title: Οι επικουρικές συντάξεις στην Ενιαία Αγορά: - Πράσινο Βιβλίο

eurovoc_concepts:
European social policy
freedom of movement
social security
supplementary pension

text: ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ Βρυξέλλες, 10. 06. 1997 COM(97)283 τελικό Οι επικουρικές συντάξεις στην Ενιαία Αγορά: Πράσινο Βιβλίο (υποβληθέν από την Επιτροπή) Οι επικουρικές συντάξεις στην Ενιαία Αγορά ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΚΑΙ ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ. Ι ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ι ΤΟ ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΟ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ. 1 Α. Β. Τρέχουσες δημογραφικές τάσεις Δημοσιονομικές επιπτώσεις των δημογραφικών αλλαγών στα συστήματα κρατικών συντάξεων Τρέχουσα διάταξη των συνταξιοδοτικών παροχών Συμπέρασμα Γ. Δ. 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ II ΣΥΝΤΑΕΙΟΔΟΤΙΚΕΣ ΠΑΡΟΧΕΣ ΚΑΙ ΚΕΦΑΛΑΙΑΓΟΡΕΣ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ Α. Μέγεθος των συνταξιοδοτικών ταμείων στην ΕΕ Β. Πώς επενδύονται τα κεφάλαια των συνταξιοδοτικών ταμείων και ασφαλιστικών εταιρειών ζωής στην Ευρωπαϊκή Ένωση Αποδόσεις των επενδύσεων των κεφαλαίων των συνταξιοδοτικών ταμείων Η επίπτωση των διαφορών στην απόδοση Είναι δυνατόν να επιτευχθούν υψηλότερες αποδόσεις χωρίς υπερβολικούς κινδύνους; Γ. Δ. Ε. ΣΤ. Με ποιο τρόπο θα μπορέσουν οι κοινοτικές κεφαλαιαγορές να απορροφήσουν τις μελλοντικές αυξήσεις των επενδύσεων των συνταξιοδοτικών ταμείων και των ασφαλιστικών επιχειρήσεων ζωής της Ευρωπαϊκής Ένωσης; 1 2 9 10 10 11 11 12 13 15 ΚΕΦΑΛΑΙΟ III ΚΑΝΟΝΕΣ ΠΡΟΛΗΠΤΙΚΗΣ ΕΠΟΠΤΕΙΑΣ ΠΡΟΣΑΡΜΟΣΜΕΝΟΙ ΣΤΗΝ ΕΝΙΑΙΑ ΑΓΟΡΑ 17 Α. Β. Γ. Δ. Ο ρόλος της προληπτικής εποπτείας έναντι των συνταξιοδοτικών ταμείων και των επιχειρήσεων ασφάλισης ζωής καθώς και των διαχειριστών τους Οι επιπτώσεις από την ύπαρξη υπερβολικών κανονιστικών ρυθμίσεων όσον αφορά τις επενδύσεις των συνταξιοδοτικών ταμείων της δεύτερης κατηγορίας Κανόνες σχετικά με τις επενδύσεις που πραγματοποιούν οι επιχειρήσεις ασφάλισης ζωής (τρίτη κατηγορία) Τα καθεστώτα της δεύτερης και της τρίτης κατηγορίας πρέπει να υπόκεινται σε ανάλογους κοινοτικούς κανόνες Διαχειριστές των ταμείων Ε. ΣΤ. Η μελλοντική εξέλιξη 17 18 20 21 22 22 ΑΚ ΚΕΦΑΛΑΙΟ IV ΔΙΕΥΚΟΛΥΝΣΗ ΤΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΗΣ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑΣ ΤΩΝ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ Α. Β. Γ. Γενικές παρατηρήσεις Εμπόδια στην ελεύθερη κυκλοφορία των προσώπων σχετιζόμενα με τα καθεστώτα επικουρικής συνταξιοδότησης Δυνατές προσεγγίσεις 25 25 25 29 ΚΕΦΑΛΑΙΟ V Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΦΟΡΟΛΟΓΙΑΣ ΓΙΑ ΤΑ ΚΑΘΕΣΤΩΤΑ 32 ΕΠΙΚΟΥΡΙΚΗΣ ΣΥΝΤΑΞΙΟΔΟΤΗΣΗΣ Α. Β. Γ. Γενικές παρατηρήσεις Η αποφυγή της διπλής φορολόγησης Οι λόγοι που συνηγορούν υπέρ μιας κοινής προσέγγισης 32 33 34 Πίνακας Ι Επίπεδα κάλυψης - Κατηγορία 2 ΠΙΝΑΚΕΣ Πίνακας II Περιουσιακά στοιχεία συνταξιοδοτικών ταμείων - συνολικά και επί τοις % του ΑΕΠ (1993) Πίνακας III Περιουσιακά στοιχεία εταιρειών ασφάλισης ζωής - συνολικά και επί τοις % του ΑΕΠ (1995) Πίνακας IV Πίνακας V Κατανομή των περιουσιακών στοιχείων των συνταξιοδοτικών ταμείων (κατηγορία 2), επί τοις % του συνόλου των περιουσιακών στοιχείων (1994) Κατανομή των περιουσιακών στοιχείων εταιρειών ασφάλισης ζωής (κατηγορία 3), ως ποσοστό του συνόλου των περιουσιακών στοιχείων (1994) Πίνακας VI Διαφορές απόδοσης μεταξύ μετοχών και ομολόγων Πίνακας Via Πραγματικές αποδόσεις (% ετησίως) (1967-1990), σε εγχώριο νόμισμα Πίνακας νίβ Επιπλέον αποδόσεις των αγορών μετοχών σε σχέση με τις αγορές ομολογιών (% ετησίως) (1981-1995) σε εγχώριο νόμισμα Πίνακας νίγ Πραγματικές αποδόσεις (% ετησίως) από τις αγορές των ΗΠΑ, του Η. Β. και του Βελγίου y\L Πίνακας VII Συνταξιοδοτικά ταμεία 1984-1993. Μέσες αποδόσεις, μεταβλητότητα και σχέση απόδοσης κινδύνου Πίνακας VIII Μέγεθος χρηματιστηριακών αγορών (εγχώριες μετοχές) (1996) Πίνακας IX Συνοπτική παρουσίαση των εθνικών νομοθεσιών που ισχύουν για τα χαρτοφυλάκια των συνταξιοδοτικών ταμείων (κατηγορία 2) Πίνακας Χ Κανόνες της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τις επενδύσεις των εταιρειών ασφάλισης ζωής (κατηγορία 3) Πίνακας XI Σύνοψη των εθνικών νομοθεσιών για τις εταιρείες ασφάλισης ζωής (κατηγορία 3) Πίνακας XII Περιουσιακά στοιχεία καθεστώτων ομαδικής ασφάλισης ζωής, ως ποσοστό των περιουσιακών στοιχείων των συνταξιοδοτικών καθεστώτων της κατηγορίας 2 (1994) Πίνακας XIII Σύγκριση συνταξιοδοτικών ταμείων και εταιρειών ασφάλισης ζωής Υποσημειώσεις ιν AC ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΚΑΙ ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ Οι συνταξιοδοτικές παροχές αποτελούν βασική πτυχή της κοινωνικής προστασίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Αυτό γίνεται σαφές στην ανακοίνωση της Επιτροπής για την Κοινωνική Προστασία1. Το παρόν έγγραφο στηρίζεται στην ανακοίνωση αυτή και αναπτύσσει ορισμένες ιδέες που έχουν σχέση με διάφορες πτυχές της επικουρικής συνταξιοδότησης. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση σήμερα για τη στήριξη ενός συνταξιούχου απαιτούνται 4 άτομα σε ηλικά εργασίας. Μέχρι το 2040 θα είναι 2. Η πρόβλεψη αυτή είναι αποτέλεσμα της μεγαλύτερης μακροβιότητας και της μείωσης των γεννήσεων στην Ευρώπη. Ο μέσος αριθμός γεννήσεων ανά θήλυ άτομο μειώθηκε από 2,5 το 1965 σε 1,8 στη Γαλλία και το Ηνωμένο Βασίλειο, και σε λιγότερο από 1,5 στη Γερμανία, την Ιταλία και την Ισπανία. Το φαινόμενο αυτό δεν αφορά αποκλειστικά την ΕΕ, αλλά αποτελεί επίσης χαρακτηριστικό, σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό, των περισσοτέρων ανεπτυγμένων χωρών. Οι υποχρεωτικές κρατικές συντάξεις στην ΕΕ καταβάλλονται κυρίως από το κράτος από τα τρέχοντα έσοδα («pay as you go»: σύστημα καταβολής των συντάξεων από τις τρέχουσες εισφορές των εργαζομένων). Επί του παρόντος, δεν υπάρχουν γενικά οργανισμοί επενδύσεων για τις κρατικές συντάξεις. Εάν δεν αλλάξουν οι σημερινές πολιτικές όσον αφορά τη συνταξιοδότηση, θα προκύψει αναπόφευκτα μία αύξηση των κρατικών δαπανών για την καταβολή συντάξεων λόγω του αυξανόμενου αριθμού των συνταξιούχων. Επί του παρόντος, οι κρατικές συντάξεις αντιστοιχούν στο 10% του ΑΕΠ. Εάν δεν υπάρξει κάποια αλλαγή πολιτικής, το ποσοστό αυτό θα αυξηθεί σημαντικά μέχρι το 2030. Τα κράτη μέλη θα δυσκολευτούν πολύ να ικανοποιήσουν την αύξηση αυτή δεδομένου του ήδη υψηλού επιπέδου των δημοσίων δαπανών στην ΕΕ και της δέσμευσης τους όσον αφορά τη δημοσιονομική πειθαρχία. Αρκετά κράτη μέλη έχουν ήδη αρχίσει κάποιες μεταρρυθμίσεις για να εξασφαλίσουν τη συνέχιση της καταβολής των κρατικών συντάξεων και μελετώνται περαιτέρω αλλαγές. Στην παρούσα φάση, οι κρατικές συντάξεις (κατηγορία 1) αποτελούν τον βασικό όγκο των συνταξιοδοτικών παροχών (88%), αλλά με την ανάγκη διατήρησης του επιπέδου των εισοδημάτων από κρατικές συντάξεις, θα πρέπει να υπάρξει όλο και περισσότερο προσφυγή σε άλλες κύριες πηγές συνταξιοδοτικών εισοδημάτων: • • συνταξιοδοτικά καθεστώτα που συνδέονται με την απασχόληση (κατηγορία 2). συνταξιοδοτικά καθεστώτα στα οποία συμμετέχουν τα μεμονωμένα άτομα, συνήθως δε συμβάσεις με ασφαλιστικές εταιρείες του κλάδου ζωής (κατηγορία 3). Η Επιτροπή παραδέχεται ότι οι πολιτικές σχετικά με τα επικουρικά καθεστώτα των κατηγοριών 2 και 3 που αναλύονται στο παρόν έγγραφο δεν αποτελούν κατά κανένα τρόπο πανάκεια για την επίλυση των προβλημάτων που αναμένονται να προκύψουν λόγω των δημογραφικών αλλαγών. Τα συστήματα κοινωνικής ασφάλισης των κρατών μελών θα εξακολουθήσουν να σηκώνουν το /? λ κύριο βάρος της καταβολής των συντάξεων, με έμφαση στην κοινωνική αλληλεγγύη εντός και μεταξύ των γενεών. Σύμφωνα με την αρχή της επικουρικότητας, τα κράτη μέλη μπορούν να αποφασίσουν για το ρόλο που επιθυμούν να έχει η κάθε μία από τις τρεις αυτές πηγές συνταξιοδότησης για την παροχή συνταξιοδοτικών εισοδημάτων. Μπορούν να αλλάξουν την ισορροπία μεταξύ των πηγών αυτών άμεσα, μεταβάλλοντας τους κανόνες για τις κρατικές συντάξεις ή καθιστώντας υποχρεωτικά τα καθεστώτα που συνδέονται με την εργασία, είτε έμμεσα, μέσω φορολογικών κινήτρων. Δεδομένης όμως της ύπαρξης και πιθανής ανάπτυξης των επικουρικών κεφαλαιοποιητικών καθεστώτων, το Πράσινο Βιβλίο εξετάζει με ποιόν τρόπο μπορεί η Ενιαία Αγορά να συμβάλει στην αποτελεσματικότερη λειτουργία των καθεστώτων αυχών. Σε αντίθεση με τα κρατικά καθεστώτα τα περισσότερα συστήματα των κατηγοριών 2 και 3 λειτουργούν με κεφαλαιοποίηση: αυτό σημαίνει ότι στηρίζονται σε κεφάλαια τα οποία επενδύονται για να αποδώσουν τις μελλοντικές συνταξιοδοτικές παροχές2. Παρά το γεγονός ότι η συμμετοχή των καθεστώτων αυτών στις συνολικές συνταξιοδοτικές δαπάνες είναι επί του παρόντος σχετικά χαμηλή, τα κεφάλαια που επενδύονται για την εκπλήρωση των μελλοντικών συνταξιοδοτικών υποχρεώσεων είναι τεράστια: το 1993 υπήρχαν επενδεδυμένα εκ μέρους των επικουρικών ασφαλιστικών καθεστώτων περίπου 1. 200 δισ. ECU · από τα 1. 600 δισ. ECU των κεφαλαίων που είναι επενδεδυμένα σε ασφαλιστήρια συμβόλαια ζωής, ένα μικρό πλην όμως σημαντικό τμήμα αντιπροσωπεύει συνταξιοδοτικές παροχές. Τα ποσά πρόκειται να αυξηθούν στο μέλλον. Μολονότι τα συστήματα της κατηγορίας 2 και 3 σε όλα τα κράτη μέλη αναπτύσσονται και παρέχουν το ήμισυ μόν της κάλυψης που παρατηρείται σήμερα στις Κάτω Χώρες και το Η. Β. (όπου ισχύουν επί του παρτόντος τα υψηλότερα επίπεδα κάλυψης), τα κεφάλαια τους θα αυξηθούν σε 3. 000 δισεκατ. ECU. Η αύξηση των κεφαλαίων αυτών αποτελεί ένα από τα στοιχεία για τη διατήρηση του επιπέδου των συνταξιοδοτικών εισοδημάτων και παρουσιάζεται η ευκαιρία για την οικονομία της ΕΕ να επωφεληθεί από την αύξηση αυτή· το Πράσινο Βιβλίο θέτει το ερώτημα πώς τα οφέλη αυτά είναι δυνατόν να υλοποιηθούν μέσω της κοινοτικής κεφαλαιαγοράς, ιδιαίτερα ενόψει της καθιέρωσης της Οικονομικής και Νομισματικής Ένωσης. Επί του παρόντος, τα συνταξιοδοτικά καθεστώτα που συνδέονται με την απασχόληση και τις ασφαλιστήριες συμβάσεις ζωής στα περισσότερα κράτη μέλη τοποθετούν μεγάλο μέρος των περιουσιακών τους στοιχείων σε κρατικούς τίτλους στο οικείου κράτος μέλος. Λόγω της δέσμευσης των κρατών μελών όσον ας)ορά τη δημοσιονομική σταθερότητα είναι δυνατόν να είναι περιορισμένες οι δυνατότητες αύξησης των κρατικών ομολόγων. Αυτό σημαίνει ότι θα πρέπει μάλλον να αυξηθεί η προσφορά μετοχών και ομολόγων του ιδιωτικού τομέα εάν πρόκειται να απορροφηθεί από την κεφαλαιαγορά την Ευρωπαϊκής Ένωσης η ποσότητα των διαθέσιμων κεφαλαίων. Η εν λόγω αγορά πρόκειται συνεπώς να αναμορφωθεί με ευνοϊκές επιπτώσεις για την κοινοτική βιομηχανία, και τις υποδομές. Ορισμένοι από τους κανόνες που επιβάλλονται σήμερα από τα κράτη μέλη στο πλαίσιο της προληπτικής εποπτείας των ταμείων αυτών φαίνεται ότι θέτουν περιορισμούς μεγαλύτερους από εκείνους που απαιτούνται αντικειμενικά και εμποδίζουν την ελεύθερη κυκλοφορία των κεφαλαίων στην Ενιαία Αγορά. Είναι 4<- σαφές ότι απαιτείται μια προληπτική εποπτεία για να μπορούν να ανταποκριθούν στις μελλοντικές τους υποχρεώσεις οι συνταξιοδοτικοί οργανισμοί και οι ασφαλιστικές επιχειρήσεις ζωής. Η εποπτεία δεν πρέπει να χαλαρώσει. Ένας από τους στόχους του Πράσινου Βιβλίου είναι να εξεταστεί με ποιον τρόπο θα εξασφαλιστεί η διατήρηση των παροχών, θα αρθούν οι σημερινοί συσανάλογοι περιορισμοί και θα μπορέσει παράλληλα να αναπτυχθεί μια πραγματική Ενιαία Αγορά για τα συνταξιοδοτικά ταμεία προς όφελος των σημερινών και μελλοντικών συνταξιούχων. Από τα υπάρχοντα στοιχεία φαίνεται ότι οι εναλλακτικές μέθοδοι εποπτείας παρέχουν ισοδύναμη ασφάλεια. Οι μέθοδοι αυτές θα προσφέρουν δύο πρόσθετα πλεονεκτήματα: θα είναι σύμφωνες με την αρχή της ελεύθερης κίνησης των κεφαλαίων και θα ενθαρρύνουν την ανάπτυξη της κεφαλαιαγοράς της ΕΕ. Η αγορά αυτή θα έχει μεγαλύτερη ρευστότητα σε σχέση με τις επιμέρους εθνικές αγορές· και θα παρέχουν τη δυνατότητα στα συνταξιοδοτικά ταμεία να επενδύουν μεγαλύτερο μέρος των περιουσιακών τους στοιχείων σε μακροπρόθεσμα χρηματοπιστωτικά μέσα όπως οι μετοχές, σύμφωνα με τη διάρθρωση των υποχρεώσεων τους. Ορισμένοι παρατηρητές πιστεύουν ότι η στρατηγική αυτή θα αυξήσει τις αποδόσεις των επενδύσεων των ταμείων επειδή τα μέσα αυτά είχαν ανέκαθεν μεγαλύτερες αποδόσεις σε σχέσεις με τα κρατικά ομόλογα Το τελευταίο αυτό σημείο μπορεί να είναι σημαντικό. Είναι δυνατόν ορισμένα συνταξιοδοτικά ταμεία της ΕΕ να αυξήσουν τιςτρέχουσες αποδόσεις τους με τη διαφοροποίηση του χαρτοφυλακίου τους και εκμεταλλευόμενα τις επενδυτικές ευκαιρίες ου προσφέρει η Ενιαία Αγορά. Ακόμα και μια σχετικά μέτρια αύξηση της αποδοτικότητας κατά τη διάρκεια της επαγγελματικής ζωής μπορεί να οδηγήσει σε μεγάλη διαφορά είτε στις καταβαλλόμενες παροχές είτε στις εισφορές για τη χρηματοδότηση των συντάξεων. Η μείωση του κόστους χρηματοδότησης των συντάξεων για τις επιχειρήσεις θα έχει θετική επίπτωση στη δημιουργία θέσεων απασχόλησης. Η Κοινότητα έχει δεσμευτεί να βελτιώσει την απασχόληση στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Η δέσμευση αυτή αντικατοπτρίζεται στο Σύμφωνο Εμπιστοσύνης της Επιτροπής και στην στρατηγική για την απασχόληση που συμφωνήθηκε στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο στο Δουβλίνο. Πρέπει να καταστεί σαφές ότι το παρόν Πράσινο Βιβλίο δεν επιδιώκει να υποστηρίξει τις επενδύσεις των ταμείων σε μετοχές ή σε άλλου είδους στοιχεία. Πιστεύει, ωστόσο, ότι οι διαχειριστές πρέπει να είναι ελεύθεροι να επενδύουν στα στοιχεία εκείνα που θεωρούν καταλληλότερα για το συγκεκριμένο ταμείο για το οποίο είναι υπεύθυνοι και η ελευθερία αυτή να ασκείται στο πλαίσιο μιας Ενιαίας Αγοράς. Η ελευθερία αυτή δεν είναι βεβαίως απόλυτη, αλλά πρέπει να βασίζεται στη σύνεση και να υπόκειται σε εποπτεία. Η Επιτροπή δεσμεύεται να εξασφαλίσει τη διατήρηση του επιπέδου προστασίας των συνταξιοδοτικών ταμείων. Η συνετή προσέγγιση είναι ιδιαίτερα σημαντική γιατις μετοχές λόγω της μεγαλύτερης μεταβλητότητας τους βραχυπρόθεσμα. Η Επιτροπή μελετά εναλλακτικές μεθόδους εποπτείας που να συμφωνούν με την Ενιαία Αγορά. Το παρόν Πράσινο Βιβλίο τονίζει επίσης την ανάγκη επιβεβαίωσης του δικαιώματος των εγκεκριμένων διαχειριστών επενδυτικών οργανισμών να προσφέρουν τις υπηρεσίες τους σε άλλα κράτη μέλη. Μία τέτοια ενέργεια δεν θα προσφέρει μόνο στους ίδιους τους διαχειριστές τα πλεονεκτήματα της ενιαίας αγοράς αλλά με τον υψηλότερο ανταγωνισμό αναμένεται να μειωθεί το κόστος ι και να βελτιωθούν οι επιδόσεις των εν λόγω διαχειριστών. Με τον τρόπο αυτό θα αυξηθεί η αποδοτικότητα των επενδύσεων, προς όφελος των μελών των συνταξιοδοτικών καθεστώτων. Η υποστήριξη της κινητικότητας των εργαζομένων στην Ευρωπαϊκή Ένωση αποτελεί έναν από τους θεμελιώδεις στόχους. Ωστόσο» μολονότι υπάρχουν ήδη οι σχετικές ρυθμίσεις για τις υποχρεωτικές συντάξεις, για να διευκολυνθεί η ελεύθερη κυκλοφορία, δεν υπάρχει κοινοτική νομοθεσία για την κινητικότητα που να διέπει τα επικουρικά καθεστώτα. Οι ρυθμίσεις σχετικά με την επικουρική συνταξιοδότηση είναι δυνατόν να θέσουν σημαντικό εμπόδιο στην κινητικότητα της εργασίας. Αυτό μπορεί να συμβαίνει σήμερα στην περίπτωση των μετακινήσεων εντός του ίδιου κράτους μέλους, αλλά ισχύει, σε μεγαλύτερο βαθμό, στις μετακινήσεις σε άλλα κράτη μέλη. Το ζήτημα των επικουρικών συντάξεων των διακινούμενων εργαζομένων εξετάστηκε στην έκθεση ομάδας υψηλού επιπέδου για την ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων υπό την προεδρία της κ. Simone Veil, που κατέληξε στην ανάγκη λήψης μέτρων ούτως ώστε να μπορέσουν ορισμένοι διακινούμενοι εργαζόμενοι να έχουν την ίδια αντιμετώπιση με εκείνους οι οποίοι μετακινούνται στο εσωτερικό του ίδιου κράτους μέλους. Το εν λόγω Πράσινο Βιβλίο μελετά τις ενέργειες που πρέπει να πραγματοποιηθούν για να υπάρξει πρόοδος. Η φορολογία παίζει σημαντικό ρόλο στις συνταξιοδοτικές παροχές και στη μελέτη και τον σχεδιασμό των συστημάτων, παρέχοντας ευνοϊκή μεταχείριση στο επίπεδο των εισφορών, των εισοδημάτων, των κεφαλαιουχικών κερδών και των πληρωμών των συνταξιοδοτικών παροχών. Έχουν θεσπιστεί κανόνες για τον τρόπο χρησιμοποίησης των φορολογικών αυτών προνομίων. Ωστόσο, μπορεί να αποτελέσουν εμπόδιο στην ενιαία αγορά, τόσο για τις ρυθμίσεις που αφορούν την επικουρική ασφάλιση όσο και την ασφάλιση ζωής και να παρακωλύσουν την κινητικότητα των εργαζομένων. Για το λόγο αυτό, στο Πράσινο Βιβλίο εξετάζονται οι πρωτοβουλίες που πρέπει να αναληφθούν για να σημειωθεί πρόοδος στον συγκεκριμένο τομέα. Η Επιτροπή πιστεύει ότι οι ιδέες που αναπτύσσονται στο παρόν Πράσινο Βιβλίο μπορούν να αποτελέσουν σημαντική συνδρομή στην αντιμετώπιση του προβλήματος της διατήρησης των συνταξιοδοτικών εισοδημάτων και να μειώσουν το κόστος εργασίας. Ακόμα και εάν πρέπει να ληφθούν μέτρα σε άλλους τομείς για την ανεύρεση λύσεων, ειδικότερα όσον αφορά την αναμόρφωση των κρατικών συστημάτων, την κινητικότητα των εργαζομένων και τη φορολογία, η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν θα πρέπει να αφήσει ανεκμετάλλευτη την ευκαιρία που προσφέρει μία αλλαγή της πολιτικής προς την κατεύθυνση των επενδύσεων των κεφαλαίων των συνταξιοδοτικών ταμείων και ασφαλιστικών επιχειρήσεων ζωής. Το παρόν έγγραφο δεν επιχειρεί πάντως να ασχοληθεί με θέματα προστασίας του καταναλωτή (όπως συμβουλές ή προσφορά ακατάλληλων προϊόντων), εκτός από αυτά που εμπίπτουν στην προληπτική εποπτεία. ιν Λ Η Επιτροπή καλεί τα κράτη μέλη, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, τους οικονομικούς φορείς, τις αντιπροσωπευτικές οργανώσεις, τους καταναλωτές και άλλους ενδιαφερόμενους τρίτους να υποβάλουν τις παρατηρήσεις τους για τα ζητήματα που θίγονται στο παρόν έγγραφο. Οι σχετικές απαντήσεις θα πρέπει να αποσταλούν γραπτώς το αργότερο μέχρι τις 31 Δεκεμβρίου 1997, στην εξής διεύθυνση: Γενική Διεύθυνση - ΓΔ XV Ευρωπαϊκή Επιτροπή Rue de la Loi 200 Β-1049 Brussels αριθ. τηλεομοιοτυπίας: (+32 2) 295 65 00 διεύθυνση Internet: John. Mogg@dgl5. cec. be A k ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ι ΤΟ ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΟ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ Α. Τρέχουσες δημογραφικές τάσεις 1. Η δημογραφική διάρθρωση στην Ευρωπαϊκή Ένωση μεταβάλλεται σημαντικά. Ο δείκτης εξάρτησης (δηλ. ο λόγος των ηλικιωμένων προς τον πληθυσμό σε ηλικία εργασίας) αυξάνεται στα περισσότερα κράτη μέλη και έχει ήδη φθάσει σε ιστορικά πρωτόγνωρα επίπεδα. Κατά τη διάρκεια των τελευταίων δεκαετιών συνέβησαν δύο σοβαρές δημογραφικές μεταβολές που αποτελούν την αιτία της αναμενόμενης αύξησης του δείκτη εξάρτησης: η πτώση της γεννητικότητας και η άνοδος της προσδοκώμενης διάρκειας ζωής. Μολονότι οι μακροχρόνιες επιπτώσεις της γήρανσης στους κρατικούς προϋπολογισμούς είναι μάλλον αβέβαιες και εξαρτώνται από τον τρόπο με τον οποίο η οικονομία και η κοινωνία προσαρμόζονται στη διαδικασία αυτή, είναι πιθανό να υπάρξει σημαντική πίεση για αύξηση των δημοσίων δαπανών τα επόμενα έτη. Ένα μεγάλο μέρος της πίεσης αυτής θα βαρύνει τα δημόσια συνταξιοδοτικά καθεστώτα κοινωνικής ασφάλισης, τα οποία αντιπροσωπεύουν τον μεγαλύτερο όγκο των συντάξεων που καταβάλλονται στην Ευρώπη, δεδομένου ότι οι σχετικές δαπάνες εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από την ηλικιακή διάρθρωση του πληθυσμού. Παρόμοια δημογραφικά προβλήματα παρουσιάζονται και στις ΗΠΑ και την Ιαπωνία. 