title: Verslag van de Commissie aan de Raad en het Europees Parlement over de toepassing van Verordening (EEG) nr. 2078/92 betreffende landbouwproductiemethoden die verenigbaar zijn met de eisen inzake milieubescherming, en betreffende natuurbeheer

eurovoc_concepts:
EU aid
agricultural production policy
cultivation techniques
environmental protection
means of agricultural production

text: COMMISSE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN Brussel, 04. 12. 1997 COM(97) 620 del. VERSLAG VAN DE COMMISSIE AAN DE RAAD EN HET EUROPEES PARLEMENT over de toepassing van Verordening (EEG) Nr. 2078/92 betreffende landbouwproductiemethoden die verenigbaar zijn met de eisen inzake milieubescherming, en betreffende natuurbeheer Woord vooraf Alle landbouwactiviteiten zijn van invloed op het plattelandsmilieu. Het traditionele Europese landschap en de bijbehorende biodiversiteit zijn grotendeels het resultaat van vele eeuwen van landbouwproductie. Even belangrijk is de bijdrage van de landbouw aan de instandhouding van de plattelandssamenleving. De landbouw is voor de verdere ontwikkeling van een vitaal platteland van wezenlijk belang, enerzijds als economische hoofdrolspeler, en anderzijds als belangrijkste grondgebruiker. Veel landbouwactiviteiten oefenen rechtstreeks een gunstige invloed op het natuurlijke milieu uit doordat zij het landschap in stand houden of - en dit geldt vooral voor extensieve veehouderij - waardevolle en vaak bedreigde semi-naluurlijke habitats beschermen. Niet alle landbouw heeft echter een positief eflbet op het milieu. Zo zijn sommige vormen van landbouw, en vooral sommige intensieve productietechnieken die de afgelopen decennia in gebruik zijn genomen, verantwoordelijk voor aantastingen zoals bodemverslechtcring, waterverontreiniging, een overmatig gebruik van water en achteruitgang op het gebied van de biodiversiteit. Tot op zekere hoogte kunnen milieuvriendelijke landbouwsystemen worden bevorderd door middel van gedragscodes die waar nodig worden aangevuld met wettelijke beperkingen Binnen de grenzen van een aanvaardbare bedrijfsvoering kunnen landbouwers zich echter genoodzaakt zien toe te geven aan economische druk om goede grond intensiever te gebruiken, marginale grond onderbenut te laten of anderszins te gaan werken met landbouwmethoden die afbreuk doen aan de voordelen voor het milieu. Slechts weinig landbouwers zijn in staat vast te houden of zich aan te passen aan milieuvriendelijke technieken als dat een lager inkomen tot gevolg heeft. Daarom wordt er sinds lang voor gepleit overheidssteun te verlenen aan landbouwers die in het kader van overeenkomsten ten behoeve van het milieu kosten maken of van inkomsten afzien. De verordening betreffende milieumaatregelen in de landbouw, namelijk Verordening (EEG) nr. 2078/92 van de Raad, voorziet in programma's om de landbouwers te stimuleren hun grond op milieuvriendelijke wijze te gebruiken. De aan een dergelijk gebruik verbonden kosten worden erkend en zo hebben de programma's ook tot doel bij te dragen aan het inkomen van de landbouwers die de betrokken milieudiensten verrichten. De verordening betreffende milieumaatregelen in de landbouw is ingesteld als begeleidende maatregel bij de hervormingen van het gemeenschappelijk landbouwbeleid, die in mei 1992 zijn ingezet met wijzigingen in enkele van de belangrijkste marktregelingen. In artikel 10 van de verordening betreffende milieumaatregelen in de landbouw is bepaald dat de Commissie binnen de drie jaar een balans van de toepassing van die verordening moet voorleggen aan de Raad en het Parlement. Sommige vroege programma's zijn in 1993 in werking getreden, maar het merendeel is pas in 1994 goedgekeurd, terwijl er ook enkele, waaronder die van de drie nieuwe lidstaten, pas in 1995 zijn goedgekeurd. In het tweede deel wordt uiteengezet hoe deze verordening past In het eerste deel van dit verslag wordt beschreven hoe de verordening betreffende milieumaatregelen in de in het landbouw functioneert. gemeenschappelijk landbouwbeleid en bij andere beleidsinstrumenten van de Gemeenschap. Het derde deel geeft een overzicht van de uitvoering tot en met 1997. Het laatste deel van het verslag bevat enkele conclusies in het licht van de uitvoering tot dusver en een aantal aanbevelingen die aansluiten bij de grotere nadruk welke in het document Agenda 2000 op milieuprogramma's voor de landbouw wordt gelegd. Dit verslag is echter geen evaluatie en heeft niet tot doel een gedetailleerde analyse van het effect van de verschillende milieuprogramma's voor de landbouw te geven. Inhoudsopgave 1. WERKWIJZE VAN DE VERORDENING BETREFFENDE MILIEUMAATREGELEN IN DE LANDBOUW FUNCTIONEERT 1. 1 De hervorming van het GLB en de verordening betreffende milieumaatregelen in de landbouw 1. 2 Milieumaatregelen in de landbouw 1. 3 De premiebedragen en de financiële bijdrage van de Gemeenschap 1. 4 Aanbesteding 1. 5 Kapitaalinvesteringen voor het milieu 1. 6 Staatssteun 1. 7 Verplichtingen van de landbouwers 1. 8 Goedkeuringsprocedure 1. 9 Uitvoeringsbepalingen 1. 10 Milieuprogramma's voor de landbouw 2. HET BELEIDSKADER VAN DE EG 2. 1 Interactie met de gemeenschappelijke marktordeningen 2. 2 Structuurbeleid, cohesie en werkgelegenheid 2. 3 Internationale overeenkomsten 2. 4 Milieubeleid 2. 5 Genetische diversiteit en onderzoek 2. 6 Dierenwelzijn en jacht 3. UITVOERING VAN DE PROGRAMMA'S IN DE PERIODE TOT EN MET 1997 3. 1 De eerste fase: goedkeuring van de programma's 3. 2 Ramingen van de benodigde EOGFL-middelen en besteding van die middelen 3. 3 In totaal voor de programma's beschikbaar gestelde middelen 3. 4 Gegevens over de concrete uitvoering 3. 5 Toezicht en evaluatie en de follow-up door de Commissie 3. 6 Beoordeling van de maatregelen per categorie 3. 7 Ontwikkelingen wat het beheer van de programma's betreft 4. CONCLUSIES 4. 1 Openstaande vragen 4. 2 Beschouwingen over mogelijke wijzigingen 4. 3 Toekomstige ontwikkelingen , BIJLAGE : Beschikkingen tot goedkeuring of wijziging van een programma 4 4 4 5 6 7 7 7 8 8 8 12 12 13 14 15 16 16 17 17 17 18 20 21 23 27 31 31 35 39 41 1. WERKWIJZE VAN DE VERORDENING BETREFFENDE MILIEUMAATREGELEN IN DE LANDBOUW FUNCTIONEERT 1. 1 De hervorming van het GLB milieumaatregelen in de landbouw en de verordening betreffende te brengen met de werkelijke marktontwikkelingen, In mei 1992 is in de Raad van Ministers overeengekomen een aantal van de belangrijkste landbouwbeleid (GLB) te hervormen, marktregelingen van het gemeenschappelijk waaronder de regelingen voor akkerbouwgewassen, rundvlees, de schapenhouderij, melk en zuivelproducten en tabak. Met deze hervormingen werd beoogd de productie in de overeenstemming begrotingsmiddelen doeltreffender aan te wenden, de landbouwers aan te zetten tot een milieuvriendelijker wijze van produceren en te zorgen voor een ruime voorziening van levensmiddelen van hoge kwaliteit tegen lagere prijzen voor de consumenten1. Deze wijzigingen van de marktregelingen werden aangevuld met drie begeleidende acties bij de hervormingen: milieumaatregelen in de landbouw, bosbouwmaatregelen en maatregelen op het gebied van vervroegde uittreding. Bij de verordening betreffende milieumaatregelen in de landbouw2 is een steunregeling ingesteld waarmee drie algemene oogmerken3 worden nagestreefd: de in de marktordeningen aangebrachte wijzigingen te begeleiden, bij te dragen tot de verwezenlijking van de doelstellingen van het landbouwbeleid en het milieubeleid van de Gemeenschap, en te bevorderen dat de landbouwers die voor de milieuvoordelen zorgen, een adequaat inkomen kunnen verwerven. 1. 2 Milieumaatregelen in de landbouw In artikel 1 van de verordening zijn zeven specifieke doelstellingen omschreven waarop de milieumaatregelen in de landbouw kunnen zijn gericht (tabel 1. 1). Deze doelstellingen worden verwezenlijkt door middel van maatregelen op het gebied van het grondbeheer (tabel 1. 2) en opleiding en demonstratieprojecten, een en ander overeenkomstig de artikelen 2 en 6. Tabel 1. 1: Specifieke doelstellingen van de milieumaatregelen in de landbouw, artikel 1, onder a)-g). a) toepassing van landbouwproductiemethoden die erop zijn gericht de verontreiniging door de landbouw te verminderen; b) extensivering van de landbouw en omzetting van bouwland in land voor extensieve beweiding; c) bescherming en verbetering van het milieu, de natuur, het landschap, de natuurlijke hulpbronnen, de bodem en de genetische diversiteit; d) onderhoud van verlaten landbouw- en bosgronden; e) voor milieudoeleinden langdurig uit productie nemen van landbouwgrond; f) op openstelling voor het publiek gericht grondbeheer; g) onderwijs en opleiding. De opleidingsmaatregelen, die voor de lidstaten facultatief zijn, dienen betrekking te hebben op de toepassing van milieuvriendelijke productiemethoden in de land- of bosbouw4. Er 1 Persbericht van de Commissie van 21. 5. 1992. 2 Verordening (EEG) nr. 2078/92, PB nr. L 215 van 30. 7. 1992, blz. 85; laatstelijk gewijzigd bij Verordening (EG) nr. 2772/95. Idem. Artikel 1. Idem. Artikel 2. 3 4 4- kunnen aanvullende maatregelen worden genomen die specifiek zijn gericht op het organiseren van opleidingscursussen, stages en demonstratieprojecten5. Tabel 1. 2: artikel 2, lid 1, onder a)-g). Op milieuvriendelijke landbouw gerichte maatre gelen inzake grondbeheer, a) landbouw met geringe input en biologische landbouw: het gebruik van mest en/of gewasbeschermingsmiddelen aanzienlijk verminderen of, ingeval in het verleden reeds maatregelen in die zin zijn genomen, dit gebruik niet opnieuw laten toenemen of biologische teeltmethodes invoeren of verder toepassen; b) extensieve productie van gewassen, inclusief voedergewassen: via andere dan de onder a) bedoelde middelen overschakelen op een meer extensieve vorm van plantaardige productie, met inbegrip van de productie van voedergewassen, of, ingeval in het verleden reeds maatregelen in die zin zijn genomen, deze extensievere productiemethoden verder blijven toepassen of bouwland veranderen in grond voor extensieve bcweiding; c) extensivering van de veehouderij: de belasting van de rundveestapel of het schapenbestand per eenheid voederoppervlakte verminderen; d) andere milieuvriendelijke landbouwmethoden: andere met de eisen inzake bescherming van het milieu en de natuurlijke hulpbronnen en het natuur- en landschapsbehoud verenigbare productiemethoden toepassen of dieren houden van plaatselijke rassen die op het punt staan te verdwijnen; e) verlaten grond onderhouden: verlaten landbouw- en bosgrond in goede staat houden; i) voor lange tijd uit productie nemen: landbouwgrond voor tenminste 20 jaar uit productie nemen voor milicubeschermingsdoeleindcn, met name voor de totstandbrenging van reservaten van biotopen of natuurparken of 1er bescherming van waterhuishouding; g) openstelling voor het publiek: wandelaars toelaten op particuliere landbouwgrond. 1. 3 De premiebedragen en de financiële bijdrage van de Gemeenschap De in het kader van de programma's toegekende steunbedragen worden berekend in verhouding tot de door de landbouwers aangegane verbintenissen6. De premies worden gebaseerd op de gemaakte kosten en de gederfde inkomsten onder aftrek van de extra ontvangsten of de besparingen die eventueel uit deelneming aan een regeling voortvloeien. Bovendien mag waar nodig een stimulerend element worden toegevoegd; de stimulansen moeten aan de hand van objectieve criteria worden gerechtvaardigd en mogen normaliter niet hoger zijn dan 20 % van het nettobedrag aan inkomensverliezen en gemaakte kosten7. De premies moeten dus worden beschouwd als een vergoeding voor de kosten voor het verstrekken van collectieve goederen op milieugebied en mogen niet als subsidies in economische zin worden aangemerkt. In de verordening zijn maximumbedragen voor de uit Gemeenschapsmiddelen medegefinancierde premies vastgesteld8. Deze bedragen, die in november 1995 zijn Idem. Artikel 6. Idem. Artikel 5. 5 6 7 Verordening (EG) nr. 746/96, artikel 9. 8 Verordening 2078/92, artikelen 4 en 6. 5- Tabel 1. 3: maximumbedragen van de premies. Voor medefinanciering door het EOGFL in aanmerking komende categorie uitgaven éénjarige teelten waarvoor een premie per hectare wordt toegekend in het kader van de verordeningen betreffende de ordening der markten voor de betrokken gewassen overige éénjarige teelten en weiland éénjarige teelten en weiland indien het bedrijfshoofd voor dezelfde oppervlakte tegelijkertijd een of meer van de in artikel 2, lid 1, onder a) en b), bedoelde verbintenissen en de in artikel 2, lid 1, onder d), bedoelde verbintenis aangaat elke grootvee-cenheid waarmee de rundveestapel of het schapenbestand wordt verminderd elke gehouden grootvee-eenheid van een bedreigd ras gespecialiseerde olijfgaarden citrusvruchtenteelt overige meerjarige teelten en wijnbouw onderhoud van verlaten gronden het telen en vermeerderen van nuttige gewassen die aan de plaatselijke omstandigheden zijn aangepast en door genetische erosie worden bedreigd uit productie nemen van landbouwgrond uitgaven voor cursussen orspronkelijk aximumbedrag (ecu/ha) 150 maximum- bedrag vanaf 1996 (ecu/ha) 181,1 250 350 301,9 422,6 210/ verdwenen GVE 100/ gehouden GVE 400 1000 700 250 250 253,6/ verdwenen GVE 120,8/ gehouden GVE 483 1208 845,3 301. 9 301,9 600 2500 /persoon /cursus 724,5 3019/ persoon/ cursus gewijzigd in het licht van de ontwikkeling van de wisselkoersen9, zijn vermeld in tabel 1. 3. De financiële middelen van de Gemeenschap zijn afkomstig uit de afdeling Garantie van het EOGFL10 en deze medefinanciering bedraagt in de regio's van doelstelling 1 75 % en elders 50 %; de overige 25 % of 50 % wordt verstrekt door de lidstaat. 1. 4 Gunning bij inschrijving te houden voor het is gesproken over de mogelijkheid Door verschillende belanghebbende partijen inschrijvingen betreffende milieumaatregelen in de landbouw. De betrokken verordening verbiedt zulks niet, mits de voorwaarden voor steunverlening in acht worden genomen. Met name zou een bovengrens voor de premies nodig zijn om te voorkomen dat de gunning bij inschrijving leidt tot premies die hoger zijn dan de maxima welke voor de milieumaatregelen in de landbouw zijn toegestaan. sluiten van overeenkomsten 9 Verordening (EG) nr. 2772/95, PB nr. L 288 van 1. 12. 1995, blz. 35; gerectificeerd bij Verordening (EG) nr. 1962/96 van 11. 10. 1996, PB nr. L 259 van 12. 10. 1996, blz. 7. EOGFL: Europees Oriëntatie- en Garantiefonds voor de Landbouw. 10 1. 5 Kapitaalinvesteringen voor het milieu Uitrustingen en kapitaalinvesteringen kunnen geen deel uitmaken van het medegefinancierde deel van een milieuprogramma voor de landbouw. Daarvoor kan wel steun worden verleend overeenkomstig de voorwaarden die gelden voor het relevante programma in het kader van de Structuurfondsen. Met name kunnen in het kader van milieuverbetering op landbouwbedrijven subsidies voor kapitaalinvesteringen worden goedgekeurd en door de Gemeenschap worden medegefinancierd op grond van de verordening betreffende investeringssteun11. 1. 6 Staatssteun Naast de bovenbedoelde maatregelen die in aanmerking komen voor medefinanciering uit Gemeenschapsmiddelen, kan een lidstaat ook nog staatssteun voor milieumaatregelen in de landbouw toekennen op voorwaarden die verschillen van de bepalingen in de verordening of tot bedragen die hoger zijn dan de maxima welke voor medefinanciering uit Gemeenschapsmiddelen gelden12. Deze staatssteun moet in overeenstemming zijn met de doelstellingen van de verordening en met de bepalingen in de artikelen 92-94 van het Verdrag van Rome, die onder meer voorschrijven dat de steun bij de Commissie moet worden aangemeld en door haar moet worden goedgekeurd. Staatssteun voor kapitaalinvesteringen wordt goedgekeurd als is voldaan aan de relevante bepalingen van de verordening betreffende investeringssteun. 1. 