεταξύ πληθυσμού με το μικρότερο και πληθυσμού με το μεγαλύτερο ύψος στην ΕΚ είναι πάνω από 8 εκατ. Ενώ το μέσο ύψος διαφέρει σημαντικά μεταξύ των κρατών μελών, αύξηση του ύψους των γυναικών σημειώθηκε σε όλες τις χώρες. Όπως φαίνεται στο Σχήμα 3. 9 και στον Πίνακα 3. 8, το ύψος της ομάδας μεγαλύτερων ηλικιών (δηλαδή των γυναικών ηλικίας 60 ετών και άνω) είναι πολύ μικρότερο απ' ό,τι της ομάδας νεαρότερων ηλικιών (δηλαδή των γυναικών ηλικίας 18-29 ετών), πράγμα που επιβεβαιώνει την αύξηση του ύψους με την πάροδο του χρόνου. Αυτό είναι ακόμη εμφανέστερο εάν εξεταστεί η κατανομή του μέσου ύψους συναρτήσει της ηλικίας, όπως φαίνεται στο Σχήμα 3. 10. Το μέσο ύψος των γυναικών της ΕΚ μειώνεται ομοιόμορφα από τις νεότερες κοόρτεις (ηλικίας 18-29 ετών) προς τις κοόρτεις μεγαλύτερης ηλικίας (60 ετών και άνω), οι δε γυναίκες της νεαρότερης ομάδες ηλικιών είναι σχεδόν κατά 5 εκατ. ψηλότερες από τις γυναίκες της μεγαλύτερης ομάδας ηλικιών. Βιβλιογραφία 1 Υπουργείο Υγείας, Δανία (1994a): 11 ζωή ΟΏ) Δανία, Denmark 2 Euroslat (1995a). Women and Men in the European Union: A Statistical Portrait. Luxembourg: Office for Official Publications of the European Communities. 3 Abel-Smith, B. , Figueras. J. , Holland, W. , McKee, M. , Mossialos. E. (1995). Choises in Health Policy. London: Dardmoulh. To κατά κάποιον τρόπο ανώμαλο αυτό αποτέλεσμα μπορεί να οφείλεται στο σχετικά μικρό δείγμα. 34 [Σχήματα και Πίνακες] 35 Σ/ήμα3. 1 Προσδόκιμο επιβίωσης κατά τη γέννηση, 1970-1995 Γυναίκες, ΕΕ 15 EU 15 Denmark Portugal Ireland United Kingdom Germany Austria Belgium Finland Luxembourg Greece The Netherlands Spain Italy Sweden France * Ettimale for Spain, Italy, France and EUlS in 1995 Πηγή - Euroslal 1997 • 1995 Π1970 =3= 20 10 30 40 50 60 70 80 Years •Η 90 Σ/ήμα3. 2 Μείωση του προσδόκιμου επιβίωσης λόγω πρόωρου θανάτου Matoen. ιου npooMoMou cni0JucMK fcoyw tmAieu npiv ono ι© 66ο *ιος της nMdoc l»:a«>nnin(]oooMMOucnipuatK>A«uB<><««]unpi« anontSotx* τηςηΜΟς Γυναίκες, W2 MDTovtn oianuno if m Γιο© «xi rm X«po 1992 %Ι««*ΟΡΟ»> nana MUA •ΒΛΠΟιιι HNQMBBOMIWIO Kmamcrrpro Xwpo zomoM ΟΜΜΑ EMAM 000 100 J00 300 400 500 em eon 700 BOO BOO •mi «CUT 1 Πηγή - HFA 1996. EE15 ΛΑΝΙΑ ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ ' ΒΕΛΠΟ1 ΗΝΩΜΕΝΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ ΛΟΥΞΕΜΒΟΥΡΓΟ1 ΙΡΛΑΝΔΙΑ ΓΕΡΜΑΝΙΑ4 ΑΥΣΤΡΙΑ ΚΑΤΩ ΧΩΡΕΣ ΓΑΛΛΙΑ ΙΤΑΛΙΑ* «ΝΛΑΝΔΙΑ ΣΟΥΗΔΙΑ ΙΣΠΑΝΙΑ ΕΔΔΔΔΔ 1 3. 89 4. B0 4 50 4 30 4. 20 4 10 4. 10 4. 00 3. 90 3. 80 3. 80 3. 70 3. 70 3. 50 3. 50 34Û -36. 0: -15. 7Î -50 5! -29. 51 -30 0C -35 94 -3971 -37. 5C -40. 0C -24. 0C -32. U -43. 0Î -30. Κ -25. 5Î -38. 6C «43JJ 01970 • 1002 11071 '198Θ 31991 Ό ΔΓ 1990 Πηγή - HFA 1996 36 Σχήμα 3. 3 Προσδόκιμο επιβίωσης κατά τη γέννηση (σε έτη) ΕΕ 15 (1995) EUAVERAGE FRANCE SWEDEN ITALY SPAIN NETHERLANDS GREECE BELGIUM LUXEMBOURG FINLAND AUSTRIA GERMANY Country UNrrED KINGDOM IRELAND PORTUGAL DENMARK DFemales •Males 66 68 70 72 74 76 78 80 82 Expectancy in Years Πηγή - Eurostat 1997 Πίνακας 3. 1 Προσδόκιμο επιβίωσης κατά τη γέννηση (σε έτη) ΕΕ 15 (1995) Χώρα Άνδρες Ι νναίκες Διαφορά " 80. 10* 81. 90* 81. 20* 80. 20 78. 60 80. 20 80. 20 81. 40* 80. 10 79. 70 80. 40 78. 60 81. 40 79. 20 80. 30 77. 80 6. 40 8. 10 8. 00 7. 40 7. 30 7. 30 6. 80 6. 50 6. 50 6. 50 5. 80 5. 60 5. 30 5. 20 5. 20 5. 10 ΜΕΣΟΣ ΟΡΟΣ ΕΕ ΓΑΛΛΙΑ ΙΣΠΑΝΙΑ ΦΙΝΛΑΝΔΙΑ ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ ΛΟΥΞΕΜΒΟΥΡΓΟ ΒΕΛΠΟ ΙΤΑΛΙΑ ΑΥΣΤΡΙΑ ΓΕΡΜΑΝΙΑ ΚΑΤΩ ΧΩΡΕΣ ΙΡΛΑΝΔΙΑ ΣΟΥΗΔΙΑ ΗΝΩΜΕΝΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ ΕΛΛΑΔΑ ΔΑΝΙΑ 1 Εκτίμηση Κατάταξη με βάση τη διαφορά Πηγή - Eurostat 1997 73. 70* 73. 80* 73. 20* 72. 80 71. 30 73. 00 73. 40 74. 90* 73. 60 73. 30 74. 60 73. 00 76. 20 74. 00 75. 00 72. 70 37 Πίνακας 3. 2 Προσδόκιμο επιβίωσης κατά το 15ο έτος της ηλικίας (σε έτη) ΕΕ 15 (1995) Χώρα Άνδρες Γυναίκες Διαφορά * ΜΕΣΟΣ ΟΡΟΣ ΕΕ ΓΑΛΛΙΑ ΦΙΝΛΑΝΔΙΑ ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ ΛΟΥΞΕΜΒΟΥΡΓΟ ΙΣΠΑΝΙΑ ΒΕΛΓΙΟ ΓΕΡΜΑΝΙΑ ΑΥΣΤΡΙΑ ΙΤΑΛΙΑ ΚΑΤΩ ΧΩΡΕΣ ΙΡΛΑΝΔΙΑ ΣΟΥΗΔΙΑ ΗΝΩΜΕΝΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ ΕΛΛΑΔΑ ΔΑΝΙΑ * Κατάταξη με βάση τη διαφορά Πηγή - Eurostat 1997 59. 40 59. 50 58. 30 57. 30 58. 60 60. 00 59. 20 58. 90 59. 20 60. 20 60. 30 58. 70 61. 70 59. 70 60. 90 58. 40 65. 60 67. 50 65. 60 64. 40 65. 70 67. 10 65. 80 65. 30 65. 60 66. 50 65. 90 64. 20 66. 80 64. 80 66. 00 63. 30 6. 20 8. 00 7. 30 7. 10 7. 10 7. 10 6. 60 6. 40 6. 40 6. 30 5. 60 5. 50 5. 10 5. 10 5. 10 4. 90 Πίνακας 3. 3 Προσδόκιμο επιβίωσης κατά το 45ο έτος της ηλικίας (σε έτη) ΕΕ 15 (1995) Χώρα Άνδρες Γνναίκες Διαφ«ρά * 36. 50 38. 50 36. 90 36. 50 38. 00 36. 80 36. 20 37. 30 36. 80 36. 40 35. 50 35. 00 37. 50 35. 60 34. 30 36. 80 5. 20 6. 60 6. 40 6. 10 5. 70 5. 70 5. 50 5. 30 5. 20 5. 20 5. 20 4. 70 4. 50 4. 40 4. 10 4. 10 ΜΕΣΟΣ ΟΡΟΣΕΕ ΓΑΛΛΙΑ ΛΟΥΞΕΜΒΟΥΡΓΟ ΦΙΝΛΑΝΔΙΑ ΙΣΠΑΝΙΑ ΒΕΛΓΙΟ ΓΕΡΜΑΝΙΑ ΙΤΑΛΙΑ ΚΑΤΩ ΧΩΡΕΣ ΑΥΣΤΡΙΑ ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ ΙΡΛΑΝΔΙΑ ΣΟΥΗΔΙΑ ΗΝΩΜΕΝΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ ΔΑΝΙΑ ΕΛΛΑΔΑ * Κατάταξη μέ βάση τη διαφορά Πηγή - Eurostat 1997 31. 30 31. 90 30. 50 30. 40 32. 30 31. 10 30. 70 32. 00 31. 60 31. 20 30. 30 30. 30 33. 00 31. 20 30. 20 32. 70 38 Πίνακας 3. 4 Προσδόκιμο επιβίωσης κατά το 65ο έτος της ηλικίας ΕΕ 15 (1995) Χώρα Άνδρες Γυναίκες Διαφορά ' ΜΕΣΟΣ ΟΡΟΣ ΕΕ ΛΟΥΞΕΜΒΟΥΡΓΟ ΚΑΤΩ ΧΩΡΕΣ ΓΑΛΛΙΑ ΒΕΛΓΙΟ ΦΙΝΛΑΝΔΙΑ ΓΕΡΜΑΝΙΑ ΙΤΑΛΙΑ ΙΣΠΑΝΙΑ ΙΡΛΑΝΔΙΑ ΣΟΥΗΔΙΑ ΑΥΣΤΡΙΑ ΗΝΩΜΕΝΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ ΔΑΝΙΑ ΕΛΛΑΔΑ • Κατάταξη με βάση τη διαφορά Πηγή - Eurostat 1997 15. 00 14. 70 14. 70 16. 20 14. 80 14. 50 14. 70 15. 50 16. 00 13. 70 16. 00 15. 20 14. 60 14. 30 14. 10 16. 10 18. 80 19. 20 19. 10 20. 60 19. 10 18. 60 18. 50 19. 30 19. 80 17. 40 19. 70 18. 70 18. 10 17. 70 17. 50 18. 40 3. 80 4. 50 4. 40 4. 40 4. 30 4. 10 3. 80 3. 80 3. 80 3. 70 3. 70 3. 50 3. 50 3. 40 3. 40 2. 30 39 Σγήιια3. 4 Βρεφική θνησιμότητα * Fern·!· Ranted ty 1932 SDR EU PORTUGAL (1) G R E E CE BELGIUM (2) ITALY (3) AUSTRIA LUXEMBOURG (1) SPAIN FRANCE IRELAND UNITED KINGDOM^ DENMARK NETHERLANDS GERMANY (4) SWEDEN FINLAND '1971 '1939 51891 'FRBtoJgQ * Αριθμός θανάτων βρεφών κάτω του 1 έτους ανά 1. 000 γεννηθέντα ζώντα Πηγή-HFA 1996 1992 6. 93 9. 29 6. 56 8. 53 8. 22 7. 53 7. 19 7. 05 8. 82 8. 87 6 58 8. 51 6. 29 8 17 5 19 % chang tinn>,1871 •68. 44 •81. 3Î •71. 0! -59. 5! •72. 1! -70. 9: •84. 8! -ee o; -54. 9! •85. 7! -844- •54. i: -50. 8: - 7 3« •52 8: rq iq Coumiy E1S RTUOAL1 •KB «TAIY* (AUSTRIA SPAM FRANCE HttlANO UNTOD KMQDOM H W MX NETHERLANDS annum* «WIDEN FMLANP '1971 }1939 '1991 4FRGto1O30 £Ytiua3. S Μητρική θνησιμότητα * *ntadby1«BSCR 1 EU 15 FRANCE PORTUGAL (1) DENMARK NETHERLANDS MB ' GERMANY (4) UNITEO KMOOOM •• •BU ' BELGIUM (2) GREECE County |R E L A ND ITALY (3) SPAM FINLAND AUSTRIA SWEDEN LUXEMBOURG (1) D1970 • 1962 Ί ί ΤΤ 218» M891 •FRGtoiatO 3 10 20 30 40 50 60 70 R*U Μητρικοί θάνατοι (από κάθε αιτία) ανά 100. 000 γεννήσεις ζώντων Πηγή-HFA 1996 40 1992 % Chang ι iâZll. sloes. 7. 14 12. 91 9 56 7. 38 7. 12 6. 87 6. 88 8 62 5. 89 5 82 4 85 4 79 4 50 4 20 -79. 81 -54. 2t -82 4É •12. 87 -48. 82 •87. 1: -83 « •87. 5! •79. 11 -81. » •91. 1( -85 5: -63. 8! -83. 7; 0 00 -JLÛÛ. -100 0t JûOQt Country EU 19 FRANCE PORTUGAL1 DENMARK NETHERLANDS GERMANY4 UNITED KINGDOM BELGIUM* GREECE IRELAND ITALY' SPAIN FINLAND AUSTRIA S W E D EN U I Ï F M R m l R ri '1971 J1889 51931 4FRGto1930 Σγήαα3. 6 Αυτοαξιολόγηση της υγείας Γυναίκες ηλικίας 15 ετών και άνω, ΕΕ 15 Ireland Austria Denmark The Netherlands Belgium Luxembourg Greece France Germany W Germany Ε Sweden EU 15 Spain United Kingdom Italy Finland Portugal 0% 20% 40% 60% 80% 100% good D very good Πηγή : Ευρωβαρόμετρο 44. 3/1996 Πίνακας 3. 5 Εκτίμηση της υγείας, 1996 Γυναίκες ηλικίας 15 ετών και άνω, ΕΕ 15 Πολύ καλή % 45,9 35,3 45,4 20,7 27,2 24,8 30,8 20,6 19,8 16,5 31,9 23,1 15,6 25. 5 18,8 14,4 6,9 ΙΡΛΑΝΔΙΑ ΑΥΣΤΡΙΑ ΔΑΝΙΑ ΚΑΤΩ ΧΩΡΕΣ ΒΕΛΓΙΟ ΛΟΥΞΕΜΒΟΥΡΓΟ ΕΛΛΑΔΑ ΓΑΛΛΙΑ Δ. ΓΕΡΜΑΝΙΑ ΑΝ. ΓΕΡΜΑΝΙΑ ΣΟΥΗΔΙΑ ΕΕ15 ΙΣΠΑΝΙΑ ΗΝΩΜΕΝΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ ΦΙΝΛΑΝΔΙΑ ΙΤΑΛΙΑ ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ Πηγή : Ευρωβαρόμετρο 44. 3/1996 Πολύ κακή % 1,4 0,7 2. 2 2. 4 1. 3 1,0 2. 2 2. 8 9. 0 2,0 1. 6 2,7 1,5 2. 6 2. 2 1,4 6,9 Καλή Σχετικά καλή Κακή % 18,3 20,0 19,4 22,7 22,8 27. 4 19,8 25,0 28. 5 29,6 27,3 27,0 27,8 31,2 36,3 37,9 37,6 % 4,5 5,3 5,4 5,8 7,5 5,8 14,3 10,6 9,1 7,0 10,4 8,0 10,2 8. 5 6,0 5. 6 20,7 % 29,9 38,3 27,4 48,4 41,2 41,0 32. 9 41,0 41,7 44,7 28,9 37,5 44,8 32,1 36. 1 40,7 27,8 41 0,0 3,2 10,0 5,0 4. 0 2,9 1. 5 10,6 1. 5 4,7 0,0 3,7 5. 6 1,2 4,9 0. 0 8,6 Πολύ κακή Κακή % Πολύ κακή % Πίνακας 3. 6 Εκτίμηση της υγείας, 1996, Γυναίκες ηλικίας 65-74 ετών, ΕΕ 15 (1996) Πολύ καλή % Καλή % ΙΡΛΑΝΔΙΑ ΑΥΣΤΡΙΑ ΔΑΝΙΑ ΚΑΤΩ ΧΩΡΕΣ ΒΕΛΓΙΟ ΛΟΥΞΕΜΒΟΥΡΓΟ ΕΛΛΑΔΑ ΓΑΛΛΙΑ Δ. ΓΕΡΜΑΝΙΑ ΑΝ. ΓΕΡΜΑΝΙΑ ΣΟΥΗΔΙΑ ΕΕ15 ΙΣΠΑΝΙΑ ΗΝΩΜΕΝΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ ΦΙΝΛΑΝΔΙΑ ΙΤΑΛΙΑ ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ 21,6 15,9 31,7 25,0 16,0 8. 8 9 6,4 6,0 4,7 21,0 9,7 6,9 17,6 7,4 4. 2 0. 0 Πηγή : Ευρωβαρόμετρο 44. 3/1996 25,5 28,6 33,3 40,0 46. 0 32,4 29,9 27,7 34,3 34,4 30,6 29,2 25 24. 4 23,5 28. 4 4,3 Σχετικά καλή % 47,1 41,3 20,0 30,0 30,0 44,1 22,4 36,2 50,7 51,6 33,9 43,3 37,5 41,2 56,8 54,7 52,9 5. 9 9,5 5,0 0. 0 4,0 11,8 37,3 19,1 7,5 4,7 14,5 14,1 25 15,3 6,2 12. 6 34,3 Πίνακας 3. 7 Εκτίμηση της υγείας 1996, Γυναίκες ηλικίας 75 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) Πολύ καλή Καλή Σχετικά Κακή καλή % 45,0 32,1 50,0 23,1 42,9 17,6 11,8 47,4 48,5 62,5 55,6 43,5 38,1 45,5 42,9 44,7 18,5 % % 15,0 10,7 7,7 23,1 14. 3 11. 8 58,8 15,8 27,3 16. 7 7,4 19,2 19,0 6. 1 19. 0 21,1 51,9 5,0 0,0 0,0 0,0 2. 0 11,8 5. 9 5,3 0,0 0. 0 3,7 5,1 4,8 9,1 9,5 5,3 18,5 % % ΙΡΛΑΝΔΙΑ ΑΥΣΤΡΙΑ ΔΑΝΙΑ ΚΑΤΩ ΧΩΡΕΣ ΒΕΛΓΙΟ ΛΟΥΞΕΜΒΟΥΡΓΟ ΕΛΛΑΔΑ ΓΑΛΛΙΑ Δ. ΓΕΡΜΑΝΙΑ ΑΝ. ΓΕΡΜΑΝΙΑ ΣΟΥΗΔΙΑ ΕΕ15 ΙΣΠΑΝΙΑ ΗΝΩΜΕΝΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ ΦΙΝΛΑΝΔΙΑ ΙΤΑΛΙΑ ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ 5,0 17,9 19,2 30,8 12,2 5,9 0,0 5. 3 9. 1 ο,ο 14,8 8,6 9,5 15,2 0,0 7,9 3. 7 Πηγή : Ευρωβαρόμετρο 44. 3/1996 30,0 39,3 23,1 23,1 28,6 52,9 23,5 26,3 15,2 20,8 18,5 23,7 28,6 24,2 28,6 21,1 7,4 42 lytltia 3. 7 Αυτοαξιολόγηση της υγείας Ηλικιωμένες γυναίκες, ΕΕ 15 (1996) D 65-74 ετών 75 ετών και άνω Ιρλανδία Αυστρία Δανία Κάτω Χώρες Βέλγιο Λουξεμβούργο Ελλάδα Γαλλία Δ. Γερμανία Αν. Γερμανία Σουηδία ΕΕ15 Ισπανία Ηνωμένο Βασίλειο Ιταλία Φινλανδία Πορτογαλία 0% 20% 40% 60% Καλή/πολύ καλή 80% 100% Πηγή: Ευρωβαρόμετρο 44. 3/1996 Σγήαα3. 8 Μέσο ύψος (σε cm) Γυναίκες ηλικίας 18 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) Δ. Γερμανία Κάτω Χώρες -τ Δανία ·| | Σουηδία -} Αυστρία -f Αν. Γερμανία 4- Λουξεμβούργο 4 Βέλγιο -j- ΕΕ15 γ Φινλανδία -ί- j Ιρλανδία Γαλλία f Ελλάδα i Ηνωμ. Βασίλειο 4 Ιταλία f Ισπανία -]• Πορτογαλία -[- Μέσος όρος ΕΕ 155 Κατάταξη με βάση το μέσο ύψος 160 165 Ύψος σε cm 170 Πηγή: Ευρωβαρόμετρο 44. 3/1996 43 Πίνακας 3. 8 Μέσο ύψος (σε cm) Γυναίκες ηλικίας 18 ετών και άνω ανά ομάδα ηλικιών, ΕΕ 15 (1996) ΟΜΑΔΕΣ Η Λ Ι Κ Ι ΩΝ 18-29 ετών 30-44 ετών 45-59 ετών 60 ετών κ αι άνω ΚΑΤΩ ΧΩΡΕΣ ΔΑΝΙΑ Δ. ΓΕΡΜΑΝΙΑ ΣΟΥΗΔΙΑ ΑΥΣΤΡΙΑ ΑΝ. ΓΕΡΜΑΝΙΑ ΛΟΥΞΕΜΒΟΥΡΓΟ ΒΕΛΓΙΟ ΕΕ15 ΦΙΝΛΑΝΔΙΑ ΙΡΛΑΝΔΙΑ ΓΑΛΛΙΑ ΕΛΛΑΔΑ ΗΝΩΜΕΝΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ ΙΤΑΛΙΑ ΙΣΠΑΝΙΑ ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ 169,7 167,8 168,3 166,8 166,7 165,7 166,0 165,8 165,4 165,6 164,8 164,6 164,8 163,6 164,1 164,4 161. 6 Πηγή. Ευρωβαρόμετρο 44. 3/1996 168,6 167,8 167,5 166,4 166,2 166,5 165. 0 165,3 164,3 164,6 163,5 163,9 163,3 162,1 162,9 160. 9 160,7 167,0 165,6 165,6 165,6 165,8 165,3 165,7 162,8 162,9 163,7 162,9 162,1 162,4 162,4 161,0 159,7 158. 4 164,8 163,8 162,7 164,0 163,2 163,0 163. 2 160,9 161,4 160,9 162,3 160,9 159,9 161,4 160,7 158,4 157,9 Σύνολο 18 ετών κ αι άνω 167,9 166,3 166,0 165,7 165,6 165,2 165. 1 163,7 163,5 163,4 163,4 163,0 162,7 162,3 162,1 161,0 159,6 Σχήμα 3. 9 Μέσο ύψος (σε cm) Γυναίκες ηλικίας 18 ετών και άνω ανά ομάδα ηλικιών, ΕΕ 15 (1996) Κάτω Χώρες f Δανία - Δ. Γερμανία --· Σουηδία Αυστρία Αν. Γερμανία -- Λουξεμβούργο -- Βέλγιο — ΕΕ15 -- Φινλανδία -- Ιρλανδία -- Γαλλία Ελλάδα -- Ηνωμ. Βασίλειο -- Ιταλία — Ισπανία •·- Πορτογαλία - 150 155 Κατάταξη με βάση το μέσο ύψος 18-29 ετών Μέσος όρος ΕΕ 60 ετών και άνω 1 1 160 165 Μέσο ύψος σε cm 170 175 Πηγή Ευρωβαρόμετρο 44 3/1996 44 Σχήμα 3. 10 Μέσο ύψος (σε cm) Γυναίκες ανά ομάδα ηλικιών, ΕΕ 15 (1996) Μέσο ύψος σε cm 170 165Τ 160 f 155 18-29 30-44 45-59 60+ Ομάδα ηλικιών Πηγή: Ευρωβαρόμετρο 44. 3/1996 45 4. IIOHPIOHOA Στο προηγούμενο κεφάλαιο περιγράφηκαν διάφοροι δείκτες υγείας όπως το προσδόκιμο επιβίωσης, η βρεφική θνησιμότητα και το ύψος. Το κεφάλαιο αυτό παρέχει μια σύντομη επισκόπηση των διαφόρων μέτρων νοσηρότητας. Καθώς σε επίπεδο ΕΚ δεν υπάρχουν ειδικοί κατά νόσο δείκτες νοσηρότητας, χρησιμοποιούνται έμμεσα μέτρα, όπως η αναπηρία που δήλωσαν οι ίδιες οι γυναίκες, τόσο η βραχυχρόνια όσο και η μακροχρόνια, και η χρήση των ιατρικών υπηρεσιών, όπως οι επισκέψεις σε γιατρό (τις προηγούμενες 2 εβδομάδες) και οι νοσηλείες σε νοσηλευτικό ίδρυμα (κατά το προηγούμενο έτος). Τα δεδομένα για τα μέτρα αυτά προέρχονται από την έρευνα του 1996 του Ευρωβαρομέτρου και από την έρευνα του 1994 του πάνελ νοικοκυριών της ΕΚ (ECHP). Καθώς όταν πραγματοποιήθηκε η τελευταία έρευνα η ΕΚ είχε μόνο 12 κράτη μέλη, τα δεδομένα της έρευνας ECHP περιορίζονται στις χώρες αυτές. 4. 1 Μειώσεις της δραστηριότητας λόγω χρόνιων καταστάσεων Όπως φαίνεται στο Σχήμα 4. 1 και στον Πίνακα 4. 2, σχεδόν μία στις τέσσερις γυναίκες στην ΕΚ δηλώνει μείωση των καθημερινών της δραστηριοτήτων σε μικρό (17,3%) ή σε μεγάλο (6,3%) βαθμό λόγω μακροχρόνιας ασθένειας. Αυτός ο μέσος όρος κυμαίνεται από το 30% στη Φινλανδία και στην Πορτογαλία έως το 15% στο Λουξεμβούργο. Ενώ το μέτρο αυτό μπορεί να επηρεαστεί κατά ένα βαθμό από τα κριτήρια που ισχύουν σε κάθε κράτος μέλος για τη χορήγηση σύνταξης αναπηρίας, είναι πιθανό ότι τελικά αντανακλά κάποιες υποκείμενες διαφορές στον επιπολασμό της αναπηρίας στο γυναικείο πληθυσμό. Βέβαια, το υψηλό ποσοστό γυναικών στην Πορτογαλία που αναφέρουν μείωση των καθημερινών τους δραστηριοτήτων λόγω μακροχρόνιας ασθένειας αντιστοιχεί ακριβώς στο υι{>ηλό ποσοστό γυναικών που δηλώνουν ότι η υγεία τους είναι κακή (βλ. Τμήμα 3. 4). Όπως αναμενόταν, η επίπτωση της αναπηρίας λόγω μακροχρόνιας ασθένειας αυξάνει ομοιόμορφα με την ηλικία. Όπως φαίνεται στο Σχήμα 4. 2, το ποσοστό γυναικών που δηλώνουν μείωση της δραστηριότητας τους σε μικρό ή σε μεγάλο βαθμό αυξάνει από το 10,2% στην ομάδα ηλικιών 15-29 ετών στο 54,3% στις γυναίκες 75 ετών και άνω. Το ποσοστό γυναικών κάτω των 30 ετών που δηλώνει σοβαρή αναπηρία ανέρχεται στο 1,5% ενώ είναι μόλις πάνω από το 20% για τις γυναίκες ηλικίας 75 ετών και άνω (Πίνακας 4. 2). Εάν εξεταστούν μόνον οι ηλικιωμένες γυναίκες, δηλαδή οι γυναίκες ηλικίας 65 ετών και άνω, είναι αξιοσημείωτο ότι περίπου το 50% δηλώνουν μείωση σε μικρό (36,4%) ή σε μεγάλο βαθμό (12,3%) των καθημερινών δραστηριοτήτων λόγω μακροχρόνιας ασθένειας (βλ. Πίνακα 43). Επιπλέον, η κατάταξη των χωρών με βάση τα ποσοστά αναπηρίας των ηλικιωμένων γυναικών (65 ετών και άνω) διαφέρει από την κατάταξη τους με βάση το γυναικείο πληθυσμό συνολικά. Αυτό προκύπτει από το Σχήμα 4. 3, καθώς ενώ οι χώρες αναφέρονται με την ίδια σειρά με το Σχήμα 4. 1, οι κατατάξεις που παρέχουν οι δύο ομάδες ηλικιών είναι διαφορετικές. Για παράδειγμα, οι Ελληνίδες κατατάσσονται 10ες με βάση το συνολικό γυναικείο πληθυσμό, μόλις πάνω από τον κοινοτικό μέσο όρο, η Ελλάδα όμως παρουσιάζει το δεύτερο κατά σειρά ποσοστό ηλικιωμένων γυναικών με αναπηρία λόγω μακροχρόνιας ασθένειας. Έτσι, οι ηλικιωμένες Ελληνίδες παρουσιάζουν σχετικώς υψηλότερα ποσοστά αναπηρίας από τις νεότερες. Αντίστοιχα, οι Ιρλανδέζες παρουσιάζουν το τρίτο κατά σειρά χαμηλότερο ποσοστό γυναικείας αναπηρίας με βάση το σύνολο του γυναικείου πληθυσμού, το τρίτο κατά σειρά μεγαλύτερο όμως όσον αφορά τις ηλικιωμένες γυναίκες. 4. 2 Βραχύχρονες μειώσεις της δραστηριότητας * Οι βραχύχρονες μειώσεις της δραστηριότητας λόγω ασθένειας ή τραυματισμού είναι πολύ λιγότερο συχνές από τις μειώσεις της δραστηριότητας λόγω χρόνιων καταστάσεατν. Κατά 46 μέσο όρο, το 13,8% των γυναικών στην ΕΚα αναφέρουν ότι αναγκάστηκαν να μειώσουν τις συνήθεις δραστηριότητες τους κατά τις δύο προηγούμενες εβδομάδες λόγω ασθένειας ή τραυματισμού, οι διακυμάνσεις όμως είναι σημαντικές: στην Ιταλία, μόνο το 5,6% των γυναικών αναφέρουν μείωση των συνήθων καθημερινών τους δραστηριοτήτων έναντι 20% σχεδόν στην Ολλανδία (Σχήμα 4. 4 και Π ίνακας 4. 4). Όπως ήταν αναμενόμενο, το ποσοστό των γυναικών που αναφέρουν βραχύχρονη μείωση της δραστηριότητας τους είναι πολύ μεγαλύτερο όσον αφορά τις ηλικιωμένες γυναίκες. Ο μέσος όρος των γυναικών που δηλώνουν τέτοια μείωση λόγω ασθένειας ή τραυματισμού ανέρχεται στο 25%, το χαμηλότερο δε ποσοστό παρατηρείται στην Ιταλία, όπου ανέρχεται στο 12,0%, και το υψηλότερο στη Γερμανία, όπου ανέρχεται στο 31,5%. Το αξιοσημείωτο είναι ότι οι Ιταλίδες (ηλικίας 65 ετών και άνω) αναφέρουν το μικρότερο ποσοστό βραχύχρονης αναπηρίας, ενώ παρουσιάζουν έναν από τους υψηλότερους επιπολασμούς όσον αφορά την αναπηρία λόγω χρόνιων καταστάσεων. Κατά τα φαινόμενα, αυτά τα δύο μεγέθη αντανακλούν διαφορετικές διαστάσεις της αναπηρίας (Σχήμα 4. 5 και Πίνακας 4. 5). Ο τελευταίος δείκτης αναπηρίας που θα αναλυθεί είναι οι βραχύχρονες μειώσεις της δραστηριότητας (κατά τις προηγούμενες δύο εβδομάδες) λόγω συναισθηματικών και ψυχικών προβλημάτων. Όπως φαίνεται στο Σχήμα 4. 6 και στον Πίνακα 4. 6, μόνο το 3% περίπου των γυναικών στην ΕΚ αναφέρουν ότι αναγκάστηκαν να μειώσουν την καθημερινή τους δραστηριότητα λόγω συναισθηματικών ή ψυχικών προβλημάτων, το χαμηλότερο δε ποσοστό παρατηρείται στην Ιταλία, περίπου 1%, και το υψηλότερο στις Κάτω Χώρες, σχεδόν 9%. Όσον αφορά αποκλειστικά τις ηλικιωμένες γυναίκες (ηλικίας 65 ετών και άνω), το πρότυπο εξακολουθεί να είναι το ίδιο, ο βαθμός όμως μείωσης της δραστηριότητας είναι μεγαλύτερος. Έτσι, στην Ιταλία παρατηρείται η χαμηλότερη επίπτωση (2,8%) και στις Κάτω Χώρες η υψηλότερη (11,2%), ενώ ο κοινοτικός μέσος όρος ανέρχεται στο 5,0% (βλ. Σχήμα 4. 7 και Πίνακα 4. 7). Συνεπώς, η δηλωθείσα επίπτωση της βραχύχρονης μείωσης της δραστηριότητας είναι χαμηλή στην ΕΚ ακόμη και όσον αφορά τις ηλικιωμένες γυναίκες, τόσο σε απόλυτες τιμές όσο και σε σχέση με άλλες μορφές μείωσης της δραστηριότητας. 4. 3 Ιατρικές επισκέψεις Παρ' όλο που η μείωση της δραστηριότητας είναι πιθανό να έχει ως αποτέλεσμα την υποβάθμιση της ποιότητας ζωής, δεν αποτελεί κατ' ανάγκη αφορμή για επίσκεψη γιατρού. Με βάση τις συνέπειες από άποψη κόστους, κατά την έρευνα του 1996 του Ευρωβαρομέτρου ρωτήθηκαν οι γυναίκες που συμμετείχαν εάν είχαν συμβουλευθεί γιατρό κατά τις προηγούμενες δύο εβδομάδες (είτε προσωπικά είτε διά τηλεφώνου). Τα αποτελέσματα παρέχονται στο Σχήμα 4. 8 και στον Πίνακα 4. 8. Κατά μέσο όρο, περίπου μία στις τρεις γυναίκες, με μερικές διακυμάνσεις μεταξύ των κρατών μελών, συμβουλεύθηκαν γιατρό κατά τις προηγούμενες δύο εβδομάδες. Στην Ιρλανδία και στις Κάτω Χώρες μόνο το 25% των γυναικών απάντησαν καταφατικά έναντι 38% στην Ισπανία. Όπως αναμενόταν, το ποσοστό γυναικών που συμβουλεύθηκε γιατρό (κατά τις προηγούμενες 2 εβδομάδες) αυξάνει με την ηλικία. Ενώ σημαντικό ποσοστό γυναικών ηλικίας κάτω των 30 ετών - σχεδόν μία στις τέσσερις - αναζητούν ιατρική βοήθεια, το ποσοστό αυξάνει ομοιόμορφα με την ηλικία, και στην ομάδα ηλικιών 75 ετών και άνω ιατρική βοήθεια αναζητούν πάνω από δύο στις πέντε γυναίκες (Σχήμα 4. 9 και Πίνακας 4. 9). Λόγω προβλημάτων σχετικά με τα δεδομένα, στην ανάλυση αυτή περιλαμβάνονται μόνον 11 από τα 12 κράτη μέλη. 47 4. 4 Νοσηλείες σε νοσηλευτικό ίδρυμα Το ποσοστό εισαγωγών σε νοσηλευτικό ίδρυμα (σε διάστημα ενός έτους) παρέχει ένα άλλο μέτρο της νοσηρότητας ενός πληθυσμού. Καθώς νοσηλεία σε νοσηλευτικό ίδρυμα απαιτείται μόνο για τις πιο σοβαρές ασθένειες, είναι σχετικά σποραδικό φαινόμενο, ακόμη και σε ετήσια βάση. Όπως φαίνεται στο Σχήμα 4. 10 και στον Πίνακα 4. 10, μόνο το 10% περίπου των γυναικών στην Κοινότητα ανέφεραν ότι νοσηλεύθηκαν σε νοσηλευτικό ίδρυμα. Ωστόσο, ο αριθμός εισαγωγών σε νοσηλευτικό ίδρυμα παρουσιάζει μεγάλες διακυμάνσεις μεταξύ των κρατών μελών, καθώς στη Δανία μόνο το 3,8% των γυναικών δήλωσε ότι νοσηλεύθηκε σε νοσηλευτικό ίδρυμα το προηγούμενο έτος έναντι 13% στη Γαλλία και στη Φινλανδία". Οι διαφορές αυτές μπορεί να αντανακλούν σε κάποιο βαθμό διαφορές στη διαθεσιμότητα νοσηλευτικών κλινών, η οποία παρουσιάζει επίσης μεγάλες διακυμάνσεις στην ΕΚ1. Εάν εξεταστούν οι διαφορές μεταξύ των ομάδων ηλικιών, είναι εμφανές ότι η αύξηση της αναπηρίας με την ηλικία επιφέρει αύξηση των εισαγωγών σε νοσηλευτικό ίδρυμα. Όπως φαίνεται στο Σχήμα 4. 11, μόνο το 6,3% των γυναικών ηλικίας 15-29 ετών δήλωσαν ότι νοσηλεύθηκαν σε νοσηλευτικό ίδρυμα το προηγούμενο έτος έναντι 18% των γυναικών ηλικίας 75 ετών και άνω (Πίνακας 4. 11). Το Σχήμα 4. 12 δείχνει τη μέση διάρκεια νοσηλείας των γυναικών που δήλωσαν ότι εισήχθησαν τουλάχιστον μία φορά σε νοσηλευτικό ίδρυμα για λόγους διαφορετικούς από τον τοκετό, η οποία, σε περίοδο 12 μηνών, ανέρχεται κατά μέσο όρο στις 10 ημέρες. Και πάλι, παρατηρούνται σημαντικές διακυμάνσεις μεταξύ των κρατών μελών, καθώς η μεγαλύτερη διάρκεια νοσηλείας παρατηρείται στη Λαοκρατική Δημοκρατία της Γερμανίας και στην προ της ενοποίησης Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας (14,9 και 13,5 ημέρες αντιστοίχως) και η μικρότερη στην Ισπανία (5,9 ημέρες) (βλ. και Πίνακα 4. 12). Τα στοιχεία αυτά πρέπει να ερμηνευθούν με προσοχή, εξαιτίας των διαφορών στα είδη νοσηλευτικών ιδρυμάτων που υπάρχουν στα διάφορα κράτη μέλη και του σχετικά μικρού αριθμού εισαγωγών που αποτελεί τη βάση αυτών των εκτιμήσεων. Βιβλιογραφία 1 Eurostat (1996), Social portrait of Europe, Luxembourg: Office for Official Publications of the European Communities. Τα αντίστοιχα δεδομένα από την έρευνα ECHP του 1994 δίνουν ελαφρώς διαφορετικά αποτελέσματα, πιθανώς εξαιτίας των διαφορετικών μεθόδων δειγματοληψίας και μεγεθών. Συγκεκριμένα, το 15% των γυναικών στο Λουξεμβούργο και το 12% τα>ν γυναικών στη Δανία δήλωσαν ότι εισήχθησαν μια φορά σε νοσηλευτικό ίδρυμα το προηγούμενο έτος. 48 [Σχήματα και Πίνακες] 49 Σχήμα 4. 1 Π ο σ ο σ τό γ υ ν α ι κ ών με α ν α π η ρ ία λ ό γω μ α κ ρ ο χ ρ ό ν ι ας α σ θ έ ν ε ι ας Γ υ ν α ί κ ες η λ ι κ ί ας 15 ε τ ών κ αι ά ν ω, ΕΕ 15 (1996) Φινλανδία Πορτογαλία Δανία Γαλλία Ηνωμένο Βασίλειο Αν. Γερμανία Σουηδία Δ Γερμανία Ελλάδα ΕΕ15 Αυστρία Ισπανία Κάτω Χώρες Βέλγιο Ιρλανδία Ιταλία Λουξεμβούργο Μεγάλου βαθμού D Μικρού βαθμού 0% 20% 40% Ν αι 60% 80% 100% Πηγή: Ευρωβαρόμετρο 44. 3/1996 Πίνακας 4. 1 Α ν α π η ρ ία λ ό γω μακροχρόνιας α σ θ έ ν ε ι α ς* Γ υ ν α ί κ ες η λ ι κ ί ας 15 ε τ ών κ αι ά ν ω, ΕΕ 15 (1996) όχι ναι, μικρού ναι, μεγάλου δξ/δα βαθμού βαθμού Φινλανδία Πορτογαλία Δανία Γαλλία Ηνωμένο Βασίλειο Αν. Γερμανία Σουηδία Δ. Γερμανία Ελλάδα ΕΕ15 Αυστρία Ισπανία Κάτω Χώρες Βέλγιο Ιρλανδία Ιταλία Λουξεμβούργο 69,8 69,9 71,2 72,4 74,0 72,1 74,9 73,8 75,4 75,7 75,0 78,4 78,8 80,5 80,1 82,4 83,9 20,1 17,2 19,2 18,4 20,1 16,9 17,1 17,7 18,1 17,3 18,8 15,8 13,6 15,6 16,5 14,6 10,6 9,5 12,4 9,1 8,6 5,6 8,5 8,0 7,2 6,0 6,3 4,4 4,8 6,9 3,5 2,6 2,8 4,2 0,6 0,5 0,4 0,6 0,3 2,6 0,0 1,3 0,6 03 1,8 1,0 0,7 0,4 0,8 0,2 1,3 Πηγή. Ευρωβαρόμετρο 44. 3/1996 * Κατανομή των απαντήσεων στην παρακάτω ερώτηση: "Πάσχετε από κάποια μακροχρόνια ασθένεια, πρόβλημα χρείας η μειονεξία που περιορίζει, σε μικρό ή σε μεγάλο βαθμό, την εργασία ή τις καθημερινές σας δραοτηριότητες, Εόυ> περιλαμβάνονται όλα τα προβλήματα υγείας καθώς και τα προβλήματα λόγω γήρατος. Εάν ναι. σε μικρό ή σε μεγάλο βαθμό;" 50 Σγτιμα 4. 2 Ποσοστό γυναικών με αναπηρία λόγω μακροχρόνιας ασθένειας ανά ομάδα ηλικιών και σοβαρότητα, ΕΕ 15 (19%) 100% 75% t 50% 25% r 0% Μικρού+μεγά λου βαθμού Μόνο μεγάλου βαθμού 15-29 30-44 45-59 60-74 75+ Ο μ ά δα ηλίΚΐών Πηγή: Ευρωβαρόμετρο 44. 3/1996 Πίνακας 4. 2 Ποσοστό γυναικών με αναπηρία λόγω μακροχρόνιας ασθένειας* ανά ομάδα ηλικιών, ΕΕ 15 (1996) Ομάδα ηλικιών 15-29 ετών 30-44 ετών 45-59 ετών 60-74 ετών 75 ετών και άνω μικρού+μεγάλον βαθμού % μόνο μεγάλου βαθμού % 10,2 15,0 27,4 43,5 54,3 1,5 4,1 8,1 11,6 20,3 Πηγή: Ευρωβαρόμετρο 44. 3/1996 * Κατανομή των απαντήσεων στην παρακάτω ερώτηση: "Πάσχετε από κάποια μακροχρόνια ασθένεια, πρόβλημα υγείας η μειονεξία που περιορίζει, σε μικρό ή οε μεγάλο βαθμό, την εργασία ή τις καθημερινές σας δραστηριότητες: Εόώ περιλαμβάνονται όλα τα προβλήματα υγείας καθώς και τα προβλήματα λόγιο γήρατος. Εάν ναι. σε μικρό η σε μεγάλο βαθμό;" 51 Πίνακας 4. 3 Αναπηρία λόγω μακροχρόνιας ασθένειας* Γυναίκες ηλικίας 65 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) ναι ναι, μικρού ναι, μεγάλον % βαθμού % βαθμού % δξ/δα Φινλανδία Πορτογαλία Δανία Γαλλία Ηνωμένο Βασίλειο Αν. Γερμανία Σουηδία Δ. Γερμανία Ελλάδα ΕΕ15 Αυστρία Ισπανία Κάτω Χώρες Βέλγιο Ιρλανδία Ιταλία Λουξεμβούργο Πηγή: Ευρωβαρόμετρο 44. 3/1996 * Κατανομή των απαντήσεων στην παρακάτω ερώτηση: "Πάσχετε από κάποια μακροχρόνια ασθένεια, πρόβλημα υγείας η μειονεξία που περιορίζει, οε μικρό ή σε μεγάλο βαθμό, την εργαοία ή τις καθημερινές οας δραστηριότητες; Εδω περιλαμβάνονται όλα τα προβλήματα υγείας καθώς και τα προβλήματα λόγω γήρατος. Εάν ναι. σε μικρό ή οε μεγάλο βαθμό;" 48,7 44,3 57,0 27,3 55,1 46,6 59,6 57,0 34,5 50,7 45,1 44,1 81,8 61,9 42,3 60,3 68,6 31,9 24,7 26,7 54,5 34,7 34,1 28,1 31,0 48,8 36,4 40,7 40,9 12,1 29,9 45,1 33,6 17,6 19,3 29,9 15,1 18,2 10,2 17,0 12,4 10,0 15,5 12,3 12,1 15,1 6,1 8,2 11,3 6,0 13,7 0,0 1,0 1,2 0,0 0,0 2,3 0,0 2,0 1,2 0,6 2,2 0,0 0,0 0,0 1,4 0,0 0,0 Π ο σ ο σ τό γυναικών με α ν α π η ρ ία λόγω μακροχρόνιας ασθένειας* Γυναίκες ηλικίας 65 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) Σχήμα 4. 3 Φινλανδία Πορτογαλία Δανία Γαλλία Ηνωμένο Βασίλειο Αν. Γερμανία Σουηδία Δ. Γερμανία Ελλάδα ΕΕ15 Αυστρία Ισπανία Κάτω Χώρες Βέλγιο Ιρλανδία Ιταλία Λουξεμβούργο σοβαρού βαθμού D μικρού βαθμού Κατάταξη με βάση το Σχήμα 4. 1 Ναι 0% 20% 40% 60% 80% 100% Πηγή: Ευρωβαρόμετρο 44. 3/1996 * Κατανομή των απαντήσεων στην παρακάτω ερώτηση: "Πάσχετε από κάπ,οια μακροχρόνια αοθένεκι. πρόβλημα ιιγι ίας η μειονεξία που περιορίζει, σε μικρό ή σε μεγάλο βαθμό, την εργασία ή τις καθημερινές σας δραοτηριότητες; Εδω περιλαμβάνονται όλα τα προβλήματα υγείας καθώς και τα προβλήματα λόγω γήρατος. Εάν ναι. σε μικρό ή σε μεγάλο βαθμό;" 52 Σγτίαα4. 4 Ποσοστό γυναικών με μειωμένη δραστηριότητα κατά τις 2 προηγούμενες εβδομάδες λόγω ασθένειας ή τραυματισμού Γυναίκες ηλικίας 16 ετών και άνω, ΕΕ 11* (1994) EU BE DK DL GR ES 11* IE IT LU NL PT UK Πηγή : European Community Household Panel] 994 * Εξαιρουμένης της Γαλλίας Πίνακας 4. 4 Ποσοστό γυναικών με μειωμένη δραστηριότητα κατά τις 2 προηγούμενες εβδομάδες λόγω ασθένειας ή τραυματισμού Γυναίκες ηλικίας 16 ετών και άνω, ΕΕ ΐΓ (1994) ΕΕ 11* Ι GR IRL Β Ε Ρ L UK D DK NL Ποσοστό 13,8 5,6 9,4 10,9 11,4 13,6 14,6 14,9 14. 9 18,6 19,0 19,9 Πηγι) : European Community Household Panel! 994 * Εξαιρουμένης της Γαλλίας 53 Σχήμα 4. 5 Ποσοστό γυναικών με μειωμένη δραστηριότητα κατά τις 2 προηγούμενες εβδομάδες λόγω ασθένειας ή τραυματισμού Γυναίκες ηλικίας 65 ετών και άνω, ΕΕ 11* (1994) EU BE DK DL GR ES 11* IE IT LU NL PT UK Πηγή : European Community Household Panel 1994 * Εξαιρουμένης της Γαλλίας Πίνακας 4. S Ποσοστό γυναικών με μειωμένη δραστηριότητα κατά τις 2 προηγούμενες εβδομάδες λόγω ασθένειας ή τραυματισμού Γυναίκες ηλικίας 65 ετών και άνω, ΕΕ 11" (1994) ΕΕ 11* Ι GR IRL Β Ε Ρ L UK D DK NL Ποσοστό 24,4 12,0 21,6 19,4 18,8 27,7 29,0 23,4 22,7 31. 5 27,0 27,8 Πηγι\ : European Community Household Panel 1994 * Εξαιρουμένης της Γαλλίας 54 Σγήαα4. 6 Ποσοστό γυναικών με μειωμένη δραστηριότητα κατά τις 2 προηγούμενες εβδομάδες λόγω συναισθηματικού ή ψυχικού προβλήματος Γυναίκες ηλικίας 16 ετών και άνω, ΕΕ 12 (1994) Πηγή : European Community Household Panell994 Πίνακας 4. 6 Ποσοστό γυναικών με μειωμένη δραστηριότητα κατά τις 2 προηγούμενες εβδομάδες λόγω συναισθηματικού ή ψυχικού προβλήματος Γυναίκες ηλικίας 16 ετών και άνω, ΕΕ 12 (1994) ΕΕ 12 Ιταλία(ΓΓ) Ελλάδα(ΟΙ) Ιρλανδία(Γ£) Βέλγιο(ΒΕ) Iorcavia(ES) Πορτογαλία(ΡΤ) Λουξεμβοΐ>ργο(ίυ) Γαλλία(Ηί) Γερμανίαφ) ΔανΐαφΚ) Κάτω Χώρες(Νί) Ηνωμένο Βασίλειο(ϋΚ) Ποσοστό 3,2 1,2 2,4 3,9 4,3 3,0 4,4 4,5 1,8 3,7 5,4 8,7 3,8 Πηγή : European Community Household Panell994 55 Σγήαα4. 7 Ποσοστό γυναικών με μειωμένη δραστηριότητα κατά τις 2 προηγούμενες εβδομάδες λόγω συναισθηματικού ή ψυχικού προβλήματος Γυναίκες ηλικίας 65 ετών και άνω, ΕΕ 12 (1994) Πηγή : European Community Household Panell994 Πίνακας 4. 7 Ποσοστό γυναικών με μειωμένη δραστηριότητα κατά τις 2 προηγούμενες εβδομάδες λόγω συναισθηματικού ή ψυχικού προβλήματος Γυναίκες ηλικίας 65 ετών και άνα>, ΕΕ 12 (1994) ΕΕ 12 Ιταλία(ΓΓ) EMaôa(GR) Ιρλανδία(ΙΕ) Βέλγιο(ΒΕ) Iorravia(ES) Πορτογαλία(ΡΤ) Λουξεμβούργο(ίυ) Γαλλία^) Γερμανία(ϋ) ΔανίαφΚ) Κάτω Χώρες(Νί) Ηνωμένο Βασίλειο(υΚ) Ποσοστό 5,0 2,8 4,1 5,2 6,8 5,8 4,7 7,5 3,2 6,5 7,8 11,2 4,2 Πηγή : European Community Household Panell994 56 Σγήιια4. 8 Ποσοστό γυναικών που συμβουλεύθηκαν γιατρό κατά τις 2 προηγούμενες εβδομάδες Γυναίκες ηλικίας 15 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) Μέσος όρος ΕΕ Ισπανία Ιταλία Πορτογαλία Γαλλία ΕΕ1 Βέλγιο Ελλάδα Δ. Γερμανία Δανία Φινλανδία Λουξεμβούργ Αν. Γερμανία Ηνωμ. Βασίλει Αυστρία Σουηδία Ιρλανδία Κάτω Χώρες ο% 20% 40% 80% 100% Ναι Πίνακας 4. 8 Ποσοστό γυναικών που συμβουλεύθηκαν γιατρό κατά τις 2 προηγούμενες εβδομάδες Γυναίκες ηλικίας 15 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) συμβουλεύθηκαν γιατρό δεν συμβουλεύθηκαν γιατρό Ισπανία Ιταλία Πορτογαλία Γαλλία ΕΕ15 Βέλγιο Ελλάδα Δ. Γερμανία Φινλανδία Δανία Λουξεμβούργο Αν. Γερμανία Αυστρία Ηνωμένο Βασίλειο Σουηδία Κάτω Χώρες Πηγή: Ευρωβαρόμετρο 44. 3/1996 37,8 36,8 34,8 33,3 31,7 31,5 31,0 30,9 29,7 29,7 28,9 28,4 26,7 26,7 26,3 24,6 62,2 63,6 65,2 66,7 68,3 68,5 69,0 69,1 70,3 70,3 71,1 71,6 73,3 73,3 73,7 75,4 57 Σχήμα 4. 9 Ποσοστό γυναικών που συμβουλεύθηκαν γιατρό κατά τις 2 προηγούμενες εβδομάδες ανά ομάδα ηλικιών, ΕΕ 15 (1996) 100% 75% 50% + yes 25% 0% 15-29 30-44 45-59 age-groups 60-74 •+ 75+ Source: Eurobarometer M. 3/1996 Πίνακας 4. 9 Ποσοστό γυναικών που συμβουλεύθηκαν γιατρό κατά τις 2 προηγούμενες εβδομάδες ανά ομάδα ηλικιών, ΕΕ 15 (1996) Ομάδα ηλικιών 15-29 ετών 30-44 ετών 45-59 ετών 60-74 ετών 75 ετών και άνω Πηγή: Ευρωβαρόμετρο 44. 3/1996 % 23,9 25,7 32,1 39,2 41,8 58 Σγήαα4. 10 Ποσοστό γυναικών που εισήχθησαν σε νοσηλευτικό ίδρυμα το προηγούμενο έτος για λόγους διαφορετικούς του τοκετού Γυναίκες ηλικίας 16 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) Γαλλία Φινλανδία Ιρλανδία Αυστρία Ηνωμ. Βασίλειο Πορτογαλία Ιταλία Σουηδία ΕΕ15 Δ. Γερμανία Κάτω Χώρες Βέλγιο Αν. Γερμανία Ισπανία Ελλάδα Λουξεμβούργο Δανία 0% 20% 40% 60% 80% 100% Πηγή: Ευρωβαρόμετρο 44. 3/1996 Πίνακας 4. 