title: 1999/229/EG: Beschikking van de Commissie van 18 november 1997 in een procedure op grond van Verordening (EEG) nr. 4064/89 van de Raad (Zaak IV/M.913 - Siemens/Elektrowatt) (Kennisgeving geschied onder nummer C(1997) 3589) (Slechts de tekst in de Duitse taal is authentiek) (Voor de EER relevante tekst)

eurovoc_concepts:
EU Member State
building industry
competition
dominant position
economic concentration
merger control

text: 31. 3. 1999 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 88/1 (Besluiten waarvan de publicatie niet voorwaarde is voor de toepassing) II COMMISSIE BESCHIKKING VAN DE COMMISSIE van 18 november 1997 in een procedure op grond van Verordening (EEG) nr. 4064/89 van de Raad (Zaak IV/M. 913 — Siemens/Elektrowatt) (Kennisgeving geschied onder nummer C(1997) 3589) (Slechts de tekst in de Duitse taal is authentiek) (Voor de EER relevante tekst) (1999/229/EG) DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN, Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, Gelet op de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte, inzonderheid op artikel 57, Gelet op Verordening (EEG) nr. 4064/89 van de Raad van 21 december 1989 betreffende de controle op con- centraties van ondernemingen (1), laatstelijk gewijzigd bij Verordening (EG) nr. 1310/97 (2), inzonderheid op artikel 8, lid 2, Gezien het besluit van de Commissie van 28 juli 1997 om in de onderhavige zaak een procedure in te leiden, Gezien het advies van het Adviescomite´ voor concen- traties (3), Overwegende hetgeen volgt: (1) Op 24 juni 1997 ontving de Commissie overeen- komstig (EEG) artikel 4 van Verordening nr. 4064/89 van de Raad, hierna „de concentra- (1) PB L 395 van 30. 12. 1989, blz. 1 (gerectificeerde versie: PB L 257 van 21. 9. 1990, blz. 13). (2) PB L 180 van 9. 7. 1997, blz. 1. (3) PB C 90 van 31. 3. 1999. tieverordening” genoemd, de aanmelding van een concentratievoornemen, waarbij Siemens AG, hierna „Siemens” genoemd, in de zin van artikel 3, lid 1, punt b), van de concentratiever- ordening zeggenschap over Elektrowatt AG, hierna „Elektrowatt” genoemd, zou verkrijgen. De geplande concentratie zou tot stand komen door de verwerving van participaties. (2) Bij brief van 15 juli 1997 heeft de Commissie de partijen op de hoogte gesteld van haar besluit om de totstandbrenging van de aangemelde con- centratie overeenkomstig artikel 7, lid 2, en artikel 18, lid 2, van de concentratieverordening te schorsen, tot een definitieve beschikking is vastgesteld. (3) Na onderzoek van de aanmelding heeft de Com- missie vastgesteld, dat het aangemelde voor- nemen binnen de werkingssfeer van de concen- tratieverordening valt en aanleiding geeft tot ernstige twijfel over de verenigbaarheid ervan met de gemeenschappelijke markt en met de werking van de EER-Overeenkomst. Bij beschik- king van 28 juli 1997 heeft de Commissie dan ook overeenkomstig artikel 6, lid 1, punt c), van de concentratieverordening de procedure inge- leid. (4) Het adviescomite´ heeft het ontwerp van deze beschikking op 24 oktober 1997 besproken. L 88/2 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 31. 3. 1999 I. DE PARTIJEN schakel- (5) Siemens is actief op talrijke bedrijfsgebieden. Haar activiteiten liggen hoofdzakelijk in de sectoren energieproductie, energieoverdracht en -verdeling, energievoorzieningstechniek, aandrij- en installatietechniek, auto- vings-, matiseringstechniek, openbare communicatie- netwerken, particuliere communicatiesystemen, beveiligingstechniek, verkeerstechniek, automo- bieltechniek, medische techniek, halfgeleiders, passieve componenten en buizen, elektrome- chanische componenten, informatietechniek en lichttechniek. (6) Elektrowatt is een Zwitsere holding die via dochterondernemingen in Zwitserland en in Duitsland actief is in de sectoren elektriciteits- productie en -voorziening, gebouwentechniek, beveiligingstechniek, telefooninstallaties, alsmede algemene bouwonderneming, vastgoedbeheer en ingenieursdiensten op verschillende gebieden. (7) De bedrijfsgebieden van Elektrowatt die door Siemens zouden worden overgenomen zijn: — gebouwenbeheertechniek (hoofdzakelijk via Landis & Gyr/Landis & Staefa), — beveiligingstechniek (via Cerberus), — engineering en algemene bouwonderneming en vastgoedbeheer, — diensten, systemen, installaties en uitrusting voor energievoorzieningsbedrijven, — producten, systemen en diensten voor tele- (inzonderheid fooninstallatie-exploitanten kaart- en munttoestellen), — optische beveiligingen (Visual Security Devi- ces). De Elektrowatt-activiteiten op de gebieden elek- triciteitsvoorziening en elektriciteitsconnecties zouden aan andere ondernemingen dan Siemens worden verkocht. neming Watt AG worden ondergebracht. Zij zul- len in handen komen van een consortium van Duitse en Zwitserse energievoorzieningsbedrij- ven. CSG bezit thans 44,9 % van Elektrowatt; de overige aandelen zijn breed verspreid. CSG zal v(cid:243)(cid:243)r de vervreemding van haar aandelen aan Siemens een openbaar overnamebod doen op alle Elektrowatt-aandelen. (9) Het gaat om een concentratie in de zin van artikel 3, lid 1, punt b), van de concentratiever- ordening, aangezien Siemens de uitsluitende zeg- genschap over Elektrowatt verkrijgt. Dit geldt ook indien het openbaar overnamebod van CSG met het oog op verwerving van meer Elektro- watt-aandelen geen enkel resultaat oplevert en Siemens geen grotere participatie in Elektrowatt kan verwerven dan de reeds in handen van CSG zijnde 44,9 %. Met deze participatie had CSG al een meerderheid in de algemene vergadering en, de facto, de uitsluitende zeggenschap over Elek- trowatt, aangezien de presentie op de algemene vergaderingen de laatste vier jaar onder 70 % is gebleven en de overige aandelen sterk verspreid zijn. III. DE COMMUNAUTAIRE DIMENSIE (10) De totale omzet over de gehele wereld van Sie- mens en Elektrowatt bedraagt meer dan 5 mil- jard ECU (Siemens 49,98 miljard ECU en Elek- trowatt 4,58 miljard ECU). Elk van hen heeft een totale omzet in de Gemeenschap van meer dan 250 miljoen ECU (Siemens 30,325 miljard ECU en Elektrowatt 2,27 miljard ECU). Noch Siemens noch Elektrowatt behaalt meer dan twee derden van haar in de Gemeenschap in eenzelfde lidstaat. Het concen- tratievoornemen heeft bijgevolg een communau- taire dimensie, maar vormt geen samenwerkings- geval volgens de EER-Overeenkomst. totale omzet IV. BEOORDELING VOLGENS ARTIKEL 2 VAN DE CONCENTRATIEVERORDENING A. DE RELEVANTE PRODUCTMARKTEN II. DE CONCENTRATIE (11) De bedrijfsactiviteiten van Siemens en Elektro- watt overlappen elkaar en worden door de par- tijen in de volgende sectoren ondergebracht: (8) Siemens is voornemens de aandelen over te nemen die de Cre´dit Suisse Group, hierna „CSG” genoemd, in Elektrowatt bezit. Maar eerst zullen de Elektrowatt-activitei- ten elektriciteitsvoorziening en elektriciteitscon- necties worden afgesplitst en in de dochteronder- te Z(cid:252)rich, — gebouwenbeheertechniek, — gebouwenbeveiligingstechniek (brandalarm- inbraakbeveiligings- en overige installaties, beveiligingssystemen), 31. 3. 1999 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 88/3 — netbeheertechniek, — energiemeters, energiemanagementsystemen, zend- en ontvangtoestellen voor centrale afstandsbediening, — telefoonautomaten (munt- en kaarttoestel- len). len en componenten voor gebouwenbeheersyste- men is enkel Elektrowatt noemenswaardig actief. Siemens biedt naast haar eigen gebouwen- beheersystemen praktisch geen toestellen en componenten aan. Bijgevolg behoeven de mark- ten voor toestellen en componenten voor gebou- wenbeheersystemen niet nader te worden onder- zocht. (12) De procedure werd ingeleid wegens mogelijke concurrentieproblemen in de sectoren brand- alarminstallaties, elektriciteits- en warmtemeters, centrale zend- afstandsbediening en telefoonautomaten. ontvangtoestellen voor en 1. Gebouwenbeheertechniek (13) Onder „gebouwenbeheertechniek” (commercial building control) verstaat men het meten, sturen, regelen en overbrengen van verwarming, lucht- verversing, klimaatregeling en andere technische installaties, zoals de automatisering van bedrijfs- gebouwen. De gebouwenbeheertechniek omvat elektronische en EDP-systemen en de componen- ten daarvan (maar niet de verwarmings-, lucht- verversing- en klimaatregelingtoestellen zelf), die de economische en energiebesparende sturing en regeling van de bedrijfstechnische installaties in bedrijfsgebouwen tot doel hebben, met inbegrip van de bouw en de inbedrijfstelling van deze gebouwenbeheersystemen en de voorlichting van degenen die daarvan gebruik maken. (14) De markt voor gebouwenbeheersystemen als zodanig moet worden onderscheiden van de markten voor toestellen respectievelijk com- ponenten (hardware) die voor deze systemen worden gebruikt, en van de markt voor het onderhoud van de systemen (4). a) Toestellen en componenten voor gebouwen- beheersystemen (15) Toestellen en componenten voor gebouwenbe- heersystemen kunnen worden ondergebracht in verscheidene, onderling niet uitwisselbare groe- pen van toestellen en componenten, zoals leidin- gen, ventielen en klepaandrijvingen. Deze mark- ten liggen stroomopwaarts van de gebouwenbe- heersystemen als zodanig: de hardware is voor de aanbieders van gebouwenbeheersystemen een toeleveringsproduct. In de markten voor toestel- b) Gebouwenbeheersystemen (16) De markt voor gebouwenbeheersystemen als zodanig omvat de ontwikkeling en de productie van systemen voor sturing en regeling van ver- warming, luchtverversing en klimaatregeling, hierna „VLK” genoemd, van bedrijfsgebouwen, alsmede de inbedrijfstelling ervan en de voorlich- ting van de gebruikers ervan. Gebouwenbeheer- systemen worden voor elke klant afzonderlijk naar gelang van zijn vereisten ontwikkeld en geleverd. De levering aan de uiteindelijke klant en de inbedrijfstelling gebeurt door de producent zelf, door dochterondernemingen of vestigingen of door groothandelaars en VLK-bedrijven. Aan de zijde van de afnemers kunnen de volgende marktsegmenten worden onderscheiden: kan- toorgebouwen, ziekenhuizen, universiteiten en scholen speciale industriee¨n en hotels. In gebou- wen met louter woonbestemming daarentegen komen gewoonlijk geen verfijnde gebouwenbe- heersystemen voor. c) Onderhoud van de gebouwenbeheersystemen (17) De markt voor het onderhoud ligt beneden- strooms ten opzichte van die voor gebouwenbe- heersystemen: zij omvat onderhoudsbeurten, reparatie, vervanging, modernisering, werkings- controle en het verhelpen van storingen van installaties van de gebouwen. De systeemprodu- centen, of de in hun opdracht werkende onder- nemingen, bieden onderhoudsdiensten aan voor de „eigen” gebouwenbeheersystemen, met name in het kader van de garantie op nieuw aange- legde systemen. Het onderhoud van „vreemde” gebouwenbeheersystemen wordt ook door con- currenten aangeboden. De afnemers sluiten met de aanbieders een contract voor het volledige dienstenpakket. De markt voor het onderhoud van gebouwenbeheersystemen omvat bijgevolg alle genoemde dienstverrichtingen. 2. Gebouwenbeveiligingstechniek (4) Zie beschikking van de Commissie van 12 februari 1996, zaak nr. IV/M. 692 — Elektrowatt/Landis & Gyr, PB C 69 van 7. 3. 1996, blz. 3. De marktafbakening in deze beschikking werd voor het onderzoek van de onder- havige zaak door zowel de partijen als hun concurrenten in ruime mate bevestigd. (18) Gebouwbeveiliging omvat de sectoren brand- alarm- en inbraakbeveiligingssystemen alsmede toegangscontroles en andere beveiligingssyste- men. Gebouwenbeveiligingssystemen worden overwegend aangebracht in kantoor- en indus- triegebouwen, in ziekenhuizen en in hotels. Ook L 88/4 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 31. 3. 1999 op dit gebied moet een onderscheid worden gemaakt tussen enerzijds de markten voor toe- stellen/componenten en anderzijds die voor sys- temen/installaties als zodanig en voor het onder- houd ervan. a) Toestellen en componenten voor gebouwen- beveiliging (19) Op de markten voor toestellen en componenten voor gebouwenbeveiliging is enkel Elektrowatt noemenswaardig actief. Siemens produceert deze toestellen/componenten in wezen louter voor eigen verbruik en verkoopt deze slechts in Duits- land in beperkte mate ook aan derden. De samengevoegde marktaandelen van Siemens en Elektrowatt/Cerberus bedragen in Duitsland evenwel minder dan 15 %. In de overige lidsta- ten en in de EER bedragen de marktaandelen van Elektrowatt voor toestellen en componenten minder dan 25 %; van samengevoegde markt- aandelen is geen sprake. Op de markten voor toestellen en componenten voor gebouwenbevei- liging behoeft bijgevolg niet nader te worden ingegaan. b) Gebouwenbeveiligingsinstallaties: veiligingsinstallaties, inbraak- gebouwenbeveiligingsinstallaties brandbe- en overige (20) De markt voor gebouwenbeveiligingsinstallaties/- systemen als zodanig omvat de op de klant toe- gesneden ontwikkeling van de installatie, de aan- brenging en de inbedrijfstelling ervan alsmede de voorlichting van de gebruikers ervan. Volgens de vaststellingen van de Commissie vormen brand- alarminstallaties een productmarkt op zich, die van inbraak- en andere beveiligingssystemen dient te worden onderscheiden. Deze installaties hebben elk een eigen functie en zijn vanuit het oogpunt van de klant niet substitueerbaar. In tegenstelling tot andere gebouwenbeveiligings- installaties zijn brandbeveiligingsinstallaties dik- wijs bij wet en/of door verzekeringsmaatschap- pijen verplicht gesteld. Brandbeveiligingsinstalla- ties werken met sensorprincipes (ionisatie, optisch, thermisch) dan bijvoorbeeld (geluid, ultrage- inbraakbeveiligingsinstallaties luid, infrarood, radar). Bovendien zijn er afne- mers die uitsluitend, of overwegend, enkel brandbeveiligingsinstallaties afnemen, zoals zie- kenhuizen of kleine bedrijven. andere (21) Dit neemt niet weg dat er tendensen bestaan om brandalarminstallaties en andere gebouwenbe- veiligingen te integreren. Vooral grotere onder- nemingen, autoriteiten, enz. hebben in de regel behoefte aan zowel brand- als inbraakbeveiliging en aan toegangscontroles, waardoor een zo vlot mogelijke samenwerking van de verschillende