7 Verplichtingen van de landbouwers Momenteel geldt geen enkele van de maatregelen waarvoor premies worden betaald, als een verplichting voor de landbouwers, ook al zijn de lidstaten wel verplicht de in de landbouw via programma's ten uitvoer te leggen. De milieumaatregelen landbouwers kunnen kiezen of zij hun gebruikelijke bedrijfsvoering voortzetten dan wel zich houden aan de voorwaarden en beperkingen die in een milieuregeling voor de landbouw zijn aangegeven. Degenen die zich ertoe verbinden aan een programma deel te nemen, moeten de betrokken verplichtingen nakomen gedurende de in het programma vastgestelde periode, die tenminste vijfjaar dient te bedragen. In het geval van langdurige braaklegging moet de betrokken verplichting voor tenminste 20 jaar worden aangegaan. Vervroegde beëindiging door de landbouwers van hun deelneming is slechts mogelijk in uitzonderlijke gevallen zoals overmacht of andere omstandigheden waaronder het onredelijk zou zijn voortzetting te eisen. De verordening biedt de mogelijkheid maatregelen op te nemen waarvan de toepassing op grond van milieuvoorschriften van de Gemeenschap verplicht is gesteld13. Er is echter nog geen enkele toepassing van deze bepaling goedgekeurd en aan de Commissie zijn nog geen omstandigheden voorgelegd die steun voor verplichte maatregelen zouden rechtvaardigen. 11 Verordening (EG) nr. 950/97 van 20. 5. 1997 betreffende de verbetering van de doeltreffendheid van de landbouwstructuur, PB nr. L 142 van 2. 6. 1997, blz. 1. 12 Verordening (EEG) nr. 2078/92, artikel 10. 13 Idem. Artikel 4. lid 5. 1. 8 Goedkeuringsprocedure Elke lidstaat stelt een of meer ontwerp-programma's op en legt deze ter goedkeuring aan de Commissie voor. Een programmavoorstel moet onder meer de volgende gegevens bevatten: een beschrijving van de geografische en agrarische kenmerken van het betrokken gebied, een beschrijving van de beoogde doelstellingen, de voorwaarden voor de steunverlening en een raming van de uitgaven14. De Commissie onderzoekt elk programma om zich ervan te vergewissen of het in overeenstemming is met de verordening betreffende milieumaatregelen in de landbouw en of het te rijmen valt met de bestaande landbouwprogramma's en marktregelingen en met het Gemeenschapsbeleid op andere terreinen. De lidstaten moeten de Commissie ook in kennis stellen van de relevante nationale wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen en zij moeten haar de nodige gegevens verstrekken opdat zij kan nagaan of de uitgavenramingen, de regelingen op het gebied van financiële controle en de voorzieningen voor het beheer in orde zijn. De Commissie keurt de programma's goed volgens de procedure van het Comité van beheer, waarbij de lidstaten in een vergadering van het STAR-Comité15 worden geraadpleegd op basis van een werkdocument van de Commissie dat een beschrijving van het programma bevat, en een ontwerptekst van de beschikking. 1. 9 Uitvoeringsbepalingen De Commissie heeft tweemaal een aantal uitvoeringsbepalingen goedgekeurd. De eerste maal betrof het de procedures voor het financiële toezicht16, die in 1994 werden vastgesteld. De tweede uitvoeringsverordening van de Commissie17, die is vastgesteld in 1996, behandelt allerlei aspecten van de uitvoering; de verordening uit 1994 is erin opgenomen en kon dus worden ingetrokken. In die uitvoeringsverordening is met name gezorgd voor meer duidelijkheid met betrekking tot de verplichtingen van de lidstaten op het gebied van de follow-up van de effecten, de evaluatie, de controles, de sanctieregeling, het aanbrengen van wijzigingen en het voorkomen van dubbele betalingen. Ook zijn in de uitvoeringsverordening de goedkeuringsbeginselen formeel vastgelegd die de Commissie tot dan placht te hanteren ten aanzien van de extensieve veehouderij, lengtematen, verlaten grond, braaklegging om milieuredenen, cursussen en demonstratieprojecten en de berekening van de premies18. 1. 10 Milieuprogramma's voor de landbouw 1. 10. 1 Uitvoering per zone en op nationaal niveau In principe moeten de maatregelen op het hele grondgebied van de lidstaten worden uitgevoerd via zoneprogramma's19. Het is de bedoeling dat deze programma's alle Idem. Artikel 3. 14 15 STAR: Comité voor de landbouwstructuur en de plattelandsontwikkeling. 16 Verordening (EG) nr. 1405/94 van de Commissie, PB nr. L 154 van 21. 6. 1994, blz. 12. 17 Verordening (EG) nr. 746/96 van de Commissie, PB nr. L 102 van 25. 4. 1996, blz. 19; gewijzigd bij Verordening (EG) nr. 435/97 van de Commissie van 6. 3. 1997, PB nr. L 67 van 7. 3. 1997, blz. 2. 18 De problemen en motieven die een rol hebben gespeeld in de beslissing uitvoeringsbepalingen vast te stellen bij verordening, zijn uiteengezet in STAR-wcrkdocumcnl VI/8670/95, dat heeft gefungeerd als basisdocument voor de discussie die aan de opstelling van de verordening is voorafgegaan. 19 Verordening (EEG) nr. 2078/92, artikel 3. 8- maatregelen inzake het grondgebruik omvatten, tenzij er gegronde redenen zijn om een programma te beperken tot die maatregelen die stroken met de specifieke kenmerken van de betrokken zone. Bovendien moet bij de opstelling van elk zoneprogramma rekening worden gehouden met de verschillen wat de toestand van het milieu, de landbouwstructuur betreft, en ook met de natuurlijke omstandigheden en de in de betrokken zone belangrijkste productierichtingen van de voorkomen. Voorts moeten de programma's in overeenstemming zijn met het milieubeleid van de Gemeenschap. De zoneprogramma's kunnen worden aangevuld met een nationaal programma dat één of meer van de maatregelen betreft en overal geldt (horizontale toepassing). In de lidstaten is het onderscheid tussen zoneprogramma's en nationale programma's op uiteenlopende wijze geïnterpreteerd. landbouw die Tot juni 1997 had de Commissie 127 programma's goedgekeurd. De meeste programma's zijn ook nog gewijzigd, sommige herhaaldelijk. In totaal heeft de Commissie 265 goedkeurings- of wijzigingsbeschikkingen gegeven. In de bijlage is een lijst van de programma's opgenomen. De programma's zelf zijn daar vetgedrukt, terwijl de wijzigingen zijn aangegeven met de afkorting "mod" ("modification"). De goedgekeurde programma's lopen qua aard zeer sterk uiteen. Hierdoor zijn vergelijkingen tussen de lidstaten slechts in beperkte mate mogelijk, waarbij nog komt dat vooralsnog geen instrumenten voor een dergelijke vergelijkende analyse beschikbaar zijn. 1. 10. 2 Uiteenlopende aanpak bij de uitvoering In elke lidstaat zijn programma's opgesteld op nationaal en/of regionaal en plaatselijk niveau, afhankelijk van de mate van administratieve decentralisatie en van de verscheidenheid die het grondgebied uit het oogpunt van het milieu kenmerkt. De nadruk die op de verschillende milieudoelstellingen van de programma's wordt gelegd, verschilt sterk van lidstaat tot lidstaat, zulks onder invloed van enerzijds het milieubewustzijn van de landbouwers, en anderzijds de kenmerken en behoeften op milieugebied van de lidstaten. Programma's met maatregelen die doorgaans in de hele lidstaat gelden, zijn te vinden in Finland, Griekenland, Ierland, Luxemburg, Nederland, Portugal en Zweden. In de meeste andere lidstaten bevatten de programma's een combinatie van op het hele grondgebied geldende maatregelen en regionale maatregelen (Oostenrijk, België, Denemarken, Frankrijk, Spanje, het Verenigd Koninkrijk). In Duitsland en Italië zijn nagenoeg alle programma's geregionaliseerd. In veel programma's, zowel op nationaal als op regionaal niveau, zijn echter sommige of alle maatregelen toegespitst op de uit milieuoogpunt belangrijke gebieden en opgezet om specifieke plaatselijke doelstellingen te bereiken. De Commissie heeft geen enkel voorstel ontvangen voor een grensoverschrijdend programma voor een gebied waar aan beide kanten van de landsgrens vergelijkbare omstandigheden heersen wat landbouw en milieu betreft. De lidstaten hebben de maatregelen die op grond van de verordening betreffende milieumaatregelen in de landbouw mogelijk zijn, ook op allerlei verschillende manieren in hun programma's gecombineerd. In enkele lidstaten komen de onderscheiden maatregelen precies overeen met die welke zijn omschreven in artikel 2, lid 1, van de verordening betreffende milieumaatregelen in de landbouw. In andere programma's zijn echter geïntegreerde maatregelen opgenomen die zijn gebaseerd op een aantal niet elk afzonderlijk toegepaste punten van artikel 2, lid 1. In totaal bevatten de programma's van de lidstaten meer dan 2200 afzonderlijke maatregelen. 1. 10. 3 Grote categorieën maatregelen in de programma 's van de lidstaten Tabel 1. 4: Categorieën milieumaatregelen in de landbouw 1 Milieuvriendelijke productieve landbouw a) b) x biologische landbouw niet-biologische landbouw met verbeteringen op milieugebied instandhouding van bestaande minder intensieve systemen 2 Niet-productief grondbeheer (gedurende 20 jaar uit productie nemen, onderhoud van verlaten grond, landschapselementen, openstelling voor het publiek, enz. ) 3 Opleiding en demonstratieprojecten Om een vergelijking van de programma's in de hele EU mogelijk te maken kunnen de maatregelen van deze programma's worden ingedeeld in grote categorieën. Voor de maatregelen als bedoeld in de artikelen 2 en 6 van de verordening betreffende milieumaatregelen in de landbouw ligt een indeling in drie dergelijke categorieën voor de hand: milieuvriendelijke productieve landbouw, niet-productief grondbeheer en opleiding en demonstratieprojecten. Deze indeling wordt toegelicht in tabel 1. 4. In de milieuprogramma's voor de landbouw van alle lidstaten behalve Nederland ligt het accent op de eerste categorie: in de EU als geheel heeft meer dan 80 % van de uitgaven in het kader van de programma's tot doel milieuvriendelijke productieve landbouw te Typa maatregel /% van begroting B Dk D El E F Irl I NL L Os P Fin S UK EU-15 1 (a) biologische landbouw 20% 24% 1% 14% 4% 3% 2% 23% 2% 1% 17% 4% 6% 15% 2% 8% 1 (b) landbouw met verbeteringen op milieugebied 1 (c) Instandhouding van minder intensieve systemen 58% 46% 56% 35% 35% 15% 49% 43% 32% 39% 59% 18% 42% 6% 53% 41% 5% 16% 21% 0% 15% 79% 21% 22% 0% 56% 21% 68% 42% 71% 30% 35% 2 niet-productief grondbeheer 14% 14% 21% 50% 42% 3% 24% 10% 0% 3% 3% 6% 7% 1% 14% 14% 3 opleiding en demonstratieprojecten 3% 0% 1% 0% 4% 1% 4% 2% 66% 0% 0% 4% 5% 7% 0% 3% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Tabel 1. 5. : Geraamde uitsplitsing naar categorie maatregelen van de in elke lidstaat begrote uitgavan (tot 1996 goedgekeurde programma's) Type maatregelen • 1 (*) Wotoflf clw landbouw D 1(b) Ibndbouw m«l vwbMMlngwi op O 1 ( e) kulandheudlng vwi mmdtr M w i i l nw tytlMnMi R ] fM-produclltf g r w i a x t wM • S oplwdlng tn dwnonftlrtfi»pro)»cl«n Figuur 1. S 10 ondersteunen. Om een vollediger vergelijking van de programma's mogelijk te maken is deze categorie onderverdeeld op grond van de intensiteit en de aard van de milieuverplichtingen. Onderstreept dient te worden dat, aangezien in elk programma weer andere begrippen worden gehanteerd, bij de interpretatie van een indeling in categorieën de nodige voorzichtigheid aan de dag moet worden gelegd en daarop gebaseerde cijfers als schattingen moeten worden beschouwd. In tabel 1. 5 is de globale raming opgenomen van de procentuele verdeling van de uitgaven die zijn begroot voor de programma's die in de periode tot maart 1996 zijn goedgekeurd. Deze zelfde verdeling van de in elke lidstaat begrote uitgaven is ook weergegeven in figuur 1. 5. De betrokken verdeling illustreert de uiteenlopende benaderingen waarvoor in elke lidstaat van de Europese Unie is gekozen wat de uitvoering betreft. Zo legt Nederland zich bijvoorbeeld vooral toe op demonstratie- en bewustmakingsprojecten. De programma's van verscheidene lidstaten, waaronder met name Finland, Frankrijk, Luxemburg, Portugal en Zweden, en ook die van sommige Duitse deelstaten bevatten belangrijke maatregelen om bestaande extensieve productiemethoden in stand te houden, terwijl dergelijke maatregelen in de Griekse programma's volledig ontbreken. Over de uitvoering in elke lidstaat in de periode tot en met 1997 zal een werkdocument worden opgesteld, dat zal worden voorgelegd aan het STAR-Comité. il 2. H ET BELEIDSKADER VAN DE EG Hieronder wordt beschreven hoe de milieuprogramma's voor de landbouw zijn verbonden met andere GLB-maatregelen en met het communautaire beleid in het algemeen, en hoe de milieudoelstellingen deel uitmaken van het GLB als geheel. 2. 1 Interactie met de gemeenschappelijke marktordeningen Al vele jaren worden milieumaatregelen opgenomen in structuurprogramma's, maar de milieuprogramma's voor de landbouw zijn daarentegen nauw verbonden met de marktregelingen van het GLB, en vooral met de hervorming daarvan in 1992. De steun is bok afkomstig uit de afdeling Garantie van het EOGFL en toepassing van de betrokken verordening verordening betreffende milieumaatregelen in de landbouw heeft uitdrukkelijk tot doel enerzijds een begeleidende rol te spelen bij de hervormingen van het GLB, en anderzijds tot het welslagen van die hervormingen bij te dragen. verplicht. Die is voor lidstaten alle Wat de marktregelingen betreft, is in diverse sectoren duidelijker geworden dat er positieve milieu-effecten optreden dankzij de in de steunsystemen aangebrachte wijzigingen en dankzij het feit dat aan de toekenning van sommige premies voorwaarden op milieugebied worden verbonden. Voor zover de marktregelingen de productie bevorderen, kunnen zij de landbouwers echter stimuleren om methoden in te voeren die een belasting voor het milieu betekenen. Specifieke voorbeelden daarvan zijn de steun voor voedergranen en andere premies die het minder aantrekkelijk maken om extensieve veehouderij in stand te houden. Deze aspecten zijn behandeld in de publicatie van de Commissie "Agriculture and Environment"20, waarin er de nadruk op wordt gelegd dat bij duurzame productiesystemen de kosten en baten op milieugebied ten volle in elke beoordeling van de economische doelmatigheid dienen te worden geïntegreerd. De meest recente ontwikkeling op dit gebied betreft de regeling voor groenten en fruit, die de telersverenigingen ertoe verplicht milieumaatregelen toe te passen21 en waarin specifiek wordt verwezen naar de doelstellingen van de verordening betreffende milieumaatregelen in de landbouw (zie de bovenstaande tabel 1. 1). Dergelijke maatregelen in het kader van de marktregeling kunnen tot gevolg hebben dat in mindere mate gebruik wordt gemaakt van de milieuprogramma's voor de landbouw in het kader van Verordening 2078/92. De Commissie stelt zich tot doel ervoor te zorgen dat op nationaal niveau sprake is van de nodige samenhang bij de toepassing van de maatregelen in het kader van de marktordening voor groenten en fruit en de voor die sector van belang zijnde maatregelen op grond van Verordening 2078/92, en dat de hand wordt gehouden aan de algemene beginselen inzake overheidssteun voor het bereiken van milieudoelstellingen. Als verbintenissen inzake een milieuvriendelijke landbouw worden aangegaan, mogen positievere milieu-effecten worden verwacht van de betrokken productieactiviteiten, waarvoor de landbouwer eventueel ook marktsteun ontvangt. Zo kunnen de milieumaatregelen in de 20 "Agriculture and Environment", A. Cammarala, CAP Working Notes Series, Europese Commissie, Luxemburg, 1997, ISBN 92-827-3942-2. 21 Artikel 15, lid 4, van Verordening (EG) nr. 2200/96 van de Raad van 28. 10. 1996 houdende een gemeenschappelijke ordening der markten in de sector groenten en fruit, PB nr. L 297 van 21. 11. 1996, blz. 1. 12- landbouw bijdragen tot verbeteringen ten aanzien van de invloed die de via de marktregelingen ondersteunde landbouw op het milieu uitoefent. Dit effect is bijzonder uitgesproken als het gaat om overeenkomsten die de hele productie van een landbouwbedrijf betreffen. 2. 