10 Ποσοστό γυναικών που εισήχθησαν σε νοσηλευτικό ίδρυμα το προηγούμενο έτος για λόγους διαφορετικούς του τοκετού Γυναίκες ηλικίας 16 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) δεν εισήχθησαν % εισήχθησαν Γαλλία Φινλανδία Ιρλανδία Αυστρία Ηνωμένο Βασίλειο Πορτογαλία Ιταλία Σουηδία ΕΕ15 Δ. Γερμανία Κάτω Χώρες Βέλγιο Αν. Γερμανία Ισπανία Ελλάδα Λουξεμβούργο Δανία Πηγή: Ευρωβαρομετρί) 44. 3/1996 87,3 87,3 88,9 89,5 89,6 90,2 90,5 90,5 90,5 91,5 92,1 92,2 92,3 92,5 93,0 95,4 96,2 12,7 12,7 11,1 10,5 10,4 9,8 9,5 9,5 9,5 8,5 7,9 7,8 7,7 7,5 7,0 4,6 3,8 59 Σγήαα4. 11 Ποσοστό γυναικών που εισήχθησαν σε νοσηλευτικό ίδρυμα το προηγούμενο έτος για λόγους διαφορετικούς του τοκετού ανά ομάδα ηλικιών, ΕΕ 15 (1996) 100% Τ 75% r 50%- Ναι 25% 0% —h 15-29 1 30-44 —\ • 45-59 ί - - 60-74 -Η —' 75+ Ομάδα ηλικιών Πηγή: Ευρωβαρόμετρο 44. 3/1996 Πίνακας 4. 11 Ποσοστό γυναικών που εισήχθησαν σε νοσηλευτικό ίδρυμα το προηγούμενο έτος για λόγους διαφορετικούς του τοκετού ανά ομάδα ηλικιών, ΕΕ 15 (1996) Ομάδα ηλικιών 6εν εισήχθησαν 15-29 ετών 30-44 ετών 45-59 ετών 60-74 ετών 75 ετών και άνω 93,7 92,8 90,8 87,4 82,0 Πηγή: Ευρωβαρόμετρο 44. 3/1996 εισήχθησαν % 6,3 7,2 9,2 12,6 18,0 60 Σγήιια4. 12 Μέση διάρκεια νοσηλείας σε νοσηλευτικό ίδρυμα* το προηγούμενο έτος Γυναίκες ηλικίας 15 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) W A J J U M M j A V^ Αν. Γερμανία Δ. Γερμανία Αυστρία Κάτω Χώρες Ελλάδα Λουξεμβούργο Γαλλία Ιταλία ΕΕ15 Δανία Πορτογαλία Ιρλανδία _p Φινλανδία Βέλγιο Ηνωμένο Βασίλειο Σουηδία J1 Ισπανία H Μέσος όρος ΕΕ 10 15 20 25 μέση διάρκεια νοσηλείας Πηγή: Ευρωβαρόμετρο 44. 3/1996 Για τις γυναίκες που εισήχθησαν τουλάχιστον μία φορά (για λόγους διαφορετικούς του τοκετού) οε νοσηλευτικό ίδρυμα το προηγούμενο έτος. Πίνακας 4. 12 Μέση διάρκεια νοσηλείας σε νοσηλευτικό ίδρυμα* το προηγούμενο έτος Γυναίκες ηλικίας 15 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) Ημέρες νοσηλείας** 14,9 13,5 12,8 11,1 10,7 10,2 10,0 9,8 9,8 9,3 9,2 9,1 8,9 8,8 6,2 6,0 5,9 Αν. Γερμανία Δ. Γερμανία Αυστρία Κάτω Χώρες Ελλάδα Λουξεμβούργο Γαλλία Ιταλία ΕΕ15 Δανία Πορτογαλία Ιρλανδία Φινλανδία Βέλγιο Ηνωμένο Βασίλειο Σουηδία Ισπανία Πηγή : Ευρωβαρόμετρο 44. 3/1996 * Για τις γυναίκες που εισήχθησαν τουλάχιστον μία φορά (για λόγους διαφορετικούς του τοκετού) σε νοσηλευτικό ίδρυμα το προηγούμενο έτος. ** Ν=729; Εξαιρούνται 8 (ακραίες) περιπτώσεις λόγω της ιδιαίτερα μεγάλης διαρκείς η οποία επηρεάζει αδικαιολόγητα το μέσο όρο. 61 5. AEOEEO EAIAOIY EAE OAOEEO OHO ΕΙΗΟΕΠΟΗΟΑΟ OUI ΓΥΙΑΕΕΙΠ Ενώ το προηγούμενο τμήμα επικεντρώθηκε στα διάφορα μέτρα της νοσηρότητας, το τμήμα αυτό εστιάζεται στις κυριότερες αιτίες θανάτου των γυναικών στην ΕΚ. Το τμήμα αυτό περιγράφει επίσης τις τάσεις της θνησιμότητας των γυναικών κατά τις τελευταίες δύο δεκαετίες καθώς και τους κυριότερους παράγοντες κινδύνου που σχετίζονται με τα νοσήματα (και τις καταστάσεις) που συνιστούν την κυριότερη αιτία θνησιμότητας των γυναικών στην ΕΚ (π. χ. κάπνισμα και κατανάλωση οινοπνευματωδών ποτών). 'Οπως θα διαπιστωθεί, μεγάλο μέρος της πρόωρης θνησιμότητας (δηλαδή των θανάτων των γυναικών ηλικίας κάτω των 65 ετών) μπορεί να αποτραπεί μέσω της πρωτογενούς πρόληψης (αλλαγών του τρόπου ζωής) ή της δευτερογενούς πρόληψης (πρώιμης ανίχνευσης της νόσου). Οι κυριότερες αιτίες θνησιμότητας των γυναικών (σε όλες τις ομάδες ηλικιών) απεικονίζονται στο Σχήμα 5. 1. Οι δύο σημαντικότερες αιτίες θανάτου των γυναικών είναι νοσήματα του κυκλοφορικού συστήματος, που αντιπροσωπεύουν το 43% των θανάτων, και ο καρκίνος, που αντιπροσωπεύει το 26%. Ωστόσο, οι κυριότερες αιτίες θανάτου διαφέρουν ανάλογα με την ηλικία. Τα τροχαία ατυχήματα είναι η κύρια αιτία θνησιμότητας των γυναικών ηλικίας κάτω των 30 ετών, ενώ η αυτοκτονία είναι η κυριότερη αιτία όσον αφορά την ομάδα ηλικιών 30-34 ετών. Ο καρκίνος, και ιδίως οι "γυναικείοι καρκίνοι", όπως ο καρκίνος του μαστού και ο καρκίνος του τραχήλου της μήτρας, αποτελεί την κυριότερη αιτία θανάτου των γυναικών ηλικίας 35-64 ετών. Όσον αφορά τις ηλικιωμένες γυναίκες (ηλικίας 65 ετών και άνω), οι περισσότεροι θάνατοι οφείλονται σε νοσήματα του κυκλοφορικού συστήματος στα οποία οφείλεται περίπου το 50% των θανάτων σε αυτή την ομάδα ηλικιών1. 5. 1 Τροχαία ατυχήματα Τα θύματα των τροχαίων ατυχημάτων στην ΕΕ, είτε πρόκειται για επιβαίνοντες οχημάτων είτε για πεζούς, ανέρχονται στα 50. 000 περίπου ετησίως. Η κατάχρηση οινοπνευματωδών ποτών αποτελεί σημαντική αιτία τροχαίων ατυχημάτων. Παρ' όλο που τα ατυχήματα αυτά αποτελούν άλλη μία σημαντική αιτία θνησιμότητας των γυναικών (βλ. Σχήμα 5. 1), ο δείκτης παρουσιάζει φθίνουσα τάση. Όπως φαίνεται στο Σχήμα 5. 2, η μέση θνησιμότητα των γυναικών από τροχαία ατυχήματα μειώθηκε κατά 40% σχεδόν από το 1970 έως το 1992, στους 6,42 θανάτους ανά 100. 000. Τα ποσοστά παρουσιάζουν σημαντικές διαφορές μεταξύ των κρατών μελών, από 11,39 ανά 100. 000 στο Λουξεμβούργο έως 4,14 ανά 100. 000 στο Ηνωμένο Βασίλειο. Όσον αφορά τη μεταβολή των ποσοστών αυτών από το 1970, οι διακυμάνσεις είναι ακόμη μεγαλύτερες, καθώς σε όλα τα κράτη μέλη, με εξαίρεση τρία, τα ποσοστά μειώθηκαν από κατά 25% (Ιταλία) έως και κατά 64% (Κάτω Χώρες" 2). Ωστόσο, στην Ελλάδα σημειώθηκε αύξηση κατά 62% σχεδόν, ενώ στο Λουξεμβούργο, στην Πορτογαλία και Ισπανία οι αυξήσεις ήταν μικρότερες (4-14%). 5. 2 Αυτοκτονία και αυτοτραυματισμός Στην ΕΚ αυτοκτονούν πάνω από 40. 000 άτομα ετησίως3. Ενώ οι άνδρες έχουν μεγαλύτερες πιθανότητες αυτοκτονίας από τις γυναίκες, τα ποσοστά αποπειρών αυτοκτονίας είναι υψηλότερα στις γυναίκες4, ίσως διότι οι γυναίκες τείνουν να χρησιμοποιούν λιγότερο βίαιες μεθόδους από τους άνδρες5. Η ολική θνησιμότητα των γυναικών από αυτοκτονία αυξήθηκε κατά 24% από το 1970, στους 6,24 θανάτους ανά 100. 000 (βλ. Σχήμα 5. 3). Τα ποσοστά αυτοκτονίας παρουσιάζουν σημαντικές διακυμάνσεις στην ΕΚ και τείνουν να είναι υψηλότερα στο Βορρά. Το υψηλότερο ποσοστό αυτοκτονιών παρατηρείται στο Λουξεμβούργο, όπου ανέρχεται σε 14,30 Το εκπαιδευτικό πρόγραμμα που εφαρμόζει το Ίδρυμα Οδικής Ασφάλειας στις Κάτω Χώρες μπορεί να συνέβαλε στη μείωση που σημειώθηκε στη χώρα αυτή2. 62 θανάτους ανά 100. 000, και το δεύτερο κατά σειρά στη Δανία, όπου ανέρχεται σε 13,67 ανά 100. 000° 6. Και τα δύο αυτά ποσοστά είναι υπερδιπλάσια του κοινοτικού μέσου όρου. Το χαμηλότερο ποσοστό, 1,21 θάνατοι ανά 100. 000, παρατηρείται στην Ελλάδα. Στους παράγοντες κινδύνου για αυτοκτονία και απόπειρα αυτοκτονίας συγκαταλέγονται ο αλκοολισμός, η κατάθλιψη και τα κοινωνικοοικονομικά προβλήματα. Οι γυναίκες που παρουσιάζουν διατροφικές διαταραχές, όπως ανορεξία και βουλιμία, διατρέχουν επίσης μεγαλύτερο κίνδυνο να διαπράξουν αυτοκτονία ή απόπειρα αυτοκτονίας7. Επιπλέον, οι γυναίκες που αποπειράθηκαν να αυτοκτονήσουν έχουν πολύ περισσότερες πιθανότητες να το επιχειρήσουν ξανά. Διάφορες μελέτες εκτιμούν ότι ο κίνδυνος αυτοκτονίας ένα έως δύο έτη ύστερα από μια απόπειρα αυτοκτονίας είναι πολλές φορές μεγαλύτερος από τον κίνδυνο που διατρέχει ο μέσος πληθυσμός. 8 5. 3 Ο καρκίνος ως αιτία θνησιμότητας των γυναικών Ο καρκίνος είναι η δεύτερη κατά σειρά αιτία θανάτου των γυναικών στην ΕΚ μετά τα νοσήματα του κυκλοφορικού συστήματος, καθώς το 1992 αντιπροσώπευε το 26% των θανάτων γυναικών στην Κοινότητα (βλ. Σχήμα 5. 1). Επιπλέον, ο καρκίνος αποτελεί την πρωταρχική αιτία θανάτου των γυναικών ηλικίας 35-64 ετών. Στα Σχήματα 5. 4 και 5. 5 φαίνονται οι δείκτες θνησιμότητας των γυναικών από καρκίνο στα κράτη μέλη. Το 1992, ο κοινοτικός μέσος όρος για τις γυναίκες ηλικίας έως 65 ετών ήταν 69,74 θάνατοι ανά 100. 000 και 150,30 για το γυναικείο πληθυσμό συνολικά, πράγμα που δείχνει ότι η θνησιμότητα από καρκίνο των ηλικιωμένων γυναικών (ηλικίας 65 ετών και άνω) είναι υψηλότερη. Η θνησιμότητα των γυναικών ηλικίας κάτω των 65 ετών από καρκίνο μειώθηκε κατά 13% από το 1970, ενώ όσον αφορά το γυναικείο πληθυσμό συνολικά μειώθηκε μόνον κατά 5%. Όσον αφορά τα κράτη μέλη, υπάρχει μια σαφής διαχωριστική γραμμή μεταξύ Βορρά- Νότου, καθώς τα ποσοστά είναι γενικά υψηλότερα στα βόρεια κράτη μέλη. Ωστόσο, τόσο η Σουηδία όσο και Φινλανδία βρίσκονται κάτω από το μέσο όρο, και πιο συγκεκριμένα η Φινλανδία παρουσιάζει ένα από τα χαμηλότερα ποσοστά καρκίνου στην ΕΚ. Αντίθετα, η Δανία παρουσιάζει το υψηλότερο ποσοστό στην ΕΚ (102,23 ανά 100. 000 στις γυναίκες κάτω των 65 ετών και 203,73 ανά 100. 000 όσον αφορά το συνολικό γυναικείο πληθυσμό). Επιπλέον, η Δανία είναι το μόνο κράτος μέλος στο οποίο σημειώθηκε (μικρή) αύξηση της θνησιμότητας από καρκίνο (κατά 0,28%) από το 1970 στις γυναίκες ηλικίας κάτω των 65 ετών, και ένα από τα τέσσερα κράτη μέλη στα οποία σημειώθηκε αύξηση όσον αφορά το σύνολο του γυναικείου πληθυσμού. Οι αποκαλούμενοι "γυναικείοι" καρκίνοι (μαστού, τραχήλου της μήτρας και μήτρας) αντιπροσωπεύουν πάνω από το 23% των θανάτων από καρκίνο. Συγκριτικά, οι καρκίνοι των πεπτικών οργάνων αντιπροσωπεύουν το 32% και οι καρκίνοι του αναπνευστικού συστήματος (τραχείας, βρόγχου και πνεύμονα) το 9% (βλ. Σχήμα 5. 6). Αυτό που έχει ιδιαίτερη σημασία είναι ότι η τελευταία ομάδα καρκίνων αυξάνεται στις γυναίκες αλλά γενικά μειώνεται στους άνδρεςΡ9, πιθανώς λόγω των αυξανόμενων ποσοστών καπνιστριών και των μειούμενων, αντίθετα, ποσοστών καπνιστών (βλ. Τμήμα 6. 1). Όλοι οι καρκίνοι αυτοί σχετίζονται ο ε μεγάλο βαθμό με τον τρόπο ζωής και το περιβάλλον και συνεπώς είναι σε μεγάλο βαθμό δυνατόν να προληφθούν, ευθύνονται δε για τη σημαντική πρόωρη θνησιμότητα των γυναικών (σε ηλικία κάτω των 65 ετών). Μία δανική μελέτη καταλήγει ότι οι γυναίκες έχουν μεγαλύτερη τάση να χρησιμοποιούν βίαιες μεθόδους, πράγμα το οποίο εξηγεί εν μέρει τα σχετικά μεγαλύτερα ποσοστά "επιτυχίας" που παρουσιάζει αυτή η χώρα6. Στην ΕΚ από το 1970. οι καρκίνοι της τραχείας, του βρόγχου και του πνεύμονα μειώθηκαν κατά 20% σχεδόν στους άνδρες, ενώ αυξήθηκαν κατά 70% σχεδόν στις γυναίκες 63 5. 3. 1 Ο καρκίνος τον μαστού Ο καρκίνος του μαστού είναι ένας από τους συνηθέστερους καρκίνους των γυναικών στην ΕΚ, καθώς και σε άλλες βιομηχανικές χώρες, όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες και ο Καναδάς. Το 1992, ο καρκίνος του μαστού ευθυνόταν για το 21% περίπου των θανάτων γυναικών από καρκίνο στην ΕΚ (βλ. Σχήμα 5. 6). Αποτελεί επίσης την κυριότερη αιτία θανάτου των γυναικών ηλικίας 35-64 ετών. Έχει εκτιμηθεί ότι οι πιθανότητες των γυναικών στην ΕΚ να αναπτύξουν καρκίνο του μαστού καθ' όλη τη διάρκεια της ζωής τους ανέρχονται στο 2- 3%. Π Η επίπτωση του καρκίνου του μαστού παρουσιάζει ακόμη αύξουσα τάση σε πολλά κράτη μέλη, παρ' όλο που αυτό μπορεί να οφείλεται στο υψηλότερο επίπεδο ανίχνευσης μέσω των προγραμμάτων προσυμπτωματικού ελέγχου. Τα ποσοστά επιβίωσης βελτιώνονται εξαιτίας της ανίχνευσης σε πρωιμότερα στάδια και των αποτελεσματικότερων θεραπειών, παρ' όλο που είναι μεγαλύτερα για τις γυναίκες κάτω των 50 ετών (5ετής επιβίωση: 60%) έναντι των ηλικιωμένων γυναικών (5ετής επιβίωση: 40% μόνον)12. Τα ποσοστά επιβίωσης παρουσιάζουν επίσης σημαντικές διακυμάνσεις ανάλογα με το εάν, κατά τη στιγμή της διάγνωσης, ο καρκίνος είναι εντοπισμένος ή διάσπαρτος. Το ποσοστό επιβίωσης ξεπερνά το 90% όταν ο καρκίνος είναι εντοπισμένος στο μαστό, ανέρχεται στο 75% εάν έχει εξαπλωθεί σε παρακείμενες περιοχές, είναι όμως κάτω από το 20% εάν ο καρκίνος έχει ήδη προσβάλει άλλα απομακρυσμένα σημεία13. Στα Σχήματα 5. 7 και 5. 8 φαίνονται αναλυτικά οι δείκτες θνησιμότητας από καρκίνο του μαστού στην ΕΚ το 1992. Όσον αφορά το συνολικό γυναικείο πληθυσμό, ο μέσος όρος ήταν 31,25 ανά 100. 000 (μείωση κατά 16% από το 1970), ενώ η θνησιμότητα των γυναικών ηλικίας κάτω των 65 ετών ανερχόταν στους 19,80 θανάτους ανά 100. 000 (μείωση κατά 9,27%). Τα ποσοστά αυτά παρουσιάζουν μεγάλες διακυμάνσεις μεταξύ των κρατών μελών. Όσον αφορά όλες τις ομάδες ηλικιών, η υψηλότερη θνησιμότητα παρατηρείται στη Δανία (40,56 ανά 100. 000) και στη συνέχεια ακολουθεί το Ηνωμένο Βασίλειο (39,23 ανά 100. 000), ενώ στην Ελλάδα η χαμηλότερη (21,32 ανά 100. 000). Ωστόσο, στην Ελλάδα η θνησιμότητα αυξήθηκε κατά 57% σχεδόν από το 1970, αύξηση η οποία είναι η δεύτερη μεγαλύτερη κατά σειρά μετά την Ισπανία, όπου αυξήθηκε κατά 73%. Όσον αφορά τις γυναίκες κάτω των 65 ετών, η υψηλότερη θνησιμότητα παρατηρείται στην Ισπανία (25,80 ανά 100. 000), και στη συνέχεια στη Δανία (24,77 ανά 100. 000). Στην Ιρλανδία σημειώθηκε αύξηση κατά 17% από το 1970, ενώ στη Δανία διατηρήθηκε σχεδόν αμετάβλητη. Όπως και με τη θνησιμότητα των γυναικών συνολικά, όσον αφορά τις γυναίκες κάτω των 65 ετών, η χαμηλότερη θνησιμότητα παρατηρείται και πάλι στην Ελλάδα (14,58 ανά 100. 000), όπου όμως αυξήθηκε από το 1970 κατά 47%, όπως αυξήθηκε και στην Ισπανία (κατά 62%). Το Σχήμα 5. 9, στο οποίο φαίνεται η μεταβολή του δείκτη σε έξι χώρες της ΕΚ μεταξύ 1970 και 1992, δείχνει σαφέστατα την αύξουσα τάση που παρατηρείται στην Ισπανία. Οι γνώσεις σχετικά με τις αιτίες και τους παράγοντες κινδύνου για καρκίνο του μαστού είναι ανεπαρκείς. Κατά προσέγγιση, το 80% των γυναικών που προσβάλλονται δεν παρουσιάζει κανένα από τους γνωστούς παράγοντες κινδύνου14. Στις σημαντικότερες γνωστές παραμέτρους υπάγονται η ηλικία (ο κίνδυνος αυξάνει με την ηλικία, και τα 2/3 των περιστατικών είναι γυναίκες ηλικίας άνω των 50 ετών) και το οικογενειακό ιστορικό (μητέρα και/ή αδελφή με καρκίνο του μαστού). Στους λιγότερο σημαντικούς κινδύνους συγκαταλέγονται η πρώιμη εμμηναρχή (σε ηλικία κάτω των 11 ετών) και η όψιμη εμμηνόπαυση (σε ηλικία άνω των 54 ετών). Ο κίνδυνος είναι επίσης σχετικά μεγαλύτερος στις γυναίκες που η πρώτη συμπληρωθείσα εγκυμοσύνη πραγματοποιήθηκε μετά την ηλικία των 30 ετών καθώς και στις γυναίκες που δεν έχουν τεκνοποιήσει. Αλλοι παράγοντες κινδύνου είναι το ιστορικό ορισμένων νόσων του μαστού καθώς και το ιστορικό καρκίνου των ωοθηκών και/ή του ενδομητρίου. Έχει προταθεί ότι η διαβίωση σε αστεακές κοινα)νίες, η πλούσια σε ζωικά λίπη και πρωτεΐνες oιατρoq>ή και η ευμάρεια μπορεί επίσης να συνδέονται με τον καρκίνο του μαστού. Επίσης, πρόσφατα στοιχεία υποδεικνύουν ότι η κατανάλα>σΐ| οινοπνευματα)δών ποτών μπορεί να αποτελεί επίσης παράγοντα κινδύνου για καρκίνο του μαστού15. 64 Δεδομένων των ελλιπών γνώσεων σχετικά με τις αιτίες και τους σχετικούς παράγοντες κινδύνου για καρκίνο του μαστού, η δευτερογενής πρόλη\|)η μέσω της πρώιμης ανίχνευσης ιδιαίτερα σημαντική. με αυτοψηλάφηση, κλινική εξέταση και μαστογραφία είναι Προκειμένου όμως να αποδειχθεί σε ποιο βαθμό είναι δυνατόν να προληφθεί ο καρκίνος του μαστού, απαιτείται περαιτέρω έρευνα των αιτιών του. Οι διαφορές που παρουσιάζει η επίπτωση σε διεθνές επίπεδο και οι μελέτες σχετικά με την ανάπτυξη καρκίνου του μαστού σε διάφορες γενιές μεταναστριών συνηγορούν υπέρ της άποψης ότι η έκθεση σε ορισμένους παράγοντες κινδύνου διαδραματίζει βασικό ρόλο16. 5. 3. 2 Ο καρκίνος τον τραχήλον της μήτρας Ο καρκίνος του τραχήλου της μήτρας είναι ο δεύτερος κατά σειρά συνηθέστερος "γυναικείος" καρκίνος στην ΕΚ και ευθύνεται για το 2% περίπου των θανάτων από καρκίνο (βλ. Σχήμα 5. 6). Ο καρκίνος του τραχήλου της μήτρας αναπτύσσεται με ιδιαίτερα βραδύ ρυθμό και, εάν ανιχνευτεί όσο είναι ακόμη εντοπισμένος (σε προδιηθητικό στάδιο), η 5ετής επιβίωση είναι υψηλή, γύρω στο 88%. Ωστόσο εάν ανιχνευθεί στα τελευταία, διηθητικά στάδια, το ποσοστό επιβίωσης πέφτει στο 13%. Στα Σχήματα 5. 10 και 5. 11 φαίνεται ότι από το 1970 η θνησιμότητα από καρκίνο του τραχήλου της μήτρας μειώθηκε στα περισσότερα κράτη μέλη. Η μέση θνησιμότητα στην ΕΚ των γυναικών ηλικίας κάτω των 65 ετών μειώθηκε στους 2,28 θανάτους ανά 100. 000, πράγμα που σημαίνει μείωση κατά 48% σχεδόν (Σχήμα 5. 10). Όσον αφορά το σύνολο του γυναικείου πληθυσμού, η θνησιμότητα από καρκίνο του μαστού μειώθηκε κατά πάνω από 40%, στους 3,28 θανάτους ανά 100. 000 (Σχήμα 5. 11). Η υψηλότερη θνησιμότητα γυναικών κάτω των 65 ετών παρατηρείται στη Δανία (4,64 ανά 100. 000), αν και μειώθηκε κατά πάνω από 55% από το 1970. Μόνο στην Ισπανία" 18 και στην Ελλάδα τα ποσοστά αυτά σημειώνουν αύξηση, ακόμη όμως σχετικά χαμηλή. Στην Ελλάδα σημειώνεται η τρίτη κατά σειρά χαμηλότερη θνησιμότητα στην ΕΚ (1,31 ανά 100. 000) ενώ στην Ισπανία η τέταρτη (1,66 ανά 100. 000). Η χαμηλότερη θνησιμότητα παρατηρείται στην Ιταλία, όπου ανέρχεται σε 0,75 ανά 100. 000. Αντίστοιχη είναι και εικόνα που διαμορφώνεται όσον αφορά το σύνολο του γυναικείου πληθυσμού. Η υψηλότερη θνησιμότητα παρατηρείται και πάλι στη Δανία, η δε χαμηλότερη και πάλι στην Ιταλία, ενώ η Ισπανία και η Ελλάδα είναι, και στην περίπτωση αυτή, τα μοναδικά κράτη μέλη που σημειώνουν αύξηση της θνησιμότητας από το 1970 (βλ. Σχήμα 5. 11). Η γενική μείωση της θνησιμότητας μπορεί να οφείλεται εν μέρει στην αποτελεσματικότητα των προγραμμάτων προσυμπτωματικού ελέγχου. Σήμερα, είναι ευρύτατα αποδεκτό ότι ο ενός καρκίνος του τραχήλου της μήτρας αναπτύσσεται ύστερα από μετάδοση γνωστός καρκινογόνου παράγοντα μέσω της σεξουαλικής παράγοντας κινδύνου για καρκίνο του τραχήλου της μήτρας είναι η λοίμωξη από τον ιό του ανθρώπινου θηλώματος (HPV16 και HPV18) και σε μικρότερο βαθμό η προσβολή από άλλες σεξουαλικώς μεταδιδόμενες νόσους, όπως ο έρπης, η γονόρροια και η χλαμυδιακή λοίμωξη. Παράγοντες υ^ιηλού κινδύνου για αυτό τον τύπο καρκίνου είναι συνεπώς η σεξουαλική επαφή χωρίς τη λήλ|Γη προστατευτικών μέτρων εν γένει, η πρώιμη έναρξη της σεξουαλικής δραστηριότητας (σε ηλικία κάτω των 16 ετών), ο μεγάλος αριθμός σεξουαλικών συντρόφων και η ύπαρξη κατά το παρελθόν (ή κατά το παρόν) σεξουαλικού συντρόφου προσβεβλημένου από HPV ή άλλη σεξουαλικώς μεταδιδόμενη νόσο. Άλλοι παράγοντες κινδύνου είναι το ενεργό και/ή το παθητικό κάπνισμα, η λοίμωξη από τον HIV και η κακή διατροφή19. επαφής. Ο κυριότερος Ύστερα από έρευνες στην Ισπανία για τον προσδιορισμό των αιτιών αυξημένης θνησιμότητας από καρκίνο του τράχηλου της μήτρας, διαπιστώθηκε μια σχέση με την αύξηση της σεξουαλικής δραστηριότητας που συνδέεται με την ανάπτυξη του τουρισμού και το χαμηλό μορφωτικό επίπεδο18. 65 5. 3. 3 Ο καρκίνος του αναπνευστικού συστήματος Όπως φαίνεται στο Σχήμα 5. 6, το 9% των θανάτων των γυναικών από καρκίνο αποδίδεται στον καρκίνο του πνεύμονα". Στην ΕΚ, από το 1970, η μέση θνησιμότητα των γυναικών κάτω των 65 ετών αυξήθηκε κατά 45% σχεδόν στους 66,3 θανάτους ανά 100. 000 (βλ. Σχήμα 5. 13), ενώ όσον αφορά το σύνολο του γυναικείου πληθυσμού αυξήθηκε κατά 70%, στους 14,05 ανά 100. 000 (βλ. Σχήμα 5. 14). Το ποσοστό αύξησης από το 1970 είναι ιδιαίτερα υψηλό στις Κάτω Χώρες και στη Δανία (για όλες τις ηλικίες και για τις γυναίκες κάτω των 65 ετών), ενώ στην Ισπανία σημειώθηκε στην πραγματικότητα μείωση της θνησιμότητας των γυναικών από καρκίνο του μαστού (για όλες τις ηλικίες και για την ομάδα κάτω των 65 ετών). Μείωση της θνησιμότητας από καρκίνο του μαστού σημειώθηκε και στη Γαλλία, μόνον όμως όσον αφορά τις γυναίκες κάτω των 65 ετών. Στην ΕΚ, η υψηλότερη θνησιμότητα των γυναικών από καρκίνο του μαστού παρατηρείται στη Δανία, και στη συνέχεια ακολουθούν το Ηνωμένο Βασίλειο, η Ιρλανδία και οι Κάτω Χώρες. Στη Δανία, η θνησιμότητα είναι υπερτριπλάσια του κοινοτικού μέσου όρου όσον αφορά την ομάδα κάτω των 65 ετών και υπερδιπλάσια όσον αφορά το σύνολο των γυναικών. Αντίθετα, στις μεσογειακές χώρες η θνησιμότητα από καρκίνο του μαστού τείνει να είναι χαμηλότερη (βλ. Σχήματα 5. 13 και 5. 14). Τα αποτελέσματα αυτά είναι συνεπή με τα χαμηλότερα επίπεδα καπνιστριών που παρατηρούνται στις μεσογειακές χώρες κατά τις τελευταίες δεκαετίες και με τα υψηλά επίπεδα καπνιστριών στη Δανία κατά τα τελευταία σαράντα ή περισσότερα χρόνια20. Με βάση τις μεγάλες αυξήσεις που σημείωσε η θνησιμότητα των γυναικών από καρκίνο του πνεύμονα, δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι οι γυναίκες στην ΕΚ διακατέχονται από μεγάλες αβεβαιότητες όσον αφορά το ποιο φύλο προσβάλλεται περισσότερο από καρκίνο του πνεύμονα. Όπως φαίνεται στο Σχήμα 5. 15 και στον Πίνακα 5. 1, πάνω από το 50% των γυναικών που συμμετείχαν στην έρευνα του Ευρωβαρομέτρου του 1996 πιστεύουν ότι οι άνδρες προσβάλλονται από καρκίνο του πνεύμονα περισσότερο από τις γυναίκες, αλλά πάνω από το ένα τρίτο δήλωσαν άγνοια. Οι απαντήσεις παρουσιάζουν μεγάλες διακυμάνσεις στην ΕΚ. Ειδικότερα, στη Φινλανδία το 80% των γυναικών στις οποίες υποβλήθηκε η ερώτηση αυτή πιστεύουν ότι η επίπτωση του καρκίνου του πνεύμονα είναι μεγαλύτερη στους άνδρες, ενώ στη Σουηδία το 48% δήλωσαν άγνοια. Λυτή η εντυπωσιακή διαφορά μεταξύ γειτονικών χωρών μπορεί να εξηγηθεί εν μέρει από το γεγονός ότι στη Σουηδία η θνησιμότητα των γυναικών από καρκίνο του μαστού είναι υψηλότερη (πάνω από τον κοινοτικό μέσο όρο) απ' ό,τι στη Φινλανδία, όπου είναι χαμηλότερη από τον κοινοτικό μέσο όρο (βλ. Σχήματα 5. 13 και 5. 14). Ο καρκίνος του πνεύμονα προκαλείται κανονικά από την εισπνοή καρκινογόνων ουσιών, όπως ο καπνός του τσιγάρου και ο αμίαντος, και από την έκθεση σε ιοντίζουσα ακτινοβολία21. Συγκεκριμένα, το κάπνισμα συνδέεται με ιδιαίτερα αυξημένο κίνδυνο καρκίνου του πνεύμονα. Μια μελέτη εκτιμά ότι ο κίνδυνος καρκίνου του πνεύμονα είναι πάνω από 12 φορές υψηλότερος στις καπνίστριες απ' ό,τι στις μη καπνίστριες και 25 φορές μεγαλύτερος στους καπνιστές απ' ό,τι στους μη καπνιστές, πράγμα που αντιστοιχεί στο 85-90% των καρκίνων του πνεύμονα που προκαλούνται από το κάπνισμα22. Έχει επίσης αποδειχθεί ότι το παθητικό κάπνισμα αυξάνει τον κίνδυνο καρκίνοι» του πνεύμονα, αν και σε πολύ μικρότερο βαθμό23. Στους άλλους παράγοντες κινδύνου υπάγονται η ρύπανση του περιβάλλοντος, η κακή διατροφή, η συστέγαση μεγάλου αριθμού ατόμων και η χαμηλή κοινωνικοοικονομική τάξη24. Στο τμήμα αυτό, για λόγους συντομίας, με τον "καρκίνος του πνεύμονα" νοούται και οι άλλοι καρκίνοι του αναπνευστικού συστήματος, όπως ο καρκίνος της τραχείας και του βρόγχου. 66 5. 4 Νοσήματα νοσήματα) του κυκλοφορικού συστήματος (καρδιαγγειακά Τα νοσήματα του κυκλοφορικού συστήματος (και ιδίως η ισχαιμική καρδιοπάθεια01 και τα νοσήματα των αγγείων του εγκεφάλου, ή εγκεφαλικά επεισόδια) είναι διαταραχές της καρδιάς και των αιμοφόρων αγγείων. Τα νοσήματα αυτά αποτελούν την κυριότερη αιτία θνησιμότητας (όπως και νοσηρότητας και αναπηρίας) των γυναικών στην ΕΚ γενικά (βλ. Σχήμα 5. 1) καθώς και τη δεύτερη κατά σειρά σημαντικότερη αιτία πρόωρου θανάτου (σε ηλικία κάτω των 65 ετών) μετά τον καρκίνο. Τα νοσήματα αυτά είναι χαρακτηριστικά των ανεπτυγμένων, δυτικών κοινωνιών και τρόπων ζωής και σχετίζονται επίσης με την κοινωνική τάξη23. Έτσι, σε μεγάλο βαθμό τα νοσήματα αυτά μπορούν να προληφθούν με αλλαγές του τρόπου ζωής, όπως αποχή από το κάπνισμα και διατροφή πτωχή σε κεκορεσμένα λίπη, σάκχαρα και αλάτι26. Οι γυναίκες φαίνεται ότι προσβάλλονται με διαφορετικό τρόπο από τους άνδρες: προσβάλλονται συχνότερα, σε μεγαλύτερη όμως ηλικία, και ιδίως μετά το 65ο έτος, οπότε η επίπτωση και η θνησιμότητα αυξάνουν με ταχύ ρυθμό. Μια άλλη διαφορά έγκειται στο ότι στις γυναίκες παρατηρούνται περισσότερα εγκεφαλικά επεισόδια ενώ στους άνδρες περισσότερες καρδιακές προσβολές. Τα ποσοστά θανάτων των γυναικών ηλικίας κάτω από 65 ετών από νοσήματα του κυκλοφορικού συστήματος μειώθηκαν σε όλα τα κράτη μέλη από το 1970. Η μέση θνησιμότητα στην ΕΚ αυτής της ομάδας ηλικιών μειώθηκε κατά πάνω από 50% από το 1970, στους 31,56 θανάτους ανά 100. 000 (Σχήμα 5. 1), η μεγαλύτερη δε μείωση σημειώθηκε στη Φινλανδία, κατά 64%, και η μικρότερη στη Δανία και στην Ελλάδα, κατά 32%. Όσον αφορά το σύνολο των γυναικών, επικρατεί παρόμοια κατάσταση, με εξαίρεση το ότι στην περίπτωση αυτή η ολική μείωση (από το 1970) της θνησιμότητας από νοσήματα του κυκλοφορικού συστήματος ανέρχεται στο 37% μόνον, ενώ η ολική θνησιμότητα είναι πολύ υψηλότερη (248,44 ανά 100. 000). Και πάλι, τα ποσοστά μείωσης παρουσιάζουν μεγάλες διακυμάνσεις μεταξύ των κρατών μελών. Ειδικότερα, η Ελλάδα ξεχωρίζει από τα άλλα κράτη μέλη σημειώνοντας ολική αύξηση (κατά 7,54%) της θνησιμότητας από το 1970 (Σχήμα 5. 17). 5. 5 Ισχαιμική καρδιοπάθεια Η ισχαιμική καρδιοπάθεια είναι η κυριότερη αιτία θνησιμότητας των γυναικών στην ΕΚ. Παρ' όλα αυτά, από το κοινό και τα μέσα ενημέρωσης γίνεται συχνά αντιληπτή ως "ανδρική" νόσος. Όπως φαίνεται στο Σχήμα 5. 18 και στον Πίνακα 5. 2, σχεδόν το 60% των γυναικών που συμμετείχαν στην έρευνα του Ευρωβαρομέτρου που πραγματοποιήθηκε στις αρχές του 1996 ανέφεραν ότι πιστεύουν πως η στεφανιαία νόσος προσβάλλει πολύ περισσότερους άνδρες απ' ό,τι γυναίκες. Τα τελευταία χρόνια τα κράτη μέλη πραγματοποιούν εκστρατείες πρόληψης που απευθύνονται ειδικά στις γυναίκες, π. χ. η εκστρατεία που οργάνωσε το Βρετανικό Καρδιολογικό Ίδρυμα (British Hearth Foundation) χαρακτήριζε την ισχαιμική καρδιοπάθεια ως "τον Ιο δολοφόνο γυναικών της Μεγάλης Βρετανίας"27 28. Η ισχαιμική καρδιοπάθεια ακολουθεί στις γυναίκες διαφορετικό πρότυπο απ' ό,τι στους άνδρες. Γενικά, στους άνδρες η νόσος εμφανίζεται σε μικρότερη ηλικία, συχνά μεταξύ 40 και 60 ετών, ενώ στις γυναίκες τείνει να εμφανίζεται σε ηλικία μεταξύ 60 και 70 ετών, δηλαδή μετά την εμμηνόπαυση. Η διαφορά αυτή θεωρείται ότι οφείλεται εν μέρει στον προστατευτικό ρόλο των οιστρογόνων, μπορεί όμως να οφείλεται και στο ότι τα επίπεδα Η ισχαιμή καρδιοπάθεια θεωρείται συχνά συνώνυμο της στεφανιαίας νόσου, ενώ δεν ταυτίζονται αυστηρώς, καθώς είναι δυνατόν να υπάρχει στεφανιαία νόσος χωρίς ισχαιμία (ελαττωμένη προσφορά οξυγόνου στην καρδιά). Επειδή ο θάνατος επέρχεται από ελαττωμένη προσφορά οξυγόνου στην καρδιά (δηλ. από ισχαιμία), στη έκθεση αυτή χρησιμοποιείται ο όρος ισχαιμική καρδιοπάθεια. 67 στις μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες είναι χαμηλότερα29. Τα δεδομένα σχετικά με τη στεφανιαία νόσο στις γυναίκες είναι γενικά ανεπαρκή, εν μέρει λόγω του ότι οι περισσότερες μελέτες πραγματοποιούνται σε άνδρες. Έτσι, απαιτείται περαιτέρω διερεύνηση των υποθέσεων που υποστηρίζουν ότι οι γυναίκες παρουσιάζουν συχνότερα μη αναγνωρίσιμα συμπτώματα, καθώς και διαφορετικά συμπτώματα και διαφορετικά ποσοστά επιβίωσης από τους άνδρες30 32. Ενώ η θνησιμότητα από ισχαιμική καρδιοπάθεια παρουσιάζει μεγάλες διακυμάνσεις μεταξύ των κρατών μελών, από το 1970 τα ποσοστά παρουσιάζουν γενικά φθίνουσα τάση. Στις γυναίκες ηλικίας κάτω των 65 ετών, η θνησιμότητα μειώθηκε κατά πάνω από το ένα τρίτο από το 1970, στους 12 θανάτους ανά 100. 000 (Σχήμα 5. 19). Η υψηλότερη θνησιμότητα παρατηρείται στην Ιρλανδία, 24,31 ανά 100. 000, και η χαμηλότερη στη Γαλλία, 4,51 ανά 100. 000. Διακυμάνσεις παρουσιάζει και το ποσοστό μείωσης, από το 60% στην Ιρλανδία έως το 2% περίπου στην Ελλάδα. Όπως έχει ήδη αναφερθεί, η θνησιμότητα είναι πολύ υψηλότερη στις ηλικιωμένες γυναίκες, πράγμα που εξηγεί τα πολύ μεγαλύτερα ποσοστά που παρατηρούνται όταν περιληφθεί και αυτή η ομάδα. Όπως φαίνεται στο Σχήμα 5. 20, ο κοινοτικός μέσος όρος της θνησιμότητας των γυναικών συνολικά από ισχαιμική καρδιοπάθεια είναι 8,75 θάνατοι ανά 100. 000. Η χώρα με την υψηλότερη θνησιμότητα είναι η Φινλανδία, όπου ανέρχεται σε 149,75 ανά 100. 000, και η χώρα με τη μικρότερη η Γαλλία, όπου ανέρχεται σε 36,94 ανά 100. 000. Σε όλα τα κράτη μέλη, εκτός από τρία (Ελλάδα, Ισπανία και Γερμανία) παρατηρείται μείωση της ολικής θνησιμότητας των γυναικών από κατά 20% (στην Πορτογαλία) έως και κατά 46% (στη Σουηδία). Η μείωση της θνησιμότητας συνδέεται με τις αλλαγές που σημειώθηκαν στον τρόπο διατροφής, ιδίως στη μείωση της πρόσληψης κεκορεσμένων λιπών, και στη μείωση του καπνίσματος που σημειώθηκε σε ορισμένες ομάδες και σε ορισμένα κράτη μέλη. Παρά τη μείωση όμως αυτή, η ισχαιμική καρδιοπάθεια εξακολουθεί να είναι μία από τις κυριότερες αιτίες πρόωρης και ολικής θνησιμότητας των γυναικών στην ΕΚ. Επίσης, η μείωση της θνησιμότητας μπορεί να συγκαλύπτει αυξημένη νοσηρότητα, ιδίως στις ηλικιωμένες γυναίκες. Επιπλέον, η ισχαιμική καρδιοπάθεια συνδέεται με χρόνια αναπηρία, υ\|)ηλές δαπάνες ιατρικής περίθαλψης και άλλες δαπάνες, όπως η απώλεια ημερών εργασίας, και συχνά με υποβάθμιση της ποιότητας ζωής. Οι παράγοντες κινδύνου για στεφανιαία νόσο είναι πολυάριθμοι. Μερικοί, όπως η γήρανση και η γενετική προδιάθεση, δεν είναι δυνατόν να τροποποιηθούν, τρεις όμως σημαντικοί παράγοντες κινδύνου - το κάπνισμα, η υπέρταση και τα υψηλά επίπεδα χοληστερόλης - μπορούν να επηρεαστούν είτε με αλλαγές του τρόπου ζωής είτε με φαρμακευτική αγωγή. Ο σημαντικότερος παράγοντας κινδύνου είναι το κάπνισμα. Ο κίνδυνος αυξάνει συναρτήσει του αριθμού των τσιγάρων, ιδίως στις γυναίκες άνω των 35 ετών που παίρνουν αντισυλληπτικά. Οι γυναίκες είναι ιδιαίτερα ευάλωτες στην υπέρταση μετά την ηλικία των 50 ετών. Επιπλέον, με την ηλικία αυξάνουν και τα επίπεδα χοληστερόλης. Αλλοι παράγοντες κινδύνου για ισχαιμική καρδιοπάθεια είναι η παχυσαρκία (βλ. Τμήμα 6. 3), ο σακχαρώδης διαβήτης, η καθιστική ζωή και η υπέρμετρη κατανάλωση οινοπνευματωδών ποτών. Η χαμηλή κοινωνικοοικονομική τάξη και το επαγγελματικό στρες έχουν επίσης ο\ινόυαοτεί με αυξημένο κίνδυνο ισχαιμικής καρδιοπάθειας Λ Το ενδιαφέρον είναι ότι το στρες γίνεται συχνά αντιληπτό από το ευρύ κοινό ως βασικός παράγοντας για την ανάπτυξη καρδιοπάθειας, παρά την έλλειψη ιατρικών αποδείξεων που να υποστηρίζουν αυτή την άποψη, με εξαίρεση όσον αφορά το επαγγελματικό στρες. Όπως φαίνεται στο Σχήμα 5. 21 και στον Πίνακα 5. 3, σχεδόν το 20% των γυναικών που συμμετείχαν στην έρευνα του 1996 του Ευρωβαρομέτρου κατέταξε το στρες ως τον κυριότερο παράγοντα κινδύνου για ισχαιμική καρδιοπάθεια. Στην Ελλάδα, στη Σουηδία και στις Κάτω Χώρες, πάνω από το 30% των γυναικών θεωρούν το στρες ως τον κυριότερο κίνδυνο. Σε σύγκριση με άλλους (γνωστούς) παράγοντες κινδύνου, το στρες ήταν ο δεύτερος κατά σειρά συχνότερα αναφερόμενος σημαντικός παράγοντας κινδύνου, μετά το κάπνισμα αλλά πριν από την ανθυγιεινή διατροφή, την παχυσαρκία, την έλλειψη σωματικής άσκησης και την υπέρμετρη κατανάλωση οινοπνευματωδών ποτών (με τη σειρά 68 που αναφέρονται). Από τα αποτελέσματα αυτά διαφαίνεται η μεγάλη άγνοια των γυναικών σε όλη την ΕΚ όσον αφορά τους κύριους παράγοντες κινδύνου για ισχαιμική καρδιοπάθεια, κατάσταση η οποία θα μπορούσε να διορθωθεί με παρεμβάσεις στον τομέα της δημόσιας υγείας. 5. 6 Νόσος των αγγείων του εγκεφάλου (εγκεφαλικό επεισόδιο) Μια άλλη σημαντική νόσος του κυκλοφορικού συστήματος είναι η νόσος των αγγείων του εγκεφάλου (εγκεφαλικό επεισόδιο). Ο κίνδυνος για τις γυναίκες αυξάνει αυξανομένης της ηλικίας, ιδίως μετά το 65ο έτος, εν μέρει λόγω των αυξημένων ποσοστών υπέρτασης που παρατηρούνται σε αυτή την ομάδα ηλικιών. Όπως και με την ισχαιμική καρδιοπάθεια, η θνησιμότητα των γυναικών κάτω των 65 ετών από εγκεφαλικό επεισόδιο μειώθηκε σημαντικά από το 1970, κατά 43% σχεδόν, στους 8,73 θανάτους κατά μέσο όρο ανά 100. 000. Μείωση σημειώθηκε σε όλα τα κράτη μέλη, σε ποσοστά που κυμαίνονταν από το 69% στην Ιρλανδία έως το 2% στο Λουξεμβούργο (βλ. Σχήμα 5. 22). Όσον αφορά τις γυναίκες κάτω των 65 ετών, η υψηλότερη θνησιμότητα παρατηρείται στην Πορτογαλία (18,42 ανά 100. 000) και η χαμηλότερη στη Γαλλία (5,80 ανά 100. 000). Όπως έχει ήδη αναφερθεί, η θνησιμότητα από εγκεφαλικό επεισόδιο είναι υψηλότερη στις ηλικιωμένες γυναίκες. Ως αποτέλεσμα η θνησιμότητα όλων των γυναικών συνολικά, συμπεριλαμβανομένης αυτής της ομάδας ηλικιών, είναι πολύ υψηλότερη από εκείνη που φαίνεται στο Σχήμα 5. 22. Όπως φαίνεται στο Σχήμα 5. 23, η μέση θνησιμότητα των γυναικών στην ΕΚ είναι 75,93 ανά 100. 000. Το ποσοστό αυτό κυμαίνεται από το 175,63 ανά 100. 