2. Οι συνέπειες των μεταβολών αυτών είναι σοβαρές. Ο συνδυασμός του μικρότερου αριθμού γεννήσεων με τις προσδοκίες για μεγαλύτερη διάρκεια ζωής σημαίνει αύξηση της αναλογίας μεταξύ των ατόμων που έχουν συνταξιοδοτηθεί προς εκείνα που εργάζονται. Σήμερα, για τη στήριξη κάθε συνταξιούχου απαιτούνται πέντε άτομα σε ηλικία εργασίας. Μέχρι το 2040 αναμένεται ότι, κατά μέσο όρο, τα πέντε αυτά άτομα θα πρέπει να στηρίξουν δύο συνταξιούχους. Σε ορισμένα κράτη μέλη, ο δείκτης αυτός θα είναι περισσότερο δυσμενής. Β. Δημοσιονομικές επιπτώσεις των δημογραφικών αλλαγών στα συστήματα κρατικών συντάξεων 3. Οι επιπτώσεις των εξελίξεων αυτών θα είναι σταδιακές. Η Επιτροπή διεξήγαγε μία έρευνα προβλέψεων στα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης σχετικά με τις μελλοντικές δαπάνες για τις κρατικές συντάξεις κατά τις επόμενες δεκαετίες3. Η μελέτη επικεντρώνεται στις πλέον πρόσφατες προβολές που βασίζονται στην τρέχουσα νομοθεσία, δηλ. λαμβάνοντας υπόψη τις μεταρρυθμίσεις που έχουν ήδη ανακοινωθεί. Τα συμπεράσματα της έρευνας είναι τα εξής4: • Συνολικά κατά την περίοδο 1995-2030, ο σταθμισμένος μέσος5 των δεικτών των συνταξιοδοτικών δαπανών προς το ΑΕΠ στα 11 κράτη μέλη, για τα οποία υπάρχουν διαθέσιμες παρεκτάσεις μέχρι το έτος 2000, θα αυξηθεί κατά 3 εκατοστιαίες μονάδες (κάτω από ευνοϊκές υποθέσεις) και μέχρι 4 εκατοστιαίες μονάδες (κάτω από δυσμενείς υποθέσεις). Οι πιέσεις των δαπανών θα είναι σχετικά ισχυρές σε αρκετά κράτη μέλη τα οποία έχουν ακόμα ουσιαστικά προβεί σε μεταρρύθμιση των δεν συνταξιοδοτικών Ιρλανδία, Λουξεμβούργο, Κάτω Χώρες), αλλά και σε κράτη μέλη τα οποία έχουν ήδη προβεί σε σημαντικές μεταρρυθμίσεις (Φινλανδία, Γαλλία, Γερμανία). Οι αυξήσεις των δαπανών αναμένονται να είναι σχετικά περιορισμένες τους συστημάτων (Βέλγιο, Δανία, (βάσει ευνοϊκών οικονομικών σεναρίων) στην Ιταλία, την Πορτογαλία, την Ισπανία, τη Σουηδία και το Ηνωμένο Βασίλειο. • Μέχρι το έτος 2030, σε αρκετά κράτη μέλη (Βέλγιο, Φινλανδία, Γαλλία, Γερμανία, Ιταλία, Λουξεμβούργο και Κάτω Χώρες) ο δείκτης των συνταξιοδοτικών δαπανών προς το ΑΕΠ μπορεί να κυμαίνεται από 15% έως 20%. Οι δαπάνες θα είναι μάλλον χαμηλότερες στη Δανία, την Ισπανία, τη Σουηδία (μεταξύ 10% και 15%), και στην Ιρλανδία, την Πορτογαλία και το Ηνωμένο Βασίλειο (κάτω από το 10%)6. 4. Επί του παρόντος, περίπου 88% όλων των συντάξεων που καταβάλλονται στην Ευρωπαϊκή Ένωση αποτελούν κρατικές συντάξεις. Με τη σειρά του, το κόστος αυτών των συντάξεων αντιπροσωπεύει ένα σημαντικό τμήμα του ΑΕΠ περίπου 10%7. Κατά συνέπεια, οποιαδήποτε αύξηση στο σύνολο των καταβαλλόμενων συντάξεων από τα κράτη μέλη θα έχει επίπτωση στους προϋπολογισμούς. Λόγω των μεταρρυθμίσεων που πραγματοποιήθηκαν ήδη στα περισσότερα κράτη μέλη, γενικά μόνο οι δημογραφικές τάσεις συμβάλλουν πλέον στην αύξηση των συνταξιοδοτικών δαπανών ως ποσοστό του ΑΕΠ. Γ. Τρέχουσα διάταξη των συνταξιοδοτικών παροχών 5. Σύμφωνα με την αρχή της επικουρικότητας, εναπόκειται σε κάθε κράτος μέλος να αποφασίσει για μία εθνική διάρθρωση συνταξιοδοτικών παροχών που να συμβαδίζει με τις ιδιαίτερες ανάγκες του κράτους αυτού. Η σχετική σημασία των τριών συστημάτων συνταξιοδοτικών παροχών σε κάθε κράτος μέλος θα διαφέρει συνεπώς αρκετά και θα εξαρτάται από τη νομική διάρθρωση η οποία καλύπτει τις συνταξιοδοτικές παροχές και τον βαθμό στον οποίο υπεισέρχονται άλλοι παράγοντες, όπως είναι η δυνατότητα φοροαπαλλαγών. Επίσης, η φύση των τριών συστημάτων που μπορεί να διαφέρει και αυτή σε μεγάλο βαθμό. Για παράδειγμα, η πρώτη κατηγορία στη Φινλανδία αποτελείται από το υποχρεωτικό συνταξιοδοτικό καθεστώς και το υποχρεωτικό επαγγελματικό συνταξιοδοτικό καθεστώς, με μερική κεφαλαιοποίηση8. Στη Γαλλία υπάρχει ένα πολύ σημαντικό υποχρεωτικό δεύτερο σύστημα, το οποίο είναι διανεμητικού χαρακτήρα. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, υπάρχει ένα υποχρεωτικό καθεστώς βάσει του πρώτου συστήματος συνταξιοδοτικών παροχών9, συμπληρωματικό και αναλογικό των εισοδημάτων, ενώ οι διατάξεις βάσει του δεύτερου συστήματος δεν είναι υποχρεωτικές σε εθνικό επίπεδο. Στη Γερμανία, την Αυστρία, το Λουξεμβούργο και σε λιγότερο βαθμό στη Σουηδία, σημαντικό ποσοστό των επικουρικών συντάξεων παρέχεται μέσω μη κεφαλαιοποιητικών συστημάτων λογιστικών αποθεματικών εκ μέρους του εργοδότη. Αντίθετα, η δημιουργία καθεστώτων βάσει τ<ον λογιστικών αποθεματικών δεν επιτρέπεται πλέον στην Ισπανία. 6. Συνολικά, οι εργαζόμενοι στην Ευρωπαϊκή Ένωση εξαρτώνται από διάφορες πηγές για την καταβολή των συνταξιοδοτικών τους εισοδημάτων. Σε γενικούς οικονομικούς όρους, οι πηγές αυτές μπορούν να περιγραφούν ως εξής. 1η κατηγορία εφάπαξ, συντάξεις κοινωνικής ασφάλισης (διανεμητικό) συνδεόμενο με τα εισοδήματα, καθορισμένης παροχής (διανεμητικό/κεφαλαιοποιητικό) 2η κατηγορία επικουρική ασφάλιση (διανεμητικό/κεφαλαιοποιητικό) 3η κατηγορία προγράμματα αποταμιεύσεων συνδέονται (κυρίως) με ασφαλή η ζωής10 για συντάξεις που Ο ακόλουθος πίνακας δείχνει τον τρέχοντα βαθμό εξάρτησης από τα συστήματα της 1ης κατηγορίας. Πηγές παροχών στο επίπεδο της ΕΕ, ως ποσοστό % των συνολικών παροχών (1994 - εκτός Αυστρίας, Φινλανδίας και Σουηδίας J Είδος καθεστώτος 1η Κατηγορία ΔΙΑΝΕΜΗΤΙΚΟ11 2η Κατηγορία Κεφαλαιοποιητικό, λογιστικά αποθεματικά, ασφαλιστικά συνταξιοδοτικά προγράμματα 3η Κατηγορία Προσωπικά συνταξιοδοτικά προγράμματα Άλλα Καθεστώς εγγυημένου εισοδήματος με την προϋπόθεση ύπαρξης πόρων, προγράμματα κοινωνικής βοήθειας Πηγή: EUROSTAT 7. Η 1η κατηγορία Ι 88. 8% 7% 0. 9% 3. 3% Πρόκειται για το βασικό συνταξιοδοτικό καθεστώς, στο οποίο είναι γενικά υποχρεωτική η συμμετοχή. Το καθεστώς αυτό χρηματοδοτείται με βάση τη διανεμητική αρχή, σύμφωνα με την οποία οι τρέχουσες εισφορές των εργαζομένων χρησιμοποιούνται για τη χρηματοδότηση των παροχών προς τους συνταξιούχους. Η καταβολή των παροχών αυτών είναι εγγυημένη από το κράτος και η διαχείριση του καθεστώτος έχει ανατεθεί σε κάποιο δημόσιο οργανισμό. Οι συνταξιοδοτικές παροχές υπολογίζονται εκ των προτέρων βάσει κάποιου συγκεκριμένου τύπου και εξαρτώνται συνήθως από τον αριθμό των ετών υπηρεσίας. Τα συνταξιοδοτικά εισοδήματα προσαρμόζονται συνήθως τιμαριθμικά στον πληθωρισμό ή στις τρέχουσες αμοιβές. Η σχέση μεταξύ εισφορών κατά τη διάρκεια της ενεργού απασχόλησης και των παροχών μετά τη συνταξιοδότηση διαφέρει σημαντικά μεταξύ των συστημάτων. Τα βασικά καθεστώτα σε ορισμένα κράτη μέλη παρέχει συχνά μία σύνταξη η οποία δεν έχει καμία σχέση με το εισόδημα κατά τη διάρκεια της ενεργού ζωής. Στα συστήματα αυτά,μπορεί να υπάρχει ένα καθεστώς ανάλογα με τα εισοδήματα βάσει της πρώτης κατηγορίας, με στόχο τη συμπλήρωση των συντάξεων· οι εισφορές θα εξαρτώνται από τα εισοδήματα και βάσει αυτών θα υπολογίζονται οι συνταξιοδοτικές παροχές. 12 Πλεονεκτήματα: • Σχεδόν καθολική κάλυψη. • Αλληλεγγύη στο εσωτερικό και μεταξύ των γενεών. • Μειώνει το βάρος της φτώχειας για τους ηλικιωμένους και συμβάλλει στην αποφυγή ορισμένων οικονομικών προβλημάτων που μπορεί να αντιμετωπίζουν τα μεμονωμένα άτομα σε σχέση με τη διάρκεια ζωής. • Προάγει την κοινωνική πρόνοια. • Δεν δημιουργεί διακρίσεις για την κινητικότητα της εργασίας, μεταξύ θέσεων απασχόλησης τόσο στο εσωτερικό ενός κράτους μέλους όσο και μεταξύ των κρατών μελών. • Αποτελεί εξασφάλιση έναντι του πληθωρισμού και αποφεύγονται οι επιπτώσεις του επενδυτικού κινδύνου. • Δεν υπεισέρχονται έξοδα πώλησης. Μειονεκτήματα: • Είναι ευάλωτο στον κίνδυνο των πληθυσμιακών μεταβολών που είναι δυνατόν να δημιουργήσουν προβλήματα στη διατήρηση των σημερινών επιπέδων παροχών. Επειδή τα διανεμητικά συστήματα δεν έχουν κάποιο βασικό κεφάλαιο, είναι ευαίσθητα στις κανονιστικές μεταβολές. Οι κυβερνήσεις μπορεί να αποφασίσουν να μεταβάλουν τη βάση υπολογισμού των παροχών, δημιουργώντας με τον τρόπο αυτό αβεβαιότητα σχετικά με την επάρκεια των παροχών στο μέλλον. Όταν η χρηματοδότηση γίνεται μέσω εισφορών κοινωνικής ασφάλισης: μπορεί να υπάρξει στρέβλωση στην αγορά εργασίας, μέσω της φορολόγησης των θέσεων απασχόλησης. • Δεν παρέχεται δυνατότητα για ευέλικτες εξατομικευμένες λύσεις στον κύκλο των εισφορών. 8. Η 2η κατηγορία Ο πίνακας 1 εμφανίζει τη σημερινή κατάσταση κάλυψης των συμπληρωματικών καθεστώτων της 2ης κατηγορίας. Η ποικιλία των προσεγγίσεων στα κράτη μέλη δίνεται μέσω ενός παραδείγματος: στη Γαλλία, το υποχρεωτικό καθεστώς της 2ης κατηγορίας είναι διανεμητικό και η καλύπτει περίπου 90% των εργαζομένων στον ιδιωτικό τομέα, που αντιπροσωπεύει το 21% του συνόλου των συνταξιοδοτικών πληρωμών, ενώ στην Ιταλία η κάλυψη των συμπληρωματικών καθεστώτων αντιπροσωπεύει το 5% των εργαζόμενων στον ιδιωτικό τομέα και αφορά το 2% του συνόλου των συνταξιοδοτικών παροχών. Στις Κάτω Χώρες, τα καθεστώτα της 2ης κατηγορίας αναλογούν περίπου στο ένα τρίτο όλων των συνταξιοδοτικών παροχών. τα καθεστώτα της 2ης κατηγορίας Τα συνταξιοδοτικά καθεστώτα της κατηγορίας αυτής συνδέονται γενικά με την απασχόληση ή την άσκηση ενός επαγγέλματος («επαγγελματικό καθεστώς» ή «καθεστώς ενός κλάδου». Η συμμετοχή σε τέτοιου είδους καθεστώτα είναι δυνατή μόνο για τους εργαζόμενους στους συγκεκριμένους τομείς, κλάδους, επαγγέλματα ή επιχειρήσεις, και είναι απόρροια συμφωνίας μεταξύ των κοινωνικών εταίρων ή της αναφοράς που γίνεται, για παράδειγμα, στις ισχύουσες διατάξεις κάποιου συγκεκριμένου κλάδου. Η διαχείριση των καθεστώτων της 2ης κατηγορίας πραγματοποιείται από ιδιωτικούς οργανισμούς, και οι παροχές δεν είναι εγγυημένες από το κράτος. Οι εισφορές καθορίζονται σε σχέση με το εισόδημα και η πληρωμή τους επιβαρύνει τους εργαζόμενους και τους εργοδότες. Με ορισμένες εξαιρέσεις13, γενικά κεφαλαιοποιητικά, με συσσώρευση των εισφορών και επένδυση τους με σκοπό την απόδοση οφέλους στο μέλλον, παρά για την καταβολή παροχών σε εκείνους οι οποίοι έχουν ήδη συνταξιοδοτηθεί. Η ανάλυση στο τμήμα αυτό επικεντρώνεται στα κεφαλαιοποιητικά συστήματα. Η σχέση μεταξύ εισφορών και παροχών είναι στενότερη στα καθεστώτα καθορισμένων εισφορών που παρέχουν οφέλη τα οποία εξαρτώνται αποκλειστικά από την απόδοση των επενδεδυμένων κεφαλαίων. Οι αποδόσεις του μεριδίου συμμετοχής ενός μέλους θα εξαρτώνται από την επενδυτική επιλογή και οι τελικές συνταξιοδοτικές παροχές θα είναι ανάλογες με την αξία της συμμετοχής των μελών κατά τη στιγμή της συνταξιοδότησης. Τα κεφαλαιοποιητικά καθεστώτα καθορισμένων παροχών, αφετέρου, διατηρούν στοιχεία αλληλεγγύης, από την άποψη ότι προβλέπουν κάποια ανακατανομή του εισοδήματος μεταξύ των μελών του καθεστώτος. Στα συστήματα καθορισμένων παροχών, ο εγγυάται στην πραγματικότητα ένα επίπεδο παροχών που συνδέεται με το εισόδημα του εργαζόμενου κατά τη στιγμή ή περίπου κατά τον χρόνο συνταξιοδότησης. εργοδότης είναι Πλεονεκτήματα • Κάποια σχέση μεταξύ εισφορών και μελλοντικών παροχών, ιδιαίτερα για τα καθεστώτα καθορισμένων εισφορών, που επιτρέπει στους εργαζομένους να διακρίνουν μεταξύ εισφορών που καταβάλλονται για συνταξιοδοτικές παροχές και γενικής φορολογίας η οποία χρησιμοποιείται για την πληρίομή άλλων κοινωνικών παροχών. • Ιδιαίτερη ανθεκτικότητα στις δημογραφικές αλλαγές. • Καθεστώτα καθορισμένων εισφορών: οι παροχές συνδέονται άμεσα με την απόδοση του επενδεδυμένου κεφαλαίου. Καθεστώτα καθορισμένων παροχών: η εγγύηση του εργοδότη αποτελεί προστασία έναντι της μείωσης της αξίας των περιουσιακών στοιχείων. Διατηρείται επίσης και κάποια αλληλεγγύη. • Τα συστήματα εκούσιας συμμετοχής δεν στρεβλώνουν την αγορά εργασίας. Μειονεκτήματα • Η κάλυψη δεν είναι καθολική σε όλα τα κράτη μέλη. • Σε ορισμένα κράτη μέλη, οι περίοδοι που απαιτούνται για την οριστική απόκτηση των δικαιωμάτων (κατά τη διάρκεια των οποίων ο εργαζόμενος δεν θα έχει συσσωρεύσει τον απαιτούμενο αριθμό ετών απασχόλησης για να δικαιούται σύνταξης) είναι πολύ μεγάλες. • Δυσκολία πλήρους ομαδοποίησης των κινδύνων και κατά συνέπεια πρόβλημα στην ίση μεταχείριση μεταξύ ανδρών και γυναικών. (Για παράδειγμα, εάν η σύνταξη καταβάλεται ως συνολικό ποσό, αυτό μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα χαμηλότερες ετήσιες πληρωμές λόγω μεγαλύτερης διάρκειας ζωής των γυναικών). • Καθεστώς καθορισμένων παροχών: η προσέγγιση για τον υπολογισμό των παροχών πρόωρης συνταξιοδότησης μπορεί να αποθαρρύνει την κινητικότητα των εργαζομένων μεταξύ επιχειρήσεων τόσο στο εσωτερικό ενός κράτους μέλους όσο και μεταξύ των κρατών μελών (βλ. κεφάλαιο V κατωτέρω). Μπορεί να υπάρξει η διάκριση εις βάρος εκείνων οι οποίοι επιλέγουν τη διακοπή της σταδιοδρομίας τους. Αναφέρθηκε επίσης ότι μπορεί να αποτελέσει αντικίνητρο για την απασχόληση περισσότερο ηλικιωμένων εργαζομένων. • Καθεστώς καθορισμένων ο αναλαμβάνεται από το μέλος του καθεστώτος. εισφορών: επενδυτικός κίνδυνος • Καθεστώς καθορισμένων παροχών: όταν ο εργοδότης παρέχει εγγύηση, η αφερεγγυότητα του εργοδότη καταργεί αυτή την εγγύηση προς τον εργαζόμενο, καθιστώντας το καθεστώς ευάλωτο στις διακυμάνσεις της αξίας των επενδύσεων (μολονότι το καθεστώς είναι αυτόνομο και διαχωρισμένο από τα ίδια κεφάλαια του εργοδότη). • Οι υποχρεώσεις στα καθεστώτα καθορισμένων παροχών που συνδέονται με τους μισθούς, εξαρτώνται από εξωτερικούς παράγοντες όπως ο πληθωρισμός και, ειδικότερα, η πορεία των μισθών. • Τα υποχρεωτικά καθεστώτα είναι δυνατό να στρεβλώσουν την αγορά εργασίας. • Καμία εγγύηση έναντι των επιπτώσεων από τον πληθωρισμό. • Οι αποδόσεις των επενδύσεων είναι δυνατόν να μην αντιστοιχούν με τις προσδοκίες. Η 3η κατηγορία Τα καθεστώτα της τρίτης κατηγορίας μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως συμπληρωματικά εκείνων της πρώτης ή της δεύτερης κατηγορίας, ή και των δύο. Έχουν πολλά από τα χαρακτηριστικά των καθεστώτων καθορισμένης εισφοράς της κατηγορίας 2, μολονότι η συμμετοχή δεν συνδέεται με την απασχόληση ή την άσκηση κάποιου επαγγέλματος, και ρυθμίζεται ατομικά με τη σύναψη σύμβασης απευθείας με τον φορέα παροχής του προϊόντος, που είναι γενικά μια ασφαλιστική εταιρεία ζωής. Οι εισφορές που καταβάλλονται από κάθε άτομο συσσωρεύονται και επενδύονται, το δε κεφάλαιο που προκύπτει χρησιμοποιείται στη συνέχεια για την παροχή των συνταξιοδοτικών οφελών στον κάθε δικαιούχο. Πλεονεκτήματα • Εάν η απόδοση από την τοποθέτηση των υποκείμενων περιουσιακών στοιχείων είναι καλή, {Απορεί να οδηγήσει σε παροχή μεγαλύτερων συντάξεων. • Ευελιξία σε σχέση με τις εισφορές. Λαμβάνονται υπόψη οι διακοπές της σταδιοδρομίας και οι περίοδοι μερικής απασχόλησης. • Ανθεκτικότητα στις δημογραφικές μεταβολές. • Ουδετερότητα από πλευράς αλλαγής εργασίας. • Εάν το καθεστώς αφορά συνταξιοδότηση στο πλαίσιο ασφαλιστηρίου συμβολαίου ζωής, ο αντισυμβαλλόμενος θα μπορεί καταρχήν να επωφελείται από την ελεύθερη παροχή υπηρεσιών βάσει της τρίτης ασφαλιστικής οδηγίας ζωής και να επιλέξει κάποια υπηρεσία από ένα ασφαλιστικό φορέα εγκατεστημένο σε οποιοδήποτε κράτος μέλος. Ωστόσο, οι κανονιστικές και φορολογικές πτυχές, που είναι δυνατόν να έχουν κάποια επίπτωση, εξετάζονται στα κεφάλαια IV και V. Μειονεκτήματα • Οι αποδόσεις των επενδύσεων μπορεί να μην ανταποκρίνονται στις προσδοκίες. • Καμία εγγύηση έναντι του πληθωρισμού. • Δεν υπάρχει αλληλεγγύη στο εσωτερικό και μεταξύ των γενεών. • Κόστος: το σχετικό κόστος είναι γενικά υψηλό σε σύγκριση με τα καθεστώτα της πρώτης και δεύτερης κατηγορίας. • Η επιτυχία εξαρτάται εν μέρει από τις φορολογικές μειώσεις. • Υπάρχει ο κίνδυνος το προϊόν που πωλείται να μην είναι κατάλληλο για τον αντισυμβαλλόμενο. 