2 Structuurbeleid, cohesie en werkgelegenheid is beschreven De bijdrage die de structurele programma's en maatregelen (regionale programma's in het kader van de doelstellingen 1, 5b en 6, maatregelen in het kader van doelstelling 5a en projecten en netwerken in het kader van Leader) leveren aan het bereiken van de in de publicatie "Agriculture and Environment"22. milieudoelstellingen, Aanvankelijk vielen onder doelstelling 5a ook enkele milieumaatregelen zoals de extensiveringspremie en langdurige braaklegging om milieuredenen. Deze zijn vervangen door de overeenkomstige maatregelen van Verordening 2078/92. Van de maatregelen die onder doelstelling 5a zijn blijven vallen, zijn er echter twee die van bijzondere betekenis zijn voor de relatie tussen landbouw en milieu: de steun aan landbouwers in bergstreken en andere probleemgebieden om hen te compenseren voor de permanente natuurlijke handicaps waarmee de landbouw er te kampen heeft (compenserende vergoedingen), en de investeringssteun ter verbetering van het natuurlijke milieu. De compenserende vergoedingen hebben tot doel de landbouw in probleemgebieden waar het landelijke milieu moet worden beschermd, te ondersteunen door de landbouwers te compenseren voor de natuurlijke handicaps waarmee zij bij hun bedrijfsvoering te maken hebben. De agrarische probleemgebieden vallen grotendeels samen met de gebieden waar minder intensieve landbouw wordt beoefend die waardevol is voor het milieu. Er kunnen investeringsprogramma's worden uitgewerkt om te voorzien in de kapitaalbehoeften die zich bij de milieumaatregelen in de landbouw voordoen. In sommige gevallen is het welslagen van die milieumaatregelen afhankelijk van kapitaalinvesteringen, terwijl in andere gevallen de scheidingslijn tussen kapitaalinvesteringen en activiteiten die in aanmerking komen voor steun in het kader van de verordening betreffende milieumaatregelen in de landbouw, moeilijk te trekken valt. Bij de investeringssteun die wordt toegekend via maatregelen in het kader van doelstelling 5a en programma's in het kader van de doelstellingen 1 en 6, bestaat een veel breder scala van mogelijkheden dan bij de milieumaatregelen in de landbouw en de coördinatie tussen beide soorten regelingen kan problemen opleveren. Voor de goedkeuring en uitvoering van enerzijds de programma's voor plattelandsontwikkeling, en anderzijds de milieuprogramma's voor de landbouw gelden uiteenlopende procedures, tijdschema's en criteria, wat de mogelijkheden om kapitaalsteun en milieusteun in de landbouw op elkaar af te stemmen verder beperkt. In het algemeen gesproken kunnen regionale programma's, waaronder ook die in het kader van doelstelling 5b, milieuacties in de landbouw omvatten, en dan vooral maatregelen die tot doel hebben natuurgebieden en traditionele landschappen te beschermen. Zoals ook bij de Structuurfondsen gebruikelijk is, ligt de communautaire bijdrage aan de milieuprogramma's voor de landbouw hoger in de onder doelstelling 1 vallende regio's met een ontwikkelingsachterstand (75 % uit het EOGFL) dan in de overige regio's (50 % uit het EOGFL). Wat het cohesie-effect van de programma's betreft, blijkt uit de eerste gegevens dat 22 Zie voetnoot 20. 13- de grotere programma's vooral ten goede komen aan landbouwers buiten de regio's van doelstelling 1, wat erop kan duiden dat de autoriteiten in die regio's van doelstelling 1 meer moeite hebben om programma's op te zetten of dat het verschaffen van de nationale bijdrage van 25 % voor hen een probleem vormt. Het Comité van de regio's23 heeft er zijn bezorgdheid over uitgesproken dat het feit dat via de milieuprogramma's voor de landbouw steun wordt verleend om de landbouw minder intensief te maken, een daling van de werkgelegenheid zou kunnen veroorzaken. Dit wordt echter niet bevestigd door de enkele studies die zijn uitgevoerd. Volgens deze studies is sprake van een neutraal of positief effect op de werkgelegenheid, vooral in die gevallen waarin de verbintenissen landbouw vereisen dat het beheer van landbouwgrond wordt verbeterd. inzake een milieuvriendelijke 2. 3 Internationale overeenkomsten De uitvoering van de verordening betreffende milieumaatregelen in de landbouw draagt ertoe bij dat de Europese Unie de verplichtingen kan nakomen die zij heeft aangegaan in het kader van de op de Milieuconferentie van Rio in 1992 overeengekomen "Agenda 21". De ondertekenaars van het Verdrag inzake biologische diversiteit hebben zich ertoe verplicht nationale plannen voor de instandhouding en het duurzame gebruik van de biodiversiteit op te stellen. Door de hervorming van 1992 waren de GLB-instrumenten, met inbegrip van de begeleidende acties, reeds gedeeltelijk afgestemd op de verbintenissen die de Gemeenschap heeft aangegaan in de in 1993 gesloten Overeenkomst van de Uruguay-Ronde. De EU heeft er zich in die Overeenkomst toe verbonden het totaalbedrag aan steun die zij toekent op basis van de fysieke opbrengsten, te beperken. Milieusteun valt onder de zogenaamde "green box" en is vrijgesteld van kwantitatieve beperkingen. In OESO-verband is in 1996 in Helsinki een seminarie gehouden over de milieuvoordelen die de landbouw biedt24. Verscheidene lidstaten van de EU hebben er hun milieuprogramma's voor de landbouw gepresenteerd in de vorm van landenstudies en door de Europese Commissie zijn twee uit communautair oogpunt geschreven documenten ingediend25, namelijk een document over de toepassing van de verordening en een ander, door onafhankelijke deskundigen vervaardigd document waarin wordt gesteld dat de biologische diversiteit in Europa voor een belangrijk deel afhankelijk is van het voortbestaan van bepaalde extensieve landbouwsystemen. De deelnemers waren het er in de conclusies van het seminarie over eens dat landbouwactiviteiten zowel gunstige als schadelijke effecten op het milieu hebben en dat de uitdaging voor het beleid erin bestaat de schadelijke effecten te verminderen en de gunstige effecten te vergroten; voorts waren zij van mening dat het onwaarschijnlijk is dat de doelstellingen op het gebied van landbouw en milieu, waaronder het streven het landschap in stand te houden, door een hervorming van het landbouwbeleid alleen kunnen worden bereikt: daarvoor zijn specifieke maatregelen in de sfeer van het milieubeleid nodig. Geen enkele 23 Advies van het Comité van de regio's over de regionale gevolgen van de GLB-hervorming, CdR 17/96, 19. 2. 1996, blz. 7. 24 OECD Seminar on the Environmental Benefits from Sustainable Agriculture, Helsinki, Finland, 10-13 september 1996. 25 OECD:COM/AGR/ENV/EPOC/596/112. 1 4- afzonderlijke beleidsoptie is op zichzelf toereikend: er bestaat een breed scala van mogelijke benaderingen, die variëren van vrijwillige maatregelen, de verspreiding van onderzoekresultaten en onderwijs en opleiding tot dwingende voorschriften en financiële stimulansen en sancties voor de landbouwers. Bovendien erkenden de deelnemers aan het seminarie dat, voor zover milieuvoordelen afhankelijk zijn van voortzetting van landbouw, de mogelijkheden om de steun volledig los te koppelen van de productie beperkt zijn. Landbouwers mogen echter slechts dan worden betaald voor het verrichten van milieudiensten waarvoor de markt niet kan zorgen, als hun landbouwactiviteiten een referentieniveau overtreffen, waarbij dat referentieniveau bijvoorbeeld kan worden gebaseerd op goede landbouwmethoden in de betrokken regio. Een verdere conclusie van het seminarie was dat de beleidsinstrumenten doorzichtig, gericht en op specifieke milieusituaties afgestemd dienen te zijn, dat nauwgezet moet worden nagegaan of de voorschriften worden nageleefd en of er sprake is van een doelmatige uitvoering en dat moet worden geëvalueerd in hoeverre de vooraf bepaalde doelstellingen zijn bereikt. 2. 4 Milieubeleid De milieuprogramma's voor de landbouw en de betrokken maatregelen sluiten nauw aan bij de landbouwdoelstellingen van het vijfde communautaire milieu-actieprogramma26, waaronder de doelstelling duurzame landbouwmethoden te bevorderen. In het voortgangsverslag van de Commissie over de uitvoering van het vijfde milieu-actieprogramma27 is de nadruk gelegd op de noodzaak de op milieugebied gestelde eisen te integreren in het landbouwbeleid in het algemeen28. Ten aanzien van de milieuprogramma's voor de in het voortgangsverslag geconcludeerd dat een evaluatiemethodologie dient te worden uitgewerkt en dat, op voorwaarde dat sprake is van een doeltreffende uitvoering in de lidstaten, een uitbreiding van de betrokken maatregelen in overweging dient te worden genomen. landbouw wordt Bij de richtlijn inzake het behoud van de vogelstand29 zijn maatregelen ter bescherming van bepaalde vogelsoorten geïntroduceerd, zoals de aanwijzing van speciale beschermingszones. Op grond van de habitatrichtlijn wijzen de lidstaten plaatsen van speciaal belang voor de biodiversiteit aan die samen een coherent Europees ecologisch netwerk, "Natura 2000" genoemd, zullen vormen. Voor die habitats die gronden omvatten waarop van oudsher landbouw wordt bedreven, kunnen milieumaatregelen in de landbouw worden toegepast zoals het beperken van het gebruik van bestrijdingsmiddelen en kunstmest, het niet bewerken van een strook rond de akkers en het verrichten van de landbouwwerkzaamheden volgens een schema waarin rekening wordt gehouden met de natuur. Bovendien kan de maatregel inzake het om milieuredenen uit productie nemen van grond worden gebruikt om verwilderde habitats zoals waterrijke gebieden tot stand te brengen. Ter uitvoering van de nitraatrichtlijn30 wijzen de lidstaten op grond van de resultaten van het onderzoek van watermonsters kwetsbare zones 26 COM (92)23 van 27. 3. 1992. 27 COM (95)624 def. van 10. 1. 1996. Het voorstel van de Commissie voor een besluit van het Europees Parlement en de Raad over het voortgangsverslag strekt ertoe dat de Gemeenschap zich vastlegt op een beleid van verdere integratie van de milieu-eisen in het landbouwbeleid. 28 In artikel 130R van het Verdrag van Rome is bepaald dat de eisen terzake van milieubescherming moeten worden geïntegreerd in het bepalen en uitvoeren van Gemeenschapsbeleid op andere gebieden. 29 Richtlijn 79/409/EEG van 2. 4. 1979, PB nr. L 103 van 2. 5. 1979, blz. 1. De betrokken regeling is ingepast in de meer omvattende Richtlijn 92/43/EEG van 21. 5. 1992 inzake de instandhouding van de natuurlijke habitats en de wilde flora en fauna, PB nr. L 206 van 22. 7. 1992, blz. 7. 30 Richtlijn 91/676/EEG van 12. 12. 1991 inzake de bescherming van water tegen verontreiniging door nitraten uit agrarische bronnen, PB nr. L 375 van 31. 12. 1991, blz. 1. 15- aan en stellen zij voor die zones actieprogramma's op die een verplicht karakter dragen en gewoonlijk beperkingen opleggen aan de landbouwactiviteiten31. Bovendien worden codes van goede landbouwpraktijken bevorderd. In verscheidene lidstaten zijn in het kader van de milieuprogramma's voor de landbouw extra maatregelen ter beperking van de effecten van uitspoeling genomen, waaronder het onder water zetten van grond, de omzetting van akkerland in weidegrond en het beperken of beëindigen van nitraatbemesting. De Commissie heeft een kaderrichtlijn inzake water32 voorgesteld waarin alle aspecten van het waterbeleid worden bijeengebracht met het oog op coördinatie van de in de stroomgebieden te nemen maatregelen. Veel milieuprogramma's voor de landbouw bevatten reeds maatregelen ter verbetering van de waterkwaliteit. 2. 5 Genetische diversiteit en onderzoek In de programma's zijn maatregelen opgenomen voor het fokken van plaatselijke rassen die dreigen te verdwijnen, voor het beschermen van plantaardige genetische diversiteit voor de landbouw en voor het stimuleren van de plantaardige en dierlijke biodiversiteit. Het specifieke programma voor landbouwkundig en visserijonderzoek (FAIR) ter uitvoering van het vierde communautaire kaderprogramma voor onderzoek (1994-1998) heeft onder meer betrekking op de interacties tussen landbouw en milieu33. Over de via de milieuprogramma's voor de landbouw ondersteunde activiteiten op het gebied van genetische diversiteit en de door de Gemeenschap gesubsidieerde onderzoekprojecten en andere studies op dit terrein zal een werkdocument worden opgesteld dat zal worden voorgelegd aan het STAR-Comité. 2. 6 Dierenwelzijn en jacht Via de milieuprogramma's voor de landbouw kan geen steun worden verleend voor activiteiten die in strijd zijn met de communautaire normen op het gebied van het welzijn van dieren. Hoewel in de eerste uitvoeringsjaren op dit punt geen problemen zijn gerezen, neemt de Commissie in alle beschikkingen tot goedkeuring van een milieuprogramma voor de landbouw de bepaling op dat het programma wordt goedgekeurd onverminderd de communautaire voorschriften betreffende het welzijn van dieren. Wat in het wild levende dieren betreft, komen maatregelen die er specifiek op zijn gericht gebieden te ontwikkelen waar dieren kunnen worden bejaagd en afgeschoten, niet voor steun in aanmerking. 31 Met name mag de hoeveelheid mest die elk jaar op een hectare wordt uitgereden, niet meer dan 170 kg N bevatten. 32 COM(96)59 def. van 21. 2. 1996, "Het waterbeleid van de Europese Gemeenschap". 33 Werkprogramma 1996 voor landbouwkundig en visserijonderzoek, punt 4. 1. 2. 16- 3. UITVOERING VAN DE PROGRAMMA'S IN DE PERIODE TOT EN MET 1997 3. 1 De eerste fase: goedkeuring van de programma's Volgens de verordening betreffende milieumaatregelen in de landbouw moesten de programma's uiterlijk op 30 juli 1993 bij de Commissie worden ingediend met het oog op goedkeuring ervan. De Commissie heeft de meeste programma's binnen die termijn of niet veel later ontvangen. Eind 1993 had de Commissie haar analyse van alle ingediende programma's voltooid. Meestal moesten de inhoud van het programma en de raming van de benodigde middelen worden aangepast om een en ander nauwer te laten aansluiten bij het bepaalde in de verordening betreffende milieumaatregelen in de landbouw. De aanvankelijke vertragingen hadden tot gevolg dat in 1993 slechts 16 programma's konden worden goedgekeurd. In 1994 zijn echter 83 nieuwe programma's en wijzigingen goedgekeurd en in 1995 waren dat er 59. Tegen eind 1996 waren de milieuprogramma's voor de landbouw in alle lidstaten van start gegaan behalve in Luxemburg, waar de uitvoering aanzienlijke vertraging had opgelopen. 3. 2 Ramingen van de benodigde EOGFL-middelcn en besteding van die middelen De aanvankelijke ramingen van de middelen die het EOGFL zou moeten verstrekken in de eerste vijfjaar van de looptijd van de programma's (1993-1997), waren uitermate hoog. Het Tabel 3. 1: Ontwikkeling van de ramingen van de benodigde EOGFL- middelen Ramingen voor 1993-1997 (EU-12) min ecu Raming van de Commissie, december 1991 Oorspronkelijke prognoses in de programma's, december 1993 Herziene prognoses, juli 1994 Benodigde middelen volgens de goedgekeurde programma's, oktober 1995 Waarschijnlijke bestedingen (voor 1997 geraamd) 2256 5830 3670 3915 2455 ging om een bedrag dat 2V6 maal zo hoog was als de raming die de Commissie in 1991 had gemaakt toen de verordening betreffende milieumaatregelen in de landbouw werd goedgekeurd. Zoals in tabel 3. 1 is aangegeven, zijn de betrokken bedragen in neerwaartse zin herzien toen er eerste besprekingen met de lidstaten over werden gevoerd en vervolgens naarmate de programma's werden goedgekeurd en uitgevoerd. Voor de nieuwe lidstaten zijn de betrokken bedragen vastgelegd in een verklaring bij het Toetredingsverdrag. In totaal gaat het om 1529 miljoen ecu voor de periode 1995-1997. In tabel 3. 2 (a) worden de ramingen en de in de goedgekeurde programma's opgenomen bedragen vergeleken met de waarschijnlijke werkelijke bestedingen. Deze laatste zijn het meest 17- achtergebleven in die lidstaten en regio's waar milieuprogramma's voor de landbouw een nieuw type beleid betekenden, wat bijvoorbeeld het geval was in delen van Italië en in Spanje en Griekenland. In lidstaten die al ervaring hadden met het beheer van dergelijke programma's, zoals Oostenrijk, Finland, Duitsland en Frankrijk, zijn de programma's sneller ten uitvoer gelegd. In de EU-12 is tot en met 1996 in elk jaar minder uitgegeven dan het bedrag dat op de begroting was uitgetrokken (tabel 3. 