title: Demografisch verslag 1997

eurovoc_concepts:
demographic analysis
population ageing
population growth
report
working population

text: COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN ir*ir ir ir it ir ir ir Brussel, 09. 07. 1997 COM(97)361 def. Demografisch verslag 1997 (door de Commissie ingediend) Demografisch verslag 1997 Deel 1 - Effecten van demografische verandering op de arbeidsmarkt I Deel 2 - Betekenis van de regionale dimensie 12 Deel 3 - Demografische trends in de landen die het EU-lidmaatschap 17 hebben aangevraagd / ex Noot voor de lezer: Alle in dit verslag gepresenteerde statistieken werden ter beschikking gesteld door het Bureau voor de Statistiek van de Europese Gemeenschappen. / 6 Inleiding De demografie wordt steeds belangrijker, omdat de leeftijdspiramidc door de tragere bevolkingsgroei en de vergrijzing in een steeds sneller tempo van structuur verandert. In het vorige verslag' kwam men tot de conclusie dat, uitgaande van de huidige trends, de bevolking boven de zestig jaar de komende dertig jaar met 50% zou kunnen toenemen, terwijl het aantal jongeren (0-19 jaar) en volwassenen (20-59 jaar) in diezelfde periode respectievelijk met 11% en 6% zou dalen. De effecten van deze onmiskenbare overgang naar een veel oudere bevolking zullen tot halverwege de volgende eeuw merkbaar zijn. Nu al zijn de eerste effecten van een vergrijzende bevolking merkbaar op het terrein van de sociale zekerheid, in het bijzonder met betrekking tol de ouderdomspensioenen, maar ook op het gebied van de gezondheidszorg. De vergrijzing zal de toekomstige financiering van het socialezekerheidsstelsel, waarvoor men grotendeels afhankelijk is van de bijdragen van de werkende bevolking, in grote mate belasten. De trends voor de bevolkingsgroei duiden zowel op een afname van de bevolking in de werkende leeftijd als van een toename van het aantal ouderen. Naarmate het aantal ouderen groeit, zal hun betekenis in de maatschappij groter worden. De demografie is dus nu al een cruciale factor aan het worden waarmee bij de modernisering van het socialezekerheidsstelsel rekening moet worden gehouden. Demografische veranderingen zullen ook gevolgen hebben voor de kenmerken van de populatie in de werkende leeftijd die de beroepsbevolking vormt. Welke demografische veranderingen zal de werkende bevolking ondergaan? Welk effect zullen deze veranderingen op de arbeidsmarkt hebben? En zullen deze veranderingen om specifieke maatregelen vragen? In deel 1 van dit verslag zal nader op deze vragen worden ingegaan. De toestand op EU-niveau zal ook gevolgen hebben voor regionale evenwichtssituaties op het sociaal- economisch vlak. Dit vormt het aandachtspunt van deel twee van dit verslag. Zal demografische verandering bijdragen aan het verminderen van regionale verschillen of zullen sommige regio's 1 Zie « De demografische situatie in de Europese Unie - 1995 », Europese Commissie, Directoraat- generaal V zich juist voor steeds grotere verschillen gesteld zien? En op lokaal niveau: hoc kan de arbeidsmarkt worden afgestemd op de reservoirs van beschikbare arbeidskrachten? Zal het actickadcr voor elke regio verschillend zijn? In deel drie van dit verslag worden de belangrijkste demografische trends in de 12 landen die het EU- lidmaatschap hebben aangevraagd2, in kaart gebracht. Deze analyse zal bijdragen aan een beter inzicht in de betekenis van demografie voor deze groep landen die diepgaande economische veranderingen ondergaan. Of het onderwerp nu sociale zekerheid, werkgelegenheid of structuurbeleid is, de demografische variabele is voorbestemd om een essentiële factor bij het analyseren van problemen te zijn en bij het ontwikkelen van een passend beleid voor de aanpak van die problemen. De ontwikkeling van een middellange- tot langc- tcrmijnperspccticf voor beleidsanalyse en - ontwikkeling is voor de Unie van vitaal belang. Vandaar dal de Commissie het Demografisch Verslag 1997 aanbiedt als basis voor reflectie en reacties door beleidsmakers in de hele Unie. 2 Malta is in de studie opgenomen hoewel het land het indienen van zijn lidmaalschapsaanvraag heelt opgeschort. C DEEL 1 Effecten van demografische veranderin« op de arbeidsmarkt Tussen demografische verandering en de arbeidsmarkt bestaan tal van verbanden. Op drie daarvan willen wij hieronder in het bijzonder de aandacht vestigen: 1. demografische verandering wijzigt de interne kenmerken van de arbeidsmarkt. De alteraties die veranderingen op het demografische vlak in de structuur en omvang van de reservoirs van beschikbare arbeidskrachten teweegbrengen, beïnvloeden de basiscondities waaronder de arbeidsmarkt functioneert; 2 demografische verandering beïnvloedt de arbeidsmarkt ook door de druk die daardoor op socialczekerheidsstelsels wordt uitgeoefend. Onevenwichtigheden tussen het aantal actieve en nicl-actievc personen hebben niet alleen gevolgen voor de financiering en organisatie van de sociale zekerheid, maar ook voor hel functioneren van de arbeidsmarkt zelf; 3. voor de omvang van de actieve bevolking zijn niet alleen de leeftijdsopbouw en de geslachtelijke structuur van een bevolking bepalend, maar ook de demografie van gezinnen en huishoudens. De neiging tot het vormen van paren of hel uiteengaan van koppels, het creëren van een gezin, de beschikbaarheid van kinderopvang en de omstandigheden waaronder jongeren en ouderen leven, zijn allemaal demografische factoren die een rol kunnen spelen bij de beslissing of mensen wel of geen baan nemen. Aan de andere kant beïnvloeden de mogelijkheden die door de arbeidsmarkt worden geboden, de toekomstplannen van individuen en huishoudens. Deze drie verbanden werden door de Commissie in haar laatste verslag over de demografische situatie naar voren gehaald, waarbij zij een eerste kwantitatieve beoordeling gaf van de gevolgen van vergrijzing voor de sociale zekerheid. De mogelijke effecten van demografische verandering op de arbeidsmarkt zijn echter net zo belangrijk. In dit hoofdstuk wordt een beeld gegeven van wat waarschijnlijk de belangrijkste effecten van demografische verandering op dit terrein zullen zijn. Men mag niet vergeten dat deze effecten niet meer dan een achtergrond vormen voor andere factoren die onvermijdelijk mee gaan spelen, zoals economische groei en productiviteit. Desalniettemin zullen de analyses in dit verslag, binnen de beperkingen van de gehanteerde aanpak, inzicht geven in de effecten en omvang van de demografische verandering en van de marges voor het uitzetten van beleid met betrekking tol de verschillende bevolkingsgroepen. De reden waarom bij het definiëren van de bevolking in de werkende leeftijd is gekozen voor de leeftijdsgroep van 20-64 jaar In het verslag van 1995 werd de "bevolking in de werkende leeftijd" gedefinieerd als de groep personen tussen 20 en 59 jaar oud. Sindsdien is onderzocht hoe de verhouding van de actieve tot de niet-actieve bevolking verandert als de huidige trend van langere studies en vroegere uittreding doorzet. Daardoor werd het mogelijk de kosten van de status quo te beoordelen. Kr dient eehter te worden opgemerkt dat het patroon "jong-onderwijs, volwassen-werk, oud- met pensioen" steeds minder aan de werkelijkheid beantwoordt, waardoor de seleetic van leeftijdsgroepen heel moeilijk is. Voor de onderhavige analyse van toekomstscenario's werd uitgegaan van personen tussen 20 en 64 jaar oud, omdat deze groep het meest illustratief is. Op de eerste plaats zal de huidige trend waarbij jongeren steeds langer studeren voordat zij hun intrede doen op de arbeidsmarkt, naar alle waarschijnlijkheid doorzetten - zeker als men ervan uitgaat dat de aard van de economische activiteit met zich meebrengt dat de opleidingseisen die op de arbeidsmarkt worden gesteld, steeds hoger worden. Op de tweede plaats voelt de actieve bevolking