000 στην Πορτογαλία έως το 44,11 ανά 100. 000 στη Γαλλία, όπου παρατηρείται η χαμηλότερη θνησιμότητα στην ΕΚ τόσο από ισχαιμική καρδιοπάθεια όσο και από εγκεφαλικό επεισόδιο. Όπως και η θνησιμότητα των νεαρότερων γυναικών, μείωση σημείωσε και η ολική θνησιμότητα των γυναικών από το 1970, κατά 43% σχεδόν στην ΕΚ. Ωστόσο, στην πραγματικότητα αυξήθηκε στο Λουξεμβούργο (10%) και στην Ελλάδα (1%), ενώ στα άλλα κράτη μέλη μειώθηκε από κατά 26% (στην Πορτογαλία) έως κατά 60% (στη Γαλλία). Ο κυριότερος παράγοντας κινδύνου για εγκεφαλικό επεισόδιο είναι η υπέρταση. Μεταξύ των άλλων παραγόντων κινδύνου περιλαμβάνονται το ιστορικό καρδιοπάθειας και/ή εγκεφαλικού επεισοδίου, ο σακχαρώδης διαβήτης και η υπέρμετρη κατανάλωση οινοπνευματωδών ποτών. Το κάπνισμα συνδέεται επίσης αε εγκεφαλικό επεισόδιο, αν και σε μικρότερο βαθμό απ' όσο με ισχαιμική καρδιοπάθεια3. Όπως και με αυτή τη νόσο, ο υγιεινός τρόπος ζωής και η κατάλληλη ιατρική περίθαλψη μπορούν να συμβάλουν στη μείωση των θανάτων των γυναικών, ιδίως των γυναικών ηλικίας κάτω των 65 ετών. Βιβλιογραφία 1 ΕΕΚ( 1995a) Έκθεση σχετικά με π/ν κατάστασί] πις υγείας σπ/ν Ευρωπαϊκή ΚοινόΏβα, 1995, COM (95) 357 τελικό, Βρυξέλλες: ΕΕΚ, και Abel-Smith, B. ,Figueras, J. , Holland, W. , McKec, M. , Mossialos, E. (1995). Choices in Health Policy. London, Dartmouth. 2 Abel-Smith et al. (1995), ibid. 3 Eurostat (1995a). Women and Men in the European Union: Λ Statistical Portrait. Luxembourg: Office for Official Publications ol the European Communities. 4 Platts et al. (1992), "WHO/EURO multicentre study on parasuicidc". Ada Psychiatrica Scandinavica, 85: 97-104. 5 Υπουργείο Υγείας. Δανία (1994b), Τάσεις π/ç θνησψθΏ)τας απο αυτοκτονία στη Αανια 1955- 199] (στη δανική γλώσσα), Κοπεγχάγη, Λανία. 6 Bille-Brahc, U. and G. lessen (1994) "Suicide in Denmark, 1922-1991: The Choice of Method," Acta Psychiatrica Scandinavica 90(2) 91 -96. 7 Weilandt, C. (1996), Έκθεση π/ç Γερμανίας σχετικά με π/ν υγεία των γυναικών, Βόννη: δεν έχει δημοσιευθεί. 8 Υπουργείο Υγείας, Δανία (1994b). Τάσεις Ώ)ς θνησίμΟΏ)τας από αυτοκτονία στί) Δανία 1955- 1991 (στη δανική γλώσσα), Κοπεγχάγη, Δανία. Nordentoft, M. , et al. (1993), "High mortality by natural and unnatural causes: A 10 year follow up study of patients admitted to a poisoning treatment centre after suicide attempts". British Medical 69 Journal, 306: 1637-41. Fisher, Ν. J", Nielsen, P. K. (1993), "Θάνατος ύστερα από αυτοδηλητηρίαση. Δεκαετής μελέτης από μονάδα εντατικής θεραπείας" (στη δανική γλώσσα), Ugeskriftfor Lœger, 155: 1857-61. 9 WHO (1996), Health for All Database, Copenhagen: WHO Regional Office for Europe. 10 Eurostat (1995a). Women and Men in the European Union: A Statistical Portrait. Luxembourg: Office for Official Publications of the European Communities. 11 EEK (1995a), Έκθεση της Επιτροπής σχετικά με την κατάσταση της υγείας στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα, COM(95) 357 τελικό, Βρυξέλλες: ΕΕΚ. 12 ο. π. 13 Scientific American (96), Special Issue: "What you need to know about cancer", Vol. 275, No. 3. 14 The National Women's Health Resource Center (1992), National Women's Health Report, New York: The National Women's Health Resource Center. 15 Βλ. π. χ. Le, M. G. , et al. (1984), "Alcoholic beverage consumption and breast cancer in a French case- control study," Am J Epidemiol. , 120:350-357; Rohan, T. E. , McMichael, A. J. (1988), "Alcohol consumption and risk of breast cancer," Int J Cancer, 41:695-699; και Willett, W. C. , et al (1987), "Moderate alcohol consumption and the risk of breast cancer," Ν EnglJMed. , 316:1174-1180. 16 Βλ. π. χ. Kliewer E. V. , Smith K. R (1995). "Breast cancer mortality among immigrants in Australia and Canada". Journal of the National Cancer Institute 87(15): 1154-1161. 17 CancerNet from the National Cancer Institute (1996a). Screening for cervical cancer. 208/04728. 18 Vioque, J. , Feenollar J. (1995) "The distribution of mortality by cervical cancer in Spain from 1981 to 1986. An ecological study," Medicina Clinica; 104 (8): 287-92. 19 CancerNet from the National Cancer Institute (1996b). Prevention of cervical cancer, 208/04734 20 Υπουργείο Υγείας, Δανία (1994a): Η ζωή στη Δανία, Κοπεγχάγη, Δανία. 21 Burdorf, Α. Swuste. P. Maas, P. w. d (1998), "Asbest en gezondheid: van patienbespreking naar erkenning van beroepsziekten in Nederland", Ned Tijdschr Geneeskunde, 132:2167-77. 22 Υπουργείο Υγείας, Δανία (1994c): Τάσεις του καρκίνου και θνησιμότητα από καρκίνο (στη δανική γλώσσα), Κοπεγχάγη, Δανία. Schaapveld, Κ. , Hirasing, R. A. (1993), Prevennegids, Assen/Maastricht: Van Gorcum. 23 Smith, G. D. and A. N. Phillips (1996), "Passive smoking and Health: Should we believe Philip Morris's 'experts'?" BMJ; 313: 929-33. Βλ. επίσης: European Working Group (1996): Environmental tobacco smoke and lung cancer risk: an evaluation of the risk. Trondheim: European Working Group. Law, M. R. , Hackshaw, A. K. (1996), "Environmental Tobacco Smoke". Br Med Bull; 52: 22-34. Lee, PN (1992). Environmental tobacco smoke and mortality. Bask: Karger. 24 Hein, Suadicani and Gyntelberg (1992): "Lung Cancer Risk and Social Class," Danish Medical Bulletin, 39:173-6. 25 Hall, E. M. , Johnson, J. V. , Tsou, T. , (1993), "Women, Occupation, and Risk of Cardiovascular Morbidity and Mortality," Occupational Medicine, Vol. 8, No. 4, 709-719. 26 Sytkowski, P. A. , Kunnel, W. B. , D'Agostino. R. B. (1990), "Changes in risk factors and the decline in mortality from cardiovascular disease," Ν Eng J Med; 322: 1635-41. 27 Tunstall-Pedoe, H. et al. (1994). "Myocardial Infarction and Coronary Deaths in the WHO MONICA Project", Circulation, 90: 583-612. 28 British Heart Foundation (1996), personal communication. 29 Salonen, J. T. , et al. (1992), "High Stored iron are associated with excess risk of myocardial infarction in eastern Finnish men," Circulation, 86:803-811. 30 Fiebach, N. H. , Viscoli, M. , Horwitz, R. I. (1990), "Differences between Women and Men in Survival after Myocardial Infarction: Biology or Methodology?" JAMA, Vol. 263, No. 8, 1092-1096. 31 Khan, S. el al. (1990). "Increased Mortality of Women in Coronary Artery Bypass Surgery: Evidence for Referral Bias". Annals of Internal Medicine, 112: 561-567. 32 Lerner, D. J. , Kannel, W. B. (1986), "Patterns of coronary heart disease morbidity and mortality in tJie sexes: A 26-year follow-up of the Framingham population," American Heart Journal, Vol. 111, No. 2, 383-390. 33 Davey-Smith, G. , Blane, D. , and M. Bartley (1994), "Explanations for Socio-economic differentials in mortality. Evidence from Britain and elsewhere," European Journal of Public Health, 4:131-144. 34 Donaldson, R. J. and Donaldson, L. J. (1993), Essential Public Health Medicine, Dordrecht: Kluwer Academic Publishers. 70 [Σχήματα και Πίνακες] 71 Σγήααδ. Ι Κυριότερες αιτίες θανάτου (1992) Γυναίκες κάθε ηλικίας, ΕΕ 15 Cauees of death, Females all ages, 1002 (EU15) Other Causae of Death 2 0% Cancers 2 6% Suicide and Accidenta 5% D a e * » ·* of the FWepiratory system 6% Diseases of the Circulatory system 4 3% Πηγή: HFA 1996 Σχήμα 5. 2 θνησιμότητα από τροχαία ατυχήματα (1992) Γυναίκες κάθε ηλικίας, ΕΕ 15 Π Δ© α ηό τροχαία ατυχήματα, ανά 100. 000 γυναίκες Π ΔΘ από τροχαία ατυχήματα, ανά 100. 000 Κατατόπι ούμβυνα μι τον ΠΔΘ τοιι 1902 Κάρα ΕΕ15 ΛΟΥΞΕΜΒΟΥΡΓΟ ' ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ1 ΒΕΛΓΙΟ' ΕΛΛΑΔΑ ΓΑΛΛΙΑ ΙΣΠΑΝΙΑ ΑΥΧΓΡΊΑ «ΝΛΑΝΔΙΑ ΙΡΛΑΝΔΙΑ ΙΤΑΛΙΑ » ΓΕΡΜΑΝΙΑ4 ΔΑΝΙΑ ΚΑΤί) ΧΩΡΕΣ 1902 %pf»P»*H β. 42 11. 39 10. 60 θ 14 9. 05 7. 45 7. 30 7. 04 682 6. 79 6. 51 6. 19 5. 12 4. 57 -39. 55 537 4. 43 -39. 87 61. 61 -38. 88 13. 88 -51. 52 •43. 58 -24. 97 -31. 97 -59. 65 -β3. 7β -63. 12 -57. 07 •44,85 D1870 • 1992 10 Π Δ· ΣΟΥΗΔΙΑ ΗΝΟΜΕΝΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ 4. 26 - U 4- '1971 '1989 *1991 4 ΟΔΓ: 1990 Πηγή - HFA 1996 72 ΕΕ 15 ΛΟΥΞΕΜΒΟΥΡΓΟ^ ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ (1] Χάρο ΒΕΛΓΙΟ β ΕΛΛΑΔΑ ΓΑΛΛΙΑ im Α' ΦΙΝΛΑΝΔΙΑ ΙΡι ΙΤΑΛΙΑ 0) ΓΕΡΜΑΝΙΑ*) ΔΑΝΙΑ KATOXCPEX ΙΟΥΗΔΙΑ ΗΝΟΜΕΝΟΒΑΣΙΛΕΙ *1071 Ίβββ Ί β βι •ΟΔΓ: 1800 Πηγή - HFA 1996 Σγήαα5. 3 θνησιμότητα από αυτοκτονία και αυτοτραυματισμό (1992) Γυναίκες κάθε ηλικίας, ΕΕ 15 Αυτοκτονίας και αυτοτραυματισμοί, ανά 100. 000 γυναίκκς Κατάταξη με βάση τον ΠΔΘ του 1992 ΕΕ15 ^ΥΞΕΜΒΟΥΡΓΟ(ΐ) ΔΑΝΙΑ ΦΙΝΛΑΝΔΙΑ ΒΕΛΠΟ (2) Χώρα ΑΥΣΤΡΙΑ ΓΑΛΛΙΑ ΣΟΥΗΔΙΑ ΓΕΡΜΑΝΙΑ (4) ΚΑΤΩ ΧΩΡΕΣ ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ (1 ΙΤΑΛΙΑ (3j ΙΡΛΑΝΔΙΑ ΗΝΩΜ ΒΑΣΙΛΕΙΟ ΙΣΠΑΝΙΑ '1971 '1989 31991 «ΟΔΓ: 1990 Πηγή - HFA 1996 Αυτοκτονίκς και αυτοτραυματισμοί, α νά 1 0 0 0 00 νυνοίκχο 1992 6. 24 14. 30 13. 67 11. 00 10. 46 10. 39 10. 01 8. 90 7. 96 6. 72 4. 23 3. 63 3. 61 3. 36 2. 99 1. 21 % μεταβολή] από 19701 -24. 27 179. 30 -14. 62 13. 05 -3. 33 -22. 23 22. 22 -32. 78 -44. 84 -1. 47 20. 17 1. 68 464. 06 -46. 41 26. 69 -36. 32 Χώρα EE1S ΛΟΥΞΕΜΒΟΥΡΓΟ1 ΔΑΝΙΑ ΦΙΝΛΑΝΔΙΑ ΒΕΛΠΟ 2 ΑΥΣΤΡΙΑ ΓΑΛΛΙΑ ΣΟΥΗΔΙΑ ΓΕΡΜΑΝΙΑ4 ΚΑΤΩ ΧΩΡΕΣ ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ1 ΙΤΑΛΙΑ3 ΙΡΛΑΝΔΙΑ ΗΝΩΜ. ΒΑΣΙΛΕΙΟ ΙΣΠΑΝΙΑ SÙÙÈM 1971 '1969 31991 ΌΔΓ: 1990 Πηγή - HFA 1996 Σχήμα 5. 4 θνησιμότητα από καρκίνο (1992) Γυναίκες ηλικίας 0-64 ετών, ΕΕ 15 ΠΔ© α πό κακοήθη νεοπλάσματα, γυναίκες 0-64 ετών, ανά 100. 000 Κατάταξη με Βάση τον ΠΔΘ του 1992 ΕΕ 15 ΔΑΝΙΑ ΙΡΛΑΝΔΙΑ ΗΝΩΜΕΝΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ ΚΑΤΩ ΧΩΡΕΣ ΒΕΛΠΟ(2] ΛΟΥΞΕΜΒΟΥΡΓΟ(ΐ|ί ΓΕΡΜΑΝΙΑ (4) j ΑΥΣΤΡΙΑ Χώρα ΣΟΥΗΔΙΑ ΙΤΑΛΙΑ (3) ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ ( 1 )ί ΓΑΛΛΙΑ ΦΙΝΛΑΝΔΙΑ ΙΣΠΑΝΙΑ ΕΛΛΑΔΑ '1971 '1989 *1991 «ΟΔΓ 1990 Πηγή - HFA 1996 ΠΔΘ από κακοήθη νεοπλάσματα. γυναίκες 0-64 ετών, ανά 100 000 1992 %μααβολή °"β 1070 69. 74 102. 23 86. 98 86. 23 76. 50 75. 06 74. 66 72. 58 69. 52 68. 27 66. 90 61. 48 60. 04 59. 19 5477 -13. 02 0. 28 -9. 87 -8. 74 -10. 88 -9. 64 •9. 19 -17. 34 -24. 34 -12. 27 -12. 63 -15. 01 -13. 27 -1346 -11. 22 -7. S1 Χώρα ΕΕ 15 ΔΑΝΙΑ ΙΡΛΑΝΔΙΑ ΗΝΩΜ. ΒΑΣΙΛΕΙΟΙ ΚΑΤΩ ΧΩΡΕΣ ΒΕΛΠΟ2 ΛΟΥΞΕΜΒΟΥΡΓΟ ΓΕΡΜΑΝΙΑ4 ΑΥΣΤΡΙΑ ΣΟΥΗΔΙΑ ΙΤΑΛΙΑ1 ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ' ΓΑΛΛΙΑ ΦΙΝΛΑΝΔΙΑ ΙΣΠΑΝΙΑ ΕΛΛΛΑΑ 1971 Ίθ89 31ΘΘ1 Ό ΔΓ 1990 Πηγή • ΗΓΛ 1996 73 Σχήμα 5. 5 θνησιμότητα από καρκίνο (1992) Γυναίκες κάθε ηλικίας, ΕΕ 15 ΠΔΘ από κακοήθη νεοπλάσματα, γυναίκες κάβε ηλικίας, ανά 100. 000 Κατάταξη με Βάση τον ΠΔΘ του 1990 EE15J ΔΑΝΙΑ ΙΡΛΑΝΔΙΑ ΗΝΩΜΕΝΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ ΓΕΡΜΑΝΙΑ ( 4* ΚΑΤΩ ΧΩΡΕΣ ΛΟΥΞΕΜΒΟΥΡΓΟ ( i j| ΒΕΛΠΟ (2) ϊ ΑΥΣΤΡΙΑ ΙΤΑΛΙΑ (3) ΣΟΥΗΔΙΑ ΦΙΝΛΑΝΔΙΑ ΓΑΛΛΙΑ ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ (1 i ΙΣΠΑΝΙΑ ΕΛΛΑΔΑ Ί 9 71 '1989 "1991 Ό Δ Γ· 1990 Πηγή-HFA 1996 Π1970 •1992J 50 100 150 200 250 ΠΔΘ ΠΔΘ από κακοήθη νεοπλάσματα, ΚατβτοΕηικΒάοητον ΠΔΘ γυναίκες κάθε ηλικίας, ανά 100 000 τον 1999 1992 150. 30 203. 73 186. 53 182. 37 162. 43 159. 99 159. 86 159. 80 157. 23 145. 93 143. 04 134. 66 128. 78 125. 57 117. 42 112. YV -5. 05 4. 57 4. 39 4. 66 -11. 87 •9. 69 -1. 93 -865 1736 -0. 67 -1024 -9. 95 -965 -354 -676 9. 94 Country ΕΕ15 ΔΑΝΙΑ ΙΡΛΑΝΔΙΑ ΗΝΩΜ. ΒΑΣΙΛΕΙΟ ΓΕΡΜΑΝΙΑ' ΚΑΤΩ ΧΩΡΕΣ ΛΟΥΞΕΜΒΟΥΡΓΟ1 ΒΕΛΠΟ* ΑΥΣΤΡΙΑ ΠΑΛΙΑ' ΣΟΥΗΔΙΑ ΦΙΝΛΑΝΔΙΑ ΓΑΛΛΙΑ ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ1 ΙΣΠΑΝΙΑ ΕΑΛΑΑΑ '1971 ?1989 31991 Ό Δ Γ: 1990 Πηγή-HFA 1996 Σγήιια5. 6 θνησιμότητα των γυναικών από καρκίνο (1992) Γυναίκες κάθε ηλικίας, ΕΕ 15 Cancer aa cauae of death by type, Females all ages, (EU15) 1992 Cervical Cancer 2% Digestive Organs Cancer 32% Cancer of Trachea /bronchus/lung 9% Πηγή HFA 1996 74 Σχήμα 5. 7 θνησιμότητα από καρκίνο του μαστού (1992) Γυναίκες ηλικίας 0-64 ετών, ΕΕ 15 ΠΔΘ των γυναίκυν α ηά κ α κ ο ή θη νεοπλάσματα nu μαστού, 0-44 ετών, α νά 100. 000 mDÙ&isuML·- ΕΕ 15 ΙΡΛΑΝΔΙΑ ΔΑΝΙΑ ΒΕΛΠΟ (2 ΗΝΩΜΕΝΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ ΚΑΤΩ ΧΩΡΕΣ ΓΕΡΜΑΝΙΑ(4)Ε ΙΤΑΛΙΑ (3; χώρβς ΑΥΣΤΡΙΑ ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ(ΐ)| ΓΑΛΛΙΑ ΙΣΠΑΝΙΑ ' ΣΟΥΗΔΙΑ ΛΟΥΞΕΜΒΟΥΡΓΟ(ΐ)' ΦΙΝΛΑΝΔΙΑ ΕΛΛΑΔΑ '1971 Ί9Θ9 '1991 * ΟΔΓ: 1990 Πηγή - HFA 1996 Dl97d •1992 15 ΠΔΘ 25 30 ΠΔΘ των γυναικών απά μαστού, 0-64 ετών, ανά κακοήθη νεοπλάσματα του 100. 000 Μώρα ΕΕ15 ΙΡΛΑΝΔΙΑ ΔΑΝΙΑ ΒΕΛΓΙΟ2 ΗΝΩΜΕΝΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ ΚΑΤΩ ΧΩΡΕΣ ΓΕΡΜΑΝΙΑ* ΠΑΛΙΑ3 ΑΥΣΤΡΙΑ ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ1 ΓΑΛΛΙΑ ΙΣΠΑΝΙΑ ΣΟΥΗΔΙΑ ΛΟΥΞΕΜΒΟΥΡΓΟ1 ΦΙΝΛΑΝΔΙΑ ΕΛΛΑΔΑ 1992 19. 80 25. 80 2477 24. 63 24. 36 23. 86 19. 89 19. 06 18. 31 17. 96 17. 75 16. 60 16. 43 15. 46 15. 12 14. » %Μηορ>λή «fffit1>7Q 9. 27 17. 22 -0. 84 14. 77 -5. 18 -3. 28 10. 81 10. 62 9. 12 20. 05 11 57 62. 11 -1. 56 -30. 30 449 45. 07 1971 '1989 "Ί991 ΌΔΓ: 1990 Πηγή -HFA1996 Σχήμα 5. 8 θνησιμότητα από καρκίνο του μαστού (1992) Γυναίκες κάθε ηλικίας, ΕΕ 15 ΠΔΘ των γυναικών απά κακοήθη νεοπλάσματα του μαστού γυναίκες κ ά θε ηλικίας, ανά 100. 000 Κατάτα&Ί με 0άοη τον ΠΔΘ του 1992 EE1S ΔΑΝΙΑ ΗΝΩΜΕΝΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ ΙΡΛΑΝΔΙΑ KATQXOPEZ Χύρα ΒΕΛΓΙΟ ( 2) ι ΓΕΡΜΑΝΙΑ (4) ΑΥΣΤΡΙΑ ΙΤΑΛΙΛ<$) ΓΑΛΛΙΑ ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ^ ΙΟΥΗΔΙΑ' ΛΟΥΞΕΜΒΟΥΡΓΟ (1) ΙΣΠΑΝΙΑ ΦΙΝΛΑΝΔΙΑ ΕΛΛΑΔΑ 11971 >1ββθ 91991 4 ΟΔΓ 1990 < ~1 01970 • 1992 ΠΔΘ των γυναικών από κακοήθη νεοπλάσματα του μαστού γυναίκες κάβε ηλικίας, ανά 100 000 KmrtTrfn ut ΕΑΟΓΙΤΜ/ ΠΛβ τ«ι 1 »? Χώρα 1992 %μηαρ»λή «*»1070 31. 25 40 56 39. 23 39. 17 3847 37,93 31. 87 3129 29 83 28 11 26 57 2566 24. 99 24. 40 23. 82 21. 32 16. 26 6 79 5. 80 28 55 1 16 14. 80 1664 1794 21. 01 15 68 2980| •4. 07 •20 74 7367 2055 Ε Ε 15 ΔΑΝΙΑ ΗΝΩΜ. ΒΑΣΙΛΕΙΟΙ ΙΡΛΑΝΔΙΑ ΚΑΤΩ ΧΩΡΕΣ ΒΕΛΠΟ' Γ Ε Ρ Μ Α Ν Ι Α4 ΑΥΣΤΡΙΑ ΙΤΑΛΙΑ' ΓΑΛΛΙΑ Π Ο Ρ Τ Ο Γ Α Λ Ι Α' ΣΟΥΗΔΙΑ ΛΟΥΞΕΜΒΟΥΡΓΟ1 ΙΣΠΑΝΙΑ ΦΙΝΛΑΝΔΙΑ ΕΔΔΔΔΕ 1971 ?1989 31991 ΌΔΓ: 1990 Πηγή - HFA 1996 Πηγή • HFA 1996 75 Σχήμα 5. 9 θνησιμότητα από καρκίνο του μαστού (1992) Γυναίκες κάθε ηλικίας, 1970-1992, ΕΕ 15 ΠΔΘ των γυναικών από κακοήθη νεοπλάσματα του μαστού, 0-64 ετών, ανά 100. 000 Σε ορισμένα κράτη μέλη της ΕΕ Κατάταξη ως προς το 1970 —«—ΔΑΝΙΑ - *— ΙΡΛΑΝΔΙΑ - Χ - Β Ε Λ ΠΟ - 0 - Ε Ε 15 —χ-ΦΙΝΛΑΝΔΙΑ ΙΣΠΑΝΙΑ -Ο-ΕΛΛΑΔΑ 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 Πηγή-HFA 1996 Έτος Σχήμα 5. 10 θνησιμότητα από καρκίνο του τραχήλου της μήτρας (1992) Γυναίκες ηλικίας 0-64 ετών, ΕΕ 15 ΠΔθ THV γυναικών απά καρκίνο του τραχήλου της μήτρας, 0-64 ετών, ανά 100. 000 ΚαταταΒι «ς πρσς το 1992 Π1970 • 1992 β ΠΔβ Πηγή-HFA 1996 ΠΔΘ απά καρκίνο του τραχήλου της μήτρας, 0-64 «τών, ανά 100. 000 μώρα ΕΕ15 ΔΑΝΙΑ ΗΝΩΜΕΝΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ ΙΡΛΑΝΔΙΑ ΓΕΡΜΑΝΙΑ4 ΛΟΥΞΕΜΒΟΥΡΓΟ1 ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ1 ΑΥΣΤΡΙΑ ΒΕΛΠΟ* ΣΟΥΗΔΙΑ ΚΑΤΩ ΧΩΡΕΣ ΓΑΛΛΙΑ ΙΣΠΑΝΙΑ ΕΛΛΑΔΑ ΦΙΝΛΑΝΔΙΑ IT ΑΛΙΑ » 1992 2. 28 464 3. 78 3. 41 3. 20 2. 71 2. 30 2. 26 2. 14 2. 05 1. 84 167 1. 66 1. 31 0. 90 0. 75 or* n W0 -47. 71 -65 34 -42 02 -2388 -50 54 -70. 61 -7310 -56. 87 -37. 97 -70. 80 -67. 83 -36 26 95 29 61. 73 -81. 05 Si» '1971 '1989 η1991 Ό ΔΓ 1990 Πηγή - HFA 1996 76 Σγήιια5. 11 θνησιμότητα από καρκίνο του τραχήλου της μήτρας (1992) Γυναίκες κάθε ηλικίας, ΕΕ 15 ΠΔ· and καρκίνο του τραχήλου της μήτρας, γυνοίκτς note ηλικ/ος, ανά 1 _JS0JajoiaiKjaiKTeï. aAS. xoiaâ92. ΠΔΘ από καρκίνο του γυναίκες κάθε ηλικίας. τραχήλου της μήτρας, ανά 100 000 ΕΕ15 ΔΑΝΙΑ ΗΝΩΜ ΒΑΣΙΛΕΙΟ ΓΕΡΜΑΝΙΑ (4) ΙΡΛΑΝΔΙΑ ΑΥΣΤΡΙΑ ΛΟΥΞΕΜΒΟΥΡΓΟ(1 ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ (ΐ Χ ώ βο Β Ε Λ Π Ο^ ΚΑΤΩ ΧΩΡΕΣ ΣΟΥΗΔΙΑ ΙΣΠΑΝΙΑ ΓΑΛΛΙΑ ΦΙΝΛΑΝΙΑ ΕΛΛΑΔΑ , Τ Α Λ Ι Α( 3] Ί 9 71 '1989 31Θ91 «ΟΔΓ: 1990 Πηγή-HFA 1996 1992 %μ(ταΒολή από Τ9 1970 3. 28 7. 13 5. 26 4. 62 4. 43 3. 82 3. 59 3. 42 3. 36 2. 98 2. 98 2. 24 2. 23 1. 88 1 86 1,11 -40. 7Î •40 88 -37. 38 -41. 44 -22 42 -4168 -64 98 -69. 36 -35. 14 -6226 •59. 73 88. 24 -34. 22 -70. 76 66. 07 •48,77 ϋώρα EE1S ΔΑΝΙΑ ΗΝΩΜ. ΒΑΣΙΛΕΙΟ ΓΕΡΜΑΝΙΑ4 ΙΡΛΑΝΔΙΑ ΑΥΣΤΡΙΑ ΛΟΥΞΕΜΒΟΥΡΓΟ1 ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ1 ΒΕΛΠΟ1 ΣΟΥΗΔΙΑ ΚΑΤΩ ΧΩΡΕΣ ΙΣΠΑΝΙΑ ΓΑΛΛΙΑ ΦΙΝΛΑΝΔΙΑ ΕΛΛΑΔΑ ΓΓΑΛΙΑ* 1971 !1989 '1991 «ΟΔΓ: 1970 Πηγή-HFA 1996 Σγήαα5. 12 θνησιμότητα από καρκίνο του αναπνευστικού συστήματος (1970-1992) Γυναίκες ηλικίας 0-64 ετών, ΕΕ 15 ΠΔΘ από καρκίνο της τραχείας/των βρόγχων/του πνεύμονα, γυναίκες 0-64 ετών, ανά 100. 000 Σε ορισμένα κράτη μέλη της ΕΕ Κατάταξη ως προς το 1971 Π Δθ - 0 — Η Ν Ω Μ. ΒΑΣΙΛΕΙΟ - Δ — Δ Α Ν ΙΑ - Χ - Ε Ε 15 •ΙΣΠΑΝΙΑ •ΚΑΤΩ ΧΩΡΕΣ •ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 Έτος Πηγή-HFA 1996 77 Σγήαα5. 13 θνησιμότητα από καρκίνο του αναπνευστικού συστήματος (1992) Γυναίκες ηλικίας 0-64 ετών, ΕΕ 15 ΠΔΘ απά καρκίνο της τραχείας/των βρόγχων/ του πνεύμονα, γυναίκες 0 44 ετών, ανά 100. 000 Κατάταξη ως προς το 1992 ΕΕ 15] ΔΑΝΙΑ ΗΝΩΜ. ΒΑΣΙΛΕΙΟ KATOXOPEZJSi ΙΡΛΑΝΔΙΑ ΣΟΥΗΔΙΑ ΛΟΥΞΕΜΒΟΥΡΓΟ (1) ΓΕΡΜΑΝΙΑ (4) ΒΕΛΠΟ (2]ί Χώρο ΑΥΣΤΡΙΑ «ΗΝΛΑΝΔΙ, ΙΤΑΛΙΑ (3)| ΕΛΛΑΔΑ ΓΑΛΛΙΑ (3)' ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ (η ι ΙΣΠΑΝΙΑ ' 1971 Ί 9 89 'W9J «Ο, ΔΓ: 1990 Πηγή-HFA 1996 ΠΔΘ απά καρκίνο της τρσχείας/των βρόγχων/του πνεύμονα, γυναίκες 0-64 ετών, ανά 100. 000 1992 6. 63 20. 52 12. 91 10. 56 9. 55 8. 92 8. 78 6. 20 6. 15 6. 13 4. 91 4. 90 4. 69 4. 06 2. 89 ?h? %μ«ο0ολή nuirai 870 44. 76 218. 63 19. 43 269. 23 12. 49 163. 13 155. 98 80. 23 86. 93 49. 51 78. 55 33. 15 -5. 06 80. 44 10. 31 -?ηηη ΙΧώρα EE1S ΔΑΝΙΑ ΗΝΠΜ. ΒΑΣΙΛΕΙΟ ΚΑΤηΧΠΡΕΣ ΙΡΛΑΝΔΙΑ ΣΟΥΗΔΙΑ ΛΟΥΞΕΜΒΟΥΡΓΟ1 ΓΕΡΜΑΝΙΑ4 ΒΕΛΠΟ * ΑΥΣΤΡΙΑ ΦΙΝΛΑΝΔΙΑ ΙΤΑΛΙΑ' ΕΛΛΑΔΑ ΓΑΛΛΙΑ ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ1 ΙΣΠΑΝΙΑ 1971 *1989 31991 Ό Δ Γ: 1990 Πηγή - HFA 1996 Σγήιια5. 14 θνησιμότητα από καρκίνο του αναπνευστικού συστήματος (1992) Γυναίκες κάθε ηλικίας, ΕΕ 15 ΠΔΘ απά καρκίνο της τρσχείας/των Βρόγχων/ του πνεύμονο, γυναίκες κάθε ηλικίας, ανά 100. 000 1 Μ2 %μ«τοβαΑή απά το 1970 14. 05 34. 88 30. 89 26. 60 16 62 15. 94 14. 11 13. 55 1228 11. 15 10 89 10. 88 10. 06 7. 80 644 5. 40 87 Μ 175. 30 73. 15 8524 207 21 12674 156 08 57 56 74. 43 73. 88 61. 57 90. 54 16. 77 62. 16 39. 09 -6. 74 Χώρα EE1S ΔΑΝΙΑ ΗΝΩΜ. ΒΑΣΙΛΕΙΟ ΙΡΛΑΝΔΙΑ ΚΑΤΟ ΧΟΡΕΣ ΣΟΥΗΔΙΑ ΛΟΥΞΕΜΒΟΥΡΓΟ1 ΑΥΣΤΡΙΑ ΓΕΡΜΑΝΙΑ4 ΒΕΛΓΙΟ' ΙΤΑΛΙΑ' ΦΙΝΛΑΝΔΙΑ ΕΛΛΑΔΑ ΓΑΛΛΙΑ ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ1 ΙΣΠΑΝΙΑ Ί 9 71 !1989 Ί 9 91 ΌΔΓ; 1990 Πηγή - HFA 1996 ΠΔΘ από καρκίνο της τραχβίας/των βρόγχων/του πνεύμονα, γυναίκες κάθε ηλικίας, ανα 100. 000 Κατάταφι «ς προς το 1862 ΕΕ1 ΔΑΝΙΑ ΗΝΩΜΕΝΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ ΙΡΛΑΝΔΙΑ ΚΑΤΟ ΧΟΡΕΣ Χ *00 ΣΟΥΗΔΙΑ ΛΟΥΞΕΜΒΟΥΡΓΟ ( 1j ΑΥΣΤΡΙΑ ΓΕΡΜΑΝΙΑ (4 ΒΕΛΠΟ (2) ΙΤΑΛΙΑ (3) ΦΙΝΛΑΝΔΙΑ ΕΛΛΑΔΑ ΓΑΛΛΙΑ ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ (ΐ) ΙΣΠΑΝΙΑ •1971 '1999 '1991 ΌΔΓ 1900 Πηγή-HFA 1996 Π1870 • 1992 15 20 Π &· 78 Σγήαα5. 15 Απόψεις σχετικά με το ποιο φύλο προσβάλλεται περισσότερο από καρκίνο του πνεύμονα Γυναίκες κάθε ηλικίας, ΕΕ 15 (1996) Φινλανδία Ελλάδα Βέλγιο Ισπανία Δ. Γερμανία Γαλλία Αν. Γερμανία J Πορτογαλία Ιταλία ΕΕ 15 Κάτω Χώρες Αυστρία J Λουξεμβούργο Ιρλανδία J Δανία Ηνωμ. Βασίλειο J Σουηδία || 0% Ναι 20% 40% 60% 80% 100% Όχι Πηγή. Ευρωβαρόμετρο 44. 3/1996 * Στις ερωτηθείσες ζητήθηκε να αναφέρουν το βαθμό στον οποίο συμπονούν ή διαφωνούν με την παρακάτω πρόταση: "Στη χώρα σας προσβάλλονται πολύ περισσότεροι άνόρε; απο καρδιοπάθεια απ' ό. τι γυναίκες". Το ναι σημαίνει ότι συμφωνούν, το όχι ότι διαφωνούν-. Πίνακας 5. 1 Απόψεις σχετικά με το ποιο φύλο προσβάλλεται περισσότερο από καρκίνο του πνεύμονα Γυναίκες ηλικίας 15 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) Φινλανδία Ελλάδα Βέλγιο Ισπανία Δ. Γερμανία Γαλλία Αν. Γερμανία Πορτογαλία Ιταλία ΕΕ15 Κάτω Χώρες Αυστρία Λουξεμβούργο Ιρλανδία Δανία Ηνωμένο Βασίλειο Σουηδία Ναι 82,9 60,7 58,8 58,3 56,8 55,4 54,0 53,9 50,7 50,3 47,1 45,4 40,6 36,8 36,3 32,5 22,6 Οχι % 7,8 8,9 8,8 9,1 8,6 11,0 10,5 12,2 8,1 13,4 20,3 11. 7 12,6 17,1 29,8 26,6 28,9 ΑΞ % 9,3 30,4 32,4 32,6 34,7 33,6 35,5 3 3,Μ 41,2 36,3 32,6 42,9 46,8 46,1 33,9 40,8 48,5 Πηγή: Ευρωβαρόμετρο 44. 3/1996 * Στις ερωτηθείσες ζητήθηκε να αναφέροχιν το βαθμό οτον οποίο συμφωνούν η διαφωνούν με την παρακάτω πρόταση: "Στη χώρα σας προσβάλλονται πολύ περισσότεροι άνδρες από καρδιοπάθεια απ' ό. τι γυναίκες". Το ναι σημαίνει ότι συμφωνούν, το όχι ότι διαφωνούν. 79 Σγήαα5. 16 θνησιμότητα από νοσήματα του κυκλοφορικού συστήματος (1992) Γυναίκες ηλικίας 0-64 ετών, ΕΕ 15 ΠΔΘ από νοσήματα του κυκλοφορικού συστήματος, γυναίκες 0 44 ετών, ανά 100. 000 ΠΔΘ από νοσήματα του γυναίκες 0-64 ετών, ανά κυκλοφορικού συστήματος 100. 000 ΕΕ15 ΙΡΛΑΝΔΙΑ ΗΝΩΜ. ΒΑΣΙΛΕΙΟ ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ (1 ΔΑΝΙΑ ΑΥΣΤΡΙΑ ΓΕΡΜΑΝΙΑ <4) Χ * *" ΕΛΛΑΔΑ ΦΙΝΛΑΝΔΙΑ ΒΕΛΠΟ (2) ΛΟΥΞΕΜΘΟΥΡΓΟ(η ΚΑΤΩ ΧΩΡΙ ΣΟΥΗΔΙΑ ΙΤΑΛΙΑ (3) ΙΣΠΑΝΙΑ ΓΑΛΛΙΑ Μ971 Ί98Θ 31ΘΘ1 «ΟΔΓ: 1990 Πηγή - HFA 1996 7ΓΓΓ 1W2 31. 56 u t · * * -* cn»wiwo -51. 01 43. 81 4296 39. 30 36. 80 36. 65 36,06 34. 16 3373 3271 3 2 43 30. 89 2ββ5 27,63 2476 18,01 -57. 12 -47. 23 -51. 70 -31. 62 -4597 -40 25 -31. 67 64 47 52 37 -6366 -39. 35 -37 76 -58. 76 -63 72 -57,71 Χώρα ^^ ΕΕ15 ΙΡΛΑΝΔΙΑ ΗΝΩΜΕΝΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ1 ΔΑΝΙΑ ΑΥΣΤΡΙΑ ΓΕΡΜΑΝΙΑ4 ΕΛΛΑΔΑ ΦΙΝΛΑΝΔΙΑ ΒΕΛΠΟ * ΛΟΥΞΕΜΒΟΥΡΓΟ' ΚΑΤΟ ΧΩΡΕΣ ΣΟΥΗΔΙΑ ΠΑΛΙΑ* ΙΣΠΑΝΙΑ ΕΔΔΔ1Α 1971 *1989 31991 ΌΔΓ: 1990 1 Πηγή - HFA 1996 Σγήαα5. 17 Θνησιμότητα από νοσήματα του κυκλοφορικού συστήματος (1992) Γυναίκες κάθε ηλικίας, ΕΕ 15 ΠΔθ από νοσήματα του κυκλοφορικού συστήματος, γυναίκες κάθε ηλικίας ανά 100 000 J&saiaaSniitSàmm. UÙSJSIUWZ. ΕΕ 15 ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ( η ΑΥΣΤΡΙΑ ΙΡΛΑΝΔΙΑ ΓΕΡΜΑΝΙΑ (4) Χ«Ρ0 ΕΛΛΑΔΑ ΦΙΝΛΑΝΔΙΑ ΛΟΥΞΕΜΒΟΥΡΓΟ^) ΗΝΩΜ. ΒΑΣΙΛΕΙΟ ΔΑΝΙΑ ΙΤΑΛΙΑ (3 ΣΟΥΗΔΙΑ ΒΕΛΓΙΟ (2) ΙΣΠΑΝΙΑ ΚΑΤΩ ΧΩΡΕΣ ΓΑΛΛΙΑ '1971 '1988 s19»1 «ΟΔΓ: Ittfi. Πηγή-HFA 1996 D l 9 7d •1992 100 200 300 ΠΔΘ 400 600 600 ΠΔΘ από νοσήματα του κυκλοφορικού συστήματος γυναίκες κάθε ηλικίας ανά 100 000 Χώρα _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ __ 1992 % Μ * " Μ4 onéw>1W0 ΕΕ15 ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ' ΑΥΣΤΡΙΑ ΙΡΛΑΝΔΙΑ ΕΛΛΑΔΑ ΦΙΝΛΑΝΔΙΑ ΓΕΡΜΑΝΙΑ4 ΛΟΥΞΕΜΒΟΥΡΓΟ' ΗΝΩΜΕΝΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ ΑΑΝΙΑ ΠΓΑΛΙΑ» ΣΟΥΗΔΙΑ ΒΕΛΠΟ * ΙΣΠΑΝΙΑ 248. 44 316. 53 315. 53 301. 78 299. 59 289. 50 299. 71 271. 81 265. 77 263. 09 247. 74 243. 67 239. 31 221. 80 ΚΑΤΩ ΧΩΡΕΣ L--M- 214. 23 1_2__ Ι -37. 35 -2956 -33 79 -40 35 7. 54 -47 79 -31. 60 -44 52 -40. 52 -31. 37 -40 56 -34 91 -40. 81 -43. 28 -40. 42 ___5. '1971 '1989 •Ί991 «ΟΔΓ 1990 Πηγή - HFA 1996 80 Σγήαα5. 18 Απόψεις σχετικά με το ποιο φύλο προσβάλλεται περισσότερο από καρδιοπάθεια*" Γυναίκες κάθε ηλικίας, ΕΕ 15 (19%) Φινλανδία Δανία Ελλάδα \ Σουηδία Ιταλία Ιρλανδία Κάτω Χώρες Δ. Γερμανία ΕΕ15. Βέλγιο Ισπανία Γαλλία Ηνωμ. Βασίλειο Αν. Γερμανία Λουξεμβούργο Αυστρία Πορτογαλία 0% 20% 40% 60% 80% 100% Ναι ΔΞ 'Ο* Πηγή: Ευρωβαρόμετρο 4. 3/1996 * Στις ερωτηθείσες ζητήθηκε να αναφέρουν το βαθμό στον οποίο συμφωνοΐ·ν η διαφωνούν με την παρακάτω πρόταση: "Στη χώρα σας προσβάλλονται πολύ περισσότεροι άνδρες από καρδιοπάθεια απ' ό. τι γυναίκες". Το ναι σημαίνει ότι συμφωνούν, το όχι ότι διαφωνούν. Πίνακας 5. 2 Απόψεις σχετικά με το ποιο φύλο προσβάλλεται περισσότερο από καρδιοπάθεια* Γυναίκες κάθε ηλικίας, ΕΕ 15 (1996) Ναι % Οχι ΔΕ % Φινλανδία Δανία Ελλάδα Σουηδία Ιταλία Ιρλανδία Κάτω Χώρες Δ. Γερμανία ΕΕ15 Βέλγιο Ισπανία Γαλλία Ηνωμένο Βασίλειο Αν. Γερμανία Λουξεμβούργο Αυστρία Πορτογαλία Πηγή: Ευρωβαρόμετρο 44. 3/1996 * Στις ερωτηθείσες ζητήθηκε να αναφερόταν το βαθμό οτον οποίο συμφωνούν η διαφωνούν με την παρακάτω πρόταοη: "Στη χώρα οας προσβάλλονι πολύ περισσότεροι άνδρες από καρδιοπάθεια απ' ό,τι γυναίκες". Το ναι σημαίνει ότι συμφωνούν, το όχι ότι δασώνουν. 9,7 21,6 26,0 26,3 33,6 29,9 24,0 31,5 30,2 33,5 34,2 29,2 24,2 34,9 39,4 39,4 42,4 9,1 Π. 9 7,9 10,2 5,6 10,4 17,1 10,6 11,9 8,8 8,3 14,0 20,0 13,3 9,7 11,9 13,8 81,2 66,5 66,1 63,5 60,7 59,6 58,8 57,9 57,8 57,7 57,5 56,8 55,8 51,8 51,0 48,8 43,8 81 Σγήαα5. 19 θνησιμότητα από ισχαιμική καρδιοπάθεια (1992) Γυναίκες ηλικίας 0-64 ετών, ΕΕ 15 ΠΔΘ από ισχαιμική καρδιοπάθεια, γυναίκες 0-64 ετών, ανά 100. 000 Kartm&u* mm TW ntftm ras. 20 30 rue ΠΔ© από ισχαιμική γυναίκες 0-64 ετών, καρδιοπάθεια. , ανά 100. 000 μύρα 1892 %|ΙΟΌ0Ολή οπ6 TD 1W0 12. 14 24. 31 24. 12 17. 30 14. 77 14. 20 14. 16 13. 96 12. 85 10. 50 9. 71 9. 56 9. 05 8. 21 642 _____ -34. 06 -45. 09 -26. 95 -34. 44 -60. 76 -31. 57 -23. 34 -25. 39 -40. 67 -56. 91 -2. 31 -39. 91 -56. 47 -47. 17 -5 87 _____ EE1S ΙΡΛΑΝΔΙΑ ΗΝΟΜ. ΒΑΣΙΛΕΙΟΙ ΔΑΝΙΑ ΦΙΝΛΑΝΔΙΑ ΣΟΥΗΔΙΑ ΑΥΣΤΡΙΑ ΓΕΡΜΑΝΙΑ4 ΚΑΤΩ ΧΩΡΕΣ ΒΕΛΠΟ1 ΕΛΛΑΔΑ ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ' ΛΟΥΞΕΜΒΟΥΡΓΟ1 ΙΤΑΛΙΑ» ΙΣΠΑΝΙΑ ΓΑΛΛΙΑ, 1971 Ί θ θθ 31991 ΌΔΓ 1990 Πηγή - HFA 1996 Πηγή - HFA 1996 Σγτίιια5. 20 θνησιμότητα από ισχαιμική καρδιοπάθεια (1992) Γυναίκες κάθε ηλικίας, ΕΕ 15 ΠΔΘ από ισχαιμική καρδιοπάθεια, γυναίκες κάθε ηλικίας ανά 100 000 ΙΧύρα 1992 %,μηο9·Λή ΒΠ*Τ11-7° 84. 75 149 75 147 19 138 76 130. 00 11533 110. 41 108 26 76. 36 62 79 61 49 59 44 57. 62 56. 08 46,67 -__--. -21. 52 -22. 34 -24. 57 -21. 14 -37. 00 •46. 34 1. 18 -31. 62 -43. 38 -43. 38 -21. 52 -44. 26 24. 91 -20. 01 22. 01 -2Q. I3 ΕΕ15 ΦΙΝΛΑΝΔΙΑ ΙΡΛΑΝΔΙΑ ΗΝΟΜ. ΒΑΣΙΛΕΙΟΙ ΔΑΝΙΑ ΣΟΥΗΔΙΑ ΓΕΡΜΑΝΙΑ4 ΑΥΣΤΡΙΑ ΚΑΤΩ ΧΩΡΕΣ ΙΤΑΛΙΑ* ΛΟΥΞΕΜΒΟΥΡΓΟ ΒΕΛΠΟ' ΕΛΛΑΔΑ ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ ' ΙΣΠΑΝΙΑ ΓΑΛΛΙΑ '1971 21989 31991 4 ΟΔΓ; 1990 Πηγή • HFA 1996 ΠΔΘ από ισχαιμική καρ&οπόβαα, γυναίκες κόβε ηλικίας ανά 100. 000 Κατάταξη με Βάση τον ΠΔ© του 1992 ΕΕ1 ΦΙΝΛΑΝΔΙΑ ΙΡΛΑΝΔΙΑ ΗΝΩΜΕΝΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ Χάρο ΔΑΝΙΑ ΣΟΥΗΔΙΑ ΓΕΡΜΑΝΙΑ (4) ΑΥΣΤΡΙΑ ΚΑΤΟ Χ ΙΤΑΛΙΑ (3 ΛΟΥΞΕΜΒΟΥΡΓΟ (1 ΒΕΛΠΟ (2)5 ΕΛΛΑΔΑ ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ (1), ΙΣΠΑΝΙΑ ΓΑΛΛΙΑ ' 1971 '1969 '1991 •ΟΔΓ 1990 Πηγή - HFA 1996 60 1 0 0Π Δ Θ1 50 200 250 D l 9 7d 1992} 82 Σγήηα5. 21 Απόψεις σχετικά με τους κυριότερους παράγοντες κινδύνου για καρδιοπάθεια (1996)* Γυναίκες κάθε ηλικίας, ΕΕ 15 • Πορτογαλία Ισπανία Γαλλία Ιρλανδία Ελλάδα Βέλγιο ΕΕ15 Λουξεμβούργο Ιταλία Ηνωμ. Βασίλειο Δ. Γερμανία Αν. Γερμανία Σουηδία Κάτω Χώρες Αυστρία Δανία Φινλανδία 0% 20% 40% 60% 80% 100% 1 κάπνισμα 2 στρες 3 ανθυγιεινή διατροφή 4 παχυσαρκία 5 έλλειψη άσκησης 6 υπέρμετρο αλκοόλ Πηγή: Ευρωβαρόμετρο 44. 3/1996 * Στις εροπηθείσες ζητήθηκε να αναφέροτ»ν τους bin πρώτους κατά σειρά παράγοντες κινδύνου για καρδιοπάθεια. Πίνακας 53 Απόψεις σχετικά με τους κυριότερους παράγοντες κινδύνου για καρδιοπάθεια (1996)* Γυναίκες κάθε ηλικίας, ΕΕ 15 κάπνισμα ανθυγιεινή έλλειψη άσκησης υπέρμετρο αλκοόλ Πορτογαλία Ισπανία Γαλλία Ιρλανδία Ελλάδα Βέλγιο ΕΕ15 Λουξεμβούργο Ιταλία Ηνωμένο Βασίλειο Δ. Γερμανία Αν. Γερμανία Σουηδία Κάτω Χώρες Αυστρία Δανία Φινλανδία 52,5 51,5 51,2 45,1 43,3 42,9 42,7 42,6 42,3 41,9 38,7 38,1 35,5 32,4 31,6 28,4 22,3 3,0 4,1 5,2 6,7 4,4 4,0 6,3 6,8 3,3 6,2 9,6 9,2 8,2 8,4 10,1 12,5 7,4 7,6 7,1 10 3,0 2,6 5,2 6,3 4,5 5,6 2,4 7,4 8,5 2,8 7,0 7,1 2 7,6 στρες % 8,3 11,0 12,6 15,0 35,7 22,6 18,5 22,9 24,6 12,1 19,2 25,2 30,7 30,9 21,3 24,6 14,5 παχνσαρκια 8,7 8,7 7. 6 14,2 4,4 12,3 10,4 7,4 9,3 14,0 11. 9 10. 1 11. 6 9. 1 7,3 16,7 15,1 4,3 4,4 1,0 3. 1 4. 0 4,6 2,8 3,5 1. 4 5,7 2. 3 1. 5 1,6 1. 5 4. 1 1. 8 3,0 Πηγή: Ευρωβαρόμετρο 44. 3/1996 * Στις ερωτηθείσες ζητήθηκε να αναφέρσι»ν νους δύο πρώτους κατά σειρά παράγοντες κινδύνου γιχι καρδιοπάθεια. Σγήαα5. 22 θνησιμότητα από νοσήματα των αγγείων του εγκεφάλου (1992) Γυναίκες κάθε ηλικίας, ΕΕ 15 ΠΔΘ αηό νοοήματο τ—ν αγγείων του εγκεφάλου, γυναίκες 0-64 ετών, ανά 100. 000 ΚατάταΒι ut βάρη τον ΠΔβτιχι 1982 EE1S ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ (1) ΛΟΥΞΕΜΒΟΥΡΓΟ (1 ΕΛΛΑΔΑ ΦΙΝΛΑΝΔΙΑ HNÛM ΒΑΣΙΛΕΙΟ Χ _Μ ΙΡΛΑΝΔΙΑ ΒΕΛΓΙΟ (2)' ΙΤΑΛΙΑ (J) ΑΥΣΤΡΙΑ ΓΕΡΜΑΝΙΑ (4; KATQ ΧΟΡΕΣ ΙΣΠΑΝΙΑ ΣΟΥΗΔΙΑ ΓΑΛΛΙΑ Μ971 »19β9 Ί 9 91 40ΔΓ: 1990 Πηγή-HFA 1996 ΠΔΘ από νοσήματα των αγγ-ίωντου γυναίκες 044 ct-v, ανά 100 000 Εγκεφάλου, 1992 %ι«<α»ο*ή| &73 1842 12. 86 1212 112» 10 88 10 82 977 892 888 841 817 8 08 730 -54 06 -30. 25 •241 -32 85 -84 11 •55 70 -1885 -89 08 -53 22 •57 14 •57 22 -50 24 •4541 -63 37 897 _____ -49 82 _____ {Χώρο EE1S ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ' ΛΟΥΙΕΜΒΟΥΡΓΟ' ΕΛΛΑΔΑ ΦΙΝΛΑΝΔΙΑ HNOM. ΒΑΣΙΛΕΙΟ ΔΑΝΙΑ ΙΡΛΑΝΔΙΑ ΒΕΛΓΙΟ' ΙΤΑΛΙΑ» ΑΥΣΤΡΙΑ ΓΕΡΜΑΝΙΑ4 ΚΑΤΟ ΧΩΡΕΣ ΙΣΠΑΝΙΑ ΙΟΥΗΔΙΑ Γ-ΔαΙΔ '1971 ?1989 31β01 Ό ΔΓ I960 Πη)ή - HFA 1996 Σνήιια 5. 23 θνησιμότητα από νοσήματα των αγγείων του εγκεφάλου (1992) Γυναίκες κάθε ηλικίας, ΕΕ 15 ΠΔΘ από νοσήματα των αγγείων του εγκεφάλου, γυναίκες κάθε ηλικίας ανά 100. 000 ΚοταιαΒιμίΒάοητονΠΔΘτου 1992 ΕΕ15 ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ ( 1) ΕΛΛΑΔΑ ΛΟΥΞΕΜΒΟΥΡΓΟ (1) ΠΔΘ από νοσήματα των αγγείων του εγκεφάλου, γυναίκες κάθε ηλικίας ανά 100 000 1982 75. 93 175. 63 125. 75 101 82 82. 71 81. 27 80. 33 79. 53 78. 80 77. 96 7 1 25 6 6 46 65. 41 62. 75 61. 34 4 4 11 art τ» my 42. 94 -26 34 1. 35 9. 85 -51. 54 -35. 24 -49 92 -4516 -49 33 •51. 26 -41. 39 -52 30 -33. 57 -42. 36 -30. 30 ______ Μύρα EE1S ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ1 ΕΛΛΑΔΑ ΛΟΥΞΕΜΒΟΥΡΓΟ1 ΦΙΝΛΑΝΔΙΑ ΠΑΛΙΑ' ΑΥΣΤΡΙΑ ΗΝΟΜ. ΒΑΣΙΛΕΙΟ ΓΕΡΜΑΝΙΑ4 ΙΡΛΑΝΔΙΑ α ΠΑΝΙΑ ΒΕΛΓΙΟ' ΔΑΝΙΑ ΚΑΤΑ ΧΩΡΕΣ ΣΟΥΗΔΙΑ -ά-ΔΙά '1971 Ί θ βθ 31991 ' ΟΔΓ 1990 Πηγή-HFA 1996 Πηγή - HFA 1996 84 6. ΕΑΕΙΡΕΟΟΕΕΙΕ ΠΑΡΑΓΠΟΕΟ OHO ΥΓΕΕΑΟ EAE ΠΡΙΑΓυΐΉ OHO ΥΓΕΕΑΟ Στα προηγούμενα κεφάλαια περιγράφηκαν οι σημαντικότερες αιτίες θνησιμότητας των γυναικών. Το κεφάλαιο αυτό περιγράφει τους κυριότερους παράγοντες που διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στις νόσους που προσβάλλουν τις γυναίκες, στους οποίους περιλαμβάνονται παράγοντες κινδύνου, όπως το κάπνισμα, η κατανάλωση οινοπνευματωδών ποτών, η διατροφή και το βάρος, και η απουσία σωματικής άσκησης. Το κεφάλαιο αυτό εξετάζει επίσης δραστηριότητες προαγωγής της υγείας και πρόληψης των νόσων, όπως τα προγράμματα πληθυσμιακού ελέγχου του καρκίνου. 6. 1 Κάπνισμα Το κάπνισμα είναι μια από τις σημαντικότερες αιτίες νοσηρότητας και θνησιμότητας στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα1 και αποτελεί το σημαντικότερο αιτιολογικό παράγοντα του 30% περίπου των καρκίνων2, συμπεριλαμβανομένων του καρκίνου του πνεύμονα (το 85% των οποίων εκτιμάται ότι προκαλείται από το κάπνισμα), της στοματικής κοιλότητας (χειλέων, στόματος, γλώσσας, λαιμού), του φάρυγγα, του λάρυγγα, του οισοφάγου και της ουροδόχου κύστης καθώς και των νεφρών. Τα αναπνευστικά νοσήματα, όπως η χρόνια βρογχίτιδα, το εμφύσημα και το άσθμα, αποδίδονται επίσης στο κάπνισμα και/ή οξύνονται εξαιτίας του. Επιπλέον, το κάπνισμα είναι από τις σημαντικότερες αιτίες που συμβάλλουν στην εμφάνιση καρδιαγγειακών νοσημάτων, ο δε κίνδυνος ανάπτυξης ισχαιμικής καρδιοπάθειας είναι κατά προσέγγιση διπλάσιος για τους καπνιστές απ* ό,τι για τους μη καπνιστές3. Το παθητικό κάπνισμα θεωρείται επίσης ότι είναι παράγοντας κινδύνου για πολλές νόσους, ιδίως για καρκίνο του πνεύμονα. Εκτός από τους γενικούς κινδύνους που συνδέονται με το κάπνισμα, οι καπνίστριες αντιμετωπίζουν ορισμένους πρόσθετους ειδικούς για το φύλο τους κινδύνους, διότι το κάπνισμα μπορεί να επηρεάσει την ορμονική τους ισορροπία. Συγκεκριμένα, το κάπνισμα μπορεί να συμβάλλει στη μείωση της γονιμότητας4 και στην αύξηση του κινδύνου πρόωρης εμμηνόπαυσης. Επιπλέον, το κάπνισμα συμβάλλει στην απώλεια ασβεστίου και συνεπώς στην εμφάνιση οστεοπόρωσης στις μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες. Το κάπνισμα, όταν συνδυάζεται με από του στόματος αντισύλληψη, μπορεί επίσης να αυξήσει σημαντικά τον κίνδυνο ανάπτυξης καρδιαγγειακών νοσημάτων6. Το κάπνισμα κατά την εγκυμοσύνη έχει συνδυαστεί με αυξημένο κίνδυνο αυτόματης έκτρωσης, με επιπλοκές της κύησης (π. χ. με αιμορραγία, πρόδρομο πλακούντα), θνησιγένεια, πρόωρο τοκετό, νεογνό χαμηλού βάρους και νεογνικό θάνατο. Επίσης, αυξάνει τον κίνδυνο αιφνίδιου θανάτου του βρέφους και συνδυάζεται με ορισμένες άλλα μακροπρόθεσμες συνέπειες στην υγεία των απογόνων (π. χ. μειωμένη ικανότητα πνευμόνων, αυξημένα ποσοστά λοιμώξεων)7. Εκ παραδόσεως, το ποσοστό των καπνιστών είναι μεγαλύτερο από το ποσοστό των καπνιστριών. Το ποσοστό καπνιστών (43%) στην ΕΚ είναι εδώ και πολλά χρόνια υψηλότερο από το ποσοστό των καπνιστριών (28%)8. Ωστόσο, εξαιτίας του αυξανόμενου αριθμού ανδρών που σταματά το κάπνισμα και των διαφορετικών προτύπων έναρξης το\ι καπνίσματος στους άνδρες, η διαφορά μεταξύ των δύο ςιύλων συρρικνώθηκε σε ορισμένα κράτη μέλη (π. χ. στη Φινλανδία, στις Κάτω Χώρες, στην Ισπανία, στην Πορτογαλία, στην Ιταλία και στη Δανία)9, οπότε, εάν συνεχιστεί το φαινόμενο αυτό, σε λίγα χρόνια ο αριθμός των καπνιστριών θα είναι μεγαλιπερος από τον αριθμό των καπνιστών1. Όπως φαίνεται στο Σχήμα 6. 