10. Ομαδικά καθεστώτα για λογαριασμό Οι φορείς παροχής ασφαλιστικών προϊόντων ζωής παίζουν σημαντικό ρόλο στην παροχή των συντάξεων, μέσω προγραμμάτων προσωπικής συνταξιοδότησης, όπως έχει περιγραφεί ανωτέρω. Επίσης, οι ασφαλιστικές εταιρείες ζωής μπορούν να εξασφαλίσουν τη διαχείριση ταμείων ομαδικών ασφαλίσεων του συνταξιοδοτικού συστήματος. Μια τέτοια ρύθμιση εμπίπτει στην κατηγορία 2. Οι καταπιστευματοδόχοι των συνταξιοδοτικών συστημάτων έχουν επίσης τη δυνατότητα να αναθέσουν σε κάποια ασφαλιστική εταιρεία ζωής τη διαχείριση του συστήματος στο πλαίσιο μιας ομαδικής ρύθμισης. Πρόκειται στην περίπτωση αυτή για ένα «ομαδικό καθεστώς», το οποίο εμπίπτει επίσης στην κατηγορία 2. Μία άλλη παραλλαγή είναι το καθεστώς ομαδικής προσωπικής συνταξιοδότησης, το οποίο, μολονότι οργανώνεται μέσω του εργοδότη, αφορά στη διαχείριση μεμονωμένων συμβολαίων προσωπικής συνταξιοδότησης14. καταπιστευματοδόχων των 11 · Πρόσφατες μεταρρυθμίσεις στα κράτη μέλη Αρκετά κράτη μέλη εισήγαγαν κατά την τελευταία περίπου δεκαετία μεταρρυθμίσεις για τη μείωση της επίπτωσης των δημογραφικών αλλαγών στις δημόσιες συντάξεις. Οι μεταρρυθμίσεις αυτές επιτεύχθηκαν με διάφορους τρόπους. Σε μία προσπάθεια διατήρησης του επιπέδου των παροχών, ορισμένα κράτη μέλη επέβαλαν αύξηση των εισφορών κοινωνικής ασφάλισης. Ωστόσο, δεδομένων των ήδη υψηλών συντελεστών εισφορών στα περισσότερα κράτη μέλη, η συγκράτηση των δαπανών είναι πιθανόν ότι θα αποτελέσει το βασικό μέσον για την εξασφάλιση της βιωσιμότητας των συνταξιοδοτικών συστημάτων. Έχουν ήδη γίνει ενέργειες προς την κατεύθυνση της μείωσης των παροχών. Τέτοιου είδους ενέργειες περιλαμβάνουν την αλλαγή του τρόπου αναπροσαρμογής των παροχών, π. χ. αποσύνδεση από τα εισοδήματα και συσχέτιση με τις τιμές· άνοδος του ορίου ηλικίας συνταξιοδότησης και συνεπώς αύξηση του χρόνου καταβολής των εισφορών και μείωση του αριθμού των ετών κατά τη διάρκεια των οποίων θα λαμβάνεται η σύνταξη· μείωση της σχέσης μεταξύ των συνταξιοδοτικών παροχών και του εισοδήματος κατά τη διάρκεια της ενεργού επαγγελματικής ζωής (ποσοστό αντικατάστασης)· υπολογισμός των παροχών που συνδέονται με τα εισοδήματα βάσει των εισοδημάτων που λήφθηκαν κατά τη διάρκεια μιας μεγάλης περιόδου παρά των εισοδημάτων του τελευταίου έτους· μείωση των κινήτρων για πρόωρη συνταξιοδότηση. \2. Μία διαφορετική προσέγγιση αφορά τη δημιουργία ενός κρατικού συστήματος με κεφαλαιοποίηση που θα λειτουργεί παράλληλα με το κρατικό διανεμητικό σύστημα. Στη Σουηδία, οι υποχρεωτικές εισφορές καταβάλλονται επί του παρόντος στο συνταξιοδοτικές διανεμητικό καθεστώς· ωστόσο, μόλις εφαρμοσθεί η νέα νομοθεσία 2% θα πρέπει να πληρώνεται στο υποχρεωτικό καθεστώς με κεφαλαιοποίηση. Μία ουσιαστικότερη συστημική μεταρρύθμιση στη χρηματοδότηση των δημόσιων συνταξιοδοτικών καθεστώτων θα ήταν η μετάβαση από το διανεμητικό σύστημα στο κεφαλαιοποιητικό. Μολονότι το θέμα αυτό έχει συζητηθεί διεξοδικά, υπάρχουν δυσκολίες εφαρμογής του στην περίπτωση δημόσιων συνταξιοδοτικών συστημάτων τα οποία έχουν φθάσει στην ωρίμανση τους, όπως εκείνα που ισχύουν στην ΕΕ, κυρίως για τον ακριβή υπολογισμό των μελλοντικών δικαιωμάτων που έχουν ήδη αποκτηθεί από τους μη συνταξιοδοτημένους εργαζόμενους. Το θέμα αυτό εξετάζεται στην ανακοίνωση της Επιτροπής για τη βελτίωση της κοινωνικής προστασίας στην Ευρώπη15. 13. Μια λύση η οποία μελετάται, και η οποία έχει ήδη αρχίσει να υλοποιείται, θα ήταν τα κράτη μέλη να δημιουργήσουν σταδιακά προϋποθέσεις που να ευνοούν περισσότερο την ανάπτυξη ιδιωτικών επικουρικών καθεστώτων με κεφαλαιοποίηση. Το επίπεδο των εισφορών ωστόσο είναι μάλλον απίθανο να μειωθεί σημαντικά επειδή, όχι μόνο θα είναι αναγκαία η καταβολή των συντάξεων σε εκείνους οι οποίοι έχουν ήδη συνταξιοδοτηθεί, αλλά και ο ρόλος των κρατικών διανεμητικών συστημάτων θα εξακολουθήσει να αποτελεί βασικό στοιχείο της κοινωνικής διάρθρωσης της Ένωσης. Τα ιδιωτικά κεφαλαιοποιητικά καθεστώτα λειτουργούν ήδη σε αρκετά κράτη μέλη, μεταξύ των οποίων το Ηνωμένο Βασίλειο, οι Κάτω Χώρες, η Δανία και η Ιρλανδία. Η πρόσφατη νομοθεσία σε άλλες χώρες, όπως είναι η Ιταλία και τελευταία η Γαλλία, παρέχει τη δυνατότητα περαιτέρω εξελίξεων στον συγκεκριμένο τομέα. 14. Ανακεφαλαιώνοντας, η μεγαλύτερη προσφυγή στα κεφαλαιοποιητικά συστήματα της δεύτερης και τρίτης κατηγορίας θα συνεπάγεται μερική μεταφορά της ευθύνης για την παροχή συνταξιοδοτικών εισοδημάτων από τις κυβερνήσεις προς τους εργοδότες και τους εργαζόμενους, καθώς και τα μεμονωμένα άτομα. Από οικονομική άποψη θα ήταν προτιμότερο να υπάρχουν συνταξιοδοτικά συστήματα (που να συνδυάζουν κρατική και ιδιωτική συνταξιοδότηση) τα οποία να ενσωματώνουν στοιχεία του διανεμητικού και του κεφαλαιοποιητικού συστήματος, επειδή καθένα από αυτά έχει διαφορετικό επίπεδο κινδύνου και απόδοσης. Ωστόσο, καθώς αυξάνεται η σημασία των επικουρικών συντάξεων ως ποσοστό του συνολικού συνταξιοδοτικού εισοδήματος, είναι όλο και πιο σημαντικό να παρέχουν οι κυβερνήσεις ένα ασφαλές περιβάλλον για την αποτελεσματική λειτουργία των επικουρικών κεφαλαιοποιητικών καθεστώτων. Στο επόμενο κεφάλαιο, εξετάζεται ο ρόλος που μπορεί να παίξει η Ενιαία Αγορά. Α Συμπέρασμα 15. Οι δημογραφικές αλλαγές σε όλα τα κράτη μέλη επιβάλλουν την ανάλυση των επιπτώσεων τους στη χρηματοδότηση των δημόσιων συνταξιοδοτικών συστημάτων. Μία από τις εναλλακτικές δυνατότητες που ήδη εφαρμόζουν τα κράτη μέλη, μολονότι πρέπει να ληφθούν και άλλα μέτρα, είναι οι συνεχείς μειώσεις των παροχών και οι περιορισμοί στις προϋποθέσεις συνταξιοδότησης με στόχο την εξασφάλιση της βιωσιμότητας των δημόσιων διανεμητικών καθεστώτων. Η περίπτωση αυτή όμως θα έχει αρνητικές συνέπειες για το επίπεδο των συνολικών συνταξιοδοτικών εισοδημάτων. Για το λόγο αυτό, αναμένεται να συνεχιστεί η τάση προς την ανάπτυξη κεφαλαιοποιητικών συστημάτων της δεύτερης και τρίτης κατηγορίας. Πρέπει να καταστεί πάντως σαφές ότι η ανάπτυξη κεφαλαιοποιητικών συστημάτων στην ΕΕ δεν μπορεί από μόνη της να λύσει τα σημερινά προβλήματα των διανεμητικών καθεστώτων. Η βιωσιμότητα των εν λόγω συστημάτων είναι εφικτή μόνο με εσωτερικές μεταρρυθμίσεις. Τα κεφαλαιοποιητικά καθεστώτα μπορούν να διευκολύνουν την αναμόρφωση των διανεμητικών, προσφέροντας παροχές που αντισταθμίζουν τη μείωση των εισοδημάτων από τα διανεμητικά συστήματα. Κεφάλαιο Π ΣΥΝΤΑΞΙΟΔΟΤΙΚΕΣ ΠΑΡΟΧΕΣ ΚΑΙ ΚΕΦΑΑΑΙΑΓΟΡΕΣ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ Α. Μέγεθος των συνταξιοδοτικών ταμείων στην ΕΕ 16. Το σύνολο των περιουσιακών στοιχείων των συνταξιοδοτικών ταμείων στην ΕΕ που εμπίπτουν στην κατηγορία 2 ανέρχεται σε 1. 198 δισεκατ. ECU, το μεγαλύτερο τμήμα των οποίων αναλογεί στα συνταξιοδοτικά ταμεία του Ηνωμένου Βασιλείου (717 δισεκατ. ECU ή 65% του συνόλου) (Πίνακας Π). Πράγματι, τα δύο κράτη μέλη με τα μεγαλύτερα ταμεία, το Ηνωμένο Βασίλειο και οι Κάτω Χώρες (261 δισεκατ, ECU), αντιπροσωπεύουν από κοινού το 89% του συνόλου των περιουσιακών στοιχείων των συνταξιοδοτικών ταμείων της ΕΕ. Οι συνταξιοδοτικοί οργανισμοί άλλων κρατών μελών είναι σχετικά μικροί σε σύγκριση με τους προηγούμενους. Η κατάσταση αυτή απορρέει από το γεγονός ότι τα καθεστώτα των κρατών αυτών είτε δεν είναι κεφαλαιοποιητικά, είτε είναι διανεμητικά ή βασίζονται σε λογιστικά αποθεματικά, ή έχουν πολύ χαμηλό ποσοστό κάλυψης (βλ. πίνακα Ι). Η σημασία των κεφαλαιοποιητικών καθεστώτων στο Ηνωμένο Βασίλειο και τις Κάτω Χώρες είναι επίσης εμφανής όταν εκφράζονται ως ποσοστό του εθνικού ΑΕΠ (79% και 88% αντιστοίχως), ενώ τα άλλα κράτη μέλη εμφανίζουν πολύ χαμηλότερα ποσοστά. Ο μέσος όρος της ΕΕ είναι 20% του ΑΕΠ. Για παράδειγμα, τα συνταξιοδοτικά ταμεία της κατηγορίας 2 στις ΗΠΑ διαχειρίζονται κεφάλαια της τάξεως των 3. 546 δισεκατ. ECU (60% του ΑΕΠ) και της Ιαπωνίας 1. 800 δισεκατ. ECU (45% του ΑΕΠ). 17. Τα συνολικά κεφάλαια των ασφαλιστικών επιχειρήσεων ζωής της ΕΕ είναι περίπου κατά 50%» μεγαλύτερα από εκείνα των συνταξιοδοτικών ταμείων της κατηγορίας 2 - 1. 600 δισεκατ. ECU (πίνακας III). Ο αριθμός αυτός περιλαμβάνει τα κεφάλαια που διαχειρίζονται τα συστήματα της κατηγορίας 3, πλην όμως αποτελείται κυρίως από όλα τα αποταμιευτικά προγράμματα των ασφαλιστικών εταιρειών ζωής (που δεν προορίζονται ειδικά για την παροχή συντάξεων) και των ασφαλιστηρίων ζωής χωρίς το στοιχείο της αποταμίευσης (π. χ. που συνδέονται με υποθήκη). Και πάλι το Ηνωμένο Βασίλειο έρχεται πρώτο από πλευράς μεγέθους (564% δισεκατ. ECU - 67% του ΑΕΠ) ακολουθούμενο από τη Γερμανία (380 δισεκατ. ECU - 21% του ΑΕΠ), τη Γαλλία (317 δισεκατ. ECU - 30% του ΑΕΠ) και τις Κάτω Χώρες (138 δισεκατ. ECU - 46% του ΑΕΠ). Τα φορολογικά κίνητρα που παρέχονται από κάθε κράτος μέλος αποτελούν έναν παράγοντα ο οποίος καθορίζει το μέγεθος και την ανάπτυξη των ταμείων αυτών. 18. Οι προβλέψεις για την πιθανή εξέλιξη των συνταξιοδοτικών ταμείων και των συνταξιοδοτικών κεφαλαίων που συνδέονται με ασφαλιστήρια συμβόλαια ζωής είναι δύσκολη. Πολλά εξαρτώνται από τους κανόνες που υποχρεώνουν τους εργοδότες να παρέχουν κάλυψη (κατηγορία 2) και από τα φορολογικά κίνητρα (κατηγορίες 2 και 3). Προς το παρόν, τα συστήματα της κατηγορίας 2 καλύπτουν το 22% του ενεργού πληθυσμού στην Ευρωπαϊκή Ένωση και αναλογούν στο 7% των συνολικών συντάξεων που καταβάλλονται σε εκείνους που καλύπτονται από τα καθεστώτα αυτά. Μολονότι η ανάπτυξη των καθεστώτωντης κατηγορίας 2 σε όλα τα κράτη μέλη είναι τέτοια που να παρέχει το ήμισυ μόνο της κάλυψης που παρέχεται σήμερα στις Κάτω Χώρες και το Ηνωμένο Βασίλειο (κράτη με την 10 υψηλότερη κάλυψη, η οποία εξακολουθεί να αυξάνεται), τα περιουσιακά τους στοιχεία θα αυξηθούν σε 3. 000 δισεκατ. ECU. Εάν η ανάπτυξη τους φθάσει τα ποσοστά κάλυψης των Κάτω Χωρών και του Ηνωμένου Βασιλείου, το αντίστοιχο ποσό θα ανέλθεισε 5. 000 δισεκατ. ECU. Ομοίως, σε ένα ευνοϊκό φορολογικό περιβάλλον, τα κεφάλαια που διαχειρίζονται τα συστήματα της κατηγορίας 3 θα αυξηθούν επίσης με ταχύ ρυθμό, στο βαθμό που όλο και περισσότερα άτομα αποφασίζουν να προσφύγουν σε ατομικά συνταξιοδοτικά καθεστώτα. Β. Πώς επενδύονται τα κεφάλαια των συνταξιοδοτικών ταμείων και ασφαλιστικών εταιρειών ζωής στην Ευρωπαϊκή Ένωση 19. Τα συνταξιοδοτικά ταμεία και οι ασφαλιστικές εταιρείες ζωής προβαίνουν σε επενδύσεις για να ανταποκριθούν στις μελλοντικές τους υποχρεώσεις. Οι τρόποι επένδυσης διαφέρουν σημαντικά μεταξύ των κρατών μελών. Το Ηνωμένο Βασίλειο και, σε μικρότερο βαθμό, η Ιρλανδία ξεχωρίζουν επειδή το μεγαλύτερο μέρος των κεφαλαίων τους τοποθετούνται σε μετοχές (80% και 55% αντιστοίχως, σε σύγκριση με το 52% στις ΗΠΑ) και ένα χαμηλό ποσοστό σε ομόλογα (βλ. πίνακα IV). Ωστόσο, τα ταμεία στα περισσότερα άλλα κράτη μέλη προτιμούν περισσότερο τους τίτλους σταθερής απόδοσης, ιδιαίτερα τα κρατικά ομόλογα (π. χ. 75% στη Γερμανία, 67% στη Γαλλία), και πολύ λιγότερο τις μετοχές (11% και 14% αντιστοίχως). Σε όλα τα κράτη μέλη, οι επενδύσεις σε ακίνητα και οι βραχυπρόθεσμες επενδύσεις είναι σχετικά περιορισμένες. Η σχέση μεταξύ αλλοδαπών και εγχώριων περιουσιακών στοιχείων διαφέρει επίσης σημαντικά. Τα ταμεία των περισσότερων κρατών μελών επενδύουν λιγότερο από το 10% σε ξένα περιουσιακά στοιχεία. Το Ηνωμένο Βασίλειο και οι Κάτω Χώρες ξεχωρίζουν, με 30% και 25% του χαρτοφυλακίου τους να είναι επενδεδυμένα σε ξένα περιουσιακά στοιχεία. 20. Η διάρθρωση των επενδύσεων για τις ασφαλιστικές εταιρείες ζωής είναι παρόμοια με εκείνη των συνταξιοδοτικών ταμείων της κατηγορίας 2 (βλ. πίνακα V). Τα περισσότερα περιουσιακά στοιχεία τοποθετούνται σε τίτλους σταθερής απόδοσης (κατά κύριο λόγο κρατικούς) (π. χ. στη Γερμανία 75% του συνόλου, στη Γαλλία και την Ιταλία 70%). Η επένδυση σε μετοχές είναι πολύ μικρότερη (π. χ. 5% στη Γερμανία, 18%» στη Γαλλία και 12% στις Κάτω Χώρες. Το Ηνωμένο Βασίλειο αποτελεί εξαίρεση, με περίπου 50% σε εγχώριες και άνω του 10% σε ξένες μετοχές. Η σημασία των τίτλων σταθερού εισοδήματος στη Ηνωμένο Βασίλειο είναι πολύ μικρότερη (25% του συνόλου). Γ. Αποδόσεις των επενδύσεων των κεφαλαίων των συνταξιοδοτικών ταμείων 21. Πολλές μελέτες δείχνουν ότι, μακροπρόθεσμα, οι μετοχές τείνουν να έχουν μεγαλύτερη απόδοση σε σχέση με τα ομόλογα (βλ. πίνακα VI), μολονότι η τάση αυτή δεν είναι σίγουρο ότι θα συνεχιστεί και στο μέλλον. Η επενδυτική στρατηγική των συνταξιοδοτικών ταμείων και ασφαλιστικών εταιρειών ζωής, όπως επίσης και η διάρθρωση του χαρτοφυλακίου σε μετοχές, ομόλογα, ακίνητα και βραχυπρόθεσμες επενδύσεις αποτελούν τις βασικές παραμέτρους που καθορίζουν την αποδοτικότητα των συνολικών περιουσιακών στοιχείων. Αόγω του περισσότερου ευμετάβλητου χαρακτήρα 11 των μετοχών, οποιαδήποτε στοιχεία σχετικά με τις αποδόσεις εξαρτώνται από την περίοδο κατά την οποία μετρώνται οι εν λόγω αποδόσεις. Βραχυπρόθεσμα, συνεπώς, οι μετοχές είναι δυνατόν να δώσουν λιγότερο καλά αποτελέσματα σε σχέση με τις ομολογίες ή και να μειωθεί η αξία τους. Πάντως, από ορισμένους παρατηρητές θεωρείται ότι λόγω της υψηλότερης αποδοτικότητας των μετοχών κατά τη διάρκεια μίας μεγάλης περιόδου, και επειδή τα συνταξιοδοτικά ταμεία απαιτούν την τοποθέτηση των περιουσιακών τους στοιχείων για μία μεγάλη χρονική περίοδο, υπάρχει δυνατότητα αύξησης της απόδοσης ορισμένων συνταξιοδοτικών ταμείων και επιχειρήσεων ασφάλισης ζωής στην Ευρωπαϊκή Ένωση, που διατηρούν μεγάλο ποσοστό κρατικών τίτλων, αυξάνοντας το μερίδιο των μετοχών στο επενδυτικό τους χαρτοφυλάκιο. 22. Είναι δύσκολο να βρεθούν αδιάσειστα στοιχεία σχετικά με τη δυνατότητα αύξησης της απόδοσης επενδύοντας περισσότερο σε μετοχές. Οποιαδήποτε περίοδος επιλεγεί θα είναι αυθαίρετη. Ωστόσο, κατά την περίοδο 1984-93 (πίνακας VII), τα συνταξιοδοτικά ταμεία στο Ηνωμένο Βασίλειο και την Ιρλανδία, με μεγάλα ποσοστά μετοχών, είχαν υψηλές πραγματικές αποδόσεις (10,2% και 10,3% αντιστοίχως). Κράτη μέλη με το ένα τρίτο περίπου των περιουσιακών τους στοιχείων σε μετοχές είχαν χαμηλότερες πραγματικές αποδόσεις (Σουηδία 8,1%, Κάτω Χώρες 7,7%, Βέλγιο 8,8%). Τα κράτη μέλη με το χαμηλότερο ποσοστό μετοχών στο χαρτοφυλάκιο τους και υψηλότερο μερίδιο κρατικών τίτλων είχαν τις μικρότερες αποδόσεις (Γερμανία 7,1%, Ισπανία 7% και Δανία 6,3%, στη δε τελευταία το χαμηλό ποσοστό είναι αποτέλεσμα της φορολογίας των πραγματικών επιτοκίων). Άλλες πηγές, ωστόσο, κατά τη διάρκεια διαφορετικών περιόδων, δεν δίνουν τόσο σαφή αποτελέσματα. Α. Η επίπτωση των διαφορών στην απόδοση 23. Στο προηγούμενο τμήμα παρουσιάστηκαν οι σημαντικές διαφορές στην πραγματική απόδοση των συνταξιοδοτικών ταμείων και εταιρειών ασφάλισης ζωής στην Ευρωπαϊκή Ένωση - με διαφορά άνω των 6 εκατοστιαίων μονάδων κατά την περίοδο 1984-1993 μεταξύ της χειρότερης και καλύτερης απόδοσης. Σε ένα κεφαλαιοποιητικό σύστημα, οι αποδόσεις πρέπει να είναι επαρκείς για να αντισταθμίζουν τις επιπτώσεις του πληθωρισμού των μισθών, μακροπρόθεσμα. Μία αύξηση στην ετήσια απόδοση π. χ. 2 ή 3 εκατοστιαίων μονάδων μπορεί να έχει πολύ μεγάλη σημασία σε όλη τη διάρκεια της ενεργού απασχόλησης και δεν πρέπει να υποεκτιμηθεί. Εάν υποτεθεί ότι ο στόχος είναι μία σταθερή επικουρική σύνταξη 35% του μισθού με βάση 40 χρόνια ενεργού απασχόλησης, με πραγματική απόδοση των περιουσιακών στοιχείων 6%, το κόστος είναι 5% του μισθού· εάν όλες οι άλλες παράμετροι παραμείνουν σταθερές, με πραγματική απόδοση 4%, το κόστος είναι 10%ο του μισθού και εάν η πραγματική απόδοση είναι μόνο 2% το κόστος είναι 19% του μισθού. Η χαμηλή αποδοτικότητα των κεφαλαίων των συνταξιοδοτικών ταμείων και των ασφαλιστικών εταιρειών θα συνεπάγεται συνεπώς: - είτε πολύ μεγαλύτερες εισφορές από τους εργαζομένους και τους εργοδότες: το γεγονός αυτό θα επηρεάσει το έμμεσο κόστος της εργασίας 12 και θα έχει άρα αρνητική επίδραση στη δυνατότητα δημιουργίας θέσεων απασχόλησης στην Ευρωπαϊκή Ένωση· - ή πολύ χαμηλότερες συντάξεις για τις ίδιες εισφορές και άρα μεγαλύτερη πίεση στις κρατικές δαπάνες που συνδέονται με την πρώτη κατηγορία. Πρέπει να τονισθεί ότι η Επιτροπή δεν υπερασπίζεται κάποια συγκεκριμένη επενδυτική στρατηγική για τα συνταξιοδοτικά ταμεία. Ο ρόλος αυτός ανήκει στους διαχειριστές των ταμείων αυτών οι οποίοι καλούνται να καθορίσουν την καλύτερη επενδυτική στρατηγική που θα μεγιστοποιήσει τις τελικές απολαβές των συνταξιούχων, και θα υπόκεινται μόνο στην απαραίτητη προληπτική εποπτεία. Το Πράσινο Βιβλίο εξετάζει το ρόλο που μπορεί να παίξει η ενιαία αγορά στο μέλλον με σκοπό τη μεγιστοποίηση των επενδυτικών δυνατοτήτων των διαχειριστών των ταμείων διατηρώντας παράλληλα τον κατάλληλο εποπτικό έλεγχο. Στο έγγραφο αυτό μελετάται κατά πόσον οι σημερινοί κανόνες προληπτικής εποπτείας σε ορισμένα κράτη μέλη είναι δυσανάλογοι, στο βαθμό που θέτουν μεγαλύτερες επιβαρύνσεις από εκείνες οι οποίες απαιτούνται αντικειμενικά για την εγγύηση της ασφάλειας των ταμείων, και συγχρόνως εμποδίζουν την ανάπτυξη μιας πραγματικής ενιαίας αγοράς στον τομέα αυτό προς όφελος των σημερινών και μελλοντικών συνταξιούχων (βλ. κεφάλαιο III). Σε πρώτη φάση, ωστόσο, εξετάζει ορισμένες από τις τεχνικές διαχείρισης των περιουσιακών στοιχείων και εποπτείας που είναι σύμφωνες με τον στόχο της δημιουργίας μιας ενιαίας αγοράς για τα συνταξιοδοτικά ταμεία. Ε Είναι δυνατόν να επιτευχθούν υψηλότερες αποδόσεις χωρίς υπερβολικούς κινδύνους- 24. Επειδή οι υποχρεώσεις τους είναι μακροπρόθεσμες, τα συνταξιοδοτικά ταμεία και τα ταμεία ασφάλισης ζωής μπορούν να επωφεληθούν από τις γενικά υψηλότερες αποδόσεις που προσφέρουν οι μετοχές και οι μακροπρόθεσμες τοποθετήσεις. Ωστόσο, είναι σαφές ότι οι μετοχές εμπεριέχουν υψηλότερο κίνδυνο από τις ομολογίες, ιδιαίτερα τις κρατικές, και ότι οι μακροπρόθεσμες ομολογίες παρουσιάζουν μεγαλύτερο κίνδυνο απ'ό,τι οι βραχυπρόθεσμες 6. 25. Επισημαίνεται ότι δεν θα ήταν σωστό να επιδιωχθούν μόνο οι υψηλές αποδόσεις χωρίς να ληφθεί μέριμνα για τον σχετικό κίνδυνο. Πολλές από τις εθνικές νομοθεσίες στα κράτη μέλη επικεντρώνονται στους εποπτικούς κανόνες με σκοπό τη μείωση των κινδύνων που διατρέχουν τα ταμεία. 