nu al de last van de ouderdomspensioenen die zij moet financieren. Deze trends vragen om een beleid dat is gericht op een verhoging van de huidige werkzaamheïdsniveaus. Aan de keuze van deze leeftijdsgroep is uit het oogpunt van demografische projectie nog een voordeel verbonden. Aangezien deze studie betrekking heeft op de periode 1995-2015, zijn de mensen die in het jaar 2015 20 jaar worden, al geboren. Hypothesen aangaande de toekomstige vruchtbaarheid van de leeftijdsgroep van 20 tot 64 jaar, een clement van onzekerheid dat de betrouwbaarheid van de voorspellingen zou hebben verminderd, hebben derhalve geen invloed op deze projecties. l c Globale verandering lu de bevolking in de werkende leeftijd 1 In figuur 1 wordt de omvang van de verandering voor de totale bevolking van de Unie vergeleken met de omvang van de verandering binnen de leeftijdsgroep van 20 tot 64 jaar, uitgaande van drie scenario's van demografische verandering1. Er kunnen drie opeenvolgende perioden worden onderscheiden: • de afgelopen 20 jaar is de bevolking in de werkende leeftijd sneller toegenomen dan de totale bevolking; • de komende 15 jaar zal de bevolking in de werkende leeftijd zich op een betrekkelijk constant niveau stabiliseren, terwijl de totale bevolking zal blijven toenemen; Figuur I. Veranderingen in de totale bevolking en in de bevolking in de werkende leeftijd (20 tot 64 jaar). indexcijfer is 100 voor basisjaar 1995 voor drie demografisch scenario's • na zo'n 15 jaar zal de bevolking in de werkende Minimale vergrijzing leeftijd aanzienlijk beginnen af te nemen, terwijl de groei van de totale bevolking zal verminderen, en wel in een steeds trager tempo. 19BO 1,85 t wo 1996 2005 2010 2015 2020 2D25 ?030 Voortzetting van de huidige trends Maximale vergiiui'm vrtorj ';nin 2015 vfi?ti Totale bevolking Bevolking in de werkende leeftijd Bron : Eurostat, waarnemingen tot 1995, projecties na die datum. Kortom: Na een periode van groei, stabiliseerde de bevolking in de werkende leeftijd zich rond 1995; over zo'n 15 jaar zal zij beginnen af te nemen. Verwante kwesties: Het vertraagde groeitempo en de daaropvolgende afname van de bevolking In de werkende leeftijd zou het overschot aan arbeidskrachten kunnen verminderen als de participatie in de arbeidsmarkt op het huidige niveau blijft Anderzijds zullen de demografische trends binnen de totale bevolking de last van de sociale premies op de werkende bevolking doen toenemen. 71 In Bijlage A worden vijf scenario's gegeven. De drie scenario's in kwestie (jong. basis en oud) plus nog twee scenario's (hoog en laag). Binnen de beperkingen van de hier gehanteerde demografische benadering kan het melen van de afhankclijkheidsgraad, zoals grafisch weergegeven in figuur 2, een goed idee geven van de dnik op de sociale zekerheid en het effect daarvan op de arbeidsmarkt: • hel totaal aantal afhankelijke personen is de laatste 20 jaar afgenomen, en wel om twee redenen: ten eerste omdat de gcboortcgolfgcncratic tol de actieve bevolking is toegetreden, en ten tweede omdat het vruchtbaarheidscijfer na 1975 is gedaald; • het totaal aantal afhankelijke personen zal weer toenemen; aanvankelijk vanwege de kleinere toestroom van personen in de werkende leeftijd en later, d w z. na 2010, omdat de geboortegolfgeneratic 'met pensioen gaat'. De loename van het aantal ouderen zal de hoofdoorzaak voor de stijging van de socialezekerheidsuitgaven zijn; • zelfs wanneer er een breuk optreedt in de vruchtbaarheidstrends, zoals voorzien in het scenario dat uitgaat van een geringe vergrijzing (scenario « c »), zal dit op de lange termijn niet voldoende zijn om de relatieve toename van het aantal afhankelijkcn te voorkomen, omdat hel aandeel van ouderen in de totale bevolking steeds groter wordt. Totale afhankelijkheid (TA) - [0*19 jaar + 65 jaar en ouder] + [20-64 jaar) Afhankelijkheid van ouderen (AO) - [65 jaar en ouder + 120-64 jaarj Afhankelijkheid van jongeren (A*J) « [0-1. 9 jaar) + [20-64 jaar| TA « AO + AJ Kortom: De stijging van het afhankclijkhcidspcrccntagc wijst op een toename van de sociale uitgaven ten behoeve van ouderen. yerwfliifle, k^sties : De variaties in de omvang van de afhankelijkheid en de stijging van het aantal ouderen ten opzichte van het aantal jongeren, zijn factoren die gevolgen zullen hebben voor de kosten en organisatie van het socialezekerheidsstelsel. De omvang van de effecten zal ook voor een groot deel afhangen van andere factoren, zoals groei, productiviteit en het aantal nieuwe arbeidsplaatsen dat wordt gecreëerd**. Totaal percentage van bevolking dat afhankelijk is Verhouding tussen jongeren en ouderen Figuur 2. EUR15 Maatstaf voor demografische afhankelijkheid 2,5 1,5 - - 0,5 scenario's : c c a b 1975 1995 2015 2015 2015 1975 1995 2015 2015 2015 Scenario's : a - voortzetting van huidige trend, b =• maximale vergrijzing c - minimale vergrijzing Bron: liurostat, demografische projecties 1996 ** Zie "Some economie implications of demographic trends up to 2020", European Ixonoiny, 56 (1994) :j^offia|ie^n;:^ Met een meer diepgaande analyse kan worden beoordeeld welke gevolgen een verandering van de leeftijdspiramide voor de actieve bevolking heeft. Hoe hebben alteraties in de omvang van de verschillende leeftijdsgroepen de groei van de actieve bevolking in het verleden beïnvloed en hoc zullen zij dat in de toekomst doen? De antwoorden op deze vragen worden in figuur 3 gegeven. Op basis van bepaalde hypothesen wordt getracht om aan de hand van deze analyse voor elk van de drie decennia vast te stellen welke factoren tot een verandering in de omvang van de actieve bevolking leiden (zie model in Bijlage B en de toelichting aangaande de herkomst van de gegevens). Deze verandering wordt bepaald door twee factoren: de "demografische" factor: uitsluitend de variatie in leeftijdsopbouw, geslachtelijke structuur en bevolkingsomvang (waarbij de bedrijvigheidsgraad dus constant wordt gehouden); de factor "gedrag": het feit dat de jaarlijkse bcdrijvighcidsnivcaus per leeftijdsgroep en geslacht in de loop der tijd veranderen (dus het verschil tussen de « werkelijke » omvang van de actieve bevolking en de omvang van deze populatie als het "bcdrijvighcidsnivcau" als een constante grootheid wordt gezien). Figuur 3 - EUR12 en EUR15 Betekenis van respectievelijk de demografische factor en de factor "gedrag" met betrekking tot veranderingen in de omvang van de werkende bevolking. 1985-1995 1995-2005 2005-2015 Demografisch effect Gedragseffect Bronnen : Eurostat, 1996 demografische projecties, basisscenario. Eurostat, labour Force Survey (ElIR 12 19S5-I995, EUR 15 na 1995) Eurostat, projecties aangaande bedrijvigheidsniveaus Op basis van een analyse van gegevens van voorgaande jaren kunnen de volgende conclusies worden getrokken: • • in het Europa van de Twaalf1 voegden zich tussen 1985 en 1995 9,4 miljoen mensen bij de actieve bevolking, hetgeen neerkomt op een groeicijfer van 7%. In diezelfde periode zou de demografische verandering lot een toename van 9,6 miljoen hebben geleid, tenminste als dit de enige factor was geweest, dus 200. 000 meer dan feitelijk zijn geregistreerd. Het laatstgenoemde cijfer duidt op een aanzienlijke vermindering van de participatie in de arbeidsmarkt, in diezelfde periode steeg het aantal banen met slechts 8,5 miljoen. Aangezien het aantal werkende volwassenen meer toenam dan het aantal banen, is het verschil gelijk aan de absolute stijging van de werkloosheid: 900. 