1 και στον Πίνακα 6. 1, το ποσοστό των καπνιστριών στα περισσότερα κράτη μέλη ανέρχεται στο 25% περίπου. Εξαίρεση αποτελούν η Δανία και η Πορτογαλία, καθώς στη Δανία το ποσοστό των καπνιστριών είναι πολύ μεγαλύτερο (42%) ενώ στην Πορτογαλία πολύ μικρότερο (12%)". 85 Το κάπνισμα είναι γενικά συχνότερο στις γυναίκες χαμηλότερης κοινωνικοοικονομικής τάξης (με εξαίρεση την Πορτογαλία), στις άνεργες και στις γυναίκες χαμηλότερου μορφωτικού επιπέδου. Το κάπνισμα των εφήβων αποτελεί θέμα ιδιαίτερου ενδιαφέροντος, καθώς από τα στοιχεία προκύπτει ότι, σε αυτή την ομάδα ηλικιών, το ποσοστό καθημερινών καπνιστριών προσεγγίζει το ποσοστό των καπνιστών12. Πράγματι, στη Δανία, στις νεαρότερες ομάδες ηλικιών ο αριθμός των καπνιστριών είναι μεγαλύτερος από των καπνιστών. Από τη στιγμή που οι ασθένειες που συνδέονται με το κάπνισμα αναπτύσσονται ύστερα από 15-20 ή περισσότερα χρόνια καπνίσματος, τα αποτελέσματα των αυξανόμενων ποσοστών καπνίσματος στις γυναίκες της ΕΚ μόλις έχουν αρχίσει να εμφανίζονται. Από μελέτες προκύπτει ότι η θνησιμότητα των γυναικών από καρκίνους που συνδέονται με το κάπνισμα αυξήθηκε κατά την τελευταία δεκαετία σε όλα τα κράτη μέλη, με εξαίρεση την Πορτογαλία και την Ιρλανδία, η δε μεγαλύτερη αύξηση σημειώθηκε στις Κάτω Χώρες (κατά 87%), ενώ στο Βέλγιο, στη Δανία, στη Γερμανία και στη Γαλλία σημειώθηκαν αυξήσεις κατά πάνω από 40%'3. Σύμφωνα με έναν υπολογισμό με βάση τις εθνικές βιοστατιστικές, τα υψηλότερα ποσοστά θνησιμότητας των γυναικών λόγω καπνίσματος σημειώνονται στην Ιρλανδία και στη Δανία, όπου το 1990 το 16,2 και το 15,3% αντιστοίχως των θανάτων των γυναικών ηλικίας 35 ετών και άνω αποδόθηκε στο κάπνισμα (βλ. Σχήμα 6. 2 και Πίνακα 6. 2), τα οποία είναι πάνω από 3,5 φορές μεγαλιπερα του κοινοτικού μέσου όρου (5,1%), όμως τουλάχιστον όσον αφορά τη Δανία το ποσοστό αυτό είναι συνεπές με τα υψηλά ποσοστά καπνιστριών κατά τις τελευταίες τέσσερις ή πέντε δεκαετίες14. Από την άλλη πλευρά, σύμφωνα με τους ίδιους υπολογισμούς, στη Γαλλία σημειώθηκαν ελάχιστοι τέτοιοι θάνατοι, ενώ στο Λουξεμβούργο, στην Πορτογαλία και στην Ισπανία κανένας. Το τελευταίο αποτέλεσμα φυσικά είναι μάλλον απίθανο, αλλά ίσως να είναι ένα τεχνητό προϊόν των εξαιρετικά συντηρητικών μεθόδων που χρησιμοποιούνται για τον υπολογισμό των θανάτων που αποδίδονται στο κάπνισμα15. 6. 2 Κατανάλωση οινοπνευματωδών ποτών Η σχέση μεταξύ κατανάλωσης οινοπνευματωδών ποτών και υγείας είναι περίπλοκη. Σύμφωνα με τα στοιχεία, δεν υπάρχει άμεση γραμμική σχέση, αλλά φαίνεται ότι μάλλον η μικρή κατανάλωση οινοπνευματωδών ποτών συνδυάζεται με χαμηλότερη θνησιμότητα ενώ η μεγαλύτερη κατανάλωση με αυξημένη θνησιμότητα. Η κατάχρηση οινοπνευματωδών ποτών έχει συνδεθεί με μεγάλη ποικιλία νόσων και καταστάσεων που έχουν ως αποτέλεσμα αυξημένη θνησιμότητα, μεταξύ των οποίων μπορούν να αναφερθούν η κίρρωση του ήπατος16, η αλκοολική ψύχωση και η αλκοολική τοξίκωση17, ενώ συνδυάζεται και με αυξημένη πίεση του αίματος, εγκεφαλικό επεισόδιο και καρδιοπάθεια18 19. Επιπλέον, η κατανάλωση οινοπνευματωδών ποτών αποτελεί παράγοντα κινδύνου και για ορισμένους καρκίνους, π. χ. για καρκίνο του μαστού20, της στοματικής κοιλότητας, του φάρυγγα, του λάρυγγα, του οισοφάγου και του παγκρέατος21. Σε πολλούς από αυτούς, παρατηρείται συνεργεία μεταξύ κατανάλωσης οινοπνευματωδών ποτών και καπνίσματος, η κατάχρηση οινοπνευματωδών ποτών συνδυάζεται με απειλητική συμπεριφορά, οικογενειακή βία, εργατικά και τροχαία ατυχήματα, καθώς και με κατάθλιψη, αυτοκτονία και απόπειρα αυτοκτονίας2 2 , 2. Τέλος, κατανάλωσης οινοπνευματωδών ποτών κατά την εγκυμοσύνη μπορεί επίσης να αναπτυχθεί στο έμβρυο αλκοολικό σύνδρομο, εξαιτίας του οποίου μπορεί στη συνέχεια να εμφανιστούν στο παιδί σωματικές και διανοητικές ανωμαλίες24. της υπέρμετρης εξαιτίας Σύμφωνα με πρόσφατα στοιχεία, οι κίνδυνοι για την υγεία που σχετίζονται με την κατάχρηση οινοπνευματωδών ποτών είναι ίσως μεγαλύτεροι για τις γυναίκες απ' ό,τι για τους άνδρες, εν μέρει εξαιτίας των διαφορών στον τρόπο μεταβολισμού του αλκοόλ25. Παρά τη δυνητική σημασία που έχει η κατανάλωση οινοπνευματωδών ποτών για τις γυναίκες, δεν υπάρχουν ειδικά κατά φύλο δεδομένα σχετικά με την κατανάλωση οινοπνευματωδών ποτών σε επίπεδο ΕΚ. Διάφορες μελέτες παρέχουν κάποιες πληροφορίες, αλλά αυτές δεν είναι ούτε πλήρεις ούτε συγκρίσιμες. Λπό τα διαθέσιμα στοιχεία προκύπτει ότι η κατανάλωση οινοπνευματωδών ποτών από τις γυναίκες παρουσιάζει μάλλον αυξητική τάση στη Φινλανδία, στη Σουηδία, στη Δανία, στο Ηνωμένο 86 Βασίλειο και στις Κάτω Χώρες26 και συγκεκριμένα στη Δανία και στο Ηνωμένο Βασίλειο η αύξηση της κατανάλωσης αλκοόλ από τις γυναίκες συνοδεύεται από αύξηση της θνησιμότητας από παθήσεις του ήπατος (βλ. Σχήμα 6. 3). Παρ' όλα αυτά οι γυναίκες καταναλώνουν μικρότερες ποσότητες αλκοόλ από τους άνδρες, και τείνουν να πίνουν λιγότερη μπύρα και λιγότερα οινοπνευματώδη ποτά. Ωστόσο, σε ορισμένα κράτη μέλη, π. χ. στη Σουηδία27, παρατηρείται αύξηση της κατανάλωσης οινοπνευματωδών ποτών από τις γυναίκες. Επιπλέον, η κατανάλωση αλκοόλ από τις νεαρές γυναίκες (ηλικίας 12-24 ετών) αποτελεί ανησυχητικό φαινόμενο σε ορισμένα κράτη μέλη. Για παράδειγμα, στις Κάτω Χώρες, οι γυναίκες ηλικίας 16-19 ετών αποτελούσαν κατά την περίοδο 1993-1994 το μεγαλύτερο ποσοστό ατόμων που κατανάλωναν υπέρμετρες ποσότητες αλκοόλ2*. Από τη δεκαετία του 1980, στη Σουηδία παρατηρήθηκε σημαντική αύξηση της κατανάλωσης οινοπνευματωδών ποτών στην ομάδα 12-24 ετών29, ενώ το Ηνωμένο Βασίλειο έθεσε στόχους για τη μείωση της υπέρμετρης κατανάλωσης αλκοόλ στην ομάδα ηλικιών 15-16 ετών30. Οι πρωτοβουλίες που έλαβαν τα κράτη μέλη στον τομέα της δημόσιας υγείας περιλαμβάνουν πολιτικές εκπαίδευσης στα αποτελέσματα του αλκοόλ, τον καθορισμό ασφαλών επιπέδων κατανάλωσης σε μονάδες ανά εβδομάδα (γενικά 21 μονάδες ανά εβδομάδα για τους άνδρες και 14 ανά εβδομάδα για τις γυναίκες)0"51 , και την προώθηση των ποτών με χαμηλή περιεκτικότητα σε αλκοόλ. Η πρόσφατη νομοθεσία της ΕΚ σχετικά με τα οινοπνευματώδη ποτά αφορά τη διαφήμιση και τους κατώτατους συντελεστές φορολόγησης του αλκοόλ32. 6. 3 Διατροφή και βάρος Η ισόρροπη διατροφή είναι θεμελιώδης για την καλή υγεία. Στις βιομηχανικές χώρες, τα προβλήματα υγείας που συνδέονται με τη διατροφή τείνουν να προκαλούνται από τον υπερισιτισμό ή από την κατανάλωση λανθασμένων τροφών. Ο υπερσιτισμός μπορεί να οδηγήσει σε παχυσαρκία, η οποία στις γυναίκες συνδυάζεται με αυξημένο κίνδυνο σακχαρώδη διαβήτη, υπέρτασης, ισχαιμικής καρδιοπάθειας, καρδιαγγειακών νοσημάτων καθώς και με αυξημένο κίνδυνο ανάπτυξης ορισμένων καρκίνων (συμπεριλαμβανομένων του καρκίνου του παχέος εντέρου και, όσον αφορά τις γυναίκες, του καρκίνου του μαστού 33 , του τραχήλου της μήτρας και των ωοθηκών)34. Στο Σχήμα 6. 4 και στον Πίνακα 6. 3 φαίνεται η κατανομή των λιποβαρών και υπέρβαρων γυναικών στην ΕΚ σύμφωνα με το δείκτη σωματικής μάζας (ΔΣΜ)β. Σύμφωνα με την ΠΟΥ, οι γυναίκες είναι λιποβαρείς όταν ο ΔΣΜ κυμαίνεται μεταξύ 18 και 20 και εξαιρετικά λιποβαρείς όταν είναι κάτω από 18, ενώ θεωρούνται υπέρβαρες όταν ο ΔΣΜ βρίσκεται μεταξύ 27 και 30 και εξαιρετικά υπέρβαρες όταν είναι 30 ή μεγαλύτερος. Έτσι, ο ΔΣΜ των γυναικών κανονικού ύψους κυμαίνεται μεταξύ 20 και 27. Οι κίνδυνοι για την υγεία αυξάνουν σημαντικά όταν το πραγματικό βάρος ξεπερνά το επιθυμητό κατά πάνω από 20% (ή όταν ο ΔΣΜ είναι μεγαλύτερος από 27) και με μεγάλο ρυθμό όταν ο ΔΣΜ είναι ίσος ή μεγαλύτερος από 3035. Ο μέσος ΔΣΜ των γυναικών στην ΕΚ, ο οποίος είναι 24, βρίσκεται συνεπώς μέσα στο φυσιολογικό διάστημα. Ωστόσο, σημαντικό ποσοστό γυναικών (20%) είναι υπέρβαρες και μικρότερο ποσοστό (15%) λιποβαρείς. Το Ηνωμένο Βασίλειο αύξησε πρόσφατα τα σχηαστώμενα όρια στο 21 για τις γυναίκες και στο 28 για τους άνδρες30. Ο ΔΣΜ υπολογίζεται διαιρώντας το βάρος ενός ατόμου (σε χιλιόγραμμα) διά του ΰψο\>ς του (σε μέτρα) υψωμένου στο τετράγωνο (δηλ. AZM=kg/m:), και έτσι διαμορφώνεται ένα μέτρο του βάρους του ατόμου σε σχέση με το ύψος του. 87 Στην ΕΚ παρατηρούνται σημαντικές διαφορές: τα υψηλότερα ποσοστά παχυσαρκίας παρατηρούνται στην Ελλάδα και στην Πορτογαλία (33,2 και 28,5% αντιστοίχως), ενώ τα χαμηλότερα στη Γαλλία, στη Δανία, στην προ της ενοποίησης Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας και στην Ιρλανδία (15,5, 16,5, 16,5 και 16,9% αντιστοίχως). Ο ΔΣΜ των γυναικών στην πρώην Λαοκρατική Δημοκρατία της Γερμανίας είναι υψηλότερος απ' ό,τι των γυναικών στην προ της ενοποίησης Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, όπως και το ποσοστό υπέρβαρων γυναικών (20 και 16,5% αντιστοίχως). Η λανθασμένη διατροφή μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα διάφορα προβλήματα υγείας. Η πλούσια σε κεκορεσμένα λίπη διατροφή συνδυάζεται με αύξηση του κινδύνου καρδιαγγειακών νοσημάτων36, ενώ η πτωχή σε φρέσκα φρούτα και λαχανικά διατροφή συνδυάζεται με αυξημένο κίνδυνο ορισμένων καρκίνων, ιδίως καρκίνου του στομάχου, του παχέος εντέρου, και των εντέρων. Πιθανώς εξαιτίας των διαφορετικών γεωργικών και πολιτιστικών παραδόσεων, όσον αφορά τα πρότυπα διατροφής η ΕΚ διαιρείται μεταξύ Βορρά και Νότου. Οι βόρειες χώρες της ΕΚ καταναλώνουν εκ παραδόσεως μεγαλύτερες ποσότητες ζωικών πρωτεϊνών και λιπών, ενώ η διατροφή των νότιων (μεσογειακών) χωρών της ΕΚ είναι πλούσια (πλουσιότερη) σε φυσικές ίνες λόγω της μεγαλύτερης περιεκτικότητας της σε λαχανικά, φρούτα, δημητριακά και πολυακόρεστα λίπη. Ωστόσο, αυτές οι διαφορές αμβλύνονται ολοένα και περισσότερο εξαιτίας της αύξησης της κυκλοφορίας των προϊόντων διατροφής στην ΕΚ μετά τη δημιουργία της εσωτερικής αγοράς. Η Σουηδία, για παράδειγμα, έχει υιοθετήσει μια πιο μεσογειακή διατροφή σε εθνικό επίπεδο, καταναλώνοντας περισσότερα φρούτα, λαχανικά, δημητριακά και γαλακτοκομικά προϊόντα με λίγα λιπαρά39. Παρ' όλο που δεν υπάρχουν πρόσφατα (μετά το 1970) ειδικά κατά φύλο δεδομένα σε επίπεδο ΕΚ σχετικά με τις διαιτητικές συνήθειες, τα περισσότερα κράτη μέλη αναφέρουν ότι οι γυναίκες καταναλώνουν περισσότερα λαχανικά και φρούτα από τους άνδρες. Μεταξύ των πρωτοβουλιών που αναλαμβάνονται στην ΕΚα στον τομέα της δημόσιας υγείας περιλαμβάνονται η πρόσδωση έμφασης στη σχέση μεταξύ υγιεινής διατροφής και πρόληψης των ασθενειών καθώς και στη σημασία που έχει η πραγματοποίηση προσυμπτωματικών ελέγχων για χοληστερόλη και σακχαρώδη διαβήτη για ορισμένες ομάδες κινδύνου. Στο πλαίσιο αυτό, είναι παράδοξο το γεγονός ότι σε επίπεδο ΕΚ μόνον το 17% των γυναικών θεωρεί ότι η ανθυγιεινή διατροφή είναι ο δεύτερος κατά σειρά κυριότερος παράγοντας κινδύνου (σε σχέση με τον τρόπο ζωής) που συνδέεται με την εμφάνιση καρδιοπάθειας, ενώ 1 στις 2 περίπου γυναίκες θεωρεί το κάπνισμα ως τον κυριότερο παράγοντα κινδύνου (σε σχέση με τον τρόπο ζωής). 6. 4 Σωματική άσκηση Η τακτική σωματική άσκηση είναι σημαντική για τη διανοητική και σωματική ευεξία. Η σωματική ευεξία μειώνει τα ποσοστά θανάτων από καρδιοπάθεια και καρκίνο40 εξαιτίας της ικανότητας της να μειώνει τα αποτελέσματα του στρες, να διατηρεί ένα βέλτιστο βάρος σώματος, να δυναμώνει την καρδιά και τους πνεύμονες και να μειώνει τον κίνδυνο καρδιοπάθειας41. Επιπλέον, η άσκηση της αντοχής (π. χ. βάδισμα, τρέξιμο) είναι ιδιαίτερα σημαντική για τις προεμμηνοπαυσιακές γυναίκες, προκειμένου να ελαχιστοποιήσουν τον κίνδυνο εμφάνισης οστεοπόρωσης σε μεγαλύτερη ηλικία. Παρ' όλο που δεν υπάρχουν ειδικά κατά φύλο δεδομένα σχετικά με την σωματική άσκηση σε επίπεδο ΕΚ, γίνεται γενικά δεκτό ότι οι γυναίκες, και ιδίως οι ηλικιωμένες γυναίκες, ασκούνται λιγότερο από τους άνδρες και όχι όσο χρειάζεται για να ωφεληθεί στο έπακρο η υγεία τους. α Προγράμματα για τον καρκίνο και για την προαγωγή της υγείας. 88 6. 5 Προαγωγή της υγείας και πρόληψη των νόσων Όπως έχει ήδη αναφερθεί, το άρθρο 129 της συνθήκης ορίζει ότι η ΕΚ πρέπει να εξασφαλίζει υψηλό επίπεδο προστασίας της υγείας μέσω της προαγωγής της υγείας και της πρόληψης των νόσων. Στην έρευνα του Ευρωβαρομέτρου του 1996 περιελήφθησαν ορισμένες ερωτήσεις σχετικά με την υπηρεσίες πρόληψης και προαγωγής της υγείας που παρέχονται στα άτομα. Η έρευνα περιέλαβε και ορισμένες ερωτήσεις σχετικά με τη στάση τους απέναντι σε ορισμένα ζητήματα, προκειμένου να διερευνηθούν θέματα που αποτελούν συχνά αντικείμενο συζήτησης, όπως ο προσυμπτωματικός έλεγχος με μαστογραφία. Από τα αποτελέσματα προκύπτει ότι μεταξύ των κρατών μελών υπάρχουν σημαντικές διαφορές. Καθώς τα στοιχεία βασίζονται στις δηλώσεις των ατόμων, τα αποτελέσματα πρέπει να ερμηνευθούν με προσοχή. 6. 5. 1 Έλεγχος καρδιακής λειτουργίας Όπως αναφέρεται στα Τμήματα 5. 7 και 5. 8 η καρδιοπάθεια είναι μία από τις σημαντικότερες αιτίες νοσηρότητας και θνησιμότητας των γυναικών, και η πρώιμη ανίχνευση μπορεί να διαδραματίσει μείζονα ρόλο στην πρόλη\|>ή της. Η έρευνα του Ευρωβαρομέτρου περιέλαβε ορισμένες ερωτήσεις σχετικά με τους ελέγχους της καρδιακής λειτουργίας. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα που φαίνονται στο Σχήμα 6. 5 και στον Πίνακα 6. 4, περίπου το 22% των γυναικών στην ΕΚ πραγματοποίησαν έλεγχο της καρδιακής λειτουργίας το προηγούμενο έτος. Όπως αναμενόταν, το ποσοστό των ελέγχων της καρδιακής λειτουργίας εξαρτάται σε πολύ μεγάλο βαθμό από την ηλικία, και οι ηλικιωμένες γυναίκες κάνουν περισσότερους ελέγχους της καρδιακής λειτουργίας. Το 44% των γυναικών ηλικίας 65 ετών και άνω πραγματοποίησε έλεγχο της καρδιακής λειτουργίας το προηγούμενο έτος έναντι 10% μόνο των γυναικών ηλικίας κάτω των 35 ετών. Στην ΕΚ παρατηρούνται σημαντικές διακυμάνσεις. Το υψηλότερο ποσοστό των ελέγχων της καρδιακής λειτουργίας παρατηρείται στη Γερμανία (τόσο στην πρώην Λαοκρατική Δημοκρατία της Γερμανίας όσο και στην προ της ενοποίησης Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας) και στην Πορτογαλία (35,3, 31,5 και 32,6% αντιστοίχως) ενώ τα χαμηλότερα ποσοστά στις Κάτω Χώρες και στη Σουηδία (9,7 και 12,8% αντιστοίχως). 6. 5. 2 Εξέταωι για χοληστερόλη Παρ' όλο που όσον αφορά το θέμα της σκοπιμότητας του μαζικού προσυμπτωματικού ελέγχου για χοληστερόλη επικρατεί διχογνωμία, 1 στις 4 γυναίκες στην ΕΚ δήλωσε ότι το προηγούμενο έτος πραγματοποίησε εξέταση χοληστερόλης. Όπως και ο έλεγχος της καρδιακής λειτουργίας, και η εξέταση χοληστερόλης εξαρτάται ιδιαίτερα από την ηλικία. Έτσι, σχεδόν το 43% των γυναικών ηλικίας 65 ετών και άνω δήλωσαν ότι πραγματοποίησαν τέτοια εξέταση το προηγούμενο έτος (βλ. Σχήμα 6. 6 και Πίνακα 6. 5). Από τα αποτελέσματα προκύπτει ότι μεταξύ των κρατών μελών υπάρχουν μεγάλες διαφορές, καθώς το υψηλότερο ποσοστό γυναικών που πραγματοποίησαν εξέταση χοληστερόλης το προηγούμενο έτος παρατηρείται στην Ελλάδα (38,1%) και το χαμηλότερο στη Δανία (7,5%). Η διακύμανση είναι ακόμη μεγαλύτερη στην ομάδα ηλικιών 65 ετών και άνω, καθώς στην Ελλάδα τέτοια εξέταση πραγματοποίησε το 67,9% έναντι 12,8% μόνο στη Δανία. 6. 5. 3 Εξέταστι για σακχαρ(όδη διαβήτη Η επίπτωση του μη ινσουλινοεξαρτώμενου σακχαρώδη διαβήτη (ο οποίος συνήθως αναφέρεται ως διαβήτης τύπου II) αυξάνεται κατά τις τελευταίες δεκαετίες43. Οι γυναίκες ηλικίας άνω των 40 ετών διατρέχουν ιδιαίτερο κίνδυνο ανάπτυξης αυτής της νόσου πιθανώς εξαιτίας τα>ν υψηλότερων ποσοστών παχυσαρκίας που παρατηρούνται μετά την εμμηνόπαυση. Από τα στοιχεία διαφαίνεται ότι το 50% περίπου των περιστατικών 89 διαβήτη τύπου II δεν έχει διαγνωσθεί, πράγμα που σημαίνει ότι σημαντικό ποσοστό νοσηρότητας και θνησιμότητας είναι αποφευκτό44. Στο Σχήμα 6. 7 και στον Πίνακα 6. 6 φαίνεται ότι μόλις πάνω από 1 στις 5 γυναίκες στην ΕΚ υποβλήθηκαν σε εξέταση για σακχαρώδη διαβήτη το προηγούμενο έτος. Ενώ το ποσοστό εξαρτάται από την ηλικία, προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι μόνο το 25% των γυναικών ηλικίας 40-64 ετών και το 37% των γυναικών 65 ετών και άνω έχουν υποβληθεί σε τέτοια εξέταση. Επειδή οι παχύσαρκες γυναίκες ηλικίας 40 ετών και άνω διατρέχουν ιδιαίτερο κίνδυνο ανάπτυξης διαβήτη τύπου II, υπολογίστηκε το ποσοστό των γυναικών αυτής της ομάδας ηλικιών που πραγματοποίησε το προηγούμενο έτος τέτοια εξέταση. Από τα αποτελέσματα προκύπτει ότι το 39 % περίπου των παχύσαρκων γυναικών και το 44% των εξαιρετικά παχύσαρκων γυναικών πραγματοποίησαν εξέταση για σακχαρώδη διαβήτη το προηγούμενο έτος. Από τα αποτελέσματα αυτά διαφαίνεται ότι χρειάζεται να αυξηθούν τα ποσοστά των μεσήλικων και ηλικιωμένων γυναικών που πραγματοποιούν εξέταση για διαβήτη, και ιδίως σε περίπτωση παχυσαρκίας. Όπως και με την εξέταση χοληστερόλης, μεταξύ των κρατών μελών παρατηρούνται μεγάλες διακυμάνσεις. Τα υψηλότερα ποσοστά πραγματοποίησης εξέτασης για διαβήτη τύπου II παρατηρούνται στην πρώην Λαοκρατική Δημοκρατία της Γερμανίας και στην προ της ενοποίησης Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας (38,1% και 33,0% αντιστοίχως), ενώ τα χαμηλότερα στην Ιρλανδία και στην Ισπανία (7,9 και 11,2% αντιστοίχως) (Πίνακας 6. 6). 6. 5. 4 Εξέταστι για οστεοπόρωοΐ) Η οστεοπόρωση λόγω ηλικίας εμφανίζεται συχνότερα στις γυναίκες απ' ό,τι στους άνδρες και έχει ως αποτέλεσμα σημαντική νοσηρότητα και θνησιμότητα. Από τα δεδομένα της έρευνας του Ευρωβαρομέτρου του 1996 προκύπτει ότι το 17% των γυναικών ηλικίας άνω των 50 ετών υποβλήθηκε σε εξέταση" για οστεοπόρωση το προηγούμενο έτος. Το ποσοστό αυτό κυμαίνεται από το 28% στην Αυστρία και το 27% στην προ της ενοποίησης Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας έως το 5% στην Ιρλανδία και το 4% στη Φινλανδία (βλ. Σχήμα 6. 8 και Πίνακα 6. 7). 6. 5. 5 Προσυμπτωματικός έλεγχος για καρκίνο Το τρίτο σχέδιο δράσης της ΕΚ για την καταπολέμηση του καρκίνου (1996-2000) δίνει προτεραιότητα στην πρώιμη διάγνωση του καρκίνου και στον προσυμπτωματικό έλεγχο. Στόχος είναι να διευκολυνθεί η βελτίωση της πρώιμης διάγνωσης και να αυξηθούν οι πιθανότητες επίτευξης της, εξάπλωσης αποτελεσιιατικών προγραμμάτων προσυμπτωματικού ελέγχου και κατάλληλων τεχνικών. Όσον αφορά τις γυναίκες, επί δύο δεκαετίες σχεδόν ο προσυμπτα)ματικός έλεγχος εφαρμόζεται για δύο συγκεκριμένες εστίες καρκίνου (μαστό και τράχηλο της μήτρας) και έχει αποδειχθεί αποτελεσματικός όταν οργανώνεται σωστά (βλ. παρακάτω). ιδίως μέσω της ανάπτυξης και της Η αποτελεσματικότητα της διαλογής εξαρτάται από την ποιότητα της ίδιας της παρεχόμενης υπηρεσίας. Η παρερμηνεία π. χ. της εξέτασης τραχηλικού επιχρίσματος έχει ως αποτέλεσμα να επανακληθούν γυναίκες για συμπληρωματικό έλεγχο. Πράγματι, το ποσοστό των ψευδών θετικών και ψευδών αρνητικών αποτελεσμάτων αποτελεί για ορισμένα άτομα σοβαρό των προγραμμάτων αυτών. Η αποτελεσματικότητα των εφαρμοζόμενων προγραμμάτων προσυμπτωματικού ελέγχου επηρεάζεται σε μεγάλο βαθμό από το ποσοστό συμμετοχής του καλυπτόμενου πληθυσμού. Ένα ποσοστό συμμετοχής της τάξης του 60% θεωρείται αποδεκτό, ευκταίο όμως είναι να επιχείρημα κατά Τα δεδομένα αυτά πρέπει να ερμηνευθούν με προσοχή διότι ο όρος "εξέταση για οστεοπόρωσι" δεν διευκρινίστηκε στην έρευνα, με αποτέλεσμα να μην παρέχεται καμία εγγύηση ότι οι απαντήσεις είναι απόλυτα ακριβείς. 90 φθάνει (ή να ξεπερνά) το 75%. Τα επιθυμητά ποσοστά επιτυγχάνονται μόνο σε χώρες που εφαρμόζουν συστηματικά προγράμματα διαλογής με προσωπική πρόσκληση. Το φαινόμενο της μη συμμετοχής μπορεί να αποδοθεί, για παράδειγμα, στην έλλ. ειψη πρόσβασης στις υπηρεσίες ελέγχου, είτε εξαιτίας της γεωγραφικής απομόνωσης είτε τφ (χαμηλής) κοινωνικοοικονομικής τάξης, στην ελλιπή πληροφόρηση ή στο ότι δεν υπάρχει γυναίκα γιατρός46 4 7. Όσον αφορά το τελευταίο σημείο, από τα αποτελέσματα της έρευνας του Ευρωβαρομέτρου του 1996 προκύπτει ότι μόλις πάνω από το 36% των γυναικών στην ΕΚ προτιμά γιατρό του ίδιου φύλου. Τα ποσοστά παρουσιάζουν σημαντικές διακυμάνσεις μεταξύ των κρατών μελών, και η μεγαλύτερη προτίμηση για γυναίκα γιατρό παρατηρείται στη Δανία, στη Φινλανδία και στην Ιρλανδία, η δε μικρότερη στη Σουηδία, στο Λουξεμβούργο και στις Κάτω Χώρες (βλ. Σχήμα 6. 9 και Πίνακα 6. 8). 6. 5. 5. 1 Προσυμπτωματικός έλεγχος για καρκίνο του τραχήλου της μήτρας Ο καρκίνος του τραχήλου της μήτρας μπορεί να ανιχνευθεί με εξέταση τραχηλικού επιχρίσματος με τη μέθοδο Παπανικολάου, η οποία μπορεί να πραγματοποιηθεί π. χ. από γενικούς γιατρούς, σε κέντρα οικογενειακού προγραμματισμού, νοσοκομεία και γυναικολογικές κλινικές. Από την αξιολόγηση των οργανωμένων προγραμμάτων διαλογής προκύπτει ότι η μείωση της θνησιμότητας από καρκίνο του τραχήλου της μήτρας είναι σημαντική. Για παράδειγμα, μελέτες που πραγματοποιήθηκαν στη Φινλανδία αναφέρουν πιθανή μείωση της θνησιμότητας κατά 50-80%48, σουηδικές δε μελέτες αναφέρουν πραγματική μείωση κατά 34%49. Συνολικά, η μείωση της επίπτωσης και της θνησιμότητας εκτιμάται ότι επαρκεί για να δικαιολογηθούν τα προγράμματα διαλογής50. Όλα τα κράτη μέλη διαθέτουν τα μέσα που απαιτούνται για την πραγματοποίηση εξέτασης του τραχηλικού επιχρίσματος, δεν εφαρμόζουν όμως και όλα προγράμματα μαζικής διαλογής"51. Στη Δανία, στη Φινλανδία, στη Σουηδία, στις Κάτω Χώρες και στο Ηνωμένο Βασίλειο η διαλογή για καρκίνο του τραχήλου της μήτρας οργανώνεται σε εθνικό επίπεδο, αν και με διαφορετικά συνιστώμενα μεσοδιαστήματα 2. Στη Δανία και στη Σουηδία, για παράδειγμα, οι γυναίκες καλούνται για εξέταση κάθε τρία έτη, ενώ στη Φινλανδία και στις Κάτω Χώρες κάθε πέντε. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, οι γυναίκες μπορούν να επιλέξουν να εξετάζονται κάθε τρία ή κάθε πέντε έτη. Η νόμιμη ηλικία για την υπαγωγή σε πρόγραμμα διαλογής κυμαίνεται επίσης μεταξύ των κρατών μελών, και συγκεκριμένα η κατώτατη ηλικία κυμαίνεται από 18 έως 30 ετών και η ανώτερη από 59 έως 75 ετών. Τα ποσοστά συμμετοχής στα προγράμματα αυτά ανέρχονται στο 70-83% του καλυπτόμενου πληθυσμού. σε εξέταση τραχηλικού επιχρίσματος Σε επίπεδο ΕΚ, περίπου το 40% των γυναικών ηλικίας 15 ετών και άνω δήλωσαν ότι υποβλήθηκαν έτος (Ευρωβαρόμετρο, 1996). Το ποσοστό αυτό κυμαίνεται από το 16,5% για τις γυναίκες ηλικίας 65 ετών και άνω στο 46% περίπου για τις γυναίκες ηλικίας 35-64 ετών (βλ. Σχήμα 6. 10 και Πίνακα 6. 9). Σημαντικές είναι και οι διακυμάνσεις μεταξύ των κρατών μελών, καθώς τα υψηλότερα συνολικά ποσοστά προσυμπτωματικού ελέγχου παρατηρούνται στη Δανία και στη Γερμανία (τόσο στην πρώην Λαοκρατική Δημοκρατία της Γερμανίας όσο και στην προ της ενοποίησης Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας) (63,5, 53,2 και 52,3% αντιστοίχως), ενώ τα χαμηλότερα στην Ιρλανδία και στην Πορτογαλία (15,8 και 22,3% αντιστοίχως). προηγούμενο το Ορισμένες από τις αυτόνομες κοινότητες της Ισπανίας εφαρμόζουν προγράμματα διαλογής, στην Ιρλανδία ένα εθνικό πρόγραμμα είναι στο στάδιο της κατάρτισης, ενώ στη Γερμανία οι γυναίκες που υπάγονται στο σύστημα υγειονομικής ασφάλισης μπορούν να πραγματοποιούν ετήσιο γενικό έλεγχο της υγείας50. 91 6. 5. 5. 2 Προσυμπτωματικός έλεγχος για καρκίνο του μαστού Ο προσυμπτωματικός έλεγχος για καρκίνο του μαστού μπορεί να πραγματοποιηθεί με φυσική εξέταση των μαστών ή με ειδική συσκευή ακτινών Χ (μαστογραφία). Επί δεκαετίες, η φυσική εξέταση των μαστών, είτε από γιατρό ή από άλλο ιατρικό προσωπικό ("ψηλάφηση) είτε από τις ίδιες τις γυναίκες προωθούνταν ως μέθοδος πρώιμης διάγνωσης. Η ψηλάφηση διενεργείται αρκετά συχνά ως χωριστή εξέταση ή στο πλαίσιο γενικής ιατρικής εξέτασης. Ωστόσο, τα αποτελέσματα είναι απογοητευτικά καθώς δεν διαγνώστηκαν πολλοί πρόσθετοι όγκοι σε πρώιμο στάδιο. Επιπλέον, καθώς πολλές νεότερες γυναίκες έχουν καλοήθεις όγκους του μαστού, πολλές τελικώς παραπέμπονται άσκοπα για πρόσθετες εξετάσεις ή βιοψίες. Οι μελέτες σχετικά με την αποτελεσματικότητα της αυτοεξέτασης καταλήγουν σε διαφιλονικούμενα αποτελέσματα53. Παρ' όλα αυτά, σχεδόν το 40% των γυναικών στην ΕΚ δήλωσε ότι πραγματοποίησε αυτοψηλάφηση των μαστών το προηγούμενο έτος (Ευρωβαρόμετρο, 1996). Τα ποσοστά παρουσιάζουν μικρές μόνο διακυμάνσεις μεταξύ των ομάδων ηλικιών, από το 29,8% των γυναικών ηλικίας 60 ετών και άνω έως το 48,4% των γυναικών ηλικίας 50-59 ετών (βλ. Σχήμα 6. 11 και Πίνακα 6. 10). Στην ΕΚ, τα ποσοστά κυμαίνονται από το 61,5% στην πρώην Λαοκρατική Δημοκρατία της Γερμανίας έως το 15,6% στην Ιρλανδία. Οι καρκίνοι του μαστού που ανιχνεύονται μέσω καλά οργανωμένων προγραμμάτων διαλογής στις γυναίκες ηλικίας 50-69 ετών εντοπίζονται κατά μέσο όρο τέσσερα έτη πριν από την κλινική τους εμφάνιση, με αποτέλεσμα τη (σταδιακή) μείωση της θνησιμότητας. Αν και η πλήρης (κατά 100%) συμμετοχή στα προγράμματα διαλογής μπορεί να μειώσει τον κίνδυνο θανάτου από καρκίνο του μαστού κατά το ήμισυ σχεδόν, η παρατηρούμενη συμμετοχή κατά 70% περίπου μειώνει τον κίνδυνο θανάτου κατά το ένα τρίτο54. Καθώς ο καρκίνος του μαστού ανιχνεύεται σε περισσότερες γυναίκες και αυξάνει το προσδόκιμο επιβίωσης μέσω της έγκαιρης αγωγής, ο αριθμός των εξετάσεων παρακολούθησης για καρκίνο θα αυξάνει αναγκαστικά. Επιπλέον, όσο θα μειώνονται τα ποσοστά θανάτου από καρκίνο του μαστού, τόσο λιγότερες ασθενείς θα υπάρχουν με απομακρυσμένες μεταστάσεις. Ενώ η εφαρμογή προγραμμάτων διαλογής αποδείχθηκε αποτελεσματική στη μείωση της θνησιμότητας από καρκίνο του μαστού στις γυναίκες ηλικίας 50-69 ετών, επί του παρόντος δεν υπάρχουν επαρκείς αποδείξεις που να δικαιολογούν το μαζικό προσυμπτωματικό έλεγχο των γυναικών ηλικίας 40-49 ετών55. Ολοένα και περισσότερες χώρες εξετάζουν την κοινωνική ωφέλεια των προγραμμάτων μαζικής διαλογής για καρκίνο του μαστού. Οι χώρες που εφαρμόζουν τέτοια προγράμματα δικαιολογούν την απόφαση τους με το επιχείρημα ότι οι δαπάνες της διαλογής και τα ψευδή θετικά αποτελέσματα υπεραντισταθμίζονται από τα οφέλη της μείωσης των αγωγών σε προχωρημένο στάδιο και της θνησιμότητας λόγω της νόσου. το στρες που προκαλούν Μεγάλο μέρος αυτής της συζήτησης πραγματοποιήθηκε χωρίς πραγματικές γνώσεις σχετικά με τα αισθήματα των γυναικών για τον προσυμπτωματικό έλεγχο με μαστογραφία. Έτσι, η έρευνα του Ευρωβαρομέτρου του 1996 ζήτησε από τις γυναίκες να αναφέρουν το βαθμό στον οποίο συμφωνούν ή διαφωνούν με την παρακάτω πρόταση: «Ο προσυμπτωματικός έλεγχος με μαστογραφία, δηλαδή η ακτινογραφία του μαστού, πρέπει να πραγματοποιείται δωρεάν σε όλες τις γυναίκες μετά από κάποια ηλικία γιατί μπορεί να συμβάλει στη μείωση των θανάτων από καρκίνο του μαστού. » Τα αποτελέσματα, τα οποία φαίνονται στο Σχήμα 6. 12 και στον Πίνακα 6. 11, είναι σαφώς υπέρ του προσυμπτα)ματικού ελέγχου. Πάνω από το 90% των γυναικών στην ΕΚ συμφωνούν (σχετικώς ή απολύτως) με την πρόταση αυτή. Επιπλέον, και αντίθετα με τις άλλες ερωτήσεις που υποβλήθηκαν κατά την έρευνα του Ευρωβαρομέτρου, οι 92 διακυμάνσεις των απαντήσεων μεταξύ των κρατών και των ομάδα)ν ηλικιών είναι ιδιαίτερα μικρές. Παρά αυτή τη συναίνεση των γυναικών υπέρ του πληθυσμιακού ελέγχου με μαστογραφία, η κατάσταση παρουσιάζει μεγάλες διαφορές μεταξύ των κρατών μελών. Σήμερα, εθνικά προγράμματα (ομαδικού) προσυμπτωματικού ελέγχου με μαστογραφία εφαρμόζουν η Φινλανδία, οι Κάτω Χώρες, το Λουξεμβούργο (για τις γυναίκες που υπάγονται στο σύστημα κοινωνικής ασφάλισης), η Σουηδία και το Ηνωμένο Βασίλειο. Τέτοια προγράμματα εφαρμόζουν και η Δανία, η Γαλλία και η Ισπανία σε ορισμένες περιοχές, ενώ στη Γερμανία, στις γυναίκες που υπάγονται στο σύστημα υγειονομικής ασφάλισης πραγματοποιείται ετήσιος προσυμπτωματικός έλεγχος, όχι όμως κατ' ανάγκη με μαστογραφία. Τα ποσοστά συμμετοχής στα εθνικά προγράμματα διαλογής παρουσιάζουν διακυμάνσεις μεταξύ των χωρών καθώς ανέρχονται στο 79% στις Κάτω Χώρες, στο 89% στη Φινλανδία, στο 70-85% στη Σουηδία και στο 72% στο Ηνωμένο Βασίλειο56. Παρ' όλο που πολλά κράτη μέλη δεν διαθέτουν εθνικά προγράμματα διαλογής, αυτό δεν σημαίνει ότι οι γυναίκες στις χώρες αυτές δεν υποβάλλονται σε μαστογραφία όταν απαιτείται. Όπως φαίνεται στο Σχήμα 6. 13 και στον Πίνακα 6. 12, το 38% των γυναικών ηλικίας 50-59 ετών και το 28% των γυναικών ηλικίας 60 ετών και άνω δήλωσαν ότι υποβλήθηκαν σε μαστογραφία κατά τους προηγούμενους 12 μήνες. Δεδομένων των διαφορών των εθνικών προγραμμάτων διαλογής, δεν προκαλεί έκπληξη το ότι παρατηρούνται σημαντικές διαφορές μεταξύ των κρατών μελών όσον αφορά τα ποσοστά γυναικών που δήλωσαν ότι υποβλήθηκαν σε μαστογραφία το προηγούμενο έτος. Στη Σουηδία και στο Λουξεμβούργο - χώρες που αμφότερες εφαρμόζουν προγράμματα μαζικής διαλογής - τα ποσοστά ανέρχονται στο 71% και στο 64% αντιστοίχως, ενώ στην Ελλάδα και στην Ιρλανδία παρατηρούνται τα χαμηλότερα ποσοστά προσυμπτωματικού ελέγχου με μαστογραφία, 31% και 2% αντιστοίχως (όσον αφορά τις γυναίκες ηλικίας 50- 59 ετών). Βιβλιογραφία 1 Abel-Smith, Β. , Figueras, J. , Holland, W. , McKee, M. , Mossialos, Ε. (1995), Choices in Health Policy. London Dartmouth. 2 EEK (1990), Η Ευριόπη κατά του καρκίνου: 1990-1994, δεύτερο σχέδιο δράσης, Λουξεμβούργο 3 Υπουργείο Υγείας, Δανία ( 1994a), Η ζωή σπι Δανία. Δανία 4 Sinkkonen, S. (1996), Έκθεστ} Ώ/ς Φινλανδίας σχετικά με π/ν υγεία των γυναικών, Kuopio: δεν έχει δημοσιευθεί. 5 Thomas, C. (1996), Έκθεστι του Ηνωμένου Βασιλείου σχετικά με π/ν υγεία των γυναικών, Lancaster: δεν έχει δημοσιευθεί. 6 ο. π. 7 Thornton, L. (1992), Smoking in pregnancy: behaviour, belief and attitudes of women attending a Dublin maternity hospital, Dublin: διδακτορική διατριβή που υποβλήθηκε στο Τμήμα Δμόσιας Υγείας της Ιατρικής Σχολήςτου Royal College of Physicians της Ιρλανδίας (Faculty of Public Health Medicine of the Royal College of Physicians of Ireland) (δεν έχει δημοσιευθεί). 8 Eurostat (1996). Social Portrait of Europe. Luxembourg: Office for Official Publications of the European Communities. 9 Εκθέσεις των κρατών μελών σχετικά με την υγεία των γυναικών (1996), δεν έχουν δημοσιευθεί. 10 Sinkkonen, S. (1996), Έκθεσΐ) ττις Φινλανδίας σχετικά με π/ν υγεία των γυναικών, Kuopio: δεν έχει δημοσιευθεί. 11 Eurostat (1995a). Women and Men in the European Union: A Statistical Portrait. Luxembourg: Office for Official Publications of the European Communities. 12 Εκθέσεις των κρατών μελών σχετικά με την υγεία των γυναικών (1996), δεν έχουν δημοσιευθεί. 13 European Bureau for Action on Smoking Prevention (1994), Tobacco and Health in the European Union, an overview, Brussels: BASP. 14 Υπουργείο Υγείας, Δανία (1994a): Η ζωή στη Δανία, Κοπεγχάγη, Δανία. 