26. Οι υποστηρικτές των σύγχρονων τεχνικών διαχείρισης του κινδύνου αναφέρουν ότι οι τεχνικές αυτές επιτρέπουν στους διαχειριστές να περιορίζουν τους κινδύνους οι οποίοι συνδέονται με την τοποθέτηση σε στοιχεία με μεγαλύτερη μεταβλητότητα αλλά υψηλότερες αποδόσεις. Οι τεχνικές αυτές επιδιώκουν την εκμετάλλευση της αυξημένης απόδοσης μιας μετοχής λόγω υψηλού κινδύνου, αποφεύγοντας παράλληλα τα υπερβολικά υψηλά επίπεδα μεταβλητότητας. Κατά την αξιολόγηση του κινδύνου και τη λήψη αποφάσεων σχετικά με την διάρθρωση των τοποθετήσεων, είναι πιο σωστό να επικεντρώνεται κανείς στη σχέση περιουσιακών στοιχείων και υποχρεώσεων και όχι μόνο στα περιουσιακά στοιχεία. Για παράδειγμα, τα ταμεία τείνουν να αυξάνουν τη ρευστότητα καθώς πλησιάζει η ημερομηνία εκπλήρωσης μιας υποχρέωσης - με τον τρόπο αυτό αποφεύγονται οι επιπτώσεις από μία ξαφνική αύξηση των επιτοκίων ή πτώση των τιμών. 13 Έτσι, τα διάφορα συνταξιοδοτικά ταμεία (π. χ. νεοσυσταθέντα συστήματα με πολλές εισφορές σε σχέση με τις παροχές, ή πιο παλαιά συστήματα με μεγάλες παροχές σε σχέση με τις εισφορές) θα πρέπει κατά πάσα πιθανότητα να υιοθετήσουν διαφορετικές επενδυτικές στρατηγικές επειδή έχουν διαφορετική διάρθρωση περιουσιακών στοιχείων και υποχρεώσεων. Με τον τρόπο αυτό μπορούν να μεγιστοποιήσουν τις αποδόσεις με τον ελάχιστο δυνατό κίνδυνο. 27. Ουσιαστικά, η διαχείριση ενεργητικού/παθητικού (ΔΕΠ) επιδιώκει τη συγκέντρωση των χαρτοφυλακίων σε περιουσιακά στοιχεία μεγάλης διάρκειας με τις υψηλότερες δυνατές αποδόσεις, αντισταθμίζοντας την αύξηση του κινδύνου με την επιλογή στοιχείων των οποίων οι αποδόσεις έχουν μικρή συσχέτιση (διαφοροποίηση). Έτσι, ένα στοιχείο με υψηλή απόδοση αλλά το οποίο ενέχει μεγάλο κίνδυνο (δηλαδή ασταθές) μπορεί να αντισταθμιστεί από κάποιο άλλο υψηλής απόδοσης στοιχείο με μεγάλο κίνδυνο εφόσον οι κίνδυνοι αυτοί δεν έχουν θετική συσχέτιση. 28. Υποστηρίζεται ότι η διαφοροποίηση των επενδύσεων αποτελεί πράγματι μία συνετή προσέγγιση, επειδή η υπερβολική συγκέντρωση σε οποιοδήποτε περιουσιακό στοιχείο μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο και να μειώσει τις αποδόσεις. Ακόμα και τα κρατικά ομόλογα μπορούν να παρουσιάσουν διακυμάνσεις με τις μεταβολές των επιτοκίων και τις πληθωριστικές προσδοκίες. Κατά συνέπεια, η υπερβολική συγκέντρωση ενός χαρτοφυλακίου σε στοιχεία όπως είναι τα κρατικά ομόλογα, που θεωρούνται ως «ασφαλή», μπορεί πράγματι να αυξήσει τον κίνδυνο σε σύγκριση με κάποιο διαφοροποιημένο χαρτοφυλάκιο, χωρίς να επιτυγχάνεται υψηλότερη απόδοση. 17 Επιλέγοντας αγορές με μικρή μεταξύ τους συσχέτιση, οι διαχειριστές έχουν στη διάθεση τους μία ποικιλία διαφοροποιημένων επενδύσεων μειώνοντας με τον τρόπο αυτό δυνητικά τον κίνδυνο από την υψηλή συγκέντρωση σε περιουσιακά στοιχεία εκφρασμένα στο ίδιο νόμισμα. Ένας από τους παρατηρητές καταλήγει: «Οι περιορισμοί που επιβάλλουν αυθαίρετα όρια στις τοποθετήσεις ανά κατηγορία περιουσιακών στοιχείων, χωρών ή νομισμάτων είναι αντίθετοι με την αρχή της σύνεσης επειδή περιορίζουν αυστηρά τη διασπορά του κινδύνου. Ο περιορισμός αυτός υποχρεώνει τα συνταξιοδοτικά ταμεία να αναλαμβάνουν περισσότερους κινδύνους, εις βάρος των αποδόσεων, και να ασκούν επενδυτικές πολιτικές οι οποίες ζημιώνουν μακροπρόθεσμα τα μέλη τους18. 29. Η προσέγγιση αυτή της διαχείρισης ενεργητικού/παθητικού αποτελεί τη βάση της αρχής του «συνετού επενδυτή» για τη διαχείριση και την εποπτεία που εφαρμόζονται σε ορισμένα κράτη μέλη. Η χρηματοοικονομική βιωσιμότητα των συνταξιοδοτικών ταμείων και των ασφαλιστικών επιχειρήσεων ζωής κρίνεται με την αξιολόγηση της αντιστοιχίας μεταξύ στοιχείων του ενεργητικού και του παθητικού κατά τη διάρκεια της προσδοκώμενης ζωής του καθεστώτος, λαμβάνοντας υπόψη τις αναγκαίες παραμέτρους όπως είναι το είδος, το μέγεθος, η ανάπτυξη και το ποσοστό χρηματοδότησης του καθεστώτος, και ο όγκος και η φύση των υποχρεώσεων του ταμείου. Κατά την εφαρμογή των αρχών αυτών διαχείρισης ενεργητικού/παθητικού, οι διαχειριστές πρέπει να κινούνται επίσης στο πλαίσιο των επενδυτικών αρχών που επιβάλλονται από, για παράδειγμα, τους καταπιστευματοδόχους ή το συμβούλιο διαχείρισης. Δεν 14 πρόκειται για χαλαρή εποπτεία. Αντίθετα, οι ελεγκτές υποχρεούνται να εξασφαλίζουν ότι τηρούνται οι αντίστοιχοι ρόλοι του διαχειριστή και του καταπιστευματοδόχου/θεματοφύλακα με τρόπο ώστε να διασφαλίζονται τα δικαιώματα των μελών του συστήματος. 30. Ο ρόλος των εποπτικών αρχών πρέπει να γίνει περισσότερο δυναμικός στην προοπτική της ποιοτικής προσέγγισης της τοποθέτησης των κεφαλαίων των συνταξιοδοτικών ταμείων. Η θέσπιση ποσοτικών κριτηρίων αξιολόγησης θα ήταν λιγότερο κατάλληλη. Κατά την εξέταση της χρηματοοικονομικής ευρωστίας ενός ταμείου, οι εποπτικές αρχές πρέπει να ενδιαφερθούν χωριστά για τις βραχυπρόθεσμες και μακροπρόθεσμες υποχρεώσεις και τον επενδυτικό ορίζοντα, τον ρυθμό χρηματοδότησης σε σχέση με τις υποχρεώσεις και την ανάγκη συνδυασμού της συγκεκριμένης διάρθρωσης των υποχρεώσεων με την κατάλληλη διάρθρωση των περιουσιακών στοιχείων μέσω μιας αποδεκτής προσέγγισης διαχείρισης ενεργητικού/παθητικού. ΣΤ. Με ποιο τρόπο θα μπορέσουν οι κοινοτικές κεφαλαιαγορές να απορροφήσουν τις μελλοντικές αυξήσεις των επενδύσεων των συνταξιοδοτικών ταμείων και των ασφαλιστικών επιχειρήσεων ζωής της Ευρωπαϊκής Ένωσης; 31. Η ανάπτυξη κεφαλαιοποιητικών επικουρικών συστημάτων στην Ευρωπαϊκή Ένωση θα αυξήσει τον όγκο των περιουσιακών στοιχείων που είναι διαθέσιμα για επένδυση. Η αύξηση αυτή θα είναι πολύ σημαντική, πλην όμως σταδιακή. Το τμήμα αυτό εξετάζει τα πλεονεκτήματα που μπορεί να έχει μία πραγματική Ενιαία Αγορά στην αύξηση της ρευστότητας και στη μείωση του κόστους για τα συνταξιοδοτικά ταμεία. Ασχολείται επίσης με τις διαρθρωτικές αλλαγές στις κοινοτικές κεφαλαιαγορές που είναι δυνατόν να προέλθουν λόγω της αύξησης των επενδύσεων των συνταξιοδοτικών ταμείων. 32. Η προσφορά κρατικών τίτλων είναι μάλλον απίθανο να συμβαδίζει με την ανάπτυξη των χρηματοοικονομικών στοιχείων των συνταξιοδοτικών ταμείων. Τα άλλα επενδυτικά μέσα αφορούν κυρίως τις μετοχές και τα εταιρικά ομόλογα. Αυτά αναμένεται να παίξουν σημαντικότερο ρόλο στην κοινοτική κεφαλαιαγορά στο μέλλον. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, το συνολικό ύψος των χρηματιστηριακών αξιών σε σχέση με το ΑΕΠ είναι πολύ μεγαλύτερο (ΗΠΑ: 68%, ΕΕ: 32%) (βλ. πίνακα VIII) και η διαχρονική αύξηση των κεφαλαίων των συνταξιοδοτικών ταμείων απορροφήθηκε επιτυχώς από τις κεφαλαιαγορές, γεγονός που επέτρεψε τη χορήγηση επαρκούς επιπέδου συντάξεων. Επειδή τα συνταξιοδοτικά ταμεία της Ευρωπαϊκής Ένωσης θα πρέπει να βρουν νέες επενδυτικές δυνατότητες, η αγορά μετοχών του ιδιωτικού τομέα θα μπορούσε σταδιακά να αποτελέσει μία από τις δυνατές επιλογές για πολλά από τα ταμεία. Ωστόσο, η ιδιωτικοποίηση κρατικών επιχειρήσεων είναι πιθανόν ότι θα αντιπροσωπεύει ένα σχετικά μικρό τμήμα της αγοράς αυτής. Επιπλέον, το EASDAQ και οι χρηματιστηριακές αγορές για τις μετοχές μικρών επιχειρήσεων σε αρκετά κράτη μέλη θα μπορούσαν να συμπληρώσουν τις συμβατικές εκδόσεις μετοχών, και να απορροφήσουν τα 15 κεφάλαια των συνταξιοδοτικών ταμείων και ασφαλιστικών επιχειρήσεων. Θα μπορούσαν επίσης να εκδοθούν και νέες μετοχές από τις επιχειρήσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αντικαθιστώντας, σε ορισμένο βαθμό, τις παραδοσιακές πηγές εταιρικής χρηματοδότησης στην Ευρώπη. Ένας άλλος τομέας της ευρωπαϊκής αγοράς που θα μπορούσε να αναπτυχθεί και να αντικαταστήσει σε ορισμένες περιπτώσεις τις μετοχές, είναι η αγορά εταιρικών ομολόγων. Η αγορά αυτή είναι λιγότερο ανεπτυγμένη στην ΕΕ σε σύγκριση με τις ΗΠΑ, όπου έχει εφταπλάσιο μέγεθος. Εάν μεταφερθεί η αμερικανική εμπειρία στην ΕΕ, μπορεί κανείς να αναμένει μία σημαντική μεγέθυνση της αγοράς εταιρικών ομολόγων. 33. Οι κεφαλαιαγορές θα πρέπει να προσαρμοστούν για να απορροφήσουν τα κεφάλαια αυτά. Ένα μέρος είναι δυνατόν να οδηγηθεί εκτός· της Ευρωπαϊκής Ένωσης, μολονότι οι συνήθεις πρακτικές διαχείρισης των περιουσιακών στοιχείων θα έχουν ως αποτέλεσμα τα περισσότερα από τα κεφάλαια αυτά να παραμείνουν στο εσωτερικό της Ευρωπαϊκής Ένωσης19. Πάντως, εάν οι κεφαλαιαγορές των κρατών μελών παραμείνουν διαχωρισμένες, θα υπάρχει λιγότερη ρευστότητα και μικρότερη δυνατότητα επιτυχούς απορρόφησης των εν λόγω κεφαλαίων. Κατά συνέπεια, οι φραγμοί στις ροές κεφαλαίου που δεν δικαιολογούνται αντικειμενικά από λόγους προληπτικής εποπτείας θα μειώσουν την αποτελεσματικότητα της διαδικασίας αυτής. Η οδηγία για τις επενδυτικές υπηρεσίες20 έχει ήδη εξαλείψει πολλά από τα εμπόδια αυτά στη λειτουργία των ευρωπαϊκών κεφαλαιαγορών. Επιπλέον, το τρίτο στάδιο της Οικονομικής και Νομισματικής Ένωσης θα συμβάλει στη διαδικασία αυτή με την εξάλειψη των συναλλαγματικών κινδύνων για τους επενδυτές οι οποίοι επιλέγουν μετοχές που έχουν εκδοθεί σε νομίσματα των συμμετεχόντων κρατών μελών. Η καθιέρωση του ενιαίου νομίσματος θα περιορίσει επίσης την έκταση και άλλων εμποδίων, όπως το κόστος των συναλλαγών και οι καθυστερήσεις στην εφαρμογή των επενδυτικών αποφάσεων, γεγονός που θα συμβάλει στην τόνωση της επενδυτικής δραστηριότητας. Το κεφάλαιο III εξετάζει τους υπόλοιπους κανόνες εποπτείας, που εφαρμόζονται στα κράτη μέλη, οι οποίοι αποτελούν φραγμό στην ελεύθερη κυκλοφορία των κεφαλαίων και θέτει το ερώτημα κατά πόσον μπορούν να αιτιολογηθούν αντικειμενικά. 34. Ο ανταγωνισμός μεταξύ των χρηματοπιστωτικών οργανισμών και κέντρων στην Ευρωπαϊκή Ένωση, μαζί με την αύξηση των χρηματοοικονομικών στοιχείων που είναι διαθέσιμα για τοποθέτηση, θα οδηγήσει στη βελτίωση της κεφαλαιαγοράς στην Ευρωπαϊκή Ένωση, μειώνοντας το κόστος και αυξάνοντας τη ρευστότητα. Τα αποτελέσματα αυτά θα ενισχυθούν με την καθιέρωση της ΟΝΕ, που θα προσφέρει τη δυνατότητα περαιτέρω ανάπτυξης μιας κεφαλαιαγοράς στο επίπεδο ολόκληρης της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ερώτηση: ανάλυση στο παρόν κεφάλαιο. Η Επι τροπή επιθυμεί να λάβει παρατηρήσεις σχετικά με την 16 Κεφάλαιο III ΚΑΝΟΝΕΣ ΠΡΟΣΑΡΜΟΣΜΕΝΟΙ ΣΤΗΝ ΕΝΙΑΙΑ ΑΓΟΡΑ ΠΡΟΛΗΠΤΙΚΗΣ ΕΠΟΠΤΕΙΑΣ Α. Ο ρόλος της προληπτικής εποπτείας έναντι των συνταξιοδοτικών ταμείων και των επιχειρήσεων ασφάλισης ζωής καθώς και των διαχειριστών τους 35. Είναι σαφές ότι τα συνταξιοδοτικά ταμεία και οι επιχειρήσεις ασφάλισης ζωής καθώς και οι διαχειριστές τους, πρέπει να υπόκεινται στους κανόνες (δηλαδή οι μελλοντικοί προληπτικής εποπτείας. Οι καταναλωτές συνταξιούχοι) πρέπει να τυγχάνουν προστασίας στον τομέα αυτό, για τη λειτουργία του οποίου γνωρίζουν ελάχιστα. Οι εποπτικές αρχές πρέπει να διασφαλίζουν ότι οι διαχειριστές των ταμείων εκτελούν ορθά τα καθήκοντα θεματοφύλακα που έχουν αναλάβει. Οι κανονιστικές ρυθμίσεις που διέπουν τη λειτουργία των συνταξιοδοτικών ταμείων ποικίλλουν αισθητά από το ένα κράτος μέλος στο άλλο. Σε ορισμένες περιπτώσεις τα ταμεία αυτά καλύπτονται από ειδικές κανονιστικές ρυθμίσεις, ενώ σε άλλες υπόκεινται ίδιους κανόνες με εκείνους που διέπουν τη λειτουργία των στους επιχειρήσεων ασφάλισης ζωής. Αυτό σημαίνει ότι τα εν λόγω ταμεία υποχρεούνται να τηρούν τις ελάχιστες απαιτήσεις περί φερεγγυότητας, τους κανόνες για τα τεχνικά αποθεματικά, τους περιορισμούς σχετικά με τις επενδύσεις και κάθε άλλη διάταξη που εφαρμόζεται στις επιχειρήσεις ασφάλισης ζωής. ίδιες 36. Παρά τις διαφορές που υφίστανται μεταξύ των εθνικών κανονιστικών ρυθμίσεων, υφίστανται κοινά σημεία όσον αφορά την ακολουθούμενη προσέγγιση. • τα συνταξιοδοτικά ταμεία υποχρεούνται να ζητούν έγκριση ή άδεια εκ μέρους της αρμόδιας αρχής· • Ή χορήγηση της άδειας αυτής ενδέχεται να εξαρτάται από την τήρηση ορισμένων κριτηρίων, όπως η καταλληλότητα και η έγκριση των διαχειριστών αυτών των ταμείων καθώς και των θεματοφυλάκων, επιμελητών ή καταπιστευματοδόχων των περιουσιακών τους στοιχείων· τα κριτήρια μπορούν να αφορούν επίσης τη νομική μορφή των ταμείων· • η λειτουργία των ταμείων πρέπει να υπόκειται σε ένα σύστημα προληπτικής εποπτείας το οποίο προβλέπει την υποχρέωση υποβολής περιοδικών δηλώσεων και παρέχει στην εποπτική αρχή μία εξουσία παρέμβασης· • η επένδυση των εισφορών των ασφαλισμένων πρέπει να υπόκειται σε ελάχιστους κανόνες προληπτικής εποπτείας, οι οποίοι θα προβλέπουν ιδίως τη συνετή διαχείριση. Ερώτηση: Τα ενδιαφερόμενα μέρη συμφωνούν ότι τα παραπάνω σημεία προσφέρουν μία κατάλληλη βάση για τη θέσπιση σχετικής κανονιστικής ρύθμισης; 17 Β. Οι επιπτώσεις από την ύπαρξη υπερβολικών κανονιστικών ρυθμίσεων όσον αφορά τις επενδύσεις των συνταξιοδοτικών ταμείων της δεύτερης κατηγορίας στις 37. Εκτός από την αρχή της ελεύθερης κυκλοφορίας των κεφαλαίων21 και τους γενικούς κανόνες που διέπουν αυτήν την αρχή, κανένας ειδικός κοινοτικός κανόνας εναρμόνισης δεν διέπει τις επενδύσεις των συνταξιοδοτικών ταμείων. Η προαναφερθείσα αρχή και οι γενικοί κανόνες αποσκοπούν στο να διασφαλίσουν για όλους τους επενδυτές, συμπεριλαμβανομένων των συνταξιοδοτικών ταμείων, το δικαίωμα να τοποθετούν τα περιουσιακά τους στοιχεία στο κράτος μέλος της ΕΕ που οι ίδιοι θα επιλέξουν. Η Συνθήκη προβλέπει περιορισμούς22 επενδύσεις οι οποίοι αιτιολογούνται για λόγους προληπτικής εποπτείας. Τα κράτη μέλη δεν μπορούν να εφαρμόσουν την παρέκκλιση αυτή από την αρχή της ελεύθερης κυκλοφορίας των κεφαλαίων για να επιβάλουν διακριτική μεταχείριση στα περιουσιακά στοιχεία αλλοδαπής προέλευσης ή για να θεσπίσουν συγκαλυμμένους περιορισμούς που υπαγορεύονται από λόγους άλλους πλην της προληπτικής εποπτείας. Εξάλλου, η Συνθήκη απαγορεύει23 κάθε μέτρο που θεσπίζει «προνομιακή πρόσβαση» των κεντρικών κυβερνήσεων, των περιφερειακών ή δημοτικών αρχών σε χρηματοπιστωτικά ιδρύματα, συμπεριλαμβανομένων των συνταξιοδοτικών ταμείων, μέσω της επιβολής ελάχιστων απαιτήσεων σχετικών με τις επενδύσεις, πλην των μέτρων που θεσπίζονται για λόγους προληπτικής εποπτείας. Η Επιτροπή λαμβάνει επί του παρόντος μέτρα κατά των κρατών μελών τα οποία, για λόγους άλλους πλην εκείνων της προληπτικής εποπτείας, επιφυλάσσουν διακριτική μεταχείριση στα περιουσιακά στοιχεία αλλοδαπής προέλευσης. 38. Πολυάριθμα κράτη μέλη επιβάλλουν περιοριστικούς κανόνες με τους οποίους καθορίζονται εν γένει ανώτατα ποσοστά των επενδεδυμένων πόρων ενός ταμείου ανά κατηγορία περιουσιακών στοιχείων ή ανά νόμισμα (βλ. Πίνακα IX). Η Γερμανία αποτελεί παράδειγμα αυτής της προσέγγισης. Στη χώρα αυτή ισχύουν τα ακόλουθα ανώτατα όρια: 30% μετοχές, εκ των οποίων ποσοστό μέχρι 6% μπορεί να απαρτίζεται από μετοχές τρίτων χωρών, 25% ακίνητη περιουσία στην Ευρωπαϊκή Ένωση, 6% ομολογίες τρίτων χωρών, 20% κάθε είδους περιουσιακά στοιχεία αλλοδαπής προέλευσης και 10% σε περιουσιακά στοιχεία του ιδίου του ταμείου. Τα συνταξιοδοτικά ταμεία των κρατών μελών που έχουν θεσπίσει ποσοτικούς κανόνες αυτού του είδους τείνουν να επενδύσουν ένα υψηλό ποσοστό των περιουσιακών τους στοιχείων σε κρατικά ομόλογα. 39. Οι εθνικοί κανόνες σε θέματα προληπτικής εποπτείας ενδέχεται να λειτουργήσουν ως τροχοπέδη για την ανάπτυξη της ενιαίας αγοράς και να περιορίσουν τα οφέλη που η αγορά αυτή μπορεί να προσφέρει στους επενδυτές. Η Επιτροπή θεωρεί ότι σε πολλές περιπτώσεις οι κανόνες αυτοί υπερβαίνουν αυτό που είναι αντικειμενικά απαραίτητο για την ομαλή λειτουργία του συστήματος προληπτικής λειτουργίας. Υφίστανται άλλοι κανόνες και τεχνικές προληπτικής εποπτείας οι οποίοι συμβιβάζονται με την ενιαία αγορά και προσφέρουν ισότιμο επίπεδο ασφάλειας από άποψη προληπτικής εποπτείας. Ιδιαίτερα, οι εθνικοί κανόνες προληπτικής εποπτείας σχετικά με τα χαρτοφυλάκια επενδύσεων ενδέχεται να υποχρεώνουν τα συνταξιοδοτικά ταμεία και τις επιχειρήσεις ασφάλισης ζωής να τοποθετούν ένα μεγάλο μέρος των περιουσιακών τους στοιχείων σε κρατικά ομόλογα. Πρέπει ωστόσο να σημειωθεί ότι στην πράξη οι 18 επενδύσεις των συνταξιοδοτικών ταμείων πολλών κρατών μελών δεν αγγίζουν καν τα ανώτατα όρια που καθορίζονται από τους σχετικούς κανόνες. Π. χ. , στη Γερμανία, ξένα περιουσιακά στοιχεία αντιπροσωπεύουν μόνο το 6% του χαρτοφυλακίου των επενδυτικών ταμείων (ανώτατο επιτρεπόμενο όριο: 20%) και οι μετοχές το 11% (ανώτατο επιτρεπόμενο όριο 30%)24 τα Ερώτηση: Η Επιτροπή επιθυμεί να γνωρίσει το βαθμό στον οποίο οι ποσοτικοί περιορισμοί επηρεάζουν πράγματι την επενδυτική στρατηγική των συνταξιοδοτικών ταμείων, ιδιαίτερα στα κράτη μέλη όπου δεν έχει καλυφθεί το ανώτατο επιτρεπόμενο ποσοστό μετοχών. Οι περιορισμοί αυτοί θα αρχίσουν να επηρεάζουν περισσότερο τις επενδυτικές πολιτικές εάν, όπως προβλέπεται, αυξηθούν αισθητά οι διαθέσιμοι χρηματικοί πόροι και εάν μειωθούν σημαντικά οι δυνατότητες επένδυσης σε κρατικά ομόλογα λόγω ανεπάρκειας της σχετικής προσφοράς; 40. Κατά το παρελθόν, η Επιτροπή πρότεινε σε δύο περιπτώσεις μία ειδική ερμηνεία των κανόνων της Συνθήκης όσον αφορά τα συνταξιοδοτικά ταμεία: καταρχάς, σε πρόταση οδηγίας25 , η οποία αποσύρθηκε καθότι οι προτεινόμενες από τα κράτη μέλη τροποποιήσεις θα νομιμοποιούσαν αντί να απλουστεύσουν τους επιβαλλόμενους στα συνταξιοδοτικά ταμεία περιορισμούς, και στη συνέχεια ανακοίνωση26 , η οποία ακυρώθηκε πρόσφατα από τα ευρωπαϊκό δικαστήριο με το αιτιολογικό ότι η Επιτροπή αποσκοπούσε στο να επιβάλει νέες δεσμευτικού χαρακτήρα υποχρεώσεις στα κράτη μέλη27. Η Επιτροπή θεωρεί ότι πρέπει να συνεχιστούν, σε ένα ευρύτερο πλαίσιο, οι προσπάθειες για επίτευξη των στόχων της αποσυρθείσας οδηγίας και της ανακοίνωσης: πράγματι αυτό ισχύει ακόμη περισσότερο ενόψει της αυξανόμενης συνειδητοποίησης του γεγονότος ότι υπάρχει ανάγκη μεταρρύθμισης των συνταξιοδοτικών συστημάτων με σκοπό τη διασφάλιση της βιωσιμότητας τους. Οι στόχοι αυτοί μπορούν να συνοψισθούν ως εξής: - το δικαίωμα για τους εγκεκριμένους διαχειριστές ταμείων