000 tussen 1985 en 19955. Eenzelfde aanpak is bij de ontwikkeling van toekomstscenario's gehanteerd. Veranderingen in de graad van werkgelegenheid buiten beschouwing gelaten, kunnen wij de volgende trends in de ontwikkeling van de actieve bevolking verwachten: • de actieve bevolking zal tegen hel jaar 2005 met zo'n 6,9 miljoen zijn gestegen, hetgeen neerkomt op een lager groeitempo dan in de voorgaande periode. Demografische verandering zal voor een kleiner deel verantwoordelijk zijn voor deze stijging, die voor 50% het gevolg van een grotere participatie in de arbeidsmarkt zal zijn; • de komende 10 jaar - 2005 tol 2015 - zou de actieve bevolking wel eens met 2,15 miljoen kunnen afnemen. Een verwachte demografische daling van 3,4 miljoen mensen zal deels teniet worden gedaan door hel feit dat er nog eens 1,25 miljoen mensen in de arbeidsmarkt zullen participeren. 4 Gegevens over de actieve bevolking van EUR 15 zijn alleen beschikbaar voor de periode vanaf 1995. 5 Tussen 1985 en 1995, de piekjaren van de werkloosheid, groeide het totaal aantal werklozen van rond 15 miljoen naar 16,8 miljoen, waarvan ongeveer 900. 000 in de nieuwe Lander te vinden waren. Dit getal is in deze analyse niet verwerkt. Bij toekomstige trends in de ontwikkeling van de bevolking in de werkende leeftijd, zouden migratiestromen een belangrijke rol kunnen spelen6. Migratie hccfl er in zekere male loc bijgedragen dat deze bevolkingsgroep hel laatste decennium is toegenomen en minder snel is vergrijsd Kortom: Door de sterke stijging van het arbeidsaanbod die de demografische verandering teweeg heeft gebracht, is de arbeidsmarkt de laatste 10 jaar extra onder druk gezet. Samen met de groei van het aantal vrouwen op de arbeidsmarkt heeft deze stijging tot een toename van de actieve bevolking geleid. Zelfs als de participatie in de arbeidsmarkt toeneemt, zullen de spanningen op de arbeidsmarkt door de demografische daling snel afnemen. De betekenis van veranderingen in de participatiegraad voor de toekomstige groei van de beroepsbevolking zal groter worden. Ook economische prestaties, productiviteitsgroei en toekomstige migratictrends kunnen een belangrijke rol gaan spelen. Verwante kwesties: Voorspellingen aangaande de toekomstige ontwikkeling van de actieve bevolking worden van cruciaal belang voor beleidsvorming. De tweeledige doelstelling om de werkloosheid te verminderen en financieel evenwichtige sociale/ekerheïdsstelsels te creëren, vereist een kader voor het stimuleren en vergroten van de participatie van potentieel beschikbare arbeidskrachten (voornamelijk vrouwen en de bevolking in de werkende leeftijd die ouder is dan 55 jaar), in combinatie met het stimuleren van een economisch groei die veel banen creëert. '' Zie scenario's van Eurostat in Bijlage A. Structuur vaw de populatie in de teeftijdskiaise van 20 tot 64 jaai In het bovenstaande werd ervan uitgegaan dal trends in de ontwikkeling van de bevolking in de werkende leeftijd en in de ontwikkeling van de actieve bevolking nauw met elkaar samenhangen. Maar hoc ziel de leeftijdsopbouw van deze populatie er uit? Figuur 4 laat zien dat de bevolking in de werkende leeftijd op dit punt enkele belangrijke veranderingen zal ondergaan. • kenmerkend voor de afgelopen 20 jaar is de toetreding van de geboortcgolfgcncratic tot de bevolking in de werkende leeftijd geweest, met als gevolg een grote stijging in alle leeftijdsgroepen, in het bijzonder in de middengroep van 30- tot 49-jarigen; • de komende 20 jaar, daarentegen, zullen grote verschillen in de bijdragen van de verschillende leeftijdsgroepen laten zien. De leeftijdsgroep van 20 tot 29 jaar, een groep die de bevolking in de werkende leeftijd aanvult, zal met 11 miljoen afnemen, de omvang van de middengroep zal op het huidige niveau blijven, en de oudste groep, die van 50- lol 64-jarigcn, zal met 16,5 miljoen toenemen, ofwel meer dan 25%. Kortom: De bevolking in de werkende leeftijd zal zich de komende 20 jaar onderscheiden door een zeer ongelijke groei voor de verschillende leeftijdsgroepen, waarmee een einde komt aan de evenwichtige groei van de afgelopen 20 jaar. Verwante kwesties: Het grotere aantal oudere werknemers zal om een nieuwe aanpak vragen van alle kwesties die gerelateerd zijn aan de verbanden tussen de arbeidsmarkt en de organisatie van de arbeid. De arbeidsomstandigheden, de arbeidsproductiviteit en de continue bijscholing van werknemers, worden stok voor stuk cruciale thema's. Figuur 4- EUR15 Toename in bepaalde leeftijdsgroepen tussen 1975-1995 en 1995-2015 3 0% 2 5% 2 0% 1 5% 10% 5% 0% - 5% - 1 0% - 1 5% - 2 0% 6 000 000 (+12%) 18 000 000 (+20%) 7 800 000 (+14%) 60 000 (+0%) Bron: Eurostat, waarnemingen tot 1995, projecties na die datum. Basisscenario O het verleden: 1975 -1995 m de toekomst: 1995 - 2015 Vergrijzingvan de bevolking inde werkende leeftijd De twee breekpunten die in de indicatoren voor vergrijzing naar voren komen, vragen om een nadere analyse. 1995, eerste breekpunt De verwachte aanzienlijke afname van het aantal personen tussen de 20 en 29 jaar zal in combinatie met de toename van het aantal personen tussen de 50 en 64 jaar resulteren in een duidelijke vergrijzing van het beschikbare reservoir van arbeidskrachten. De stijging van de gemiddelde leeftijd van de bevolking tussen de 20 en 64 jaar, zoals grafisch weergegeven in figuur 5, is hiervoor een eerste aanwijzing. • De gemiddelde leeftijd van deze bevolkingsgroep was in de periode 1975-95 iels meer dan 40 jaar en vertoonde in die periode nauwelijks wijzigingen. Sinds 1995 is er sprake van een duidelijke tendens tot stijging van de gemiddelde leeftijd, zoals duidelijk blijkt uil een vergelijking van de hcllingshockcn van de curven voor de twee perioden. Nadat de gemiddelde leeftijd de laatste 20 jaar stabiel is gebleven, zal deze legen 2015 met gemiddeld 2,5 jaar zijn gestegen, hetgeen aanzienlijk is. Kortom: Vanaf 1995 zal de gemiddelde leeftijd van de actieve bevolking tot na 2015 een aanzienlijke en continue stijging vertonen. Figuur 5. EUR15 Verandering van de gemiddelde leeftijd van de bevolking in de werkende leeftijd (20-64 jaar) 43 42 -r- » 41 40 i 39 t i i i ) i i i i i i i i i i i i i i i i i 'i i i i i i i i i i i i i i i i r ^ f N. r ^ o o o o o o o o o o o > g > o > g > o > o o o o o T - T - '- Bron : Eurostat, waarnemingen tot 1995, projectie na die datum. Basisscenario. 2010, tweede breekpunt Het tweede breekpunt heeft belrekking op het relatieve aandeel van degenen van wie verwacht wordt dat zij zich voor de eerste keer bij de actieve bevolking zullen voegen, namelijk de populatie in de leeftijdsklasse van 20 tot 29 jaar, vergeleken met de degenen die op hel punt staan deze groep te verlaten, d. w. z. de populatie in de leeftijdsklasse van 55 tot 64 jaar. Uit figuur 6 blijkt: o dat het aandeel van de leeftijdsgroep van 20 tot 29 jaar sinds beginjaren negentig voortdurend is afgenomen, terwijl het aandeel van de oudste groep rond het jaar 2000 zal gaan toenemen; « dat de twee leeftijdsgroepen in 2010 even groot zullen zijn, waarbij elk van beide een vijfde van de bevolking in de werkende leeftijd zal vertegenwoordigen; • dat na die datum de oudste groep in de actieve bevolking geleidelijk een steeds groter deel van de actieve bevolking zal uitmaken dan de leeftijdsgroep van 20 tot 29 jaar Tegelijkertijd zal de totale bevolking in de werkende leeftijd gaan afnemen. Kortom: Vanaf het jaar 2010 en daarna zal de bevolking in de werkende leeftijd meer oudere dan jongere werknemers tellen en zal de relatieve omvang van die laatste groep steeds verder afnemen. De omvang van de middengroep (30-54 jaar) zal eerst toenemen, zich vervolgens stabiliseren en later door het "vooruitstuitend" effect van deze veranderingen afnemen. Verwante kwesties: * Bedrijven zullen in toenemende mate geconfronteerd worden met een andere leeftijdsopbonw van de beroepsbevolking. Beleidsmakers zuîie» zich dan ook voor niöMwe uitdagingen gesieU ?ie« in hun pogiiïg het raenseïijk potentieel via ceïi* actief werkgelegenheidsbeleid optimaal te benutten. * Met relatieve aandeel va^ de jongate en oudste groepen werknemers in de totale bevolking in de werkende leeftijd