93 15 Peto, R. , et al, (1994), Mortality from smoking in developed countries. 1950-2000. Indirect esrimates from vital statistics. Oxford:Oxford Medical Publications. 16 Abel-Smith, B. , Figueras, J. , Holland, W. , McKee, M. , Mossialos, E. (1995), Choices in Health Policy. Dartmouth. London. 17 Υπουργείο Υγείας, Δανία, (1994), Η ζωή στη Δανία, Κοπεγχάγη, Δανία. 18 EEK(1995a) Έκθεση σχετικά με την κατάσταση της υγείας στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα, 1995, COM (95) 357 τελικό, Βρυξέλλες: ΕΕΚ. 19 Marmot, M. , Brunner, Ε. (1991), "Alcohol and cardiovascular disease: the status of the U shaped curve," 5M/; 303:565-568. 20 Βλ. π. χ. , Le, M. G. , Hill, C, Kramar, Α. , Flamant, R. (1984), "Alcoholic beverage consumption and breast cancer in a French case-control study," Am J Epidemiol, 120:350-357; Rohan, T. E. , McMichael, A. J. (1988), "Alcohol consumption and risk of breast cancer," Int J Cancer, 41:695-699; Willett, W. C. , et al. (1987), "Moderate alcohol consumption and the risk of breast cancer," Ν EngJ Med, 316:1174-1180. 21 Υπουργείο Υγείας, Δανία (1994c): Τάσεις του καρκίνου και θνησιμότητα από καρκίνο (στη δανική γλώσσα), Κοπεγχάγη, Δανία. 22 Irish Department of Health (1995), Developing a Policy for women's Health: A Discussion Document. Dublin: Stationary Office. 23 EEK(1995a) Έκθεση σχετικά με την κατάσταση της υγείας στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα, 1995, COM (95) 357 τελικό, Βρυξέλλες: ΕΕΚ. 24 Thornton, L. (1992), Smoking in pregnancy: behaviour, belief and attitudes of women attending a Dublin maternity hospital. Dublin: διδακτορική διατριβή που υποβλήθηκε στο Τμήμα Δημόσιας Υγείας της Ιατρικής Σχολής του Royal College of Phycisians της Ιρλανδίας (Faculty of Public Health of the Royal College of Physicians of Ireland) (δεν έχει δημοσιευθεί). 25 Βλ. π. χ. Glenn, S. W. , Parsons, Ο. Α. , Stevens, L. (1989), "Effects of alcohol abuse and familial alcoholism on physical health in men and women," Health Psychol, 8:325-341; North, C. S. (1996), "Alcoholism in women - more common ~ and serious - than you might think," Postgrad Med, 100:221-224; Chou, S. P. , Dawson, D. A. (1994), "A study of the gender differences in morbidity among individuals diagnosed with alcohol abuse and/or dependence," J Subst Abuse, 6:381-392; and Thomasson, H. R. (1995), "Gender differences in alcohol metabolism. Physical responses to ethanol," Recent Dev Alcohol, 12:163-179. 26 Εκθέσεις των κρατών μελών σχετικά με την υγεία των γυναικών (1996), δεν έχουν δημοσιευθεί. 27 Sundh, M. , Renck, Β. {\996),Έκθεση της Σουηδίας σχετικά με την υγεία των γυναικών, Karlstad: δεν έχει δημοσιευθεί. 28 Vermeulen, Μ. (1996), Έκθεστ} των Κάτω Χωρών σχετικά με την υγεία των γυναικών, Αμστερνταμ: δεν έχει δημοσιευθεί. 29 Folkhâlsoinstitutet & Centralfôrbundet for alkohol- och narkotikaupplysning. Alkohol och narkotikautvecklingen i Sverige. Rapport 95. Stockholm, 1995. 30 Thomas C (1996), Έκθεστ) του HB σχετικά με την ινγεία των γυναικών. Lancaster: δεν έχει δημοσιευθεί. 31 Department of Health, United Kingdom (1996), personal communication 32 EEK(1995a) Έκθεση σχετικά με ττ/ν κατάσταση ττ/ς υγείας στην Ευρωπαϊκή Κοινότιμα, 1995, COM (95) 357 τελικό, Βρυξέλλες: ΕΕΚ. 33 Υπουργείο Υγείας, Δανία (1994c): Τάσεις του καρκίνου και θ\ησιμότητα από καρκίνο (στη δανική γλώσσα), Κοπεγχάγη, Δανία. 34 Pi-Sunyer, F. X. (1993), "Medical Hazards of Obesity," Ann Intern Med, 119:665-660. See also Foster, W. R. , Burton, B. J. (Eds. ) (1985), "National Institutes of Health Consensus Conference: Health Implications of Obesity," Ann Intern Med, 103:977-1077. 35 Blumen-Krantz. M. (1996), "Obesity: The World's Oldest Metabolic Disorder," Mednews. 36 Υπουργείο Υγείας, Δανία (1994d), Οι καρδιοπάθειες cm) Δανία (στη δανική γλώσσα), Κοπεγχάγη, Δανία. 37 EEK(1995a) Έκθεση σχετικά με την κατάσταστ) n/ς υγείας ση/ν Ευρωπαϊκή ΚοινοΏβα, 1995, COM (95) 357 τελικό, Βρυξέλλες: ΕΕΚ. 38 Υπουργείο Υγείας, Δανία (1994c), Τάσεις του καρκίνου και θνησιμότητα από καρκίνο (στη δανική γλώσσα), Κοπεγχάγη, Δανία. 39 Sundh, M. , Renck, Β. (1996), Έκθεση πις Σουηδίας σχετικά με την υγεία των γυναικών, Karlstad: δεν έχει δημοσιευθεί. 40 Blair, S. N. , et al. (1989). "Physical fitness and all-cause mortality, " Journal of American Medical Association. 262(17):2395-2401. 41 EEK( 1995a) Έκθεση σχετικά με n/v κατάσταση π/ς υγείας σπ/ν Ευρωπαϊκή Κοινότητα, 1995, COM (95) 357 τελικό, Βρυξέλλες: ΕΕΚ. 94 42 Εκθέσεις των κρατών μελών σχετικά με την υγεία των γυναικών (1996), δεν έχουν δημοσιευθεί. 43 Βλ. π. χ. , King, Η. , Zimmet, Ρ. (1988), "Trends in the prevalence and incidence of diabetes: non- insulin-dependent diabetes mellitus," World Health Statistics Quarterly. Rapport Trimestriel etc Statistiques Sanitaires Mondiales, 41 (3-4) 190-6;Eshoj, O. , et al. (1994), "Increased prevalence of insulin-treated diabetes mellitus in Funen County, Denmark," Journal of Internal Medicine, 235 (5) 405-10. 44 British Diabetic Association (1996), Counting the Cost: The Real Impact of Non-Insulin Dependent Diabetes, London: British Diabetic Association. 45 CEC (1995c)," The fight against cancer: an action plan for 1996-2000", Social Europe: Two years of Community social policy: July 1993 - June 1995 Luxembourg: Office of Official Publications of the European Communities, pp. 101-103. 46 Bentham, G. , et al. (1995)," Factors affecting non-response to cervical cytology screening in Norfolk, England," Soc Sci Med, 40:131-35. 47 Gatrell, Α. , Maddocks, Α. , Kirwan, M. , Garnett, S. (1995),"Making GIS sing and dance to a Purchaser's tune," Proceedings AGJ '95. 48 Pukkala (1993), , Women and men in FinlandJJving Conditions 1995: 1, Finnish Cancer Registry: Cancer Statistics of NAWH. 49 Laara, E. , Day, N. E. , Hakama, M. (1987), "Trends in mortality from cervical cancer in the Nordic countries: association with organized screening programmes," Lancet, 8544: 1247-9. 50 Screening for cervical cancer (1996), Mednews (208/04728). 51 Sanchis, C. (1996). Έκθεση της Ισπανίας σχετικά με την υγεία των γυναικών, Valencia: δεν έχει δημοσιευθεί. Weilandt, C. (1996), Έκθεση της Γερμανίας σχετικά με την υγεία των γυναικών, Βόννη: δεν έχει δημοσιευθεί. 52 Petersson, Β. (1996), Έκθεση της Δανίας σχετικά με την υγεία των γυναικών, Κοπεγχάγη: δεν έχει δημοσιευθεί. Sinkkonen, S. (1996), Έκθεση της Φινλανδίας σχετικά με την υγεία των γυναικών, Kuopio: δεν έχει δημοσιευθεί. Sundh, M. , Renck, Β. (1996), Έκθεση της Σουηδίας σχετικά με την υγεία των γυναικών, Karlstad: δεν έχει δημοσιευθεί. Vermeulen, Μ. (1996), Έκθεση των Κάτω Χωρών σχετικά με την υγεία των γυναικών, Αμστερνταμ: δεν έχει δημοσιευθεί. Thomas, C. (1996), Έκθεση του Ηνωμένου Βασιλείου σχετικά με την υγεία των γυναικών, Lancaster: δεν έχει δημοσιευθεί. 53 Βλ. π. χ. , Canadian Task Force on the Periodic Health Examination (1986), "The Periodic Health Examination: 2, 1985 update," Can Med Assoc J, 134:724-729; Foster, R. S. , Constanza, M. C. (1984), "Breast self-examination practices and breast cancer survival," Cancer, 53:999-1005; and Le Geyte, M. , Mant, D. , Vessey, M. P. , et al. (1992), "Breast self-examination and survival from breast cancer," Br J Cancer, 66:917-918. 54 Nystrom, L. , Rutqvist, L. E. , Wall, S. et al. (1993), "Breast cancer screening wiht mammography; an overview of Swedish randomised trails. " Lancet, 341:973-978 55 Cancer screening for patients (1995), Mednews (208/05499). 56 Εκθέσεις των κρατών μελών σχετικά με την υγεία των γυναικών (1996), δεν έχουν δημοσιευθεί. 95 [Σχήματα και Πίνακες] 96 Σχήμα 6. 1 Ποσοστό καπνιστριών (1991)* Γυναίκες ηλικίας 15 ετών και άνω, σε ορισμένα κράτη μέλη της ΕΕ Δανία Κάτω Χώρες Γαλλία Ιρλανδία Ηνωμ. Βασίλειο Ισπανία Δ. Γερμανία Ιταλία Λουξεμβούργο Ελλάδα Βέλγιο Πορτογαλία 0% 20% 40% 60% 80% * Βέλγιο: 1989, Ισπανία και Ιταλία: 1990 ~* 1 100% Πηγή: Eurostat 95b nivaxac6. 1 Ποσοστό καπνιστριών (1991)* Γυναίκες ηλικίας 15 ετών και άνω, σε ορισμένα κράτη μέλη της ΕΕ ΙΙυσοστό 42 33 32 31 29 27 26 26 26 25 24 12 Δανία Κάτω Χώρες Γαλλία Ιρλανδία Ηνωμένο Βασίλειο Ισπανία Δ. Γερμανία Ιταλία Λουξεμβούργο Ελλάόα Βέλγιο Πορτογαλία Βέλγιο 1989; Ισπανία και Ιταλία 1ί Πηγή Eurostat 1995b 97 Σγήιια6. 2 θνησιμότητα που αποδίδεται στο κάπνισμα (1990) Γυναίκες ηλικίας 35 ετών και άνω, ΕΕ 15 EU total (15) Spain Portugal Luxembourg France Belgium Finland Greece Germany Italy Sweden Netherlands ES_S2___S__S_S-S3 Austria United Kingdom Denmark Ireland χ««»Λ«»»^9(^^<ΐ>ίίίί Source: Peto R. Lopez AD. BorehamJ, ThunM. Heath C. Mortality from smoking in developed countries. 1950-2000. Indirect estimates from vital statistics. Oxford Medical Publications. Oxford, New York. Tokyo. 1994. 6 8 10 12 14 16 18 % Smoking Attributable Deaths îtivaxac6. 2 θνησιμότητα που αποδίδεται στο κάπνισμα * (1990) Γυναίκες ηλικίας 35 ετών και άνω, ΕΕ 15 Ολική θνησιμότητα* Ιρλανδία Δανία ΗΒ Αυστρία Κάτω Χώρες Σουηδία Ιταλία Γερμανία Ελλάδα Φινλανδία Βέλγιο Γαλλία Λουξεμβούργο Πορτογαλία Ισπανία Σύνολο ΕΕ (15) 2. 3 / 14,2 4,4/28,8 48/320 2,1/43,3 2,7 / 60 2. 0 / 45,5 10. 1/256 16. 2 /487 1,3/43,2 0. 7 / 24,9 1. 3/50. 0 2,2 /246 0,0/1,8 0,0 / 47 0,0/151 9,3/1817,9 Ποσοστό 16,2 15,3 15^0 4,9 4,5 4,4 4. 0 3,3 3,0 2. 8 2,6 0. 9 0 0 0 5,1 Πηγή: Peto Η. Lopez AD, BorehamJ, ThunM. Heath C. Mortality from smoking in developed countries. J 950-2000 Indirect estimates from vital statistics Oxford Medical Publications. Oxford. New York. Tokio, 11,>9-4 Θάνατοι που ουνόέονται με το κάπνισμα επί του συνολικοί) αριθμού θανάτων (σε χιλιάδες) και οε ποσοστό (εντός παρενθέσεως; κατάταξη των 15 κρατών μελών της ΕΕ)· τα όεοομένα υπολογίστηκαν (βλ. πηγή) για όύο ομάδες ηλικιών: 35-69 ετών και 10 ετών και άνω και στη συνέχεια προστέθηκαν. (Οι εκτιμήσεις υπολογίστηκαν για το 1990. ) 98 Σγτίίΐα 6. 3 θνησιμότητα από ηπατικές παθήσεις (1992) Γυναίκες κάθε ηλικίας, ΕΕ 15 ΠΔΘ από χρόνιες ηπατικές παθήσεις και κίρρωση, γυναίκες κάβε ηλικίας ανά 100. 000 Κατάταξη Μ* βάση τον ΠΔΘ του 1992 ΙΟ 1970 • 1992 ΠΔΘ από χρόνιες ηπατικές παθήσεις και κίρρωση, γυναίκες κάθε ηλικίας ανά 100 000 IX ώρα ΕΕ15 ΑΥΣΤΡΙΑ ΙΤΑΛΙΑ' ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ ' ΓΕΡΜΑΝΙΑ4 ΛΟΥΞΕΜΒΟΥΡΓΟ1 ΓΑΛΛΙΑ ΙΣΠΑΝΙΑ &ΑΝΙΑ ΒΕΛΠΟ2 ΦΙΝΛΑΝΔΙΑ ΕΛΛΑΔΑ ΗΝΩΜ. ΒΑΣΙΛΕΙΟ ΣΟΥΗΔΙΑ ΚΑΤΟ ΧΠΡΕΣ ΙΡΛΑΝΔΙΑ 1992 9. 51 14. 42 13. 78 13. 70 12. 84 10. 90 8. 98 8. 92 8. 77 8. 46 6. 01 4. 58 446 4. 19 3. 58 1. 93 *,μέτα»βλή οπό το W0 -19. 88 10. 84 -13. 11 -45. 57 -3. 31 -34. 69 -53. 85 -40. 97 8. 54 10. 59 80. 48 -50. 22 9142 -1085 -272 -3345 Πηγή • HFA 1996 1971 '1989 31991 4 ΟΔΓ 1990 Πηγή -HFA1996 Σχήμα 6. 4 Ποσοστό υπέρβαρων και λιποβαρών γυναικών Γυναίκες ηλικίας 18 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) ΕΕ15 Αυστρία Βέλγιο Δανία Γαλλία Φινλανδία Ελλάδα Αν. Γερμανία Δ. Γερμανία Ιρλανδία Ιταλία Λουξεμβούργο Κάτω Χώρες Πορτογαλία Ισπανία Σουηδία Ηνωμένο Βασίλειο 40% 20% \ 40% εξαιρετικά λιποβαρείς (ΔΣΜ < 18) υπέρβαρες (ΔΣΜ 27-30) Πηγή: Ευρωβαρόμετρο 44. 3/1996 λιποβαρείς (ΔΣΜ 18-20) εξαιρετικά υπέρβαρες (ΔΣΜ 30+) 99 nivaxac6. 3 Ποσοστό υπέρβαρων και λιποβαρών γυναικών, Γυναίκες ηλικίας 18 ετών και άνω ΕΕ 15 (1996) εξαιρετικά λιποβαρείς (ΔΣΜ < 18) % ΕΕ15 Αυστρία Βέλγιο Δανία Γαλλία Φινλανδία Ελλάδα Αν. Γερμανία Δ. Γερμανία Ιρλανδία Ιταλία Λουξεμβούργο Κάτω Χώρες Πορτογαλία Ισπανία Σουηδία Ηνωμένο Βασίλειο Πηγή: Ευρωβαρόμετρο 44. 3/1996 2,8 2,2 4,1 2,4 3,8 2,8 1,8 2,1 1,4 2,6 4. 2 4,2 2,2 1,5 3,2 1,7 2,5 λιποβαρείς κανονικού βάρους υπέρβαρες υπέρβαρες (ΔΣΜ>30) (18^ΔΣΜ<20)(20^ΔΣΜ<27) % (27<ΔΣΜ<30) % % % εξαιρετικά 12,4 10,1 10,0 15,2 20,5 7,8 8. 7 5,8 11,1 10,5 14,7 14,9 8,6 8,1 10,9 10,0 64,4 66,7 67,0 65,9 60,1 64,1 56. 3 72,1 71,0 70,0 62,0 61,1 68,6 61,9 62,3 69,4 60,6 12,4 12,4 8,9 9,0 9,9 13,8 16,6 13,6 12,0 8,8 11,9 10,7 12,0 14,8 15,3 11,8 13,8 8,1 8,5 10,0 7,5 5,6 11,4 16,6 6,4 4,5 8,1 7,2 9,2 8,6 13,7 8,3 7,0 13,1 διάμεσος ΔΣΜ % 24,0 24. 1 24,2 23,5 23,0 24,7 25,5 24,2 23,6 24,1 23,5 23,7 24,2 24,9 24,3 23. 9 25,2 Σνήιια 6. 5 Ποσοστό γυναικών που έκαναν έλεγχο της καρδιακής λειτουργίας το προηγούμενο έτος Γυναίκες ηλικίας 15 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) Μέσος όρος ΕΕ Αν. Γερμανία Πορτογαλία Δ. Γερμανία Αυστρία Ελλάδα Φινλανδία ΕΕ15 Ιταλία Βέλγιο Ιρλανδία Λουξεμβούργο Γαλλία Ηνωμ. Βασίλειο Ισπανία Δανία Σουηδία Κάτω Χώρες 0% 20% 40% 60% 100 --+• 80% 100% Πηγή : Ευρωβαρόμετρο 44. 3/1996 nivaxac6. 4 Ποσοστό γυναικών που έκαναν έλεγχο της καρδιακής λειτουργίας το προηγούμενο έτος Γυναίκες ηλικίας 15 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) 15-34 ετών % 35-64 ετών % 65 ετών και άνω % 11. 9 15,1 9,0 19,0 13,1 8,7 9,8 9,9 6,3 7,5 11,6 10,4 8,3 13,3 5,4 4,0 4,8 39,7 38,6 35,8 23,0 27,6 22,2 22,2 18,6 21,1 19,7 16,7 19,4 15,1 12,8 14,1 12,1 11,5 66,3 54,2 61,0 58,9 45,7 47,9 43,7 43,5 45,5 50,7 40,0 32,3 36,2 35,2 31,4 32,2 24,2 Σύνολο % 35,3 32,6 31,5 27,2 25,4 23,9 21,8 20,7 20,4 19,1 18,5 17,6 17,0 16,9 14,1 12,8 9,7 Αν. Γερμανία Πορτογαλία Δ. Γερμανία Αυστρία Ελλάδα Φινλανδία ΕΕ15 Ιταλία Βέλγιο Ιρλανδία Λουξεμβούργο Γαλλία Ηνωμένο Βασίλειο Ισπανία Δανία Σουηδία Κάτω Χώρες Πηγή: Ευρωβαρόμετρο 44. 3/1996 ΣΥΪΜΟ. 6. 6 Ποσοστό γυναικών που έκαναν εξέταση για χοληστερόλη το προηγούμενο έτος Γυναίκες ηλικίας 15 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) Ελλάδα Αυστρία Δ. Γερμανία Αν. Γερμανία Πορτογαλία Λουξεμβούργο Ισπανία Γαλλία Ιταλία Βέλγιο ΕΕ 15 Φινλανδία Κάτω Χώρες Σουηδία Ιρλανδία Ηνωμένο Βασίλειο Δανία D 65 ετών και άνω 50-64 ετών Μέσος όρος ΕΕ ! , f_ 0% 20% 40% 60% 80% 100% Κατάταξη με βάση το μέσο όρο των δύο ομάδων ηλικίων Πηγή. Ευρωβαρόμετρο 44. 3/1996 Ναι 101 Π ο σ ο σ τό γυναικών που έ κ α ν αν ε ξ έ τ α ση γ ια χοληστερόλη το προηγούμενο έτος Γυναίκες ηλικίας 15 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) nivaxac6. 5 15-34 ετών 35-49 ετών 50-64 ετών 65 ετών και άνω Σύνολο 17,1 26,1 11,7 14,8 14,5 19,0 20,2 24,2 15,5 11. 1 13,8 9,2 5,7 3,5 4,5 3,8 3,6 31,8 28,6 22,8 27,2 34,2 33,7 27,6 29,8 24,7 22,6 22,8 21,7 10,6 8,9 12,3 12,8 8,0 56,3 48,1 52,0 49,3 51,4 46,0 35,0 38,9 40,2 39,0 37,2 30,4 25,8 22,6 18,0 14,9 8. 9 67,9 56,0 48,0 50. 0 46,4 49,0 58,1 53,0 46,6 41,4 42,8 38,7 27,3 23,6 25,4 16,1 12,8 38,1 35,6 30,6 32,7 33,3 31,9 31,7 33,0 29,1 25,1 26,2 23,5 12,5 12,8 12,0 10,6 7,5 Ελλάδα Αυστρία Δ. Γερμανία Αν. Γερμανία Πορτογαλία Λουξεμβούργο Ισπανία Γαλλία Ιταλία Βέλγιο ΕΕ15 Φινλανδία Κάτω Χώρες Σουηδία Ιρλανδία Ηνωμένο Βασίλειο Δανία Πηγή: Ευρωβαρόμετρο 44. 3/1996 Σχήμα 6. 7 Π ο σ ο σ τό γυναικών που έ κ α ν αν ε ξ έ τ α ση γ ια σακχαρώδη διαβήτη το προηγούμενο έτος Γυναίκες ηλικίας 40 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) D 65 ετών και άνω 40-64 ετών Αν. Γερμανία Δ. Γερμανία Πορτογαλία Ελλάδα Λουξεμβούργο Αυστρία Φινλανδία ΕΕ15 Ιταλία Γαλλία Ισπανία Βέλγιο Δανία Ηνωμένο Βασίλειο Σουηδία Κάτω Χώρες Ιρλανδία 0% 20% 40% 60% 80% 100% Κατάταξη με βάση το μέσο όρο των δύο ομάδων ηλικιών Πηγή. Ευρωβαρόμετρο 44. 3/1996 102 Π ο σ ο σ τό γ υ ν α ι κ ών π ου έ κ α ν αν ε ξ έ τ α ση γ ια σ α κ χ α ρ ώ δη δ ι α β ή τη το π ρ ο η γ ο ύ μ ε νο έτος Γ υ ν α ί κ ες η λ ι κ ί ας 15 ε τ ών κ αι ά ν ω, ΕΕ 15 (1996) Πίνακας 6. 6 κάτω των 40 ετών 40-64 ετών 65 ετών και άνω Σύνολο 23,7 14,2 17,2 12,8 24,7 20,2 16,1 12,5 7,5 15,2 7,3 10,7 10,4 13,3 5,8 10,4 5. 8 42,2 41,7 39,5 33,3 30,5 29,5 29,5 25,1 22,2 19,8 19,2 19,9 14,6 15,8 12,1 13,4 7,8 62,5 58,0 48,5 47,6 45,1 44,0 37,8 36,6 34,5 34,9 30,1 23,2 24,4 19,5 21,4 15,2 15,5 38,1 33,0 31,4 26,8 30,0 27,3 26,1 21,6 18,5 19,6 15,4 16,3 14,5 15,4 11. 2 11,9 7,9 Αν. Γερμανία Δ. Γερμανία Πορτογαλία Ελλάδα Λουξεμβούργο Αυστρία Φινλανδία ΕΕ15 Ιταλία Γαλλία Ισπανία Βέλγιο Δανία Ηνωμένο Βασίλειο Σουηδία Κάτω Χώρες Ιρλανδία Πηγή: Ευρωβαρόμετρο 44. 3/1996. Π ο σ ο σ τό γ υ ν α ι κ ών π ου έ κ α ν αν ε ξ έ τ α ση γ ια ο σ τ ε ο π ό ρ ω ση το π ρ ο η γ ο ύ μ ε νο έτος Γ υ ν α ί κ ες η λ ι κ ί ας 50 ε τ ών κ αι άνο), ΕΕ 15 (1996) Σγΐίμα 6. 8 Αυστρία Δ Γερμανία Αν. Γερμανία Ελλάδα Βέλγιο Γαλλία Ιταλία ΕΕ15 Δανία Ισπανία Λουξεμβούργο Πορτογαλία Κάτω Χώρες Ηνωμένο Βασίλειο Σουηδία Ιρλανδία Φινλανδία Μέσος όρος ΕΕ 0% 20% 40% 60% 80% 100% Πηγή. Ευρωβαρόμετρο 44. 3/1996 103 Πίνακας 6. 7 ΙΙοσοστό γυναικών που έκαναν εξέταση για οστεοπόρωση το προηγούμενο έτος Γυναίκες ηλικίας 50 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) Αυστρία Δ. Γερμανία Αν. Γερμανία Ελλάδα Βέλγιο Γαλλία Ιταλία ΕΕ15 Δανία Ισπανία Λουξεμβούργο Πορτογαλία Κάτω Χώρες Ηνωμένο Βασίλειο Σουηδία Ιρλανδία Φινλανδία 50 ετών και άνω 50-64 ετών 65 ετών και άνω Σύνολο 2 7 ,5. 26,7 2 2 -8 1 9 ,7 1 9 ,5 19/2 18,6 1 6 ,8 1 4 ,1 1 2 ,6 12,3 11. 6 10,3 5,7 5,5 4,5 4,4 28,9 27,0 18,8 18,2 24,5 19,2 20,7 16,7 11. 0 10,5 19,4 12,2 8,5 5,3 3,5 4,7 2,7 25,9 26,4 29,5 21,7 14,3 19,4 16,2 17,2 18,3 14,9 7,1 10,6 15,6 6,1 8,0 4,2 6,1 15,7 13,6 14,1 9,0 10,3 9,4 8,2 8,7 7,3 7,9 14,3 6,6 4,7 3,6 2,4 2,2 2,9 Πηγή : Ευρωβαρόμετρο 44. 3/1996 Σχήμα 6. 9 Ποσοστό γυναικών που προτιμούν γιατρό του ίδιου φύλου* Γυναίκες ηλικίας 15 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) Δανία Φινλανδία Ιρλανδία Δ. Γερμανία Ιταλία Αν. Γερμανία Ηνωμένο Βασίλειο Ελλάδα Αυστρία ΕΕ 15 Ισπανία Πορτογαλία Γαλλία Βελγίο Κάτω Χώρες Λουξεμβούργο Σουηδία συμφωνούν Μέσος όρος ΕΕ 0e 20% 40% 60% 80% 100% Κατάταξη με βάση τις καταψαιικες απαντήσεις Πηγή: Ιυρωβορομπρο 44. 3,Ίί*!Χ> 104 Πίνακας 6. 8 Ποσοστό γυναικών που προτιμούν γιατρό του ίδιου φύλου* Γυναίκες ηλικίας 15 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) δεν είναι συμφωνούν ελαφρώς βέβαιες διαφωνούν απολύτως διαφωνούν ελαφρώς συμφωνούν απολύτως Δανία Φινλανδία Ιρλανδία Δ. Γερμανία Ιταλία Αν. Γερμανία Ηνωμένο Βασίλειο Ελλάδα Αυστρία Ε*Ί5 Ισρανία Πφτογαλία Γαλλία Βέλγιο Κάτω Χώρες Λουξεμβούργο Σουηδία 16,1 8,6 10,0 10,8 21,7 12,0 12,5 15; 7 17,4 16,7 1. 6,7 10,5 3. 4,0 15,9 45,8 |9,7 15,7 21,8 21,4 22,8 24,3 6,2 26,8 29,7 16,5 20,9 22,3 30,1 26,2 21,6 34,4 15,3 31,0 25,3 2,0 18,8 18,7 22,2 31,2 21,1 18,8 30,2 25,2 25,4 25,7 33,3 31,4 27,6 17,9 29,7 39,4 25,2 30,0 21,7 27,7 21,1 23,1 21,0 23,6 20,7 21,0 23,9 21,3 14,2 15,0 8,9 13,2 13,1 34,9 21,2 26,8 15,0 19,9 16,5 17,9 14,1 15,8 14,6 10,6 8,7 8,8 7,1 12,1 6,5 6,4 Πηγή: Ευρωβαρόμετρο 44. 3/1996 * Στις ερωτηθείσες ζητήθηκε να αναφέροχτν το βαθμό στον οποίο συμφωνούν/διαφωνοΐιν με την παρακάτω πρόταση:" Για τα προβλήματα υγείας μου θα πρρμμούσα να συμβουλευθώ γιατρό του ίδιου φύλου" Στον πίνακα φαίνεται η κατανομή των απαντήσεων που δόθηκαν. Σχήμα 6. 10 Ποσοστό γυναικών που έκαναν εξέταση τραχηλικού επιχρίσματος το προηγούμενο έτος Γυναίκες ηλικίας 15 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) Δανία Αυστρία Γαλλία Αν. Γερμανία Φινλανδία Δ Γερμανία Λουξεμβούργο Βέλγιο ΕΕ 15 Ελλάδα Ιταλία Ηνωμένο Βασίλειο Σουηδία Κάτω Χώρες Ισπανία Πορτογαλία Ιρλανδία 15 ετών και άνω Π 35-64 ετών •Μέσος όρος ΕΕ 0% Κατάταξη με βάση την ομάδα ηλικιών 35-64 ετών 20% 40% 60% 80% Πηγή : Ευρωβαρόμετρο 44. 3/1996 100% 105 Πίνακας 6. 9 Ποσοστό γυναικών που έκαναν εξέταση τραχηλικού επιχρίσματος το προηγούμενο έτος Γυναίκες ηλικίας 15 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) 15-34 ετών 35-64 ετών 65 ετών και άνω Σύνολο Δανία Αυστρία Γαλλία Αν. Γερμανία Φινλανδία Δ. Γερμανία Λουξεμβούργο Βέλγιο ΕΕ15 Ελλάδα Ιταλία Ηνωμένο Βασίλειο Σουηδία Κάτω Χώρες Ισπανία Πορτογαλία Ιρλανδία Πηγή: Ευρωβαρόμετρο 44. 3/1996 51,8 49,3 55,2 55,7 38,0 38,0 42,5 41,6 37,3 24,4 22,2 41,6 26,7 20,1 2&3 23,2 14,4 73,2 60,9 60,4 58,1 55,1 53,2 52,2 49,4 45,9 43,0 40,3 38,0 36,8 32,2 31,3 27,3 21,5 58,1 22,0 21,2 27,3 12,8 18,0 18,0 20,2 16,5 15,5 15,5 8,6 11,2 15,2 12,9 7,2 1,4 63,5 50,2 53,2 52,3 40,6 41,4 42,8 41,0 37,7 31,9 29,1 33,3 28,8 26,4 27,2 22,3 15,8 Σχήμα 6. 11 Ποσοστό γυναικών που έκαναν ψηλάφηση μαστού το προηγούμενο έτος Γυναίκες ηλικίας 15 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) 15 ετών και άνω Π 50-59 ετών Αν. Γερμανία Δανία Αυστρία Λουξεμβούργο Δ Γερμανία Γαλλία Βέλγιο ΕΕ15 Φινλανδία Σουηδία Ισπανία Ιταλία Κάτω Χώρες Ηνωμένο Βασίλειο Πορτογαλία Ελλάδα Ιρλανδία _ _ _ ^_ 0% 20% 40% 60% Κατάταξη με βάση την ομάδα ηλικιών 15 ετών και άνω 80% 100% Πηγή: Ευρωβαρόμετρο 44. 3/1996 106 Π ο σ ο σ τό γυναικών που έκαναν ψηλάφηση μαστού το π ρ ο η γ ο ύ μ ε νο έτος Γυναίκες ηλικίας 15 ετών και ά ν ω, ΕΕ 15 (1996) Πίνακας 6. 10 15-34 ετών 35-49 ετών 50-59 ετών 60 ετών και άνω Σύνολο 54,2 41,1 55,4 45,8 48,6 42,6 36,3 32,4 24,1 20,4 27,8 20,1 16,3 20,8 19,3 15,9 11,9 71,5 51,5 59,7 66,3 64,3 50,9 58,7 47,0 48,6 38,7 38,6 38,4 39,4 34,3 35,8 29,6 22,8 74,5 64,7 62,7 76,7 63,1 58,2 50,0 48,4 54,8 44,3 36,2 37,7 33,3 37,7 34,5 36,5 22,2 50,8 62,8 32,5 27,3 38,4 39,4 27,0 29,8 33,6 37,9 21,0 23,2 26,0 18,8 18,0 11,5 9,5 61,5 52,8 52,7 52,3 52,0 46,8 41,2 37,9 37,6 33,2 29,9 28,0 27,9 25,8 24,8 21,4 15,6 ' Αν. Γερμανία Δανία Αυστρία Λουξεμβούργο Δ. Γερμανία Γαλλία Βέλγιο ΕΕ15 Φινλανδία Σουηδία Ισπανία Ιταλία Κάτω Χώρες Ηνωμένο Βασίλειο Πορτογαλία Ελλάδα Ιρλανδία Πηγή: Ευρωβαρόμετρο 44. 3/1996 107 Π ο σ ο σ τό γ υ ν α ι κ ών π ου ε ί ν αι υ π έρ τ ου π ρ ο σ υ μ π τ ω μ α τ ι κ ού ε λ έ γ χ ου με μ α σ τ ο γ ρ α φ ία Γ υ ν α ί κ ες η λ ι κ ί ας 15 ε τ ών κ αι ά ν ω, ΕΕ 15 (1996) Σγήιια 6. 12 Φινλανδία Σουηδία Γαλλίρ Ηνωμένο Βασίλειο Κάτω Χώρες Ισπανία Ιταλία Ελλάδα ΕΕ15 Ιρλανδία Λουξεμβούργο Δα\Λα Αν. Γερμανία Πορτογαλία Βέλγιο Αυστρία Δ. Γερμανία 15 ετών και άνω D 50-59 ετών Μέσος όρος _. ΕΕ 0% 20% 40% 60% Κατάταξη με βάση την ομάδα ηλικιών 15 ετών και άνω 80% 100% Πηγή: Ευρωβαρόμετρο 44. 3/1996 Π ο σ ο σ τό γ υ ν α ι κ ών π ου ε ί ν αι υ π έρ τ ου π ρ ο σ υ μ π τ ω μ α τ ι κ ού ε λ έ γ χ ου με μ α σ τ ο γ ρ α φ ία Γ υ ν α ί κ ες η λ ι κ ί ας 15 ε τ ών κ αι ά ν ω, ΕΕ 15 (1996) Πίνακας 6. 11 15-34 ετών 35-49 ετών 50-59 ετών 60 ετών και άνω Σύνολο 98,6 98,9 96,9 91,2 94,3 98,6 93,5 93,2 93,0 90,9 90,3 90,6 90,4 79,3 87,1 90,7 88,2 97,5 93,1 95,7 98,6 94,0 88,7 86,8 82,0 87,4 84,8 82,5 85,8 90,3 86,0 86,9 71,7 73,2 98,0 96,4 95,2 95,0 95,0 94,8 91,2 90,9 90,7 89,6 88,7 88,3 87,9 87,8 87,4 82,8 81,1 Φινλανδία Σουηδία Γαλλία Κάτω Χώρες Ηνωμένο Βασίλειο Ισπανία Ιταλία Ελλάδα ΕΕ15 Ιρλανδία Λουξεμβούργο Δανία Αν. Γερμανία Πορτογαλία Βέλγιο Αυστρία Δ. Γερμανία Πηγή: Ευρωβαρόμετρο 44. 3/1996 97,6 97,1 95,4 92,8 94,8 96,5 93,8 92,1 91,3 91,6 90,9 88,1 86,4 91,3 87,9 82,3 81,1 98,6 96,8 93,0 97,0 96,6 96,1 91,1 96. 2 91,7 89,7 89,1 89,1 85,7 90,0 87,2 88,3 85,0 108 Στήιια 6. 13 Ποσοστό γυναικών που έκαναν μαστογραφία το προηγούμενο έτος Γυναίκες ηλικίας 50-69 ετών, ΕΕ 15 (1996) D 60-69 ετών 50-59 ετών Σουηδία /. ανία Κάτω Χώρες Λουξεμβούργο Φινλανδία Αυστρία Ηνωμένο Βασίλειο Γαλλία ΕΕ15 Δ Γερμανία Πορτογαλία Ισπανία Αν. Γερμανία Ιταλία Βέλγιο Ελλάδα Ιρλανδία 0% 20% 40% 60% 80% 100% Κατάταξη με βάση το μέσο όρο των δύο ομάδων ηλικιών Πηγή : Ευρωβαρόμετρο 44. 3/1996 Πίνακας 6. 12 Ποσοστό γυναικών που έκαναν μαστογραφία το προηγούμενο έτος Γυναίκες ηλικίας 15 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) κάτω των 40 ετών 40-49 ετών 50-59 ετών 60-69 ετών 70 ετών και άνω Σύνολο Σουηδία Δανία Κάτω Χώρες Λουξεμβούργο Φινλανδία Αυστρία Ηνωμένο Βασίλειο Γαλλία ΕΕ15 Δ. Γερμανία Πορτογαλία Ισπανία Αν. Γερμανία Ιταλία Βέλγιο Ελλάδα Ιρλανδία 2,4 11,0 6,1 13,9 2,4 19,1 2,6 6,0 8,1 14,8 10,7 12,6 14,2 3,4 11,0 3,2 2,7 Πηγή : Ευρωβαρόμετρο 44. 311996 30,3 34,4 16,5 47,0 11,8 41,1 10,5 23,9 24,6 30,4 21,7 32,5 25,5 27,0 31,2 19,3 10,1 70,5 51,2 50,9 64,3 58,3 57,3 40,0 34,4 38,0 37,4 35,6 31,9 31,2 36,0 32,2 30,6 1,9 109 57,4 57,4 55,6 36,4 33,7 27,1 32,5 32,8 28,4 26,1 22,5 24,3 22,8 19,0 16,7 14,8 6,8 22,4 45,5 15,8 20,0 9,1 19,3 3,2 22,9 11,9 11,8 10,2 3,9 16,0 9,4 10,5 5,1 4,4 27,9 31,1 18,4 28,3 17,8 28,9 12,9 18,4 18,1 21,8 18,0 18,8 20,7 15,1 17,2 12,0 4,6 7. ΕΙΔΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΥΓΕΙΑΣ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ Το κεφάλαιο αυτό περιγράφει ορισμένα θέματα σχετικά με την ιγεία των γυναικών που έχουν σημασία για τις προσπάθειες που καταβάλλονται στον τομέα της δημόσιας υγείας τόσο σε κοινοτικό επίπεδο όσο και σε επίπεδο κρατών μελών. Τα θέματα αυτά επιλέχθηκαν έτσι ώστε να αντανακλούν ανησυχίες στον τομέα της υγείας των γυναικών στα διάφορα στάδια της ζωής τους. Έτσι, όσον αφορά τις νέες γυναίκες, εξετάζονται οι διαιτητικές διαταραχές και ο HIV/AIDS, όσον αφορά τις γυναίκες αναπαραγωγικής ηλικίας, τα κυριότερα θέματα είναι ο οικογενειακός προγραμματισμός και η άμβλωση, και όσον αφορά τις ηλικιωμένες γυναίκες η εμμηνόπαυση και τα θέματα υγείας ποί' συνδέονται με αυτήν (π. χ. οστεοπόρωση και ορμονοθεραπεία αντικατάστασης (HRT)). Εκτός από τα θέματα αυτά, στο κεφάλαιο αυτό εξετάζεται και η βία κατά των γυναικίον εξαιτίας της σημασίας που έχει για τις γυναίκες κάθε ηλικίας. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι, παρά τη σημασία των θεμάτων αιπ;ών, οι εθνικές στατιστικές είναι σπάνιες. Επιπλέον, τα υπάρχοντα δεδομένα είναι περιορισμένης συγκρισιμότητας λόγω των διαφορών των ορισμών και/ή των μεθόδων συλλογής των δεδομένων. Συνεπώς, το κεφάλαιο αυτό πρέπει να αντιμετωπιστεί ως προσπάθεια να υπογραμμιστούν σημαντικά, νεοεμφανιζόμενα προβλήματα υγείας των γυναικών, παρά ως σύγκριση αυτών των πτυχών της υγείας των γυναικών στην ΕΚ. 7. 1 Διαιτητικές διαταραχές Η νευρική βουλιμία και η ψυχογενής ανορεξία είναι διαταραχές της θρέψης, οι οποίες εμφανίζονται κατά κύριο λόγο σε νεαρές γυναίκες. Οι διαταραχές αυτές συνδέονται με σημαντική νοσηρότητα, ακόμη και με θνησιμότητα. Σήμερα δεν υπάρχει καμιά εθνική πολιτική υγείας σχετικά με τα θέματα αυτά στην ΕΚ ούτε εθνικά στατιστικά δεδομένα σχετικά με την επίπτωση και τον επιπολασμό τους. Από διάφ>ορες εκτιμήσεις διαφαίνεται ότι η επίπτωση της νεί'ρικής βουλιμίας και της ψυχογενούς ανορεξίας στην Η Κ παρουσιάζει αύξουσα τάση. Ωστόσο, καθώς τα μέσα μαζικής ενημέρωσης δίνουν σήμερα στα θέματα αυτά μεγαλύτερη σημασία, είναι αδύνατο να καθοριστεί εάν η φαινόμενη αύξηση της μεγαλιπερης ευαισθητοποίησης σε αυτό πρόβλημα. Μια πρόσθετη δυσκολία στην απόκτηση αξιόπιστων δεδομένων σχετικά με τον επιπολασμό των διαιτητικών διαταραχώλ' έγκειται στο ότι τα θύματα προσπαθούν σνγνά να τις αποκρύψουν. είναι πραγματική ή αποτελεί απλώς αποτέλεσμα Οι εκτιμήσεις της επίπτωσης αυτών των διαιτητικών διαταραχών παρουσιάζουν μεγάλες διακυμάνσεις. Σύμφωνα με μια πηγή1, στις δυτικές χώρες η επίπτωση της ψυχογενούς ανορεξίας στις γυναίκες ηλικίας 14-29 ετών ανέρχεται σχεδόν στο 1%. Ωστόσο, άλλες μελέτες αναφέρουν πολύ χαμηλότερα ποσοστά, τα οποία κυμαίνονται από το 0,45 ανά 100. 000 στη Σουηδία2 έως το 8,1 ανά 100. 000 στις Κάτω Χώρεςα 3, ενώ στο Ηνωμένο Βασίλειο τα ποσοστά κυμαίνονται στο 0,66-3,77 ανά 100. 0004. Είναι αυτονόητο ότι είναι αδύνατο να καθοριστεί ποια εκτίμηση είναι η πιο ακριβής. Όσον αφορά την ψυχογενή ανορεξία, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις για τις δτπ;ικές χώρες, η επίπτωση στις γυναίκες ηλικίας 14-45 ετών ανέρχεται στο 1-2%5. Οι εκτιμήσεις των μεμονωμένων μελετών χαρακτηρίζονται από μεγάλες διακυμάνσεις, από 11,4 ανά 100. 000 στις Κάπο Χώρεςβ 6 έως 3-4% στη Σουηδία και στη Γερμανία7 8. Όπως έχει ήδη αναφερθεί, η ψυχογενής ανορεξία και νευρική βουλιμία συνδέονται με σημαντική νοσηρότητα και θνησιμότητα και συγκεκριμένα η αυτοκτονία και η απόπειρα αυτοκτονίας αποτελούν συχνά φαινόμενα. Δυστυχώς, υπάρχουν ελάχιστες πληροφορίες α Στη μελέτη αι<τή, το 8,3% τον δείγματος πληθυσμού ήταν άνδρες. Ρ Στη μελέτη αυτή, το 3,5% του δείγματος πληθυσμού ήταν άνδρες. 110 σχετικά με την πραγματική νοσηρότητα και θνησιμότητα από αυτές τις διαταραχές, διότι συχνά ως άμεση αιτία θανάτου (ή ασθένειας) δηλώνονται άλλες καταστάσεις. Για παράδειγμα, η αυτοκτονία λόγω κατάθλιψης ή η καρδιακή ανεπάρκεια, αμφότερες συχνά επακόλουθα της ψυχογενούς ανορεξίας, αναφέρονται συνήθως ως αιτία θανάτου at περιπτώσεις που θα ήταν εξίσου (ή περισσότερο) σωστό να αποδοθεί ο θάνατος στην ψυχογενή ανορεξία. Μια μελέτη εκτιμά στο 6% τη θνησιμότητα από ψυχογενή ανορεξία και στο 3,1% τη θνησιμότητα από νευρική βουλιμία9. Επιπλέον, πολλές γυναίκες πάσχουν από μερικό σύνδρομο ανορεξίας ή βουλιμίας ή από άλλες διαιτητικές διαταραχές που θέτουν την υγεία σε κίνδυνο και μπορεί να καταλήξουν σε πραγματικές διαταραχές της θρέψης. Οι αιτίες των διαιτητικών διαταραχών είναι ασαφείς, αν και ορισμένοι κατηγορούν, τουλάχιστον εν μέρει, τη μανία της κοινωνίας με το βάρος και την εμφάνιση του σώματος. Από έρευνες διαφαίνεται ότι το βάρος είναι ένα θέμα που απασχολεί ιδιαίτερα τις εφήβους και τις νέες γυναίκες, φαινόμενο που θα μπορούσε να εξηγήσει την υψηλότερη επίπτωση αυτών των διαταραχών σε αυτές τις ομάδες ηλικιών. Για παράδειγμα, μια βελγική μελέτη10 διαπίστωσε ότι το σωματικό βάρος απασχολεί ιδιαίτερα τις εφήβους σχολικής ηλικίας, ακόμη και όταν ο δείκτης σωματικής τους μάζας έχει ιδανικές τιμές, πράγμα που τις οδηγεί να υιοθετήσουν αυστηρότερο τρόπο διατροφής, με κίνδυνο να αναπτύξουν κάποια διαιτητική διαταραχή. Παρόμοια, μια ολλανδική μελέτη που πραγματοποιήθηκε σε δείγμα μαθητριών διαπίστωσε ότι το 41% πίστευαν ότι ήταν εξαιρετικά υπέρβαρες, το 33% έκανε δίαιτα, το 11% έπασχε από κάποιας μορφής διαιτητική διαταραχή και το 1,5% έπασχε από νευρική βουλιμία/ψυχογενή ανορεξία11. Τα ευρήματα αυτών και άλλων παρόμοιων μελετών12 επιβεβαιώθηκαν από τα αποτελέσματα της έρευνας του Ευρωβαρομέτρου του 1996. Όπως φαίνεται στο Σχήμα 7. 1 και στον Πίνακα 7. 1, σχεδόν το 1/3 των γυναικών στην Κοινότητα ηλικίας 15-24 ετών δήλωσαν ότι είναι δυσαρεστημένες από το βάρος τους, και σχεδόν το 25% δήλωσαν ότι το προηγούμενο έτος έκαναν δίαιτα (βλ. Σχήμα 7. 2 και Πίνακα 7. 2). Μεταξύ των κρατών μελών παρατηρούνται σημαντικές διακυμάνσεις, και συγκεκριμένα οι Ελληνίδες δήλωσαν τα υψηλότερα επίπεδα δυσαρέσκειας με το βάρος τους ενώ οι Ιρλανδέζες τα χαμηλότερα, πράγμα που πιθανώς αντικατοπτρίζει, τουλάχιστον εν μέρει, διαφορετικές κατανομές της σωματικής μάζας (βλ. Τμήμα 6. 3). Όπως φαίνεται στο Σχήμα 7. 3, η ικανοποίηση ενός ατόμου όσον αφορά το βάρος του συνδέεται σε μεγάλο βαθμό με τη σωματική μάζα. Οι γυναίκες που θεωρούνται εξαιρετικά υπέρβαρες (δηλαδή με ΔΣΜ 30 ή μεγαλύτερο) είναι πολύ πιθανότερο να δηλώσουν ότι είναι δυσαρεστημένες με το βάρος τους απ' ό,τι οι εξαιρετικά λιποβαρείς γυναίκες (δηλαδή με ΔΣΜ κάτω από 18). Η αγωγή για τις διαιτητικές διαταραχές περιλαμβάνει την παροχή συμβουλών στον τομέα της διατροφής, ψυχοθεραπεία, οικογενειακή θεραπεία (που συνιστάται για την ψυχογενή ανορεξία) και γνωστική θεραπεία (που συνιστάται για τη νευρική βουλιμία). Ιατρική ή ψυχιατρική βοήθεια παρέχεται συνήθως σε νοσηλευτικά ιδρύματα που διαθέτουν ειδικευμένα προγράμματα για εξωτερικούς ασθενείς ενώ η νοσοκομειακή περίθαλψη επιφυλάσσεται για τις καταστάσεις που η διαταραχή μπορεί να απειλεί τη ζωή του ατόμου13. Σε ορισμένα κράτη μέλη υπάρχουν ειδικευμένες κλινικές (π. χ. στη Σουηδία, στη Φινλανδία, στο Βέλγιο και στο Ηνωμένο Βασίλειο), αλλά η ζήτηση για αγωγή είναι μεγαλύτερη από την προσφορά. 7. 