beveiligingssystemen noodzakelijk is. Toch lijkt het daarom niet nodig, dat brandalarm- en andere beveiligingsinstallaties bij dezelfde leve- rancier worden aangeschaft, aangezien ook (de- len van) installaties van verschillende producen- ten samen kunnen werken. Niet alle klanten hebben dezelfde voorkeuren: een deel van de cliente`le geeft er de voorkeur aan alle onder- delen van beveiligingsinstallaties van een en terwijl een dezelfde producent af ander deel het belangrijk vindt van verscheidene leveranciers producten af In ieder geval kunnen de grote aanbieders zowel brand- als inbraakbeveiligings- en andere gebouwenbe- veiligingssystemen leveren. Hoewel de integratie- tendens een feit is, moet toch van onderscheiden productmarkten voor brandbeveiligingsinstalla- ties enerzijds en voor inbraakbeveiligings- en andere beveiligingsinstallaties anderzijds worden uitgegaan. te nemen, te nemen. c) Onderhoud stallaties van gebouwenbeveiligingsin- (22) Niet kon met zekerheid worden vastgesteld, of het onderhoud van brandalarminstallaties en inbraak- en andere beveiligingssystemen een autonome productmarkt vormt, dan wel of dit bij de markt van installaties moet worden gere- kend. Het onderhoud omvat onderhoudsbeurten, reparatie, vervanging, modernisering, werkings- controle en opheffing van storingen van de tech- nische beveiligingsinstallaties. Dikwijls worden gebouwenbeveiligingsinstallaties door de produ- cent onderhouden. De klanten geven hieraan vaak de voorkeur omdat betrouwbaarheid, een goede werking van de installatie en een zo spoe- dig mogelijke wegneming van storingen bij beveiliging zeer belangrijk zijn. Dit neemt niet weg dat er ook nog een reeks (kleinere) onder- nemingen bestaan die onderhoudsdiensten leve- ren. De vraag of het onderhoud van gebouwen- beveiligingsinstallaties een zelfstandige markt uitmaakt, behoeft echter niet te worden beant- woord omdat, zelfs al zou zij een afzonderlijke markt vormen, er geen concurrentieproblemen zijn. 3. Energiemeters, centrale afstandsbediening, energiemanagementsystemen, netbeheertechniek (besturings- en regeltechnische inrichtingen voor energievoorzieningsbedrijven) (23) De besturings- en regeltechnische inrichtingen voor omvatten energievoorzieningsbedrijven apparaten, systemen en installaties, die enerzijds worden gebruikt voor het beheer en de besturing van stroom- en andere energienetwerken (netbe- heersystemen) en anderzijds voor de opneming en sturing van het energieverbruik. De bestu- rings- en regeltechnische inrichtingen van de 31. 3. 1999 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 88/5 tweede groep vallen weliswaar alle onder de meetapparatuurtechniek, maar moeten verder naar de onderscheiden functie ervan worden onderverdeeld. (24) Onder energiemeters worden mechanische en elektronische tellers en telsystemen verstaan, die de verbruikte hoeveelheden elektriciteit, gas of warmte registreren. Zoals de partijen aangeven, vormen de elektriciteits-, gas- en warmtemeters elk een eigen relevante productmarkt, omdat zowel de toegepaste techniek als de gebruikers verschillend zijn. De afnemers van energiemeters zijn de energievoorzieningsbedrijven, dit wil zeg- gen elektriciteits- en gasbedrijven en bedrijven voor warmtevoorziening op afstand. a) Gasmeters (25) De markt voor gasmeters wordt niet door de concentratie beroerd, aangezien enkel Siemens met een marktaandeel van 22 % in het Verenigd Koninkrijk actief is en Elektrowatt geen gastel- lers produceert. b) Elektriciteitsmeters (26) De markt elektriciteitsmeters voor beslaat mechanische (volgens het Ferraris-principe), elektromechanische (zogenaamde hybride) en elektronische meters (tellers). Aan de hand van de toepassingsgebieden kan een onderscheid worden gemaakt tussen elektriciteitsmeters voor abonnees (huishoudingen en kleine afnemers), voor industrie¨le klanten en voor „high end”-af- nemers. Tot het „high end” behoren toepassings- gebieden waar bijzondere, zeer hoge technische eisen worden gesteld (bv. tellers voor het meten van de stroomuitwisseling in het hoogspannings- net tussen verschillende elektriciteitsproducen- ten. Wat de huishoudingen en kleine afnemers betreft, die enkel laagspanningsstroom gebruiken en waarvoor hoogstens twee tarieven gelden, komen in West- en Midden-Europa — met uit- zondering van Frankrijk, Nederland en het Ver- enigd Koninkrijk — nog het meest mechanische tellers voor. In Scandinavie¨ worden ook al bij particuliere huishoudens overwegend elektro- nische tellers gebruikt. Bij de industrie¨le afne- mers worden over de gehele EER overwegend elektronische tellers gebruikt. Bij de „high end”-afnemers worden uitsluitend elektronische tellers ingezet. (27) Tellers met een elektronisch meet- en telmecha- nisme staan wat prijs en werking betreft, in con- currentie met de traditionele, volgens het Ferra- ris-beginsel vervaardigde toestellen. Maar omdat elektronische tellers een groter aantal functies kunnen verrichten, kunnen zij vergeleken met mechanische of elektromechanische tellers een groter toepassingsspectrum bestrijken. Zo is vol- gens het merendeel van de ondervraagde afne- mers een wezenlijk voordeel van elektronische tellers, dat de technische verwerking van tarie- ven, bijvoorbeeld de invoering van complexere klantentarieven, gemakkelijker is. Voorts is de meetgevoeligheid van elektronische tellers ver- geleken met die van mechanische tellers groter en wordt de werking ervan minder be(cid:239)nvloed door spannings-, frequentie- en temperatuurver- schillen. Nog andere voordelen van elektronische tellers zijn de ongevoeligheid voor de inbouw- plaats, de kleinere afmetingen (ruimtebesparende toestellen), de multifunctionele uitvoeringsmoge- lijkheden (zoals gecombineerde tellers met cen- trale afstandsbediening of schakelklokken) en de toepassing van kostenbesparende opneemtech- nieken (meteropneming op afstand). Nadelen daarentegen zijn de kortere tussenpozen tussen het ijken van de meters, meer storingen en de, vergeleken met mechanische, volgens het Ferra- ris-beginsel gebouwde wissel- of driefasen- stroommeters, thans nog hogere prijs. (28) Een nauwere afbakening van de markt volgens de toepassingsgebieden lijkt in dezen niet die- nend, zelfs niet wanneer rekening wordt gehou- den met de verschillen tussen mechanische en elektronische tellers. Ook al worden voor de particuliere huishoudens, althans in Midden-Eu- ropa, nog steeds hoofdzakelijk Ferraris-tellers gebruikt, zal een algemeen verwachte diversifie¨- ring van de tarieven de verspreiding van de reeds meer dan een twintigtal jaren bestaande elektro- nische tellers bespoedigen. Het feit dat elektro- nische tellers nu nog duurder zijn dan mecha- nische wissel- of driefasenstroommeters volgens het Ferraris-principe staat echter niet eraan in de weg, dat zij ook meer en meer voor particuliere huishoudens worden ingezet. Immers, gelet op de lagere installatie- en administratiekosten kun- nen elektronische tellers voordeliger uitvallen dan mechanische. De toenemende toepassing van elektronische in plaats van mechanische tel- lers is ook een gevolg van het feit dat de prijzen voor elektronische tellers de laatste vijf jaren, dankzij de voortdurende technische verbetering en de grotere concurrentie van nieuwe aanbie- ders, al met al gedaald zijn. De afnemers ver- wachten dat deze ontwikkeling zal aanhouden. Daarom gaat de Commissie ervan uit dat het bij elektriciteitsmeters om e´e´n markt gaat, die zowel de traditionele Ferraris- en hybridetellers als de verschillende soorten elektronische tellers omvat. L 88/6 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 31. 3. 1999 c) Warmteverbruikmeters (29) Warmteverbruikmeters zijn toestellen die aange- ven hoeveel energie in huizen, e´e´n- en meerge- zinswoningen alsmede in industrie¨le en openbare gebouwen voor verwarming is verbruikt. Als warmteverbruikmeters worden mechanische (schoepenmechanisme) op ultrasone meting gebaseerde toestellen gebruikt. Op alle gebieden worden de mechanische tellers steeds meer door de elektronische tellers vervan- gen. De Commissie gaat daarom ervan uit dat het bij warmteverbruikmeters om e´e´n markt gaat, die zowel de mechanische als de elektro- nische tellers omvat. elektronische, en d) Energiemanagementsystemen (30) Energiemanagementsystemen zijn installaties voor de registratie, besturing en controle van het elektriciteitsverbruik. Afnemers van deze syste- men zijn vooral energievoorzieningsbedrijven en grotere industrie¨le bedrijven, die deze systemen gebruiken om hun verbruik te optimaliseren. Zo worden deze systemen ingezet om minimumta- rieftijden maximaal te benutten en om ver- bruikspieken te vermijden of af te vlakken. e) Zend- en ontvangapparaten voor centrale afstandsbediening (31) Met behulp van zend- en ontvangtoestellen voor centrale afstandsbediening kunnen multitarief- meters en verbruikstoestellen centraal worden bestuurd en geschakeld. De zendinstallatie bevindt zich bij de energievoorzieningsbedrijven en de ontvanginstallatie op de plaats van de multitariefmeters, respectievelijk verbruikstoe- stellen. Deze apparaten worden in toenemende mate in de bij de stroomverbruikers ge(cid:239)nstal- leerde tellersystemen ge(cid:239)ntegreerd. De afnemers zijn overwegend energievoorzieningsbedrijven. f) Netwerkbeheertechniek (32) Onder netwerkbeheertechniek wordt verstaan, de ontwikkeling, engineering, levering/installatie alsmede de onderhoudsbeurten en het onder- houd in het algemeen van beheersystemen voor openbare en industrie¨le stroom-, gas-, water- en netten voor warmtevoorziening over afstand. Deze installaties bestaan uit computergestuurde centra (netwerkbeheercentra) en inrichtingen waarmee de afgelegen delen van het netwerk, zoals onderstations, schakelinstallaties en ener- giecentrales van op afstand kunnen worden gebied van de gestuurd. Tot de netwerkbeheertechniek behoren niet de inrichtingen die met behulp van de net- werkbeheertechniek worden bestuurd, zoals op het elektriciteitsvoorziening omschakelinstallaties, inrichtingen ter beveiliging tegen overbelasting en transformatoren. De afne- mers van netwerkbeheersystemen zijn vooral energievoorzieningsbedrijven. alle netwerkbeheerinstallaties (33) De installaties voor netwerkbeheer moeten op de specifieke behoeften van de klanten worden toe- gesneden, omdat de netwerken doorgaans histo- risch gegroeid zijn en door de onderscheidene bedrijfsinrichtingen van elkaar verschillen. Toch is dit geen grond om aan te nemen dat er naar gelang van het type netwerk dat moet worden bestuurd, onderscheiden relevante productmark- ten zouden bestaan omdat de besturingstechniek bij in wezen dezelfde is. Wegens de complexiteit en de grootte van de installaties zorgt e´e´n aanbieder voor conceptie, aanleg en onderhoud. Uit het onderzoek van de Commissie is naar voren gekomen dat er op het gebied van de netwerk- beheertechniek geen kleinere ondernemingen bestaan die zich uitsluitend met het onderhoud van netwerkbeheerinstallaties bezighouden. De Commissie gaat dan ook ervan uit dat er e´e´n enkele markt voor netwerkbeheertechniek voor openbaar en industrie¨le stroom-, gas-, water- en afstandswarmtevoorzieningsnetwerken bestaat, die de conceptie, de aanleg en het onderhoud van de installaties omvat. 4. Telefoonautomaten (34) Telefoonautomaten zijn publiek toegankelijk telecommunicatie-eindtoestellen waarmee tegen betaling telecommunicatiediensten worden aan- geboden. Telefoonautomaten kunnen allereerst worden onderscheiden op grond van de betaal- wijze: munttelefoons, kaarttelefoons met vooraf betaalde telefoonkaarten en kredietkaarttele- foons. Daarnaast zijn er ook gecombineerde tele- foonautomaten, zoals munt- en kaarttelefoons die met verschillende soorten kaarten werken. Hiermee is niet gezegd dat voor elke betaalwijze een afzonderlijke markt zou kunnen worden onderscheiden. Alle producenten bieden de belangrijkste betaalwijzen aan (munten, tele- foonkaarten en kredietkaarten). Ook van de zijde van de afnemers wordt doorgaans telefoon- automaten met meer of alle betaalmogelijkheden gevraagd. De concurrentievoorwaarden voor telefoonautomaten met verschillende betaalmo- gelijkheden zijn bijgevolg niet anders. Bovendien kan worden verwacht dat ook nog in de toe- komst vraag zal blijven naar telefoonautomaten met verschillende betaalwijzen (zo zijn telefoon- kaarttoestellen en kredietkaarttoestellen ten dele op verschillende gebruikers gericht; ook munt- toestellen zullen niet geheel verdwijnen). 31. 3. 