zal veranderen. Sletzelfde geldt voor bet relatieve aandeel van de leeftijdsgroep van 30-54 jaar, die zich derhalve voor vergelijkbare problemen gesteld zal zien. Figuur 6 - EUR15 Aandeel in de bevolking in de werkende leeftijd (20-64 jaar) van de bevolkingsgroepen in de leeftijdsklassen van resp. 20-29 en 55-64 jaar Bron : Eurostat, waarnemingen na 1995, projecties na die datum. Basisscenario 00 O o <M •«- T- o tM ^, 1- o CM Demografisch effect op de vernieuwing van 4t bevolking in de werkeade leeftijd De vernieuwing van de bevolking in de werkende leeftijd, d w z. hel vermogen om generaties die de arbeidsmarkt verlaten Ie vervangen door general ics die toetreden tot die markt, heeft het in het verleden (mede) mogelijk gemaakt: • de sectoren met de grootste groei van arbeidskrachten 1c voorzien; • de productiviteit van hel syslccm Ie verhogen, doordat bij jongeren de verhouding kosten/productiviteit het gunstigst is; in alle sectoren nieuwe kennis en vaardigheden te introduceren alsmede een grotere flexibiliteit. • Het is interessant om deze vernieuwing van de arbeidsmarkt te illustreren aan de hand van twee additionele indicatoren. De eerste geeft het verschil tussen de in- en uitgaande stroom weer (figuur 7- a). Dit geeft een goed idee van de verandering in de omvang van de bevolking in de werkende leeftijd. De tweede, meer kwalitatieve indicator geeft de verhouding aan tussen het aantal personen dat toetreedt tot de arbeidsmarkt en het aantal dat uittreedt (figuur 7-b); dit is in wezen een vervangingsindicator. • In termen van evenwicht: de daling die in 1990 heeft ingezet, zal ertoe leiden dal rond 2009 meer personen uit- dan toetreden. • Uitgedrukt in verhoudingsgetallen: het vervangingsniveau zal over 20 jaar met 35% zijn gedaald: in 1995 was de verhouding tussen hel aantal toe- en uittredingen 140:100; legen 2015 zal dil 90:100 zijn en zal er dus sprake zijn van een netlolekoil Kortom: Er zal geleidelijk steeds minder ruimte zijn voor aanpassing van de arbeidsmarkt middels de in- en uitgaande stroom. Demografische veranderingen zullen leiden tot een negatief vervangingspercentage voor de bevolking in de werkende leeftijd. De mogelijkheid tot het updaten van kennis via jongeren zal beperkt zijn. Verwante kwesties: Maatregelen om de beschikbare arbeidsreserve te mobiliseren, moeten vergezeld gaan van maatregelen die zich richten op em betere algemene opleiding van de beroepsbevolking» het motiveren van die groep en het creëren van een veilige werkomgeving» samen met het introduceren van een grotere flexibiliteit. Figuur 7-EDR15 7-a : Verschil tussen in- en uitgaande stroom voor 7-b : Aantal personen dat zich voegt bij de de bevolking in de werkende leeftijd bevolking in de werkende leeftijd voor elke 100 die uit deze groep verdwijnen Verschil = aantal personen dat toetreedt - lantal dat uittreedt 2. 000. 000 1. 500. 000 1. 000. 000 500. 000 H I I H I I I I I I I I I I I I I I I Tl I I I I II I I I 1 ^1 I I I I O O) -500. 000 160 140 120 f -- 0) 5 C o -o — at 100 80 60 40 20 1975 1995 2015 Bron : Euroslat, waarnemingen tot 1995, projecties na die datum. Basisscenario. Demografisch effect en verschil in bedrijvigheid tossen mannen en vrouwen Is het mogelijk om meer gedetailleerde voorspellingen te doen over de gevolgen van demografische veranderingen voor de actieve bevolking? Door onderscheid te maken tussen de effecten van respectievelijk demografische en gedragsveranderingen, per geslacht en leeftijdsgroep, op de omvang van de actieve bevolking, worden een aantal interessante resultaten verkregen. voor wat "gedrag" betreft, en nog steeds op basis van de hypothesen die voor alteraties in de actieve bevolking zijn opgesteld, zal het aantal vrouwen op de arbeidsmarkt blijven toenemen, zelfs bij jongere generaties. Het aantal mannen op de arbeidsmarkt, daarentegen, zal tussen 2005 en 2010 in alle leeftijdsgroepen dalen. Er is sprake van duidelijke verschillen tussen de generaties, en in het bijzonder tussen de sexen: Kortom: • de stijging van de totale actieve bevolking die tussen 1985 en 1995 werd geregistreerd, is niet voor beide sexen gelijk, terwijl de demografische bijdrage, die voor beide sexen even groot is, per leeftijdsgroep verschilt; • tussen 1985 en 1995 daalde de toetreding tol de arbeidsmarkt met 200. 000. Deze daling wordt voornamelijk toegeschreven aan het geringere aantal mannen, en in het bijzonder jonge mannen, dat zich op de arbeidsmarkt meldde. In de genoemde periode daalde het aantal werkende jongeren tussen de 20 en 29 jaar, ongeacht het geslacht. Dit kan voor een deel het gevolg zijn van de uitgesproken demografische bijdrage van de voorgaande generaties, die voor deze groep mogelijk de toegang tot de arbeidsmarkt heeft geblokkeerd, alsook van de langdurige trend die bij jongere generaties waarneembaar is om langer onderwijs en opleidingen te volgen; © in die periode was er een scherpe stijging van het aantal werkende vrouwen boven de 30 jaar. In de middengroep (30-49 jaar) is meer dan 50% van de tussen 1985 en 1995 geregistreerde stijging van het aantal werkende vrouwen hei gevolg van het grotere aantal vrouwen op de arbeidsmarkt; © wat oudere werkende vrouwen betreft, valt de toename van de bedrijvigheid vrijwel volledig toe te schrijven aan de procentuele stijging van het aantal van hen dat besluit te gaan werken; © de demografische bijdrage van jongere werknemers aan de actieve bevolking is beginnen af te nemen; na 2005 zullen alleen de oudste werknemers tengevolge van demografische verandering nog voor enige toename van de actieve bevolking zorgen; door gedrags- en demografische effecten te scheiden wordt duidelijk welke gevolgen demografische effecten op de omvang van de arbeidsreserve hebben gehad; met name met betrekking tot jongeren zal het niet meer mogelijk zijn de demografische daling te compenseren door een grotere participatie; behalve de mogelijkheden die beroeps- en geografische mobiliteit bieden, vormen vrouwen, en met name jongere vrouwen, de belangrijkste bron voor werkgelegenheidsgroei en zal de participatiegraad en het aantal werkenden onder de vrouwelijke populatie toenemen naarmate de gemiddelde leeftijd van deze populatie stijgt. Verwante kwesties: Bij het handhaven van de inzetbaarheid van oudere vrouwen en bij hun herintreding in het arbeidsproces nadat zij een aantal jaren voor gezin en huishouding hebben gezorgd, moet rekening worden gehouden met de specifieke kenmerken van deze groep en zijn adequate aanpassingen nodig, niet alleen in de arbeidsorganisatie maar ook in de sociale omgeving. Bet feit dat werk voor vrouwen steeds belangrijker wordt, maakt het vraagstuk van; gelijke kansen meer dan ooit een fundamenteel aspect van economische es sociale verandering, ASIe vormen van mobiliteit zullen de komende jaren een grotere rol gaan spelen» met name de beroepsmohiliteit. Figuur8-EUR12enEUR15 Betekenis van respectievelijk de demografische factor en de factor "gedrag" met betrekking tot veranderingen in de omvang van de werkende bevolking, per leeftijdsgroep en geslacht, voor drie perioden. Mannen 20-29 jaar I Vrouwen 20-29 jaar 2 1-" -2 f -4 -8 -10 -12 Act bev. : Dem eff Gedr eff -3 000 000 - 3 6 0 0 00 -2 640 000 Act. bev. Dem eff Gedr eff 1 000 000 - 800 000 - 200 000 Act bev Dem eff Gedr eff -3 950 000 -3 600 000 - 350 000 1985-1995 Hi Demografisch effect 1995-2005 2005-2015 l'. '. '. '. 