2 HIV/AIDS και η υγεία των γυναικών του ανθρώπου ιό της Ένα σημαντικό θέμα υγείας των νέων γυναικών είναι η μόλυνση από τον ανοσοανεπάρκειας επίκτητης (HFV) ανοσοανεπάρκειας (AIDS). Από τον εντοπισμό των πρώτων κρουσμάτων AIDS στην ΕΚ στις αρχές της δεκαετίας του 1980, η πρόληψη του HIV κατέστη σημαντικό μέλημα δημόσιας υγείας. Ωστόσο, επειδή στην αρχή το AIDS διαδιδόταν ευρύτατα μεταξύ ομοφυλόφιλων και αμφισεξουαλικών ανδρών, μόλις πρόσφατα άρχισε να θεωρείται πρόβλημα και των γυναικών. Έως τις 30 Σεπτεμβρίου 1996, τα κρούσματα AIDS στην ΕΚ σύνδρομο και της το 111 επίπτωση του AIDS στους ανέρχονταν στα 167. 021, από τα οποία τα 27. 355 (17%) ήταν γυναίκες (βλ. Πίνακες 7. 3 και 7. 4α)14. Όσον αφορά τις γυναίκες, η πλειονότητα (52%) ήταν χρήστες ενδοφλέβιων ναρκωτικών. Ενώ η τους αμφισεξουαλικούς άνδρες φαίνεται ότι σταθεροποιείται, ο ρυθμός μετάδοσης στον ετεροσεξουαλικό πληθυσμό (άνδρες και γυναίκες) εξακολουθεί να αυξάνει. Από τα στοιχεία προκύπτει ότι στην ΕΚ τα περισσότερα κρούσματα μόλυνσης από τον HIV σε ετεροσεξουαλικά άτομα ήταν αποτέλεσμα σεξουαλικής επαφής χωρίς κατάλληλες προφυλάξεις με χρήστες ενδοφλέβιων ναρκωτικών που ήταν φορείς του HIV15 και ότι η πλειονότητα των βρεφών που γεννήθηκαν φορείς του ΗΓΥ μολύνθηκαν από τον ιό μέσω της περιγεννητικής (κάθετης) μετάδοσης (δηλαδή από τη μητέρα στο παιδί) από μητέρα που ήταν χρήστης ενδοφλέβιων ναρκωτικών ή από μητέρα που είχε σύντροφο κινδύνου. ομοφυλόφιλους και Ωστόσο πρέπει να σημειωθεί ότι οι κυριότεροι οδοί μετάδοσης του ΗΓΥ στις γυναίκες παρουσιάζουν διαφορές μεταξύ των κρατών μελών (βλ. Σχήμα 7. 4). Στην Ισπανία, στην Ιταλία, στην Πορτογαλία και στην Ιρλανδία, για παράδειγμα, οι χρήστες ενδοφλέβιων ναρκωτικών αποτελούν το μεγαλύτερο ποσοστό των κρουσμάτων AIDS, ενώ στο Βέλγιο η κυριότερη οδός μετάδοσης είναι η ετεροσεξουαλική επαφή. Εξαιτίας της υψηλότερης επίπτωσης του HIV/AIDS στους άνδρες, οι γνώσεις σχετικά με τη φυσική ιστορία του HIV στις γυναίκες είναι σχετικά περιορισμένες. Ωστόσο είναι σαφές ότι οι γυναίκες είναι πιο ευάλωτες στον ιό (όπως και σε άλλες σεξουαλικά μεταδιδόμενες νόσους) απ' ό,τι οι άνδρες. Με άλλα λόγια, ο HIV μεταδίδεται ευκολότερα από τον άνδρα στη γυναίκα απ' ό,τι αντιστρόφως. Επιπλέον, λόγω του ότι οι γυναίκες δεν αναγνωρίζουν συνήθως τα συμπτώματα τους, η διάγνωση γίνεται σε πιο προχωρημένο στάδιο. Οι λοιμώξεις του γεννητικού συστήματος που μεταδίδονται με τη σεξουαλική επαφή έχουν επίσης εντοπιστεί ως παράγοντες κινδύνου που συνδέονται με την εξάπλωση του HIV16. Επιπλέον, οι γυναίκες αντιμετωπίζουν πρόσθετες δυσκολίες όσον αφορά την προστασία τους από τη μόλυνση καθώς βρίσκονται σε ασθενέστερη θέση από τους άνδρες ως προς το να εξασφαλίσουν σεξουαλική επαφή με κατάλληλη προστασία, ανεξάρτητα από το εάν πρόκειται για σταθερή, ευκαιριακή ή εμπορική ερωτική σχέση. Ταυτόχρονα, συχνά θεωρείται ότι πρέπει να αναλαμβάνουν οι χρησιμοποίησης προφυλακτικού. Από τις τάσεις διαφαίνεται ότι οι γυναίκες και οι άνδρες έχουν αλλάξει ερωτική συμπεριφορά: χρησιμοποιούν συχνότερα προφυλακτικό και έχουν μειώσει τον αριθμό των συντρόφων τους. Ωστόσο, οι ερωτικές επαφές υψηλού κινδύνου δεν έχουν εκλείψει. Οι εκδιδόμενες γυναίκες αντιμετωπίζουν ιδιαίτερους κίνδυνους μόλυνσης, αν και, αντίθετα με τις αντιλήψεις της κοινής γνώμης, η πορνεία δεν φαίνεται να έχει διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στη διασπορά του HIV στην Ε Κ7, πράγμα που υποδεικνύει τη χρήση ασφαλέστερων σεξουαλικών πρακτικών από αυτή την ομάδα, η οποία ενθαρρύνεται με παρεμβάσεις στον τομέα της πρόληψης. ευθύνη ίδιες την Παρά τους κινδύνους που διατρέχουν οι γυναίκες, οι παρεμβάσεις στον τομέα της πρόληψης που απευθύνονται ειδικά σε αυτές είναι γενικά περιορισμένες, διότι είτε πραγματοποιούνται γενικές εκστρατείες που καλύπτουν ολόκληρο τον πληθυσμό, οπότε οι γυναίκες αποτελούν έμμεσο στόχο, είτε πραγματοποιούνται συγκεκριμένες ενέργειες που απευθύνονται σε ορισμένες ομάδες, και κυρίως στις γυναίκες που είναι χρήστες ενδοφλέβιων ναρκωτικών και στις εκδιδόμενες γυναίκες. Έτσι, πρέπει να καταβληθούν περισσότερες προσπάθειες ειδικά για τις γυναίκες, και ιδίως για τις νέες γυναίκες, οι οποίες υπάγονται ή ενδέχεται να υπαχθούν σε αυτή την ομάδα με την υψηλότερη επίπτωση του ΗΓΥ. Τα σύνολα των δύο πινάκων δεν είναι ίσα παρ' όλο που τα στοιχεία προέρχονται από την ίδια πηγή14. Ενώ δεν δίνεται καμιά εξήγηση, η διαφορά οφείλεται πιθανώς στην έλλειψη στοιχείων σχετικά με το φύλο τού ή των κρουσμάτων που αναφέρονται στον Πίνακα 7,3 112 7. 3 Οικογενειακός προγραμματισμός Ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα των γυναικών αναπαραγωγικής ηλικίας είναι ο οικογενειακός προγραμματισμός. Πολλές γυναίκες πιστεύουν ότι προκειμένου να ελέγχουν τη ζωή τους θα πρέπει, αφενός, να είναι σε θέση να ελέγχουν τη γονιμότητα τους όσον αφορά τον αριθμό των παιδιών που θα αποκτήσουν καθώς και τη διαφορά ηλικίας των παιδιών και, αφετέρου, να είναι ικανές να εκφράζουν τη σεξουαλικότητα τους χωρίς το φόβο της ανεπιθύμητης εγκυμοσύνης και των σεξουαλικώς μεταδιδόμενων νόσων. Η δυνατότητα χρησιμοποίησης συνεπώς μεθόδων αντισύλληψης και προσφυγής στην άμβλωση αποτελούν σημαντικά θέματα. Η κυκλοφορία αποτελεσματικών μεθόδων αντισύλληψης στην αγορά συνέβαλε στην ταχεία πτώση της γονιμότητας στην ΕΚ. Από το 1970, η γονιμότητα μειώθηκε σε όλα τα κράτη μέλη, με εξαίρεση τη Φινλανδία και τη Σουηδία όπου αυξήθηκε ελαφρώς (βλ. Πίνακα 7. 5). Παρ' όλο που δεν υπάρχουν δεδομένα σχετικά με τη χρήση μεθόδων αντισύλληψης για την Ελλάδα, την Ιρλανδία και το Λουξεμβούργο, τα περισσότερα κράτη μέλη δήλωσαν ότι η χρήση τους κυμαίνεται από το 71% έως το 81%, με εξαίρεση την Πορτογαλία και την Ισπανία που δήλωσαν χαμηλότερα ποσοστά, 66% και 59% αντιστοίχως. Όσον αφορά τη χρήση μεθόδων αντισύλληψης από τις εφήβους δεν υπάρχουν δεδομένα, είναι όμως γνωστό ότι οι γυναίκες εφηβικής ηλικίας είναι λιγότερο πιθανό να χρησιμοποιούν μεθόδους αντισύλληψης από τις ενηλίκους για διάφορους λόγους, π. χ. επειδή μπορεί να έχουν αναστολές λόγω άγνοιας, από φόβο ότι θα ανακαλύψουν οι γονείς τη σεξουαλική τους δραστηριότητα, επειδή έχουν δυσκολότερη πρόσβαση σ' αυτές, κτλ. Οι παράγοντες αυτοί συμβάλλουν στη διατήρηση των σχετικώς υψηλών ποσοστών γεννήσεων στην ΕΚ που παρατηρούνται κατά την εφηβική ηλικία, παρά τις μειώσεις που σημειώθηκαν τα τελευταία χρόνια (βλ. Π ίνακα 7. 5). Στην ΕΚ υπάρχουν οι παρακάτω μέθοδοι αντισύλληψης: οι φυσικές μέθοδοι (δηλαδή η παρακολούθηση του κύκλου, η διακοπή της επαφής/απόσυρση), οι ορμονικές μέθοδοι (π. χ. αντισυλληπτικά ιδιοσκευάσματα σε χάπια, ενέσιμη ή εμφυτεύσιμη μορφή), οι μηχανικές μέθοδοι (π. χ. ανδρικά και γυναικεία προφυλακτικά, διάφραγμα, κάλυμμα του τραχήλου, ενδομητρικές συσκευές), οι χειρουργικές τεχνικές (π. χ. ανδρική ή γυναικεία στείρωση) και η μετασυνουσιακή αντισύλληψη (δηλαδή το χάπι της επόμενης ημέρας). Οι πιο χρησιμοποιούμενες μέθοδοι είναι τα αντισυλληπτικά χάπια και στη συνέχεια τα προφυλακτικά, η χρήση των οποίων έχει αυξηθεί ως αποτέλεσμα προσπαθειών να προληφθεί η εξάπλωση του ΗΓΥ1819. Η επιλογή μεθόδου αντισύλληψης είναι πιθανό να επηρεαστεί από τη διαθεσιμότητα της, το κόστος της, τη δυνατότητα χρησιμοποίησης της, την εθνική πολιτική, την πρόσβαση, τις πολιτιστικές και θρησκευτικές πεποιθήσεις, την κατάσταση της υγείας, τις προτιμήσεις του συντρόφου και την κοινωνικοοικονομική τάξη. Ένας άλλος παράγοντας που επηρεάζει την επιλογή είναι οι κίνδυνοι για την υγεία και/ή οι παρενέργειες που συνδέονται με μια μέθοδο αντισύλληψης. Για παράδειγμα, η υπέρταση και ο αυξημένος κίνδυνος θρομβοεμβολικού επεισοδίου που συνδέονται με ορισμένα αντισυλληπτικά χάπια καθώς και ο κίνδυνος ανάπτυξης φλεγμονώδους νόσου της πυέλου που συνδέεται με τη χρήση ενδομητρικών συσκευών συντελούν στο να μην είναι αποδεκτές αυτές οι μέθοδοι από ορισμένες γυναίκες. Η επιλογή της μεθόδου είναι επίσης πιθανό να αλλάξει κατά τη διάρκεια της περιόδου γονιμότητας μιας γυναίκας. Οι νεαρότερες γυναίκες μπορεί να κλίνουν υπέρ της χρήσης αντισυλληπτικών χαπιών ή προφυλακτικών ενώ οι μεγαλύτερης ηλικίας να προτιμούν τις ενδομητρικές συσκευές ή τη χειρουργική στείρωση. Συμβουλές σε θέματα οικογενειακού προγραμματισμού παρέχονται σε όλα τα κράτη μέλη από γιατρούς, κέντρα οικογενειακού προγραμματισμού, μαιευτήρια και δημοτικά κέντρα υγείας, αν και το κόστος διαφέρει σημαντικά. Σε ορισμένα κράτη μέλη (π. χ. στη Φινλανδία, στην Ιταλία και στο Ηνωμένο Βασίλειο) τα αντισυλληπτικά χάπια χορηγούνται δωρεάν20 2\ ενώ σε άλλα (π. χ. στην Ιρλανδία και στη Γερμανία) καλύπτονται 113 ιδίως συγκεκριμένες ομάδες, όπως οι άπορες22 και οι νέες23 γυναίκες. Σε ορισμένα επίσης κράτη μέλη (π. χ. στη Φινλανδία, στις Κάτω Χώρες, στη Σουηδία και στο Ηνωμένο Βασίλειο) υπάρχουν ειδικά κέντρα οικογενειακού προγραμματισμού για τις σεξουαλικώς δραστήριες νέες εφηβικής ηλικίας24. 7. 4 Άμβλωση Η βελτίωση των προγραμμάτων οικογενειακού προγραμματισμού μείωσε τον αριθμό ανεπιθύμητων εγκυμοσύνων χωρίς όμως να τον μηδενίσει, με αποτέλεσμα να υπάρχει ακόμη ζήτηση για αμβλώσεις, ιδίως από την πλευρά των γυναικών εφηβικής ηλικίας. Ορισμένοι από τους λόγους για τους οποίους υπάρχει η ζήτηση αυτή είναι η αποτυχία μιας μεθόδου αντισύλληψης, η ολοκλήρωση του επιθυμητού μεγέθους οικογένειας, η εγκυμοσύνη ύστερα από βιασμό, η επιβεβαιωμένη δυσπλασία του εμβρύου, ο κίνδυνος υγείας για τη μητέρα και κοινωνικοοικονομικές καταστάσεις. Η άμβλωση επιτρέπεται, υπό ορισμένες προυποθέσεις/κριτήρια, σε όλα τα κράτη μέλη, εκτός από την Ιρλανδία και τη Βόρεια Ιρλανδία". Στην Ιρλανδία οι επαγγελματίες του τομέα της υγείας μπορούν από το 1995 να ενημερώνουν τις ασθενείς τους σχετικά με τις νόμιμες υπηρεσίες άμβλωσης που διατίθενται στην ΕΚ, μόνον όμως στο πλαίσιο της πλήρους ενημέρωσης σχετικά με όλες τις διαθέσιμες επιλογές και χωρίς να συνιστούν την άμβλωση. Από το 1992 επίσης, οι Ιρλανδέζες έχουν το δικαίωμα να μεταβαίνουν σε άλλο κράτος μέλος της ΕΚ για να υποβληθούν σε άμβλωση. Τα κριτήρια σύμφωνα με τα οποία επιτρέπεται η άμβλωση διαφέρουν μεταξύ των κρατών μελών. Όλα τα κράτη μέλη ορίζουν ορισμένα χρονικά όρια, σύμφωνα με τα οποία η άμβλωση επιτρέπεται γενικά κατά το πρώτο τρίμηνο της εγκυμοσύνης, σε περιορισμένο όμως βαθμό κατά το δεύτερο τρίμηνο. Η παροχή συμβουλών πριν από την άμβλωση με έμφαση στις εναλλακτικές λύσεις και ο καθορισμός μιας περιόδου προβληματισμού είναι υποχρεωτικά σε όλα τα κράτη μέλη. Ορισμένα κράτη προσδιορίζουν επίσης ότι ένας γιατρός μπορεί να αρνηθεί να πραγματοποιήσει άμβλωση λόγω ηθικών αντιρρήσεων. Ορισμένα κράτη μέλη (Ισπανία, Γερμανία και Γαλλία) φαίνεται ότι πρόσφατα υιοθέτησαν πιο φιλελεύθερες πολιτικές στον τομέα της άμβλωσης, πράγμα που ωστόσο προκάλεσε διαμάχες, ενώ αντίθετα άλλα (Ιταλία και Βέλγιο) επιχειρούν να τις καταστήσουν αυστηρότερες26. Τα ποσοστά αμβλώσεων ανά 1. 000 γυναίκες παρουσιάζουν διακυμάνσεις μεταξύ των κρατών μελών (βλ. Πίνακα 7. 6). Τα υψηλότερα ποσοστά παρατηρούνται στη Σουηδία (18,3 ανά 1. 000 γυναίκες), στη Δανία (14,3 ανά 1. 000 γυναίκες) και στη Γαλλία (13,0 ανά 1. 000 γυναίκες) ενώ στην Ιταλία, στις Κάτω Χώρες και στην Ισπανία τα ποσοστά είναι πολύ χαμηλότερα: 8. 6, 6. 0 και 5,4 ανά 1. 000 γυναίκες αντιστοίχως. Ένα άλλο στατιστικό στοιχείο περί των αμβλώσεων που δηλώνεται συχνά είναι το ποσοστό των αμβλώσεων ανά 1. 000 γεννήσεις ζώντων. Όπως αναμενόταν, και οι τιμές του ποσοστού αυτού παρουσιάζουν διακυμάνσεις μεταξύ των κρατών μελών, καθώς τα υψηλότερα παρατηρούνται στη Σουηδία, στην Ιταλία, στη Δανία, στη Γαλλία και στο Ηνωμένο Βασίλειο27 και τα χαμηλότερα στις Κάτω Χώρες, στο Λουξεμβούργο και στην Ισπανία (βλ. Πίνακα 7. 6), όπου ανέρχονται μόλις στο ένα τρίτο των ποσοστών της πρώτης ομάδας χωρών. Η άμβλωση δεν επιτρέπεται στην Ιρλανδία. Ωστόσο πρέπει να σημειωθεί ότι το Ιρλανδικό Ανώτατο Δικαστήριο απεφάνθη ότι η άμβλωση πρέπει να επιτρέπεται όταν υφίσταται πραγματική και σημαντική απειλή για τη ζωή της μητέρας που δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί με άλλον τρόπο. Ο νόμος περί αμβλώσεων του 1967 που ισχύει στην Αγγλία, στη Σκωτία και στην Ουαλλία δεν έχει επεκταθεί στη Βόρεια Ιρλανδία όπου η άμβλωση επιτρέπεται μόνον όταν απειλείται η ζαχή της μητέρας. 114 Οι επιπλοκές που συνδέονται με τις αμβλώσεις που πραγματοποιούνται υπό καλές ιατρικές συνθήκες είναι πολύ σπάνιες. Μια μελέτη εκτιμά ότι η θνησιμότητα των νόμιμων αμβλώσεων πριν από την 8η εβδομάδα της κύησης ανέρχεται στο 0,5 ανά 100. 000^ ποσοστό που μπορεί να συγκριθεί με τη μητρική θνησιμότητα η οποία ανέρχεται στο Ί /: 100. 000 γεννήσεις (βλ. Τμήμα 3. 3) Ο εντοπισμός των διαχρονικών τάσεων των αμβλώσεων περιπλέκεται από την έλλειψη δεδομένων και έλλειψη συγκρισιμότητας των υπαρχόντων δεδομένων. Ωστόσο, από την εξέταση των δεδομένων σχετικά με το Ηνωμένου Βασίλειο, τις Κάτω Χώρες και την Ισπανία διαφαίνεται ότι, μετά τη νομιμοποίηση των αμβλώσεων σε ένα κράτος μέλος, το ποσοστό αμβλώσεων ακολουθεί μάλλον μια τυπική καμπύλη εξέλιξης, η οποία συχνά είναι ιδιαίτερα αύξουσα στην αρχή και στη συνέχεια, με την πάροδο του χρόνου, σταθεροποιείται και πιθανώς μεταβάλλεται σε φθίνουσα. 7. 5 Εμμηνόπαυση Η εμμηνόπαυση - δηλαδή στην κυριολεξία η διακοπή της εμμήνου ρύσης - σημαίνει το τέλος της γόνιμης περιόδου της γυναίκας, συνήθως όμως ο όρος αυτός αναφέρεται σε μια μεγαλύτερη περίοδο (20 ή περισσότερων ετών), κατά τη διάρκεια της οποίας το σώμα της γυναίκας προσαρμόζεται σε ένα χαμηλότερο ορμονικό περιβάλλον, πριν και μετά το τέλος της εμμήνου ρύσης. Η μέση ηλικία εμμηνόπαυσης είναι το 50-52ο έτος, και έτσι οι γυναίκες στην ΕΚ μπορούν να αναμένουν ότι θα ζήσουν τουλάχιστον το ένα τρίτο της ζωής τους μετά την εμμηνόπαυση. Τα αποτελέσματα της εμμηνόπαυσης στην υγεία των γυναικών είναι ποικίλα. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις, το 75% των μετεμμηνοπαυσιακών γυναικών παρουσιάζει κάποια δυσάρεστα συμπτώματα, μόνο το 10-20% όμως ζητά ιατρική βοήθεια29. Μεταξύ των παροδικών συμπτωμάτων της εμμηνόπαυσης συγκαταλέγονται τα αγγειοκινητικά συμπτώματα (εξάψεις και νυχτερινή εφίδρωση), συμπτώματα από γεννητικό και ουροποιητικό σύστημα και οι εναλλαγές της διάθεσης. Τα συμπτώματα αυτά μπορούν να αποδοθούν στα φθίνοντα επίπεδα ορμονών (οιστρογόνων) λόγω της εμμηνόπαυσης. Η αύξουσα μακροβιότητα των γυναικών στην ΕΚ έχει εντείνει τη συζήτηση σχετικά με τις μακροχρόνιες συνέπειες της εμμηνόπαυσης. Παρ' όλο που μέχρι στιγμής δεν έχει αποδειχθεί ότι υπάρχει αιτιώδης σχέση μεταξύ ορμονικών επιπέδων και υγείας μετά την εμμηνόπαυση, από τις στατιστικές νοσηρότητας προκύπτει ότι στις μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες η επίπτωση των καρδιαγγειακών νοσημάτων και της οστεοπόρωσης είναι αυξημένη. 7. 5. 1 Οστεοπόρωση και καρδιαγγειακά νοσήματα Η οστεοπόρωση λόγω ηλικίας προσβάλλει τόσο τους άνδρες όσο και τις γυναίκες, είναι σοβαρότερη όμως στις γυναίκες λόγω της ταχύτερης απώλειας της μάζας των οστών που παρατηρείται σε αυτές κατά τη διάρκεια και μετά την εμμηνόπαυση. Η μετεμμηνοπαυσιακή οστεοπόρωση αποτελεί θέμα ανησυχίας σε όλη την ΕΚ εξαιτίας της υψηλής επίπτωσης των καταγμάτων, ιδίως των ισχίων και των σπονδύλων, που έχει ως αποτέλεσμα σημαντική θνησιμότητα, νοσηρότητα, μειωμένη κινητικότητα και υποβάθμιση της ποιότητας ζωής. Από τις έρευνες φαίνεται ότι η οστεοπόρωση ακολουθεί αυξητική τάση. Μια ελληνική μελέτη αναφέρει ότι το 9% των γυναικών ηλικίας άνω των 45 ετών παρουσιάζει συμπτώματα οστεοπόρωσης30. Μια φινλανδική μελέτη υπολόγισε ότι οι γυναίκες ηλικίας 50 ετών και άνω έχουν σχεδόν 40% πιθανότητες να υποστούν κάταγμα λόγω οστεοπόρωσης καθ' όλη τη διάρκεια ζωής τους31. Αλλες μελέτες αναφέρουν ότι τα κατάγματα του ισχίου συνδέονται με θνησιμότητα ύψους 20% κατά τη διάρκεια του πρώτου έτους και 40% κατά τη διάρκεια των τριών ετών μετά το κάταγμα. Επιπλέον, πάνω από το 50% των γυναικών με κάταγμα του ισχίου δεν αποκτούν ποτέ ξανά πλήρη κινητικότητα32. 115 Οι πρωτοβουλίες πρόληψης της οστεοπόρωσης επικεντρώνονται σε τρόπους διατήρησης της ποιότητας ζωής των ηλικιωμένων ατόμων και'σε μεθόδους μείωσης του κόστους που συνδέεται με την οστεοπόρωση. Επί του παρόντος στην ΕΚ δεν "υπάρχουν εθνικά προγράμματα διαλογής για οστεοπόρωση, αν και στις περισσότερες χώρες υπάρχουν τοπικές εγκαταστάσεις προσυμπτωματικού ελέγχου. Επίσης, απαιτείται περαιτέρω έρευνα προκειμένου να καθοριστεί η σχέση κόστους-αποτελεσματικότητας των μεθόδων πρόληψης, στις οποίες συγκαταλέγομαι η πρωτογενής πρόληψη, η οποία περιλαμβάνει περισσότερη σωματική άσκηση και μεγαλύτερη πρόσληψη ασβεστίου από τις εφήβους και τις προεμμηνοπαυσιακές γυναίκες,-. η'δευτερογενής πρόληψη, η οποία δίνει έμφαση στην πρώιμη ανίχνευση (και αγωγή) μέσω προσυμπτωματικού ελέγχου, και η τριτογενής πρόληψη, η οποία τυπικά περιλαμβάνει την αντιμετώπιση των ατυχημάτων και την επαναπροσαρμογή των γυναικών με οστεοπόρωση. Τα καρδιαγγειακά νοσήματα θεωρούνται'-εδώ και χρόνια ανδρικά νοσήματα, πρωτίστως εξαιτίας της χαμηλής τους επίπτωσης στις προεμμηνοπαυσιακές γυναίκες. Συγκεκριμένα, η επίπτωση στις γυναίκες ηλικίας κάτω των 50 ετών είναι μόλις το ένα τέταρτο της επίπτωσης που παρατηρείται στους άνδρες αντίστοιχης ηλικίας. Ωστόσο, ο κίνδυνος καρδιαγγειακών νοσημάτων αυξάνει σημαντικά με την ηλικία. Στο 60ό έτος της ηλικίας, η επίπτωση αυξάνει στο ένα δεύτερο της επίπτωσης που παρατηρείται στους άνδρες αντίστοιχης ηλικίας33. Εάν εκτιμηθεί η κατάσταση με βάση τη συνολική διάρκεια ζωής TOJV γυναικών, τα καρδιαγγειακά νοσήματα αποτελούν την πρωταρχική αιτία θανάτου. Επιπλέον, καθώς αυξάνει η μακροβιότητα των γυναικών, τα καρδιαγγειακά νοσήματα τείνουν με ταχύ ρυθμό να-καταστούν σημαντική πηγή νοσηρότητας σε όλη την ΕΚ. 7. 5. 2 Πρόληψ/η και έλεγχος συμπτωμάτων Η έρευνα των αιτιών και των αγωγών τόσο της οστεοπόρωσης όσο και των καρδιαγγειακών νοσημάτων στις προεμμηνοπαυσιακές γυναίκες συνεχίζεται σε πολλά κράτη μέλη. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1980, πολλοί γιατροί άρχισαν να συνιστούν την ορμονοθεραπεία αντικατάστασης (HRT) εξαιτίας της δυνατότητας της να προλαμβάνει την οστεοπόρωση, τα καρδιαγγειακά νοσήματα και, όπως τεκμηριώθηκε προσφάτως, τη νόσο Alzheimer34. Ωστόσο, η συζήτηση σχετικά με το κόστος και τα οφ έλη της δεν έχει κατ' οιΦένα τρόπο λήξει. Τα σι^κεκριμένα ποσοστά χρήσης της ορμονοθεραπείας αντικατάστασης στα κράτη μέλη δεν είναι γνωστά, σύμφωνα όμως με τις εκτιμήσεις κυμαίνονται από το 2% στην Ιταλία35 και το 4% στην Ισπανία36, στο 15% στις Κάτω Χώρες37 και στο 20% στην Αυστρία38 και στη Σουηδία39 έως το 56% στη Φινλανδία40. Από τα δεδομένα διαφαίνεται ότι η χρήση της ορμονοθεραπείας αντικατάστασης συνδυάζεται με την υψηλότερη κοινωνικοοικονομική τάξη και την κατοικία σε πόλη41. Οι πιο μορφωμένες γυναίκες είναι επίσης πιθανότερο να υποβάλλονται σε ορμονοθεραπεία αντικατάστασης, πράγμα που υποδεικνύει ότι ο γενικός πληθυσμός δεν είναι επαρκώς ενημερωμένος σχετικά με τα δυνητικά οφέλη (και τις παρενέργειες) αυτής της αγαη'ής. Για να διερευνηθεί το θέμα αυτό, κατά την έρευνα του Ευρωβαρομέτρου του 1996 ζητήθηκε από τις συμμετέχουσες να αναφέρουν εάν πίστευαν ότι ήταν καλά (ή ελλιπώς) ενημερωμένες σχετικά με την ορμονοθεραπεία αντικατάστασης. Τα αποτελέσματα φαίνονται στο Σχήμα 7. 5 και στον Πίνακα 7. 7, σύμφωνα με τα οποία το 61% πιστεύουν ότι είναι ελλιπώς ενημερωμένες. Εάν τα αποτελέσματα αναλυθούν κατά ομάδες ηλικιών, το συμπέρασμα αυτό εξακολουθεί να ισχύει, αν και οι γυναίκες ηλικίας 50-64 ετών φαίνεται να είναι λίγο καλύτερα ενημερωμένες από τις γυναίκες άλλων ηλικιών, πράγμα που είναι κατανοητό καθώς η ορμονοθεραπεία αντικατάστασης έχει για τις γυναίκες αυτές ιδιαίτερη σημασία. Στο Σχήμα 7. 5 φαίνεται επίσης ότι μεταξύ των κρατών μελών υπάρχουν μεγάλες διαφορές. Το ιτψηλότερο ποσοστό ελλιπώς ενημερωμένων γυναικών παρατηρείται στην Πορτογαλία, στην Ιρλανδία, στην Ισπανία και στην Ελλάδα, ενώ το χαμηλότερο στη Φινλανδία και στο Λουξεμβούργο, πράγμα που αντανακλά σε κάποιο βαθμό τα ποσοστά χρήσης της αγωγής στις χώρες αυτές. Συνολικά, τα αποτελέσματα αυτά καταδεικνύουν ότι στην ΕΚ υπάρχει ανάγκη περισσότερης (ή καλύτερης) ενημέροχιης σχετικά με την ορμονοθεραπεία αντικατάστασης. 116 7. 6 Βία κατά των γυναικών Η βία κατά των γυναικών - η οποία ορίστηκε από τη Γενική Συνέλευση τον Hvc. -Ύων Εθνών ως "κάθε πράξη βίας κατά του γυναικείου φύλου που προκαλεί, ή μποί. , να. 'w, προκαλέσει, σωματική, σεξουαλική ή ψυχολογική βλάβη ή καταπόνηση των γυνσ συμπεριλαμβανομένων των απειλών τέτοιας πράξης, του εξαναγκασμού ή της αυθαίρετης στέρησης της ελευθερίας, στο πλαίσιο της δημόσιας ή της ιδιωτικής ζωής"42 - αποτελεί ζήτημα που απασχολεί ολοένα και περισσότερο την ΕΚα 4Ϊ. Λόγω της έλλειψης εθνικών στατιστικών σχετικά με το θέμα αυτό, είναι αδύνατο να καθοριστεί κατά πόσον η αντιλαμβανόμενη αύξηση της βίας κατά των γυναικών αντανακλά πραγματική αύξηση, η εάν οφείλεται στο υψηλότερο επίπεδο καταγγελίας των περιστατικών εξαιτίας της μεγαλύτερης συνειδητοποίησης και αποδοχής του προβλήματος. Η βία κατά των γυναικών, η οποία αρχικά θεωρούνταν θέμα ανθρωπίνων δικαιωμάτων, αναγνωρίστηκε σταδιακά ως θέμα δημόσιας υγείας. Πράγματι, το ευρωπαϊκό δίκτυο για την υγεία των γυναικών (European Women's Health Network), που δημιουργήθηκε στη Βιέννη το 1994, περιέλαβε τη βία κατά των γυναικών μεταξύ των 6 σημαντικότερων προβλημάτων στον τομέα της υγείας. Παρ' όλο που είναι γνωστό ότι η βία κατά των γυναικών δεν γνωρίζει κοινωνικοοικονομικούς, πολιτιστικούς, θρησκευτικούς και φυλετικούς φραγμούς, υπάρχει η ανησυχία ότι ορισμένες ομάδες γυναικών, όπως οι ηλικιωμένες, οι μετανάστριες και οι άπορες, μπορεί να είναι ιδιαίτερα εύτρωτες. Οι αιτίες της βίας κατά των γυναικών είναι ασαφείς, αν και είναι γνωστό ότι η κατάχρηση οινοπνευματωδών ποτών, η χρήση ναρκωτικών, η φτώχεια και η συστέγαση μεγάλου αριθμού ατόμων είναι παράγοντες που την ευνοούν44. Έχει επίσης προταθεί ότι οι αλλαγές στην κοινωνία που αποσκοπούν στη βελτίωση της θέσης των γυναικών (σε σχέση με τη θέση των ανδρών) μπορεί να συνέβαλαν στην αύξηση των επιθέσεων και της σεξουαλικής βίας εναντίον τους 5. 7. 6. J Οικογενειακή βία Παρ' όλο που υπάρχουν ελάχιστα δεδομένα, αναγνωρίζεται σήμερα σε όλα τα κράτη μέλη ότι η βία κατά των γυναικών που ασκείται από το σύντροφο είναι η πιο ενδημική μορφή βίας. Κατά γενικό κανόνα, τα διαθέσιμα δεδομένα κάνουν διάκριση μεταξύ της οικογενειακής βίας και της σεξουαλικής βίας, αν και η επικάλυψη είναι σημαντική καθώς ο βιασμός στο πλαίσιο μιας ερωτικής σχέσης θεωρείται μορφή οικογενειακής βίας. Οι πληροφορίες σχετικά με τις μακροπρόθεσμες συνέπειες της οικογενειακής βίας στην υγεία των γυναικών είναι πολύ περιορισμένες. Οι λίγες μελέτες που υπάρχουν τείνουν να επικεντρώνονται στις ψυχολογικές παρά στις σωματικές συνέπειες. Για παράδειγμα, εκτιμάται ότι οι γυναίκες που έχουν υποστεί κακοποίηση έχουν τετραπλάσιες έως πενταπλάσιες πιθανότητες να χρειαστούν ψυχιατρική αγωγή και πενταπλάσιες πιθανότητες να αποπειραθούν να αυτοκτονήσουν απ' ό,τι οι υπόλοιπες γυναίκες48. Μια δανική μελέτη με γυναίκες που αποπειράθηκαν να αυτοκτονήσουν καταλήγει ότι οι γυναίκες αυτές υπέστησαν ψυχολογική και σωματική βία σε μεγάλο βαθμό49. Πιο πρόσφατα, σε ορισμένα κράτη μέλη πραγματοποιήθηκαν μελέτες προκειμένου να συλλεχθούν δεδομένα αναφοράς σχετικά με τον αριθμό των γυναικών που εκτίθεται στην οικογενειακή βία. Οι εκτιμήσεις διαφέρουν και κυμαίνονται από τη 1 στις 5 γυναίκες στην Ιρλανδία50 και τη 1 στις 4 στο Ηνωμένο Βασίλειο51, έως τη 1 στις 3 στην Πορτογαλία52 και στη Γερμανία53. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υπέβαλε πρόσφατα κοινοτικό πρόγραμμα δράσης για την καταπολέμηση της σωματεμπορίας γυναικών με σκοπό τη σεξουαλική εκμετάλλευση. 117 7. 6. 2 Βιασμός και σεξουαλική επίθεση Ο βιασμός και η σεξουαλική επίθεση μπορούν να προκαλέσουν σωματικό τραυματισμό και βαθύ συναισθηματικό τραύμα. Επιπλέον, τα θύματα βιασμού εκτίθενται συχνά σε διάφορους κινδύνους για την υγεία, από το θάνατο/αυτοκτονία έως την ανεπιθύμητη εγκυμοσύνη, στις σεξουαλικώς μεταδιδόμενες ασθένειες, συμπεριλαμβανομένου του HIV, και συχνά παρουσιάζουν χρόνια προβλήματα καθώς και ψυχολογικά συμπτώματα, όπως κατάθλιψη, θυμός, ενοχές, διαταραχές του ύπνου και της διατροφής, φόβος απέναντι στη σεξουαλική επαφή και ανικανότητα συγκέντρωσης54. Είναι αναγνωρισμένο ότι ο αριθμός βιασμών που δηλώνονται στην ΕΚ είναι χαμηλότερος από τον πραγματικό. Στη Φινλανδία, για παράδειγμα, ο μέσος αριθμός δηλωμένων περιστατικών βιασμού κατά τη δεκαετία του 1980 ήταν 345 ετησίως, αν και η αστυνομία εκτιμά ότι ο πραγματικός αριθμός κυμαινόταν μεταξύ 6. 000 και 10. 000 περιστατικών ετησίως55. Σε άλλα κράτη ο αριθμός βιασμών που δηλώθηκαν σε διάστημα ενός έτους κυμαινόταν από 125 στην Πορτογαλία (1992), 1. 381 στη Σουηδία (1995), και 1. 599 στην Ισπανία (1992) σε 5. 082 στο Ηνωμένο Βασίλειο (1994). Στις Κάτω Χώρες, από το 1980 έως το 1988 το ποσοστό βιασμών αυξήθηκε από το 7 στο 10 ανά 100. 000 γυναίκες56. 7. 6. 3 Σεξουαλικήπαρενόχληστικαι όχληστ). Η ευαισθητοποίηση στο θέμα της σεξουαλικής παρενόχλησης - των ανεπιθύμητων σεξουαλικών προτάσεων - καθώς και της όχλησης - της επίμονης ενόχλησης κάποιου - αυξάνεται σε όλα τα κράτη μέλη τα τελευταία χρόνια. Παρ' όλο που δεν υπάρχουν εθνικές στατιστικές, ορισμένες μελέτες προτείνουν ότι ο επιπολασμός της σεξουαλικής παρενόχλησης των γυναικών είναι σημαντικός. Για παράδειγμα, στη Φινλανδία, μια μελέτη εκτίμησε ότι στην ομάδα 18-24 ετών το 26% των γυναικών (έναντι 4% των ανδρών) έχουν πέσει θύματα σεξουαλικής παρενόχλησης57. Οι εκθέσεις στις Κάτω Χώρες υποδεικνύουν ότι 1 στα 3 κορίτσια ηλικίας κάτω των 16 ετών έχει αντιμετωπίσει κάποια μορφή ανεπιθύμητης ερωτικής πρότασης, που κυμαίνεται από τη σεξουαλική παρενόχληση έως το βιασμό. Βιβλιογραφία 1 West, R. (1994), Eating disorders: anorexia nervosa and bulimia nervosa. London: Office of Health Economics. 2 ο. π. 3 Hoek, H. W. (1995),. "Impact of Urbanization on Detection of Eating Disorders. " Psychiatry, 152:8, 1272-1278. 4 Thomas, C. (1996), Έκθεοί) του HB σχετικά με την υγεία των γυναικών, Lancaster: δεν έχει δημοσιευθεί. 5 West, R. (1994), Eating disorders: anorexia nervosa and bulimia nervosa. London: Office of Health Economics. 6 West, R. (1994), Eating disorders: anorexia nervosa and bulitnia nervosa. London: Office cf He»! ' Economics. 7 Weilandt, C. (1996), Έκθεοί) της Γερμανίας σχετικά με την υγεία των γυναικών, Βόννη: δεν έχει δημοσιευθεί. 8 Folkhâlsoinstitutet och Socialstyrelsen (1995), EU liv αν vikt. Regeringens uppdrag αν anorexia- bulemia. Stockholm 9 Wesl, R. (1994), Eating disorders: anorexia nervosa and bulimia nervosa. London: Office of Health Economics. 10 Vervaet, M. et al. (undated), Attitudes of schoolboys and girls toward body-weight and eating habits and eating-style as a risk factor for eating disorders: a pilot study in young females (δεν έχει δημοσιευθεί). 11 Vermeulen, M. (1996). Έκθεοί) των Κάτω Χωρίον σχετικά με π/ν υγεία των γυναικών, Αμστερνταμ: δεν έχει δημοσιευθεί. 118 12 Azevedo, M. H. P. , Ferreira, C. P. (1992), "Anorexia Nervosa and Bulimia: A Prevalence Study," Acta Psychiatry Scandinavica, 86: 432-436. Baptista, F. , et. al. (1996), "The Prevalence of Disturbances of Eating Behaviour in a Porr; Λ ; Female University Population," European Eating Disorders Review, 4(0), 144. 1-11. 13 West, R. (1994), Eating disorders: anorexia nervosa and bulimia nervosa. London: Office of Health Economics. 14 European Centre for the Epidemiological Monitoring of ADDS, HTV/AIDS Surveillance in the European Community and COST countries Europe: Quarterly Report, No 36, 30 September 1996. 15 McKeganey et al. (1992), "Female streetworking prostitution and HIV infection in Glasgow," BMJ, 305:801-804. 16 Piot et al. (1988), HIV infection in female prostitutes, Antwerp: Institute of Tropical Medicine. 17 Alary, M. (1993), "HIV infection in European female sex workers: epidemiological link with the use of petroleum based lubricants," AIDS, 7:401-408. 18 Ditch, J. , Bradshaw, J. , and Eardley, T. (1994), Developments in national family policies in 1994, York: University of York. 19 Ευρωπαϊκές εκθέσεις σχετικά με την υγεία των γυναικών (1996), δεν έχουν δημοσιευθεί. 20 Sinkkonen, S. (1996), Έκθεση της Φινλανδίας σχετικά με την υγεία των γυναικών, Kuopio: δεν έχει δημοσιευθεί. 21 Thomas, C. (1996), Έκθεση του ΗΒ σχετικά με την υγεία των γυναικών, Lancaster: δεν έχει δημοσιευθεί. 22 Riper, Η. , Cowley, Η. (1996), Έκθεοί} π)ς Ιρλανδίας σχετικά με π/ν υγεία των γικ/αικών. Limerick: δεν έχει δημοσιευθεί. 23 Weilandt, C. (1996), Έκθεση της Γερμανίας σχετικά με την υγεία των γυναικών, Βόννη: δεν έχει δημοσιευθεί. 24 Εκθέσεις των κρατών μελών σχετικά με την υγεία των γυναικών. 25 Coeytaux, F. M. , Leonard, Α. Η. , Bloomer, CM. (1993), "Abortion," in: Koblinsky, M. , Timyan, J. , and Gay, J. (Eds. ), The health of women: a global Perspective. Colorado: Westview Press. 26 Ditch, J. , Bradshaw, J. , and Eardley, T. (1994), Developments in national family policies in 1994. York: University of York. 27 Saurel-Cubizolles, M. J. , Blondel, B. (1996), La Santé des Femmes, Flammarion Médecine-Sciences, Paris. 28 Segal, S. , LaGuardia, K. D. (1990), "Termination of pregnancy: a global view," Baillieres Clin Obstet Gynecol, 4:235-247. 29 Haas, S. , Schiff, I. (1988), "Symptoms of oestrogen deficiency," in: Studd, J. W. W. êaé Whitehead, M. I. (Eds), The Menopause. Oxford: Blackwell Scientific Publications, pp. 15-23. 30 Καλλίνικος, Γ. , Ρουμελιώτου, Α. (1996), Έκθεση της Ελλάδας σχετικά με rr/v υγεία των γυναικών, Αθήνα: δεν έχει δημοσιευθεί. 31 Kroger, Η. (toim. ) (1995), "Osteoporoosin diagnoisointi ja hotio Kuopion yliopistollisen sairaalan (Publication Series of the Pohjois-Savo alueella," Pohjois-Savon sairaanhoitopiirin julkaisuja. Hospital District) No 22/1995, Kuopio. 32 Stray-Pedersen, B. (1996), "Osteoporosis - The Silent Thief in: European Institute of Women's Health, Women in Europe: Towards Healthy Ageing, Conference Report, 16 October 1996. Dublin: European Institute of Women's Health. 33 Llewellyn-Jones, D. , and Abraham, S. (1988), Menopause, Oxford: Penguin Books. 34 Βλ. π. χ. , Paganini-Hill, A. (1995), "The risks and benefits of estrogen replacement therapy: leisure world," Int J Fertil Menopausal Stud, 40(suppl l):54-62; see also Boulton, A. (1996), "Hormone therapy may protect against Alzheimer's disease," BMJ, Vol. 313, p. 442. 35 Bailey, J. , Kraft van Ermel, L. (1995), "Hormone replacement therapy, current practice and future trends," European Menopause Journal, 2(1), 4-7. 36 Martinez, F. J. , Varela E. , Suarez S. (1994), "The menopause and hormone replacement therapy: its prevalence in the town of Lugo," Atencion Primaria, 14(9); 1052-7. 37 Vermeulen, M. (1996), Έκθεοί} των Κάτω Χωρών σχετικά με την υγεία των γυναικών, Βόννη: δεν έχει δημοσιευθεί. 38 Birbaumer, Α. (1996), Έχθεση rr/ς Αυστρίας σχετικά με την υγεία των γυναικών, Βιέννη: δεν έχει δημοσιευθεί. 39 Sundh, M. , Renck, Β. (1996), Έκθεση της Σουηδία σχετικά με η/ν υγεία των γυναικών, Karlstad: δεν έχει δημοσιευθεί. 40 Sinkkonen, S. (1996). Έκθεση πις Φινλανδίας σχετικά με ττ/ν υγεία των γυναικών, Karlstad: δεν έχει δημοσιευθεί. 