2 (b)). Wat de EU-15 betreft, was in 1995 sprake van een EOGFl-bildrage win ecu Prugnoaaa benodigde middulen (1) programma's (2) Begroot In goedgekeurde 1803-1867 min «au (3) In H Van In % van goedge keurde middalan 25 56 1050 120 400 690 210 650 7 71 151 192 3622 525 406 495 5047 B Dk D B E F 1(1 I L NL P UK If- Fin 8 EU3(<I EU 15 Tabel 3. 2(a) 18 30 986 22 399 626 144 511 6 55 150 111 3056 716 403 223 3 19 918 11 125 509 163 432 4 25 148 98 2458 806 399 126 1331 18% 63% 93% 49% 3 1% 8 1% 113% 85% 78% 46% 99% 88% 80% 113% 99% 57% 12% 34% 87% 9% 31% 74% 78% 66% 60% 35% 98% 51% 68% 154% 99% 25% 75% Figuur 3. 2(a) min aou IMS EU-15bagroot EU-15 baetead EU-12 bagroot EU-12 beatead (1) Op basis van de herziene ramingen van de lidstaten (2) Situatie dec 1996 (3) Raming voer 1997 (4) 1995-1997 1MT mm 11*3 1M7 1942 1311 Tabel 3. 2(b) Figuur 3. 2(b)! •EU-15 bagroot -EU-15 baataad •EU-12 bagroot -EU-12 bw*a«d aanzienlijke onderbesteding die het gevolg was van de late uitvoering van de programma's in de nieuwe lidstaten. In deze landen vonden de eerste betalingen pas in 1996 plaats. Voor Oostenrijk en Finland werden de uitgaven over twee jaar ten laste van het begrotingsjaar 1996 gebracht, waardoor in dat begrotingsjaar de uitgaven in de EU-15 iets groter waren dan de beschikbare middelen. Wat het begrotingsjaar 1997 betreft, zijn voor de Italiaanse programma's de uitgaven over twee jaar in rekening gebracht. Volgens de jongste ramingen zal in het begrotingsjaar 1997 ongeveer 350 miljoen ecu meer worden uitgegeven dan het op de begroting uitgetrokken bedrag. 3. 3 In totaal voor de programma's beschikbaar gestelde middelen De milieuprogramma's voor de landbouw worden medegefinancierd door de Gemeenschap (EOGFL, afdeling Garantie). In de regio's van doelstelling 1 bedraagt deze communautaire bijdrage 75 %, in de overige regio's 50 %. Het resterende gedeelte van de medefinancierbare uitgaven voor de programma's wordt betaald door de lidstaat of de regio. In tabel 3. 3. is Totaal medefinancierbare uitgaven 1993- 1997 (min ecu) j T a b el 3. 3. : Uitvoering 1993-1997 (raming) aangegeven hoeveel in elke lidstaat in totaal aan de programma's is besteed in de periode tot 18- en met 1997 (voor 1997 betreft het een raming). Deze totale uitgaven zijn ook uitgesplitst in de bijdrage van de Gemeenschap en het uit nationale middelen gefinancierde gedeelte. Vijf lidstaten nemen samen 86 % van de betrokken uitgaven voor hun rekening. Het gaat daarbij om de programma's die de meest grootschalige toepassing kennen. Tabel 3. 4 geeft een overzicht van de uitgaven door het EOGFL. Deze tabel maakt duidelijk dat de programma's in Duitsland, Frankrijk, Portugal en het Verenigd Koninkrijk vrij snel operationeel zijn geworden. In de meeste lidstaten hebben zich bij het opzetten van de ONTWIKKELING VAN EOGFL-aandeel in uitgaven (min ecu) Lidstaat 1993 1994 1995 1996 1997 B Dk D El E F Irl I L NL 08 P Fin S UK EU 15 Tabel 34 37 8 67 2 123 14 73 10 123 231 3 223 16 106 19 54 39 20 485 2 6 232 2 33 119 43 42 541 40 257 43 -26_ 1391 304 10 54 144 100 336 4 12 264 58 143 83 36 1556 Totaal t/m 1997 3 19 918 11 125 509 163 432 4 25 805 148 399 126 98 3786 Figuur 3. 4 programma's vertragingen van twee of meer jaren voorgedaan. De ontwikkeling van nieuwe programma's is nog niet beëindigd. In Denemarken zijn de programma's in 1997 herzien en opnieuw opgestart. In het Verenigd Koninkrijk, Griekenland en Zweden worden momenteel belangrijke nieuwe programma's ontwikkeld of zijn onlangs dergelijke programma's van start gegaan. Voor de meeste lidstaten waren 1996 en 1997 de eerste complete uitvoeringsjaren. In tabel 3. 5 zijn de geraamde uitgaven in 1997 vermeld. Uit die gegevens blijkt dat in de meeste lidstaten sprake is van een hoog uitvoeringsniveau. Tabel 3. 5 bevat ook gegevens over het aandeel van Totaal madeflnanclerbare uitgaven 1997 (min ecu) Lidstaat EOGFL Lidstaat Totaal B Dk D El E F Irl I L NL O» P Fin S UK EU16 Tabel 3. 6 2 9 304 10 54 144 100 336 4 12 265 56 143 83 36 1567 1 9 124 3 18 144 33 224 4 11 244 19 143 83 34 3 17 428 13 72 287 134 560 9 23 509 77 285 166 70 2652 Totale uitgaven voor 1997 voor V. 2078 (bijdragen van EOGFL en lidstaat) Mateumaatragtlwi kt da tandbouw alt % van IOOn. <<jltgw«fl 1 (M Figuur 3. 8(a) Tabel 3. 6 (b) en figuur 3. 6 (b) de milieuprogramma's voor de landbouw in de totale uitgaven van de afdeling Garantie van het EOGFL. Gemiddeld gaat het om 3,6 %. In de nieuwe lidstaten is dat aandeel echter veel groter, namelijk tussen 7 % in Zweden en 22 % in Oostenrijk. Zoals blijkt uit tabel 3. 6, maken 19 « de uitgaven voor de milieuprogramma's voor de landbouw, ondanks de hoge bedragen die in enkele lidstaten worden besteed, slechts 1,6 % à 1,8 % uit van de totale EU-begroting. mifjard ecu uitvoering 1993 1994 1995 1996 raming 1997 Totale EG-begroting 67. 760 65,929 73,555 85,094 87,651 Verdeling begroting 1996 V. 2078/B2 J%„ , waarvan EOGFL-Gêmnté 34,590 32,970 34,503 39,108 41,233 waarvan mÈmjmtmtrsgehn In da landbouw 123 231 485 1,391 1. 557 f^aVâWafiA aBBBB^BaaaaaaBSSBBBiiBfiSE V^W'JtJ ml h % van total» begroting 0. 18% 0. 35% 0. 66% 1. 63% 1. 78% Tabd 3. 6 3. 4 Gegevens over de concrete uitvoering Halverwege het begrotingsjaar 1997 waren met landbouwers 1,35 miljoen overeenkomsten ondertekend, die betrekking hadden op 17% van alle landbouwbedrijven en alle in de landbouw werkzame personen in de EU. Tabel 3. 7 geeft een uitsplitsing per lidstaat. In Lidstaat A8"1*8' Totaal aantal In landbouw deelnemers werkzame personen Bfflfflrtjgden B Pk D El* E F Irl I** L NL ö«*~ P Rn S UK EU15 1242 6193 554 836 1839 29599 177 695 23855 63 841 1922 5854 180 000 125 479 91509 68 969 21462 1356 315 I x i. ooo 102 114 1197 780 1119 1080 140 1489 6 243 267 507 156 124 533 7857 % 1% 7% 46% 0% 3% 16% 17% 4% 32% 2% 67% 25% 59% 56% 4% 17% il * gegevens voor 1995; "gegevens voor 1996; Tabel 3. 7. Aantal deelnemers op 15. 4. 1997 "geraamd Figuur 3. 7 Oostenrijk werd met de maatregelen bijna 70 % van de in de landbouw werkzame personen bereikt, in Finland, Duitsland en Zweden circa 50 %. De overeenkomsten hadden betrekking op 22,3 miljoen ha of 17 % van de oppervlakte cultuurgrond (OCG). Volgens dit criterium waren de programma's met de grootste reikwijdte die in Oostenrijk, Luxemburg en Finland (meer dan 70% van de OCG). In Zweden en Duitsland bestreken de programma's meer dan 30 % van de OCG (tabel 3. 8). In de EU-15 bedroeg de premie per jaar gemiddeld 117 ecu per hectare. In de meeste lidstaten lag de gemiddelde premie per hectare tussen 60 en 150 ecu (figuur 3. 8(b)). Voor Griekenland en Italië zijn geen cijfers beschikbaar. Nadere gegevens over de uitvoering in de lidstaten zullen worden verstrekt in een werkdocument, dat de Commissie zal voorleggen aan het STAR-Comité. Uit de bovenstaande algemene gegevens blijkt duidelijk dat sommige lidstaten in zeer belangrijke mate gebruik maken van de mogelijkheden die de verordening biedt, terwijl in andere lidstaten de uitvoering zich op een laag niveau beweegt of tot bepaalde zones beperkt blijft. Een geringe uitvoeringsgraad kan zijn toe te schrijven aan problemen die de lidstaten of regio's ondervinden om de nationale bijdrage te leveren. Binnen de lidstaten is voor die programma's die op regionale basis worden beheerd, sprake van soortgelijke verschillen. 20 Figuur 3. 8 (a) Deelneming (ha) Totale mede- flnanclarbare uitgavan 1997 (ram. ) Totale Gemiddelde THUS? »*""P" °P 5'4'1 9 97 onder V. S. 78. „ (alleen voor _\. vallende ha steun per ha) OCG (opp. cultuurgrond) (ASEU1996) x 1. 000 ha. j« %vanocg * o n d w 2 0 78 (raming) Gemiddelde premie B Dk D El' E F irl I" L NL Oa P Fin S UK 3 17 428 13 72 287 134 660 9 23 509 77 285 166 70 2662 17 94 6353 12 632 5725 801 977 97 31 2500 606 2000 1561 1322 22828 84 186 89 n. b. 81 42 147 n. b. 90 260 140 137 124 156 55 117 1366 2 716 17 344 5 741 25 092 30 277 4 444 17 294 127 1981 3 449 3 981 2 605 3 438 15 852 135 706 1% 3% 37% 0% 2% 19% 18% 6% 76% 2% 72% 15% 77% 45% 8% 17% Tabel 3. 8 'gegevens voor 1995; "gegevens voor 1998. Figuur 3. 8(b) 3. 5 Toezicht en evaluatie en de follow-up door de Commissie in de Wat de maatregelen inzake grondbeheer betreft, kunnen drie categorieën van mogelijke effecten worden onderscheiden die overeenkomen met de drie oogmerken welke met de verordening betreffende milieumaatregelen landbouw worden nagestreefd : milieu-effecten, effecten op de landbouwproductie en sociaal-economische effecten. Voor de maatregelen inzake openstelling voor het publiek en opleiding en demonstratieprojecten zijn andere criteria nodig. In 1995 heeft de Commissie een handleiding voor het toezicht en de evaluatie opgesteld waarin alle te analyseren aspecten worden besproken. De Commissie heeft deze handleiding in de vorm van een werkdocument voorgelegd aan het STAR-Comité34. Dit werkdocument geeft een overzicht van alle aspecten waarmee bij het plannen van de evaluatie rekening moet worden gehouden, en behandelt de grondbeginselen zoals de noodzaak gegevens over de oorspronkelijke situatie te verzamelen. Na de goedkeuring van de uitvoeringsverordening, waarin is bepaald dat de lidstaten zorg moeten dragen voor het toezicht op en de evaluatie van de programma's35, heeft de Commissie van alle lidstaten behalve Luxemburg en Portugal bijzonderheden over de gehanteerde toezicht- en evaluatiestrategie ontvangen. In de periode tot oktober 1997 zijn officiële evaluatieverslagen ontvangen over sommige programma's in Oostenrijk, Finland, 34 35 Inmiddels zijn de opeenvolgende werkdocumenten hierover geconsolideerd in werkdocument VI/3872/97. Verordening (EG) nr. 746/96 van de Commissie, artikel 16. 21 - Frankrijk, Duitsland, Griekenland, Italië, Nederland, Spanje, Zweden en het Verenigd Koninkrijk. De meeste evaluatieverslagen voldoen grotendeels aan de criteria die de Commissie in 1995 heeft uiteengezet. In een STAR-werkdocument zal nader op de resultaten worden ingegaan en in dat document zullen ook de adressen worden vermeld waar de verslagen verkrijgbaar zijn. Hieronder worden nu reeds enkele van de belangrijkste conclusies weergegeven, waarbij echter wel in gedachten moet worden gehouden dat voor de meeste programma's het evaluatieproces nog in een vroeg stadium verkeert. De verschillen qua uitvoering van de programma's zijn toe te schrijven aan diverse factoren, waaronder het eventuele vroegere milieubeleid in de landbouw, de indruk die men heeft wat de uitvoerbaarheid van de maatregelen betreft, de voorwaarden op landbouw- en milieugebied die op regionaal of plaatselijk niveau worden gesteld, en de beperkte beschikbaarheid van begrotingsmiddelen en de keuzes die als gevolg daarvan op nationaal niveau worden gemaakt. In de verslagen wordt geconcludeerd dat de hoogte van de premie afhankelijk is van de mate van doelgerichtheid van de maatregel, de betrokken landbouwactiviteit, de mate waarin beperkingen worden opgelegd, het verwachte of gewenste niveau van actieve deelneming, de fysische omstandigheden, de productiekosten, de regionale prioriteiten en de beschikbaarheid van middelen voor de nationale bijdrage. Voor wat een doeltreffende toepassing van de programma's betreft, worden als belangrijke factoren voor het welslagen van de programma's genoemd eerdere bestuurlijke ervaring en het verstrekken van adequate informatie. Uit het tempo waarin de deelnemingspercentages zich ontwikkelen, kan worden opgemaakt dat sprake is van een sterke gelijkenis met het klassieke patroon bij innovaties : eerst gaan de vernieuwers meedoen, dan de vroege bekeerlingen en in sommige gevallen wordt het stadium bereikt dat ook de in vooruitgang geïnteresseerde meerderheid zich erbij laat betrekken. Een dergelijke gang van zaken is niet verbazend aangezien de meeste milieuprogramma's voor de landbouw van de landbouwers verlangen dat zij technische innovaties introduceren. Hoewel voorlichting en opleiding belangrijk zijn, besteden de lidstaten er doorgaans maar weinig aandacht aan. Opmerkelijke uitzonderingen zijn Nederland en in mindere mate ook Zweden. De effecten van de maatregelen op het inkomen die de landbouwers via de GMO's of andere regelingen zoals die voor de bosbouw op landbouwbedrijven verwerven, kunnen een beslissende rol spelen in het afremmen van deelneming als de landbouwers er niet van overtuigd zijn dat hun verliezen in toereikende mate worden gedekt door de betrokken milieusteun. Het gaat daarbij met name om de voor akkerbouwgewassen en om de premies voor runderen en schapen, die per dier worden toegekend en daardoor een stimulans vormen om de productie uit te breiden tot de maxima die volgens de GMO zijn toegestaan. Een nadelige invloed op de deelneming aan milieuprogramma's voor de landbouw gaat ook uit van bezorgdheid bij de landbouwer dat, als hij van akkerbouw afziet, hij geen recht op steun zal kunnen doen gelden als er een nieuw basisareaal wordt vastgesteld of als de steun volledig van de productie wordt losgekoppeld. In de melkveehouderij is bezorgdheid over de toekomst van de niet-gebruikte quota een beperkende factor voor de deelneming aan milieuprogramma's. In sommige regio's is de nieuwe milieumaatregelen geconstateerd bebossingsprogramma's. concurreerden met compensatiebedragen dat de In de evaluatieverslagen wordt ook de aandacht gevestigd op de problemen bij en de kosten van wetenschappelijk toezicht, op leemtes in de informatie over de oorspronkelijke situatie en op problemen bij het gebruik van indicatoren. Wat de ontwikkeling van indicatoren betreft, 22- draagt de Commissie bij aan de werkzaamheden binnen de EU en in internationale fora, waaronder met name de OESO. Die werkzaamheden betreffende indicatoren bestrijken een breed scala van terreinen, waaronder met name de volgende zes aspecten : in ecosystemen en watwegen terechtkomende voedingsstoffen; in ecosystemen en waterwegen terechtkomende gewasbeschermingsmiddelen; effecten op de klimaatverandering en de opwarming van de aarde; achteruitgang van de biodiversiteit wat in het wild levende dier- en plantensoorten betreft; veranderingen in cultuurlandschappen; ontwikkeling van genetische diversiteit (inheemse dieren- en plantenrassen). Om de voortgang te kunnen volgen die bij de uitvoering en de evaluatie van de milieuprogramma's voor de landbouw wordt gemaakt, houdt de Commissie regelmatig bilaterale vergaderingen met de lidstaten. Hierdoor was de Commissie vroeg op de hoogte van de ontwikkeling van de programma's, van de problemen die bij de uitvoering werden ondervonden en van het grote aantal wijzigingen die de lidstaten spoedig na de goedkeuring van de programma's hebben ingediend. 3. 6 Beoordeling van de maatregelen per categorie36 3. 6. 1 Milieuvriendelijke productieve landbouw biologische landbouw (1) In sommige lidstaten is bij de consumenten de vraag naar biologische producten de afgelopen jaren fors gestegen. De voordelen voor het milieu die aan overschakeling van gewone naar biologische landbouw zijn verbonden, zijn bijzonder groot, bijvoorbeeld doordat niet langer bestrijdingsmiddelen worden gebruikt. Overal in de EU bestaan er degelijke organisaties die toezicht uitoefenen op biologische landbouwbedrijven, de betrokken normen handhaven en aan verkoopbevordering voor biologische producten doen, overeenkomstig de verordening van de Raad betreffende biologische landbouw37. In de evaluatieverslagen wordt gewezen op de aangetoonde positieve effecten op de kwaliteit van bodem en water en biodiversiteit. De rentabiliteit is afhankelijk van de afzetmogelijkheden op de markt en van de hoogte van de premies. Aangezien de markt voor biologische producten nogal onderhevig is aan verandering, zijn de effecten op het inkomen moeilijk te voorspellen. De Commissie is voornemens om ten behoeve van het STAR-Comité een werkdocument op te stellen over de steun voor de biologische landbouw. niet-biologische landbouw waarbij voor verbeteringen op milieugebied wordt (2) gezorgd Tot de aanpassingen van de landbouwmethoden waarvoor via de programma's van de lidstaten steun wordt verleend, behoren het beperken van het gebruik van productiemiddelen, het volgen van strikte tijdschema's voor landbouwactiviteiten, het onbespoten laten van stroken grond naast akkers, het inzaaien van gras als ondervrucht in gewassen, het beperken van de veebezetting, het periodiek laten overstromen van laag gelegen grond, enz. Deze en soortgelijke technieken kunnen de milieubelasting 36 Het betreft de categorieën zoals omschreven in punt 1. 