'l Gedragseffect 2 r" LÜ_5 BB i Act bev Dem eff Gedr eff 480 000 710 000 + 230 000 Act. bev. : Dem eff Gedr eff -2 750 000 -3 050 000 + 300 000 -10 -12 Act bev Dem eff. Gedr eff 1 400 000 650 000 750 000 1985-1995 1995-2005 2005-2015 Mannen 30-49 jaar I 10 Act bev +4 800 000 Dem eff +5 500 000 - 700 000 Gedr. eff Vrouwen 30-49 jaar 10 Act bev: Dem. eff. Gedr eff. +3 800 000 +2 200 000 +1 600 000 Act bev: +3 600 000 Dem. eff. +3 500 000 Gedr eff. + 100 000 Act bev Dem eff Gedr eff -3 400 000 -3 300 000 - 100 000 Act bev: Dem eff Gedr eff -1 700 000 -3100 000 + 1 400 000 1985-1995 1995-2005 2005-2015 1985-1995 1995-2005 2005-2015 Act bev Dem eff Gedr eff +8 100 000 +3 800 000 +4 300 000 -2 -4 Mannen 50-64 jaar Vrouwen 50-64 jaar 10 10 8 + 6 | 4 2 0 -2 -4 Actbev: + 2 600 000 Dem. eff +2 500 000 Gedr eff. +100 000 Act bev: +2 900 000 Dem eff. +3100 000 - 200 000 Gedr. eff. Act bev + 2 200 000 Dem eff + 1 900 000 Gedr eff + 300 000 Act bev: + 1 800 000 Dem eff + 1 700 000 Gedr eff + 100 000 Act bev: Dem. eff Gedr eff - 1 000 000 + 500 000 -1 500 000 + 1 300 000 Act bev: Dem. eff +100 000 Gedr eff. +1 200 000 -4 1985-1995 1995-2005 2005-2015 1985-1995 1995-2005 2005-2015 It b Een additionele dimensie: gezin en werk Uit verschillende studies7 blijkt dat er een verband bestaat tussen bedrljvigheidsniveau* en de demografie van gezinnen en huishoudens. Voor een aantal vrouwen betekent de geboorte van een kind dat /ij ophouden met werken of, in bepaalde gevallen, op zoek gaan naar deeltijdwerk. Een dergelijke door de geboorte van kind teweeggebrachte verandering, kan in sommige gevallen een permanent karakter hebben, afhankelijk van het land en van omstandigheden die kunnen variëren van de beschikbaarheid van kinderopvang tot culturele factoren. Als gevolg van de gestegen levensverwachting is bet niet ongewoon als een huishouden bestaat uit drie of vier generaties. De versnelling van het vergrijzingsproces zal dit in de toekomst zelfs nog gewoner maken. Binnen het gezin is het gewoonlijk de vrouw die voor de ouderen zorgt als die afhankelijk worden. In de toekomst zal de belasting vonr de vrouw zelfs nog groter worden omdat geieinnen kleiner worden en de zorg voor de ouderen dus over minder personen kan worden gespreid. Het huishouden zelf heeft een beslissende invloed op de carrière van de personen die er deel van uit maken. Belastingheffing, gezinsuitkeringen, werkgelegenheidsbeleid en andere factoren hebben allemaal een grote invloed op het gedrag van gezinsleden. Oaéerdeie omstandigheden zulten trends in de demografie van gezinnen en huishoudens van invloed zijn op het vermogen om de beroepsbevolking^ en in Het bijzonder de vrouwelijke beroepsbevolking, te mobiliseren, terwijl anderzijds het werkgelegenheidsbeleid van invloed is op ontwikkelingen met betrekking tot gezinnen en vrouwen (ONCLisn: Een analyse van veranderingen in de bevolking in de werkende leeftijd maakt duidelijk in welke male de toekomstige economische groei afhankelijk /. al zijn van kwantitatieve en kwalitatieve veranderingen in de beroepsbevolking. De stabilisatie en vervolgens daling van de omvang van de bevolking in de werkende leeftijd kan ertoe bijdragen het overschot aan arbeidskrachten op de arbeidsmarkt te verminderen. Er zal echter ook iets gedaan moeten worden aan de aanzienlijk toegenomen druk op de sociale zekerheid die het gevolg is van de vergrijzing, met name bij pensioenstelsels waar de pensioenen uit de lopende inkomsten worden betaald. Het minder snel laten uittreden van oudere werknemers kan in bepaalde sectoren een belangrijk element van, ten minste, de gedeeltelijke oplossing van dit probleem vormen. Maar door oudere werknemers langer in hel arbeidsproces te handhaven, wordt een ander voorwerp van zorg dat samenhangt met de demografie van de beroepsbevolking, namelijk de interne vergrijzing, vergroot. Voor de adaptatie aan nieuwe eisen die op de arbeidsmarkt worden gesteld, zal derhalve niet meer uitsluitend en alleen kunnen worden vertrouwd op de toetreding van nieuwe arbeidskrachten (ot de arbeidsmarkt, maar zal meer van de mogelijkheden van 'oudere1 arbeidskrachten gebruik moeien worden gemaakt. Daarvoor zal een actief beleid nodig zijn gericht op omscholing, continue bijscholing en andere maatregelen om ervoor te zorgen dal de beroepsbevolking door hel bijbrengen van nieuwe kennis en vaardigheden inzetbaar blijft en het economisch concurrentievermogen in stand wordt gehouden. Een sterkere economische groei wordt voor het instandhouden van de sociale zekerheid van vitaal belang, maar dan wel een groei die ertoe leidt dat de werkgelegenheid toeneemt en een groter beroep wordt gedaan op het bestaande reservoir van arbeidskrachten. Dit laatste is vooral met betrekking tot vrouwen onderhevig aan bepaalde beperkingen. Er zal een vernieuwende aanpak nodig zijn, waaronder maatregelen om de toegang tot de traditionele arbeidsmarkt te bevorderen (verzoening van werk en gezinsleven), het opnemen van activiteiten die tot nu toe uitsluitend onbetaald en vrijwillig werden verricht, zoals buurtactivilcitcn en de zorg voor het gezin, in de markteconomie, onder andere door bclastingprikkcls, alsook een meer flexibele arbeidsorganisatie. De komende jaren zullen alle vormen van mobiliteit een grotere rol gaan spelen. 7 Zie onder andere, « The new role of women - Family formation in Modern Societies » gepubliceerd door Hans-Peter Blossfeld, in de reeks "Social inequality", Westview Press, 1994, of « Families, travail et politiques familiales en Europe », L. Hantrais en M-T. Letablier, Cahier du Centre d'Etudes de l'Emploi, PUF, 1996 11 DEEL 2 De betekenis van de regionale dimensie In het vorige hoofdstuk is gebleken dat er lussen demografische verandering en de arbeidsmarkt belangrijke verbanden bestaan. Vaak is een totaalbenadering echter niet de meest effectieve manier voor het analyseren van deze verbanden. Een dergelijke benadering is bijvoorbeeld ongeschikt om inzicht te krijgen in de zeer uiteenlopende trends op regionaal niveau. De zeer uiteenlopende situaties in de verschillende regio's suggereren dat de effecten van demografische veranderingen anders geïnterpreteerd zouden kunnen worden wanneer zij op regionaal niveau worden geanalyseerd dan wanneer wordt uitgegaan van een totaalbcnadcring. Dit wordt bevestigd door de regionale analyse die in dit deel wordt gegeven. Geografische regio's Om redenen die in hoofdzaak betrekking hebben op de beschikbaarheid van statistische gegevens, heeft de geografische opdeling plaatsgevonden op NUTS 2-niveau, behalve in het geval van het Verenigd Koninkrijk, dat is opgedeeld op NUTS 1-niveau. Ierland, Denemarken, Oostenrijk, Zweden en Finland worden op nationaal niveau geanalyseerd. Door deze opdelingen is de onderhavige analyse aan een aantal beperkingen onderworpen. Door landen op deze manier op te delen kan geen rekening worden gehouden met de werkelijke mechanismen die een rol «pelen in bepaalde regio's die worden afgebakend door factoren als lokale arbeidsreservoirs of specifieke werkterreinen. Vandaar dat niet voor een specifieke maar voor een generieke interpretatie van de analyseresultaten is gekozen. Demografische groei in de regio's De regionale diversiteit van de Unie kan op lal van manieren worden geïllustreerd Tot de nicest zichtbare aspecten behoort ongetwijfeld de ongelijke verdeling van de bevolking: een grool deel van de bevolking is geconcentreerd in een verhoudingsgewijs klein gebied. Maar ook informatie over mogelijke veranderingen in de bevolkingsgrootte, zoals weergegeven in Kaart I, is van bijzondere waarde. Op basis van die informatie kunnen onder meer regionale verschillen in toekomstige demografische patronen naar voren worden gehaald. Dit is met name inlercssant omdat, zoals in hoofdstuk 1 is gebleken, een fase die wordt gekenmerkt door een continue en evenwichtige toename van de bevolking in de werkende leeftijd, nu plaats maakt voor een fase van "demografische neutraliteit", die spoedig gevolgd zal worden door een fase van negatieve groei. Kaart 1 geeft voor elke regio de index voor de bevolkingstoename, waarbij 1995 als basisjaar is genomen. Op basis van de demografische groeifasc waarin de verschillende regio's zich bevinden, kunnen drie belangrijke groepen worden onderscheiden: • regio's die de fase van negatieve groei al hebben bereikt, zoals het voormalige Oost- Duitsland, Saarland en een deel van Westfalen, Noord-Italiè, Asturië en Aragon in Spanje, en Lotharingen in Frankrijk; • het overgrote deel van de regio's beweegt zich hoogstwaarschijnlijk in de richting van een periode van "demografische neutraliteit" tussen 1995 en 2015; • van duurzame groei, tol slot, is sprake in een vijfde van de regio's; daarbij gaat het om gebieden in grotere stadsdistricten en regio's in Zuid-Spanjc, Frankrijk, Italië, Duitsland, hel Verenigd Koninkrijk, België en Griekenland. Kortom: de meeste landen in de EU laten met betrekking tot toekomstige demografische groei een onregelmatig regionaal patroon zien; een en hetzelfde land kan met betrekking tot demografische dynamiek verschillende situaties laten zien; aan elkaar grenzende regio's met vergelijkbare karakteristieken neigen tot clustervorming. 