σύμφωνα με την οδηγία για τις επενδυτικές υπηρεσίες, την δεύτερη οδηγία συντονισμού στον τραπεζικό τομέα ή την τρίτη οδηγία για τις ασφάλειες ζωής28 , να προσφέρουν ελεύθερα τις υπηρεσίες τους σε όλα τα κράτη μέλη της Ένωσης· του χαρτοφυλακίου, συμπεριλαμβανομένης - το δικαίωμα για τα συνταξιοδοτικά ταμεία να επενδύουν ελεύθερα τα περιουσιακά τους στοιχεία βάσει της αρχής της συνετής διαχείρισης· η διαφοροποίηση της διαφοροποίησης μέσω της απόκτησης περιουσιακών στοιχείων σε νόμισμα άλλο από εκείνο των αντίστοιχων υποχρεώσεων· η κατάργηση κάθε υποχρέωσης ή απαγόρευσης, η οποία υπαγορεύεται από λόγους άλλους πλην από εκείνους της προληπτικής εποπτείας, να αποκτούν τα συνταξιοδοτικά συγκεκριμένων περιουσιακών στοιχείων ή να αποκτούν περιουσιακά στοιχεία σε συγκεκριμένο κράτος μέλος. Κάθε απαγόρευση η οποία αιτιολογείται από λόγους προληπτικής εποπτείας πρέπει να είναι ανάλογη προς τους νομίμως επιδιωκόμενους στόχους29. κατηγορίες ορισμένες ταμεία 19 41. Η άρση των περιορισμών δεν αναμένεται να επιφέρει απότομη μεταβολή του τρόπου διαχείρισης των ταμείων. Σύμφωνα με τις σχετικές προβλέψεις, θα απαιτηθεί κάποιος χρόνος για την προσαρμογή των διαχειριστών σε μία νέα επενδυτική στρατηγική· επιπλέον, παρατηρείται προτίμηση στις εγχώριες επενδύσεις ενώ παράλληλα ακολουθείται η συνήθης προληπτική πολιτική η οποία συνίσταται στη διατήρηση του μεγάλου μέρους των περιουσιακών στοιχείων στο ίδιο νόμισμα με εκείνο των υποχρεώσεων. Έτσι, ακόμα και σε περιπτώσεις κατά τις οποίες τίποτα δεν περιορίζει τις επενδύσεις σε ξένες μετοχές, το αντίστοιχο ποσοστό δεν υπερβαίνει το 25% έως 30%) του χαρτοφυλακίου στα κράτη μέλη με τα πλέον φιλελεύθερα επενδυτικά καθεστώτα. Στο ίδιο πλαίσιο, παρατηρείται ότι σήμερα πολύ συχνά οι διαχειριστές των ταμείων δεν επωφελούνται από την επενδυτική ελευθερία την οποία διαθέτουν, γεγονός το οποίο καθιστά απίθανη τη μαζική προσφυγή στις μετοχές. Ερώτηση: Τα ενδιαφερόμενα μέρη συμφωνούν ότι η παραπάνω προσέγγιση των κανόνων προληπτικής εποπτείας της Ευρωπαϊκής Ένωσης μπορεί να προσφέρει την κατάλληλη ασφάλεια από προληπτική άποψη και παράλληλα να προσφέρει προοπτικές βελτίωσης των αποδόσεων εντός μιας πραγματικής ενιαίας αγοράς για συνταξιοδοτικά ταμεία; Γ. Κανόνες σχετικά με τις επενδύσεις που πραγματοποιούν οι επιχειρήσεις ασφάλισης ζωής (τρίτη κατηγορία) 42. Σε αντίθεση με τα καθεστώτα που υπάγονται στη δεύτερη κατηγορία, και τα οποία δεν αποτελούν το αντικείμενο ειδικής εναρμόνισης σε κοινοτικό επίπεδο, οι κανόνες για τα καθεστώτα ασφάλισης ζωής της τρίτης κατηγορίας εναρμονίστηκαν στο πλαίσιο των διατάξεων για την ενιαία αγορά3. Μία επιχείρηση ασφάλισης ζωής η οποία έχει λάβει σχετική άδεια σε ένα κράτος μέλος και υπόκειται στην εποπτεία του κράτους αυτού, διαθέτει ευρωπαϊκό «διαβατήριο» το οποίο της παρέχει τη δυνατότητα να προτείνει τα προϊόντα της στα υπόλοιπα κράτη μέλη. Θεσπίστηκαν κοινοί κανόνες που επιτρέπουν στις ασφαλιστικές επιχειρήσεις από διαφορετικά κράτη μέλη να ανταγωνίζονται σε ισότιμη βάση ενώ παράλληλα λήφθηκαν μέτρα για την προστασία των καταναλωτών. 43. Οι κοινοτικές διατάξεις που διέπουν τις επενδύσεις των επιχειρήσεων. Οι σημαντικότεροι ασφάλισης ζωής παρουσιάζονται στον πίνακα Χ31 κανόνες είναι οι ακόλουθοι: - η επιχείρηση οφείλει να επιλέξει τις επενδύσεις της με βάση την αρχή της συνετής διαχείρισης- - τα κράτη μέλη δεν μπορούν να υποχρεώσουν τις ασφαλιστικές επιχειρήσεις να επενδύσουν τα κεφάλαια τους σε ορισμένες συγκεκριμένες κατηγορίες περιουσιακών στοιχείων, και - τα κράτη μέλη δεν μπορούν να υποχρεώσουν ασφαλιστική επιχείρηση να κατέχει ποσοστό υψηλότερο του 80% των περιουσιακών στοιχείων σε νόμισμα που αντιστοιχεί σε εκείνο των υποχρεώσεων της. Στα λίγα κράτη μέλη τα οποία υιοθέτησαν μία ευέλικτη προσέγγιση όσον αφορά την προληπτική εποπτεία, οι ασφαλιστικές επιχειρήσεις κατέχουν 20 υψηλό ποσοστό μετοχών, εγχώριων και ξένων. Ωστόσο, τα περισσότερα κράτη μέλη επέλεξαν μία ποσοτική προσέγγιση, παρεμφερή με εκείνη που ακολουθούν για τα συνταξιοδοτικά ταμεία της δεύτερης κατηγορίας (βλ. πίνακα XI). Πράγματι, το μεγαλύτερο μέρος των στοιχείων ενεργητικού των ασφαλιστικών επιχειρήσεων αυτών των κρατών μελών είναι επενδεδυμένα σε εγχώριους τίτλους σταθερού εισοδήματος (Γερμανία 75%, Ισπανία 55%, Γαλλία 68% και Ιταλία 70%), ακόμη και σε περιπτώσεις που η νομοθεσία περί προληπτικής εποπτείας παρέχει τη δυνατότητα υψηλότερου ποσοστού μετοχών και περιουσιακών στοιχείων αλλοδαπής προέλευσης (μετοχές ή ομολογίες). Ερώτηση: Η Επιτροπή θα επιθυμούσε να γνωρίζει σε ποιο βαθμό οι εθνικές νομοθεσίες που επιβάλλουν ποσοτικούς περιορισμούς, περιορίζουν πράγματι ή ενδέχεται να περιορίσουν στο μέλλον την επενδυτική στρατηγική των επιχειρήσεων ασφάλισης ζωής και αν πρέπει να τροποποιηθούν αυτοί οι ποσοτικοί περιορισμοί, όπως περιγράφεται στο μέρος Β σχετικά με τα καθεστώτα της δεύτερης κατηγορίας. Α Τα καθεστώτα της δεύτερης και της τρίτης κατηγορίας πρέπει να υπόκεινται σε ανάλογους κοινοτικούς κανόνες; 44. Στο παρόν Πράσινο Βιβλίο εξετάστηκαν οι κανόνες προληπτικής εποπτείας σχετικά με τις επενδύσεις των συνταξιοδοτικών ταμείων και των επιχειρήσεων ασφάλισης ζωής (δηλαδή το ενεργητικό του ισολογισμού). Πρέπει επίσης να διερευνηθεί εάν τα συνταξιοδοτικά ταμεία πρέπει να υπόκεινται σε ανάλογους κανόνες με εκείνους που διέπουν το παθητικό του ισολογισμού των επιχειρήσεων ασφάλισης ζωής και, ιδιαίτερα, εάν πρέπει να εναρμονισθούν οι διατάξεις για τα τεχνικά αποθεματικά και το περιθώριο φερεγγυότητας του 4% των ιδίων κεφαλαίων32. Το θέμα αυτό τίθεται δύο αυτές κατηγορίες ανταγωνίζονται μεταξύ τους κατά τρόπο άμεσο, και ιδίως όταν οι εργοδότες προσφεύγουν σε επιχειρήσεις ασφάλισης ζωής για να προσφέρουν στους μισθωτούς τους συνταξιοδοτική κάλυψη (δεύτερη κατηγορία), στο πλαίσιο των συμβάσεων εργασίας, υπό μορφή «ομαδικής ασφάλισης» η οποία εμπίπτει στους εναρμονισμένους κανόνες για τα καθεστώτα της τρίτης κατηγορίας33 (βλέπε πίνακα XII). ιδίως όταν οργανισμοί από τις Όσον αφορά το σημείο αυτό, η αντιπροσωπευτική οργάνωση των ευρωπαίων ασφαλιστών (Ευρωπαϊκή Επιτροπή Ασφαλίσεων - ΕΕΑ) υποστηρίζει ότι τα συνταξιοδοτικά καθεστώτα της δεύτερης κατηγορίας θα πρέπει να υπόκεινται σε ισοδύναμους κανόνες προληπτικής εποπτείας, ανεξάρτητα από το εάν τη λειτουργία τους ή τη διαχείριση τους έχει αναλάβει συνταξιοδοτικό ταμείο ή επιχείρηση ασφάλισης ζωής. Σύμφωνα με την Επιτροπή, υφίστανται τέσσερις εναλλακτικές λύσεις: - Εναλλακτική λύση Ι: να διέπονται τα ταμεία της δεύτερης κατηγορίας από τους ισχύοντες σήμερα κανόνες για τις ομαδικές ασφάλειες ζωής· - Εναλλακτική λύση II: να προσαρμοστούν οι κανόνες, σε θέματα περιθωρίου φερεγγυότητας για τις ομαδικές ασφάλειες ζωής, βάσει του ισχύοντος σήμερα πλαισίου για τη δεύτερη κατηγορία· 21 - Εναλλακτική λύση III: να καθοριστούν νέοι κοινοτικοί κανόνες που να εφαρμόζονται τόσο στα καθεστώτα της δεύτερης κατηγορίας όσο και στις ομαδικές ασφάλειες ζωής. Η Επιτροπή θα ενδιαφερόταν για κάθε συγκεκριμένη σχετική πρόταση· - Εναλλακτική λύση IV: να γίνουν αποδεκτές οι υφιστάμενες σήμερα διαφορές, με το σκεπτικό ότι δεν επιφέρουν, στην πραγματικότητα, καμία πραγματική στρέβλωση του ανταγωνισμού. Ερώτηση: γνωρίσει την άποψη των ενδιαφερομένων μερών. Πριν λάβει σχετική απόφαση, η Επιτροπή θα επιθυμούσε να Ε. Διαχειριστές των ταμείων 45. Οι εγκεκριμένοι διαχειριστές συνταξιοδοτικών ταμείων διαθέτουν ήδη το δικαίωμα να παρέχουν επενδυτικές υπηρεσίες σε ολόκληρη την Ένωση, βάσει της Συνθήκης και εναρμονισμένων κριτηρίων34. Μπορούν επίσης να προσφέρουν τις υπηρεσίες τους ως διαχειριστές συνταξιοδοτικών ταμείων και εκτός της χώρας στην οποία είναι εγκατεστημένοι. Κάθε περιορισμός της ελευθερίας αυτής ενδέχεται να αποτελέσει εμπόδιο για τη βελτίωση της απόδοσης των επενδύσεων και να παραβιάζει τις αρχές της Συνθήκης σχετικά με την ελεύθερη παροχή υπηρεσιών διαχείρισης επενδύσεων στην ενιαία αγορά. 46. Η αποτελεσματική διαχείριση του χαρτοφυλακίου ενός συνταξιοδοτικού ταμείου απαιτεί την εφαρμογή μιας κατάλληλα διαφοροποιημένης επενδυτικής στρατηγικής, για την άσκηση της οποίας ενδέχεται να απαιτηθεί η προσφυγή σε εξωτερικούς ειδικευμένους συμβούλους. Τα συνταξιοδοτικά ταμεία πρέπει να έχουν τη δυνατότητα να προσφεύγουν στις καταλληλότερες συμβουλές και υπηρεσίες διαχείρισης, γεγονός το οποίο ενδέχεται να τα οδηγήσει στο να αναζητήσουν την παροχή των σχετικών υπηρεσιών από διαχειριστή εγκατεστημένο σε άλλο κράτος μέλος. Ο διαχειριστής αυτός μπορεί να γνωρίζει καλύτερα τις δυνατότητες επενδύσεων σε μη εγχώριους τίτλους, τόσο εντός όσο και εκτός της Ένωσης. Δεν θα πρέπει να υφίσταται κανένα εμπόδιο για την προσφυγή ενός συνταξιοδοτικού ταμείου σε υπηρεσίες αυτού του είδους. Η Επιτροπή θεωρεί εξάλλου ότι η ενίσχυση του ανταγωνισμού ενδέχεται να καταστήσει δυνατή τη μείωση των διαχειριστικών εξόδων ή την αποτελεσματικότερη διαχείριση των ταμείων. Μία μείωση του κόστους ή μία αύξηση της αποτελεσματικότητας, ακόμη και κατά μία εκατοστιαία μονάδα ανά έτος, αντιπροσωπεύει τεράστια εξοικονόμηση πόρων στο σύνολο του ενεργού επαγγελματικού βίου. Ερώτηση: Η Επιτροπή επιθυμεί να συγκεντρώσει απόψεις για το σημείο αυτό και θα επιθυμούσε να γνωρίζει εάν υφίστανται σήμερα εμπόδια τα οποία παρακωλύουν πραγματικά τους διαχειριστές συνταξιοδοτικών ταμείων από το να παρέχουν υπηρεσίες σε διασυνοριακή βάση. ΣΤ. Η μελλοντική εξέλιξη 47. Από το παρόν Πράσινο Βιβλίο προκύπτει ότι ενδέχεται να είναι επιθυμητή η εισαγωγή ορισμένων τροποποιήσεων στους κανόνες προληπτικής εποπτείας που διέπουν τα συνταξιοδοτικά ταμεία και τις επιχειρήσεις 22 ασφάλειας ζωής. Εάν αποφασιστεί η πραγματοποίηση των αλλαγών αυτών, τίθεται το θέμα της επιλογής του αποτελεσματικότερου μέσου για το σκοπό αυτό. Υφίστανται διάφορες δυνατότητες: Εναλλακτική λύση 1. Να θεωρηθεί ως δεδομένη η καθιέρωση του ευρώ. Η εναλλακτική αυτή λύση θα περιόριζε τις συνέπειες των απαιτήσεων περί νομισματικής αντιστοιχίας για τα συμμετέχοντα κράτη μέλη. Όλα τα περιουσιακά στοιχεία στα συμμετέχοντα κράτη μέλη θα εκφράζονται αυτομάτως σε αντιστοιχούν νόμισμα. Η εναλλακτική αυτή λύση δεν θα απαιτούσε τη λήψη κανενός νομοθετικού μέτρου ή μέτρου εκτέλεσης εκ μέρους της Επιτροπής. Ωστόσο, δεν θα επέλυε το πρόβλημα των αδικαιολόγητων ποσοτικών απαιτήσεων που περιορίζουν τις επενδύσεις σε ορισμένες κατηγορίες περιουσιακών στοιχείων (όπως οι μετοχές) και υποχρεώνουν εκ των πραγμάτων τους επενδυτές να αποκτήσουν (κρατικά) ομόλογα. Δεν θα συνέβαλε επίσης στην επίλυση των προβλημάτων που θα αντιμετωπίσουν τα συνταξιοδοτικά ταμεία από μη συμμετέχοντα κράτη μέλη τα οποία εφαρμόζουν κανόνες νομισματικής αντιστοιχίας ή ποσοτικούς περιορισμούς. Η προσέγγιση αυτή θα μπορούσε ωστόσο να συνδυαστεί με τη δεύτερη εναλλακτική λύση. Παράλληλα με την καθιέρωση του ευρώ, τα κράτη μέλη θα μπορούν επίσης να τροποποιούν μονομερώς τις εθνικές τους νομοθεσίες με σκοπό την αποτελεσματικότερη διαχείριση των συνταξιοδοτικών ταμείων. Οι αλλαγές αυτού του είδους θα εναπόκεινται στην κρίση των κρατών μελών και θα εξαρτώνται από τον τρόπο με τον οποίο το κάθε κράτος μέλος αντιλαμβάνεται τα ενδεικνυόμενα για την κατάσταση του μέτρα. Εναλλακτική λύση 2. Εφαρμογή των ελευθεριών που θεσπίζει η Συνθήκη. Η εναλλακτική αυτή λύση βασίζεται απλώς στις υποχρεώσεις που προκύπτουν από τις αρχές της Συνθήκης σχετικά με την ελεύθερη κυκλοφορία των κεφαλαίων και την ελεύθερη παροχή υπηρεσιών. Η Επιτροπή ενδέχεται να εκδώσει κατευθυντήριες γραμμές στις οποίες θα ερμηνεύονται οι θεμελιώδεις αυτές ελευθερίες όσον αφορά τις επενδύσεις των συνταξιοδοτικών ταμείων και των επιχειρήσεων ασφάλειας ζωής καθώς και τις υπηρεσίες που παρέχουν οι διαχειριστές των εν λόγω ταμείων. Στη συνέχεια, η Επιτροπή θα μπορούσε να εξετάσει του γενικούς κανόνες και τις μεμονωμένες αποφάσεις κάθε κράτους μέλους, προκειμένου να διαπιστωθεί εάν οι εν λόγω κανόνες και αποφάσεις αιτιολογούνται από άποψη προληπτικής εποπτείας. Εφόσον κριθεί ότι ένας κανόνας ή μία απόφαση δεν μπορεί να αιτιολογηθεί, η Επιτροπή θα υποχρεωθεί στην περίπτωση αυτή να κινήσει διαδικασία παράβασης δυνάμει της Συνθήκης. Με τον τρόπο αυτό θα αναπτυχθεί σταδιακά νομολογία για την πρακτική ερμηνεία των κανόνων της Συνθήκης. Η προσέγγιση αυτή παρουσιάζει ωστόσο ορισμένα μειονεκτήματα: - θα χρειαστεί χρόνος έ(ος ότου διευκρινιστεί η πρακτική εφαρμογή των θεμελιωδο'νν νομικών αρχών· - ενδέχεται να δημιουργηθεί πρόβλημα ασφάλειας του δικαίου· πράγματι, η νομολογία εύκολα θα αποκαλύψει τις προφανείς περιπτώσεις κατάχρησης, θα ανακύψουν όμως δυσχέρειες κατά τη λήψη αποφάσεων για οριακές περιπτώσεις, στις οποίες το όριο μεταξύ δικαιολογημένου 23 και αδικαιολόγητου περιορισμού για λόγους προληπτικής εποπτείας δεν διαφαίνεται ευκρινώς· - οι ερμηνείες που βασίζονται στη νομολογία, η οποία η ίδια απορρέει από διαδικασίες κατ'αντιδικία σε συγκεκριμένες περιπτώσεις, ενδέχεται να οδηγήσουν σε ακαμψίες και να παρεμποδίσουν την απαραίτητη ευελιξία και προσαρμογή σε αυτόν τον τεχνικό και ταχέως εξελισσόμενο τομέα που αποτελεί η χρηματοοικονομική προληπτική εποπτεία. Εναλλακτική λύση 3. Έκδοση οδηγίας. Μία άλλη λύση θα συνίστατο στην έκδοση οδηγίας εναρμόνισης για τον καθορισμό των βασικών αρχών. Η λύση αυτή θα οδηγούσε, σε συνεργασία με όλα τα ενδιαφερόμενα μέρη, σε μία κοινή ερμηνεία των διατάξεων της Συνθήκης που διέπουν αυτόν τον τόσο τεχνικό όσο και χρηματοοικονομικό τομέα. Στο πλαίσιο μιας οδηγίας θα μπορούσαν να προβλεφθούν μηχανισμοί συνεργασίας μεταξύ της Επιτροπής και των εθνικών εποπτικών αρχών, με στόχο την ερμηνεία και τη συνεχή προσαρμογή της συγκεκριμένης εφαρμογής των θεμελιωδών ελευθεριών της Συνθήκης στον τομέα της προληπτικής εποπτείας των συνταξιοδοτικών ταμείων και των επιχειρήσεων ασφάλειας ζωής. Στο πλαίσιο αυτής της συνεργασίας, η δημοσίευση απόψεων για την ερμηνεία και την εφαρμογή των οδηγιών ενδέχεται να οδηγήσει στην εδραίωση της διαφάνειας και της ασφάλειας του δικαίου. Η προσέγγιση αυτή είχε ήδη επιχειρηθεί κατά το παρελθόν, χωρίς όμως θετικό αποτέλεσμα. Είναι προφανής η δυσχέρεια σύγκλισης των απόψεων των κρατών μελών σχετικά με την κοινοτική νομοθεσία που διέπει τον υπό εξέταση τομέα· το αυξημένο ενδιαφέρον που παρουσιάζουν σήμερα τα επικουρικά καθεστώτα τα οποία χρηματοδοτούνται με κεφαλαιοποίηση ενδέχεται να συμβάλει στην περαιτέρω προσέγγιση των εν λόγω απόψεων. Ερώτηση ενδιαφερομένων μερών. Η Επιτροπή επιθυμεί να γνωρίσει τη γνώμη των 24 Κεφάλαιο IV ΔΙΕΥΚΟΛΥΝΣΗ ΤΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΗΣ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑΣ ΤΩΝ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ Α. Γενικές παρατηρήσεις 48. Το άρθρο 51 της Συνθήκης ΕΕ απαιτεί τη θέσπιση κοινοτικής νομοθεσίας για την κατάργηση, στον τομέα της κοινωνικής ασφάλισης, όλων των εμποδίων σε μια πραγματικά ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων. Βάσει του άρθρου αυτού36 η Κοινότητα έχει ήδη θεσπίσει νομοθετικές πράξεις (κανονισμοί 1408/71 και 574/72 ), οι οποίες καταργούν τα σχετιζόμενα με τα προβλεπόμενα από το νόμο συνταξιοδοτικά καθεστώτα εμπόδια στη διασυνοριακή κινητικότητα των εργαζομένων. Η νομοθεσία αυτή δεν εφαρμόζεται στα καθεστώτα επικουρικής συνταξιοδότησης. Όλο και περισσότεροι εργαζόμενοι με επαγγελματική ειδίκευση, ακόμα και πολύ υψηλή, κάνουν χρήση του δικαιώματος ελεύθερης διακίνησης. Τα καθεστώτα επικουρικής συνταξιοδότησης συμβάλλουν με ουσιαστικό τρόπο στην κοινωνική προστασία αυτής της κατηγορίας εργαζομένων. Β. Εμπόδια στην ελεύθερη κυκλοφορία των προσώπων σχετιζόμενα με τα καθεστώτα επικουρικής συνταξιοδότησης 49. Με την ανακοίνωση της του Ιουλίου 199138, η Επιτροπή έδωσε σε κοινοτικό επίπεδο το έναυσμα για τις συζητήσεις σχετικά με το ρόλο των καθεστώτων επικουρικής συνταξιοδότησης και τις επιπτώσεις τους στην ελεύθερη κυκλοφορία. Μετά την δημοσίευση της ανακοίνωσης αυτής, οι υπηρεσίες της Επιτροπής διερεύνησαν επανειλημμένα, σε συνεργασία με τους εκπροσώπους των κρατών μελών, των κοινωνικών εταίρων και των συνταξιοδοτικών ταμείων, τα μέσα που θα μπορούσαν να επιτρέψουν την κατάργηση, στον τομέα της επικουρικής συνταξιοδότησης, των εμποδίων στη διασυνοριακή κινητικότητα των μισθωτών και των μη μισθωτών εργαζομένων στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Λόγω της επικουρικής ιδιαίτερης φύσης πολλών καθεστώτων συνταξιοδότησης και των ιδιαίτερα σημαντικών διαφορών μεταξύ κρατών μελών όσον αφορά την προέλευση των καθεστώτων αυτών, τις κατηγορίες προσώπων και παροχών που καλύπτουν, καθώς και τις νομικές και τεχνικές μορφές τους, το σημερινό συντονιστικό σύστημα, το οποίο δημιουργήθηκε για τα καθεστώτα υποχρεωτικής συνταξιοδότησης, δεν φαίνεται να αποτελεί κατάλληλο μέσο για την αντιμετώπιση αυτών των προβλημάτων, τα οποία απαιτούν μια πιο ευέλικτη προσέγγιση. 