119 41 Topo Pâivi, Klaukka Timo, Hemminki Elina ja Uutela Antti (1991), "Use of hormone replacement therapy in 1976-89 by 45-64 year-old Finnish women," Journal of Epidemiology and Community Health, 45: 277-280. 42 United Nations (1994), A/RES/48/104. 43 EEK (1996b), Ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Συμβούλιο και το ΕυροΜίαϊκό Κοινοβούλιο για τη σωματεμπορία γυναικών με σκοπό τη σεξουαλική εκμετάλλευση, COM (96) 567 τελικό, Βρυξέλλες: ΕΕΚ. 44 WHO (1995b), Investing in women's health: Central and Eastern Europe, Copenhagen:WHO Regional Publications, 55. 45 Sundh, M. , Renck, B. (1996), Έκθεοί} Ώ}ς Σουηδίας σχετικά με την υγεία των γυναικών, Karlastad: δεν έχει δημοσιευθεί. 46 Heise, L. (1993), "Violence against women: the missing agenda,", in: Koblinsky, M. , Timyan, J. , and Gay, J. , (Eds. ), The health of women: a global Perspective. Colorado: Westview Press. 47 Romkens, R. (1992), Gewoon Geweld? Amsterdam/Lisse: Swets & Zeitlinger. 48 Heise, L. , (1993). Violence against women: the missing agenda. In: Koblinsky, M. , Timyan, J. , and Gay, J. , (eds. ) The health of women: a global Perspective. Colorado: Westview Press. 49 Arcel, L. T. , Mantonakis J. , Petersoon, B. , et al. (1992), "Suicide attempts among Greek and Danish women and the quality of their relationships with husbands or boyfriends," Acta Psychiatr Scandinavica, 85(3), 189-95. 50 Moloney, E. (1996), "Domestic violence 'sufTered by 1 in 5 women'," Irish Independent, 30 April, 5. 51 Mooney K. (1993) The Hidden Figure : Domestic Violence in North London, Islington: Islington Council. 52 Silva, L. , (1995). "Entre Marido e Mulher Alguém Meta a Colher". À Bolina: Colecçâo das Mulheres e dos Homens. 53 Weilandt, C. (1996), Έκθεση τιις Γερμανίας σχετικά με π/ν υγεία των γυναικών, Βόννη: δεν έχει δημοσιευθεί. 54 Heise, L. (1993), "Violence against women: the missing agenda,", in: Koblinsky, M. , Timyan, J. , and Gay, J. , (Eds. ), The health of women: a global Perspective. Colorado: Westview Press. 55 Sinkkonen, S. (1996), Έκθεση της Φινλανδίας σχετικά με την υγεία των γυναικών, Kuopio: δεν έχει δημοσιευθεί. 56 Εκθέσεις των κρατών μελών σχετικά με την υγεία των γυναικών (1996), δεν έχουν δημοσιευθεί. 57 Haavio-Mannila,E. , Kontula Κ. (1993) Suomalainen seksi. Tietoa suomalaisten (toim. ) sukupuolielârnân muutoksesta. WSOY. 58 Vermeulen, M. (1996) Έκθεση των Κάτω Χωρών σχετικά με την υγεία των γυναικών, Αμστερνταμ: δεν έχει δημοσιευθεί. 120 [Σχήματα και Πίνακες] 121 Σ/ήμα 7. 1 Ποσοστό γυναικών δυσαρεστημένων με το βάρος τους (*) Γυναίκες ηλικίας 15 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) Greece United Kingdom France Finland The Netherlands Denmark EU 15 Spain Sweden Germany W Luxembourg Belgium Portugal Italy Austria Germany Ε Ireland ranked by age 15-24 D age 15+ age15-24 80% 100% Source: Eurobarometer 44. 3/1996 * Στις ερωτηθείσες ζητήθηκε να αναφέρουν το βαθμό στον οποίο συμφωνούν/διαφωνούν με την παρακάτω πρόταση: "Είμαι πολύ ικανοποιημένη με το βάρος μου. " Στο σχήμα φαίνεται το ποσοστό των γυναικών που διαφωνούν (ελαφρώς ή απολύτως) με την παραπάνω πρόταση. Πίνακας 7. 1 Ποσοστό γυναικών δυσαρεστημένων με το βάρος τους* Γυναίκες ηλικίας 15 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) 15-24 ετών 25-34 ετών 35-64 ετών 65 ετών και άνω Σύνολο 42,1 50,4 40,6 52,2 35,6 38,0 35,4 Ελλάδα Ηνωμένο Βασίλειο Γαλλία Φινλανδία Κάτω Χώρες Δανία ΕΕ 15 Ισπανία Σουηδία Δ. Γερμανία Λουξεμβούργο Βέλγιο Πορτογαλία Ιταλία Αυστρία Αν. Γερμανία Ιρλανδία Πηγή: Ευρωβαρόμετρο 44. 3/1996 * Στις ερωτηθείσες ζητήθηκε να αναφέρουν το βαθμό στον οποίο συμφωνούν/διαφωνούν με την παρακάτω πρόταση: "Είμαι πολύ ικανοποιημένη με το βάρος μου. " Στο σχήμα φαίνεται το ποσοστό των γυναικών που διαφωνούν (ελαφρώς ή απολύτως) με την παραπάνω πρόταση. 46,5 45,0 40,0 39,5 35,7 33,4 33,3 32,7 30,5 30,2 29,7 28,5 26. 9 24,3 23,0 20,0 18,9 35,3 43,6 41,2 52,3 28,7 32,7 30,6 31,2 38,2 18,1 38,8 40,5 27,4 19,1 28,0 23,9 27,1 33,7 47,9 28,8 45,4 42,4 31,4 30,7 31,5 39,3 19,4 26,5 28,5 12,6 26,8 40,7 22,1 26,8 45,9 56,9 43,7 60,0 38,0 43,8 40,1 37,8 49,3 33,3 42,3 35,8 31,0 28,3 33,1 41,2 34,2 42,6 26,9 36,9 34,3 26,5 25. 8 28,3 31,7 28,6 122 Σγήιια 7. 2 Ποσοστό γυναικών που έκαναν δίαιτα το προηγούμενο έτος Γυναίκες ηλικίας 15 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) Greece Luxembourg United Kingdom Denmark The Netherlands EU 15 France Spain Belgium Italy Germany W Finland Sweden Austria Ireland Germany Ε Portugal age 15-24 ranked by age 15-24 Source: Eurobarometer 44. 3/1996 20% 40% 60% 100% Πίνακας 7. 2 Ποσοστό γυναικών που έκαναν δίαιτα το προηγούμενο έτος Γυναίκες ηλικίας 15 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) 15-24 ετών 25 ετών και άνω Σύνολο Ελλάδα Λουξεμβούργο Ηνωμένο Βασίλειο Δανία Κάτω Χώρες ΕΕ15 Γαλλία Ισπανία Βέλγιο Ιταλία Δ. Γερμανία Φινλανδία Σουηδία Αυστρία Ιρλανδία Αν. Γερμανία Πορτογαλία Πηγή: Ευρωβαρόμετρο 44. 3/1996 35,7 35,8 34,6 27,7 24,8 24,5 25,4 24,1 23,1 24,8 17,9 18,5 19,0 18,1 20,9 16,7 20,0 43,7 40,7 39,0 35,8 31,4 23,6 22,5 22,1 20,2 19,2 19,1 18,6 16,7 15,2 14,2 11,7 7,7 34,1 34,8 33,7 26,4 23,8 24,7 26,0 24,6 23,7 26,1 17,8 18,5 19,4 18,6 22,7 17,4 22. 8 123 Σχήμα 7. 3 Ποσοστό γυναικών δυσαρεστημένων με το βάρος τους ανά κατηγορία βάρους* Γυναίκες ηλικίας 18 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) Σουηδία Δ. Γερμανία Φινλανδία Γαλλία Ελλάδα Ηνωμένο Βασίλειο Δανία Ισπανία ΕΕ15 Κάτω Χώρες Αν. Γερμανία Ιρλανδία Αυστρία Λουξεμβούργο Πορτογαλία Ιταλία Βέλγιο 0% Κατάταξη με βάση τις εξαιρετικά υπέρβαρες γυναίκες 20% 40% ΔΣΜ 30+ εξαιρετικά υπέρβαρες ΔΣΜ<1Θ εξαιρετικά λιποβαρείς Μέσος όρος ΕΕ 60% 80% 100% Πηγή: Ευρωβαρόμετρο 44. 3/1996 ' Βλ Τ77 σημείωση του Σχήματος 7. 1. Πίνακας 7. 3 Σωρευτικός αριθμός κρουσμάτων AIDS* ανά ομάδα μετάδοσης, ΕΕ 15 (1995) Γτναίκες Άνδρες Ομάδα μετάδοσης Σωρευτικό σύνολο** Ν Σωρευτικό σύνολο** % Σωρευτικό σύνολο** Ν 59. 260 Σωρευτικό σύνολο·* % 43,3 Ομοφυλόφιλοι/Αμφισεξοχιαλικοί άνόρες Χρήστες ενδοφλέβιων ναρκωτικών (ΧΕΝ) Ομοφυλόφιλοι/Αμφισεξουαλικοί ΧΕΝ Αιμορροφιλικοί/Διαταραχές της πήξης Αποδέκτης μετάγγισης **· Ετεροσεξουαλική επαφή Αλλη ****/Μη προσδιορισθείσα Σύνολο 14. 049 51. 4 71 1. 439 10. 199 1. 597 27. 355 0,3 5,3 37,3 5,8 100 51. 535 2. 535 2. 806 1. 635 12. 869 6. 344 136. 984 37,1» 1,9 ? 0 1. 2 9. 4 4,6 100 ' ' ί * Ηλικίας 13 ετών και άνω ** Από την έναρξη της επιδημίας *** Συμπεριλαμβανομενιαν ΤΟΛ' τροινοεξουαλικών ατόμων **** Συμπεριλαμβανομένων των αποδεκτών συστατικών αίματος ή ιοτών Πηγή : European Centre for the Epidemiological Monitoring of AIDS, Quarterly Report No. 36, 30 September 1996 124 Figure 7. 4 Κρούσματα AIDS σε ενηλίκους/εφίβους* στις δύο κυριότερες ομάδες μετάδοσης 1985-1995 Αυστρία Αριθμός κρουσμάτων** ανά έτος διάγνωσης Women - Femmes Cases -Cas 90 η 8 0- 7 0- 80- 50- 4 0- 3 0- 2 0- 10-. χ " - ν Γ. ; - ;. 7 ^ ^ Λ^ +* 0 Ι Μ Ι Τ ^ ' Τ " " ! * * ' ^* r ^ — i — ι — τ — ι — ι — ι — ι — ι —ι 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 Year of cfiagnoeis - Année de diagnostic Βέλγιο Αριθμός κρουσμάτων** ανά έτος διάγνωσης Women - Femmes Cases-Cas 120 η 100- 80- 80- 4 0- 2 0- •ΤΜ » γ ΐ " ·, , '»tf $ 5 8 0 8 7 8 8 8 9 80 , 91 , 1 9 2 9 3 9 4 95 ( ( Year of ctagnosis - Année de diagnostic 1DU-UDI -•-•Heterosex. * 13 ετών και άνω ••προσαρμοσμένος για τις καθυστερήσεις δήλωσης (1993-1995) 125 Κρούσματα AIDS σε ενηλίκους/εφίβους* σης δύο κυριότερες ομάδες μετάδοσης 1985-1995 Δονίο Αριθμός κρουσμάτων** ανά έτος διάγνωσης Women - Femmes Cases-Cas 160 η 1 4 0- 120- 100 8 0- 6 0- 40 20 H. *. ·' 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 Year οί diagnosis-Année <ie dagnostic Φινλανδία Αριθμός κρουσμάτων** ανά έτος διάγνωσης Women - Femmes Cases-Cas 30η 25- 20- 16- 10- 5- 85 86 87 88 89 90 91 9 2 9 3 9 4 95 Year of diagnosis - Année de diagnostic IDU-UDI Heterosex. * 13 ετών και άνω ••προσαρμοσμένος για τις καθυστερήσεις δήλωσης (1993-1995) 126 Κρούσματα AIDS σε ενηλίκους/εφίβους* στις δύο κυριότερες ομάδες μετάδοσης 1985-1995 Γαλλία Αριθμός κρουσμάτων** ανά έτος διάγνωσης Women - Femmes Cases-Cas 2600 η 2000- 1500- 1000- 500- ^,- ***»*«»"" Η •a sr — ι — ι — ι — ι — ι —ι 1 — ι —ι 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 Year of dagnosis - Année de diagnostic Γερυανία Αριθμός κρουσμάτων** ανά έτος διάγνωσης Women - Femmes Cases-Cas 1400 η 1200- 1000 800 Η 800 400Η 200 8 5 8 6 8 7 8 8 8 9 90 91 9 2 9 3 9 4 95 Year of dagnoett - Armée de dagnostic IDU-UDI Heterosex. * 13 ετών και άνω ••προσαρμοσμένος για τις καθυστερήσεις δήλωσης (1993-1995) 127 Κρούσματα AIDS σε ενηλίκους/εφίβους* στις δύο κυριότερες ομάδες μετάδοσης 1985-1995 Ελλάδα Αριθμός κρουσμάτων** ανά έτος διάγνωσης Women - Femmes Cases-Cas 140 η 120- 100 - 80- 60- 40 , • , •. m it f • *A_Mifti*'. ,lrtfi|iiuiiinir,^m>. • • ·. »» 85 86 87 88 89 90 91 9 2 9 3 9 4 95 Year of diagnosis - Armée de diagnostic Ιρλανδία Αριθμός κρουσμάτων** ανά έτος διάγνωσης Women - Femmes Cases-Cas 30-1 25-1 20 15- 10- 5- —ι 8 5 86 1 Γ—τ 87 8 8 8 9 90 1 1 1 1 r—1 9 1 9 2 9 3 9 4 95 Year of diagnosis - Armée de dagnostfc IDU-UDI - · -· Heterosex. * 13 ετών και άνω ••προσαρμοσμένος για τις καθυστερήσεις δήλωσης (1993-1995) 128 Κρούσματα AIDS σε ενηλίκους/εφίβους* στις δύο κυριότερες ομάδες μετάδοσης 1985-1995 Ιταλία Αριθμός κρουσμάτων** ανά έτος διάγνωσης Women - Femmes Cases-Cas 3000- 2500- 2000- 1500 1000 Η 500. * ο ι—τρ-,-νιτ»»,—,—, 91 87 8 8 8 9 90 8 5 86 , — , —, 9 2 9 3 9 4 95 , _. -. - · " "" Year of dtagnosis - Année da cEagnostic AouEcuBouovo Αριθμός κρουσμάτων** ανά έτος διάγνωσης Women - Femmes Cases - Cas 12 η 10- 8- 4 2-4 85 Λ. + ι ι ~V' ι V Ί—ι—ι'' 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 \ ι V • •. £' Year of diagnosis - Année de diagnostic IDU-UDI - • -• Heterosex. * 13 ετών και άνω ••προσαρμοσμένος για τις καθυστερήσεις δήλωσης (1993-1995) 129 Κρούσματα AIDS σε ενηλίκους/εφίβους* σπς δύο κυριότερες ομάδες μετάδοσης 1985-1995 Κάτω Χώρες Αριθμός κρουσμάτων** ανά έτος διάγνωσης Women - Femmes Cases-Cas 400η 360- 300- 250- 200- 150- 100- 50- 0- ι "T--nfr 1 1 1 1 8 5 86 87 8 8 8 9 90 91 9 2 9 3 9 4 95 Year of diagnosis - Année de diagnostic r —ι ι Πορτογαλία Αριθμός κρουσμάτων** ανά έτος διάγνωσης Women - Femmes Cases-Cas 300η 250- 200- 150 100 Η _-___fc_t_--f-___-y--l_l4_-»__ » • • — — « — — ι— ι ι 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 Year of ciagnosis - Année de diagnostic I0U-UDI - · -· Heterosex. * 13 ετών και άνω ••προσαρμοσμένος για τις καθυστερήσεις δήλωσης (1993-1995) 130 Κρούσματα AIDS σε ενηλίκους/εφίβους* στις δύο κυριότερες ομάδες μετάδοσης 1985-1995 Ισπανία Αριθμός κρουσμάτων** ανά έτος διάγνωσης Women - Femmes Cases-Cas 4000η 3500- 3000- 2500- 2000- 1500 - 1000- 500 - 0 - '"•"Τ"'' *ν — * τ * **r,*" " "*. 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 Year of dwgnoste - Année de diagnostic Σουηδίο Αριθμός κρουσμάτων** ανά έτος διάγνωσης Cases-Cas Women - Femmes 120 η 100 - 80 60- 40- 20-Ι • , • ι «,! nAy. -,n;r. mV ·" ; -—;·· 8 6 8 6 8 7 8 8 8 9 90 91 1 —ι 9 2 9 3 9 4 95 Year of dtagnoste - Année de dtagnostic IOU-UDI -•-•Heterosex. * 13 ετών και άνω ••προσαρμοσμένος για τις καθυστερήσεις δήλωσης (1993-1995) 131 Κρούσματα AIDS σε ενηλίκθΜΕ/f ωίβους* στις δύο κυριότερες 1 " ομάδες μετά»αη$ 1985-1995 132 i M- ν - Σωρευτικός αρι και στα δύο ουσμάτων AIDS ζ ΕΕ 15 (1996) Χώρα υστρια έλγιο ν ία ινλανδία λλία ερμανία λλάδα Ιρλανδία |ταλία Λουξεμβούργο Χ,άτω Χώρες "Ιορτογαλία σπανία ουηδία νωμένο Βασίλειο Ιννολο ΕΚ |β την έναρξη της επιδη Jafl - S> Σωρευτικό σύνολο* 31. 09. 1996 1. 609 2. 203 1. 957 248 43. 451 15. 308 1. 422 549 35. 949 114 4. 199 3. 575 41. 598 1. 445 13. 394 167. 021 γή : European Centre fonfh© Epidemiological MonitQtfng of AIDS, ierly Report No. 36,3a^ptemt>er 1996 Χρήση μεθόδων αντισύλληψης από, T|C γυναίκες και βείκτες γονιμότητας, Χώρα Γνναίχες not χρΜοιμοποιούν • μέθοδο αν^Λρλληψης (%) '^986-93 Ολυηί γονιμότητα 1970 1993 % γεννήσεων ζώντων ανά μητέ^ς κάτω των ίρ ετών - τελι^αίο γνναίκεςΐυ. μ^ας 15-19 ετών 1970 ν- ' 1990 όιαβ οετος 992) 986) 988) 992) 991) 3,36 ( ρ91) 5,82 ( # 2) 4,35 (JWB7) 3,00(| 2,62 ( 1,87 ( 10,35 (Ufe5) 5,20 ( 989) 3,11(1986) 089) | # 2) 61,4 31,1 32,4 32,2 26,4 36,5 16,9 42,8 28,0 22. 6 29,4 14. 1 34,0 49. 7 21,3 12,2 9,1 12,1 9,0 26,3 16,0 10,0 11,6 8,3 26,3 6. 7 2. 7 33. 0 Αυστρία Βέλγιο Δανία Φινλανδία Γαλλία Γερμανία Ελλάόα Ιρλανδία Ιταλία Λουξεμβούργο Κάτω Χώρες Πορτογαλία Ισπανία Σουηδία Ηνωμένο Βασίλειο 71 79 78 80 81 75 78 76 66 59 78 81 2,30 2,20 1,90 1,80 2,50 2,10 2,30 3,90 2,40 2,60 2,80 2,80 1,90 2,40 *$1,50 ' 1,70 1,70 1,90 1,70 -1,30 1,40 2,10 1,30 1,70 1,60 1,60 ; 1. 20 • 2,10 1,80 Πηγή : Human Development Report 1995IHFA, 1996. * ! r'1 133 Πίναχα$7. 6 Α μ β λ ω ση ΕΕ 15 Χώρα Έτος νομιμοποίησης των αμβλώσεων Ποσοστό αμβλώσεων ανά 1. 000 γυναίκες Ποσοστό αμβλώσεων ανά 1. 000 γεννήσεις ζώντων, όλες ο\ ηλικίες Ποσοστό αμβλώσεων ανά 1. 000 γεννήσεις ζώντων από γυναίκες κάτω topi 20 ετών Αυστρία Βέλγιο Δανία Φινλανδία Γαλλία Γερμανία Ελλάδα Ιρλανδία Ιταλία Λουξεμβούργο Κάτω Χώρες Πορτογαλία Ισπανία Σουηδία Ηνωμένο Βασίλειο 1975 1990 1970 1975 1992/1996 1986 Παράνομες '; 1978 1979 1984 1984 1985 1938 1968 14,3 7,9 13,0 (1993) (1994) (190$ 8,6 6,0 5,38 18,3 12,18 (1994^ ' (1994) (1994) (HUM (If- )· 278,00 157,34 154,00 46,60 08,25 $87,30 99,00 98,70 200,00 92,70 290,00 227,48 (1992) (1993) (1990) (1992) (1991) (1991) (1992) (1992) (1994) (1990) (1993) (1988) 1. 856,07 961,22 1. 058,00 (1988) (19gl) (1990) 86,47 (1992) 558,50 (1988) 1. 701,40 663,52 (W Πηγή : Human Development Report 1995/HFA, f f l ^ M ,· Σγήαα 7. 5 Ποσοστό ελλιπώς ενημερωμένων γυναικών σχετικά με την ορμονρθεραπεία αντικατάστασης (HRT) - Γυναίκες ηλικίας 35 ετών και άνω, EJS15 (1996) : "•"Τ" Πορτογ_ιλίρ 7 Μέσος όρος ΕΕ Κατάταξη με βάση την ομάδα ηλικιών 50-64 ετών % μη ενημερωμένων Πηγή: Ευρωβαρόμετρο 44 3/1996 0% 60% 80% 100% ψ3^ 134 Π ο σ ο σ τό ελλιπώς ενημερωμένων γυναικών σχετικά με την ο ρ μ ο ν ο θ ε ρ α» Πίνακας 7. 7 αντικατάστασης (HRT) Γυναίκες ηλικίας 35 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) κάτω των 35 ετών 35-49 ετών 50-64 ετών 65 ετών και άνω Σύνολο Πορτογαλία Ιρλανδία Ισπανία Ελλάδα Ιταλία Κάτω Χώρες Ηνωμένο Βασίλειο ΕΕ15 Αν. Γερμανία Δ. Γερμανία Αυστρία Σουηδία Γαλλία Δανία Βέλγιο Φινλανδία Λουξεμβούργο Πηγή: Ευρωβαρόμετρο 44. 3/1996 77,3 69,8 72,7 76,7 89,7 67,9 70,1 71,7 64,5 67,2 64,7 77,0 66,0 71,4 55,8 54,6 53,7 69,2 64,4 62,2 75,8 71,2 65,7 60,8 59,3 59,2 51,2 59,7 57,3 55,3 53,6 33,1 36,4 44,6 67,9 67,4 67,0 65,2 61,6 50,5 50,5 47,1 42,1 40,7 39,4 36,5 28,6 26,8 26,0 15,2 10,8 67,0 74,7 71,0 81,0 69,0 51,5 62,7 58,5 65,9 54,0 58,2 46,1 45,5 41,9 32,3 32,8 21,6 71,5 68,5 68,7 74,6 75,2 62,9 62,8 60,9 57,5 54,7 57,6 57,4 51. 4 51,6 39,9 36,7 40,3 135 8. ΟΥΠΙΕΡΑΟΙΑ Η έκθεση αυτή συντάχθηκε προκειμένου να παράσχει μια επισκόπηση των θεμάτων που αφορούν την υγεία των γυναικών και την κατάσταση της υγείας των γυναικών. Στόχος της είναι να συμβάλει στη διασάφηση θεμάτων υγείας των γυναικών χρησιμοποιώντας τα πιο πρόσφατα διαθέσιμα κοινοτικά δεδομένα ώστε να προαχθεί η συζήτηση. Η έκθεση δεν αποσκοπεί στο να αποτελέσει τη βάση για ένα νέο κοινοτικό πρόγραμμα δράσης σχετικά με την υγεία των γυναικών, τα αποτελέσματα της ωστόσο θα ενσωματωθούν, εάν χρειαστεί, στα υφιστάμενα προγράμματα. Αν και τα διαθέσιμα δεδομένα απέχουν πολύ από το να είναι ιδανικά, παρ' όλα αυτά στάθηκε δυνατό να συγκεντρωθούν αρκετά δεδομένα ώστε να διαμορφωθεί μια εικόνα των διάφορων διαστάσεων της υγείας των γυναικών. Ειδικότερα, είναι σαφές ότι οι γυναίκες στην ΕΚ είναι αρκετά υγιείς, τόσο όσον αφορά το προσδόκιμο επιβίωσης, το οποίο σήμερα ανέρχεται στα 80 έτη, όσο και με βάση την άποψη που έχουν οι ίδιες για την υγεία τους. Κατά μέσο όρο, πάνω από το 60% των γυναικών στην ΕΚ δηλώνουν ότι είναι υγιείς ή πολύ υγιείς. Η κατάσταση αυτή είναι αποτέλεσμα των βελτιώσεων που σημειώνονται εδώ και πολλές δεκαετίες στην υγεία των γυναικών ως απόρροια εν μέρει της γενικής βελτίωσης των συνθηκών διαβίωσης σε όλη την ΕΚ και εν μέρει της βελτίωσης της θέσης της γυναίκας στην κοινωνία. Είναι αυτονόητο ότι η υγεία των γυναικών παρουσιάζει διακυμάνσεις μεταξύ των κρατών μελών εξαιτίας, αφενός, των διαφορετικών αρχικών επιπέδων και, αφετέρου, των διαφορετικών βαθμών προόδου. Αυτό που είναι όμως σαφές είναι ότι τις μεγαλύτερες βελτιώσεις έχουν επιτύχει ορισμένα κράτη μέλη των οποίων ο πληθυσμός πριν από είκοσι χρόνια παρουσίαζε τη χειρότερη υγεία, ενώ άλλα με εκ παραδόσεως καλά επίπεδα υγείας πέτυχαν πιο μέτρια αποτελέσματα. Παρ* όλες αυτές τις βελτιώσεις, η υγεία των γυναικών εξακολουθεί να δημιουργεί ανησυχίες. Σχεδόν μία στις τέσσερις γυναίκες στην ΕΚ δηλώνει κάποιο βαθμό αναπηρίας λόγω μακροχρόνιας ασθένειας. Επιπλέον, μεγάλος αριθμός (και μεγάλο ποσοστό) γυναικών δηλώνουν ότι ακολουθούν ανθυγιεινούς τρόπους ζωής (π. χ. κάπνισμα, ποτό, καθιστική ζωή και ανθυγιεινή διατροφή). Οι παράγοντες αυτοί σε συνδυασμό συμβάλλουν (σε μεγάλο βαθμό) στην αναπηρία, νοσηρότητα και πρόωρη θνησιμότητα των γυναικών στην ΕΚ. Οι κυριότερες αιτίες θανάτου των γυναικών είναι τα καρδιαγγειακά νοσήματα και ο καρκίνος. Και τα δύο αυτά νοσήματα έχουν επίσης ως αποτέλεσμα σημαντική πρόωρη θνησιμότητα, η οποία μπορεί να προληφθεί σε μεγάλο βαθμό μέσω της πρωτογενούς πρόληψης (των βελτιωμένων τρόπων ζωής) ή μέσω της δευτερογενούς πρόληψης (της πρώιμης ανίχνευσης της νόσου μέσω, π. χ. , προσυμπτωματικού ελέγχου). Δυστυχώς, φαίνεται ότι οι γυναίκες τρέφουν λανθασμένες ιδέες σχετικά με τον κίνδυνο που διατρέχουν για την εμφάνιση καρδιαγγειακών νοσημάτων και με τους κύριους παράγοντες κινδύνου για αυτά τα νοσήματα. Τα δεδομένα σχετικά με τις δραστηριότητες που πραγματοποιούνται στον τομέα της προαγωγής της υγείας και της πρόληψης των νόσων δείχνουν ότι υπάρχουν μεγάλες διακυμάνσεις μεταξύ των κρατών μελών όσον αφορά το βαθμό στον οποίο παρέχονται στις γυναίκες οι απαιτούμενες υπηρεσίες. Ειδικότερα, πρέπει να σημειωθεί ότι κάτω από το 50% των παχύσαρκων γυναικών άνω των 40 ετών, οι οποίες διατρέχουν αυξημένο κίνδυνο διαβήτη τύπου II, υποβλήθηκαν το προηγούμενο έτος σε εξέταση για τη νόσο αυτή, η επίπτωση της οποίας αυξάνει με ταχύ ρυθμό και προκαλεί μεγάλη θνησιμότητα και νοσηρότητα. Αξίζει επίσης να σημειωθεί ότι οι περισσότερες γυναίκες, ανεξαρτήτως ηλικίας, πιστεύουν ότι είναι ελλιπώς ενημερωμένες σχετικά με τα δυνητικά πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα της ορμονοθεραπείας αντικατάστασης (HRT) για την οστεοπόρωση. Αυτά τα στοιχεία καθώς και άλλα δεδομένα καθιστούν σαφές ότι στον τομέα της υγείας των γυναικών υπάρχουν ορισμένα σημαντικά προβλήματα που πρέπει να αντιμετωπιστούν. 136 Το τελευταίο μέρος της έκθεσης επιχείρησε να υπογραμμίσει πτυχές νεοεμφανιζόμενων θεμάτων υγείας που έχουν σημασία για τις γυναίκες στα διάφορα στάδια της ζωής τους. Ειδικότερα, είναι εμφανές ότι ο HIV και το AIDS δεν αποτελούν πια προβλήματα υγείας που αφορούν αποκλειστικά τους (ομοφυλόφιλους) άνδρες και ότι, τελικώς, οι γυναίκες είναι πιο ευάλωτες σ' αυτήν από τους άνδρες, παρ' όλο που αντιπροσωπεύουν ακόμη τη μειοψηφία των θυμάτων του AIDS. Συνεπώς, οι προσπάθειες πρόληψης της εξάπλωσης αυτής της νόσου πρέπει να απευθύνονται και στις γυναίκες. Όσον αφορά τις νέες γυναίκες, οι διαιτητικές διαταραχές φαίνεται ότι αποτελούν ολοένα και σημαντικότερο πρόβλημα υγείας το οποίο μπορεί να έχει σοβαρές συνέπειες. Όσον αφορά τις ηλικιωμένες γυναίκες, μια από τις βασικές ανησυχίες είναι η αύξουσα επίπτωση της οστεοπόρωσης που οφείλεται εν μέρει στη γήρανση της κοινωνίας και εν μέρει στην ανεπαρκή προσοχή που παρέχεται στην πρόληψη και στις δυνατότητες αγωγής. Τέλος, είναι σημαντικό να υπογραμμιστεί ότι η έκθεση αυτή δεν επιδιώκει να υποδείξει ότι πρέπει να δοθεί μεγαλύτερη έμφαση στην υγεία των γυναικών απ' ό,τι στων ανδρών αλλά ότι, για βιολογικούς, κοινωνικούς και άλλους λόγους, τα προβλήματα υγείας που αντιμετωπίζουν οι γυναίκες είναι διαφορετικά από τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι άνδρες και ότι αυτό αξίζει να αναγνωριστεί. Παρ' όλο που οι γυναίκες ζουν περισσότερο από τους άνδρες, παρουσιάζουν σημαντικά ποσοστά ασθένειας και αναπηρίας. Η αναγνώριση των ιδιαίτερων προβλημάτων υγείας των γυναικών αποτελεί ένα πρώτο βήμα προς της βελτίωση της κατάστασης τους. 137 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ I ΓΛΩΣΣΑΡΙΟ Ψυχογενής ανορεξία: Διαιτητική και ψυχολογική διαταραχή που παρατηρείται ως επί το πλείστον σε γυναίκες. Χαρακτηρίζεται από υπερβολική δίαιτα, απώλεια βάρους και σοβαρή απίσχνανση, συνοδεύεται δε από διαταραγμένη σωματική εικόνα και απώλεια του ελέγχου, ενώ μπορεί να οδηγήσει και σε θάνατο1. Νευρική βουλιμία: Διαιτητική και ψυχολογική διαταραχή που παρατηρείται ως επί το πλείστον σε γυναίκες. Χαρακτηρίζεται από τη λήψη μεγάλων ποσοτήτων τροφών σε σύντομο χρονικό διάστημα, συνοδεύεται δε από αίσθημα απώλειας του ελέγχου και υποτροπιάζουσα αντισταθμιστική συμπεριφορά, προκειμένου να προληφθεί η απώλεια βάρους, π. χ. με έμετο2. Νοσήματα του κυκλοφορικού συστήματος: Στα νοσήματα αυτά περιλαμβάνονται τα οξέα εμφράγματα του μυοκαρδίου και άλλες ισχαιμικές καρδιοπάθειες. Η ισχαιμία είναι η τοπική διακοπή της προσαγωγής αίματος3. Επίπτωση: Ο αριθμός νέων περιστατικών μιας νόσου σε μια δεδομένη χρονική περίοδο (συνήθως σε διάστημα ενός έτους)4. Δείκτης βρεφικής θνησιμότητας: Ο ετήσιος αριθμός θανάτων παιδιών ηλικίας κάτω του ενός έτους ανά 1. 000 γεννήσεις ζωντανών παιδιών5. Προσδόκιμο επιβίωσης: Ο μέσος αριθμός ετών που αναμένεται να ζήσει ένα άτομο μιας δεδομένης ηλικίας, υποθέτοντας ότι οι τρέχοντες ειδική κατά ηλικία δείκτες θνησιμότητας παραμένουν σταθεροί. Το προσδόκιμο επιβίωσης στο 65ο έτος για παράδειγμα είναι ο μέσος αριθμός ετών που αναμένεται να ζήσει ένα άτομο 65 ετών6. Μητρική θνησιμότητα: Ο αριθμός των θανάτων γυναικών στην εγκυμοσύνη, τον τοκετό και τη λοχεία προς τον αριθμό γεννήσεων ζωντανών και νεκρών παιδιών, συνήθως ανά 100. 000. Εμμηνόπαυση: Η διακοπή της εμμήνου ρύσης που σημαίνει το τέλος της γόνιμης περιόδου της γυναίκας. Η μέση ηλικία κατά την εμμηνόπαυση στην ΕΚ είναι τα 50-52 έτη. Επιπολασμός: Ο αριθμός των εκδηλωμένων περιστατικών μιας νόσου σε έναν πληθυσμό σε μια δεδομένη στιγμή ή περίοδο7. 138 Μείωση του προσδόκιμου επιβίωσης (σε έτη) λόγω θανάτου πριν από το 65ο έτος της ηλικίας: Η υποθετική αύξηση που θα σημείωνε το προσδόκιμο επιβίωσης εάν μηδενιζόταν ι θνησιμότητα στην ομάδα ηλικιών 0-64 ετών8. Προτυπωμένη θνησιμότητα (SDR): Ο αριθμός θανάτων ανά 100. 000 άτομα προσαρμοσμένος στην κατά ηλικία σύνθεση ενός πρότυπου ευρωπαϊκού πληθυσμού. Οι προτυπωμένοι δείκτες θνησιμότητας επιτρέπουν τις διαχρονικές συγκρίσεις μεταξύ χωρών καθώς μετρούν τους δείκτες θνησιμότητας ανεξάρτητα από τις διαφορετικές κατά ηλικία συνθέσεις των πληθυσμών. Οι δείκτες θνησιμότητας που χρησιμοποιήθηκαν στην έκθεση αυτή έχουν υπολογιστεί από την ΠΟΥ9. Δείκτης ολικής γονιμότητας: Ο μέσος αριθμός παιδιών που θα γεννιόνταν ζωντανά από μια γυναίκα κατά τη διάρκεια της ζωής της, εάν τεκνοποιούσε σε κάθε ηλικία, σύμφωνα με τους επικρατούντες ειδικούς κατά ηλικία δείκτες10. Βιβλιογραφία 1 American Psychiatric Association (1987), Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSMIII-R), Washington, D. C. : American Psychiatric Association. 2 ό. π. 3 Eurostat (1995b), Επετηρίδα Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων. '95, Λουξεμβούργο: Υπηρεσία Επισήμων Εκδόσεων των 4 ΕΕΚ (1995a), Έκθεση της Επιτροπής σχετικά με την κατάσταση της υγείας στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα, 1995, COM(95) 357 τελικό, Βρυξέλλες: ΕΕΚ. 5 ό. π. 6 ΕΕΚ (1995b), Η δημογραφική κατάσταση στΐ}ν Ευρωπαϊκή Ένωση, 1994, Λουξεμβούργο: Υπηρεσία Επισήμων Εκδόσεων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων. 7 ΕΕΚ (1995a), Έκθεση της Επιτροπής σχετικά με την κατάσταση της υγείας στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα, 1995, COM(95) 357 τελικό, Βρυξέλλες: ΕΕΚ. 8 WHO (1996), Health for All Database, Copenhagen: WHO Regional Office for Europe. 9 EEK (1995a), Έκθεση της Επιτροπής σχετικά με την κατάσταση της υγείας στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα, 1995, COM(95) 357 τελικό, Βρυξέλλες: ΕΕΚ. Eurostat (1995b): Επετηρίδα '95, Λουξεμβούργο: Υπηρεσία Επισήμων Εκδόσεων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων. 10 ΕΕΚ (1995a), Έκθεση της Επιτροπής σχετικά με π/ν κατάσταση της υγείας στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα, 1995, COM(95) 357 τελικό, Βρυξέλλες: ΕΕΚ. 139 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ II ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΣΧΗΜΑΤΩΝ Σχήμα 1. 1: Σχήμα 1. 2: Σχήμα 2. 1 : Σχήμα 2. 2: Σχήμα 2. 3 Σχήμα 2. 4 Σχήμα 2. 5 Σχήμα 2. 6 Σχήμα 3. 1 Σχήμα 3. 2 Σχήμα 3. 3 Σχήμα 3. 4 Σχήμα 3. 5 Σχήμα 3. 6 Σχήμα 3. 7 Σχήμα 3. 8 Σχήμα 3. 9 Στην υγεία των γυναικών δίνεται επαρκής προσοχή, 1996, Γυναίκες ηλικίας 15 ετών και άνω Στην υγεία των γυναικών δίνεται επαρκής προσοχή, 1996, Γυναίκες ηλικίας 15 ετών και άνω Αριθμητική υπεροχή των γυναικών, 1992 (ΕΕ 15) Αριθμητική υπεροχή των γυναικών στις ομάδες ηλικιών 0-19 ετών και 60 ετών και άνω, 1992 (ΕΕ 15) Οικογένειες του χθες και του σήμερα Τάσεις του οικονομικού δείκτη γονιμότητας κατά τα τελευταία 40 έτη Μεταβολές της απασχόλησης (ΕΕ) Σημερινή δημογραφική δομή και δομή του ενεργού πληθυσμού Προσδόκιμο επιβίωσης κατά τη γέννηση, 1970-1992, Γυναίκες, ΕΕ 15 Μείωση του προσδόκιμου επιβίωσης λόγω πρόωρου θανάτου Προσδόκιμο επιβίωσης κατά τη γέννηση (σε έτη), ΕΕ 15 (1992) Βρεφική θνησιμότητα Μητρική θνησιμότητα Αυτοαξιολόγηση της υγείας, Γυναίκες ηλικίας 15 ετών και άνω, ΕΕ 15 Αυτοαξιολόγηση της υγείας, Ηλικιωμένες γυναίκες, ΕΕ 15 (1996) Μέσο ύψος (σε cm), Γυναίκες ηλικίας 18 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) Μέσο ύψος (σε cm), Γυναίκες ηλικίας 18 ετών και άνω ανά ομάδα ηλικιών, ΕΕ 15 (1996) Σχήμα 4. 2 Σχήμα 4. 3 Σχήμα 4. 4 Σχήμα 4. 5 Σχήμα 3. 10 Μέσο ύψος (σε cm), Γυναίκες ανά ομάδα ηλικιών, ΕΕ 15 (1996) Σχήμα 4. 1 Ποσοστό γυναικών με αναπηρία λόγω μακροχρόνιας ασθένειας, Γυναίκες ηλικίας 15 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) Ποσοστό γυναικών με αναπηρία λόγω μακροχρόνιας ασθένειας ανά ομάδα ηλικιών και σοβαρότητα, ΕΕ 15 (1996) Ποσοστό γυναικών με αναπηρία λόγω μακροχρόνιας ασθένειας, Γυναίκες ηλικίας 65 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) Ποσοστό γυναικών με μειωμένη δραστηριότητα κατά τις 2 προηγούμενες εβδομάδες λόγω ασθένειας ή τραυματισμού, Γυναίκες ηλικίας 16 ετών και άνω, ΕΕ 11 (1994) Ποσοστό γυναικών με μειωμένη δραστηριότητα κατά τις 2 προηγούμενες εβδομάδες λόγω ασθένειας ή τραυματισμού, Γυναίκες ηλικίας 65 ετών και άνω, ΕΕ 11(1994) Ποσοστό γυναικών με μειωμένη δραστηριότητα κατά τις 2 προηγούμενες εβδομάδες λόγω συναισθηματικού ή ψυχικού προβλήματος, Γυναίκες ηλικίας 16 ετών και άνω, ΕΕ 12 (1994) Ποσοστό γυναικών με μειωμένη δραστηριότητα κατά τις 2 προηγούμενες εβδομάδες λόγω συναισθηματικού ή ψυχικού προβλήματος, Γυναίκες ηλικίας 65 ετών και άνω, ΕΕ 12 (1994) Ποσοστό γυναικών που συμβουλεύθηκαν γιατρό κατά τις 2 προηγούμενες εβδομάδες, Γυναίκες ηλικίας 15 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) Ποσοστό γυναικών που συμβουλεύθηκαν γιατρό κατά τις 2 προηγούμενες εβδομάδες ανά ομάδα ηλικιών, ΕΕ 15 (1996) Σχήμα 4. 10 Ποσοστό γυναικών που εισήχθησαν σε νοσηλευτικό ίδρυμα το προηγούμενο έτος για λόγους διαφορετικούς του τοκετού, Γυναίκες ηλικίας 16 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) Σχήμα 4. 6 Σχήμα 4. 7 Σχήμα 4. 8 Σχήμα 4. 9 Σχήμα 4. 11 Ποσοστό γυναικών που εισήχθησαν σε νοσηλευτικό ίδρυμα το προηγούμενο έτος για λόγους διαφορετικούς του τοκετού ανά ομάδα ηλικιών, ΕΕ 15(1996) 140 Σχήμα 4. 12 Μέση διάρκεια νοσηλείας σε νοσηλευτικό ίδρυμα το προηγούμενο έτος, Σχήμα 5. 1 Σχήμα 5. 2 Σχήμα 5. 3 Σχήμα 5. 4 Σχήμα 5. 5 Σχήμα 5. 6 Σχήμα 5. 7 Σχήμα 5. 8 Σχήμα 5. 9 Σχήμα 5. 10 Γυναίκες ηλικίας 15 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) Κυριότερες αιτίες θανάτου (1996), Γυναίκες κάθε ηλικίας, ΕΕ 15 Θνησιμότητα από τροχαία ατυχήματα (1992), Γυναίκες κάθε ηλικίας, F Ε 1:3 Θνησιμότητα από αυτοκτονία και αυτοτραυματισμό (1992), Γυναίκες κάθε ηλικίας, ΕΕ 15 Θνησιμότητα από καρκίνο (1992), Γυναίκες ηλικίας 0-64 ετών, ΕΕ 15 Θνησιμότητα από καρκίνο (1992), Γυναίκες κάθε ηλικίας, ΕΕ 15 Θνησιμότητα των γυναικών από καρκίνο, Γυναίκες κάθε ηλικίας, ΕΕ 15 Θνησιμότητα από καρκίνο του μαστού, Γυναίκες ηλικίας 0-64 ετών, ΕΕ 15 Θνησιμότητα από καρκίνο του μαστού, Γυναίκες κάθε ηλικίας, ΕΕ 15 Θνησιμότητα από καρκίνο του μαστού (1992), Γυναίκες κάθε ηλικίας, 1970- 1992, ΕΕ 15 Θνησιμότητα από καρκίνο του τραχήλου της μήτρας (1992), Γυναίκες ηλικίας 0-64 ετών, ΕΕ 15 Σχήμα 5. 11 Θνησιμότητα από καρκίνο του τραχήλου της μήτρας (1992), Γυναίκες κάθε Σχήμα 5. 12 Σχήμα 5. 13 Σχήμα 5. 14 Σχήμα 5. 15 Σχήμα 5. 16 Σχήμα 5. 17 Σχήμα 5. 18 ηλικίας, ΕΕ 15 Θνησιμότητα από καρκίνο του αναπνευστικού συστήματος (1970-1992), Γυναίκες ηλικίας 0-64 ετών, ΕΕ 15 Θνησιμότητα από καρκίνο του αναπνευστικού συστήματος (1992), Γυναίκες ηλικίας 0-64 ετών, ΕΕ 15 Θνησιμότητα από καρκίνο του αναπνευστικού συστήματος (1992), Γυναίκες κάθε ηλικίας, ΕΕ 15 Απόψεις σχετικά με το ποιο φύλο προσβάλλεται περισσότερο από καρκίνο του πνεύμονα, Γυναίκες κάθε ηλικίας, ΕΕ (1996) Θνησιμότητα από νοσήματα του κυκλοφορικού συστήματος (1992), Γυναίκες ηλικίας 0-64 ετών, ΕΕ 15 Θνησιμότητα από νοσήματα του κυκλοφορικού συστήματος (1992), Γυναίκες κάθε ηλικίας, ΕΕ 15 Απόψεις σχετικά με το ποιο φύλο προσβάλλεται περισσότερο από καρδιοπάθεια, Γυναίκες κάθε ηλικίας, ΕΕ 15 (1996) Σχήμα 5. 19 Θνησιμότητα από ισχαιμική καρδιοπάθεια (1992), Γυναίκες ηλικίας 0-64 Σχήμα 5. 20 Σχήμα 5. 21 Σχήμα 5. 22 Σχήμα 5. 23 Σχήμα 6. 1 Σχήμα 6. 2 Σχήμα 6. 3 Σχήμα 6. 4 Σχήμα 6. 5 Σχήμα 6. 6 Σχήμα 6. 7 ετών, ΕΕ 15 Θνησιμότητα από ισχαιμική καρδιοπάθεια (1992), Γυναίκες κάθε ηλικίας, ΕΕ15 Απόψεις σχετικά με τους κυριότερους παράγοντες κινδύνου για καρδιοπάθεια (1996), Γυναίκες κάθε ηλικίας, ΕΕ 15 Θνησιμότητα από νοσήματα των αγγείων του εγκεφάλου (1992), Γυναίκες κάθε ηλικίας, ΕΕ 15 θνησιμότητα από νοσήματα των αγγείων του εγκεφάλου (1992), Γυναίκες κάθε ηλικίας, ΕΕ 15 Ποσοστό καπνιστριών (1991), Γυναίκες ηλικίας 15 ετών και άνω, σε ορισμένα κράτη μέλη της ΕΕ Θνησιμότητα που αποδίδεται στο κάπνισμα (1990), Γυναίκες ηλικίας 35 ετών και άνω, ΕΕ 15 Θνησιμότητα από ηπατικές παθήσεις (1992), Γυναίκες κάθε ηλικίας, ΕΕ 15 Ποσοστό υπέρβαρων και λιποβαρών γυναικών, Γυναίκες ηλικίας 18 ετών και άνω, ΕΕ 15(1996) Ποσοστό γυναικών που έκαναν έλεγχο της καρδιακής λειτουργίας το προηγούμενο έτος, Γυναίκες ηλικίας 15 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) Ποσοστό γυναικών που έκαναν εξέταση για χοληστερόλη το προηγούμενο έτος, Γυναίκες ηλικίας 15 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) Ποσοστό γυναικών που έκαναν εξέταση για σακχαρώδη διαβήτη το προηγούμενο έτος, Γυναίκες ηλικίας 40 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) 141 Σχήμα 6. 8 Σχήμα 6. 