12 Toename van de bevolking tussen 1995 en 2015 Kaart 1 EUR-15 NUTS 2 (UK : NUTS •) (AU. FI. SB:NUTSO) 1995=100 Q <97. 5 Hl 97. 5|»102. 5 102. 5 «110 > 110 Eurostat, 1996 demografische projecties, middensecnario. IX bï Verwante kwerties: Kortom: Het effect van polarisatie, uitgedrukt in termen van regionale bevoidagsgroei, is een nieuw afmeet dat gevolgen kan hebhen voor economische, maatschappelijke en milieutrend*» op nationaal en zelfs op communautair niveau. Hoewel de regio's met betrekking tot de fase van bevolkingsgroei die is bereikt, duidelijk van elkaar verschillen, hebben zij allemaal te maken met vergrijzing. Sinds 1995 wordt het gedeelte van de bevolking dat ouder is dan 65 jaar, in alle regio's groter. De gevolgen van de toename van het aantal ouderen worden weergegeven in de Kaarten 2a en 2b, die een beeld geven van de omvang van de populatie boven de 65 jaar in verhouding tot de totale populatie. Tegen 2015 is de situatie waarschijnlijk als volgt: • zoals te verwachten viel, is het tempo van de vergrijzing, en bovenal de huidige bevolkingsstructuur, in elke regio verschillend; • het percentage ouderen zal vooral hoog zijn in Noord- en Midden-Italië, waar deze groep een kwart van de totale bevolking zal uitmaken; in geringere mate zal er ook in Noord-Spanje sprake zijn van een preponderance van ouderen, alsook hier en daar in Noord- en Oost- Duitsland, Griekenland en enkele centrale regio's van Frankrijk; • • de regio's die dan nog steeds een verhoudingsgewijs jonge populatie hebben, zullen beperkter in aantal en meer tot bepaalde plaatsen beperkt zijn. De desbetreffende regio's zijn Zuid-Spanje en Midden-Portugal, Ierland, Apulië en Campanië in Zuid-Italië, Noord- Frankrijk en Flevoland. De East Midlands in het Verenigd Koninkrijk en de Elzas in Frankrijk vormen meer geïsoleerde gebieden. Ofschoon vergrijzing een algemeen verschijnsel is, zal het tempo en de mate waarin de bevolking vergrijst, niet overal gelijk zijn, en zullen populaties met een heel verschillende initiële leeftijdsopbouw erdoor getroffen worden, met als gevolg dal er over 20 jaar sprake zal zijn van grotere verschillen in leeftijdsopbouw tussen de regio's. Vergrijzing leidt niet per definitie tot een afname van de bevolking. In 2015 zal een aanzienlijke bevolkingstoename soms gepaard gaan met een behoorlijk hoge gemiddelde leeftijd van de bevolking. De combinatie van aanzienlijke afname van de bevolking en een veel hogere gemiddelde leeftijd van de bevolking, zoals die wordt aangetroffen in Noord-ltaliê, Spanje en het voormalige Oost-Duitsland, duidt op een aanzienlijke demografische daling. Zoals al in hoofdstuk 1 werd opgemerkt, kunnen ook de economische prestaties en migratiestromen op regionaal niveau van invloed zijn op toekomstige ontwikkelingen. Verwante kwesties: * Een vergrijzende bevolking wordt vaak in verband gebracht met een relatieve afname van het aantal jongeren. Dientengevolge leiden trends in de omvang van de afhankelijkheid waarschijnlijk tot nog grotere verschillen tussen regions. Deze divergentie bepaalt een nieuwe regionale realiteit met betrekking tot de behoeften van de arbeidsmarkt, de huisvestingssector en de gezondheids- en zorgsector. • De polarisatie met betrekking tot de omvang van het aantal afbankelijken kan de ontwikkeling van bepaalde regio's duurder en moeilijker maken. Behalve op bet economische vlak is dit mogelijk ook op het ecologische vlak merkbaar, met name als de verstedelijking en de ontvolking van het platteland verder toenemen. Dit kan zowel gevolgen hebben voor het communautair structuurbeleid als voor pogingen om de regionale verschillen in de Unie als geheet te verminderen, 13 ^v Aandeel ouderen van 65 jaar en daarboven als deel van de totale bevolking in 1995 Kaart 2 a EUR-15 NUTS2 (UK: NUTS 1) ( AU, FI et SE: NUTS») 3$"TJ- *ffi>~. Eurostat, 1996 demografische projecties, middenscenario. \l b Aandeel ouderen van 65 jaar en daarboven als deel van de totale bevolking in 2015 Kaart 2 b EUR-15 NUTS2 (UK: NUTS i) ( AC', PI «t SE: NUTS*) Eurostat, 1996 demografische projecties, middenscenario. tötó^3*=* c De regionale ontwikkeling van de actieve bevolking. Kortom: De oudere bevolking zal de komende decennia in de meeste Europese regio's aanzienlijk toenemen. Dit is reden tot grote ongerustheid omdat er tegelijkertijd sprake is van een aanzienlijke daling van de populatie die de extra kosten moei dragen die met deze vergrijzing gepaard gaan. In Kaart 3 wordt op regionaal niveau aangegeven in welk jaar venvacht wordt dat de actieve bevolking om demografische redenen zal gaan dalen. Met andere woorden, deze kaart laat zien wanneer de netto demografische bijdrage aan de actieve bevolking het nulpunt bereikt. De gebruikte methodologische grondslag is dezelfde als die welke voor de globale analyse in deel een is gebruikt (zie Bijlage B). • Verschillende geografische gebieden, waaronder heel Zuid-Duitsland, Frankrijk, Italië en het Verenigd Koninkrijk, zullen de komen twee decennia als gevolg van natuurlijke demografische verandering te maken krijgen met een vermindering van de beroepsbevolking. • Drie belangrijke geografisch compacte gebieden zullen zich tegen het einde van deze eeuw in precies de tegenovergestelde situatie bevinden: een aanzienlijke vermindering van de arbeidsreserve. De betreffende gebieden zijn heel Italië ten noorden van Molisc, alle gebieden van Noord-Spanjc die tussen Catalonië en Galicië liggen, het uiterste noorden van Duitsland, Noordrijn-Wcslfalcn, Saarland, Lotharingen en Vlaanderen. • Een analyse van het jaar waarin de actieve bevolking om demografische redenen zal gaan afnemen, laat twee afzonderlijke pieken zien. Enerzijds zal er in veel regio's vóór of kort na de eeuwwisseling sprake zijn van een trendbreuk. Anderzijds zal deze breuk in veel regio's pas na 2010 plaatsvinden. Maar in heel weinig regio's zal in de periode 2000-2010 een trendbreuk plaatshebben. Er is een verschil van tien jaar tussen de regio's voor wat de terugloop van de arbeidsreserve betreft. In diverse groepen van regio's is de demografische bijdrage aan de actieve bevolking al gedaald. In bepaalde gebieden vergroot dit het risico van een tekort aan arbeidskrachten. 'y^Mtó^mtM: * Het vooruitzicht van een omslag in demografische trends die de Europese regio's van elkaar scheiden, werpt natuurlijk de vraag op van de mobiliteit. * De demografische situatie versterkt de noodzaak om zowel op nationaal als communautair niveau door te gaan met het voeren van een structuurbeleid waarmee wordt bevorderd dat middels de verbetering van de kwalificaties van de beroepsbevolking en de bevordering van productieve investeringen en de mobiliteit van alle productiefactoren, zo effectief mogelijk gebruik wordt gemaakt van de beschikbare hulpbronnen * De mobilisering van de arbeidsreserve behelst onder meer het bijbrengen van een scala aan vaardigheden en kennis. Er moet derhalve over een geschikt opleidingsbeleid voor de regionale economieën worden nagedacht, waarbij rekening wordt gehouden met hun sectoriële specialisatie. 