1999 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 88/7 (35) Daarentegen moet wel een onderscheid worden gemaakt tussen „publieke” en „particuliere” telefoonautomaten. „Publieke” telefoonautoma- ten zijn telefooninstallaties die door overheids- bedrijven of door in het kader van de liberalise- ring erkende particuliere exploitanten van het openbare telefoonnet worden gee¨xploiteerd; zij worden vooral opgesteld op onbewaakte open- bare plaatsen („outdoor”) en kunnen meestal „de klok rond” worden gebruikt. „Particuliere” telefoonautomaten zijn eindtoestellen die wor- den gee¨xploiteerd door zowel telecommunicatie- bedrijven als particuliere ondernemingen die zelf de tarieven vaststellen (meestal hogere dan bij de „publieke” telefoonautomaten), die meestal op particulier terrein en binnen worden opgesteld en vaak slechts op bepaalde tijden kunnen wor- den gebruikt. Ook na de algehele liberalisering van het telecommunicatiewezen zullen „publie- ke” telefoonautomaten veiligheidshalve nood- zakelijk blijven: particuliere telefoonautomaten worden immers voor een winstoogmerk aange- wend, zodat zij op telefoongebied geen algehele basisvoorziening voor de bevolking kunnen garanderen. bijkomende (36) Een ander belangrijk onderscheid tussen „publie- ke” en „particuliere” telefoonautomaten is gele- gen in de voor „publieke” telefoonautomaten vereiste beveiligingsmaatregelen. „Publieke” automaten moeten duidelijk robuus- ter zijn dan automaten die binnen (bijvoorbeeld in restaurants, luchthavens en openbare gebou- wen) worden opgesteld, waar minder vandalisme voorkomt. De productiekosten voor niet-be- waakte publieke telefoonautomaten zijn dan ook merkelijk hoger, en wel twee- tot driemaal meer dan voor particuliere automaten. Daarom gaat de Commissie ervan uit dat het bij „publieke” en „particuliere” telefoonautomaten om ver- schillende productmarkten gaat. a) „Publieke” telefoonautomaten (37) Deze telefoonautomaten bevinden zich op open- baar terrein, overwegend op straten en op plei- nen. De telecommunicatiebedrijven vallen dik- wijls — ook al zijn zij reeds geprivatiseerd — onder een regelgeving die tot een basisvoorzie- telefoonautomaten verplicht. Boven- ning met dien zijn de productiekosten voor niet-bewaakte „publieke” telefoonautomaten door de bij- komende beveiligingsmaatregelen duidelijk hoger dan die voor „particuliere” telefoonautomaten. Ook is de exploitatie van „publieke” telefoon- automaten wegens de hogere kosten en de afne- mende vraag (onder meer door de sterkere ver- breiding van mobiele telefoons) vaak weinig ren- dabel. De producenten staan tegenover een klein aantal grotere afnemers, die niet volgens markt- economische criteria (kunnen) beslissen. De markt voor „publieke” telefoonautomaten wordt in grote mate bepaald door afnemers wier inkoopbeleid en aankoopbeslissingen voor de verdeling van de marktaandelen bepalend zijn. b) „Particuliere” telefoonautomaten (38) De markt voor „particuliere” telefoonautomaten heeft een geheel andere concurrentiestructuur dan die voor „publieke” telefoonautomaten. „Particuliere” telefoonautomaten worden op particulier terrein van de meest uiteenlopende bedrijven gee¨xploiteerd, bijvoorbeeld in de hore- casector. Daarnaast zijn ook particuliere tele- foonautomaten denkbaar, bijvoorbeeld in tank- stations. Deze beslissen vrij of zij al dan niet een telefoonautomaat installeren en zullen dit enkel doen, wanneer dat direct of indirect voordeel oplevert. B. DE RELEVANTE GEOGRAFISCHE MARKTEN 1. Gebouwenbeheertechniek a) Gebouwenbeheersystemen (39) Volgens de betrokken ondernemingen bestrijken de markten voor gebouwenbeheertechniek de gehele EER. De verklaring hiervan ligt in de lage drempels voor toetreding tot de markt en in het feit dat de producten en diensten in principe in de gehele EER identiek zijn. Eventuele verschil- len hangen veeleer samen met de bestellingen, niet zozeer met het land. Voorts kunnen zij ook te maken hebben met klimatologische verschil- len. De wettelijke en bestuurlijke voorschriften in de onderscheidene lidstaten zijn niet dermate verschillend, dat het grensoverschrijdend goede- renverkeer daardoor nadelig zou worden be(cid:239)n- vloed. Bovendien zullen binnenkort op dit gebied Europese normen van het „Comite´ euro- pe´en de normalisation” (CEN) in werking tre- den. (40) In haar beschikking betreffende de concentratie Elektrowatt/Landis & Gyr (5) had de Commissie nog een aantal punten vermeld die op het bestaan van nationale markten wezen, zonder de vraag van de geografische marktafbakening evenwel definitief af te doen. Recent onderzoek (5) Zie voetnoot 4. L 88/8 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 31. 3. 1999 van de Commissie heeft de voorstelling van zaken door de partijen in hoofdzaak bevestigd. Met de invoering van de EG-normen, die ook de documentatie bij het product en de gebruiks- handleidingen bestrijken, worden de verschillen tussen de regelgeving van de onderscheidene lid- staten steeds geringer. Producenten op wereld- niveau wijzen in dit verband op het feit, dat de toenemende normalisering tot verschillende uit- voeringen van de producten in de Verenigde Sta- ten enerzijds en in de EER anderzijds leidt. (41) Anderzijds levert een aanwezigheid ter plaatse en korte afstanden tot de klanten, vooral wat het onderhoud aangaat, nog steeds voordelen op. Daarom beschikken de internationale aan- bieders over een combinatie van centrale pro- ductielocaties met nationale verkooporganisaties. De verschillen in de verdeling van de marktaan- delen tussen de onderscheidene lidstaten kunnen dan ook worden verklaard door de historische aanwezigheid van een reeks nationaal gevestigde aanbieders. Dit is evenwel niet in tegenspraak met de veronderstelling van een markt die de gehele EER bestrijkt. Voor de ontwikkeling en de installatie van complexe gebouwenbeheersys- in de gehele EER vraag. temen bestaat er Belangrijke beperkingen van technische of van juridische aard zijn er niet. Zoals in boven- genoemde beschikking reeds werd aangegeven, kan uit eventuele prijsverschillen maar weinig worden afgeleid, omdat diensten (aanbrengen van installaties, onderhoudswerkzaamheden) ter plekke worden verricht en de prijzen door de verschillende loonkosten in de onderscheiden landen worden be(cid:239)nvloed. Geografische eigen- heden, zoals het klimaat in de Zuid-Europese lidstaten, zijn geen grond voor een nauwere marktafbakening. De gebouwenbeheersystemen van de grote aanbieders worden aan de onder- scheidene omstandigheden aangepast. Zoals de bedrijfstechnische gegevens voor elk project sterk kunnen verschillen, zo ook zijn de klimato- logische gegevens enkel van betekenis voor de definitieve vorm van de systemen, niet voor de basisfuncties ervan. Daarom neemt de Commis- sie aan dat het hier om een markt gaat die ten minste de gehele EER bestrijkt. b) Onderhoud van gebouwenbeheersystemen (42) Zoals reeds gezegd, is op het gebied van onder- houd een lokale aanwezigheid van de aanbieder nog steeds een gunstige factor: de klanten ver- langen dat in geval van storing de reactietijd niet meer dan een halve dag en nemen doorgaans geen genoegen met telefonisch advies. Daarom wordt het onderhoud van gebouwenbeheersyste- men dikwijls overgenomen door kleinere onder- nemingen die op nationaal niveau werkzaam zijn en die niet met de internationale systeem- producenten verbonden zijn. Bijgevolg neemt de Commissie aan dat het bij het onderhoud om nationale markten gaat. 2. Gebouwenbeveiligingstechniek (43) Volgens partijen bestrijkt de geografisch rele- vante markt voor de gebouwenbeveiligingstech- niek de gehele EER. Als argument voeren zij aan, dat de aangeboden en gevraagde producten in beginsel identiek zijn en eventuele verschillen niet samenhangen met de landen maar wel met de gebieden bestaan er nationale voorschriften, waardoor de installaties verschillend moeten worden uit- gebouwd. Anderzijds is terzake reeds een Euro- pese norm van kracht geworden en wordt er aan een tweede norm gewerkt, zodat een verdere harmonisering tot stand zal komen. bestellingen. Op welbepaalde (44) Het onderzoek van de Commissie heeft uitgewe- zen dat er ook op dit gebied een „vereuropeani- serende” tendens bestaat. Dit neemt evenwel niet weg dat er nog tal van aanwijzingen voor het bestaan van nationale markten zijn. Zo ken- nen vele Europese landen op het gebied van beveiligingstechniek, een eigen vergunnings- en erkenningsstelsel wat inhoudt dat in elk van die landen een voor dat land eigen onderzoeks- en erkenningsprocedure moet worden gevolgd. a) Brandalarminstallaties noemer” lokale voorwaarden. (45) Voor brandalarminstallaties bestaat een Euro- pese norm (EN 54) die echter enkel als „kleinste gemeenschappelijke kan worden beschouwd en in de regel niet volstaat om in een lidstaat als leverancier te worden toegelaten. Met name in Duitsland, in Frankrijk en in Belgie¨ gelden aanvullende In Duitsland bijvoorbeeld is een vergunning/erken- ning door de VDS („Verband der Sachversiche- rer”) vereist. In Spanje, Frankrijk, Italie¨, Oosten- rijk, het Verenigd Koninkrijk en Scandinavie¨ gelden lokale installatienormen. De brandalarm- installaties moeten op de plaatselijke brandweer- infrastructuur worden aangesloten; in Ierland en Griekenland moet de lokale brandweer reeds in het ingeschakeld. Daarom neemt de Commissie aan dat de mark- ten voor brandalarminstallaties nog nationaal zijn. planningsstadium worden 31. 3. 1999 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 88/9 b) Inbraak- en andere gebouwenbeveiligings- installaties in van geheel Europa (46) Inbraak- en andere gebouwenbeveiligingsinstal- laties moeten de „CE”-markering zijn voorzien. De apparaten als zodanig kunnen in geheel Europa worden ver- kocht, maar voor het daadwerkelijke gebruik ervan gelden in de verschillende landen nog bij- komende voorwaarden. Nationale vergunningen — van de autoriteiten of van verzekeringsvereni- gingen — zijn gangbaar in Belgie¨, Duitsland, Spanje, Frankrijk, Ierland, Nederland en het Ver- enigd Koninkrijk. Voor transmissietoestellen is in Belgie¨, Griekenland, Frankrijk en Ierland ook nog een vergunning van de telecommunicatie- bedrijven vereist. Bovendien moeten de inbraak- beveiligingssystemen op de nationale politie-in- frastructuur worden aangesloten. Daarom is de Commissie tot de bevinding gekomen, dat de markten voor inbraak- en andere gebouwenbe- veiligingsinstallaties nog nationaal zijn. c) Onderhoud van brandalarm-, inbraak- en andere gebouwenbeveiligingsinstallaties (47) Zoals de markten voor de installaties zijn ook de eventuele markten voor het onderhoud ervan nationaal. Nog sterker dan voor de installaties zelf speelt voor het onderhoud de afstand tot de klant een belangrijke rol, vooral in verband met de spoedige opheffing van storingen. 3. Energiemeters, centrale afstandsbediening, energiemanagementsystemen, netwerkbeheer- techniek (besturings- en regeltechnische inrich- tingen voor energievoorzieningsbedrijven) a) Elektriciteitstellers meer doelmatigheid en een goede rentabiliteit, met andere woorden een gunstiger prijs-/presta- tieverhouding. Dit leidt tot een toenadering van de prijzen in Europa en tot een concentratie van de fabricage bij de leveranciers. De kosten die gepaard gaan met de toetreding tot de markt, zijn voor elektronische tellers hoe dan ook aan- zienlijk gedaald. Nationale vergunningsvoor- schriften of normen wierpen voor de markttoe- gang geen onoverkomelijke drempels op, aange- zien en de constructiebeginselen raakten. ontwikkelings- niet aan zij (49) Uit het onderzoek van de Commissie is voor elektriciteitstellers een sterke tendens tot „ver- europeanisering” gebleken. Naast partijen zijn er in geheel Europa, of althans in verschillende lid- staten, ook nog een reeks andere aanbieders actief. Ook het marktsucces van de Sloveense onderneming Iskra Emeco is een aanwijzing dat de markt voor elektriciteitstellers steeds inter- nationaler wordt. Daarbij komt dat de afnemers, althans voor grotere opdrachten, Europese aan- bestedingen moeten uitschrijven overeenkomstig de richtlijn betreffende de sectoren water- en energievoorziening, vervoer en telecommunica- tie. (50) Hoewel grotere elektriciteitsvoorzieningsbedrij- ven hun behoeften aan elektriciteitstellers op Europees niveau aanbesteden, verloopt de uit- voering van het contract nog steeds op nationaal niveau. Daarom beschikken nagenoeg alle leve- ranciers in de onderscheidene lidstaten over een vestiging of over een verkoopagentschap ter plaatse, of verkopen zij hun producten via de verkooporganisatie van een andere producent die in de betrokken lidstaat een vestiging heeft. De bevraagde afnemers zien het aanwezig zijn van een dergelijke nationale vertegenwoordiging zo niet als doorslaggevend om voor een bepaalde leverancier te kiezen, dan toch als zeer bevorder- lijk voor de samenwerking, meer bepaald voor de tijdige levering van vervangingsstukken. (48) Partijen gaan uit van de EER als de geografisch relevante markt voor elektriciteitstellers en geven daarvoor de volgende redenen: terwijl de mark- ten voor elektriciteitstellers tot voor ongeveer tien jaar nog afgeschermde nationale markten waren met een overwegend nationale productie en een onderneming als Landis & Gyr alleen door het onderhoud van de eigen productieloca- ties in tien Europese landen werkzaam kon zijn, zijn de omstandigheden sedertdien ingrijpend gewijzigd. De afnemers hechten niet meer aan nationale aanwezigheid van de producenten, maar aan kwaliteit, service, korte levertermijnen, (51) Wat de technische normen voor elektriciteitstel- lers aangaat, valt het volgende onderscheid te maken. Voor elektriciteitstellers bestaan er Euro- pese normen, zoals EN 60521 voor mechanische wisselstroomtellers en watt-uurmeters van de klassen 0,5, 1 en 2, EN 61036 voor elektro- nische wisselstroomtellers en watt-uurmeters (precisieklassen 1 en 2), EN 60687 voor elektro- nische wisselstroomtellers en watt-uurmeters (precisieklassen 0,2 en 0,5) en EN 601268 voor elektronische wisselstroomtellers en var-uurme- ters (precisieklassen 2 en 3). Zij worden in som- mige lidstaten (bijvoorbeeld in Duitsland, Oos- tenrijk, het Verenigd Koninkrijk) aangevuld met L 88/10 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 31. 3. 