10. 37 Verordening (EEG) nr. 2092/91 van de Raad inzake de biologische productiemethode en aanduidingen dienaangaande op landbouwproducten en levensmiddelen, PB nr. L 198 van 22. 7. 1991, blz. 1. 23- sterk verminderen en kunnen, mits een goed beheer wordt gevoerd, ertoe leiden dat de biodiversiteit toeneemt, dat minder bestrijdingsmiddelen worden gebruikt en dat minder voedingsstoffen verloren gaan. Dergelijke maatregelen kunnen extra werk meebrengen en een daling van de productie tot gevolg hebben. Geïntegreerde landbouwtechnieken waarbij slechts weinig chemische productiemiddelen worden gebruikt, vinden steeds meer ingang en via de milieuprogramma's voor de landbouw wordt er steun voor verleend. Net als voor de biologische productie komen er organisaties om toezicht uit te oefenen op de productie en te controleren of de normen worden nageleefd. Het ontbreken van gemeenschappelijke normen en het feit dat daardoor op sommige plaatsen steeds meer keurmerken verschijnen, hebben echter geleid tot onzekerheid voor de consumenten en anderen. In de evaluatieverslagen wordt gewezen op de complexe verscheidenheid aan maatregelen waarin de verschillende programma's voorzien. Er blijkt van voordelen voor het milieu sprake te zijn op het punt van de waterkwaliteit, het tegengaan van erosie, het behoud van het agrarische landschap, vooral als het om blijvende teelten gaat, en de instandhouding van biotische hulpbronnen. Wat de controle van de waterkwaliteit betreft, blijkt het een probleem te zijn dat het jaren kan duren voordat de positieve effecten zichtbaar worden. Dit lijkt erop te duiden dat de desbetreffende programma's decennialang zullen moeten worden voortgezet om effect te kunnen sorteren. Ook is het vaak onmogelijk om een milieuverbetering aan de bedrijfsvoering van een afzonderlijke landbouwer toe te schrijven. In sommige regio's met een vruchtbare bodem of grote aantallen dieren per bedrijf zijn slechts weinigen bereid gebleken deel te nemen aan milieuvriendelijke maatregelen die de productiecapaciteit beperken. In dergelijke gebieden kan sprake zijn van ernstige bedreigingen van het milieu en men kan zich te dien aanzien afvragen of de huidige benaderingen doeltreffend zijn. Beheersovereenkomsten in kwetsbare zones die erop zijn gericht de biodiversiteit te bevorderen, lijken zeer waardevolle positieve effecten op te leveren en er zijn op grote schaal dergelijke overeenkomsten gesloten in die gevallen waarin de autoriteiten erin zijn geslaagd om met hun promotie- en voorlichtingsactiviteiten de doelgroep te bereiken en waarin de overeenkomsten geen grote aanpassingen van de toegepaste ingrijpende landbouwtechnologie vergden. In gevallen waarin de bedrijfsvoering veranderingen moet ondergaan rol als landschapsbeheerder moeten gaan spelen, kan de hoogte van de premie een van de doorslaggevende factoren zijn voor de mate waarin van het betrokken programma gebruik wordt gemaakt. een actieve landbouwers en de De programma's blijken een duidelijk positief effect op de instandhouding van de genetische diversiteit te hebben. Van een effect op het marktevenwicht is daarentegen geen sprake. De maatregel betreffende het behoud van nuttige planten die door genetische erosie worden bedreigd, is niet in voldoende mate toegepast om conclusies te kunnen trekken. instandhouding van bestaande minder intensieve systemen (3) In dit geval kunnen de verplichtingen op milieugebied tamelijk licht uitvallen. Het kan gaan om de instandhouding van traditionele landbouwmethoden, landschapsbehoud, een gering gebruik van productiemiddelen, een lage veebezetting en, als het grasland betreft, het verbod 24- te ploegen of schade toe te brengen aan natuurwaarden van het land. De premie per hectare is dienovereenkomstig laag en is in overeenstemming met het extensieve karakter van de landbouw. In marginale landbouwgebieden waar de landbouwers zich behoorlijk moeten inspannen om op hun grond te kunnen blijven en waar de traditionele minder intensieve systemen noodzakelijk zijn om het milieu te blijven beschermen en voor de natuur zeer waardevolle plaatsen in stand te houden, kan een dergelijke maatregel echter een waardevol instrument zijn om het milieu en het door de traditionele landbouw gevormde landschap in stand te helpen houden. Soortgelijke programma's om de landbouw in agrarische probleemgebieden in stand te houden bestaan bijvoorbeeld ook bij de Structuurfondsen38. Uit de evaluatieverslagen blijkt dat maatregelen om een extensief gebruik van grasland te bevorderen en in stand te houden in verscheidene landen een belangrijk effect hebben gehad doordat zij intensivering, onderbenutting of verwaarlozing hebben voorkomen. Dergelijke maatregelen zijn gewoonlijk gebaseerd op beperking van de veebezetting en van de stikstofbemesting. Tot de milieuvoordelen behoren een geringere erosie, het behoud van het fraaie weidelandschap en de instandhouding van biotische hulpbronnen. Er is een sterker effect op het marktevenwicht als het gaat om de omzetting van akkers in extensief grasland. In sommige lidstaten is volgens schattingen sprake van een lichte daling van de productie. Het is bij deze maatregelen de bedoeling dat er milieuvoordelen optreden die de samenleving ten goede komen. Met andere woorden : de landbouwer moet voor positieve externe effecten zorgen. 3. 6. 2 Niet-productief grondbeheer (onderhoud van verlaten grond, om milieuredenen uit productie nemen, landschapselementen, openstelling voor het publiek) In het geval van maatregelen om de instandhouding of het herstel van habitats of biotopen te bevorderen, bijvoorbeeld door grond permanent onder water te zetten, moet de productie doorgaans in zeer belangrijke mate worden verminderd of zelfs volledig worden stopgezet. Toch kan de door de landbouwer aangegane verbintenis inhouden dat er op de betrokken grond heel wat werk moet worden verricht. Het is erg onwaarschijnlijk dat habitats van de hier bedoelde types tot stand kunnen worden gebracht zonder dat de overheid grond aankoopt of zonder dat overeenkomsten worden gesloten in de trant van wat in het kader van de milieuprogramma's voor de landbouw mogelijk is. Een aanzienlijke inspanning wordt eveneens verlangd van de landbouwers die zich ertoe verbinden verlaten grond vrij van struikgewas te houden om het brandgevaar weg te nemen of die zijn belast met het onderhoud van stenen muurtjes, geterrasseerde terreinen, heggen, vijvers, bronnen en agrarische landschapselementen die van essentieel belang kunnen zijn om erosie te voorkomen. Als het gaat om braaklegging voor ten minste 20 jaar, is doorgaans alle landbouwactiviteit verboden. Is echter bepaald dat ongewenste ondergroei moet worden bestreden, dan kan de beste manier om dit te bereiken erin bestaan gedurende enkele dagen dieren op de betrokken grond te laten grazen, zulks onder strikte controle. Er zijn maar weinig programma's ontwikkeld die tot doel hebben openstelling voor het publiek te bevorderen39. In één geval bleken vooral in de buurt van stedelijke centra de landbouwers te verwachten dat 38 Het betreft bijvoorbeeld de compenserende vergoedingen die in het kader van doelstelling 5a van de Structuurfondsen worden toegekend; zie punt 2. 2. 39 De wetgeving van sommige lidstaten voorziet in een algemeen recht voor het publiek om landbouwgrond te betreden. 2 5- hun vergoeding zou worden berekend op basis van de verstoring die zij ondervonden. Landbouwers zijn het «r niet altijd mee eens dat gederfde inkomsten en gemaakte kosten de meest geschikte grondslag vormen voor de berekening van de vergoeding. Uit de evaluatieverslagen blijkt dat de maatregel inzake langdurige braaklegging meestal beperkt blijft tot bepaalde zones waar specifieke doelstellingen op het gebied van natuurbehoud worden nagestreefd. De looptijd van 20 jaar kan potentiële deelnemers afschrikken. Aangezien deze maatregel van groot belang kan zijn voor het natuurbehoud, dient te worden onderzocht hoe het aantal deelnemers kan worden vergroot. Ook een analyse van de in het verleden in lidstaten opgedane ervaring lijkt erop te duiden dat een looptijd van 20 jaar zonder enige flexibiliteit ontmoedigend werkt en in sterkere mate een bepalende factor voor de deelneming is dan de hoogte van de premie. Er is onder meer voorgesteld de premie te indexeren of de landbouwers de mogelijkheid te bieden de overeenkomst op te zeggen na een kortere periode dan de volledige looptijd van 20 jaar. Uit evaluaties blijkt dat maatregelen inzake het onderhoud van verlaten landbouw- of bosgrond kunnen bijdragen aan de erosie, landschapsbehoud) en tegelijk de landbouwers zekerheid geven wat hun rol als verstrekkers van de betrokken dienstverlening betreft. Dergelijke maatregelen zijn niet van invloed op het marktevenwicht. De premie moet hoog genoeg zijn om de kosten van de landbouwers te dekken. (preventie van instandhouding 3. 6. 3 Opleiding en demonstratieprojecten Opleidingen worden op verschillende niveaus gegeven. De cursussen voor individuele landbouwers worden toegespitst op de in het nationale programma opgenomen maatregelen en op specifieke aspecten van milieubescherming en landschapsonderhoud. In sommige gevallen worden ook opleidingen verstrekt aan deskundigen die bedrijfsplannen opstellen, landbouwers adviseren of weer anderen opleiden. Demonstratieprojecten sluiten doorgaans nauw aan bij de thema's van het nationale milieuprogramma voor de landbouw en zijn er vooral op gericht aangepaste productiemethoden en de nodige kennis en technologie te verspreiden. 3. 6. 4 Geïntegreerde en voor het hele bedrijf geldende plannen het In enkele lidstaten zijn programma's opgezet die voorzien in een geïntegreerde aanpak van de uitvoering van de maatregelen. Zo is er bijvoorbeeld een regeling volgens welke alle aspecten van het individuele landbouwbedrijf worden geanalyseerd en vervolgens overeenstemming wordt bereikt over een serie maatregelen met betrekking tot de landbouwmethoden, van landschapselementen en de opleiding van de betrokken landbouwer. Het welslagen van dergelijke programma's hangt af van de kwaliteit van de planning en van de adviezen die door deskundigen worden verstrekt. Met betrekking tot overeenkomsten die voor het hele in één tussentijds betreffende dat evaluatieverslag milieuvriendelijke landbouw gebaseerd dienen te zijn op verbintenissen die voor het hele landbouwbedrijf gelden. landbouwbedrijf gelden, kan worden vermeld dat overeenkomsten instandhouding geconcludeerd habitats, creëren van alle de is 26 3. 7 Ontwikkelingen wat het beheer van de programma's betreft 3. 7. 1 Deelnemingsgraad Bij veel programma's, maar zeker niet bij alle, is de deelneming veel minder dan aanvankelijk was verwacht. De Commissie onderscheidt zes belangrijke oorzaken, die Tabel 3. 9: Oorzaken van een geringe deelneming. a) problemen en daardoor veroorzaakte vertragingen tijdens de aanloopfase van het programma kunnen sommige landbouwers ontmoedigd hebben. De meeste programma's zijn goedgekeurd en zijn nu in uitvoering, zodat de landbouwers kunnen zien dat de programma's concreet gestalte hebben gekregen en dat het de moeite waard is om serieus over de mogelijkheden na te denken; b) de deelnemingsprognoses die sommige lidstaten aan de Commissie hebben meegedeeld, waren wellicht te optimistisch; c) misschien vinden sommige landbouwers de compensatie voor kosten en gederfde inkomsten te laag en/of wordt het stimulerende element voor sommige maatregelen te laag geacht; d) voor de uit nationale of regionale bronnen te leveren bijdrage zijn geen middelen beschikbaar, e) misschien aarzelen de landbouwers om zich vast te leggen via contracten met een looptijd van 5 jaar of meer, f) aan de regelingen wordt te weinig bekendheid gegeven en er wordt niet genoeg gedaan om het gebruik ervan te bevorderen. zijn samengevat in tabel 3. 9. Daarentegen is in enkele lidstaten en regio's wel degelijk sprake van een zeer hoge deelnemingsgraad, waarbij in sommige gevallen de budgettaire mogelijkheden zijn overschreden. Door de verschillen in deelnemingsgraad is in het algemeen genomen sprake van een gebrek aan evenwicht tussen lidstaten en tussen regio's. De Commissie heeft inspanningen gedaan om de uitvoering te bevorderen in die lidstaten waar deze onvoldoende was, en streeft er anderzijds naar grenzen aan de uitgaven te stellen voor die gevallen waarin de overeengekomen financiële plafonds worden overschreden. 3. 7. 2 Bezitsvorm van de grond Bijzondere problemen hebben zich voorgedaan in het geval van verpachte grond en traditionele exploitatiesystemen zoals het gemeenschappelijk gebruik van grond of verhuurovereenkomsten die met een opzegtermijn van één jaar kunnen worden beëindigd. Wat verpachte grond betreft, moet de verpachter ervoor zorgen dat de overeenkomsten gedurende de hele looptijd ervan kunnen worden uitgevoerd. Bij sommige maatregelen en sommige programma's zijn echter landbouwers die in verband met de bezitsvorm van de grond niet aan de steunvoorwaarden konden voldoen, van deelneming uitgesloten. 3. 7. 3 Controlemaatregelen en sancties Er zijn nogal wat problemen ondervonden bij de controle op de nakoming van de verbintenissen die in het kader van de milieuprogramma's voor de landbouw zijn aangegaan. Bij veel milieumaatregelen die het grondbeheer betreffen, moeten op verschillende tijdstippen van het jaar activiteiten worden ontplooid. Terwijl bij de marktregelingen slechts één controlebezoek aan een landbouwbedrijf hoeft te worden gebracht, kunnen bij de milieuprogramma's voor de landbouw verscheidene bezoeken nodig zijn om de nakoming van alle aangegane verbintenissen te controleren. De 27 controle- en sanctieregeling is zoveel mogelijk aangepast aan het geïntegreerd beheers en controlesysteem40. 3. 7. 4 De premieberekening en de medefinancierbare maximumbedragen In principe worden de premies betaald voor verbintenissen die verder gaan dan de inachtneming van een minimumnorm, en worden zij bepaald op basis van de gederfde netto-inkomsten, de gemaakte kosten en de noodzaak voor een stimulans te zorgen. De premies omvatten dus geen inkomensbestanddelen en kunnen ook niet als subsidies worden beschouwd. De Commissie spant zich in om erop toe te zien dat de premies binnen de uit deze criteria voortvloeiende grenzen blijven, enerzijds om het bepaalde in de verordening betreffende milieumaatregelen in de landbouw te handhaven, en anderzijds om ervoor te zorgen dat de programma's hun status van maatregelen die in WTO-verband onder de "green box" vallen, kunnen behouden. In de verordening zijn van het grondgebruik afhankelijke maxima vastgesteld voor de voor medefinanciering in aanmerking komende bedragen41. Op gemengde bedrijven, bedrijven met vruchtwisseling of bedrijven waar het om een aantal uiteenlopende milieumaatregelen gaat, kan de toepassing van maximumbedragen die per stuk grond verschillen, tot verwarring leiden. 3. 7. 5 Extensivering In sommige programma's zijn maatregelen om extensivering te bereiken door een bedrag per minder gehouden grootvee-eenheid te betalen minder succesvol gebleken dan vergelijkbare op inkrimping van de veestapel gerichte maatregelen waarbij een bedrag per hectare wordt betaald voor een milieuvriendelijk beheer van de veestapel. Een specifiek probleem in het geval van steun per minder gehouden grootvee-eenheid is dat de toepassing van afzonderlijke maatregelen inzake grondbeheer onmogelijk kan zijn en dat sprake kan zijn van een halvering van de maximumpremie42. 