14 Jaar waarin de aetieve bevolking zal gaan afnemen tengevolge van demografische redenen Kaart 3 EUR-15 NUTS 2 ( U K: NUTS l) ( AU, PI et SK: NUTS») Jaar van voorkomen tussen 1995 en 1999 D tussen 2000 en 2004 ü H tussen 2005 en 2009 g| tussen 2010 en 2014 W\ niet voor 2015 »^c$4,&4'&'* Eurostat, 1996 demografische projecties, middenscenario. H h; j Vergrijzing van de bevolking in de werkende leeftijd Kortom: In combinatie met de afname van de demografische bijdrage versterkt de algemene vergrij/ing van de populatie in de werkende leeftijd de regionale betekenis van dit verschijnsel voor de arbeidsmarkt. Duitsland en Italië vertonen over het algemeen een meer uitgesproken vergrijzing van de populatie in de werkende leeftijd. Met uitzondering van een aantal geïsoleerde gebieden krijgen alle Europese regio's, zij het op een verschillend moment, met dit verschijnsel te maken. Verwante kwesties: * Aangezien het verschijnsel van de vergrijzing van de bevolking in de werkende leeftijd meer acuut is op regionaal niveau, zullen op het economische vlak wellicht specifieke acties nodig zijn, waarbij wordt uitgegaan van de sectoriële specialisatie per regio en de situatie op de arbeidsmarkt. • Op het sociale vlak /uilen wellicht, afhankelijk van demografische kenmerken, specifieke beleidsmaatregelen nodig zijn om tegemoet te komen aan regionale behoeften in Sectoren ais huisvesting en gezondheidszorg. Er is nog een aspect van vergrijzing dat gevolgen heeft voor de arbeidsmarkt, namelijk het stijgen van de gemiddelde leeftijd van de beschikbare arbeidskrachten. De hier gegeven schattingen zijn gebaseerd op gegevens over de bevolkingsgroep tussen de 15 en 64 jaar, aangezien dit de enige leeftijdsgroep is waarvoor de benodigde statistische gegevens beschikbaar zijn. Kaart 4 laat het lempo van de vergrijzing zien, met een groci-index voor de leeftijdsgroep van 50-64 jaar als deel van de totale bevolking in de werkende leeftijd, tussen de 105% en 160% voor de periode 1995-2015: • In de Franse, Nederlandse, Belgische en Ierse regio's vergrijst de bevolking in de werkende leeftijd in een zeer hoog tempo. • Regio's die in de beginfase werden gekenmerkt door een populatie met een hoge gemiddelde leeftijd (Duitsland, Noord-Italië) vertonen een meer gematigde vergrijzing van de actieve bevolking. • Uit een analyse van de leeftijdsopbouw van de actieve bevolking (aandeel van personen boven de 45 jaar in de leeftijdsgroep van 15-64 jaar) komt naar voren dat de gemiddelde leeftijd van de bevolking in de werkende leeftijd in de Unie, ongeacht het tempo van de vergrijzing, over 20 jaar waarschijnlijk het hoogst zal zijn in de Duitse regio's. Meer dan 40% van de personen ouder dan 45 jaar in de leeftijdsgroep van 15-64 jaar zal dan in deze regio's wonen. In nagenoeg alle andere regio's zal de leeftijdsgroep van 45-64 jaar meer dan een derde van de bevolking in de werkende leeftijd uitmaken. • • Van een lager percentage, namelijk 25%, zal in 2015 alleen sprake zijn in de volgende vier geïsoleerde gebieden: Zuid-Spanje, Ierland, Bretagne. Nord-Pas-de-Calais en de helft van de regio's in de Benelux. 15 Toename van de bevolking tussen 50 en 64 jaar tussen 1995 en 2015 Kaart A EUR-15 NUTS2 ( AU, PI ««SE: NUTS 0) 1995=100 • < 107. 5 HU 107. 5» 125 125 « 1 4 2. 5 > 142. 5 Eurostat, 1996 demografische projecties, middcnsccnario. t^r^> 6 b;s Conclusie Er zijn drie onderliggende trends die verband houden met demografische effecten geïdentificeerd: 1. het grote verschil tussen het regionale beeld en de nationale situatie; 2. de polariscring van bepaalde demografische en economische trends, hetgeen gevolgen heeft voor het convergentieproces: 3. de potentiële demogralische verstoringen die de arbeidsmarkt door een tekort aan arbeidskrachten /ouden kunnen ondermijnen. Hoewel er nog onzekerheid beslaat ten aanzien van de scenario's voor toekomstige demografische patronen in de verschillende regio's, lijkt het waarschijnlijk dat de Unie in de komende eeuw het hoofd zal moeten bieden aan nieuwe uitdagingen dienaangaande. Beleidsmaatregelen op nationaal en communautair niveau zullen ervoor moeten zorgen dat arbeidsrescrvoirs optimaal worden benul in regio's waar deze schaars zijn. en /uilen er tegelijkertijd voor moeten zorgen dal er nieuwe vormen van werkgelegenheid worden gecreëerd in regio's waar een overschot aan arbeidskrachten is en waar de werkloosheid aanhoudend hoog is. Hoewel enige geografische mobiliteit van arbeidskrachten in een markteconomie onvermijdelijk is, is de belangrijkste uitdaging voor de toekomst te zorgen voor bcrocpsmobilitcil van de arbeidskrachten tegen de achtergrond van snelle technologische veranderingen en wel door in de noodzakelijke kennis en vaardigheden te voorzien. Demografische trends in de staten die liet 1,1-lidmaatschap h aangevraagd vnWM De uitbreiding van de Unie is een van de grootste mijlpalen op de weg naar Europese integratie. De komende jaren zouden ten minste enkele van de 12 landen die het lidmaatschap hebben aangevraagd, hun plaats kunnen vinden in de Europese Unie (zie de voetnoot over Malta, in de inleiding). Vandaar dat het gepast is deze schets van de belangrijkste demografische uitdagingen waarvoor de Unie zich gesteld ziet, af te sluiten met een kort overzicht van de demografische toekomst van deze landen. Het is niet de bedoeling hier een uitvoerige analyse te geven, maar om een aantal punten aan te geven waarop deze landen, voor wat betreft de problemen die hun respectieve demografische ontwikkeling zou kunnen veroorzaken, overeenstem men of afwijken, zowel ten opzichte van elkaar als ten opzichte van de huidige lidstaten. Trends voor de totale bevolking Hoc ziet hel demografisch beeld van de/c landen in economische overgang er uit? Een eerste indicator, die in figuur 9 wordt gegeven, geeft de index voor de bevolkingsgroei tussen 1995 en 2015: in vrijwel alle kandidaatlandcn blijkt sprake te zijn van groeistilstand: • terwijl de bevolking van de Unie, ondanks de demografische vertraging, tussen 1995 en 2015 zal toenemen, geldt dit slechts voor vier van de kandidaatlandcn, namelijk Polen, Slowakije. Cyprus en Malta. • als Cyprus en Malta niet worden meegerekend, twee landen waarvan het bevolkingsaantal zo klein is dal de toename niet kan worden vergeleken met die van de andere landen, is de demografische groei in alle kandidaatlandcn kleiner dan in de Unie. Figuur 9 - Landen die het EU-lidmaatschap hebben aangevraagd Totale bevolkingsgroei tussen 1995 en 2015 (indexcijfer 100 voor basisjaar 1995) = 100 in 1995 130 120 110 100 90 80 70 60 o CM i lO O) O) O Bronnen : United Nations, World Population Prospect 1996 (applicant States) -Eurostal, Demografische projecties 1996, Basisscenario (EUR15) Be bevolking in de werkende leeftijd Wat zullen de gevolgen van demografische verandering voor de arbeidsmarkt in de kandidaatlanden zijn? Net als in de voorgaande analyses, kunnen de belangrijkste conclusies worden getrokken uit twee indicatoren, Ie weten: de afhankclijkhcidsniveaus en de greei van de bevolking in de werkende leeftijd. De resultaten. die in figuur 10 worden gegeven, leiden iot de volgende conclusies: 17 in enkele van de landen die de komende 20 jaar te maken krijgen met een terugloop van de totale bevolking, zal in diezelfde periode ook de bevolking in de werkende leeftijd aanzienlijk afnemen, in Polen en Slowakije zal de bevolking in de werkende leeftijd sneller toenemen dan de totale bevolking; de verhoudingsgetallen voor de afhankclijkhcidsgraad verschaffen een gedetailleerder beeld van de verschillen tussen landen voor wat betreft demografische vergrijzing. De afhankclijkhcidsgraad voor ouderen is in alle kandidaatlandcn lager dan in de Unie. Desalniettemin is in vijf van die landen het aantal ouderen in vergelijking niet het aantal jongeren hoger, niet een verhoudingsgewijs hoge afhankclijkhcidsgraad. De betreffende landen zijn Estland, Hongarije, Slovenië, Bulgarije en Tsjechië; van de landen niet een verhoudingsgewijs jonge populatie verdienen Polen en Slowakije een aparte vermelding. Figuur 10 - Landen die het Kil-lidmaatschap hebben aangevraagd Indicatoren voor de ontwikkeling van de bevolking in de werkende leeftijd (15-64 jaar) tus. sen 1995 en 2015 10a - Groci-indcx voor de bevolking in de werkende leeftijd (indexcijfer 100 voor basisjaar 1995) = 100 in 1995 130 o <? 