1999 een nationale regeling (bijvoorbeeld DIN EN- voorschriften, BS EN-voorschriften). Daarnaast bestaan er ook nationale voorschriften voor tel- lers, bijvoorbeeld aangaande de adresinformatie bij de samenstelling en transmissie van meetre- sultaten. (52) Daarenboven moet voor elektriciteitstellers in het merendeel van de lidstaten, behalve in Dene- marken, Finland en Luxemburg, een vergunning worden verkregen. In Denemarken zullen naar verwachting in augustus 1998 nationale vergun- ningsvoorschriften in werking treden. De ver- gunningsvoorwaarden blijken uit de respectieve nationale voorschriften. Zo zijn er gedetailleerde vergunningsvoorschriften per type product (bij- voorbeeld in Duitsland, Nederland, Oostenrijk). Ook de ijkvoorschriften en de vaststelling van de foutgrens voor elektriciteitstellers, die de pre- cisie van de opmeting garanderen en dus de eindverbruiker ten goede komen, worden natio- naal geregeld. De ijktermijnen en de foutgrenzen voor elektriciteitstellers zijn van lidstaat tot lid- staat verschillend. (53) De noodzaak van een vestiging op nationaal niveau en de bijzondere technische vereisten, de bijzondere wetgevende voorschriften betreffende ijking en foutgrenzen en de nationale vergun- ningsprocedures zijn aanwijzingen voor een nau- were nationale marktafgrenzing. Aan de vraag, of deze aanwijzingen bij een door aanbestedin- gen op Europees niveau gekenmerkte vraag vol- staan om te doen aannemen dat de markten voor tellers nog nationaal zijn, kan worden voorbijgegaan, aangezien het concentratievoor- nemen noch in de EER noch op het niveau van de afzonderlijke lidstaten een machtspositie in het leven roept of versterkt. b) Warmteverbruikmeters (54) De wettelijke en feitelijke algemene voorwaar- den voor warmteverbruikmeters stemmen over- een met die voor elektriciteitstellers. Er bestaan bijzondere nationale technische vereisten, bijzon- dere wetgevende voorschriften voor de ijking en de foutgrens alsmede nationale vergunningspro- cedures. Daarenboven moeten de afnemers, althans bij grotere aankoopplannen, aanbeste- dingen uitschrijven overeenkomstig de aanbeste- dingenrichtlijn betreffende enkele sectoren (wa- ter- en energievoorziening, vervoer en telecom- municatie). Naast partijen is er nog een reeks andere leveranciers, die op Europees niveau of in elk geval in verscheidene lidstaten actief zijn. Aan de vraag, of de markten voor warmtever- bruikmeters nog nationaal zijn dan wel of er reeds van een markt op EER-niveau sprake is, kan evenwel worden voorbijgegaan, aangezien het concentratievoornemen noch in de EER noch op het niveau van de afzonderlijke lidsta- ten een machtspositie in het leven roept of ver- sterkt. c) Zend- en ontvangapparaten voor centrale afstandsbediening (55) Zend- en en voor ontvangtoestellen ontvangapparaten centrale afstandsbediening zijn in het merendeel van de lidstaten in gebruik. Uit de onderzoekingen van de Commissie is gebleken dat de vereisten voor zend- centrale afstandsbediening in geheel Europa in grote mate dezelfde zijn. Belemmeringen voor de toe- gang tot de markt in de vorm van nationale technische vereisten of vergunningsvoorschriften zijn er niet. Daarom gaat de Commissie ervan uit dat het bij deze apparaten gaat om een markt die ten minste de EER bestrijkt. voor d) Energiemanagementsystemen (56) Blijkens het onderzoek van de Commissie zijn de vereisten voor energiemanagementsystemen in geheel Europa in grote mate dezelfde. Punten van verschil zijn meestal aan de onderneming, veeleer dan aan het land gelieerd. Belemmerin- gen voor de toegang tot de markt door nationale technische vereisten zijn er niet. Daarom gaat de Commissie ervan uit dat het bij energiemanage- mentsystemen gaat om een markt die ten minste de EER bestrijkt. e) Netwerkbeheertechniek (57) Partijen gaan ervan uit dat de EER geografisch relevante markt is voor de netwerkbeheertech- niek. Zij voeren hiertoe de volgende argumenten aan. Het handelsverkeer binnen de EER wordt niet door invoerbeperkingen belemmerd en dankzij de geringe transportkosten kan vanuit een centrale productielocatie rendabel worden geleverd. Dit valt op te maken uit de organisatie en het verkoopsbeleid van de grote aanbieders. Bovendien kent de netwerkbeheertechniek een eenvormige industrie¨le standaard, die uit de overal ter wereld toegepaste elektronischegege- vensverwerking- en de computertechniek voort- vloeit. De nog bestaande nationale vergunnings- voorwaarden of normen zou niet aan de basis van de ontwikkeling of van de constructie van de netbeheersystemen raken en alle leveranciers zijn bij machte aan de nationale specificaties te voldoen. Voorts oefenen de deregulering en de liberalisering van de energiemarkt een extra druk uit op de prijzen, waardoor de voorkeur 31. 3. 1999 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 88/11 voor nationale leveranciers wegvalt. Ten slotte heeft de Commissie reeds in haar beschikking van 3 september 1996 in zaak IV/M. 706, GEC Alsthom NV/AEG (6) een vergelijkbare uitwer- king van deregulering vastgesteld wat de markt voor netcomponenten van stroomvoorzienings- installaties betreft. (58) Het onderzoek van de Commissie heeft het standpunt van partijen bevestigd. De technische normen voor de netbeheertechniek zijn in ruime mate identiek. Specifieke nationale vereisten, voorzover die nog bestaan, spelen geen doorslag- gevende rol meer. Het aankoopbeleid van de energievoorzieningsbedrijven berust op Europese aanbestedingen, die de planning, realisatie, installatie en inwerkingstelling van volledige net- beheersystemen of van delen ervan omvatten. De prijs, de functies en de kwaliteit van de produc- ten en diensten zijn beslissende aankoopcriteria. Wanneer het gaat om uitbreiding of vervanging van bestaande systemen is het mogelijk dat een onderneming wegens haar specifieke eis aan een bepaalde producent gebonden is. Dit kan meteen een verklaring zijn voor de verschillende omvang van de marktaandelen in de afzonderlijke lidsta- ten. Het belet evenwel niet dat zowel de onder- vraagde afnemers als de aanbieders het stand- punt van de partijen bijtreden. Daarom neemt de Commissie aan, dat het bij de netbeheertech- niek om een markt gaat die ten minste de EER bestrijkt. 4. Telefoonautomaten (59) Volgens de aanmeldende partijen is de geogra- fisch relevante markt voor telefoonautomaten op zijn minst een markt van EER-niveau. Als argu- ment hiervoor voeren zij aan dat deze technolo- gie over de gehele wereld in ruime mate identiek is. Uiteenlopende nationale vergunningsvoor- waarden of normen vormen geen belemmering om de markt te betreden, aangezien zij de basis voor de ontwikkeling, constructie en techniek van telefoonautomaten onverlet laten. De markt- leiders kunnen toestellen bouwen die aan de nationale vergunningsvoorwaarden en aan de eisen van de klanten voldoen. De verschillen in marktaandelen in de onderscheidene Europese landen vinden hun historische verklaring in het van de monopoliehoudende, aankoopgedrag in staatshanden zijnde telecommunica- meestal tiebedrijven. Met de toenemende liberalisering van de telecommunicatiemarkten verliest deze factor echter aan betekenis, aangezien de toene- mende concurrentiedruk een meer bewust aan- koopgedrag van de telecommunicatiebedrijven in de hand werkt. (6) PB C 308 van 17. 10. 1996, blz. 4. a) „Publieke” telefoonautomaten (60) De markten voor de uitrusting met „publieke” telefoonautomaten waren in het verleden natio- naal getint. De „publieke” betaalautomaten wer- den gee¨xploiteerd door openbare telefoonbedrij- ven. Er golden nationale productspecificaties waardoor het de leveranciers van „publieke” telefoonautomaten bemoeilijkt werd om in andere lidstaten producten aan te bieden. De opdrachten werden steeds aan een kleine groep nationale leveranciers gegund, waardoor deze in hun land op gewoonlijk hoge marktaandelen kunnen wijzen. Buitenlandse leveranciers konden vreemde markten slechts via aldaar opgerichte nationale dochterondernemingen penetreren. Dit aankoopbeleid ligt ten grondslag aan de ook heden nog tussen specificaties en technische nor- men voor netwerken van telefoonautomaten bestaande verschillen. Deze (61) Het domein van „publieke” telefoonautomaten is in nagenoeg alle lidstaten nog niet geliberali- seerd (Finland, Zweden en het Verenigd Konink- rijk vormen daarop een uitzondering). Het wordt in elk land, zelfs in de reeds geliberali- seerde landen, sterk be(cid:239)nvloed door de respec- tieve (nog steeds of vroegen staats-) telecom- onderneming. telecomondernemingen exploiteren alle of (op geliberaliseerde markten) het grootste deel van de „publieke” telefoon- automaten en kunnen bijgevolg voor hun tele- foonautomatennetwerk specificaties en tech- nische normen voorschrijven die de aanbieders dienen te volgen. Deze specificaties en normen, vooral de „veiligheidsfilosofie”, zijn van land tot land dermate verschillend, dat voor elke grote lidstaat een eigen „modeltelefoonautomaat” moet worden ontwikkeld. (62) De vraag of voor „publieke” telefoonautomaten over de gehele lijn, zoals voorheen, van natio- nale markten moet worden uitgegaan, kan hier worden opengelaten. De concentratie van Sie- mens en Elektrowatt heeft enkel significante gevolgen voor de concurrentie op de markt voor „publieke” telefoonautomaten in Duitsland. Daarom kan ermee worden volstaan, na te gaan of Duitsland als een zelfstandige geografisch relevante markt dient te worden aangemerkt. (63) De belangrijkste structurele kenmerken van de sector „publieke” telefoonautomaten in Duits- land zijn: — dat Deutsche Telekom in het verleden, en ook nu nog, haar „publieke” telefoonauto- maten uitsluitend bij in Duitsland gevestigde ondernemingen heeft gekocht; L 88/12 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 31. 3. 1999 — dat in dat gedrag voor de prognoseperiode geen veranderingen vallen te zien, aangezien Deutsche Telekom de opdracht voor de ont- wikkeling en productie van het nieuwe kaart- telefoonsysteem ter vervanging van de hui- dige generatie, reeds bij twee binnenlandse leveranciers, te weten Siemens en Landis & Gyr, geplaatst heeft; — dat er voor het plaatsen van deze opdracht in 1992 geen Europese aanbesteding is geweest, wat betekent dat in Duitsland het domein „publieke” telefoonautomaten nog niet onder een echte Europese concurrentie is gebracht en dat, nu de opdracht voor de ont- wikkeling en productie van het nieuwe kaart- telefoonsysteem aan Siemens en Landis & Gyr is gegund, er ook tijdens de prognosepe- riode geen Europese aanbesteding voor „pu- blieke” telefoonautomaten zal geschieden. (64) Gelet op de huidige structurele kenmerken voor „publieke” betaalautomaten in Duitsland, moet de Duitse markt voor de vraag of de concentra- tie een machtspositie in het leven kan roepen die de daadwerkelijke concurrentie op significante wijze kan belemmeren, als aparte, geografisch relevante markt worden aangemerkt. b) „Particuliere” telefoonautomaten C. BEOORDELING 1. Gebouwenbeheertechniek a) Gebouwenbeheersystemen (66) Op de markt voor gebouwenbeheersystemen zijn zowel Siemens als Elektrowatt actief. Volgens de raming van partijen bedraagt het marktvolume in de EER rond 1,6 miljard ECU. De concentra- tie leidt tot een samengevoegd marktaandeel van [30-40] % (*) (Elektrowatt via Landis & Staefa [25-30] %, Siemens [0-10] %). (67) Benevens partijen zijn Honeywell en van, respectievelijk, Inc. , USA, hierna „Honeywell” genoemd en Johnson Con- trols Inc. , USA, hierna „Johnson” genoemd, de belangrijkste aanbieders van gebouwenbeheer- Johnson worden systemen. Honeywell beschouwd als marktleider op wereldniveau. In de EER bereiken Honeywell en Johnson een marktaandeel ongeveer [10-20] % en [5-15] %. Andere belangrijke con- currenten zijn TA Control en Danfoss, die hun werkzaamheden vooral in de Scandinavische lan- den concentreren, waar zij volgens ramingen van de Commissie een tot 20 % belopend marktaan- deel bereiken. Ook in de rest van de EER zijn er actieve concurrenten, die vaak een centrale rol spelen in e´e´n of in enkele lidstaten, waar zij marktaandelen van 5 tot 15 % bereiken. Hiertoe behoren Satchwell in het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk, Kieback & Peter in Duitsland, Sau- ter (7) in Duitsland en Frankrijk, alsmede Priva in Nederland. (65) Ook op het domein van „particuliere” telefoon- automaten bestaan er nog grote verschillen tus- sen de markt- en concurrentieomstandigheden van de onderscheiden lidstaten van de Gemeen- schap, bijvoorbeeld wat de telefoonautomaten- dichtheid aangaat. Wel is dit domein in alle lid- staten, behalve in Italie¨, reeds geliberaliseerd. Ook hier hebben evenwel de (thans nog of voor- heen) een staatstelecombedrijven nog steeds groot marktaandeel, hoewel de concurrentie van particuliere aanbieders toeneemt. Ook voor „particuliere” netwerken van telefoonautomaten zijn beveiligingsmaatregelen en een centraal besturingscentrum met passende programmatuur nodig. Toch heeft de particuliere aanbieder hier vrije keuze van normen en programmatuur. Een multinationale particuliere aanbieder kan zo in verschillende landen met dezelfde systemen wer- ken; dan moet nog enkel een „interface” met het betrokken netwerk worden ge(cid:239)nstalleerd. De Commissie neemt daarom aan, dat het bij „par- ticuliere” telefoonautomaten om een markt gaat die ten minste de EER bestrijkt. (68) De markt voor gebouwenbeheertechniek ligt in het gebied dat verscheidene belendende markten overlapt, zoals die voor verwarmings-, verluch- tings- en klimaatregelingstoestellen, computer- en softwaretechniek, elektro-installatietechniek, industrieel-procesbeheer gebouwenbeveili- gingstechniek. De op deze gebieden actieve ondernemingen zijn potentie¨le concurrenten waarvan sommige de markt voor gebouwenbe- heertechniek reeds betreden hebben. en (69) Gelet op de aanwezigheid van een reeks concur- renten, waaronder verscheidene financieel krach- (*) Deze versie van de beschikking is bewerkt om ervoor zorg te dragen dat vertrouwelijke gegevens niet openbaar worden gemaakt. (7) Elektrowatt heeft een participatie in Sauter van 36 %, doch zonder stemrecht. In de beschikking in zaak nr. IV/M. 692 — Elektrowatt/Landis & Gyr, zie voetnoot 4, overweging 35, werd vastgesteld dat Elektrowatt het gedrag van Sauter niet kan be(cid:239)nvloeden. 31. 3. 