9 Ποσοστό γυναικών που έκαναν εξέταση για οστεοπόρωση το προηγούμενο έτος, Γυναίκες ηλικίας 50 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) Ποσοστό γυναικών που προτιμούν γιατρό του ίδιου φύλου, Γυναίκες ηλικίας 15 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) Σχήμα 6. 10 Ποσοστό γυναικών που έκαναν εξέταση τραχηλικού επιχρίσματος το προηγούμενο έτος, Γυναίκες ηλικίας 15 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) Σχήμα 6. 11 Ποσοστό γυναικών που έκαναν ψηλάφηση μαστού το προηγούμενο έτος, Γυναίκες ηλικίας 15 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) Σχήμα 6. 12 Ποσοστό γυναικών που είναι υπέρ του προσυμπτωματικού ελέγχου με μαστογραφία, Γυναίκες ηλικίας 15 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) Σχήμα 6. 13 Ποσοστό γυναικών που έκαναν μαστογραφία το προηγούμενο έτος, Σχήμα 7. 1 Σχήμα 7. 2 Σχήμα 7. 3 Σχήμα 7. 4 Σχήμα 7. 5 Γυναίκες ηλικίας 50-69 ετών, ΕΕ 15 (1996) Ποσοστό γυναικών δυσαρεστημένων με το βάρος τους, Γυναίκες ηλικίας 15 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) Ποσοστό γυναικών που έκαναν δίαιτα το προηγούμενο έτος, Γυναίκες ηλικίας 15 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) Ποσοστό γυναικών δυσαρεστημένων με το βάρος τους ανά κατηγορία βάρους, Γυναίκες ηλικίας 18 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) Κρούσματα AIDS σε εβήβους/ενηλίκους στις δύο κυριότερες ομάδες μετάδοσης, 1985-1995 Ποσοστό ελλιπώς ενημερωμένων γυναικών σχετικά με την ορμονοθεραπεία αντικατάστασης (HRT), Γυναίκες ηλικίας 35 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) 142 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ III ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΠΙΝΑΚΩΝ Πίνακας 1. 1: Στην υγεία των γυναικών δίνεται επαρκής προσοχή, Γυναίκες ηλικίας 15 ετών και άνω Πίνακας 2. 1 Γυναίκες επί του συνολικού πληθυσμού της Ευρωπαϊκής Ένωσης 1993 (ΕΕ 15) Γυναικείος και ανδρικός πληθυσμός στην ΕΕ (ΕΕ 15) Γάμοι και διαζύγια στην ΕΕ 15, 1960-1992 Γεννήσεις και γονιμότητα στην ΕΕ 15, 1960-1992 Πίνακας 2. 2 Πίνακας 2. 3 Πίνακας 2. 4 Πίνακας 2. 5 Χρήση μεθόδων αντισύλληψης και γονιμότητα (ΕΕ 15) Πίνακας 2. 6 Απασχόληση, ΕΕ 15 (1993) Πίνακας 2. 7 Η μερική απασχόλησης ως % της συνολικής απασχόλησης, ΕΕ 15 (1993) Πίνακας 2. 8 Ποσοστά ανεργίας, ΕΕ 15 (1993) Πίνακας 2. 9 Δείκτες ανάπτυξης φύλου (GDI) Πίνακας 3. 1 Προσδόκιμο επιβίωσης κατά τη γέννηση (σε έτη), ΕΕ 15 (1992 Πίνακας 3. 2 Προσδόκιμο επιβίωσης κατά το 15ο έτος της ηλικίας (σε έτη), ΕΕ 15 (1992) Πίνακας 3. 3 Προσδόκιμο επιβίωσης κατά το 45ο έτος της ηλικίας (σε έτη), ΕΕ 15 (1992) Πίνακας 3. 4 Προσδόκιμο επιβίωσης κατά το 65ο έτος της ηλικίας (σε έτη), ΕΕ 15 (1992) Πίνακας 3. 5 Εκτίμηση της υγείας, 1996, Γυναίκες ηλικίας 15 ετών και άνω, ΕΕ 15 Ιΐινακας 3. 6 Πίνακας 3. 7 Εκτίμηση της υγείας, 1996, Γυναίκες ηλικίας 75 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) Πίνακας 3. 8 Μέσο ύψος (σε cm), Γυναίκες ηλικίας 18 ετών και άνω ανά ομάδα ηλικιών, Εκτίμηση της υγείας, 1996, Γυναίκες ηλικίας 65-74 ετών, ΕΕ 15 (1996) ΕΕ 15 (1996) Πίνακας 4. 1 Αναπηρία λόγω μακροχρόνιας ασθένειας, Γυναίκες ηλικίας 15 ετών και άνω, ΕΕ 15(1996) Πίνακας 4. 2 Ποσοστό γυναικών με αναπηρία λόγω μακροχρόνιας ασθένειας ανά ομάδα ηλικιών, ΕΕ 15 (1996) Πίνακας 4. 3 Αναπηρία λόγω μακροχρόνιας ασθένειας, Γυναίκες ηλικίας 65 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) Πίνακας 4. 4 Ποσοστό γυναικών με μειωμένη δραστηριότητα κατά τις 2 προηγούμενες εβδομάδες λόγω ασθένειας ή τραυματισμού, Γυναίκες ηλικίας 16 ετών και άνω, ΕΕ 11 (1994) Πίνακας 4. 5 Ποσοστό γυναικών με μειωμένη δραστηριότητα κατά τις 2 προηγούμενες εβδομάδες λόγω ασθένειας ή τραυματισμού, Γυναίκες ηλικίας 65 ετών και άνω, ΕΕ 11 (1994) Πίνακας 4. 6 Ποσοστό γυναικών με μειωμένη δραστηριότητα κατά τις 2 προηγούμενες εβδομάδες λόγω συναισθηματικού ή ψυχικού προβλήματος, Γυναίκες ηλικίας 16 ετών και άνω, ΕΕ 12 (1994) Πίνακας 4. 7 Ποσοστό γυναικών με μειωμένη δραστηριότητα κατά τις 2 προηγούμενες εβδομάδες λόγω συναισθηματικού ή ι δ ι κ ού προβλήματος, Γυναίκες ηλικίας 65 ετών και άνω, ΕΕ 12 (1994) Πίνακας 4. 8 Ποσοστό γυναικών που συμβουλεύθηκαν γιατρό κατά τις 2 προηγούμενες εβδομάδες, Γυναίκες ηλικίας 15 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) Πίνακας 4. 9 Ποσοστό γυναικών που συμβουλεύθηκαν γιατρό κατά τις 2 προηγούμενες εβδομάδες ανά ομάδα ηλικιών, ΕΕ 15 (1996) Πίνακας 4. 10 Ποσοστό Πίνακας 4. 11 Ποσοστό γυναικών που το εισήχθησαν σε προηγούμενο έτος για λόγους διαφορετικούς του τοκετού, Γυναίκες ηλικίας 16 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) γυναικών που το εισήχθησαν σε προηγούμενο έτος για λόγους διαφορετικούς του τοκετού ανά ομάδα ηλικιών, ΕΕ 15 (1996) νοσηλευτικό νοσηλευτικό ίδρυμα ίδρυμα 143 Πίνακας 4. 12 Μέση διάρκεια νοσηλείας σε νοσηλευτικό ίδρυμα το προηγούμενο έτος, Γυναίκες ηλικίας 15 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) Πίνακας 5. 1 Απόψεις σχετικά με το ποιο φύλο προσβάλλεται περισσότερο από καρκίνο του πνεύμονα, Γυναίκες ηλικίας 15 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) Πίνακας 5. 2 Απόψεις σχετικά με το ποιο φύλο προσβάλλεται περισσότερο από καρδιοπάθεια, ΕΕ 15, Γυναίκες κάθε ηλικίας (1996) Πίνακας 5. 3 Απόψεις σχετικά με τους κυριότερους παράγοντες κινδύνου για καρδιοπάθεια (1996), Γυναίκες κάθε ηλικίας, ΕΕ 15 Πίνακας 6. 1 Ποσοστό καπνιστριών (1991), Γυναίκες ηλικίας 15 ετών και άνω, σε ορισμένα κράτη μέλη της ΕΕ Πίνακας 6. 2 Θνησιμότητα που αποδίδεται στο κάπνισμα (1990), Γυναίκες ηλικίας 35 ετών και άνω, ΕΕ 15 Πίνακας 6. 3 Ποσοστό υπέρβαρων και λιποβαρών γυναικών, Γυναίκες ηλικίας 18 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) Πίνακας 6. 4 Ποσοστό γυναικών που έκαναν έλεγχο της καρδιακής λειτουργίας το προηγούμενο έτος, Γυναίκες ηλικίας 15 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) Πίνακας 6. 5 Ποσοστό γυναικών που έκαναν εξέταση για χοληστερόλη το προηγούμενο έτος, Γυναίκες ηλικίας 15 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) Πίνακας 6. 6 Ποσοστό γυναικών που έκαναν εξέταση για σακχαρώδη διαβήτη το προηγούμενο έτος, Γυναίκες ηλικίας 15 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) Πίνακας 6. 7 Ποσοστό γυναικών που έκαναν εξέταση για οστεοπόρωση το προηγούμενο έτος, Γυναίκες ηλικίας 50 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) Πίνακας 6. 8 Ποσοστό γυναικών που προτιμούν γιατρό του ίδιου φύλου, Γυναίκες ηλικίας 15 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) Πίνακας 6. 9 Ποσοστό γυναικών που έκαναν εξέταση τραχηλικού επιχρίσματος το προηγούμενο έτος, Γυναίκες ηλικίας 15 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) Πίνακας 6. 10 Ποσοστό γυναικών που έκαναν ψηλάφηση μαστού το προηγούμενο έτος, Γυναίκες ηλικίας 15 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) Πίνακας 6. 11 Ποσοστό γυναικών που είναι υπέρ του προσυμπτωματικού ελέγχου με μαστογραφία, Γυναίκες ηλικίας 15 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) Πίνακας 6. 12 Ποσοστό γυναικών που έκαναν μαστογραφία το προηγούμενο έτος, Γυναίκες ηλικίας 15 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) Πίνακας 7. 1 Ποσοστό γυναικών δυσαρεστημένων με το βάρος τους, Γυναίκες ηλικίας 15 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) Πίνακας 7. 2 Ποσοστό γυναικών που έκαναν δίαιτα το προηγούμενο έτος, Γυναίκες ηλικίας 15 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) Πίνακας 7. 3 Σωρευτικός αριθμός κρουσμάτων AIDS ανά ομάδα μετάδοσης, ΕΕ 15 (1995) Πίνακας 7. 4 Σωρευτικός αριθμός κρουσμάτων ADDS και στα δύο φύλα, ΕΕ 15 (1995) Πίνακας 7. 5 Χρήση μεθόδων αντισύλληψης από τις γυναίκες και δείκτες γονιμότητας, ΕΕ 15 Πίνακας 7. 6 Αμβλώσεις, ΕΕ 15 Ιΐίνακας 7. 7 Ποσοστό ελλιπώς ενημερωμένων γυναικών σχετικά με την ορμονοθ^^πείΓ αντικατάστασης (HRT), Γυναίκες ηλικίας 35 ετών και άνω, ΕΕ 15 (1996) 144 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ IV ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Abel-Smith, Β. , Figueras, J. , Holland, W. , McKee, M. , Mossialos, E. (1995), Choices in Health Policy. London: Dartmouth. Alary, M. et al. (1993), "HTV infection in European female sex workers: epidemiological link with the use of petroleum based lubricants," AIDS, 7:401-408. American Psychiatric Association (1987,), Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM1U-R), Washington, D. C. : American Psychiatric Association. Arcel, L. T. , Mantonakis J. , Petersson, B. , et al. (1992), "Suicide attempts among Greek and Danish women and the quality of their relationships with husbands or boyfriends," Acta Psychiatry Scandinavica, 85(3), 189-95. Azevedo, M. H. P. ; Ferreira, C. P. (1992), "Anorexia Nervosa and Bulimia: A Prevalence Study," Acta Psychiatry Scandinavica, 86 : 432-436. Bailey, J. , Kraft van Ermel, L. (1995), "Hormone replacement therapy, current practice and future trends," European Menopause Journal, 2(1), 4-7. Baptista, F. et. al. (1996), "The Prevalence of Disturbances of Eating Behaviour in a Portuguese Female University Population," European Eating Disorders Review, 4(0), 144. 1-11. Bentham G. , et al (1995), "Factors affecting non-response to cervical cytology screening in Norfolk, England," Soc SciMed, 40: 131-35. Bille-Brahe U. , lessen G. (1994), "Suicide in Denmark. 1922-1991: The Choice of Method. " Acta Psychiatrica Scandinavica, 90 (2) 91-96. Birbaumer, A. (1996), Austrian Report on Women's Health, Vienna: Unpublished. Blair, S. N. et al. (1989), "Physical fitness and all-cause mortality," Journal of American Medical Association, 262(17):2395-2401. Blumen-Kantz, M. (1996), "Obesity: The World's Oldest Metabolic Disorder," Mednews. Boulton, A. (1996), "Hormone therapy may protect against Alzheimer's disease," BMJ, Vol. 313, p. 442. British Diabetic Association (1996^, Counting the Cost: The Real Impact of Non-Insulin Dependent Diabetes, London: British Diabetic Association. British Heart Foundation (1996), personal communication. Bruggeman, K. (1996), Belgian Report on Women's Health, Brussels: Unpublished. Burdorf, Α. , Swuste, P. Maas, P. v. d. (1988). "Asbest en gezondheid: van patientbespreking naar erkenning van beroepsziekten in Nederland," Ned Tijdschr Gcneeskunde, 132:2162-7. Canadian Task Force on the Periodic Health Examination (1986), "The Periodic Health Examination: 2, 1985 update," Can Med Assoc J, 134:724-729. Cancer screening for patients (1995), Mednews, 208/05499, December 1996. CancerNet (1996a), Screening for cervical cancer, 208/04728,. National Cancer Institute. CancerNet (1996b), Prevention of cervical cancer, 208/04734, National Cancer Institute. CEC (1995c), "The fight against cancer: an action plan for 1996-2000," Social Europe Two years of community social policy: July 1993 June 1995. Luxembourg: Office of the Official Publications of the European Communities, σελ. 101-103. Chou, S. P. , Dawson, D. A. (1994), "A study of the gender differences in morbidity among individuals diagnosed with alcohol abuse and/or dependence," JSubst Abuse, 6:381-392. Coeytaux, FM. , Leonard, AH. , Bloomer, CM. (1993), "Abortion," in: Koblinsky, M. , Timyan, J. , and Gay, J. (eds. ), The health of women: a global perspective, Colorado: Westview Press. Da Silva, L. F. (1996), Έκθεση της Πορτογαλίας σχετικά με την υγεία των γυναικών, Port: δεν έχει δημοσιευθεί. Davey-Smith, G. , Blane, D. , Bartley, M. (1994), "Explanations for socio-economic differentials in mortality. Evidence from Britain and elsewhere," European Journal of Public Health, 4: 131-144. Ditch, J. , Bradshaw, J. Eardley, T. (1994), Developments in national family policies in 1994. York: University of York. 145 Donaldson, R. J. and Donaldson, L. J. (1993), Essential Public Health Medicine, Dordrecht: Kluwer Academic Publishers. Dooghe, G. and Appleton, N. (1995), Elderly Women in Europe. Choices & Challenges, Leuven: Centrum voor Bevolkings- en Gezinsstudies. EEK (1992), Οδηγία 92/85/EOK, 10 Οκτωβρίου, 1992, Βρυξέλλες, ΕΕΚ. ΕΕΚ (1995a), Έκθεση της Επιτροπής σχετικά με την κατάσταση της υγείας στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα, 1995, COM(95) 357 τελικό, Βρυξέλλες, ΕΕΚ. ΕΕΚ (1995b), Η δημογραφική κατάσταση στην Ευρωπαϊκή Ένωση, 1994, Λουξεμβούργο: Υπηρεσία Επισήμων Εκδόσεων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων. ΕΕΚ (1996a), Η δημογραφική κατάσταση στην Ευρωπαϊκή Ένωση, 1995, Λουξεμβούργο: Υπηρεσία Επισήμων Εκδόσεων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων. ΕΕΚ (1996b), Ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο για τη σωματεμπορία γυναικών με σκοπό τη σεξουαλική εκμετάλλευση, COM(96) 567 τελικό, Βρυξέλλες, ΕΕΚ. Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων (ΕΕΚ) (1990), Η Ευρώπη κατά του καρκίνου: 1990- 1994, Δεύτερο σχέδιο δράσης, Λουξεμβούργο. Eshoj, Ο. , et al. (1994), "Increased prevalence of insulin-treated diabetes mellitus in Funen County, Denmark," Journal of Internal Medicine, 235 (5) 405-10. European Bureau for Action on Smoking Prevention ( 1994,), Tobacco and health in the European Union, an overview. Brussels: BAS P. European Centre for the Epidemiological Monitoring of AIDS, HTV/AIDS Surveillance in the European Community and COST countries Europe: Quarterly Report: No. 36. 30 September 1996. European Journal of Cancer Prevention (1994), Vol 3, Supplement 1. European Observatory for SMEs, Fourth Annual Report 1996, p. 330 European Working Group (1996), Environmental tobacco smoke and lung cancer risk. Trondheim: European Working Group. Eurostat (1993),. Population and social conditions. Women in the European Community, Rapid Reports, No. 10, Luxembourg: Office of Official Publications of the European Communities. Eurostat (1995a), Women and Men in the European Union: A Statistical Portrait, Luxembourg: Office for Official Publications of the European Communities. Eurostat (1995b), Επετηρίδα Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων. '95, Λουξεμβούργο: Υπηρεσία Επισήμων Εκδόσεων των Eurostat (1996), Social Portrait of Europe, Luxembourg: Office for Official Publications of the European Communities. Fiebach, N. H. , Viscoli, M. and Horwitz, R. I. (1990), "Differences between Women and Men in Survival after Myocardial Infarction: Biology or Methodology?" JAMA, Vol. 263, No. 8, 1092- 1096. Fisher, N. J. , Nielsen, P. K. (1993), "Θάνατος ύστερα από αυτοδηλητηρίαση. Δεκαετής μελέτη από μονάδα εντατικής θεραπείας" (στη δανική γλώσσα), Ugeskriftfor Lœger, 155: 1857-61 Folkhâlsoinstitutet & Centralfôrbundet for alkohol- och narkotikaupplysning (1995,), Alkohol och narkotikautvecklingen i Sverige. Rapport 95. Stockholm, Sweden. Folkhâlsoinstitutet och Socialstyrelsen (1995/ Ett liv av vikt. Regeringens uppdrag av anorexia- bulemia, Stockholm, Sweden. Foster, R. S. , Constanza, M. C. (1984), "Breast self-examination practices and breast cancer r. urv'---" Cancer, 53:999-1005. Foster, W. R. , Burton, B. T. (eds) (1985), "National Institutes of Health Consensus Conference: Hrnlth Implications of Obesity," Ann Intern Med, 103: 977-1077. Frigo, A. C. (1996), Έκθεση της Ιταλίας σχετικά με την υγεία των γυναικών, Padova: δεν έχε?, δημοσιευθεί. Gatrell Α. , Maddocks Α. , Kirwan M. , Garnett S. (1995), "Making GIS sing and dance to a Purchaser's tune, "Proceedings AGI 1995. Glenn, S. W. , Parsons. O. A. Stevens, L. (1989), "Effects of alcohol abuse and familial alcoholism on physical health in men and women," Health Psychol, 8:325-341. Haas, S. , Setoff, I. (1988), "Symptoms of oestrogen deficiency," in: Studd, J. W. W. and Whitehead, M. 1. ( eds. ), The Menopause. Oxford: Blackwell Scientific Publications, pp. 15-23. 146 Haavio-Mannila Ε. , Kontula Κ. (eds. ) (1993/ Suomalainen seksi. Tietoa suomalaisten sukupuolielûmàn muutoksesta. WSOY. Hall, E. M. , Johnson, J. V. , Tsou, T. (1993), "Women, Occupation, and Risk of Cardiov enfer Morbidity and Mortality," Occupational Medicine, Vol. 8, No. 4, 709-719. Hein, Suadicani, Gyntelberg (1992), "Lung Cancer Risk and Social Class," Danish Medical / > , , :. 39:173-6. Heise, L. (1993), "Violence against women: the missing agenda," in: Koblinsky, M. , Timyan, J. , and Gay, J. ( eds. ), The health of women: a global Perspective. Colorado: Westview Press. Hoek, H. W. ( 1995), "Impact of Urbanization on Detection of Eating Disorders," Psychiatry 152:8, 1272-1278. Irish Department of Health (1995), Developing a Policy for women's Health: A Discussion Document. Dublin: Stationary Office. Καλλίνικος, Γ. , Ρουμελιώτου, Α. ,. (1996), Έκθεση της Ελλάδας σχετικά με την υγεία των γυναικών, Αθήνα: δεν έχει δημοσιευθεί. Khan, S. et al. (1990), "Increased Mortality of Women in Coronary Artery Bypass Surgery: Evidence for Referral Bias," Ann IntMed, 112: 561-567. King, H. , Zimmet, P. (1988), "Trends in the prevalence and incidence of diabetes: non-insulin-dependent diabetes mellitus," World Health Statistics Quarterly. Rapport Trimestriel de Statistiques Sanitaires Mondiales, 41 (3-4) 190-6. Kliewer, E. V. , Smith, K. R (1995), "Breast cancer mortality among immigrants in Australia and Canada," Journal of the National Cancer Institute, 87(15): 1154-1161. Kroger, H. (éd. ) (1995), "Osteoporoosin diagnoisointi ja hotio Kuopion yliopistollisen sairaalan alueella," Pohjois-Savon sairaanhoitopiirin julkaisuja, Publication Series of the Pohjois-Savo Hospital District, No 22/1995, Kuopio. Laara, E. , Day N. E. , Hakama M. (1987), "Trends in mortality from cervical cancer in the Nordic countries: association with organized screening programmes," The Lancet, 8544:1247-9. Law, M. R. , Hackshaw, A. K. (1996), "Environmental Tobacco Smoke," Br Med Bull; 52: 22-34. Lee, P. N. (1992), Environmental tobacco smoke and mortality. Bask: Karger. Le, M. G. , Hill, C, Kramar, Α. , Flamant, R. (1984), "Alcoholic beverage consumption and breast cancer in a French case-control study," Am J Epidemiol, 120:350-357. Le Geyte, M. , Mant, D. , Vessey, M. P. , et al. (1992), "Breast self-examination and survival from breast cancer," Br J Cancer, 66:917-918. Lerner, D. J. , Kannei, W. B. (1986), "Patterns of coronary heart disease morbidity and mortality in the sexes: A 26-year follow-up of the Framingham population," American Heart Journal, Vol. 111, No. 2, 383-390. Llewellyn-Jones, D. , and Abraham, S. (1988), Menopause. Oxford: Penguin Books. Marmot, M. , Brunner, E. (1991), "Alcohol and cardiovascular disease: the status of the U shaped curve," BMJ; 303:565-568. Martinez, F. J. , Varela E. , Suarez S. (1994), "The menopause and hormone replacement therapy: its prevalence in the town of Lugo," Atencion Primaria, 14(9); 1052-7. McKeganey, N. , et al. ( 1992), "Female streetworking prostitution and HTV infection in Glasgow," BMJ, 305:801-804. McWilliams, M. , Gray, A. M. (1996), Έκθεση της Βόρειας Ιρλανδίας σχετικά με την υγεία των γυναικών, Μπέλφαστ: δεν έχει δημοσιευθεί. Ministère de la Santé de Grand-Duché de Luxembourg (1994), Santé pour Tous, Luxembourg. Υπουργείο Υγείας, Δανία ( 1994a), H ζωή στη Δανία, Κοπεγχάγη: Υπουργείο Υγείας. Υπουργείο Υγείας, Δανία ( 1994b), Τάσεις της θνησιμότητας από αυτοκτονία στη Δανία (στη δανική γλώσσα), Κοπεγχάγη: Υπουργείο Υγείας. Υπουργείο Υγείας, Δανία ( 1994c), Τάσεις του καρκίνου και θνησιμότητα από καρκίνο στη Δανία (στη δανική γλώσσα), Κοπεγχάγη: Υπουργείο Υγείας. Υπουργείο Υγείας, Δανία ( 1994d), // καρδιοπάθεια στη Δανία, (στη δανική γλώσσα), Κοπεγχάγη: Υπουργείο Υγείας. Moloney, Ε. (1996), "Domestic violence 'suffered by 1 in 5 women\" Irish Independent^ 30 April, 1996. 147 Mooney Κ. (1993), The Hidden Figure: Domestic Violence in North London. Islington: Islington Council. Nordentoft, M. , et al. (1993) "High mortality by natural and unnatural causes: A 10 year follow up study of patients admitted to a poisoning treatment centre after suicide attempts, " BMJ, 306: 1637- 41. North, C. S. (1996), "Alcoholism in women - more common - and serious — than you might think," PostgradMed, 100:221-224. Nystrom, L. , Rutqvist, L. E. , Wall, S. et al. (1993), "Breast cancer screening with mammography: an overview of Swedish randomised trials. " Lancet, 341:973-978. O'Malley, M. S. , Fletcher, S. W. (1987), "Screening for breast cancer with breast self examination," JAMA; 257:2197-2203. Paganini-Hill, A. (1995), "The risks and benefits of estrogen replacement therapy: leisure world," IntJ Fertil Menopausal Stud, 40(suppl l):54-62. Petersson, B. (1996), Έκθεση της Δανίας σχετικά με την υγεία των γυναικών, Κοπεγχάγη: δεν έχει δημοσιευθεί. Peto, R. et al. (1994), Mortality from smoking in developed countries. 1950-2000. Indirect estimates from vital statistics, Oxford: Oxford Medical Publications. Pi-Sunyer, F. X. (1993), "Medical Hazards of Obesity," Ann Intern Med, 119:665-660. Piot, P. , et al. (1990), HIV infection in female prostitutes, Antwerp: Institute of Tropical Medicine. Platts et al. (1992), "WHO/EURO Multi-Centre Study on Parasuicide," Acta Psychiatry Scandinavica, 85:97-104. Pukkala (1993), Women and men in Finland, Living Conditions 1995:1, Finnish Cancer Registry: Cancer Statistics of NAWH. Riper, H. , Cowley, H. (1996), Έκθεση της Ιρλανδίας σχετικά με την υγεία των γυναικών, Limerick: δεν έχει δημοσιευθεί. Roberts, Η. (1992), "Introduction: women's health matters," in: Women's Health Matters. Roberts, H. (éd. ), London: Routledge, pp. 1-10. Rohan, T. E. , McMichael, A. J. (1988), "Alcohol consumption and risk of breast cancer," Int J Cancer, 41:695-699. Romkens, R. (1992), Gewoon Geweld? Amsterdam/Lisse: S wets & Zeitlinger. Salonen, J. T. , Nyyssonen, K. , Korpela, H. , Tuomilehto, J. , Seppanen R. , Salonen, R. (1992), "High stored iron levels are associated with excess risk of myocardial infarction in eastern Finnish men," Circulation, 86:803-811. Sanchis, C. (1996) Έκθεση της Ισπανίας σχετικά με την υγεία των γυναικών, Valencia: δεν έχει δημοσιευθεί. Saurel-Cubizolles, M. J. , Blondel, Β. (1996), La Santé des Femmes, Paris: Flammarion Médecine- Sciences. Schaapveld, K. , Hirasing, R. A. (1993), Preventiegids, Assen/Maastricht: Van Gorcum. Scientific American (1996), Special Issue: What you need to know about cancer, Vol. 275, No. 3. Screening for cervical cancer (1996), Mednews (208/04728), March 1996. Segal, S. , LaGuardia, K. D. et al. , (1990), "Termination of pregnancy: a global view," Baillieres Clin Obstet Gynecol, 4:235-247. Silva, L. (1995), "Entre Marido e Mulher Alguém Meta a Colher". In: À Bolina: Colecçâo das Mulheres e dos Homens. Sinkkonen, S. (1996), Έκθεση της Φινλανδίας σχετικά με την υγεία των γυναικών^ Kuopio: ?•-/•· έχει δημοσιευθεί. Smith, G. D. and A. N. Phillips (1996), "Passive smoking and Health: Should we believe Philip Morris's 'experts'?" BM/; 313: 929-33. Stray-Pedersen, B. (1996), "Osteoporosis - The Silent Thief in: European Institute of Women's Health, Women in Europe: Towards Healthy Ageing, Conference Report, 16 October 1996, Dublin: European Institute of Women's Health. Sundh, M. , Renck, B. (1996) Έκθεση της Σουηδίας σχετικά με. την υγεία των γυναικών, Karlstad: δεν έχει δημοσιευθεί. Sytkowski, Ρ. Α. , Kannel, W. B. , D'Agostino, R. B. (1990), "Changes in risk factors and the decline in mortality from cardiovascular disease," Ν Engl J Med, 322:1635-41. 148 The National Women's Health Resource Center (1992), National Women's Health Report, New York: The National Women's Health Resource Center. Thomas, C. (1996), Έκθεση του Ηνωμένου Βασιλείου σχετικά με την υγεία των γυναικών, Lancaster: δεν έχει δημοσιευθεί. Thomasson, H. R. (1995), "Gender differences in alcohol metabolism. Physical responses to ethane: Recent Dev Alcohol 12:163-179. Thornton, L. (1992), Smoking in pregnancy: behaviour, belief and attitudes of women attending a Dublin maternity hospital. Dublin: διδακτορική διατριβή που υποβλήθηκε για συμμετοχή στο Τμήμα Δημόσιας Υγείας της Ιατρικής Σχολής του Royal College of Physicians της Ιρλανδίας (Faculty of Public Health Médecine of the Royal College of Physicians of Ireland) (δεν έχει δημοσιευθεί). Topo Pâivi, Klaukka Timo, Hemminki Elina ja Uutela Antti (1991), "Use of hormone replacement therapy in 1976-89 by 45-64 year-old Finnish women," Journal of Epidemiology and Community Health, 45: 277-280. Tunstall-Pedoe, H. et al. (1994), "Myocardial Infarction and Coronary Deaths in the WHO MONICA Project," Circulation, 90:583-612. United Nations (1991), The World's Women 1970-1990, Trends and Statistics. New York: United Nations. United Nations (1994), A/RES/48/I04. United Nations Development Programme (1995), Human Development Report 1995. New York: Oxford University Press. Vermeulen, M. (1996), Έκθεση των Κάτω Χωρών σχετικά με την υγεία των γυναικών, Αμστερνταμ: δεν έχει δημοσιευθεί. Vervaet, M. et al. (undated), Attitudes of schoolboys and girls towards body-weight and eating habits and Eating-style as a risk factor for eating disorders: a pilot study in young females. (Belgium, δεν έχει δημοσιευθεί). Vioque J, Fenollar J. (1995), "The distribution of mortality by cervical cancer in Spain from 1981 to 1986. An ecological study," Medicina Clinica, 104 (8): 287-92. West, R. (1994), Eating disorders: anorexia nervosa and bulimia nervosa. London: Office of Health Economics. Wielandt, C. (1996), Έκθεση της Γερμανίας σχετικά με την υγεία των γυναικών, Βόννη: δεν έχει δημοσιευθεί. World Health Organization (WHO) (1994), Health in Europe, European Series, No. 56, Regional Publications, Copenhagen: WHO Regional Office for Europe. WHO (1995a,), Highlights on Women's Health in Europe. Copenhagen: WHO Regional Office for Europe. WHO (1995b), Investing in women's health: Central and Eastern Europe. Copenhagen: WHO Regional Publications, 55. WHO (1995c), Highlights on Health in Belgium, Copenhagen: WHO Regional Office for Europe (draft) WHO (1995d), Highlights on Health in Denmark, Copenhagen: WHO Regional Office for Europe (draft). WHO (1995e), Highlights on Health in France, Copenhagen: WHO Regional Office for Europe (draft). WHO (1995f), Highlights on Health in Germany, Copenhagen: WHO Regional Office for Europe (draft). WHO (1995g), Highlights on Health in Greece, Copenhagen: WHO Regional Office for Europe (draft). WHO (1995h), Highlights on Health in Ireland, Copenhagen: WHO Regional Office for Europe (draft). WHO (1995i), Highlights on Health in Italy, Copenhagen: WHO Regional Office for Europe (draft). WHO (1995j), Highlights on Health in Luxembourg, Copenhagen: WHO Regional Office for Europe (draft). WHO (1995k), Highlights on Health in Portugal, Copenhagen: WHO Regional Office for Europe (draft). 149 WHO (1995m), Highlights on Health in Spain, Copenhagen: WHO Regional Office for Europe (draft). WHO (1995n), Highlights on Health in The Netherlands, Copenhagen: WHO Regional Office for Europe (draft). WHO (1995o), Highlights on Health in the United Kingdom, Copenhagen: WHO Regional Office for Europe (draft). Willett, W. C, et al. (1987), "Moderate alcohol consumption and the risk of breast cancer," Ν Eng J Med, 316:1174-1180. ΠΗΓΕΣ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΕΕΚ (1995), Η δημογραφική κατάσταση στην Ευρωπαϊκή Ένωση, 1994, Λουξεμβούργο: Υπηρεσία Επισήμων Εκδόσεων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων. ΕΕΚ (1996a), Η δημογραφική κατάσταση στην Ευρωπαϊκή Ένωση, 1995, Λουξεμβούργο: Υπηρεσία Επισήμων Εκδόσεων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων. European Centre for the Epidemiological Monitoring of AIDS, HTV/AIDS Surveillance in the European Community and COST countries Europe: Quarterly Report: No. 36. 30 September 1996. Eurostat (1995a), Women and Men in the European Union: A Statistical Portrait. Luxembourg: Office for Official Publications of the European Communities. Eurostat (1995b), Επετηρίδα Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων. '95, Λουξεμβούργο: Υπηρεσία Επισήμων Εκδόσεων των Eurostat (1996), Social Protrait of Europe, Luxembourg: Office for Official Publications of the European Communities. Eurostat database, 1997. OECD (1994), Employment Outlook. Paris: OECD, July, 1994. OECD (1995), The Labour Force Statistics: 1973-1993. Paris: OECD. Peto, R. et al. (1994), Mortality from smoking in developed countries. 1950-2000. Indirect estimates from vital statistics, Oxford: Oxford Medical Publications. WHO ( 1995p), 1994 World Health Annual Statistics. Geneva: WHO. WHO (1996), Health for All Database, Copenhagen: WHO Regional Office for Europe. 150 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ V ΣΥΝΤΟΝΙΣΤΕΣ ΤΩΝ ΚΡΑΤΩΝ ΜΕΛΩΝ Οι συντονιστές των κρατών μελών συνέταξαν μη δημοσιευθείσες εθνικές εκθέσεις υχενικά με την υγεία των γυναικών, οι οποίες χρησιμοποιήθηκαν ως πηγή για τη σύνταξη της παρούσας έκθεσης. Αυστρία κα Andrea Birbaumer Technische Universitat Wien Inst. f. Gestaltungs- und Wirkungsforschung Abteilung fur CSCW Vienna Βέλγιο κα Katrien Bruggeman Καθ. Mieke van Haegendoren Nederlandstalige Nationale Vrouwenraad 'De Amazone Brussel Δανία Δρ Birgit Petersson Department of Social Medicine Medical Female Research Unit University of Copenhagen Panum Institute Copenhagen Φινλανδία Καθ. Sirkka Sinkkonen Καθ. Katri Vehvilainen-Julkunen Department for Health Policy and Management University of Kuopio Kuopio Γαλλία (Συνεργασία με βάση: Saurel-Cubizolles, M. J. , Blondel, Β. (1996), La Santé des Femmes. Paris: Flammarion Médecine-Sciences, βλ. βιβλιογραφία, η έκδοση αυτή δεν έγινε με πρωτοβουλία του European Women's Health Project). Δρ Beatrice Blondel [NSERM Unité de Recherches Epidémiologiques sur la Santé des Femmes et des Enfants-U 149 Villejuif Cedex France 151 Γερμανία Δρ Caren Weilandt κ. Adrienne Zeir Wissenschaftliches Institut der Arzte Deutchslands (WIAD) Bonn Ελλάδα Δρ Γεώργιος Καλλίνικος Καθ. Αναστασία Ρουμελιώτου Εθνική Σχολή Δημόσιας Υγείας Αθήνα Ιρλανδία Δρ Η. Riper κα Η. Cowley University of Limerick Limerick Ιταλία Καθ. Francesco Grigoletto Δρ Anna Chiara Frigo Universita1 degli Studi di Padova Instituto di Igiene Padova Λουξεμβούργο Δρ Η. Riper University of Limerick Limerick Κάτω Χώρες κα Mary Vermeulen Foundation Augustus Amsterdam Βόρεια Ιρλανδία Δρ Monica McWilliams Δρ Ann Marie Gray University of Ulster Belfast 152 Πορτογαλία Καθ. Luisa Ferreira Da Silva Comissao Para a Igualdade e Para os Direitos das Mulheres (Επιτροπή για την ισότητα και τα δικαιώματα των γυναικών) Υπουργείο Απασχόλησης και Κοινωνικής Ασφάλισης Porto Ισπανία κα Carmen Sanchis Ινστιτούτο Δημόσιας Υγείας της Valencia Generalitat Valenciana (Conselleria de Sanitat i Consum) Institut Valencia d'Estudis en Salut Publica (IVESP) Valencia Σουηδία κα Mona Sundh κα Barbro Renck Centrum for Folkhalsoforskning Κέντρο για την έρευνα στον τομέα της δημόσιας υγείας Karlstad Ηνωμένο Βασίλειο Δρ Carol Thomas University of Lancaster Dept. of Applied Social Science Lancaster 153 ISSN 0254-1483 COM(97) 224 τελικό ΕΓΓΡΑΦΑ GR 05 Αριθ. καταλόγου : CB-CO-97-214-GR-C ISBN 92-78-19697-5 Υπηρεσία Επισήμων Εκδόσεων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων L-2985 Λουξεμβούργο