110 in 2 100 90 £ 80 o 70 60 'Ob - On wang afhankelijke popiilatiç in 2015 ao = afh. (afhankelijkheid) van ouderen (65+/15-64); aj=afh. (afhankelijkheid) van jongeren (0-14/15-64); ta=*totale afh. (afhankelijkheid) (ao+aj) ta=totale afh. (afhankelijkheid) (ao+aj) O I I I I M IM 60% 50% 40% 30% 20% 10% f 0% 0,71 0,9 1,05 1,03 I 1,23 II 0,69 I 0. 89 II 0,98 1,12 II 1,12 1,19 0,66 || 0,79 I I I, Aantal personen ouder dan 65 jaar per jongere (0-14 jaar) Bronnen : United Nations World Population Prospect 1996 (applicant States) -Eurostal, Demografische projecties 1996 (EUR15) Demografische kenmerken De vertraging in de demografische groei die in de meeste Oost-Europese landen wordt waargenomen, wordt verklaard door de lage vruchtbaarheidscijfers, de hoge sterftecijfers en de aanzienlijke emigratie van de laatste jaren. De vruchtbaarheidscijfers zijn het laatste decennium aanzienlijk gedaald, waardoor de vruchtbaarheid in sommige van deze landen nu lager is dan het communautair gemiddelde. De demografische vergrijzing is in deze landen echter niet zo ver gevorderd als in de EU. De oorzaak hiervoor zijn de relatief hoge sterftecijfers. Deze cijfers belrcfTcn zowel kinderen jonger dan eenjaar (hoge zuigelingensterfte), als de oudste leden van de bevolking. In figuur 11 zijn alle landen ingetekend op basis van twee variabelen die over het algemeen een goede indicator voor hel ontwikkelingsniveau zijn. • Als wij atypische gevallen als Malta en Cyprus buiten beschouwing laten - omdat het landen zijn waarvan de sociale en economisch ontwikkeling duidelijk verschilt van die van de andere 10 kandidaatlandcn -, zijn voor hel verlagen van het sterftecijfer grote inspanningen nodig. • Slovenië en Tsjechië lijken met een • kindersterfte van minder dan 10 per 1000 in dit opzicht enige vooruitgang te hebben geboekt. In Roemenië is de kindersterfte bijzonder hoog en de levensverwachting vrij laag. Samen met de Rallischc Stalen en Hongarije heelt Roemenië van alle kandidaatlandcn hel slechtst gepresteerd op hel punt van de levensverwachting. Figuur 11 - Landen die het EU-lidmaatschap hebben aangevraagd Kindersterfte en levensverwachting bij geboorte in 1995 25 § 20 o 15 0) !& 1 ï 10 0 "O E 5 Roemenië Letland _____ Hongarije Î Estland Bulgarije. ! _• Polen I* I • S lowakije Litouwen Tsjechië Slovenië Malta ^ Cyprus • EUR15 • 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 Levensverwachting Bronnen : United Nations World Population Prospect 1996 (applicant Slates) - Eurostat, Demografische statistieken 1997, Basisscenario (EUR15) Conclusie Alhoewel later en in geringere mate, zal de vergrijzing van de bevolking ook de Oost-Europese landen treffen. In de helft van deze landen is de druk op het socialezekerheidsstelsel, dat toch al met de nodige problemen kampt, door demografische ontwikkelingen al toegenomen. Ook zullen deze landen te maken krijgen met een in sommige gevallen aanzienlijke terugloop van de bevolking in de werkende leeftijd, waarmee problemen worden ingeluid die van eenzelfde aard zijn als die waan/oor de Europese Unie zich na 2010 gesteld zal zien. Een toekomst van duur/ame groei vereist de mobilisering van de bestaande arbeidsreserves. De toekomstige ontwikkelingen in Polen en Slowakije velschillen mogelijk op een aantal punten. Hier /uilen duur/ame economische groei en het creëren van banen nodig zijn. De klooi lussen de steden en het platteland kan voor deze landen een bij/onder probleem gaan vormen Deze landen zullen zich ook voor andere uitdagingen gesteld zien. Zo zal niet name het hoge sterftecijfer omlaag moeten. BIJLAGE A. S C E N A R I O 'S V O OR DE T O E K O M S T I GE O N T W I K K E L I NG VAN DE B E V O L K I NG VAN DE EU (1995-2015) Hoog Laag Basis Oud Jong Hoog Laag Basis Oud Jong Hoog Laag Basis Oud Jong Hoog Laag Basis Oud Jong Gemiddeld aantal kinderen per vrouw 2000 1,75 1,40 1,55 1,40 1,75 2005 1,87 1,40 1,60 1,40 1,87 2010 1,91 1,40 1,63 1,40 1,91 Levensverwachting bij geboorte (mannen) 2010 78,1 74,7 76,4 78,1 74,7 2000 75,5 73,9 74,7 75,5 73,9 2005 76,9 74,3 75,6 76,9 74,3 Levensverwachting bij geboorte 2000 81,7 80,5 81,1 81,7 80,5 2005 82,7 80,9 81,9 82,7 80,9 (vrouwen) 2010 83,7 81,3 82,5 83,7 81,3 1995 1,50 1,42 1,45 1,42 1,50 1995 74,3 73,5 73,9 74,3 73,5 1995 80,7 80,1 80,4 80,7 80,1 2015 1,92 1,41 1,64 1,41 1,92 2015 79,2 75,0 77,2 79,2 75,0 2015 84,4 81,5 83,1 84,4 81,5 Jaarlijks migratieoverschot (in duizenden) 1995-1999 934 527 719 527 934 2000-2004 977 391 654 391 977 2005-2009 840 388 605 388 840 2010-2014 788 396 592 396 788 X ^0 B. METHODE VOOR BEREKENING VAN DEMOGRAFISCH EN GEDRAGSEFFECT (EFFECT BEDRIJVIGHEIDSGRAAD) MET BETREKKING TOT VERANDERINGEN IN DE ACTIEVE BEVOLKING Uitgaande van de bevolking in de leeftijdsklasse van 15 tot 64 jaar, per leeftijdsjaar en per geslacht, in 1995, en op basis van demografische projecties voor de bevolking in de leeftijdsklasse van 15 tot 64 jaar, per leeftijdsjaar en per geslacht, tot 2015, gelden voor beide geslachten. voor Pt P, t = = a,,t = populatie in leeftijdsklasse van 15 tot 64 in jaar t populatie die in jaar t, i jaar is (waarbij i elke leeftijd tussen 15 en 64 jaar kan zijn) aandeel van populatie van i jaar in populatie van 15 tot 64 jaar in jaar t, waarbij de vector (CTIS, ci^ide opbouw per leeftijdsjaar in jaar t weergeeft, zodat P. i / Pt = cr. t waarbij E a, = I voor jaar t en voor a rlt = APj. i = APt = bedrijvigheidsgraad voor populatie die in jaar t, i jaar is actieve populatie die in jaar t, i jaar is totale actieve populatie ( 15 tot 64 jaar) in jaar t de volgende relaties: AP,,t = ar,. t x Plt = ar,,t x CT,t x Pt APt = I, (ar,,, x alt x Pt) en de variatie in de actieve populatie tussen twee verschillende data, die als volgt wordt weergegeven: AAP = Z, (ar, x er, x AP) + E, (ar, x Aa, x P) + I, (Aar, x a, x P) + F. demografisch effect effect bedrijvigheidsgraad residu hetgeen de som is van de twee effecten: • een bedrijvigheidsgraad-cffect, dat wordt uitgedrukt door de variatie in de actieve populatie, waarbij de leeftijdsgroep van 15 tot 64 jaar en de leeftijdsopbouw constant worden gehouden; in het arbeidsproces van een gegeven populatie tot hiermee wordt de mate van participatie uiÊdrukking gebracht; • een demografisch effect, dat wordt uitgedrukt door de variatie in de actieve populatie, waarbij de bedrijvigheidsgraad per leeftijdsopbouw constant worden gehouden; het demografisch effect combineert een effect dat is gerelateerd aan de gegeven populatie en een effect dat is gerelateerd aan de leeftijdsopbouw van die populatie leeftijdsjaar en de Aangezien deze methode werd gebruikt voor alle landen van de Unie, is de rcsiduale factor r. , die verband houdt met het discrete karakter van de tijdreeksen, nooit groter geweest dan 2,5% van de totale variatie. Vandaar dat het residu bij de analyse van de resultaten is genegeerd a/ ISSN 0254-1513 COM(97) 361 def. DOCUMENTEN NL 04 05 16 Catalogusnummer : CB-CO-97-361-NL-C ISBN 92-78-22722-6 Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen L-2985 Luxemburg ^X