1999 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 88/13 tige ondernemingen die wereldomspannend een marktleidende positie bekleden, en gelet op de mogelijkheid dat nog meer ondernemingen uit belendende gebieden tot de markt zullen toetre- den, is niet te verwachten dat Siemens en Elek- trowatt door de concentratie een machtspositie op de markt voor gebouwenbeheersystemen zul- len bereiken. b) Onderhoud (70) Hetzelfde geldt voor de markt voor het onder- houd van gebouwenbeheersystemen. Het onder- houd is weliswaar veelal een aangelegenheid van de onderneming die het systeem heeft geleverd of ge(cid:239)nstalleerd, maar toch hebben zich ook een aantal — vooral kleine, regionaal opererende — ondernemingen op onderhoud toegelegd. Van de partijen is enkel Elektrowatt/Landis & Staefa (EER-marktaandeel noemenswaardig in Duitsland [10-20] %). Siemens levert enkel en in Belgie¨/Luxemburg onderhoudsdiensten (marktaandelen, [0-10] % en [0-10] %). respectievelijk, actief meer de Amerikaanse bedrijven Tyco en Notifier, waarvan laatstgenoemde als uitermate agressief geldt. De situatie op de betrokken nationale markten kan als volgt worden beoordeeld: — D u i t s l a n d van vertegenwoordigd in Duitsland voor brandalarm- (73) Siemens heeft installaties rond een marktaandeel [35-50] % en is daarmee marktleider. Elektro- watt/Cerberus is op dit gebied in Duitsland nau- welijks (marktaandeel [<5] %). Belangrijke concurrenten zijn naar het oordeel van de Commissie Bosch (marktaandeel volgens rond [15-25] %), Caradon Esser (marktaandeel vol- gens raming van de Commissie rond [15-25] %) en Hekatron (dat tot het Zwitserse Securiton AG behoort) (volgens raming van de Commissie rond [10-20] %). Daarnaast zijn er nog een reeks aanbieders met marktaandelen tot een 10 % (on- der meer Fritz Fuss en Tyco). de Commissie raming van 2. Gebouwenbeveiligingstechniek a) Brandalarminstallaties (71) Het marktvolume voor brandalarminstallaties in de gehele Gemeenschap bedraagt volgens de aanmeldende partijen rond 1,8 miljard ECU. De grootste nationale markt is Duitsland (markt- volume ongeveer 550-600 miljoen ECU), daarna volgt Frankrijk (ongeveer 3 miljoen ECU) en het Verenigd Koninkrijk (ongeveer 250-300 miljoen ECU). Van noemenswaardige samengevoegde aandelen is er enkel sprake in Duitsland en in Denemarken. (72) Siemens beschikt weliswaar over marktaandelen van meer dan 30 % in Luxemburg, in Nederland en in Oostenrijk, doch Elektrowatt is in deze landen niet actief. Zo heeft ook Elektrowatt marktaandelen van meer dan 30 % in Finland, Frankrijk, Portugal en Zweden, waar Siemens niet actief is. Voor deze landen komt het dan ook niet tot een samenvoeging van marktaan- delen. Het ligt niet in de lijn der verwachting dat het louter wegvallen van een potentie¨le con- current een machtspositie zou doen ontstaan. Er zijn ook geen aanwijzingen dat Siemens en Elek- in een van deze landen reeds een trowatt machtspositie zouden bekleden. Op elk van deze markten zijn er concurrenten met marktaandelen van meer dan 10 % aanwezig en hebben andere ondernemingen de markt gepenetreerd, onder (74) Gelet op de minimale samenvoeging van markt- aandelen en de op zijn minst drie sterke concur- renten, ziet het er niet naar uit dat de concentra- tie tot het ontstaan of de versterking van een (uitsluitende) machtspositie van Siemens op de Duitse markt voor brandalarminstallaties zal lei- den. Dat de hinderpalen voor de toegang tot de markt niet bijzonder hoog zijn, mag blijken uit de penetratie van bijvoorbeeld Tyco, dat op het gebied van brandalarm- en andere beveiligings- technieken internationaal actief is, en van het Oostenrijkse Schrack. (75) De Duitse markt voor brandalarmsystemen is betrekkelijk sterk geconcentreerd. Toch ligt het niet in de lijn der verwachting dat de concentra- tie een gezamenlijke machtspositie van Siemens en de drie overige marktleiders zal doen ont- staan. Niet enkel de ongelijkmatige verdeling van de marktaandelen laat dit vermoeden, maar vooral het feit dat brandalarminstallaties een uiterst weinig homogeen product vormen die op de klant zijn toegesneden. Afgesproken concur- rentiegedrag kan daarom met voldoende waar- schijnlijkheid worden uitgesloten. — D e n e m a r k e n (76) In Denemarken heeft Siemens op het gebied van een marktaandeel van brandalarminstallaties rond [10-25] %, Elektrowatt/Cerberus van rond [25-40] %. Het samengevoegde marktaandeel van partijen bedraagt aldus volgens hun eigen verklaringen rond [40-60] %; het wordt echter L 88/14 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 31. 3. 1999 door een deel van hun concurrenten merkelijk lager geschat. Een belangrijk concurrent en tot dusver marktleider is het Deense bedrijf Falck, dat een breed gamma producten aanbiedt op het gebied van gebouwenbeveiliging, brandbeveili- ging en brandbestrijding. Falck is met name zeer goed ge(cid:239)ntroduceerd bij de lokale overheden in Denemarken: het levert aan meer dan 60 % van de Deense brandweermateriaal. Andere belangrijke concurrenten op het gebied van brandalarmsystemen in Denemarken zijn Dansk Hustelefon Selskab (marktaandeel onge- tot het Ame- veer [5-10] %, Wormald, dat (marktaandeel rikaanse Tyco-concern behoort rond [5-10] %), en voorts Semco en Eifa (markt- aandelen beneden 5 %). gemeenten (77) De troeven die Falck op de Deense markt op de concentratiepartijen voor heeft, zullen ervoor zorgen dat die onderneming ook na de concen- tratie haar sterke positie op de Deense beveili- gingsmarkt zal behouden (haar marktaandeel bedraagt naar eigen zeggen rond 50 %). De sterke positie van Siemens en Elektrowatt voor brandalarminstallaties wordt bovendien gerelati- veerd door hun zwakke positie voor inbraakbe- veiligings- en andere gebouwenbeveiligingsinstal- laties (alleen Elektrowatt is in Denemarken ver- tegenwoordigd met van minder dan 10 %), aangezien in elk geval een deel van de cliente`le de gebouwenbeveiligings- systemen integraal van e´e´n enkele leverancier betrekt. Falck daarentegen staat ook sterk op het gebied van inbraak- en andere gebouwenbe- veiligingen. een marktaandeel (78) Dat Siemens en Elektrowatt door de concentra- tie in Denemarken een (individuele) machtsposi- tie voor brandalarminstallaties zouden verwer- ven, kan bijgevolg worden uitgesloten. Ook het ontstaan van een oligopolie met een machtsposi- tie kan worden uitgesloten, met name omdat de producten niet homogeen zijn, de markt weinig doorzichtig is en de hinderpalen voor toetreding tot de markt niet bijzonder hoog zijn. b) Inbraakbeveiliging / overige gebouwenbevei- ligingsinstallaties (79) Het marktvolume in de Gemeenschap voor inbraak- en andere gebouwenbeveiligingsinstalla- ties bedraagt volgens partijen ongeveer 3,7 mil- jard ECU. Hier is de grootste nationale markt die van het Verenigd Koninkrijk (marktvolume rond 1 miljard ECU), gevolgd door Duitsland (750-800 miljoen ECU) en Frankrijk (550-600 miljoen ECU). Siemens is op dit gebied alleen in Duitsland en in Oostenrijk in noemenswaardige mate actief; zij heeft een minimale activiteit (marktaandeel [<1] %) in Italie¨ en in Nederland. Elektrowatt is evenmin in alle lidstaten actief. (80) Van een noemenswaardig samengevoegd markt- aandeel is er enkel sprake in Duitsland. Hier bereikt Siemens een marktaandeel van ongeveer [5-15] %, Elektrowatt van ongeveer [0-15] %. Marktleider op dit gebied is Bosch met markt- aandelen volgens raming van de Commissie van [30-40] %; de overige concurrenten hebben marktaandelen tot 10 %. Het ontstaan van een machtspositie of van een oligopolie met machts- positie kan, gelet op deze marktstructuren, wor- den uitgesloten. (81) In alle overige lidstaten liggen de marktaandelen van Siemens en Elektrowatt om en nabij of beneden 10 %. In de meeste landen brengt de concentratie geen samenvoegingen mee. Er bestaat dan ook op deze markten geen gevaar voor een machtspositie. 3. Energiemeters, centrale afstandsbediening, energiemanagementsystemen, netbeheertechniek (besturings- en regeltechnische inrichtingen voor energievoorzieningsbedrijven) a) Elektriciteitsmeters (82) Op het gebied van elektriciteitsmeters bereiken Siemens en Elektrowatt grote marktaandelen. Hun gezamenlijk marktaandeel op EER-niveau bedraagt naar eigen zeggen rond [30-45] % (Sie- [10-20] %, Elektrowatt/Landis & Gyr mens [15-25] %, maar wordt door de concurrentie nog iets hoger ingeschat. Er zijn evenwel ook lidstaten waar er geen overlapping is. Naar eigen zeggen heeft Elektrowatt/Landis & Gyr een marktaandeel van [85-100] % in Griekenland en van [40-50] % in Portugal, terwijl Siemens aldaar niet actief is. Siemens heeft dan weer een marktaandeel van [65-85] % in Ierland, waar evenwel Elektrowatt niet actief is. (83) In alle andere lidstaten is er overlapping. In Zweden bereiken partijen naar eigen zeggen een [<5] %, marktaandeel van [5-10] % (Siemens Elektrowatt/Landis & Gyr [5-15] %). In Noor- wegen en het Verenigd Koninkrijk bedragen de gezamenlijke marktaandelen minder dan 30 % (Noorwegen: Siemens [0-10] %, Elektrowatt/ Landis & Gyr [15-25] % = [20-30] %; Verenigd Koninkrijk: Siemens [15-25] %, Elektrowatt/ Landis & Gyr [5-15] % = [20-30] %). In Duits- land, Finland, Frankrijk en Spanje bedragen de gezamenlijke marktaandelen minder dan 40 % 31. 3. 1999 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 88/15 (Duitsland: Siemens [20-30] %, Elektrowatt/Lan- dis & Gyr [5-15] % = [30-40] %; Finland: Sie- [0-10] %, Elektrowatt/Landis & Gyr mens [20-30] % = [30-40] %; Frankrijk: Siemens [<5] %, Elektrowatt/Landis & Gyr [30-40] % = [30-40] %; Spanje: Siemens [5-15] %, Elektro- watt/Landis & Gyr [20-30] % = [35-45] %). In Italie¨ en Nederland bedragen de gezamenlijke marktaandelen minder dan 50 % (Italie¨: Siemens [25-35] %, Elektrowatt/Landis & Gyr [15-25] % = [45-55] %; Nederland: Siemens [<5] %, Elek- trowatt/Landis & Gyr [40-50] % = [40-50] %). Gezamenlijke marktaandelen van meer dan 50 % bereiken de partijen in Belgie¨, Denemarken en Oostenrijk (Belgie¨: Siemens [15-25] %, Elek- trowatt/Landis & Gyr [25-35] % = [45-55] %; Denemarken: Siemens [<5] %, Elektrowatt/Lan- dis & Gyr [45-55] % = [45-55] %; Oostenrijk: Siemens [20-30] %, Elektrowatt/Landis & Gyr [35-45] % = [60-70] %). (84) Op de markten voor elektriciteitsmeters is naast partijen in bijna alle lidstaten Schlumberger actief. Evenals de partijen, produceert Schlum- berger mechanische, elektromechanische en elek- tronische meters. Deze tot op heden marktlei- dende onderneming heeft op EER-niveau markt- aandelen van ongeveer [30-40] %. Volgens raming van de Commissie bedragen de markt- aandelen van Schlumberger in Belgie¨/Luxemburg [40-50] %, in Duitsland [30-40] %, in Frankrijk [45-55] %, in Portugal [55-65] %, in Spanje [45-55] %, in Scandinavie¨ (Denemarken, Noorwegen, Zweden, Finland) [25-35] % en in Griekenland, Ierland, Oostenrijk [25-35] %. [40-50] %, in Italie¨ (85) Een andere concurrent die in een aantal lidstaten werkzaam is, is de Sloveense onderneming Iskra Emeco, waarvan de elektriciteitsfabriek in ter- men van volume de grootste in Europa is. Ook zij produceert zowel mechanische, elektromecha- nische als elektronische meters. Volgens raming van de Commissie bedraagt haar marktaandeel in Duitsland [20-30] %, in Belgie¨ minder dan 20 % en in Nederland circa [20-30] %. Daar- naast heeft Iskra Emeco ook activiteiten in Denemarken, Noorwegen, Zweden, Finland, Ita- lie¨, Spanje en het Verenigd Koninkrijk. Haar marktaandelen in deze landen liggen echter nog onder 10 %. (86) Een belangrijke concurrent is de Finse onder- neming Enermet. Zij produceert onder meer en voor ontvangtoestellen zend- centrale afstandsbediening, automatische opnemingssys- temen en elektronische elektriciteitsmeters. Haar bedrijvigheid is vooral gecontroleerd in Scan- dinavie¨, waar zij volgens partijen marktleider voor meters is. Daarnaast is Enermet ook actief in Duitsland en in Nederland, waar zij vestigin- gen heeft. inneemt, (87) Ook het ABB-concern, dat in de Verenigde Sta- ten na van Westinghouse de bedrijfstak meters te hebben overgenomen, een belangrijke positie op de markt is haar aanwezigheid in geheel Europa op de markt voor elektriciteits- meters aan het versterken. Momenteel heeft het ABB-concern in de EER productielocaties in Zweden, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk. Tot de overname in 1996 van de Britse onder- neming GEC Meters was het concern alleen actief op het gebied van elektronische meters, maar heden produceert ABB in het Verenigd Koninkrijk ook mechanische meters. Volgens ramingen van de concurrentie heeft ABB in het Verenigd Koninkrijk een marktaandeel van nabij [10-15] %. (88) Naast bovengenoemde ondernemingen zijn er ook nog regionaal en plaatselijk actieve concur- renten. Dit zijn in Duitsland de Deutsche Z(cid:228)hler- gesellschaft, hierna „DZG” genoemd, die echter ook in geringe mate activiteiten in Belgie¨, Dene- in marken, Nederland en Oostenrijk heeft; Frankrijk Chauvin Arnoux/Matra en Sagem, die elektronische meters leveren aan Electricite´ de France, hierna „EdF” genoemd, (Sagem heeft in het Verenigd ook een vestiging in Spanje); Koninkrijk AMPY, Horstmann en Polymeters Response International op het gebied van elek- tronische meters. (89) Afnemers van elektriciteitsmeters zijn hoofd- zakelijk energievoorzieningsbedrijven. De klan- tenconcentratie is in de onderscheiden lidstaten zeer verschillend. Terwijl er bijvoorbeeld in Duitsland ongeveer 500 energievoorzienings- bedrijven van verschillende omvang bestaan (gaande van de negen grote samenwerkingsver- banden, zoals RWE, PreussenElektra en VEW, tot en gemeentelijke ondernemingen), kunnen de leve- ranciers zich in Frankrijk, Italie¨ of Griekenland tot slechts e´e´n enkele onderneming richten (in Frankrijk: EdF, in Italie¨: ENEL en in Grieken- land: Public Power Corporation). De energie- voorzieningsondernemingen over toereikende marktkennis en nemen een goede distributieondernemingen beschikken regionale L 88/16 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 31. 3. 