50. Το Φεβρουάριο του 1996, η Επιτροπή αποφάσισε να ζητήσει από μια ομάδα υψηλού επιπέδου υπό την προεδρία της κ. Veil, μια γνωμοδότηση σχετικά με τα μέτρα που πρέπει να ληφθούν για την κατάργηση, στον τομέα της επικουρικής συνταξιοδότησης, των εμποδίων στην ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων. Η ομάδα υπέβαλε την έκθεση της το Νοέμβριο του 1996. Το συμπέρασμα της είναι ότι απαιτείται μια νομοθετική πρωτοβουλία σε κοινοτικό επίπεδο, η 25 οποία όμως θα πρέπει να περιοριστεί, τουλάχιστον αρχικά, σε μια προσέγγιση που θα καλύπτει τα ακόλουθα τρία στοιχεία: α) Διατήρηση για τους εργαζομένους που δεν είναι πλέον ενεργά μέλη ενός καθεστώτος επικουρικής συνταξιοδότησης διότι εγκαθίστανται σε άλλο κράτος μέλος, των κεκτημένων δικαιωμάτων τουλάχιστον στον ίδιο βαθμό με τα μέλη που παύουν να καταβάλλουν εισφορές στο καθεστώς αλλά παραμένουν στο ίδιο κράτος μέλος. Το σημείο αυτό βασίζεται σε μια θεμελιώδη αρχή του κοινοτικού δικαίου, την "ισότιμη μεταχείριση". Αυτό σημαίνει ότι ένας εργαζόμενος που αποχωρεί από ένα καθεστώς επικουρικής συνταξιοδότησης για να εργαστεί για άλλο εργοδότη σε άλλο κράτος μέλος δεν πρέπει να χάνει τα δικαιώματα που έχει ήδη αποκτήσει στο πρώτο καθεστώς, τα οποία θα είχε διατηρήσει εάν άλλαζε εργοδότη παραμένοντας στο ίδιο κράτος μέλος. β) Διασυνοριακές πληρωμές: τα κράτη μέλη πρέπει να εξασφαλίσουν την εφαρμογή μιας άλλης θεμελιώδους αρχής της συνθήκης (ελεύθερη κυκλοφορία των κεφαλαίων και των πληρωμών) λαμβάνοντας μέτρα για να καταστήσουν δυνατή την πληρωμή στα άλλα κράτη μέλη όλων των παροχών που οφείλονται στο πλαίσιο καθεστώτων επικουρικής συνταξιοδότησης. γ) Μέτρα που επιτρέπουν στους εργαζομένους τους οποίους ο εργοδότης έχει αποσπάσει προσωρινά σε άλλο κράτος μέλος να εξακολουθούν να υπάγονται στο καθεστώς επικουρικής συνταξιοδότησης της χώρας στην οποία εργάζονταν προηγουμένως. Για το σκοπό αυτό, όλα τα εμπόδια στη διασυνοριακή υπαγωγή στα καθεστώτα αυτά πρέπει να καταργηθούν. Ως ένα πρώτο βήμα προς την κατάργηση των σχετιζόμενων με τα επικουρικά καθεστώτα εμποδίων στην ελεύθερη κυκλοφορία, η Επιτροπή προτίθεται να υποβάλει πολύ σύντομα μια πρόταση οδηγίας για τα προβλήματα που επισημαίνονται στην έκθεση της ομάδας εργασίας υψηλού επιπέδου. Η Επιτροπή ανήγγειλε ήδη την υποβολή της πρότασης αυτής στην ανακοίνωση της για τη βελτίωση της κοινωνικής προστασίας στη Ευρωπαϊκή Ένωση: 51. Η Επιτροπή εξετάζει επίσης τη σκοπιμότητα οργάνωσης ενός "Κοινοτικού Φόρουμ για τη Συνταξιοδότηση", όπως προτείνεται από την ομάδα εργασίας υψηλού επιπέδου. Το Φόρουμ αυτό θα αποτελείται από εκπροσώπους των κρατών μελών, των κοινωνικών εταίρων και των συνταξιοδοτικών ταμείων. Θα έχει ως σκοπό να διερευνήσει τις δυνατές λύσεις στα εκκρεμή προβλήματα όσον αφορά την κινητικότητα στο πλαίσιο των επαγγελματικών καθετώτων συνταξιοδότησης. Για παράδειγμα, η ανάπτυξη των επαφών μεταξύ διάφορων ενδιαφερόμενων ομάδων θα μπορούσε να συμβάλει θετικά στην επίλυση του προβλήματος της μη αναγνώρισης των συνταξιοδοτικών καθεστώτων μεταξύ κρατών μελών. Σε γενικές γραμμές, η αποστολή του θα συνίσταται στην παροχή συμβουλών στην Επιτροπή σχετικά με τον καλύτερο τρόπο αντιμετώπισης των εναπομενόντων εμποδίων στην ελεύθερη κυκλοφορία. 52. Όπο)ς αναφέρθηκε ανωτέρω, απομένουν ωστόσο και ορισμένα άλλα εμπόδια στην ελεύθερη κυκλοφορία, εκτός εκείνων που θα αποτελέσουν αντικείμενο της πρότασης οδηγίας. Τα προβλήματα που έχουν εντοπιστεί μπορούν να συνοψιστούν ως εξής: 26 • περιοριστικοί όροι για την απόκτηση δικαιωμάτων επικουρικής συνταξιοδότησης, ιδίως μακρά προθεσμία για την οριστικοποίηση τους· • δυσχέρειες στη μεταβίβαση κεκτημένων συνταξιοδοτικών δικαιωμάτων από ένα κράτος μέσος σε άλλο· • φορολογικές δυσχέρειες σχετιζόμενες με την απόκτηση συνταξιοδοτκών δικαιωμάτων σε περισσότερα του ενός κράτη μέλη· • ειδικά μειονεκτήματα κατά την αλλαγή καθεστώτος από έναν εργαζόμενο που δεν έχει αποσπαστεί προσωρινά σε κράτος μέλος άλλο από εκείνο στο οποίο έχει αποκτήσει συνταξιοδοτικά δικαιώματα. 53. Προϋποθέσεις νια την απόκτηση συνταξιοδοτικών δικαιωμάτων Η απόκτηση συνταξιοδοτικών δικαιωμάτων οριστικοποιείται συχνά μετά από πολλά έτη απασχόλησης σε μια επιχείρηση (δέκα έτη σύμφωνα με τη γερμανική νομοθεσία) και σε ορισμένες περιπτώσεις μόνο κατά το χρόνο της συνταξιοδότησης. Κάθε αλλαγή απασχόλησης πριν από την οριστική απόκτηση των δικαιωμάτων συνεπάγεται ότι καμία επαγγελματική σύνταξη δεν θα καταβληθεί για αυτήν την περίοδο απασχόλησης. Ορισμένα καθεστώτα καλύπτουν ωστόσο όλους τους εργαζόμενους σε ένα δεδομένο βιομηχανικό κλάδο (όπως στον τομέα της κατασκευής). Στην περίπτωση αυτή, οι αλλαγές απασχόλησης στο εσωτερικό του κλάδου στην ίδια χώρα δεν συνεπάγονται απώλεια συνταξιοδοτικών δικαιωμάτων. Ωστόσο, η διασυνοριακή αλλαγή απασχόλησης συνεπάγεται υπαγωγή σε νέο καθεστώς. Αυτό μπορεί επομένως να θεωρηθεί ως ένα εμπόδιο στη διασυνοριακή κινητικότητα της εργασίας. 54. Η κατάσταση αυτή οφείλεται στην αρνητική επίπτωση που έχουν στην ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων οι μακρές περίοδοι που απαιτούνται για την απόκτηση συνταξιοδοτικών δικαιωμάτων. Πράγματι, είτε ο εργαζόμενος διστάζει να εγκαταλείψει τον εργοδότη του φοβούμενος ότι θα απολέσει τα δικαιώματα που έχει αποκτήσει, είτε αποθαρρύνεται να μεταβεί προς εργασία σε ένα κράτος μέλος στο οποίο οι περίοδοι που απαιτούνται για την απόκτηση συνταξιοδοτικών δικαιωμάτων είναι κατά κανόνα τόσο μεγάλες ώστε θα πρέπει να παραμείνει σ'αυτό υπερβολικά μεγάλο διάστημα. Στη Γερμανία, για παράδειγμα, ένας ιταλός ή ισπανός διακινούμενος εργαζόμενος πρέπει σε ορισμένες περιπτώσεις να εργασθεί δέκα έτη στην ίδια επιχείρηση για να αποκτήσει δικαιώματα στο επαγγελματικό καθεστώς συνταξιοδότησης στη χώρα αυτή. 55. Δυσχέρειες κατά τη ιιεταβίβαση κεκτηιιένων συνταξιοδοτικών δικαιωμάτων από ένα κράτος ιιέλος σε άλλο, περιλαμβανομένης της έλλειψης εγκεκριμένου μηνανισιιού νια την αναννώοιση των συνταξιοδοτικών ταμείων. Όσον αφορά το θέμα της μεταβίβασης, υπάρχουν προς το παρόν εμπόδια στη μεταβίβαση κεκτημένων δικαιωμάτων σε συνταξιοδοτικό καθεστώς κράτους μέλους άλλου από εκείνο στο οποίο έχουν αποκτηθεί. Τα εμπόδια αυτά μπορούν να λάβουν μορφή νομοθετικών ρυθμίσεων ή συγκεκριμένων κανόνων λειτουργίας των καθεστώτων. 27 Εάν ένας εργαζόμενος που έχει αποκτήσει διακαιώματα αλλάζει επάγγελμα, πρέπει να αποφασίσει πώς θα αξιοποιήσει τα δικαιώματα αυτά. Υπάρχουν δύο δυνατότητες: τα δικαιώματα μπορούν να διατηρηθούν στο καθεστώς στο οποίο αποκτήθηκαν, από το οποίο ο εργαζόμενος θα λάβει σύνταξη κατά τη συνταξιοδότηση του. Η άλλη δυνατότητα, εάν η φύση του καθεστώτος το επιτρέπει, είναι η καταβολή κεφαλαίου που αντιστοιχεί στο ποσό των δικαιωμάτων που έχουν αποκτηθεί. Το κεφάλαιο μπορεί στη συνέχεια να χρησιμοποιηθεί για την αγορά μελλοντικής παροχής από ασφαλιστική εταιρεία ή να καταβληθεί στο νέο συνταξιοδοτικό καθεστώς, εφόσον το καθεστώς αυτό δέχεται τη μεταφορά. 56. Η δυνατότητα μεταφοράς του ποσού των συνταξιοδοτικών δικαιωμάτων φαίνεται να αποτελεί μια απλή λύση στην περίπτωση των καθεστώτων με κεφαλαιοποίηση, αλλά κανονικά δεν χρησιμοποιείται στα καθεστώτα με αποθεματικά ή στα διανεμητικά καθεστώτα, στα οποία δεν υπάρχει σώρευση χρηματοπιστωτικών στοιχείων έναντι των αναλαμβανόμενων υποχρεώσεων συνταξιοδότησης. Πολλοί εργαζόμενοι έχουν επομένως μόνο μία επιλογή σε περίπτωση αλλαγής εργοδότη, δηλαδή τη διατήρηση των δικαιωμάτων τους στο προηγούμενο συνταξιοδοτικό καθεστώς39. Και στις δύο περιπτώσεις - μεταφορά ή διατήρηση δικαιωμάτων - οι μελλοντικές αυξήσεις μισθών δεν θα ληφθούν υπόψη όπως στην περίπτωση αδιάκοπης σταδιοδρομίας με τον ίδιο εργοδότη. Συχνά, στην υπολογισμό της αξίας μεταφερόμενων δικαιωμάτων δεν λαμβάνεται υπόψη ούτε η αναμενόμενη μέση αύξηση των τιμών ή των μισθών. Συνεπώς, οι εργαζόμενοι που ήταν ασφαλισμένοι προηγουμένως σε άλλο καθεστώς τείνουν να μην ανακτούν το μερίδιο που τους αναλογεί στο συνταξιοδοτικό καθεστώς. Ο τρόπος υπολογισμού των προς μεταφορά ποσών, ο οποίος επιβαρύνει τους εργαζομένους που εγκαταλείπουν ένα συνταξιοδοτικό καθεστώς, καθώς και η ανεπαρκής προστασία των "δυνητικών" δικαιωμάτων, αποτελούν σοβαρά εμπόδια στην κινητικότητα της εργασίας. 57. Φορολογικές δυσνέοειες κατά την απόκτηση συνταξιοδοτικών δικαιωαάτων σε περισσότερα κράτη μέλη Παρόλο που η άμεση φορολογία ανήκει σε μεγάλο βαθμό στην αρμοδιότητα τους, τα κράτη μέλη πρέπει να ασκούν τις εξουσίες τους σύμφωνα με την κοινοτική νομοθεσία40. Από την άποψη αυτή, πρέπει να σημειωθεί ότι το άρθρο 48 της συνθήκης δεν συνεπάγεται μόνο την κατάργηση κάθε διάκρισης λόγω ιθαγένειας, αλλά κ"αι και κάθε εθνικού μέτρου που μπορεί να παρεμποδίσει ή να καταστήσει λιγότερο ελκυστική την άσκηση, από υπηκόους της Κοινότητας, των θεμελιωδών ελευθεριών που εγγυάται η συνθήκη4. Τα φορολογικά θέματα εξετάζονται γενικότερα στο κεφάλαιο VI κατωτέρω. Οι εργαζόμενοι που επιθυμούν να ασκήσουν το δικαίωμα ελεύθερης κυκλοφορίας στο εσωτερικό της Ένωσης ενδέχεται να αντιμετωπίσουν φορολογικά εμπόδια εάν επιδιώξουν να μεταφέρουν (εφόσον είναι δυνατό) τα δικαιώματα που έχουν αποκτήσει σε ένα καθεστώς με κεφαλαιοποίηση του κράτους μέλους καταγωγής σε ένα νέο καθεστώς στο κράτος μέλος υποδοχής. Η μεταφορά από το κράτος μέλος καταγωγής ενδέχεται να φορολογηθεί, γεγονός που μπορεί να αντιπροσωπεύει ένα φορολογικό μειονέκτημα εάν το κράτος μέλος υποδοχής δεν απαλλάσσει από φόρο το μεταφερόμενο ποσό, ενώ οι παροχές που θα καταβληθούν στο μέλλον 28 υπόκεινται σε φορολογία εισοδήματος. Η κατάσταση αυτή αντικατοπτρίζει τη δυσμενή θέση στην οποία μπορούν να βρεθούν οι εργαζόμενοι που ασκούν το δικαίωμα ελεύθερης κυκλοφορίας σε σύγκριση με εκείνους που μεταφέρουν κεκτημένα δικαιώματα σε συνταξιοδοτικό καθεστώς του ιδίου κράτους μέλους. 58. Επιβάρυνση σχετιζόμενη με την αλλαγή καθεστώτος στην ειδική περίπτωση των εονα£οιιένων που μεταβαίνουν πρρς εργασία μικρής διάρκειας σε κράτος έγουν αποκτηθεί τα συνταξιοδοτικά δικαιώματα. ιιέλος άλλο από εκείνο στο οποίο Μπορεί να γίνει διάκριση μεταξύ των ακόλουθων δύο καταστάσεων: • Εργαζόμενοι τους οποίους οι εργοδότες τους αποσπούν σε άλλη χώρα στο πλαίσιο της ίδιας εταιρείας ή συνδεδεμένων εταιρειών: η κατάσταση αυτή θα αντιμετωπιστεί από την πρόταση οδηγίας που αναφέρεται ανωτέρω. • Όλοι οι άλλοι εργαζόμενοι που διακινούνται για περιορισμένη περίοδο σε άλλο κράτος μέλος: αυτοί οι εργαζόμενοι, όπως και οι αποσπασμένοι, επιβαρύνονται σε περίπτωση αλλαγής συνταξιοδοτικού καθεστώτος. Το γεγονός αυτό αποθαρρύνει την ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων μεταξύ κρατών μελών. Γ. Α υνατές προσεγγίσεις 59. Ένα από τα θέματα που ανέκυψαν ήταν η δυνατότητα αντιμετώπισης των εμποδίων μόνο στο επίπεδο των υποχρεωτικών καθεστώτων, σε αντίθεση με τα προαιρετικά. Θεωρήθηκε ιδίως ότι μια ρυθμιστική πρωτοβουλία για τα προαιρετικά καθεστώτα θα αποτελούσε αντικίνητρο για τους εργοδότες που, ελλείψει αυτών των μέτρων, θα είχαν δημιουργήσει καθεστώτα αυτού του είδους. Φαίνεται ωστόσο δύσκολο να αντιμετωπιστούν με διαφορετικό τρόπο καθεστώτα τα οποία, τουλάχιστον από την άποψη του εργαζόμενου, έχουν τον ίδιο σκοπό, δηλαδή να συμπληρώσουν τη μελλοντική του σύνταξη. Επιπλέον, η εξαίρεση των προαιρετικών καθεστώτων θα είχε πολύ διαφορετικές συνέπειες σε κάθε κράτος μέλος. 60. Από τις διαβουλεύσεις που πραγματοποιήθηκαν, φαίνεται ότι οποιαδήποτε πρόταση δεσμευτικής κοινοτικής νομοθεσίας για τον περιορισμό της διάρκειας των περιόδων απόκτησης συνταξιοδοτικών δικαιωμάτων θα δημιουργούσε ιδιαίτερα προβλήματα. Όποια και αν είναι τα πλεονεκτήματα τους σε άλλους τομείς, οι μεγάλες περίοδοι που απαιτούνται για την απόκτηση δικαιωμάτων αποτελούν εμπόδιο στην ελεύθερη κυκλοφορία. Είναι επομένως σκόπιμο να αναζητηθούν τρόποι επίλυσης αυτού του προβλήματος. Αυτό θα μπορούσε να γίνει με τη θέσπιση κοινοτικών νομοθετικών μέτρων που θα καθόριζαν ένα ανώτατο όριο στον αριθμό των ετών που απαιτούνται για την απόκτηση συνταξιοδοτικών δικαιωμάτων. Θα ήταν επίσης δυνατό να διευκρινιστεί ότι κανένα κράτος μέλος δεν μπορεί να αυξήσει τη σημερινή διάρκεια των περιόδων αυτών. Μια άλλη λύση θα ήταν να μην προτείνει η Κοινότητα καμία νομοθετική πρωτοβουλία στον τομέα αυτό και να περιοριστεί στην προώθηση μιας συζήτησης σε ευρωπαϊκό επίπεδο μεταξύ κοινωνικοί εταίρων. 29 61. Όσον αφορά το θέμα της μεταφοράς των δικαιωμάτων, οι μέχρι τώρα συζητήσεις με τα κράτη μέλη και τους κοινωνικούς εταίρους τείνουν προς την προώθηση μιας προσέγγισης που θα απαιτεί την εξασφάλιση δυνατότητας μεταφοράς στις περιπτώσεις που η φύση του καθεστώτος το επιτρέπει (κυρίως καθεστώτα με κεφαλαιοποίηση). Στις άλλες περιπτώσεις, η μόνη δυνατή λύση θα είναι η διατήρηση των δικαιωμάτων. Θα μπορούσε επίσης να απαιτηθεί μια δίκαιη αναλογιστική αποτίμηση του ποσού των μεταφερόμενων δικαιωμάτων, τόσο από το καθεστώς που προβαίνει στη μεταφορά όσο και από εκείνο στο οποίο έχει υπαχθεί ο εργαζόμενος. Η δημιουργία ενός Κοινοτικού Φόρουμ για τη Συνταξιοδότηση, όπως προτάθηκε από την ομάδα υψηλού επιπέδου που απαρτίζεται από εκπροσώπους των κρατών μελών, των κοινωνικών εταίρων και των συνταξιοδοτικών ταμείων, θα μπορούσε να αποδειχθεί χρήσιμη για την επίλυση των τεχνικών προβλημάτων που σχετίζονται με τη μεταφορά συνταξιοδοτικών δικαιωμάτων, όπως το πρόβλημα του ενδεχόμενου περιορισμού των μεταφορών μόνο σε εγκεκριμένα καθεστώτα επικουρικής συνταξιοδότησης ή το θέμα του καθορισμού αναλογιστικών προτύπων αποτίμησης των μεταφερόμενων ποσών. 62. Για να καταργήσουν τα φορολογικά εμπόδια, τα κράτη μέλη θα μπορούσαν να ενθαρρυνθούν να συμπεριλάβουν στις διμερείς τους συμβάσεις για την αποφυγή της διπλής φορολόγησης ειδικές διατάξεις για τη φορολογική μεταχείριση των εισφορών, των μεταφερόμενων δικαιωμάτων και των παροχών. Παρόλο που η λύση αυτή θα επέτρεπε την προσαρμογή κάθε ιδιαιτερότητες των αντίστοιχων φορολογικών ειδικής ρύθμισης στις συστημάτων, η επίτευξη συμφωνίας σχετικά με ειδικές διατάξεις για όλες τις διμερείς συμβάσεις θα απαιτούσε μια μακροχρόνια και δύσκαμπτη διαδικασία. Επιπλέον η λύση αυτή δεν θα εξασφάλιζε τον ίδιο βαθμό διαφάνειας σε σχέση με εκείνη που επιτυγχάνεται με την υιοθέτηση κοινών κανόνων σε κοινοτικό επίπεδο, παρόλο που η διαπραγμάτευση των κανόνων αυτών θα ήταν ενδεχομένως δυσχερής. 63. Η πρόταση οδηγίας που αναφέρεται ανωτέρω θα περιλαμβάνει μέτρα που επιτρέπουν στους εργαζομένους τους οποίους οι εργοδότες τους αποσπούν προσωρινά σε άλλο κράτος μέλος να εξακολουθούν να υπάγονται στο καθεστώς επικουρικής συνταξιοδότησης στο κράτος μέλος στο οποίο εργάζονταν προηγουμένως. Η δυνατότητα διασυνοριακής υπαγωγής σε συνταξιοδοτικά καθεστώτα θα μπορούσε να επεκταθεί σε όλους τους εργαζομένους που διακινούνται για μια περιορισμένη περίοδο σε άλλο κράτος μέλος. Αυτό θα απαιτούσε μια συμφωνία μεταξύ του εργοδότη στο κράτος καταγωγής, του εργοδότη στο κράτος μέλος υποδοχής, του εργαζόμενου και, εφόσον είναι αναγκαίο, του ενδιαφερόμενου καθεστώτος επικουρικής συνταξιοδότησης. Ερωτήσείζ- 1. Είναι αναγκαία η ανάληψη πρωτοβουλίας σε κοινοτικό επίπεδο για να καταργηθούν τα εμπόδια στην ελεύθερη κυκλοφορία (εκτός εκείνων που θα 30 αντιμετωπιστούν στη σχεδιαζόμενη πρόταση οδηγίας) που έχουν εντοπιστεί στον τομέα των καθεστώτων επικουρικής συνταξιοδότησης; 2. Εάν ναι, ποια θα ήταν η καταλληλότερη ενέργεια για καθένα από τα εναπομένοντα εμπόδια που έχουν εντοπιστεί (νομοθεσία, συμφωνία μεταξύ κοινωνικών εταίρων); 3. Εάν όχι, με ποιο τρόπο θα μπορούσαν να καταργηθούν τα εναπομένοντα εμπόδια στην ελεύθερη κυκλοφορία; 4. Ποιες άλλες πρωτοβουλίες πρέπει να αναλάβει η Επιτροπή για να καταργήσει τα εναπομέντα εμπόδια στην ελεύθερη κυκλοφορία; 31 Κεφάλαιο V Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΦΟΡΟΛΟΓΙΑΣ ΓΙΑ ΤΑ ΚΑΘΕΣΤΩΤΑ ΕΠΙΚΟΥΡΙΚΗΣ ΣΥΝΤΑΞΙΟΔΟΤΗΣΗΣ Α. Γενικές παρατηρήσεις 64. Η φορολογία των συντάξεων έχει ιδιαίτερη σημασία για την οργάνωση και τη διάρθρωση των καθετώτων επικουρικής συνταξιοδότησης με κεφαλαιοποίηση και τα περισσότερα κράτη μέλη, εάν όχι όλα, παρέχουν στον τομέα αυτό φορολογικά πλεονεκτήματα με τη μία ή την άλλη μορφή. Ωστόσο, η οργάνοοση και η επιλογή μεταξύ διάφορων τρόπων φορολόγησης ανήκουν κατ'ουσίαν στην αρμοδιότητα των κρατών μελών. Κάθε κυβέρνηση πρέπει να αποφασίσει ποιο φορολογικό πλαίσιο είναι πιο προσαρμοσμένο στις εθνικές ιδιαιτερότητες, λαμβάνοντας υπόψη το κόστος των φορολογικών απαλλαγών για τα δημόσια οικονομικά. Οι φορολογικοί κανόνες που αναπτύχθηκαν με την πάροδο των ετών είναι ιδιαίτερα πολύπλοκοι και διαφέρουν σε κάθε κράτος μέλος. Περιλαμβάνουν λεπτομερείς ρυθμίσεις των οποίων ο σκοπός είναι να εξασφαλίσουν ότι οι δημόσιοι πόροι που διατίθενται για να εναθαρρυνθεί η αποταμίευση για τη συνταξιοδότηση χρησιμοποιούνται μόνο για το σκοπό αυτό. 65. Αυτή η ποικιλία δημιουργεί μια κατάσταση στην οποία η φορολογία μπορεί να αποτελέσει εμπόδιο στην ελεύθερη κυκλοφορία των προσώπων και στην ελεύθερη παροχή υπηρεσιών. Τα φορολογικά πλεονεκτήματα παρέχονται συνήθως υπό την προϋπόθεση ότι το συνταξιοδοτικό καθεστώς τηρεί μια σειρά λεπτομερών κανόνων και, κατά συνέπεια, είναι πολύ πιθανό ότι ένα καθεστώς που είναι εγκεκριμένο σε ένα κράτος μέλος δεν πληροί τα φορολογικά κριτήρια που εφαρμόζονται στα συνταξιοδοτικά καθεστώτα άλλου κράτους μέλους. Η κατάσταση αυτή έχει στην πράξη το αποτέλεσμα ότι αποθαρρύνει την πληρωμή εισφορών σε συνταξιοδοτικά ταμεία που είναι εγκατεστημένα σε άλλα κράτη μέλη. 66. Στο πλαίσιο αυτό, η Επιτροπή επιδιώκει να εξασφαλίσει ότι οι φορολογικοί κανόνες που εφαρμόζονται στα καθεστώτα αυτά είναι συνεπείς με τις θεμελιώδεις κοινοτικές αρχές της ελεύθερης κυκλοφορίας των προσώπων και της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών. Αυτό ισχύει για τα συνταξιοδοτικά καθεστώτα τόσο της δεύτερης όσο και της τρίτης κατηγορίας. Για τα καθεστώτα της τρίτης κατηγορίας, η τρίτη οδηγία για την ασφάλιση ζωής προβλέπει πλέον την ελεύθερη παροχή υπηρεσιών στην ΕΕ με βάση την εποπτεία από το κράτος μέλος καταγωγής. Η κατάργηση των εποπτικών εμποδίων στη διασυνοριακή άσκηση δραστηριοτήτων από τις ασφαλιστικές επιχειρήσεις κατέδειξε ωστόσο την ύπαρξη ορισμένων ς)ορολογικών μειονεκτημάτων, ιδίως όσον αφορά τη δυνατότητα έκπτωσης των ασφάλιστρων ζωής από το φορολογητέο εισόδημα. 