3. 7. 6 Landschapselementen en historisch erfgoed Verscheidene lidstaten hebben ook voorstellen ingediend om steun te verlenen voor de instandhouding of realisering van typische elementen van landbouwbedrijven zoals geterrasseerde terreinen, heggen, stenen muurtjes, vijvers, alleenstaande bomen, enz. Tot de aangevoerde argumenten behoren onder meer bescherming van de belevingswaarde van het landschap (vooral uit visueel oogpunt), bevordering van de biodiversiteit, instandhouding van aloude grenzen en bescherming van het culturele erfgoed. De Commssie heeft ermee ingestemd dat dergelijke typische elementen in de medegefinancierde programma's werden gehandhaafd, doorgaans in de vorm van bijkomende maatregelen naast de hoofdmaatregelen inzake een milieuvriendelijk landbouwgrondbeheer of in combinatie met de voorwaarde dat de landbouwer op de omringende grond goede landbouwmethoden toepast. Archeologische vindplaatsen werden in de regel uitgesloten omdat er onvoldoende met het milieu verband houdende motieven voor hun bescherming zijn. Ten aanzien van sommige historische 40 Verordening nr. 746/96, artikelen 19 en 20. 41 Verordening (EEG) nr. 2078/92, artikel 4. 42 Idem. Artikel 4, lid 3. 28 overblijfselen, in het bijzonder aarden wallen en dergelijke, kan echter worden betoogd dat deze deel uitmaken van het landschap en dat voor de bescherming ervan veranderingen moeten worden aangebracht in of beperkingen moeten worden opgelegd aan de agrarische bedrijfsvoering. 3. 7. 7 Bedreigde dier- en plantenrassen In het kader van de goedkeuring van programma's ter ondersteuning van het houden van bedreigde rassen van landbouwhuisdieren heeft de Commissie een lijst opgesteld van de in aanmerking komende rassen van paardachtigen, runderen, schapen en geiten43. Bovendien zijn minimumcriteria vastgesteld waaraan moet worden voldaan om voor medefinanciering in aanmerking te komen. Er zijn verzoeken ontvangen om de criteria nader uit te werken en de betrokken maatregel tot andere rassen uit te breiden. Sommige lidstaten hebben ook maatregelen ter ondersteuning van de teelt van bedreigde plantenrassen voorgesteld en de Commissie heeft ingestemd met maatregelen ten behoeve van individuele plaatselijke rassen van landbouwgewassen die duidelijk gevaar lopen te verdwijnen. 3. 7. 8 Braaklegging gedurende ten minste 20 jaar en onderhoud van verlaten grond Voor het bereiken van sommige milieudoelstellingen is 20 jaar nodig, maar gebleken is dat een dergelijke looptijd bij de landbouwers niet populair is. Sommige lidstaten hebben braaklegging voor een periode van vijfjaar ingevoerd door zich op andere in de verordening genoemde maatregelen te baseren of door maatregelen te combineren met braakleggingsmogelijkheden die in het kader van de akkerbouwregeling bestaan. Braaklegging in het kader van het marktbeheer is echter niet mogelijk voor grasland en de gebruiksvoorwaarden zijn niet noodzakelijk optimaal uit het oogpunt van milieubeheer. Onder bepaalde uitzonderlijke omstandigheden mag het onderhoud van verlaten grond door niet-landbouwers worden verricht44. Wat het onderhoud van verlaten bosgrond betreft, heeft de Commissie zich ingespannen om te voorkomen dat van de maatregel gebruik wordt gemaakt in gevallen waarin de plaatselijke overheid verantwoordelijk is voor het onderhoud of een beroep op de eigenaar kan worden gedaan om de verantwoordelijkheid voor de bosgrond op zich te nemen. 3. 7. 9 Opleiding en demonstratieprojecten In de meeste lidstaten zijn ook maatregelen of programma's voor de opleiding van de landbouwers en demonstratieprojecten opgezet. Aangezien in veel overeenkomsten betreffende milieumaatregelen in de landbouw van de landbouwers wordt verlangd dat zij nieuwe technieken invoeren of inzicht hebben in complexe milieuprocessen en evenwichtige productiesystemen, mag worden aangenomen dat opleidingsmaatregelen, die volgens de verordening facultatief zijn voor de lidstaten, van essentieel belang zijn voor het welslagen van sommige programma's. De Commissie is voornemens om aan 43 STAR-wcrkdocumenten VI/5104/92 en VI/3879/94. 44 Artikel 5, lid 1, onder c), van Verordening nr. 2078/92 en artikel 6 van Verordening nr. 746/96. 29- het STAR-Comité werkdocumenten over opleiding en demonstratieprojecten voor te leggen. 3. 7. 10 Andere maatregelen dan de uitkering van premies Ter bevordering van milieuvriendelijke landbouwtechnieken kunnen tal van maatregelen worden bedacht waarmee geen premiebetalingen zijn gemoeid, al kunnen er wel organisatorische uitgaven zijn. Voorbeelden zijn onder meer maatregelen op het gebied van bedrijfs- en buurtplanning, voorlichting over de milieuproblematiek op landbouwbedrijven of over de natuurhistorische ontwikkeling, zelfhulpgroepen, enz. Er is een enorme hoeveelheid informatie beschikbaar over milieuprocessen en landbouwsystemen. Om de landbouwers toegang tot deze informatie te geven en hen in staat te stellen de nodige kennis op te doen zal echter een aanpak nodig zijn die van meer verbeeldingskracht getuigt dan het publiceren van brochures waarin codes van goede technologie biedt mogelijkheden om de informatie en opleiding te verschaffen welke landbouwers nodig hebben om te kunnen zorgen voor een doeltreffend beheer van het milieu waarin zij leven, en om de betrokken processen te kunnen begrijpen. landbouwpraktijken worden samengevat. De nieuwe 30 4. CONCLUSIES 4. 1 Openstaande vragen 4. 1. 1 Rechtvaardiging van steun voor bestaande extensieve systemen Bij milieumaatregelen in de landbouw die tot doel hebben bestaande extensieve is voortdurende toetsing van de mate waarin het systemen te ondersteunen, nagestreefde milieueffect wordt bereikt, een noodzaak. Dergelijke maatregelen dienen te worden toegespitst op zones waar zich echte landbouwproblemen voordoen als gevolg van de afnemende rentabiliteit van traditionele landbouwsystemen die waardevol zijn voor het milieu, en waar het opgeven van het grondgebruik of een minder zorgzaam (of in sommige gevallen juist een intensiever) graslandbeheer de logische economische keuze zou zijn. In marginale landbouwgebieden waar het gevaar voor het milieu wordt gevormd door een neiging het grasland in het geheel niet meer of althans minder zorgvuldig te beheren, moet bij de berekening van de kosten met deze economische realiteit rekening worden gehouden. In dergelijke gebieden is het uit milieuoogpunt een absolute noodzaak een bepaald type extensieve landbouw voort te zetten, zodat het heel belangrijk is passende maatregelen te nemen om de toekomst van die landbouw veilig te stellen. Ook in andere gebieden waar landbouwers premies ontvangen, moet worden aangetoond dat deze landbouwers echte inspanningen doen die het milieu ten goede komen, en na een onafhankelijke evaluatie moet zo nodig worden nagedacht over een versterking van de betrokken maatregelen. De minimumnorm inzake een aanvaardbare agrarische bedrijfsvoering die landbouwers ook zonder premies te ontvangen behoren toe te passen, is niet in de hele EU uniform. Deze minimumnorm verschilt per lidstaat en per regio afhankelijk van het niveau dat de landbouw heeft bereikt, en van plaatselijke sociaal-economische en milieufactoren. Zelfs binnen eenzelfde regio gaat het niet om een statisch concept, maar om een concept dat zich in de loop van de tijd ontwikkelt. In sommige lidstaten is de toepassing van codes van goede landbouwpraktijken verplicht, terwijl in andere lidstaten sprake is van toepassing op vrijwillige basis. Naarmate de landbouwnormen zich ontwikkelen, moeten ook de in de milieuprogramma's voor de landbouw opgenomen maatregelen worden bijgesteld, aangezien het de bedoeling is dat deze maatregelen verder gaan dan de toepassing van de minimumnormen. Het nagestreefde niveau moet echter praktisch haalbaar blijven in het licht van de omstandigheden in de betrokken regio. De berekening van de gederfde inkomsten moet worden gebaseerd op redelijke uitgangspunten met betrekking tot de inkomsten die de landbouwer niet heeft als gevolg van de door hem aangegane verbintenis. Een productiemethode of een vorm van grondgebruik waarvoor geldt dat het onwaarschijnlijk is dat de landbouwer deze zou hebben toegepast, mag dus niet als grondslag voor de berekening worden gebruikt. 4. 1. 2 Keuze van de doelgroepen Bij sommige milieumaatregelen in de landbouw die het milieu zeer ten goede komen, moeten de landbouwers hoge bedragen aan inkomsten laten schieten, bijvoorbeeld door op sommige percelen volledig van productieve landbouw af te zien. Nu zit de overheid doorgaans krap bij kas en dus is het beter dergelijke maatregelen toe te spitsen op 31 - kleine zones (en daar dan ook alle nodige steun te verlenen) dan te kiezen voor een te grote geografische werkingssfeer die dan tot gevolg heeft dat de premies te laag zijn of de maatregel gewoon niet wordt toegepast omdat er onvoldoende middelen beschikbaar zijn voor de nationale bijdrage. Milieumaatregelen in de landbouw mogen slechts in een bepaald gebied gelden voor zover de te verbeteren milieusituatie zich in heel dat gebied voordoet. Sterk gedetailleerde verplichtingen die specifiek betrekking hebben op een bepaald type grond landbouwtraditie, zullen noodzakelijkerwijs een zeer beperkte geografische of werkingssfeer hebben. Maatregelen die op uniforme wijze van toepassing zijn in een hele regio of lidstaat of eventueel in delen van verscheidene lidstaten, behoren slechts die milieusituaties of -doelstellingen te betreffen die voor dat hele grotere gebied gelden. 4. 1. 3 Regionalisatie en verantwoordelijkheid De nationale of regionale autoriteiten dienen de primaire verantwoordelijkheid te blijven dragen voor opstelling, uitvoering en evaluatie van de milieuprogramma's voor de landbouw. Deze autoriteiten beschikken over de nodige kennis, gegevens, middelen en inzet om programma's tot stand te brengen die heel goed aan de plaatselijke omstandigheden zijn aangepast en waarvoor in de plaatselijke gemeenschap een draagvlak bestaat. Over de ontwikkeling, uitvoering en evaluatie van de programma's dient op plaatselijk of regionaal niveau op ruime schaal overleg te worden gepleegd, onder meer met de milieu- en landbouworganisaties. Een dergelijk proces zal het mogelijk maken de maatregelen toe te spitsen op de regionale prioriteiten zoals vermindering van de uitspoeling van voedingsstoffen, instandhouding van de in het kader van NATURA 2000 aangewezen natuurlijke habitats of het wegnemen van brand- of erosiegevaar. Men moet echter erkennen dat een regionale aanpak op basis van de bestuurlijke indeling niet altijd leidt tot oplossingen die milieugeografisch gezien wenselijk zijn. Zo valt er bijvoorbeeld veel voor te zeggen om, als de noodzaak een bepaalde maatregel inzake milieuvriendelijke landbouw te nemen aan weerszijden van een regionale grens bestaat, zoals de noodzaak om in een heel stroomgebied de in het oppervlaktewater terechtkomende hoeveelheden nitraten te verminderen, de regionale autoriteiten ertoe aan te sporen nauw samen te werken en samenhangende of althans met elkaar verenigbare maatregelen voor te stellen om het gemeenschappelijke probleem aan te pakken. Voorts geldt voor sommige soorten maatregelen, zoals bijvoorbeeld basissteun voor bestaande minder systemen of premies voor biologische productiesystemen die vrijwel identiek zijn, dat verschillen tussen regio's moeilijk te verdedigen zijn en een regionale aanpak zelfs vreemde resultaten kan opleveren. Dergelijke maatregelen lenen zich beter voor een nationale of transnationale aanpak. intensieve 4. 1. 4 Gunning bij inschrijving Hoewel tot dusver geen voorstellen zijn gedaan om overeenkomsten te gunnen bij inschrijving, hebben enkele lidstaten aangegeven belangstelling voor een dergelijke procedure te hebben. Bij sommige verplichtingen op het gebied van milieuvriendelijke landbouw, en vooral in de gevallen waarin met elke landbouwer afzonderlijk een is het onwaarschijnlijk dat gunning bij overeenkomst moet worden uitgewerkt, 32- inschrijving een beter rendement zou opleveren. Bij daarvoor in aanmerking komende maatregelen zou gunning bij inschrijving echter het vooruitzicht openen dat bij de goedkeuring van uitgaven voor milieumaatregelen in de landbouw rationeler te werk kan worden gegaan. 4. 1. 5 De vele financieringsbronnen Door de Gemeenschap wordt nu niet alleen via de milieuprogramma's voor de landbouw steun voor door de landbouwers te ontplooien milieuactiviteiten verleend, maar ook via de programma's op het gebied van bosbouw op landbouwbedrijven en vervroegde uittreding, de programma's in het kader van de doelstellingen 1, 6 en 5b, het LEADER-initiatief en de investeringen in het kader van doelstelling 5a en in sommige gevallen ook nog via de marktregelingen. Bovendien kunnen lidstaten die over de nodige nationale middelen beschikken, omvangrijke op staatssteun gebaseerde maatregelenpakketten ten uitvoer leggen en bij de medegefinancierde maatregelen nog extra bedragen toekennen. Om in de toekomst geen onwenselijke situaties te krijgen moeten al die verschillende financieringsbronnen goed worden gecoördineerd. In AGENDA 2000 wordt voorgesteld alle maatregelen te rationaliseren in de vorm van geïntegreerde regionale programma's. Daarbij zal het echter van essentieel belang zijn er zorg voor te dragen dat de milieudoelstellingen duidelijk worden omschreven en hun plaats behouden en niet als gevolg van het programmeringsproces verwaterd raken. tot In AGENDA 2000 is ook voorgesteld de regeling inzake compenserende vergoedingen te landbouwsystemen waarbij weinig ontwikkelen productiemiddelen worden gebruikt, in stand te houden en te bevorderen. De compenserende vergoedingen verschaffen een basis om landbouwers die bij hun agrarische bedrijfsvoering met belemmeringen te maken hebben, te ondersteunen. een basisinstrument om 4. 1. 6 Horizontale toepassing In AGENDA 2000 wordt voorgesteld de milieuprogramma's voor de landbouw op het hele grondgebied van de lidstaten te blijven toepassen. In de nieuwe regio's van de doelstellingen 1 en 2 zullen de programma's worden gehandhaafd in combinatie met andere onderdelen van de regionale programmering. Buiten die regio's zullen de milieuprogramma's voor de landbouw deel uitmaken van hetzelfde juridische kader als het overige plattelandsbeleid. Als een voor de toepassing van milieumaatregelen in de landbouw afgebakende zone zich uitstrekt over regio's die tot een verschillende categorie behoren, zal in elk van die regio's de voor die regio geldende programmeringsprocedure in acht moeten worden genomen. 4. 1. 7 Financiering In AGENDA 2000 zijn voor de drie begeleidende acties samen indicatieve uitgaven in het jaar 2000 ten bedrage van 2,8 miljard ecu vermeld. Naar verwachting zullen de uitgaven toenemen enerzijds in die lidstaten waar het uitvoeringsniveau tot nog toe laag is geweest, en anderzijds als gevolg van de ontwikkeling van de programma's in de hele EU. Aangezien de uitgaven worden gefinancierd door de afdeling Garantie van het EOGFL, en dit volgens AGENDA 2000 ook zo zal blijven, zijn nauwkeurige prognoses van de uitgaven van essentieel belang. In het verleden heeft de Commissie enkele wel de erg ontvangen, wat optimistische prognoses uitgaven van de 3 3- begrotingswerkzaamheden heeft bemoeilijkt. De Commissie zal verbetering van de prognoses blijven nastreven met gebruikmaking van alle middelen waarover zij beschikt. 4. 1. 8 Interactie met de marktregelingen in een aantal marktregelingen milieumaatregelen of -voorwaarden zijn Hoewel opgenomen, is nog steeds sprake van een aanzienlijke economische druk om de productie te intensiveren en maximale inkomsten te halen. Wijzigingen van de marktregelingen die ertoe strekken de druk op het milieu te verlichten, zullen waarschijnlijk een meer algemene invloed op het milieu uitoefenen dan de milieumaatregelen in de landbouw, die doorgaans slechts in een beperkte zone worden toegepast. Als landbouw door dergelijke wijzigingen worden beïnvloed, moeten zij aan de nieuwe economische omstandigheden worden aangepast. lopende milieuprogramma's voor de 4. 