1999 onderhandelingspositie in, die zij in de Europese aanbestedingsprocedures weten te benutten. (90) De door de Commissie ondervraagde afnemers hebben bevestigd, dat de prijzen voor zowel elektronische als mechanische meters de laatste vijf jaar in alle lidstaten sterk gedaald zijn. Ter- wijl de prijzen voor beide producten tot 1993 vrij stabiel waren, is daarna een sterke prijs- daling van 20 tot 40 % vastgesteld. Volgens de afnemers is dit een gevolg van het actieve con- currentiegedrag van de leveranciers. De afnemers gaan vrij algemeen ervan uit, dat de prijzen voor mechanische meters zich op het huidige niveau zullen handhaven. Voor de elektronische meters daarentegen rekenen zij met een verdere prijs- daling. Volgens de concurrentie is de prijsdaling een gevolg van de Europese aanbestedingen door de elektriciteitsbedrijven, die aldus een beter overzicht van de prijzen hebben verkregen. De concurrentiedruk die door de toekomstige libera- lisering van de elektriciteitsmarkten nu reeds voelbaar is, zal in de toekomst voor een nog gro- ter kostenbewustzijn van de energievoorzienings- bedrijven zorgen, zodat nog meer druk op de prijzen van de leveranciers mag worden ver- wacht. (91) Een andere oorzaak van de prijsdaling is de sterke concurrentiedruk die van de leveranciers van elektronische meters uitgaat. Het onderzoek van de Commissie heeft uitgewezen dat de ont- wikkeling en de productie van elektronische meters met een intensieve mededinging gepaard gaat. De jongste jaren is een hele reeks bedrijven toegetreden, tot de zoals ABB in de VSA en in de EER, Sagem in Frankrijk en AMPY in het Verenigd Koninkrijk. Voor ondernemingen die reeds elektronische pro- ducten vervaardigen, zijn de hinderpalen voor de toegang tot de elektronischemetermarkt zeer gering. De prijzen voor elektronische meters zijn de laatste jaren gedaald. elektronischemetermarkt (92) Het feit dat mechanische meters in toenemende mate door elektronische meters worden vervan- gen, heeft de druk op de prijzen opgevoerd en in grote mate tot de prijsdaling van de mechanische meters bijgedragen. Daarnaast heeft het agres- sieve prijsgedrag van Iskra Emeco, waarvan zowel de afnemers als de concurrentie gewag hebben gemaakt, ertoe geleid dat de overige aan- bieders van mechanische meters hun prijzen nog lager moesten stellen om geen vaste cliente`le te verliezen en verloren opdrachten terug te win- nen. (93) Gelet op deze marktstructuren ziet het niet ernaar uit, dat de voorgenomen concentratie, ondanks de grote gezamenlijke marktaandelen, het ontstaan of de versterking van een uitslui- tende machtspositie van partijen in de meest betrokken lidstaten, Belgie¨, Denemarken, Neder- land en Oostenrijk, zal leiden: — B e l g i e¨ & van [20-30] % (Siemens (94) De marktaandelen van de partijen in Belgie¨ heb- ben de laatste drie jaren sterk geschommeld. Naar eigen zeggen bereiken zij een gezamenlijk [45-55] % (Siemens marktaandeel Gyr Elektrowatt/Landis [15-25] %, [25-35] %) voor 1995/1996. Zij konden hun marktaandeel de laatste drie jaar nagenoeg ver- dubbelen. In 1994/1995 beliep het gezamenlijk marktaandeel [0-10] %, [15-25] %) en in Elektrowatt/Landis & Gyr 1993/1994 [15-25] % (Siemens [5-15] %, Elek- trowatt/Landis & Gyr [5-15] %). Effectieve con- currenten (marktaandeel Schlumberger [40-50] %) en Iskra Emeco (marktaandeel min- der dan 20 %). Daarnaast is ook DZG in Belgie¨ actief. In deze lidstaat hebben de leveranciers in wezen e´e´n sterke afnemer, Electrabel, wier aan- koopbeleid en -beslissingen voor de marktaan- delen van de leveranciers bepalend zijn. Electra- bel schrijft elk jaar voor haar behoefte aan elek- triciteitsmeters een Europese aanbesteding uit. In de voorbije jaren heeft Electrabel van minstens vier verschillende leveranciers elektriciteitsmeters aangekocht. Er zijn geen aanwijzingen dat dit aankoopbeleid in de toekomst zal worden gewij- zigd. zijn — D e n e m a r k e n (95) In Denemarken berusten de gezamenlijke hoge marktaandelen in grote mate op de sterke positie van Elektrowatt/Landis & Gyr. De samenvoe- ging van marktaandelen is er beperkt. Partijen bereiken naar eigen zeggen een gezamenlijk marktaandeel van [45-55] % (Siemens [<5] %, Elektrowatt/Landis & Gyr [45-55] %) voor 1995/1996. In 1994/1995 beliep het gezamenlijk marktaandeel [50-60] % (Siemens [<5] %, Elek- trowatt/Landis & Gyr in 1993/1994 [50-60] % (Siemens [<5] %, Elektro- watt/Landis & Gyr [50-60] %). Terwijl het marktaandeel van Siemens in de voorbije jaren onveranderd onder [5] % is gebleven, heeft Elek- trowatt/Landis & Gyr in deze periode ongeveer 5 % aan marktaandeel verloren. Naast partijen zijn in Denemarken ook Schlumberger, Enermet, Iskra Emeco, ABB en DZG actief. De door de [45-55] %) en 31. 3. 1999 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 88/17 Commissie ondervraagde afnemers besteden hun behoefte aan meters op Europees niveau aan. In Denemarken worden ook bij de huishoudens reeds in toenemende mate elektronische meters ingezet. Onder de leveranciers die, zoals partijen, Schlumberger en Iskra Emeco ook mechanische meters produceren, wordt voor de resterende toeleveringscontracten voor mechanische meters een harde concurrentiestrijd gevoerd. De prijs- concurrentie wordt verhevigd door ondernemin- gen, zoals Enermet en ABB, die uitsluitend elek- tronische meters aanbieden en hun marktaandeel in het segment huishoudens vergroten. (98) De totdusver zeer hoge marktaandelen van par- tijen in Oostenrijk zijn vooral te verklaren door de bijzondere mededingingsomstandigheden in deze lidstaat. In Oostenrijk waren de prijzen voor elektriciteitsmeters tot het begin van de jaren negentig onderworpen aan prijstoezicht van overheidswege. De weinige in Oostenrijk gevestigde producenten van elektriciteitsmeters en hun afnemers waren sedert jaren vaste han- delspartners. De gereglementeerde markt was voor de afnemers niet bepaald stimulerend om een prijsbewust inkoopgedrag te ontwikkelen of om naar andere leveranciers op zoek te gaan. — N e d e r l a n d [<5] %, (96) Ook in Nederland berusten de gezamenlijke hoge marktaandelen in grote mate op de sterke positie van Elektrowatt/Landis & Gyr. De samenvoeging van marktaandelen is er slechts gering. Partijen bereiken naar eigen zeggen een gezamenlijk marktaandeel van [40-50] % (Sie- mens Elektrowatt/Landis & Gyr [40-50] %) voor 1995/1996. In 1994/1995 be- liep het gezamenlijke marktaandeel [40-50] % (Siemens [<5] %, Elektrowatt/Landis & Gyr [35-45] %) en in 1993/1994 [40-50] % (Siemens [<5] %, Elektrowatt/Landis & Gyr [35-45] %). Naast partijen zijn in Nederland Schlumberger, Enermet, Iskra Emeco en DZG actief. De door de Commissie ondervraagde afnemers besteden hun behoefte aan meters ten dele op Europees niveau aan. In Nederland worden sedert 1996 ook bij de huishoudens elektronische meters ingezet. Gelet op de reeds begonnen vervanging van mechanische door elektronische meters in het marktsegment huishoudens, moet worden uitgegaan van een steeds sterkere concurrentie tussen de aanbieders van mechanische en die van elektronische meters onder elkaar en tussen die van elektronische meters onder elkaar. — O o s t e n r i j k (97) Partijen bereiken naar eigen zeggen een geza- [60-70] % (Sie- van menlijk marktaandeel [20-30] %, Elektrowatt/Landis & Gyr mens [35-40] %) voor 1995/1996. In 1994/1995 beliep het gezamenlijke marktaandeel [55-65] % (Sie- mens [20-30] %, Elektrowatt/Landis & Gyr [30-40] %) en in 1993/1994 [60-70] % (Sie- [15-25] %, Elektrowatt/Landis & Gyr mens [35-45] %). Naast partijen is in Oostenrijk ook nog Schlumberger actief, met een marktaandeel van [25-35] %, en in geringere mate DZG en Bayrische Z(cid:228)hlerrevision Bauer. (99) De jongste jaren echter zijn volgens de onder- vraagde afnemers de prijzen voor elektriciteits- meters drastisch gedaald (zelfs met 60 %). De belangrijkste oorzaak hiervan is gelegen in de toetreding van Oostenrijk tot de Gemeenschap en in het feit dat de Oostenrijkse afnemers sedert 1995 aanbestedingen op communautair niveau uitbrengen. Het is juist dat de traditionele leve- ranciers zich bij de eerste aanbestedingen hebben weten te handhaven, doch hieruit mag niet wor- den afgeleid dat de partijen ook in de toekomst, op grond van hun nu nog grote marktaandelen, een vanuit concurrentieel oogpunt onvoldoende controleerbare manoeuvreerruimte zullen heb- ben. Ook in Oostenrijk zullen, zoals reeds in andere lidstaten, de Europese aanbestedingen een beter prijsoverzicht en een grotere druk op de prijzen meebrengen. Bovendien mag niet uit het oog worden verloren dat Iskra Emeco thans pogingen doet om de Oostenrijkse markt te tot penetreren. Deze marktontwikkeling zal gevolg hebben dat, willen zij geen vaste klanten verliezen, de traditionele aanbieders hun prijzen verder zullen moeten verlagen. (100) Het ziet ernaar uit dat de voorgenomen concen- tratie een gezamenlijke machtspositie van Sie- mens/Elektrowatt en Schlumberger op het niveau van de afzonderlijke lidstaten of van de EER zal doen ontstaan. Het onderzoek van de Commissie heeft geen aanwijzingen opgeleverd dat de con- currentie tussen de marktleiders zal verzwakken. De in alle lidstaten vastgestelde prijsdaling is een bewijs, dat de marktleiders in alle lidstaten de jongste jaren een actieve prijsconcurrentie heb- ben gevoerd. Gelet op de macht van de afnemers en de intensiteit van de externe concurrentie moet worden aangenomen, dat ook na de con- centratie een daadwerkelijke mededinging tussen Schlumberger en Siemens/Elektrowatt zal voort- bestaan. De energievoorzieningsbedrijven hebben een gedegen marktkennis en een sterke onder- handelingspositie, die zij bij de Europese aan- bestedingen weten te benutten. Opdrachten wor- den in feite enkel nog op basis van lagere prijzen L 88/18 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 31. 3. 1999 geplaatst. De vanwege de toekomstige liberalise- ring van de elektriciteitsmarkten nu reeds voel- bare concurrentiedruk laat voor de toekomst een nog beter kostenbesef van de energievoorzie- ningsbedrijven en een nog grotere prijsdruk van de kant van de afnemers verwachten. Voorts moet rekening worden gehouden met het feit, dat door de toenemende vervanging van mecha- nische door elektronische meters de concurren- tiedruk, vooral op die marktleiders die, zoals Schlumberger en Siemens/Elektrowatt, mecha- nische en elektronische meters produceren, zal toenemen. b) Warmteverbruikmeters (101) Op het gebied van warmteverbruikmeters bedra- gen de samengevoegde marktaandelen op EER- niveau van Siemens en Elektrowatt nauwelijks meer dan [10-15] % (Siemens [<5] %, Elektro- watt/Landis & Gyr [5-10] %). Noemenswaar- dige overlappingen van partijen worden slechts vastgesteld in Denemarken (Siemens [5-10] %, Elektrowatt/Landis & Gyr [25-35] % = [30-40] %) en in Oostenrijk (Siemens [5-15] %, Elektrowatt/Landis & Gyr [25-35] % = [35-45] %). In Duitsland bereiken partijen wel- iswaar slechts een gezamenlijk marktaandeel van minder dan 10 %. Naast partijen is echter ook Spanner Pollux, hierna „SPX” genoemd, actief, die door Siemens geproduceerde warmtever- bruikmeters verkoopt, met een marktaandeel in Duitsland van [20-30] %. Europees marktleider is het tot de groep Raab Karcher (VEBA) beho- rende ISTA (marktaandeel [20-25] %). Andere producenten van betekenis zijn de Deense onder- nemingen Kamstrup, Danfoss en Grundfos. Daarnaast vervaardigen ook nog een aantal elek- triciteitsmeterproducenten zoals Schlumberger, ABB en Enermet, warmteverbruikmeters. (102) Het onderzoek heeft uitgewezen dat de concur- rentievoorwaarden op het gebied van warmte- verbruikmeters in zeer grote mate dezelfde zijn als die op het gebied van elektriciteitsmeters. De afnemers van warmteverbruikermeters zijn ener- gievoorzieningsbedrijven die actief zijn in de ver- warming over afstand. Zij schrijven voor hun behoefte aan warmteverbruikmeters overwegend aanbestedingen op Europees niveau uit. De ondervraagde afnemers hebben bevestigd dat de prijzen voor warmteverbruikmeters de laatste jaren sterk gedaald zijn (zelfs met 50 %). Boven- dien wordt verwacht dat de prijzen ook de komende jaren nog zullen dalen. (103) Gelet op deze marktstructuren moet niet worden concentratievoornemen het verwacht, dat ondanks de grote gezamenlijke marktaandelen in de meest betrokken lidstaten Denemarken en Oostenrijk en in Duitsland een uitsluitende machtspositie van partijen in het leven zal roe- pen of versterken. — D e n e m a r k e n (104) In Denemarken berusten de gezamenlijke hoge marktaandelen in grote mate op de sterke positie van Elektrowatt/Landis & Gyr. Er is slechts een geringe samenvoeging van marktaandelen. Par- tijen bereiken naar eigen zeggen een gezamenlijk marktaandeel van [35-45] % (Siemens [5-15] %, [25-35] %) voor Elektrowatt/Landis & Gyr 1995/1996. In 1994/1995 beliep het gezamen- lijke marktaandeel [40-50] % (Siemens [5-15] %, Elektrowatt/Landis & Gyr [25-35] %) en in 1993/1994 [35-45] % (Siemens [15-25] %, Elek- trowatt/Landis & Gyr [20-30] %). In Denemar- ken is de onderneming Kamstrup marktleider. Met de concentratie valt een van de belangrijk- ste concurrenten uit het marktsegment statisti- sche meters weg en komen partijen op de tweede plaats te staan. Naast partijen en Kamstrup zijn in Denemarken nog Grundfos (marktaandeel volgens raming van de Commissie kleiner dan 20 %), Danfoss, Hydrometer en de Duitse onder- neming Bailey-Fischer+Porter op dit gebied actief. Het onderzoek van de Commissie heeft geen aanwijzingen opgeleverd, dat het concur- rentiegedrag tussen de leveranciers Kamstrup en Siemens/Elektrowatt minder scherp zal worden. leidende — O o s t e n r i j k (105) Partijen bereiken naar eigen zeggen een geza- menlijk marktaandeel van [35-45] % (Siemens [5-15] %, Elektrowatt/Landis & Gyr [25-35] %) In 1994/1995 bedroeg het voor 1995/1996. gezamenlijke marktaandeel [40-50] % (Sie- mens [10-20] %, Elektrowatt/Landis & Gyr [25-35] %) en in 1993/1994 [40-50] % (Sie- mens [10-20] %, Elektrowatt/Landis & Gyr [25-35] %). In Oostenrijk is verder nog SPX met een marktaandeel van [10-20] % actief. De belangrijkste concurrenten zijn ISTA en Kams- trup (elk met een marktaandeel van ongeveer [10-20] %) en ABB. Volgens de afnemers is Kamstrup in Oostenrijk opgevallen als een con- current met een agressief prijsgedrag. Gelet op het bovenstaande, zijn er geen aanwijzingen, dat de concentratie voor partijen een marktpositie kan doen ontstaan waardoor zij zich aan de con- currentiedruk van de overige aanbieders kunnen onttrekken. 31. 3. 