67. Οι φορολογικοί κανόνες που εισάγουν διακρίσεις σε βάρος ασφαλισμένου που έχει συνάψει ασφαλιστήριο συμβόλαιο με ασφαλιστή εγκατεστημένο σε άλλο κράτος μέλος αντιβαίνουν προς την αρχή της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών. Ωστόσο, στην απόφαση του στην υπόθεση Bachmann42 , το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο έκρινε ότι παρόμοιες περιοριστικές διατάξεις μπορούν να δικαιολογούνται από την ανάγκη εξασφάλισης της συνοχής του φορολογικού συστήματος ενός κράτους μέλους. Στην περίπτωση αυτή, το Δικαστήριο θεώρησε ότι δεν αντιβαίνει προς τη συνθήκη η διάταξη της βελγικής φορολογικής νομοθεσίας που επιτρέπει την έκπτωση από το φορολογητέο εισόδημα των εισφορών ασφάλισης ζωής μόνο για συμβάσεις 32 που έχουν συναφθεί με εταιρείες εγκατεστημένες στο Βέλγιο. Ο λόγος ήταν ότι εφόσον η έκπτωση των ασφάλιστρων συνδυάζεται με τη φορολόγηση των ποσών που οφείλονται από τους ασφαλιστές σε εκτέλεση των συμβάσεων, εάν επιτραπεί η έκπτωση των ασφάλιστρων που καταβάλλονται σε αλλοδαπούς ασφαλιστές, οι βελγικές φορολογικές αρχές δεν θα ήταν βέβαιες ότι είναι δυνατή η φορολόγηση των παροχών που καταβάλλονται βάσει αυτών των εισφορών. 68. Σε μια μεταγενέστερη υπόθεση, το Δικαστήριο διευκρίνισε ότι δεν μπορεί να γίνει επίκληση της συνοχής του φορολογικού συστήματος όταν το κράτος μέλος έχει αποποιηθεί τη συνοχή αυτή, για παράδειγμα βάσει διμερούς σύμβασης για την αποφυγή της διπλής φορολόγησης που έχει συνάψει με άλλο κράτος μέλος. Η απόφαση στην υπόθεση Wielockx43 καταδεικνύει ότι ένα κράτος μέλος πρέπει να λαμβάνει υπόψη τα αποτελέσματα που μπορούν να έχουν οι συμβάσεις για την αποφυγή της διπλής φορολόγησης ως προς τη φορολογική συνοχή που επιτυγάνεται με το εν λόγω μέτρο σε εθνικό επίπεδο. Εάν βάσει των όρων μιας σύμβασης για την αποφυγή της διπλής φορολόγησης ένα κράτος μέλος επιτρέπει τη φορολόγηση των παροχών που καταβάλλονται σε μη κατοίκους μόνο στη χώρα διαμονής τους, το γεγονός ότι δεν έχει πλέον δυνατότητα να φορολογεί αυτές τις παροχές δεν μπορεί να δικαιολογήσει την άρνηση του να επιτρέψει έκπτωση από το φορολογητέο εισόδημα μόνο για τις εισφορές που καταβάλλονται σε καθεστώτα εγκατεστημένα σε άλλο κράτος μέλος. Β. Η αποφυγή της διπλής φορολόγησης 69. Κάθε κράτος μέλος έχει συνάψει μεγάλο αριθμό συμβάσεων για την αποφυγή της διπλής φορολόγησης με άλλα κράτη, μέλη ή όχι της Κοινότητας. Αυτές οι συμβάσεις, οι οποίες στο σύνολο τους σχεδόν είναι οικονομικής διμερείς, αποσκοπούν δραστηριότητας με την κατάργηση της δυνατότητας διπλής φορολόγησης, όσο και να ενισχύσουν τη συνεργασία στον τομέα της καταπολέμησης της απάτης και της φοροδιαφυγής. Στο εσωτερικό της Κοινότητας, οι 98 από τις 105 θεωρητικά δυνατές διμερείς σχέσεις καλύπτονται από παρόμοιες συμβάσεις για την αποφυγή της διπλής φορολόγησης. Ακόμα και ελλείψει διμερών συμβάσεων, ορισμένα κράτη μέλη παραιτούνται μονομερώς από τη διπλή φορολόγηση. στην προώθηση τόσο της 70. Όσον τη αφορά φορολόγηση επαγγελματικών καθεστώτων συνταξιοδότησης, οι σημερινές συμβάσεις τείνουν σχεδόν αποκλειστικά στην εξάλειψη του κινδύνου διπλής φορολόγησης των συντάξεων κατά την καταβολή τους. Οι περισσότερες διμερείς συμβάσεις βασίζονται στο άρθρο 18 της Πρότυπης Σύμβασης του ΟΟΣΑ, η οποία παρέχει στη χώρα στην οποία διαμένει ο φορολογούμενος τη δυνατότητα να φορολογεί τις συντάξεις από απασχόληση στον ιδιωτικό τομέα (οι συντάξεις των δημόσιων υπαλλήλων καλύπτονται από το άρθρο 19 της Πρότυπης Σύμβασης του ΟΟΣΑ και φορολογούνται γενικά στη χώρα από την οποία πηγάζουν). Παρόλο που ορισμένες πρόσφατες διμερείς φορολογικές συμφωνίες παρέχουν στη χώρα καταγωγής δικαιώματα φορολόγησης των συντάξεων από απασχόληση στον ιδιωτικό τομέα, η βασική αρχή της αποφυγής της διπλής φορολόγησης εξακολουθεί να ισχύει. Με τον τρόπο αυτό εξασφαλίζεται ότι το ίδιο εισόδημα δεν φορολογείται δύο φορές. 33 71. Μερικές διμερείς συμβάσεις μεταξύ κρατών μελών, όπως εκείνες μεταξύ Γαλλίας και Ηνωμένου Βασιλείου και μεταξύ Δανίας και Ηνωμένου Βασιλείου, προβλέπουν ρητά την περίπτωση συνταξιοδοτικών εισφορών που ένας διακινούμενος εργαζόμενος συνεχίζει να καταβάλλει στο συνταξιοδοτικό καθεστώς μιας χώρας μετά τη μετάβαση του σε άλλη χώρα. Οι διατάξεις αυτές, οι οποίες δεν περιορίζονται στο πεδίο εφαρμογής της Πρότυπης Σύμβασης του ΟΟΣΑ, προβλέπουν κατ'ουσίαν μια μορφή αμοιβαίας αναγνώρισης των συνταξιοδοτικών καθεστώτων που έχουν αναγνωριστεί από τις φορολογικές αρχές της άλλης χώρας. Επιτρέπουν στο διακινούμενο εργαζόμενο να συνεχίσει να επωφελείται στη νέα χώρα διαμονής από φορολογική απαλλαγή για τις συνταξιοδοτικές εισφορές που καταβάλλει στην προηγούμενη χώρα διαμονής. Παρόμοιες συμβάσεις θα μπορούσαν να οδηγήσουν στην κατάργηση των εμποδίων στην κινητικότητα. των εργαζομένων. Γ. Οι λόγοι που συνηγορούν υπέρ μιας κοινής προσέγγισης 72. Οι διμερείς συμβάσεις για την αποφυγή της διπλής φορολόγησης παρουσιάζουν το σημαντικό πλεονέκτημα ότι μπορούν να είναι διαρθρωμένες κατά τρόπο που να λαμβάνει υπόψη τις ιδιαιτερότητες των φορολογικών και συνταξιοδοτικών συστημάτων των δύο χωρών. Από την πλευρά των μειονεκτημάτων, πρέπει πάντως να αναφερθεί η σχετικά μεγάλη δυσκαμψία ενός συστήματος που, ως προς τις σχέσεις στο εσωτερικό της Ένωσης, είναι εμφανώς χρονοβόρο εφόσον απαιτεί τη διαπραγμάτευση και επαναδιαπραγμάτευση 105 συμβάσεων. Πρέπει άλλωστε να αναμένεται ότι ο αριθμός αυτός θα αυξηθεί σημαντικά στο μέλλον, λαμβανομένων υπόψη των προοπτικών περαιτέρω διεύρυνσης της Κοινότητας. Τέλος, δεν έχει ακόμα εξασφαλιστεί η γενική αναγνώριση αυτών των συμβάσεων, ούτε η ισότιμη μεταχείριση αντίστοιχων καταστάσεων στις διάφορες διμερείς συμβάσεις. 73. Ένας στενότερος συντονισμός της διασυνοριακής φορολογικής μεταχείρισης των συντάξεων θα μπορούσε ωστόσο να απλουστεύσει σε σημαντικό βαθμό τη διαδικασία ενημέρωσης και, ενδεχομένως, επέκτασης του πεδίου εφαρμογής των διμερών φορολογικών συμβάσεων. Ο συντονισμός αυτός φαίνεται ιδιαίτερα προσαρμοσμένος στις ανάγκες μιας αναπτυσσόμενης ενιαίας αγοράς και θα μπορούσε να τεθεί σε εφαρμογή με διάφορους τρόπους. Σε ένα πρώτο στάδιο, θα πρέπει να εξεταστεί εάν είναι αναγκαία η ανάληψη ειδικών πρωτοβουλιών ή μέτρων στο πλαίσιο της Ένωσης. Εάν επιτευχθεί συμφωνία μεταξύ κυβερνήσεων των κρατών μελών σχετικά με συγκεκριμένους κανόνες, θα πρέπει να επιλεγούν οι τρόποι υλοποίησης τους στην πράξη: θα μπορούσαν, όπως σήμερα, να ενσωματωθούν σε μεμονωμένες συμβάσεις μεταξύ κρατών μελών ή, εναλλακτικά, να εφαρμοστούν σε πολυμερή βάση. Από την άλλη πλευρά, μια συμφωνία για ορισμένες πτυχές της φορολογίας θα έπρεπε ενδεχομένως να υλοποιηθεί υπό μορφή κοινοτικής νομοθεσίας. 74. Λαμβανομένης ιδίως υπόψη της ανάγκης να αποφευχθεί η αξιοποίηση για άλλους σκοπούς των φορολογικών πλεονεκτημάτων που παρέχονται στα συνταξιοδοτικά καθεστώτα, οι μηχανισμοί για την καταπολέμηση, της φοροαποφυγής θα εξακολουθήσουν να είναι αναγκαίοι. Από την άποψη αυτή, η αρχή της αμοιβαίας αναγνώρισης των εγκεκριμένων σε άλλα κράτη μέλη συνταξιοδοτικών καθεστώτων, όπως προβλέπεται ήδη σε μερικές συμβάσεις για την αποφυγή της διπλής φορολόγησης, θα πρέπει να 34 αποτελέσει αντικείμενο λεπτομερούς εξέτασης. Η προσέγγιση αυτή, για παράδειγμα στον τομέα της διασυνοριακής καταβολής εισφορών, θα μπορούσε να αποτρέψει τη χρησιμοποίηση για άλλους σκοπούς των φορολογικών πλεονεκτημάτων που παρέχονται για τη σύσταση συντάξεων. 75. Η έκθεση της Επιτροπής της 22ας Οκτωβρίου 1996 σχετικά με την ανάπτυξη των φορολογικών συστημάτων4" υπογράμμισε την ανάγκη να ενταχθεί η φορολογική πολιτική στο πλαίσιο των μεγάλων πολιτικών προκλήσεων που αντιμετωπίζει σήμερα η Ευρωπαϊκή Ένωση, και ιδίως την ανάγκη προώθησης των επιχειρήσεων και της απασχόλησης46. Η έκθεση αυτή, η οποία αναλύει τις εργασίες της ομάδας υψηλού επιπέδου για τη φορολογία47 και αντλεί τα συμπεράσματα τους, υπογραμμίζει την πεποίθηση της Επιτροπής ότι για να αξιοποιηθούν πλήρως τα πλεονεκτήματα της Ενιαίας Αγοράς και να τονωθούν οι επιχειρήσεις, πρέπει να αναληφθούν αποφασιστικά μέτρα για την εξάλειψη των φορολογικών εμποδίων και μειονεκτημάτων στην άσκηση δραστηριοτήτων στο εσωτερικό της Κοινότητας. 76. Η έκθεση της Επιτροπής επισημαίνει ότι η φορολογία των συντάξεων είναι ένας τομέας στον οποίο ενδέχεται να αποδειχθεί αναγκαία μια κοινοτική πρωτοβουλία και υπογραμμίζει ότι πολλοί εκπρόσοΜοι της ομάδας υψηλού επιπέδου ζήτησαν την ανάληψη ενεργειών με σκοπό τη βελτίωση της λειτουργίας των διμερών συμβάσεων για την αποφυγή της διπλής φορολόγησης. Χωρίς να παραγνωρίζει τη σημασία των αρχών της επικουρικότητας και της αναλογικότητας, η Επιτροπή κρίνει ότι ενδέχεται να αποδειχθεί ιδιαίτερα χρήσιμη η αναζήτηση, σε κοινοτικό επίπεδο, μέσων για τη βελτίωση του συντονισμού και του πεδίου εφαρμογής των φορολογικών κανόνων που σχετίζονται με τη χρηματοδότηση των συντάξεων. Οι κανόνες αυτοί πρέπει φυσικά να θεσπιστούν με ομόφωνη απόφαση του Συμβουλίου. 77. Στο προηγούμενο κεφάλαιο εξετάστηκαν τα ειδικά προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι εργαζόμενοι που καταλαμβάνουν προσωρινά μια θέση απασχόλησης σε κράτος μέλος άλλο από το κράτος καταγωγής τους και παρουσιάστηκαν τα νομοθετικά μέτρα που η Κοινότητα προτίθεται να προτείνει. Οι προτάσεις αυτές αποτελούν μια ευκαιρία για την επίτευξη ενός περιορισμένου αλλά ουσιαστικού βήματος προς το συντονισμό ορισμένων φορολογικών διατάξεων, τουλάχιστον στον ειδικό τομέα· των επικουρικών συντάξεων. Ερωτήσεις· (για Σε ποιο βαθμό οι σημερινοί φορολογικοί κανόνες ή ρυθμίσεις παράδειγμα, εγκεκριμένα αφορούν συνταξιοδοτικά καθεστώτα) αποτελούν πραγματικό εμπόδιο στην ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων; εκείνοι που υπαγωγή την σε Είναι δυνατόν να ληφθούν ως βάση οι διμερείς ή πολυμερείς φορολογικές συμβάσεις για την προώθηση μιας στενότερης συνεργασίας μεταξύ κρατών μελών στον τομέα των διασυνοριακών συμφωνιών για τις συντάξεις; Εάν ναι, ποιο είναι το πεδίο που θα πρέπει να καλύπτουν οι συμβάσεις αυτές και με ποιο τρόπο μπορεί να τεθεί σε εφαρμογή στην πράξη η συνεργασία αυτή; Η θέσπιση κοινοτικής νομοθεσίας αποτελεί μια εφικτή εναλλακτική λύση; 35 ΠΙΝΑΚΕΣ Γενική παρατήρηση: Λόγω της αυξανόμενης σπουδαιότητας των κεφαλαιοποιητικών συνταξιοδοτικών συστημάτων είναι σημαντικό εκείνοι που ασχολούνται με τις συνταξιοδοτικές παροχές, είτε είναι οικονομικοί φορείς, δημόσιες άρχες ή άλλα ενδιαφερόμενα μέρη, να έχουν στη διάθεση τους αξιόπιστες και εναρμονισμένες κοινοτικές στατιστικές για τους συνταξιοδοτικούς οργανισμούς. Οι στατιστικές αυτές πρόκειται να ενσωματωθούν στο βασικό κανονισμό πλαίσιο της Κοινότητας, Κανονισμός 58/97 του Συμβουλίου, σχετικά με τις διαρθρωτικές στατιστικές των επιχειρήσεων. ιέ, Πίνακας Ι Επίπεδα κάλυψης - Κατηγορία 2 Χώρα Βέλγιο Δανία Ι Γερμανία Ελλάδα Ισπανία ! i Γαλλία Ιρλανδία Ιταλία Λουξεμβούργο Κάτω Χα\)ες i Πορτογαλία Χαρακτηριστικά Κάλυψη Εκτίμηση % της συνολικής απασχόλησης του τομέα ιδιωτικού Επικουρικές συντάξεις % του συνόλου των συντάξεων (1993) 31 80 46 5 15 90 40 5 30 85 15 Εκούσία/κεφαλαιοποιητικά/συνταξ ιοδοτικά ασφάλιση ταμεία ομαδική και Ταμεία ταμεία διαπραγματεύσεων/πάντα κεφαλαιοποίηση εταιρειών/επαγγελματικά συλλογικών μέσω με Εκούσια/εν μέρει με λογιστικά αποθεματικά (περίπου 56%) και κεφαλαιοποίηση μέσω Pension Kassen, ταμείων αρωγής και συλλογικών ασφαλίσεων (44%) Εκούσια/κυρίως καθεστώτα στελέχη/κάποιο κεφαλαιοποίηση για επικουρικά υψηλόβαθμα με ποσοστό (περιορισμένο) για των λόγω Εκούσια/κυρίως επικουρικά καθεστώτα υψηλόβαθμα υψηλών στελέχη επιπέδων συντάξεων κοινωνικής ασφάλισης/μερική κεφαλαιοποίηση/κυρίως αποθεματικά: καταργηθούν λογιστικά να πρόκειται υποχρεωτικά/συλλογική Σχεδόν διαπραγμάτευση/διανεμητικά/συν εκούσια υψηλόβαθμα κεφαλαιοποίηση καθεστώτα στελέχη για με Εκούσια/κεφαλαιοποιητικάίσυντα ξιοδοτικά ασφάλιση ταμεία και ομαδική Εκούσια/κυρίως καθεστώτα στελέχη λόγω υψηλών συντάξεων κοινωνικής ασφάλισης επικουρικά υψηλόβαθμα επιπέδων για Εκούσια/κυρίως προγράμματα με λογιστικά αποθεματικά/περιορισμένος (Ιαθμός κεφαλαιοποίησΐ]ς Εταιρικά ταμεία/κλαδικά ταμεία, συλλογικές με διαπραγματεύσεις/όλα με κεφαλαιοποίηση Εκούσια/συνταξιοδοτικά προγράμματα (όχι ταμεία) που 37 8% 18% 11% μ δ. 3% 21% 18% 2% μ δ. 32% μ δ. διαχείρισης εκτελούνται από αναγνωρισμένες εταιρείες και εταιρείες/με ασφαλιστικές κεφαλαιοποίηση/κυρίως επικουρικά υψηλόβαθμων στελεχών υψηλού κοινωνικής ασφάλισης καθεστώτα λόγω συντάξεων επιπέδου Η. Β. 48 Εκούσια/με κεφαλαιοποίηση 28% Πηγή: Ευρωπαϊκή Ομοσπονδία Συνταξιοδοτικά'™ Παροχα'νν (European Federation for Retirement Provision - EFRP) Ευρωπαϊκά Συνταξιοδοτικά Ταμεία 1996 - με |Μση την έκθεοη της Παγκοσμίας Τράπεζας - Έκθεση Tamburi. 38 Πίνακας II Περιουσιακά στοιχεία συνταξιοδοτικών ταμείων - συνολικά και % του ΑΕΠ (1993) Περιουσιακά στοιχεία Περιουσιακά στοιχεία σε δισεκατ. ECU επί τοις % ΑΕΠ Βέλγιο Δανία Γερμανία48 Ισπανία Γαλλία Ιρλανδία Ιταλία Κάτω Χώρες Η. Β. ΕΕ49 ΗΠΑ Ιαπωνία Πηγή: EFRP - op. cit. 7 26 106 10 41 18 12 261 717 1198 3546 1800 3,4 20,1 5,8 2,2 3,4 40,1 1,2 88,5 79,4 203 59,1 44,7 39 Πίνακας III Περιουσιακά στοιχεία εταιριών ασφάλισης ζωής - συνολικά και επί τοις % του ΑΕΠ (1995) Pays Βέλγιο Δανία Γερμανία Ελλάδα Ισπανία Γαλλία Ιρλανδία Ιταλία Λουξεμβούργο Κάτω-Χώρες Αυστρία Πορτογαλία Φινλανδία Σουηδία __ _ __ Περιουσιακά στοιχεία Περιουσιακά στοιχεία εταιρειών ζωής σε δισεκατ. ECU ασφάλισης επί τοις % του ΑΕΠ 6 65 379 μ. δ. 18 3Ϊ7 μ. δ. 31 5 138 5 3 6 65 _ _ 2^9 49 20\5 4JÎ 30^0 3,7 37,6 45,6 1,7 3^9 63 36,9 _ __ μέλος (οι επενδύσεις μπορούν να αποτιμηθούν σε τιμές αγοράς, όπο>ς στη Γερμανία, ή σε τρέχουσες τιμές, όπως στο Η. Β. ) Το σύνολο για την ΕΕ περιλαμβάνει μόνο τα αναφερόμενα κράτη μέλη. Πηγή: Eurostat 1997 40 Πίνακας IV Κατανομή των περιουσιακών στοιχείων των συνταξιοδοτικών ταμείων (κατηγορία 2), επί τοις % του συνόλου των περιουσιακών στοιχείων (1994) Μετοχές Σταθερού κίνητα εισοδήματος Βραχυπρόθεσμες τοποθετήσεις των αλλοδαπών εριουσιακών στοιχείων Βέλγιο Δανία Γερμανία Ισπανία Γαλλία Ιρλανδία Ιταλία Κάτω Χώρες 36 22 Π 14 15 14 30 Πορτογαλία (18) Σουηδία Η. Β. ΗΠΑ Ιαπωνία 32 ÎW (52) (29) 47 65 75 82 W 35 72 58 (57) 47 11 (36) (63) 11 10 10 10 13 40 19 13 μ. δ. μ. δ. ΤΓ μ. δ. 12 30 10 n. a. Πηγή: αποτελούν εκτιμήσεις) Royal Institute of International Affairs, UBS και EFRP (τα στοιχεία μέοα σε παρένθεση 41 Πίνακας V Κατανομή των περιουσιακών στοιχείων εταιρειών ασφάλισης ζωής (κατηγορία 3), ως ποσοστό του συνόλου των περιουσιακών στοιχείων, (1994) ΧΩΡΑ ΜΕΤΟΧΕΣ ΤΙΤΛΟΙ ΣΤΑΘ. ΕΙΣΟΔΗΜΑΤΟΣ ΑΚΙΝΗΤΑ ΑΛΛΑ Εγχώριες Αλλοδα- Εγχώριες Αλλοδα πέςβ 5 μ. δ. μ. δ. 5 2 μ. δ. 12 66 762 55 69 70 71* 61 24 20 5 2 19 7 12 23 49 πές μ. δ. μ. δ. 5 4 μ. δ. 3 3 5 10 8 12 6 7 9 6 14 33 4 2 6 9 3 Δανία Γερμανία Ισπανία Γαλλία Ιταλία Κάτω- Χώρες Σουηδία* Η. Β. * χώρες για τις οποίες δεν υπάρχει κατανομή μεταξύ εγχώριων και αλλοδαπών περιουσιακών στοιχείων περιλαμβάνει δάνεια(50%) περιλαμβάνει δάνεια (61%) 1 2 Πηγές: Comité Européen des Assurances, OECD Insurance Statistics Yearbook 1987-1994 42 Πίνακας VI Διαφορές απόδοσης μεταξύ μετοχών και ομολόγων Η περίοδος επί της οποίας υπολογίζονται οι διαφορές στην απόδοση μεταξύ μετοχών και ομολογιών είναι σημαντική. Η πρόσθετη απόδοση που προσφέρουν συνήθως οι μετοχές σε σχέση με τις ομολογίες εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το επίπεδο της χρηματιστηριακής αγοράς και από την ημερομηνία έναρξης και λήξης της περιόδου κατά την οποία γίνονται οι συγκρίσεις. Κατωτέρω αναφέρονται αρκετές πηγές. Ενώ οι διαφορές ποικίλουν, όλες οι πηγές δείχνουν σταθερά υψηλότερη απόδοση από μετοχές. Πίνακας Via Πραγματικές αποδόσεις (% ετησίως) (1967-1990), σε εγχώριο νόμισμα Χώρα Μετοχές Ομολογίες Δανία Γερμανία Γαλλία Ιταλία Κάτω Χώρες Σουηδία Η. Β. ΗΠΑ Ιαπωνία Πηγή: Ε. Ρ. Davis: 1995 3,4 2,7 1,0 -0,2 1,0 -0,9 -0,5 -0,5 0,2 7,0 9,5 9,4 4,0 7,9 8,4 8,1 4,7 10,9 43 Πίνακας ν ίβ Επιπλέον αποδόσεις των αγορών μετοχών σε σχέση με τις αγορές ομολογιών (% ετησίως) (1981-1995) σε εγχώριο νόμισμα Βέλγιο Γερμανία Γαλλία Ιταλία Κάτω Χώρες Σουηδία (Sw) Η. Β. Ιαπωνία ΗΠΑ Πηγή: JP Morgan FT/S+P Actions World Indices Pragma Consulting 11,5 7,1 4,5 1,5 6,9 15,5 2,9 2,9 1,5 44 Πίνακας VI γ Πραγματικές αποδόσεις (% ετησίως) από τις αγορές των ΗΠΑ (1926-1984) Μετοχές μικρών εταιρειών Μετοχές μεγάλων εταιρειών Μακροπρόθεσμα κρατικά ομόλογα Πηγή: Ibbotson Associates Inc. 9,1 7,1 1,7 Πραγματικές αποδόσεις (% ετησίως) από τις αγορές του Η. Β. (1919-1993) Μετοχές Κρατικά ομόλογα (μακροπρόθεσμα) Πηγή: BZW 1994 7,9 2,0 Πραγματική απόδοση {% ετησίως) από την αγορά του Βελγίου. (1959-1994) Μετοχές Τίτλοι σταθερού εισοδήματος Πηγή: Banque Degroof 4,6 2,3 45 Πίνακας VII Συνταξιοδοτικά ταμεία 1984-1993. Μέσες αποδόσεις, Μεταβλητότητα και Σχέση Απόδοσης και Κινδύνου. Μέση ονομαστική απόδοση των συνταξιοδοτικών ταμείων (πραγματικές αποδόσεις σε παρένθεση) 11,8-(8,8) 10,0-(6,3) 9,4-(7,1) 13,8-(7,0) 14,0-(10,3) Βέλγιο Δανία Γερμανία Ισπανία Ιρλανδία Κάτω-Χο')ρες 9,5 - (7,7) Σουηδία 14,5-(8,1) Η. Β. ΗΠΑ Ελβετία Ιαπωνία Πηγή: EFRP 15,5-(10,2) 13,5-(9,7) 7,6 - (4,4) 8,2 - (6,5) Μέση τυπική απόκλιση ονομαστικών αποδόσεων Σχέση απόδοσης /κινδύνου50 των ονομαστικών αποδόσεων (Στήλη 1: Στήλη 2) 8,9 9,4 7,2 19,9 13,7 7,2 8,5 11,4 9,4 6,7 8,3 1,3 1,1 1,3 0,7 1,1 1,3 1,7 1,4 1,4 1,1 1,0 Σημ. : εταιρειών ασφάλισης ζωής μέσω της Eurostat, στο πλαίσιο των στατιστικών για τις ασφαλιστικές υπηρεσίες Συντόμως, θα υπάρχουν παρόμοια διαθέσιμα στοιχεία για τις αποδόσεις των επενδύσεων των 46 Πίνακας VIII Μέγεθος χρηματιστηριακών αγορών (εγχώριες μετοχές) (1996) Χώρα Σύνολο χρηματιστηριακών αξιών επί τοις % του ΑΕΠ Βέλγιο Δανία Γερμανία Ελλάδα Ισπανία Γαλλία Ιρλανδία Ιταλία Λουξεμβούργο Κάτω-Χώρες Αυστρία Πορτογαλία Φινλανδία Σουηδία Η. Η. ΕΕ ΗΠΑ 45. 