1. 9 Evaluatie en toezicht De EU heeft onvoldoende gegevens over de uitgangssituatie op milieugebied waarin haar landbouwgronden zich bevinden. Waar een milieuprogramma voor de landbouw wordt toegepast, is een bijzondere inspanning vereist om het nodige toezicht te kunnen uitoefenen. De kosten daarvan kunnen hoog zijn en er valt dan ook veel voor te zeggen om een deel van de communautaire middelen beschikbaar te stellen voor evaluatie en toezicht. 4. 1. 10 Duidelijke doelstellingen De verordening betreffende milieumaatregelen in de landbouw dient een instrument voor de verbetering en instandhouding van de kwaliteit van het plattelandsmilieu te blijven. Rechtstreekse inkomenssteun moet duidelijk worden onderscheiden van steun voor milieuactiviteiten in de landbouw, welke laatste steun er in hoofdzaak op moet zijn gericht milieuvoordelen te realiseren door compensaties toe te kennen aan de ondertekenaars van een overeenkomst die hun productiefactoren daarvoor inzetten. In de programma's moeten naast de algemene doelstellingen ook precieze doelstellingen worden vermeld om de doorzichtigheid te vergroten en de grondslag te leggen voor een degelijke evaluatiestrategie. "Bescherming van de waterkwaliteit" moet dus nader worden uitgewerkt in streefcijfers voor de verlaging van de N- en P-niveaus; als het gaat om de "instandhouding van een akkerlandhabitat", moet worden vermeld welke planten en insecten en andere diersoorten daarvan behoren te profiteren. 4. 1. 11 Verplichtingen voor vijfjaar Bij de milieumaatregelen in de landbouw bedraagt de duur van de verplichtingen minimaal vijfjaar, en in het geval van langdurige braaklegging minimaal 20 jaar. De Commissie heeft zich flexibel opgesteld en ingestemd met vervroegde beëindiging van de verbintenissen ingeval van overmacht en bij overdracht van het bedrijf onder zodanige omstandigheden dat redelijkerwijs geen bezwaar tegen beëindiging kan worden gemaakt. Er dient te worden vastgehouden aan het beginsel dat vijfjaar de minimumperiode is voor een serieuze toepassing van milieumaatregelen in de landbouw. 34- Aan het einde van de looptijd van de overeenkomst bestaat het gevaar dat de landbouwer de overeenkomst niet verlengt en op een winstgevender landbouwsysteem overschakelt. In sommige gevallen kan dit leiden tot een ernstige aantasting van het milieuvoordeel dat gedurende de looptijd is ontstaan of behouden is gebleven. In uitzonderingsgevallen kan dit een reden zijn om te werken met nationale maatregelen voor milieubehoud waarvan de toepassing verplicht is. Een op vrijwillige basis toegepaste regeling zoals een milieuprogramma voor de landbouw is echter geen geschikt instrument om uitvoering te geven aan maatregelen waarvan toepassing verplicht is, en erkend dient te worden dat dit een belangrijke beperking van de doeltreffendheid van de maatregelen betekent. 4. 1. 12 Overeenkomsten die het hele landbouwbedrijf betreffen Er valt veel te zeggen voor de in veel programma's gehuldigde stelregel dat de deelnemende landbouwers een overeenkomst moeten sluiten die betrekking heeft op hun gehele bedrijf. Een minimumvereiste is dat de ondertekenaar van een overeenkomst de milieuvoordelen die op een deel van zijn bedrijf worden behaald, niet teniet kan doen door een ander deel van zijn bedrijf te intensiveren. 4. 2 Beschouwingen over mogelijke wijzigingen In het licht van de openstaande vragen en de ontwikkelingen bij het beheer van de programma's die hierboven zijn besproken, is een lijst opgesteld van een aantal eventueel te wijzigen aspecten van de verordening betreffende milieumaatregelen in de landbouw. Deze punten worden aan het Europees Parlement en de Raad ter overweging voorgelegd ondanks het feit dat de bezinning over de voorstellen die uit AGENDA 2000 voortvloeien, nog niet is afgerond. 4. 2. 1 Onderscheid maken tussen typen milieumaatregelen AGENDA 2000 beschrijft de mogelijkheid om de regeling inzake compenserende vergoedingen te ontwikkelen tot een meer op het milieu toegespitst instrument dat de maatregelen in het kader van de milieuprogramma's voor de landbouw zou aanvullen. Zoals in AGENDA 2000 in overweging wordt gegeven, zou de verordening betreffende milieumaatregelen in de landbouw de nadruk moeten leggen op met het milieu verband houdende dienstverlening die van de landbouwer een extra inspanning vergt, zoals de beoefening van biologische landbouw, de instandhouding van semi-natuurlijke habitats, traditionele boomgaarden en heggen, de voortzetting van de alpiene rundveehouderij, het onderhoud van waterrijke gebieden en andere verstrekkende maatregelen in de verschillende regio's van de EU. Bovendien wordt in AGENDA 2000 opgemerkt dat een hoge mate van budgettaire inzet nodig is voor maatregelen die een aanzienlijk verlies aan fysieke opbrengsten tot gevolg hebben, zoals de aanleg van als buffer fungerende stroken. Voor de andere maatregelen dan die welke betrekking hebben op het grondbeheer, is een preciezer juridisch kader nodig. Voor projecten op het gebied van openstelling voor het publiek, demonstratiebedrijven en opleiding dienen er specifieke financiële regelingen en verantwoordingscriteria te zijn. 35 4. 2. 2 Diverse kapitaalinvesteringen Ter wille van de coherentie verdient het aanbeveling om in elk milieuprogramma voor de landbouw waaraan landbouwers kunnen deelnemen, alle relevante milieumaatregelen in de landbouw op te nemen waaronder ook milieu-investeringen en investeringen op andere terreinen zoals verwerking. Nu worden dergelijke investeringen vaak niet met de milieuprogramma's voor de landbouw gecoördineerd en daar dient verbetering in te worden gebracht. In veel gevallen wordt voor milieu-investeringen staatssteun verleend in de en worden die investeringen goedgekeurd overeenkomstig het bepaalde verordening betreffende investeringssteun, los van het milieuprogramma voor de landbouw. 4. 2. 3 Medefinancierbare premies Bij de berekening van de premies dient men zich strikt te beperken tot de gederfde inkomsten zoals gemeten aan de hand van een referentieniveau van agrarische bedrijfsvoering, de gemaakte kosten en de noodzakelijke stimulans. Met name voor de rechtvaardiging van basispremies moeten deze grondslagen worden toegepast in het licht van de met het programma nagestreefde doelstellingen en van de milieunormen en -voorwaarden waaraan landbouwers in de betrokken regio moeten voldoen. De hoogte van de premie moet passen bij de inkomsten uit concurrerend grondgebruik, inclusief eventuele marktpremies en uit andere relevante bronnen verkregen inkomsten. Wellicht is er aanleiding om het stelsel van medefinancierbare premies te herzien. 4. 2. 4 Aanpassing van het percentage van de medefinanciering door het EOGFL Aan de Commissie is aanbevolen de medefinancieringspercentages te verhogen en te differentiëren naargelang van het effect dat het programma of de maatregel op het milieu heeft. In AGENDA 2000 wordt over de mogelijkheid van hogere medefinancieringspercentages gesproken in de context van een versterking van de programma's. Aan elke verhoging van medefinanciering moet de voorwaarde worden verbonden dat dient gezord voor een betere aanpak aangaande de keuze van de doelgroepen en de bepaling van de doelstellingen, alsook voor een doeltreffend toezicht en een effectieve evaluatie. 4. 2. 5 Lagere veebezetting De in artikel 2, lid 1, onder c), bedoelde maatregel om de veebezetting te verminderen dient te worden herzien en kan misschien worden ontwikkeld tot een maatregel die uitdrukkelijk is gericht op bevordering van de extensieve veehouderij, en meer in het bijzonder van een minder intensief graslandbeheer. 4. 2. 6 Landschapselementen en historisch erfgoed Steun voor niet-productieve landschapselementen los van de verbintenissen die met betrekking tot het productieve gedeelte van de grond worden aangegaan, is moeilijk te rechtvaardigen. Bij de landbouwactiviteiten behorende maatregelen ten aanzien van culturele en historische landschapselementen, en vooral van die elementen die de biodiversiteit ten goede komen, dienen echter in de werkingssfeer van de verordening betreffende milieumaatregelen in de landbouw te worden opgenomen. 36 4. 2. 7 Langdurig uit productie nemen De verplichting om de betrokken grond ten minste 20 jaar uit productie te nemen moet opnieuw worden herzien om te kunnen bepalen of een kortere periode gerechtvaardigd zou kunnen zijn. Voor een beperkt gebruik van begrazing ter bestrijding van onkruiden en ondergroei dienen duidelijke controlecriteria te gelden. Bekeken dient te worden of in het kader van deze maatregel ook andere vormen van grondgebruik voor milieudoeleinden mogelijk zijn, zoals de aanleg van meren en openstelling voor het publiek. Grondaankopen door de overheid, die van essentieel belang kunnen zijn voor het milieubehoud, behoren echter niet tot de werkingssfeer van de milieuprogramma's voor de landbouw te worden gebracht. 4. 2. 8 Bevordering van opleidingsmaatregelen De lidstaten dienen te worden gestimuleerd om in het kader van de milieuprogramma's voor de landbouw te zorgen voor opleidingscursussen. De lidstaten zijn op dit ogenblik niet verplicht opleidingsmaatregelen te nemen, maar overwogen zou kunnen worden te bepalen dat zij ook die maatregelen in hun programma's moeten opnemen. 4. 2. 9 Maatregelen die niet in de toekenning van premies voorzien In het kader van de geïntegreerde programmering zou moeten worden gezorgd voor een volledige samenhang tussen de milieumaatregelen in de landbouw en de op dezelfde doeleinden gerichte maatregelen die niet in de toekenning van premies voorzien, zoals bewustmaking, technische milieuevaluaties, planning op middellange en lange termijn en maatregelen om het de in de landbouwers gemakkelijker milieumogelijkheden van hun grond te verkrijgen. te maken inzicht 4. 2. 10 Financiële steun voor het toezicht en de evaluatie De Commissie is ontvankelijk voor het idee om een communautaire bijdrage te leveren in de kosten van het wetenschappelijke toezicht en de wetenschappelijke evaluatie. De kosten zullen variëren naargelang de aard en de omvang van het programma, maar er zouden voldoende middelen beschikbaar moeten worden gesteld om nuttige en degelijke informatie te kunnen voortbrengen. 4. 2. 11 Waarnemingspost inzake milieuvriendelijke landbouw Naar de interactie tussen landbouw en milieu in het algemeen en naar het effect van de milieuprogramma's voor de landbouw in het bijzonder wordt al heel wat onderzoek verricht. Tegelijk blijven er vragen bestaan over de milieu-, landbouw- en sociaal- economische effecten van sommige programma's en sommige benaderingen. In de toekomst zal ook daaraan onderzoek worden gewijd. Het kan verantwoord zijn een waarnemingspost op te richten om een en ander te volgen en waar nodig te coördineren en vooral ook om resultaten en analyses al in een vroeg stadium onder de aandacht te brengen van de Commissie, de lidstaten en de relevante niet-gouvernementele organisaties. Een dergelijke waarnemingspost zou tot taak hebben de overdracht van bevindingen in de hele EU te vergemakkelijken, bijzonder succesvolle maatregelen en programma's op te sporen, bij te dragen tot de ontwikkeling van indicatoren voor het ontwikkelen van metingen van processen op het gebied van landbouw en milieu, het 37- aanwijzen van lacunes in het onderzoek en ervoor te helpen zorgen dat de aan de Commissie verstrekte gegevens over landbouw en milieu vergelijkbaar zijn. In slechts vijfjaar tijd hebben de milieumaatregelen in de landbouw zich ontwikkeld van een innovatieve actie die is ingesteld om de hervorming van het GLB te begeleiden, tot een centraal onderdeel van het toekomstige landbouw- en plattelandsbeleid van de Gemeenschap. Alleen al om die reden is het van essentieel belang om op Europees niveau de beschikking te hebben over concrete en relevante onderzoekgegevens. 4. 2. 12 Overzicht van de door de Commissie overwogen initiatieven De Commissie is voornemens werkdocumenten op te stellen en aan het STAR-Comité voor te leggen met betrekking tot de volgende detailaspecten van de uitvoering van milieuprogramma's voor de landbouw : - uitvoering in de lidstaten; - steun voor biologische landbouw; - steun voor de instandhouding van genetische diversiteit; - evaluatiestudies en communautaire steun voor onderzoek en studies; - opleiding en demonstratieprojecten. De Commissie zal de lidstaten blijven stimuleren om : - een zo goed mogelijk gebruik te maken van de bestaande mogelijkheden om de milieuprogramma's voor de landbouw te integreren met de programma's in het kader van de Structuurfondsen; - programma's te ontwikkelen die niet in de toekenning van premies voorzien, maar bedoeld zijn om informatie onder de landbouwers te verspreiden; - de programma's waarbij een achterstand is opgelopen, volledig ten uitvoer te leggen; - de programma's aan toezicht en evaluaties te onderwerpen en ze in het licht van de resultaten van die evaluaties te ontwikkelen. De Commissie zal in overweging nemen of zij voorstellen tot aanpassing van Verordening nr. 2078/92 zal indienen op onder meer de volgende punten : - een beter juridisch kader voor de andere maatregelen dan die welke het grondbeheer betreffen; - een herziening van het stelsel van maximaal medefinancierbare premies; - een herziening van de maatregel ter vermindering van de veebezetting zodat deze wordt toegespitst op een minder intensief graslandbeheer; - een herziening van de criteria voor opneming in de programma's van kapitaalinvesteringen, landschaps- en historisch agrarische elementen - een herziening van de maatregel betreffende braaklegging om milieuredenen; 38 - de mogelijkheden voor medefinanciering door de Gemeenschap van de toezichts- en evaluatiekosten; - een herziening van de door de Gemeenschap gehanteerde medefinancieringspercentages; - de wijzigingen die eventueel voortkomen uit de besprekingen naar aanleiding van de presentatie van de bovenbedoelde werkdocumenten. Bovendien zal de Commissie in het kader van AGENDA 2000 een voorstel doen ter versterking van de milieumaatregelen in de landbouw in het kader van de regionale en zoneprogramma's. Tenslotte zal de Commissie onderzoeken op welke wijze een waarnemingspost inzake milieuvriendelijke landbouw kan worden opgericht en welke opdracht aan een dergelijke waarnemingspost dient te worden gegeven. 4. 