1999 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 88/19 — D u i t s l a n d in ook bedroegen 1994/1995 (106) Partijen bereiken naar eigen zeggen een geza- menlijk marktaandeel van [5-15] % (Siemens [0-10] %, Elektrowatt/Landis & Gyr [0-10] %) voor 1995/1996. De gezamenlijke marktaan- delen en 1993/1994 minder dan [5-15] %. In Duitsland bereikt SPX volgens het onderzoek van de Com- missie een marktaandeel van [20-30] % voor 1995/1996. De belangrijkste concurrenten zijn ISTA (marktaandeel rond [25-35] %) alsmede Danfoss en Kamstrup, wier marktaandelen in elk geval nog beneden 5 % liggen. Wel zijn Sie- mens en Landis & Gyr naast Kamstrup de enige leveranciers van ultrasone warmteverbruikmeters in Duitsland. Dit soort warmteverbruikmeters vertegenwoordigt evenwel niet meer dan 15 % van de markt voor warmteverbruikmeters. Van- wege de toenemende aanwending van ultrasone meters in Duitsland en het van alle kanten bevestigde agressieve prijsgedrag van Kamstrup moet ervan worden uitgegaan dat er tussen Sie- mens/Elektrowatt/Landis & Gyr en Kamstrup een prijsconcurrentie wordt gevoerd. Daarom zijn ook hier geen aanwijzin- gen voorhanden, dat de concentratie een machts- positie van partijen op de markt voor warmte- verbruikmeters in Duitsland in het leven zal roe- pen. daadwerkelijke c) Zend- en ontvangapparaten voor centrale afstandsbediening (107) Het gezamenlijke EER-marktaandeel van Sie- mens en Elektrowatt/Landis & Gyr voor zend- en ontvangtoestellen voor centrale afstands- bediening, eveneens een kleine markt (markt- volume minder dan 100 miljoen ECU), bedraagt volgens partijen ongeveer [25-35] % (Landis & Gyr [15-25] %, Siemens [5-15] %). Volgens de concurrenten ligt het gezamenlijke marktaandeel iets hoger, doch niet boven 35 %. De belangrijk- ste internationale concurrenten zijn Schlumber- ger raming van de Commissie [25-35] %), Enermet (EER-marktaan- deel [15-25] %) en ABB (EER-marktaandeel klei- ner dan 10 %). Inmiddels biedt ook Iskra in Duitsland zend- en ontvangtoestellen voor cen- trale afstandsbediening aan. (EER-marktaandeel naar centrale afstandsbediening zijn geen homogene producten. Zij moeten zo worden geconcipieerd dat zij in het netwerk (met inbegrip van de pro- grammatuur) van het betrokken elektriciteits- voorzieningsbedrijf passen. De afnemers zijn overwegend energieleveranciers met een sterke positie aan de vraagzijde. Bovendien zijn de toe- tredingsdrempels laag, vooral voor ondernemin- gen uit de elektronicasector. Ook bij zend- en ontvangapparaten voor centrale afstandsbedie- ning kon de voorbije vijf jaar een sterke prijs- daling worden waargenomen. Deze prijsdaling, die overal in de EER viel te constateren, bewijst dat de leidende producenten de laatste jaren actieve prijsconcurrentie hebben gevoerd. Op grond van de sterke positie van de vraagzijde en de intensiteit van de externe concurrentie moet ervan worden uitgegaan dat er ook na de con- centratie aanzienlijke concurrentie tussen de lei- dende producenten zal bestaan. d) Energiemanagementsystemen (109) Op het gebied van energiemanagementsystemen, een tot dusver betrekkelijk kleine markt (markt- volume op EER-niveau: rond 100 miljoen ECU) is hoofdzakelijk Elektrowatt/Landis & Gyr actief, met een EER-marktaandeel van rond [20-30] %. Siemens is enkel in Belgie¨/Luxemburg en in Duitsland vertegenwoordigd, met markt- aandelen van minder dan 10 %. Het marktaan- deel van Siemens in de EER bedraagt ongeveer [<5] %. Op Europees niveau is Schlumberger een belangrijke concurrent (marktaandeel binnen de Gemeenschap rond [10-15] %). Daarnaast is er nog een reeks nationale en internationale aanbie- ders (UPS, ABB, Datawatt). (110) Gelet op de beperkte samenvoeging van markt- aandelen en op het gezamenlijke marktaandeel binnen de EER van [20-30] % kan niet worden aangenomen, dat de concentratie een machts- positie zal doen ontstaan of versterken. e) Netwerkbeheertechniek (108) Gelet op het gezamenlijke marktaandeel op EER-niveau van maximaal 35 % en op de omvang van de marktaandelen van de concur- rentie kan niet worden aangenomen, dat de con- centratie een machtspositie in het leven roept of versterkt. Om de hieronder uiteengezette rede- nen ziet het evenmin ernaar uit dat zij een geza- menlijke machtspositie van de marktleiders zal doen ontstaan. Zend- en ontvangapparaten voor (111) Het marktvolume binnen de EER voor netwerk- beheertechniek bedraagt ongeveer 700 miljoen ECU. Een precieze berekening van de marktaan- delen in deze markt is niet eenvoudig: het gaat hier om dure installaties met lange levensduur (tot 20 jaar) die op de klant en zijn netwerk zijn toegesneden. De toewijzing van afzonderlijke opdrachten aan een onderneming kan dan ook het marktaandeel van die onderneming zowel op nationaal als op EER-niveau beslissend be(cid:239)nvloe- L 88/20 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 31. 3. 1999 den, hetgeen vrij sterke schommelingen doet ont- staan. Partijen ramen hun gemiddelde marktaan- delen op EER-niveau voor netwerkbeheertech- niek in de periode 1993/1994-1995/1996 op [25-35] % (Siemens [15-25] %, Elektrowatt/Lan- dis & Gyr [5-15] %). Belangrijke internationale concurrenten zijn ABB (marktaandeel naar raming van de Commissie tussen [7-15] %) en Cegelec-AEG, dat tot de groep Alcatel-Alsthom raming van de behoort Commissie tussen [5-15] %). Daarnaast zijn er nog andere concurrenten (zoals Harris, PSI, REPAS, Westinghouse) die weliswaar geringere marktaandelen hebben, maar ten dele tot grote concerns behoren. Ook de kleinere, oorspronke- lijk uitsluitend nationale concurrenten hebben in de voorbije jaren hun werkzaamheden met suc- ces kunnen uitbreiden (zoals de Oostenrijkse onderneming SAT in Duitsland, Nederland, Denemarken en in Oost-Europa). (marktaandeel naar (112) Netwerkbeheertechniek is een service- en klant- gerichte sector, waarbij het in wezen erom gaat aan de specifieke behoeften van de energievoor- zieningsbedrijven tegemoet te komen. Een bij- zonder probleem is gelegen in het feit dat de programmatuur, in vergelijking met de installa- ties zelf, maar korte tijd meegaat. Dit betekent dat bereikbaarheid en flexibiliteit voor deze markt van groter belang zijn dan de financie¨le draagkracht. Ook hier bestaat de cliente`le uit energievoorzieningsbedrijven met zowel markt- kennis als onderhandelingsmacht. Ee´n en ander wijst erop, dat de concentratie op deze markt geen machtspositie zal doen ontstaan of verster- ken. 4. Telefoonautomaten a) „Publieke” telefoonautomaten (113) Het totale marktvolume voor („publieke” en „particuliere”) telefoonautomaten in de EER bedroeg in 1996 ongeveer 250-300 miljoen ECU, wat overeenstemt met rond 480 000 stuks. „Publieke” telefoonautomaten zijn goed voor ongeveer de helft van de totale waarde, maar voor minder dan e´e´n derde van de totale hoe- veelheid. Dit moet worden verklaard door de duidelijk hogere eenheidsprijs van „publieke” telefoonautomaten. Op de markten voor „pu- blieke” telefoonautomaten, die gekenmerkt zijn door een beperkt aantal leveranciers en afne- mers, hebben Siemens en Elektrowatt een ster- kere positie dan op die van „particuliere” tele- foonautomaten. Naar eigen zeggen hebben par- samengevoegd de EER een tijen binnen marktaandeel telefoonautomaten voor samen van [25-30] % (Siemens [5-15] %, Elek- trowatt [20-30] %). Het onderzoek van de Com- alle als missie heeft uitgewezen, dat het marktaandeel niet hoger is dan [30-40] %. In de sector „pu- blieke” telefoonautomaten bereiken partijen een duidelijk hoger gezamenlijk marktaandeel (bin- nen de Gemeenschap meer dan [35-45] %). Lan- dis & Gyr, de dochteronderneming van Elektro- watt, staat op zijn minst sedert 1993 op de eer- ste plaats van „publieke” leverancier telefoonautomaten. Siemens heeft met de in december 1996 overgenomen Spaanse producent Amper-Elasa haar eigen marktpositie aanzienlijk verbeterd. Op het niveau van de nationale mark- ten voor „publieke” telefoonautomaten leidt de concentratie alleen in Duitsland tot samenvoe- ging van marktaandelen. Buiten Duitsland is Sie- mens namelijk enkel in Spanje actief (via Amper- Elasa), waar Elektrowatt slechts aanwezig is met een minimaal marktaandeel van ongeveer [<1] % voor binnen geplaatste „particuliere” telefoon- automaten. — D u i t s l a n d Marktstructuur (114) Met rond 20 % van alle binnen de Gemeenschap ge(cid:239)nstalleerde publieke telefoonautomaten (meer dan […] eenheden, waarvan rond […] kaarttele- foons) en met een netwerk van „publieke” tele- foonautomaten met een dichtheid van ongeveer twee apparaten per duizend inwoners, vormt Duitsland binnen de EER de op e´e´n na grootste potentie¨le markt. De ontwikkeling van de Duitse markt wordt bepaald door de vernieuwings- en moderniseringsprogramma’s van de openbare exploitant Deutsche Telekom. Zo is de aange- schafte hoeveelheid „publieke” telefoonautoma- ten tussen 1994 en 1996 gedaald, omdat Deuts- che Telekom de bestaande basis, gelet op haar plannen om een nieuwe generatie kaarttelefoon- toestellen in te voeren, niet heeft uitgebreid. Het nieuwe kaarttelefoonsysteem zou een betere beveiliging moeten bieden. Voor dit project is een aanbesteding uitgeschreven. Wanneer eind 1997 een aanvang wordt gemaakt met de invoe- ring van de nieuwe generatie kaarttoestellen, die stapsgewijze de huidige kaarttoestellen zullen vervangen, zal de markt opnieuw groeien (maxi- mum […] telefoonautomaten per jaar, in totaal rond […] stuks). (115) Op de Duitse markt voor „publieke” telefoon- automaten stonden tot 1995 nog drie aanbieders met elkaar in concurrentie: Siemens, Landis & Gyr en Bosch Telecom. Laatstgenoemde heeft de ontwikkeling van „publieke” telefoonautomaten in 1995 echter stopgezet en voert thans nog enkel de lopende leveringsverplichtingen uit. Dit neemt niet weg dat Deutsche Telekom ook na 31. 3. 1999 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 88/21 1996 nog aan ten minste twee aanbieders opdrachten heeft kunnen toewijzen. Gelet op de macht van Deutsche Telekom als afnemer waren de grondvoorwaarden voor een daadwerkelijke concurrentie ook nog na de terugtrekking van Bosch Telecom gegarandeerd, want met Siemens en Landis & Gyr bleven er nog twee concurre- rende aanbieders over. risico vermijden dat niet geteste, misschien niet helemaal aan de eisen van het besturingssysteem aangepaste „openbare” telefoonautomaten zou- den worden ge(cid:239)ntroduceerd. Door het wegvallen van de tweede leverancier valt dit drukkingsmid- del weg. Het onderzoek van de Commissie heeft bevestigd, dat geen daadwerkelijke concurrentie ten gevolge van eventuele toetredingen tot de markt te verwachten is. Gevolgen van de concentratie — Ontstaan van een machtspositie (116) Na de concentratie tussen Siemens en Elektro- watt valt voor Deutsche Telekom de mogelijk- heid om zich tot twee leveranciers te wenden, weg. Het herstel van een effectieve keuze uit concurrenten lijkt op middellange termijn zeer onwaarschijnlijk. Siemens en Landis & Gyr heb- ben in samenwerking met Deutsche Telekom het nieuwe systeem „NIKE” ontwikkeld. […]. De markt voor „publieke” telefoonautomaten in Duitsland zal binnen afzienbare tijd uit de door Siemens en Landis & Gyr ontwikkelde kaarttele- foontoestellen bestaan, die met Eurochip-tele- foonkaarten worden bediend. Derhalve komen om economische en technische redenen enkel Siemens en Landis & Gyr als leveranciers van deze toestellen in aanmerking. Deutsche Tele- kom had door deze twee leveranciers bij de ont- wikkeling van het nieuwe kaarttelefoonsysteem te betrekken, ervoor gezorgd dat zij zich tot twee van elkaar onafhankelijke, doch beide goed met de bijzonderheden van het besturingssys- teem vertrouwde aanbieders zou kunnen wen- den. Met de concentratie wordt Siemens de enige aanbieder van kaarttelefoonsystemen van de nieuwe generatie. Op die manier wordt voor Siemens een machtspositie op de markt van „pu- blieke” telefoonautomaten in Duitsland in het leven geroepen. (117) […] Ondanks deze theoretische, contractueel vastgelegde actieruimte zal de door de concen- tratie veroorzaakte wijziging van de marktstruc- tuur een beperking van de concurrentie mee- brengen. De samenwerkingsovereenkomst tussen Siemens en Landis & Gyr betreffende NIKE zag tot nog toe op de ontwikkeling van een nieuw totaalsysteem. De sterke afnemerspositie van Deutsche Telekom gaf haar echter nog de moge- lijkheid om opdrachten opgesplitst toe te wijzen en aldus de concurrentie opnieuw te stimuleren. Tegelijk kon Deutsche Telekom het technische (118) Zelfs wanneer de toetredingsbelemmeringen uit de door Siemens ontwikkelde technologie door het verlenen van licenties worden opgeheven, is de penetratie van de markt voor een nieuwe leverancier niet lonend. Het gaat bij het nieuwe telefoonkaartsysteem om een speciaal voor de Duitse markt ontwikkelde productlijn. Het marktvolume is beperkt. Bovendien zijn op deze markt met Siemens/Landis & Gyr reeds concur- renten actief, die traditionele leveranciers van Deutsche Telekom waren en zijn. Deze leveran- ciers hebben het nieuwe telefoonkaartsysteem gezamenlijk met Deutsche Telekom voor de Duitse markt ontwikkeld en controleren de daar- toe technologie. Bovendien heeft Deutsche Telekom reeds voor […] vaste bestel- lingen bij de traditionele aanbieders geplaatst. toegepaste (119) Bovendien moet ermee rekening worden gehou- den dat een potentie¨le gegadigde, zelfs indien hij licenties op de technologie van de kaarttelefoon verkrijgt, niet over dezelfde kennis van het sys- teem in zijn geheel beschikt als Siemens/Landis & Gyr, die het hebben ontwikkeld. […]. Voor Deutsche Telekom zou wegens de vereisten in verband met het achtergrondsysteem van de onderneming een complete verandering van leve- rancier voor de resterende, nog niet vast bij Sie- mens/Landis & Gyr bestelde aantallen […] te riskant zijn. Bijgevolg mag worden aangenomen dat Deutsche Telekom, om het risico te beper- ken, de bestelling voor de gehele resterende hoe- veelheid niet bij e´e´n potentie¨le gegadigde zou plaatsen. In zoverre is de kans dat een eventuele belangstellende een lonende opdracht toegewe- zen krijgt, uiterst gering. Daarom zal na de con- centratie de marktverdeling die voortvloeit uit de langdurige contractuele band van Deutsche Telekom met Siemens, die dan de markt zal beheersen, elke daadwerkelijke druk door poten- tie¨le concurrentie uitsluiten. Conclusie (120) Gelet op boven weergegeven situatieschets is de Commissie tot de conclusie gekomen, dat de L 88/22 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 31. 3. 