9 41. 8 29. 6 19. 7 42. 3 38. 9 49. 7 21. 7 193. 4 97. 8 14. 3 23. 7 50. 7 97. 2 149. 9 32 68 Ιαπωνία Πηγή: Ομοσπονδία Ευρ(οπα'ίκα')ν Χρηματκττηρίατν και Ευρ(οπαϊκή Επιτροπή 65 47 Πίνακας IX Συνοπτική παρουσίαση των εθνικών νομοθεσιών που ισχύουν για τα χαρτοφυλάκια των συνταξιοδοτικών ταμείων (κατηγορία 2) Χώρα Δανία Γερμανία Ισπανία Γαλλία Ιταλία Περιορισμοί Το πολύ 40% μπορεί να επενδυθεί σε «χρηματοπιστωτικά στοιχεία υψηλού κινδύνου» - αυτά περιλαμβάνουν εγχώριες και αλλοδαπές μετοχές και μη εισηγμένους τίτλους. Υποχρέωση 80% νομισματικής αντιστοιχίας. Στην της ΕΕ, μέχρι 50% των περίπτωση νομισμάτων υποχρεώσεων μπορούν να καλυφθούν από στοιχεία του ενεργητικού εκφρασμένα σε ECU. Απαγορεύεται η απόκτηση ιδίων μετοχών. Μέγιστο ποσοστό 30% σε μετοχές της ΕΕ, 25% σε ακίνητα στην ΕΕ, 6% σε μετοχές μη κοινοτικών επιχειρήσεων, 6% σε ομολογίες μη κοινοτικών εκδοτών, 20% συνολικά σε αλλοδαπά περιουσιακά στοιχεία, 10% όριο τοποθέτησης στο ίδιο το ταμείο. 51 Μέγιστο όριο 5% σε τίτλους της ίδιας επιχείρησης. 90% των περιουσιακών στοιχείων πρέπει να είναι τοποθετημένα σε εισηγμένους τίτλους, τραπεζικές καταθέσεις, ακίνητα ή ενυπόθηκα δάνεια. 1% πρέπει να είναι τοποθετημένο σε τρεχούμενο λογαριασμό ή στη χρηματαγορά. Τουλάχιστον 50% πρέπει να επενδύονται σε κρατικά ομόλογα της ΕΕ, λιγότερο από 33% σε τίτλους άλλων εκδοτών. Δεν υπάρχει συγκεκριμένη νομοθεσία για τα καθεστώτα με αυτοδιαχείριση, η δε επενδυτική πολιτική καθορίζεται από το διοικητικό συμβούλιο και περιορίζεται συνήθως σε κρατικά ομόλογα, τραπεζικές καταθέσεις, ασφαλιστήρια συμβόλαια και ακίνητα. Κάτω Χώρες 5% όριο απόκτησης επενδυτή. ιδίων τίτλων· κανόνας συνετού Σουηδία Η. Β. ΗΠΑ Ιαπωνία Η πλειοψηφία σε ομολογίες και δάνεια. 5% όριο απόκτησης ιδίων τίτλων· κανόνας συνετού επενδυτή. Κανόνας συνετού επενδυτή. Τουλάχιστον 50% σε ομολογίες, το πολύ 30% σε μετοχές, 20% σε ακίνητα, 30% σε αλλοδαπά περιουσιακά στοιχεία και 10% σε τίτλους της ίδιας επιχείρησης. Πηγή: European Commission «Supplementary Pensions in the European Union» (1994) 48 Πίνακας Χ Κανόνες της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τις επενδύσεις των εταιρειών ασφάλισης ζωής (κατηγορία 3) Οι κοινοτικοί κανόνες για τις επενδύσεις των εταιρειών ασφάλισης ζωής συνοψίζονται ως ακολούθως (Αρθρα 20 και επόμενα και Παράρτημα Ι της 3ης οδηγίας ασφάλισης ζωής): - οι επενδύσεις πρέπει να λαμβάνουν υπόψη το είδος των εργασιών που αναλαμβάνει η επιχείρηση, ώστε να μην κινδυνεύει η ασφάλεια, η απόδοση και η ρευστότητα τους, μέσω της διαφοροποίησης και της κατάλληλης διασποράς τους («συνετός επενδυτής»)· - οι κατηγορίες των στοιχείων του ενεργητικού που μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την κάλυψη τεχνικών αποθεματικών (κυρίως μελλοντικές απαιτήσεις/πληρωμές συντάξεων) είναι συγκεκριμένες (μετοχές, ομολογίες, κ. λπ. )· - η μέθοδος αποτίμησης των στοιχείων αυτών του ενεργητικού είναι καθορισμένη· - τα κράτη μέλη δεν μπορούν να υποχρεώνουν τις ασφαλιστικές επιχειρήσεις να επενδύουν σε συγκεκριμένες κατηγορίες στοιχείων· - επίσης, τα κράτη μέλη απαιτούν από κάθε ασφαλιστική επιχείρηση, όσον αφορά τα στοιχεία του ενεργητικού που καλύπτουν τεχνικά αποθεματικά, να μην επενδύει περισσότερο από: -10% σε ένα γήπεδο ή σε ένα κτίριο· - 5% σε μετοχές ή ομολογίες της ίδιας επιχείρησης, εκτός εάν πρόκειται για κρατική, περιφερειακή ή τοπική αρχή· - 5% σε μη εγγυημένα δάνεια, εκ των οποίων 1% σε ένα μόνο μη εγγυημένο δάνειο· - 3% σε μετρητά στο ταμείο· -10% σε μετοχές μη διαπραγματεύσιμες σε οργανωμένη αγορά, και - τέλος, τα κράτη μέλη δεν μπορούν να υποχρεώνουν τις ασφαλιστικές επιχειρήσεις να τηρούν περισσότερο από το 80% των περιουσιακών τους στοιχείων στο ίδιο νόμισμα με εκείνο των υποχρεώσεων τους52 49 Πίνακας XI Σύνοψη των εθνικών νομοθεσιών για τις εταιρείες ασφάλισης ζωής Χώρα Δανία Γερμανία Ισπανία Γαλλία Ιταλία Κάτω Χώρες Σουηδία Η. Β. (κατηγορία 3) Περιορισμοί 40% σωρευτικό όριο για εγχώριες και αλλοδαπές μετοχές, 10% όριο για μη εισηγμένους τίτλους, 10% σωρευτικό όριο για ενυπόθηκα δάνεια και άλλα δάνεια. Ανώτατο όριο 30% για εγχώριες μετοχές, 25% σε' ακίνητα, 6% σε αλλοδαπές μετοχές, 5% σε αλλοδαπές ομολογίες, 10% σε μη εισηγμένους τίτλους, 50% σωρευτικό όριο για δάνεια και υποθήκες. Κανένα ιδιαίτερο όριο. 65% σωρευτικό όριο για εγχώριες μετοχές, μη" εισηγμένους τίτλους και αλλοδαπές μετοχές, 40% όριο για ακίνητα, 10% σωρευτικό όριο για δάνεια και υποθήκες. Ανώτατο όριο: 20% σε εγχώριες μετοχές, 20% σε μη εισηγμένους τίτλους, 20% σε αλλοδαπές μετοχές, 50% σε αλλοδαπές ομολογίες, 50% σε ακίνητα, 50% σε υποθήκες, 0% σε δάνεια. 10% σωρευτικό όριο σε μη εισηγμένους τίτλους και υποθήκες, 8% σε δάνεια 25% σωρευτικό όριο σε εγχώριες μετοχές, μη" εισηγμένους τίτλους και αλλοδαπές μετοχές, 25% σωρευτικό όριο σε ακίνητη περιουσία και υποθήκες, 10% όριο σε δάνεια. 10% σωρευτικό όριο σε μη εισηγμένους τίτλους, υποθήκες και δάνεια Πηγή: Βασικά Θέματα Ασφαλίσεων, ΟΟΣΑ, 1996 50 Πίνακας ΧΠ Περιουσιακά στοιχεία καθεστώτων ομαδικής ασφάλισης ζωής, ως των περιουσιακών στοιχείων των συνταξιοδοτικών ποσοστό καθεστώτων της κατηγορίας 2 (1994) Χώρα Βέλγιο Γερμανία53 Ισπανία Γαλλία54 Κάτω Χώρες Φινλανδία Σουηδία Η. Β ΕΕ55 Πηγή: CEA ; % 73 12 52 6 25 56 81 5 51 Πίνακας XIII Σύγκριση συνταξιοδοτικών ταμείων και εταιρειών ασφάλισης ζωής Υπάρχουν ομοιότητες μεταξύ των συνταξιοδοτικών ταμείων και ορισμένων ασφαλιστικών προϊόντων του κλάδου ζωής: και τα δύο επιδιώκουν την παροχή ενός ποσού σε κάποια μελλοντική ημερομηνία και προσφέρονται συχνά φορολογικά κίνητρα για τις παροχές αυτές. Σε ορισμένες χώρες, η εξωτερική αυτή ομοιότητα αντικατοπτρίζεται με την εφαρμογή στα συνταξιοδοτικά ταμεία διατάξεων παρόμοιων με εκείνες που ισχύουν για την ασφάλιση ζωής, βάσει της τρίτης οδηγίας ασφάλισης ζωής. Οι βασικές ομοιότητες και διαφορές απαριθμούνται κατωτέρω. Ομοιότητες: • Και στις δύο περιπτώσεις πρόκειται για μακροπρόθεσμες επενδύσεις. • Υπάρχει επαγγελματική διαχείριση των περιουσιακών στοιχείων από εγκεκριμένους διαχειριστές. • Τα συμφέροντα των καταναλωτών είναι ουσιαστικής σημασίας και στα δύο «προϊόντα». • Και τα δύο διέπονται από κανόνες για την αποφυγή περιττών κινδύνων όσον αφορά τα κεφάλαια που εμπιστεύονται οι καταναλωτές στο διαχειριστή/στην εταιρεία. Διαφορές: • Οι υποχρεώσεις είναι περισσότερο των συνταξιοδοτικών καθεστώτων μακροπρόθεσμες σε σχέση με εκείνες της ασφάλισης ζωής. Ο μέσος όρος για τις ασφαλιστικές συμβάσεις ζωής είναι περίπου 8-12 χρόνια. Για τις συντάξεις, οι υποχρεώσεις κυμαίνονται από 20 έως 25 χρόνια ή και περισσότερο εάν οι παροχές καταβάλλονται από την ίδια πηγή. Αυτό σημαίνει ότι τα συνταξιοδοτικά ταμεία πρέπει να καλύπτουν τις -υποχρεώσεις τους με περισσότερο μακροπρόθεσμα περιουσιακά στοιχεία, γεγονός που οδηγεί σε μεγαλύτερο ποσοστό επένδυσης σε μετοχές ή ακίνητα απ'ό,τι στην περίπτωση της ασφάλισης ζωής. • Τα ασφαλιστήρια συμβόλαια ζωής υπόκεινται στον κίνδυνο της πρόωρης εξαγοράς. Αυτό απαιτεί τη σύσταση κατάλληλων προβλέψεων με τη μορφή ταχέως ρευστοποιήσιμων στοιχείων του ενεργητικού, ώστε να μπορούν να αντιμετωπιστούν αναμενόμενες και μη πρόωρες εκταμιεύσεις. Αντίθετα, η των νομοθεσία απαγορεύει συνταξιοδοτικών ταμεύον, εκτός από περιορισμένες περιπτώσεις. Επιπλέον, επιτρέπεται η μεταφορά σε άλλα συνταξιοδοτικά συστήματα μόνο κάτω από συγκεκριμένες προϋποθέσεις, για παράδειγμα, σε περίπτωση αλλαγής εργασίας, και με την επιβολή γενικά κάποιας ποινής. Κατά συνέπεια, το επίπεδο των αναγκών βραχυπρόθεσμης ρευστότητας είναι πολύ χαμηλότερο για τα συνταξιοδοτικά καθεστώτα. εξαγορά παροχών την πρόωρη γενικά • Οι ίδιες παρατηρήσεις μπορούν να γίνουν και για τα δάνεια. Οι ασφαλιστικές εταιρείες ζωής παρέχουν γενικά δάνεια με εγγύηση τα ασφαλιστήρια συμβόλαια. Πρέπει να φροντίζουν ώστε να υπάρχουν τα βραχυπρόθεσμα διαθέσιμα για τη χορήγηση των δανείων αυτών. Τα συνταξιοδοτικά καθεστώτα δεν προσφέρουν 52 συνήθως τη δυνατότητα αυτή· άρα, δεν είναι απαραίτητη η ύπαρξη βραχυπρόθεσμης ρευστότητας. Οι υποχρεώσεις των ασφαλιστικών εταιρειών ζωής εκφράζονται γενικά σε ονομαστικούς όρους: υπάρχει κάποιο δεδομένο ασφαλιζόμενο ποσό, που καθορίζεται κατά τη σύναψη της σύμβασης. Αντίθετα, οι συνταξιοδοτικές υποχρεώσεις συνδέονται με τις αμοιβές και άρα εκείνο που έχει σημασία είναι η πραγματική αύξηση. Η αγορά βραχυπρόθεσμων στοιχείων του ενεργητικού για κάλυψη μακροπρόθεσμων υποχρεώσεων μπορεί να είναι επικίνδυνη επειδή υπάρχει σοβαρός κίνδυνος οι αποδόσεις των στοιχείων αυτών να μην επαρκέσουν για την του συνταξιοδοτικού συστήματος. των προσδοκιών των μελών εκπλήρωση Στα καθεστώτα καθορισμένων παροχών, σημαντικό ρόλο παίζει η «εγγύηση» του εργοδότη για την εκπλήρωση της υπόσχεσης συνταξιοδότησης, ανεξάρτητα από την απόδοση των επενδύσεων του ταμείου. Στην περίπτωση της ασφάλισης ζωής δεν υπάρχει τέτοια εγγύηση, η οποία προφανώς επηρεάζει την επενδυτική συμπεριφορά του διαχειριστή του ταμείου. Com (97) 102 Υπάρχουν ορισμένες εξαιρέσεις για μερικά επαγγελματικά καθεστώτα, για παράδειγμα στη Γαλλία όπου τα καθεστώτα αυτά είναι διανεμητικά και στη Γερμανία, όπου οι συνταξιοδοτικές παροχές υποστηρίζονται από λογιστικά αποθεματικά. Βλέπε. D Franco και Τ. Munzi «Public Pension Expenditure Prospects in the European Union: A Survey of National Projections», European Economy. 1996, αριθ. 3. Οι εθνικές προβολές δεν είναι ομοιογενείς στην κάλυψη των συνταξιοδοτικών δαπανών. Συγκρίσιμες εκτιμήσεις για την επίπτωση των συνταξιοδοτικών δαπανών στους λογαριασμούς του δημόσιου τομέα πραγματοποιήθηκαν με βάση τις τάσεις για τις εθνικές δαπάνες και τους δείκτες των συνολικών συνταξιοδοτικών δαπανών προς το ΑΕΠ για το 1995. Σταθμισμένο με το ΑΕΠ του 1995 σε μονάδες αγοραστικής δύναμης. Τα στοιχεία για το Λουξεμβούργο και την Πορτογαλία βασίζονται σε προβολές μόνο για την περίοδο 2015-2020. Eurostat, εκτίμηση 1995. Περιουσιακά στοιχεία το 1996 -120% του κόστους εργασίας, 39,5% του ΑΕΠ. Με δυνατότητα μη συμμετοχής προς όφελος ενός ιδιωτικού συστήματος. Η κατηγορία αυτή θεο>ρείται συχνά ότι περιλαμβάνει οποιαδήποτε μορφή αποταμίευσης που μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως πηγή συνταξιοδοτικά'™ εισοδημάταιν, ômoç είναι οι ατομικές προληπτικές αποταμιεύσεις, η κατοχή ακίνητα™, μετοχ<όν, η οικογενειακή αλληλεγγύη, κ. λ. π. Περιλαμβάνει επίσης τη δεύτερη κατηγορία στη Γαλλία, που είναι ένα διανεμητικό σύστημα με πολλά από τα χαρακτηριστικά των κρατικών καθεστώτων. Για παράδειγμα Φινλανδία, βλέπε παράγραφο 5 ανωτέρω. 53 Για παράδειγμα στη Γαλλία, τα υποχρεωτικά καθεστώτα ARRCO και AGIRC· στη Γερμανία, η προσέγγιση πολλών επιχειρήσεων στήριξης των συνταξιοδοτικών υποσχέσεων μέσω προβλέψεων στον ισολογισμό («λογιστικά αποθεματικά»). Το θέμα των ομαδικών συστημάτων συζητείται στο κεφάλαιο IV. COM(97) 102 Στο πλαίσιο του παρόντος εγγράφου διακρίνονται δύο είδη κινδύνων: - πισταττικός κίνδυνος: ο κίνδυνος τον οποίο ο πιστωτής δεν θα καταβάλλει επειδή η εταιρεία κηρύσσει πτώχευση ή λόγω αδυναμίας εκπλήροοσης των υποχρεώσεων εκ μέρους των εκδοτριών αρχών του Δημοσίου. Μακροπρόθεσμα, οι κίνδυνοι αυτοί αντικατοπτρίζονται στη μέση απόδοση των διαφόρων περιουσιακών στοιχείων. Σε οποιαδήποτε βεβαίως περίοδο, οι κίνδυνοι αυτοί μπορούν να αυξηθούν και να μεταφραστούν σε μία αυξημένη μεταβλητότητα του περιουσιακού στοιχείου. - κίνδυνος της αγοράς: ο κίνδυνος μείωσης της τιμής κάποιου στοιχείου του ενεργητικού με αποτέλεσμα να μη μπορεί ο επενδυτής να εκπληρώσει τις υποχρεώσεις του κατά την αντίστοιχη χρονική περίοδο χωρίς ρευστοποίηση μεγαλύτερου τμήματος των περιουσιακών του στοιχείων σε σχέση με τις προβλέψεις. Ο κίνδυνος αυτός της αγοράς αντικατοπτρίζεται στη μεταβλητότητα του αντίστοιχου στοιχείου. Βλ. επίσης πίνακα VII, όπου ορισμένες από τις πραγματικές αποδόσεις των κρατικών ομολογιών ήταν αρνητικές για αρκετά μεγάλες περιόδους. Prof. Β. Solnik, "Fundamental considerations in cross-border investment: the European view". To ερευνητικό ίδρυμα του Institute of Chartered Financial Analysts, Απρίλιος 1994. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, οι διαχειριστές των συνταξιοδοτικών ταμείων δεν υπόκεινται σε ποσοτικούς επενδυτικούς περιορισμούς. Επειδή έχουν τη δυνατότητα αγοτάς περιουσιακών στοιχείων σε δολάρια στη χώρα τους, μόνο το 10% των επενδύσεων τους είναι ουσιαστικά εκτός ΗΠΑ. Οδηγία για τις επενδυτικές υπηρεσίες 93/22/ΕΟΚ. Αρθρο 73Β της Συνθήκης. Αρθρο 73Δ, παράγραφος 1β. Αρθρο 104Α. Φυσικά, το ύψος τα™ επενδύσεων ορισμένα™ συνταξιοδοτικά'™ ταμεία™ ενδέχεται να περιορίζεται μέσα) της θέσπισης ανώτατα™ ορία™, παρότι, κατά μέσο όρο, για το σύνολο τα™ ταμεία™, τα εν λόγα) ανώτατα όρια δεν καλύπτονται. Η διαχείριση τα™ συνταξιοδοτικών ταμείων ενδέχεται να είναι ιδιαίτερα «συντηρητική» και να αποσκοπεί στη διατήρηση ενός υψηλού ποσοστού κρατικών ομολόγων. Αντίθετα, άλλα συνταξιοδοτικά ταμεία ενδέχεται, λύγα) του νεαρού της ηλικίας τα™ ασφαλισμένα™, να επιλέξουν υψηλότερο ποσοστό μέτοχα'™. EEC 171 του 1993, σ. II. EEC 360του 1994, σ. 8. Υποθ. αριθ. C-57/95, Γαλλία κατά Επιτροπής. Οδηγία για τις επενδυτικές υπηρεσίες 93/22/ΕΟΚ· δεύτερη οδηγία συντονισμού στον τραπεζικό τομέα 84/646/ΕΟΚ· τρίτη οδηγία για τις ασφάλειες ζα)ής 92/96/ΕΟΚ. Στην πρόταση οδηγίας και στην ανακοίνα)σή της, η Επιτροπή πρότεινε, σε ένα πρώτο στάδιο, ύπα)ς η απαίτηση περί νομισματικής αντιστοιχίας εφαρμόζεται μέχρι το 60% του 54 χαρτοφυλακίου. Εν πάση περιπτώσει, η καθιέροοση του ευρώ θα περιορίσει τα αναγκαστικά αποτελέσματα των κανόνων περί νομισματικής αντιστοιχίας. Τρίτη οδηγία για τις ασφάλειες ζωής, 92/96/ΕΟΚ. Πρόκειται για κανόνες προληπτικής εποπτείας που διέπουν τις επενδύσεις οι οποίες πραγματοποιούνται από τις επιχειρήσεις ασφάλισης ζωής, δηλαδή πρόκειται για τα στοιχεία ενεργητικού που περιλαμβάνονται στον ισολογισμό αυτά™ των επιχειρήσεων. Τα στοιχεία παθητικού του ισολογισμού καλύπτονται επίσης από κοινοτικούς κανόνες. Οι εν λόγω κανόνες αφορούν ουσιαστικά τον υπολογισμό των «τεχνικών αποθεματικών» που καλύπτουν τις υποχρεακτεις, καθώς και τα στοιχεία ενεργητικού στα οποία τα αποθεματικά αυτά πρέπει να επενδυθούν προκειμένου να διασφαλιστεί η τήρηση τα™ υποχρεα'χιεα™. Εξάλλου, οι ασφαλιστικές επιχειρήσεις υποχρεούνται να διαθέτουν «περιθώριο φερεγγυότητας» ίσο με το 4% τα™ ιδία™ κεφαλαία™ τους, το οποίο θεατρείται αις κάλυψη για απρόβλεπτα και α)ς συμπληρα)ματική εγγύηση για την κάλυψη τα™ υποχρεαχτεα™. Βλέπε σημείαχτη αριθ. 30. Βλέπε σχετικά την τρίτη οδηγία για τις ασφάλειες ζαχής (92/96/ΕΟΚ) και την παράγραφο 28 αναπέρα). Δεύτερη οδηγία συντονισμού στον τραπεζικό τομέα (89/646/ΕΟΚ)· τρίτη οδηγία για τις ασφάλειες ζατής (92/96/ΕΟΚ)· οδηγία για τις επενδυτικές υπηρεσίες (93/22/ΕΟΚ). Αρθρο 59 της Συνθήκης. Μετά την επέκταση, το 1982 του πεδίου εφαρμογής της στους μη μισθωτούς εργαζομένους, ο κανονισμός αριθ. 1408/71 βασίζεται στα άρθρα 51 και 235. Όπ(ος τροποποιήθηκε και ενημερα)θηκε τελευταία από τον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 118/97, ΕΕ αριθ. L 28 της 30 Ιανουαρίου 1997. Ανακοίναχιη της Επιτροπής στο Συμβούλιο "Συστήματα επικουρικής κοινα)νικής ασφάλισης: ο ρόλος τα™ επαγγελματικά'™ συνταξιοδοτικά'™ συστήματα™ για την κοιν<ονική προστασία τα™ εργαζόμενα™ και οι συνέπειες τους στην ελεύθερη κυκλοφορία" SEC(91)1332. Αυτό ισχύει επίσης στην περίπταχτη που η νέα απασχόληση δεν παρέχει δ\™ατότητα υπαγαιγής σε επαγγελματικό συνταξιοδοτικό καθεστακ;. Βλέπε υπόθεση αριθ. C-279/93, Finanzamt Kôln-Altstadt κατά Schumacher, απόφαση της 14ης Φεβρουαρίου 1995. Βλέπε υπόθεση αριθ. C-19/92, Kraus, Συλλογή 1993,1-1663, απόφαση της 31ης Μαρτίου 1993. Bachmann κατά Βελγικού Δημοσίου, Επιτροπή κατά. Βελγίου (υποθέσεις C-204/90 και C-300/90, αποφάσεις της 28ης Ιανουαρίου 1992). Υπόθεση C-80/94, απόφαση της 11ης Αυγούστου 1995. 3. -? 36 40 41 42 45 44 σε μια Έναχιη με 20 κράτη μέλη. Για παράδειγμα, θα απαιτούνταν 190 συμβάσεις για να καλυφθούν όλες οι διμερείς σχέσεις 45 46 Com (96) 546 τελικό. Ευραυταϊκύ Συμβούλιο της Φλωρεντίας, 21 -22 Ιουνίου 1996. Συμπεράσματα της Προεδρίας (SN300/96) σελίδες 2-3. 55 Μετά την άτυπη σύνοδο του Συμβουλίου ECOFIN της 13ης Απριλίου 1996, οι προσωπικοί εκπρόσωποι των υπουργό™ οικονομικών της ΕΕ συνεδρίασαν τέσσερεις φορές στο πλαίσιο της ομάδας υψηλού επιπέδου υπό την προεδρία του Επιτρόπου Monti, μεταξύ Ιουνίου και Οκτωβρίου 1996. Λογιστικά αποθεματικά στη Γερμανία: 124 δισεκατ. ECU (1992) πηγή CEA. Το σύνολο για την ΕΕ περιλαμβάνει μόνο τα αναφερόμενα κράτη μέλη. 'Οσο υψηλότερος είναι ο δείκτης τόσο το καλύτερο. Αυτό δεν ισχύει στα καθεστώτα που χρησιμοποιούν προβλέψεις στον ισολογισμό. Για τα περιουσιακά στοιχεία που είναι εκφρασμένα σε ECU υποτίθεται ότι υπάρχει νομισματική αντιστοιχία. Το βασικό τμήμα των περιουσιακωνστοιχείων των συνταξιοδοτικοί™ ταμεία™ (56%) αποτελείται από λογιστικά αποθεματικά. Ασφάλιστρα ομαδικής ασφάλισης ζωής ως ποσοστό τα™ συνολικών ασφαλίστρα™. Τα περιουσιακά στοιχεία δεν έγινε δυνατόν να υπολογισθούν επειδή τα κυριότερα συνταξιοδοτικά καθεστώτα (AGIRC/ARRCO) λειτουργούν σε διανεμητική βάση. Περιλαμβάνει μόνο τα αναφερόμενα κράτη μέλη πλην της Γαλλίας. 50 52 54 56 ISSN 0254-1483 COM(97) 283 τελικό ΕΓΓΡΑΦΑ GR 04 05 06 10 Αριθ. καταλόγου : CB-CO-97-296-GR-C ISBN 92-78-21508-2 Υπηρεσία Επισήμων Εκδόσεων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων L-2985 Λουξεμβούργο