1999 voorgenomen concentratie een machtspositie van Siemens in het leven roept op de markt voor „publieke” telefoonautomaten in Duitsland en dat daardoor de concurrentie op die markt op significante wijze wordt belemmerd. Daarenbo- ven heeft de Commissie vastgesteld, dat door de marktafscherming die uit de langdurige contrac- tuele band van Deutsche Telekom met Siemens, die na de concentratie de markt zal beheersen, elke daadwerkelijke druk door voortvloeit, potentie¨le concurrentie onwaarschijnlijk lijkt. Er zijn geen aanwijzingen dat de afnamemacht van Deutsche Telekom de vastgestelde gevolgen kan opheffen. De marktafscherming zal ook na de periode van uitvoering van het contract voort- duren. Zodra het nieuwe kaarttelefoonsysteem ge(cid:239)nstalleerd is, dit wil zeggen zodra de huidige generatie kaarttelefoontoestellen volledig is ver- vangen, zal de vraag op dit gebied tot onder- houd en vernieuwing van de ge(cid:239)nstalleerde toe- stellen beperkt zijn. De marktintrede voor onder- nemingen die tot dusver geen opdrachten van Deutsche Telekom hebben gekregen, zal gelet op het beperkte opdrachtvolume dat in het kader van de vernieuwing zal vrijkomen, economisch nauwelijks zin hebben, daar het ontsluiten van een nieuwe technologie met hoge investerings- kosten gepaard gaat en dus enkel bij grotere aantallen rendabel is. Door de partijen aangeboden toezegging (121) Partijen hebben de Commissie in de loop van de procedure meegedeeld, dat Elektrowatt AG besloten had het geheel van activiteiten en activa van de dochteronderneming van Landis & Gyr die in de communicatiesector — telefoonauto- maten, chipkaarten en visuele beveiligingen voor bankbiljetten beveiligingsdocumenten — werkzaam is, aan derde-ondernemingen te ver- kopen. Door de verkoop van de sector telefoon- automaten zou de twijfel van de Commissie aan- gaande het ontstaan van een machtspositie in Duitsland kunnen worden weggenomen. en (122) Voor het geval dat die verkoop niet meer v(cid:243)(cid:243)r de totstandkoming van de aangemelde concen- tratie kan gebeuren, hebben partijen de navol- gende toezegging gedaan: dat Elektrowatt AG en de met haar verbonden ondernemingen […] alle met de ontwikkeling, productie en verkoop van (particuliere en publie- ke) telefoonautomaten verband houdende activi- teiten („voorwerp van de verkoop”) aan een derde verkopen, waarbij het moet gaan om een van het Siemens-concern onafhankelijke en niet ermee verbonden, reeds bestaande of potentie¨le, levensvatbare concurrent […]. (124) 2) Siemens verbindt zich ertoe na de totstand- koming van de concentratie en v(cid:243)(cid:243)r de verkoop te garanderen, dat het voorwerp van de verkoop alle met de ontwikkeling, productie en verkoop van publieke en particuliere telefoonautomaten verband houdende activiteiten omvat. Siemens verbindt zich verder ertoe, ten aanzien van het voorwerp van de verkoop dezelfde concurrentie- voorwaarden te handhaven als die welke v(cid:243)(cid:243)r de totstandkoming van de concentratie beston- den. Voorts verbindt Siemens zich ertoe ervoor te zorgen, dat de waarde van het voorwerp van de verkoop tot bij de verkoop niet anders dan door de gewone bedrijvigheid wordt verminderd. […]. (125) 3) Siemens verbindt zich ertoe na de totstand- koming van de concentratie en v(cid:243)(cid:243)r de verkoop te garanderen, dat de toekomstige overnemer van het voorwerp van de verkoop ten aanzien van het door Landis & Gyr en Siemens geza- menlijk voor Deutsche Telekom ontwikkelde kaarttelefoonsysteem „NIKE” zich in dezelfde positie (d. w. z. rechten en plichten) bevindt als die van Landis & Gyr v(cid:243)(cid:243)r de concentratie. Dit betekent in het bijzonder, dat de overnemer dezelfde rechten op de gezamenlijk ontwikkel- de technologie van het kaarttelefoonsysteem „NIKE” moet verkrijgen als die welke Landis & Gyr v(cid:243)(cid:243)r de concentratie bezat. Voorzover Lan- dis & Gyr over eigen octrooien en andere intel- lectuele-eigendomsrechten alsmede over eigen knowhow ten aanzien van het kaarttelefoon- systeem „NIKE” heeft beschikt, verbindt Sie- mens zich ertoe deze aan de overnemer over te dragen. Voorzover Landis & Gyr over geen eigen octrooien of andere intellectuele-eigen- domsrechten of over eigen knowhow heeft beschikt, maar van de door Siemens ontwikkelde technologie gebruik kon maken, verbindt Sie- mens zich ertoe ook de overnemer dit gebruik te garanderen, onder dezelfde voorwaarden als die welke voor Landis & Gyr golden. (123) „1) Siemens verbindt zich ertoe, na verkrij- ging van de uitsluitende zeggenschap over Elek- trowatt AG (termijn II volgens de overeenkom- sten tussen (o. m. ) Cre´dit Suisse en Siemens; zie deel 2. 1 van de aanmelding) ervoor te zorgen, (126) 4) Siemens zal […] in overleg met de Com- missie een trustee („de trustee”), bijvoorbeeld een investeringsbank, aanwijzen. Deze ziet in opdracht van de Commissie erop toe, dat Sie- 31. 3. 1999 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 88/23 mens tot bij de verkoop van het voorwerp van de verkoop haar onder punt 2 opgenomen ver- bintenissen ten aanzien van de Commissie nakomt. De trustee ziet voorts erop toe, dat Sie- mens in het kader van de verkoop […] haar onder punt 3 opgenomen verbintenissen ten aan- zien van de Commissie nakomt. (127) 5) Voor het geval dat […] geen verkoop door Siemens tot stand is gekomen, zal Siemens haar beschikkingsrecht op het voorwerp van de ver- koop onherroepelijk aan de trustee overdragen, die […] de verkoop voor rekening van de eige- naar(s) naar goed koopmansgebruik […] tot stand zal brengen. (128) 6) De trustee doet de Commissie driemaan- delijks schriftelijk verslag over zijn toezicht op de inachtneming door Siemens van haar verbin- tenissen jegens de Commissie, met kopie voor Siemens. (129) 7) De trustee doet de Commissie schriftelijk verslag over de voortgang van de onderhandelin- gen met belangstellenden voor het voorwerp van de verkoop, alvorens een bindende overeen- komst te ondertekenen en in elk geval driemaan- delijks, met kopie voor Siemens. (130) 8) De trustee zet de onderhandelingen met een belangstellende derde slechts voort, wanneer de Commissie binnen twee weken na ontvangst van zijn verslag niet formeel heeft meegedeeld, dat de koper niet aan de verkoopvoorwaarden voldoet. (131) 9) De opdracht van de trustee eindigt na het sluiten van de verkoop van het voorwerp van de verkoop. (132) 10) […]”. in het nemen is de Commissie van mening, dat de concentratie een machtspositie van Siemens op deze relevante nationale markt leven roept, die de daadwerkelijke mededinging op een wezenlijk deel van de gemeenschappelijke markt op significante wijze kan belemmeren. Volgens de voorgestelde toezegging worden de telefoonautomaatactiviteiten, op het gebied van „publieke” telefoonautomaten van de dochter- onderneming Landis & Gyr in Duitsland aan de concurrentie te koop aangeboden. Na de ver- koop zal de overnemer zich in dezelfde situatie bevinden als die waarin Elektrowatt/Landis & Gyr zich bevond. Zo wordt gegarandeerd, dat Deutsche Telekom ook na concentratie over twee leveranciers kan beschikken en in de toe- komst, bij de toewijzing van haar opdrachten voor productie en levering van „publieke” tele- foonautomaten, een daadwerkelijke mededinging tussen Siemens en de tweede aanbieder kan doen gelden. De Commissie is dan ook tot de bevin- ding gekomen dat de voorgestelde toezegging toereikend is om op de markt voor „publieke” telefoonautomaten in Duitsland het ontstaan of versterken van een machtspositie af te wenden. (134) De door partijen voorgestelde toezegging omvat de verkoop van de gehele bedrijfssector telefoon- automaten, dit wil zeggen van alle telefoonauto- maatactiviteiten van Landis & Gyr. Een beper- king van de toezegging tot de telefoonautomaat- activiteiten van Landis & Gyr op de markt voor „publieke” telefoonautomaten in Duitsland is door partijen niet voorgesteld. Uit proportionali- teitsoverwegingen is zij evenwel ook niet gebo- den. Een beperking van de toezegging zou slechts aan de orde zijn, wanneer een dergelijke toezegging reeds toereikend zou zijn om op de markt voor „publieke” telefoonautomaten in Duitsland het ontstaan of de versterking van een machtspositie met toereikende zekerheid af te wenden. Het is evenwel zeer de vraag, of voor een tot „publieke” telefoonautomaten in Duits- land beperkt voorwerp van verkoop, voorzover een dergelijke beperking juridisch en feitelijk uit- voerbaar is, een passende overnemer te vinden is. De voorgestelde toezegging is bijgevolg nood- zakelijk om op de markt voor „publieke” tele- foonautomaten in Duitsland het ontstaan of de versterking van een machtspositie met voldoende zekerheid af te wenden. Beoordeling van de voorgestelde toezegging b) „Particuliere” telefoonautomaten (133) De concentratie leidt enkel in Duitsland tot noe- menswaardige samenvoegingen van marktaan- delen op de markt voor „publieke” telefoon- automaten. Na grondig onderzoek van het voor- (135) Op de markt voor „particuliere” telefoonauto- maten zijn op het niveau van de EER duidelijk meer aanbieders actief dan op die voor „publie- ke” telefoonautomaten. Naast Elektrowatt/Lan- L 88/24 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 31. 3. 1999 dis & Gyr (marktaandeel rond 18 %) beschikten in 1995 twee concurrenten — Tetrel en GN- Rathdown — over vergelijkbare marktaandelen (elk ongeveer 20 %). Tetrel heeft haar markt- positie de jongste jaren aanzienlijk verbeterd, omdat zij de belangrijkste leverancier van British Telecommunications is geworden. Andere con- currenten zijn Schlumberger (marktaandeel in 1995 rond 7 %) en FMN Nordhausen (markt- aandeel in 1995 rond 6 %), die in verschillende lidstaten actief zijn. Daarenboven zijn in 1996 ook de ondernemingen Inventec en Vector uit het Verre Oosten tot deze markt toegetreden, hetgeen erop wijst dat de hinderpalen voor toe- treding tot de markt lager zijn dan bij de markt voor „publieke” telefoonautomaten. Siemens produceert zelf geen „particuliere” telefoonauto- maten, maar participeert voor 40 % in GPT (marktaandeel in 1995 rond 5 %). (136) In de loop van de procedure hebben partijen de Commissie meegedeeld, dat Elektrowatt GN- Rathdown heeft overgenomen. Naar hun zeggen heeft deze overname tot doel de sector telefoon- automaten van Elektrowatt met het oog op de geplande verkoop „af te ronden” en aldus de verkoopvoorwaarden te verbeteren. Deze over- name kan voor de concurrentie in de tijd hoog- uit effect sorteren tot bij de totstandkoming van de toegezegde verkoop. Daarom is het niet noodzakelijk, deze slechts tijdelijke gevolgen van de wijziging van Siemens’ marktpositie voor „particuliere” telefoonautomaten aan een nadere beoordeling te onderwerpen. Gelet op de huidige marktstructuur en in het licht van de voorgeno- men verkoop van de sector telefoonautomaten van Elektrowatt, alsmede van de omstandigheid, dat Siemens uiterlijk bij het nakomen van de toezegging op de markt voor „particuliere” tele- foonautomaten enkel via haar participatie in GPT actief is, is de Commissie tot de bevinding gekomen dat de concentratie op de markt voor „particuliere” telefoonautomaten vanuit mede- dingingsrechtelijk oogpunt geen twijfel doet rij- zen. D. ALGEHELE BEOORDELING 1. Gebouwenbeheersystemen en onderhoud van gebouwenbeheersystemen 2. Brandalarminstallaties, inbraak- en overige beveiligingsinstallaties, onderhoud van brandalarm-, inbraak- en overige beveiligingsinstallaties (138) Op de nationale markten voor brandalarminstal- laties enerzijds en voor inbraak- en overige beveiligingsinstallaties anderzijds alsmede op de nationale markten voor het onderhoud ervan, zal de concentratie geen machtspositie doen ont- staan of versterken die de daadwerkelijke mede- dinging op de gemeenschappelijke markt of op een wezenlijk deel daarvan op significante wijze zal belemmeren. 3. Elektriciteitsmeters (139) Op de nationale markten voor elektriciteits- meters zal de concentratie geen machtspositie doen ontstaan of versterken, die de daadwerke- lijke mededinging op de gemeenschappelijke markt of op een wezenlijk deel daarvan op signi- ficante wijze zal belemmeren. 4. Warmteverbruikmeters (140) Het concentratievoornemen leidt ook op de betrokken markten voor warmteverbruikmeters niet tot het ontstaan of het versterken van een machtspositie. 5. Zend- en ontvangapparatuur voor centrale afstandsbediening (141) Het concentratievoornemen leidt op de betrok- ken EER-markt voor zend- en ontvangappara- tuur voor centrale afstandsbediening niet tot het ontstaan of het versterken van een machtspositie van partijen. 6. Energiemanagementsystemen (142) Het concentratievoornemen leidt op de EER- markt voor energiemanagementsystemen niet tot het ontstaan of het versterken van een machts- positie van partijen. 7. Netbeheertechniek (137) Het concentratievoornemen heeft noch op de betrokken EER-markt voor gebouwenbeheersys- temen noch op de nationale markten voor het onderhoud ervan het ontstaan of de versterking van een machtspositie van partijen tot gevolg. (143) Het concentratievoornemen leidt op de EER- markt voor netbeheertechniek niet tot het ont- staan of versterken van een machtspositie van partijen. 31. 3. 1999 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 88/25 8. „Openbare” en „particuliere” telefoonautomaten (144) Het onderzoek van de Commissie heeft uitgewe- zen, dat de concentratie op de markten voor „particuliere” telefoonautomaten geen machts- positie zal doen ontstaan of versterken. Indien de door partijen voorgestelde toezegging wordt nagekomen, geldt deze beoordeling van het con- centratievoornemen ook voor „publieke” tele- foonautomaten. partijen gedane toezegging, zoals opgenomen in de overwegingen 123 tot en met 132 van deze beschik- king, wordt nagekomen, met de gemeenschappelijke markt en met de werking van de EER-Overeenkomst verenigbaar verklaard. Artikel 2 V. GEVOLGTREKKING Partijen moeten de Commissie van de nakoming van de in artikel 1 bedoelde voorwaarde in kennis stellen. (145) Om bovenstaande redenen en op voorwaarde dat de door partijen gedane toezegging wordt nagekomen, moet worden aangenomen dat de voorgenomen concentratie geen machtspositie in het leven roept of versterkt die de daadwerke- lijke mededinging op een wezenlijk deel van de gemeenschappelijke markt op significante wijze kan belemmeren. Derhalve moet de concentratie, onder genoemde voorwaarde, overeenkomstig artikel 2, lid 2, van de concentratieverordening en artikel 57 van de EER-Overeenkomst verenig- baar met de gemeenschappelijke markt en met de werking van de EER-Overeenkomst worden verklaard, Artikel 3 Deze beschikking is gericht tot: Siemens AG, Wittelsbacherplatz 2, D-80333 M(cid:252)nchen. HEEFT DE VOLGENDE BESCHIKKING GEGEVEN: Gedaan te Brussel, 18 november 1997. Artikel 1 De aangemelde concentratie tussen Siemens AG en Elektrowatt AG wordt, op voorwaarde dat de door Voor de Commissie Karel VAN MIERT Lid van de Commissie