3 Toekomstige ontwikkelingen Het huidig beleid van de Gemeenschap onderkent de rol van de landbouwers als milieubeschermers en beheerders van het platteland. De toekomst opent het perspectief van een actieve plattelandseconomie waarin de landbouwers niet alleen hun taken als voedselproducenten vervullen, maar daarnaast ook fungeren als "rurale ondernemers" die diensten verlenen aan de plaatselijke gemeenschap, waaronder ook het beschikbaar stellen van collectieve goederen op milieugebied. Door een geslaagde uitvoering van beleidsmaatregelen zoals de milieuprogramma's voor de landbouw wordt voor een belangrijk deel voldaan aan de verplichtingen die de EU in het kader van AGENDA 21 heeft aangegaan. Waarschijnlijk zal het beleid op het gebied van prijsondersteuning in de toekomst onder druk blijven staan als gevolg van de omstandigheden in de internationale handel en de noodzaak om Europa op de wereldmarkten concurrerend te houden. Zonder specifieke milieumaatregelen in de landbouw zou het unieke agrarische erfgoed van Europa, dat het resultaat is van eeuwen van duurzame landbouw, ernstig worden bedreigd door verdere intensivering of door verwaarlozing. Ook buiten de EU is zulks het geval en de verordening betreffende milieumaatregelen in de landbouw heeft dan ook heel wat belangstelling gewekt in de landen van Midden- en Oost-Europa, waar momenteel in ten minste twee landen soortgelijke programma's worden ontwikkeld. In beide delen van Europa blijkt uit het samengaan van hoge biodiversiteitsniveaus met bepaalde minder intensieve landbouwsystemen dat het slechts tot op zekere hoogte mogelijk is om milieuvoordelen los te koppelen van de productie. AGENDA 2000 bevestigt de rol van de milieuprogramma's voor de landbouw in het nieuwe beleid inzake plattelandsontwikkeling. Dit instrument moet zowel voor wat betreft de kwaliteit van de programma's als in financieel opzicht worden versterkt. Bovendien zullen onderdelen van sommige van de huidige milieuprogramma's voor de landbouw worden aangevuld via de regeling inzake compenserende vergoedingen, die zal worden ontwikkeld tot een basisinstrument ter ondersteuning van de landbouw met geringe input. De in AGENDA 2000 opgenomen voorstellen - die in het verlengde liggen van de weg die in 1992 is ingeslagen voor de hervorming van het gemeenschappelijk landbouwbeleid -, en het document over de strategie van de Commissie in verband met de uitbreiding naar het Oosten dat in 1995 in Madrid aan de Europese Raad is voorgelegd, zouden ertoe leiden 39- in het kader van de milieuprogramma's voor de dat de landbouwsteun nog meer van de productie wordt losgekoppeld en wordt toegespitst op rechtstreekse betalingen, onder meer voor dienstverlening op het platteland. Dergelijke rechtstreekse steun is voor het grote publiek veel zichtbaarder dan prijssteun en de burgers zullen willen weten of de uitgaven voor bijvoorbeeld de milieudienstverlening landbouw verantwoord zijn. Als verder overheidssteun wordt verleend voor de milieumaatregelen in de landbouw, en vooral als het de bedoeling is dat in de hele EU grotere bedragen aan deze maatregelen worden besteed, zal moeten worden aangetoond dat de betrokken programma's werkelijk van invloed zijn op het milieu. Om deze redenen blijft het een prioriteit dat de maatregelen worden geëvalueerd om de beschikking te hebben over betrouwbare gegevens waarmee kan worden beoordeeld in hoeverre de programma's doeltreffend zijn en welk effect zij sorteren. 40 BIJLAGE Beschikkingen tot goedkeuring of wijziging van een programma LS Programma ("mod"»wi)iigingsbeschikWng) IS B D D D D 0 D D D D D D D D D D D D D D D D D D D D D D D D D D D 0 D Dk Dk Dk Dk Dk Dk "E E E E E E Programma ("rrK>d"^jzigtaigsbesctiikking) Prog. Agri-Envlronnement Baden-Württemberg 1 Baden-WQrttemberg 1 mod 1 Baden-Württembarg I mod 2 BadervWurttemberg I mod 3 Baden-Württemberg 1 Bayern 1 Kulap Bayem 1 Kulap mod 1 Bayern I Kulap mod 2 Bayern N contracta Bayem mod. Berlin Berin mod 1 Brandenburg I Brandenburg I mod 1 Brandenburg 1 Brandenburg II mod 1 Bremen Bremen mod 1 Freistaat Sachaen Freistaat Sachsen mod 1 Freislaat Sachsen mod 2 Hamburg Hamburg mod 1 Heaaen Hessen mod 1 W S T ÀR W k D oc 94. 4841 93. 6830 96. 3774 STAR 25. 07. 94 29. 09. 93 Nr. beschikkina 94. 2937 Datum beschikking 17. 11. 1994 93. 2841 19. 10. 1993 26. 03. 96 96. 0731 16,4,1996 96. 8692 27. 11. 96 97. 3825 21. 03. 97 96,3865 97,0702 30. 12. 1996 15. 4. 1997 95. 8965 27. 02. 96 96. 0506 26,3,1996 93. 6805 22. 07. 93 93. 2539 22. 9. 1993 95. 6261 26. 10. 95 95. 3101 15. 12. 1995 96. 6147 24. 07. 96 96. 2126 16. 8. 1996 95. 6279 23. 11. 95 96. 0003 12. 1. 1996 96. 8284 29. 10. 96 96,2885 19. 12. 1996 94. 7680 23. 11. 94 95. 3805 11 1. 1995 96. 8286 29. 10. 96 96,3858 3012. 1996 93. 7436 29. 09. 93 93. 2840 19. 10. 1993 96. 8272 94. 8086 29. 10. 96 96. 3869 30 12. 1996 23. 11. 94 95. 0023 202. 1995 96. 3886 24. 07. 96 96. 2130 14. 8. 1996 94. 8088 23. 11. 94 95. 3806 11. 1. 1995 96. 8700 27. 11. 96 96,3861 30. 12. 1996 93. 6825 22. 07. 93 93. 2538 22 9. 1993 95 8679 13. 12. 95 96. 0223 27. 2. 1996 96. 9161 94. 7684 17. 12. 96 96,4216 30. 12. 1996 23. 11. 94 95. 0021 20 2 1 9 95 96. 8715 27. 11. 96 96,3862 30. 12. 1996 93. 6883 29. 09. 93 93. 2984 4 11. 1993 97. 3763 25. 02. 97 97,0701 2. 4. 1997 Mecklenburg Vorpommorn 94. 7695 23. 11. 94 95. 0022 20. 2. 1995 Mecklenburg Vorpommem mod 1 Mecklenburg- Vorpommem mod 2 Mecklenburg-Vorpommem mod 3 National Framework National Framework mod 1 National Framework mod 2 National Framework mod 3 National Framework mod 4 ~D Nlederaacheen 1 ~ D Niederaachaen 1 D D D D D D D D D D D D D D D D D D Nledersachsen II mod 1 Nordrheln-Weatfalen NordrhelfvWestfalen mod 1 Nordrheln-Westfalen mod 2 Nordrheln-Westfalen mod 3 Rhelnland-Pfalz 1 Rhelnland-Pfalz H Rheinland-Pfaiz mod 1 Rheinland-Pfaiz mod 2 Saarland Saarland mod 1 Sschsen-Anhalt Sachsen-Anhalt mod 1 Sachsen Anhalt mod 2 Schleawig-Holatein Schleswig-Hotetein mod 1 Thüringen Thürlngen mod 1 Dk Amternee Dk Amtemes mod 1 (rectif ) Dk " AmtemeS mod 2 (746)(-»EnvTOminWJ. OfB«*m Dk Amtemes mod 3 (see EBF) 96. 3885 26. 01. 96 96. 2120 7. 8. 1996 96. 9163 17. 12. 96 96,4217 30. 12. 1996 97. 5213 27. 05. 97 97,1254 18. 6. 1997 94. 3815 27. 09. 94 94. 2599 1010. 1994 none 23. 11. 94 94. 3034 22 12. 1994 95. 6178 27. 09. 95 95. 2062 9. 11. 1995 96. 6194 24. 07. 96 96. 2132 14. 8. 1996 96. 8696 27. 11. 96 96,4212 30. 12. 1996 93. 9926 27. 09. 94 94 2597 10. 10. 1994 95. 3777 22. 02. 95 95. 0132 31. 3. 1995 97. 5197 27. 05. 97 97,1243 5. 6. 1997 94. 4840 96. 3758 27. 09. 94 94. 2598 11. 10. 1994 26. 01. 96 96. 0224 28. 3. 1996 96. 6227 29. 10. 1996 96. 2882 6. 12. 1996 96. 8694 27. 11. 96 96. 3966 3012. 1996 93. 9928 27. 04. 94 96. 3827 29. 05. 96 93. 1309 96. 1140 17. 6. 1996 12. 7. 1996 96. 8698 27. 11. 96 96,2886 19. 12. 1996 96. 8999 17. 12. 96 97. 0138 19. 2. 1997 94. 7682 22. 02. 95 96. 0131 31. 3. 1996 96. 8274 29. 10. 96 96,2891 20. 12. 1996 94. 7207 27. 09. 94 94. 2596 11. 10. 1994 96. 6182 24. 07. 96 96. 2131 14. 8. 1996 96. 9165 17. 12. 96 96,4218 30. 12. 1996 94. 7205 97. 3760 27. 08. 94 94. 2595 11 10. 1994 28. 01. 97 97. 0136 18. 2. 1997 93. 6872 29. 09. 93 93. 2985 5. 11. 1993 95. 8980 26. 01. 96 96. 0006 5. 2. 1996 96. 3783 27. 02. 96 96. 0730 16. 4. 1996 none 96. 1569 8. 7. 1996 none - 28. 1. 1997 24 3. 1997 - 97. 0700 ~24. 3. 1997 F F F F F F F F F F F F F F F F F F F F F F F F F F F F F F F F F F F F F F F F F F F F F F F F F F F F F F F F F F F F F F F F Cadre général Cadre général mod 2 c PH mo« 71 Cadre général mod 3 Cadre général mod 4 Cadre général mod 5 Cadre général mod 6 Cadre général mod 7 PH - Prime à l'herbe P H m o dl PH mOd2(-»CMr»0«t mod}) Alaace Alsace mod 1 A q u i t a i ne Aquitaine mod 1 Aquitaine mod 2 Aquitaine mod 3 Auvergne Auvergne mod 1 Auvergne mod 2 B a t te Normandie Basse Normandie mod 1 Basse Normandie mod 2 Bourgogne Bourgogne mod 1 Bourgogne mod 2 Bretagne Bretagne mod 1 Centre Centre mod 1 Centre mod 2 Champagne A r d e n ne Champagne Ardenne mod 1 Corse Corse mod 1 Franche Comté Franche Comté mod 1 Franche Comté mod 2 Guadeloupe Guadeloupe mod 1 Haute Normandie Haute Normandie mod 1 Haute Normandie mod 21+FC mod 3j Ile de France Ile de France mod 1 Ile de France mod 2 Languedoc Rouaaillon Languedoc Rousslton mod 1 Limousin Limousin mod 1 Limousin mod 2 (•» FC moo 3) Lorraine Lorraine mod 1 Midi Pyrénées Midi Pyrénées mod 1 Midi Pyrénées mod 2 Nord Pas ds Calais Nord Pas de Calais mod 1 Nord Pas de Calais mod 2 Nord Pas de Calais mod 3 Paya de la Loire Pays de la Loire mod 1 Pays de la Loire mod 2 Pays de la Loire mod 3 ~ Dk E BF (t':nwonnwn(aft, H«>whci*IF*nwu! (* Orgww, Amlvmoa ~ 9 Â 3 7 5 â r~ ~ 2 7. 0 3. 97 Environmental and Organic " 94. 3787 08. 03. 94 ~ 9 4 0 9 67 264. 1994 Environmental and Organic mod 1 96 6179 2407. 96 96 2122 14 8 1996 Environmental and Organic mod 2 (+ Amter 96 8985 17. 1298 97 0122 28 1 1997 Environmental and Organic mod 3 1* ei» i 24 3 1997 Kureer/Demonatratloneprojekter ~ 96. 7484 27" 1196 _ ~96. 3970~ 30 12. 1996 Organic (-» EBF) Prog rama agroamblental {> MM HOU moot, cu 94. 8064 13. 12. 94 95. 0018 Programa agroamblental mod 1 969178 1712. 96 97. 0135 ~24. 3. Ï997 19. 1. 1995 182. 1997 Medldaa Horizontale» 94. 4879 27. 09. 94 94. 2589 11. 10. 1994. _ Picardie Picardie mod 1 Picardie mod 2 Picardie mod 3 F F Medidas Horizontales mod 1 I+PTOJ AeraamM* Caatille-Leon Castile-Leon mod 11+ cm»nu««kimdi) - - - 93. 6874 22. 07. 93 932463 ___•_ 19. 1. 1995 169. 1993 25. 5ÏÏ994 F F ~ F Poitou Charentes Poitou Charentes mod 1 E " Castme-Leon mod 2 (•* pro»»™ »«»o»mii»«»i) - - E Caatllle-La Mancha 92. 6734 27. 02. 93 930686 29. 3. 1993 " E CastHe-La Mancha mod 11> C»MM ummon n none 2403. 94 94. 0548 25 5 1994 E Castme-La Mancha mod 2i+ mg agraamtatntii) 191. 1995. _. Pale Vaaco Agriculture biologique Long term act aside Race»menacées Theasalle El EÏ El El 95. 8831 22. 02. 95 95. 0123 "~2. 3. 1995 ' 95. 6114 29 06 95 951391 ~ 2 6 7. Ï 9 95 963785 29. 05 96 961144 19. 7. 1996 91. 3823 21. 03. 97 97. 0551 28 4 1997 956116 29. 06 95 95. 1392 26. 7. 1995 Ci KI'sTÀft W k D oc STAR ME™" bescNkklno Datum beschikkina 94. 3799 23. 02. 94 94. 0545 29. 4. 1994 94. 7651 94. 8082 96. 6206 9 6 6 1 51 96. 8977 divers 93. 6844 27. 08. 94 23. 11. 94 24. 07. 96 24. 07. 96 17. 12. 96 28. 01. 97 22. 07. 93 94. 2593 13. 10. 1994 94. 2943 6. 12. 1994 96. 2603 3. 10. 1996 96. 3863 30. 12. 1996 97. 0129 10. 2. 1997 97. 1240 28. 6. 1997 93. 2464 16. 9. 1993 94. 3829 25. 04. 94 94. 0544 29. 4. 1994 - 94. 3839 - 24. 03. 94 - 13. 10. 1994 94. 1274 21. 6. 1994 95. 6232 20. 07. 95 95. 1398 17. 8. 1996 94. 4882 27. 09. 94 94. 2496 6. 10. 1994 94. 8340 13. 12. 94 95. 0016 16. 1. 1995 96. 6181 27. 09. 95 95. 2058 24. 101996 97. 3850 21. 03. 97 97. 0707 16. 4. 1997 94. 7201 27. 09. 94 94. 2591 13. 10. 1994 95. 3849 3105. 95 95. 1315 7. 7. 1996 97. 3818 21. 03. 97 97. 0722 16. 4. 1997 94. 3900 27. 04. 94 94. 1277 21. 6. 1994 95. 6111 20 07. 95 95. 1671 17. 8. 1995 96. 8993 17. 12. 96 97. 0081 201,1997 94. 4752 2 7 04 94 94. 1276 21. 6. 1994 95. 3851 9 6 8 7 05 31. 05. 95 95. 1316 7. 7. 1995 27. 11. 96 97. 0126 10. 2. 1997 94. 4880 27. 09. 94 94. 2495 7. 10. 1994 95. 3853 31. 05. 95 95. 1317 7. 7. 1995 94. 7655 26. 10. 94 94. 2605 8. 11. 1994 95. 8992 96. 8300 13. 12. 95 95. 3445 20. 12. 1995 27. 11. 96 97. 0124 10,21997 94. 7203 27. 09. 94 94. 2592 13. 10. 1994 95. 3855 31. 05. 96 95. 1318 7. 7. 1996 94. 8076 23. 11. 94 94. 2940 6. 12. 1994 96 3823 26. 03. 96 96. 0729 10,4,1996 94. 3841 24. 03. 94 94. 0819 27,6. 1994 94. 8095 95. 6109 23. 11. 94 94. 2946 6. 12. 1994 20. 07. 95 95. 1672 17. 8. 1995 94. 8078 23. 11. 94 94. 2941 612. 1994 95. 8994 13. 1295 95. 3446 20. 12. 1996 94. 3898 27. 04. 94 94. 1276 21. 6. 1994 95. 6236 20. 07. 95 95. 1673 17. 8. 1995 - 94. 4884 - 25. 06. 94 - 6. 11. 1998 94. 2497 6. 10. 1994 95. 6185 27. 09. 95 95. 2059 24. 10. 1995 96. 8991 17. 12. 96 97. 0128 10. 2. 1997 94. 4899 95. 6294 94. 7659 95. 6155 - 27. 09. 94 94. 2590 13. 10. 1994 23. 11. 95 95. 3107 19. 12. 1995 26. 10. 94 94. 2607 8. 11. 1994 20. 07. 95 95. 1674 17. 8. 1995 - - 6. 11. 1995 94. 3843 24. 03. 94 94. 0820 27. 5. 1994 95. 3857 31. 05. 95 95. 1319 94. 4754 23. 06. 94 94. 1878 7. 7. 1995 3. 8. 1994 94. 8342 13. 12. 94 95. 0017 16. 1. 1995 95. 6106 20. 07. 95 95. 1675 17. 8. 1996 94. 3896 27. 04 94 94. 1275 21. 6. 1994 94 8091 9 5 3 8 59 96. 8268 94 4826 23. 11. 94 94 2944 6. 12. 1994 31. 06. 95 95. 1320 7. 7 1995 2 9 10 96 96. 3864 131. 1997" 23 06 94 94. 1879 3 81994 95. 61Ö4" 2 0 0 7 95 95 1397 178. 1996 95. 8996" J3. 12~9'5~ 96 3447 20. 12 1996 96. 8672 94. 3846 95. 3861 95. 8998 2 7. Ï 1 96 2403. 94 97 0126 " Ï0. 2~1997 94 0 8 2 1" "27. 6. 1994' 31. 05. 95 95. 1321 7. 7. 1996 13. 12. 95 95 3448 20. 12. 1996 96. 8270 29. 10. 96 96. 3855 13. 1. 1997 94. 7657 96. 6187 26. 10. 94 94. 2606 8. 11. 1994 27. 09. 95 95. 2060 24. 10. 1996 Provence Alpes Côte d'Azur 94. 8074 2311. 94 94. 2939 6. 12. 1994 Ï9. 1. 1995 F" Provence Alpes Côte d'Azur mod 1 95. 6189 23. 11. 95 9 5 3 1 08 19. 12. 1995 F F F F F F Provence Alpes Côte d'Azur mod 2 96. 8995 17. 12. 96 96. 3851 13. 1. 1997 Réunion Rhône Alpes Rhône Alpes mod 1 Rhône Alpes mod 2 Rhône Alpes mod 3 Rhône Alpes mod 4 94. 8081 23. 11. 94 94. 2942 6. 12. 1994 94. 3847 27. 04. 94 94. 0822 27. 5. 1994 - 23. 06. 94 94. 1880 3. 8. 1994 94. 8093 23. 11. 94 94. 2945 6. 12. 1994 95. 6191 23. 11. 95 95. 3109 19. 12. 1995 96. 8995 17. 12. 96 97. 0080 20. 1. 1197 Franche Comté mod 3 c HN :. L»H n 95. 6243 27. 09. 95 95. 2061 6. 11. 1995 Franche Comté mod 4 96. 8266 29. 10. 96 96. 3853 13. 1. 1997 Frlui-Venezla Q u ia mod 1 97. 3810 26. 02. 97 97. 0729 20. 5. 1997 Programma ("Yw>d^wl|zlglngsbe«ctiikklng) REPS Reps mod 1 Reps mod 2 Reps mod 3 Fitoaanitarl Formazlone Formazione mod 1 Abruzzo Abruzzomod 1 Basilicata Bastlcata mod 1 Bolzano Bolzano Calabria Campania Emilla-Romagna Emlla-Romagna mod 1 Emiia-Romagna mod 2 Frlull-Venezla Glulla LS Irl Irl Irl kl 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 r i i 'T i i. i i i i i i i i i i i i Lazlo Laziomodl Ligurla Llgurta mod 1 Lombardla Lombarde mod 1 Marche Marche mod 1 Moliae Mouse mod 1 Plemonte Remonte mod 1 Puglla Sardegna Sardegna mod 1 Sardegna mod 2 Slcllla Slcllia mod 1 Slcllla mod 2 Toacana Toscana mod 1 Toscane mod 2 Trento Trente mod 1 Umbria Umbria mod 1 Umbria mod 2 Vaile d'Aoata Vale cTAosta mod 1 Vale tfAosta mod 2 Veneto Veneto mod 1 BIJLAGE Beschikkingen tot goedkeuring of wijziging van een programma ""W'STAR W k D oc STAR ' K™ 'Datum 93. 9906 27. 01. 94 94. 0549 29. 4. 1994 95. 6174 27. 09. 95 95. 2057 19. 10. 1995 96. 6156 26. 06. 96 97. 3861 27. 05. 97 96. 8690 27. 11. 96 96. 1146 - 96. 3864 19. 7. 1996 - 30. 12. 1996 LS Programma ("mod""^n^glno*bescNkHng) P P P P P Açoree Continent Continent modi Continent mod2 Madeira 95. 3781 22. 02. 95 95. 0125 15. 3. 1995 Fin A l a nd 96. 8279 29. 10. 97 96. 2878 25,11. 1996 Fin Finland 94. 7669 26. 10. 94 95. 3039 10. 1. 1995 97. 3814 25. 02. 97 97. 0554 17. 3. 1997 94. 4776 23. 06. 97 94. 2491 6. 10. 1994 S S S Mljlöprogrammat Mijiöprogrammet mod 1 Flerarig vatodUng 97. 3788 28. 01. 97 97. 0133 11. 2. 1997 UK England-Cty. Steward 93. 6896 29. 9. 1993 93. 3014 4. 11. 1993 UK England-Cly. Steward mod 1 94. 3830 26. 05. 94 94. 0830 15. 6. 1994 UK England-Cty. Steward mod 2 95. 3844 31. 05. 95 95. 1314 19. 7. 1995 96. 8686 28. 01. 97 97. 0141 5. 3. 1997 94. 4834 27. 09. 94 94. 2492 6. 10. 1994 96. 8961 17. 12. 96 97. 5182 23. 04. 97 93. 1475 27. 04. 94 97. 0093 - 94. 0825 29. 1. 1997 - 3. 6. 1994 94. 7661 26. 10. 94 94. 2949 9. 12. 1994 96. 8965 17. 12. 96 97. 0095 29. 1. 1997 UK UK UK England-Cty. Steward mod 3 Engltnd-ESA Access England-ESA Access mod 1<-» ESA> « « MM I UK England-ESAI UK England-ESA I mod 1 c 1. JCMW>• mod) UK England-ESA 1 mod 2 UK UK UK England-ESA 1 mod 3 England-ESA 1 mod 4 c • mod a. • mod n England-ESA 1 mod 5 (* E E V» coniow I 94. 3869 25. 07. 94 94. 2488 5. 10. 1994 UK England-ESA 1 96. 8959 17. 12. 96 97. 0092 29. 1. 1997 UK England-ESA II mod 11-» i mod i> 94. 3854 26. 05. 94 94 0826 8. 6. 1994 UK England-ESA II mod 2 e •, ™a 1 ) 97. 3768 94. 4848 28. 01. 97 97. 0131 11. 2. 1997 UK England-ESA II mod 3 1* 1. mooo 27. 09. 94 94. 2604 13. 10. 1994 UK England-ESA II mod 4 (-» E-ESA* «mou i 96. 6204 24. 07. 96 96. 2133 26. 8. 1996 UK England-ESA i 94. 7673 26. 10. 94 95. 3040 10. 1. 1995 UK England-ESA III mod 1 i-Mmodj) 97. 3816 25. 02. 97 97. 0553 17. 3. 1997 UK England-ESA III mod 2i-» im»n) 94. 8069 23. 11. 94 94. 2950 13. 12. 1994 UK England-ESA III mod 3 <-» E-ESAI «mou 1 97. 3770 28. 01. 97 97. 0132 12. 2. 1997 UK England-ESA IV 95. 6209 27. 09. 95 95. 2216 14. 11. 1995 UK England-ESA IV mod 1 94. 7671 23. 11. 94 95. 0024 15. 2. 1995 95. 3820 30. 03. 95 95. 0619 6. 7. 1995 96. 8963 17. 12. 96 97. 0094 29 1. 1997 UK UK UK England-ESA IV mod 2 <•» EEU>« CXUM I England-ESAa consolidated («EMEC» I™O N'STÀR"" Wk. Doc 94. 3883 STAR w. Datum 27. 04. 94 94. 0824 3. 6. 1994 94. 3801 23. 02. 94 94. 0546 29. 4. 1994 95. 6159 20. 07. 95 95. 1676 17. 8. 1995 96. 8257 17. 12. 96 97. 0137 18. 2. 1997 94. 4819 95. 8967 23. 06. 94 94. 1881 11. 8. 1994 13. 12. 95 96. 0005 5. 2. 1996 95. 6139 27. 09. 95 95. 2056 10. 10. 1995 95. 3894 20. 07. 95 95. 1393 17. 8. 1995 96. 8711 27. 11. 96 97. 5243 24. 06. 97 94. 4864 26. 07. 94 96. 4210 - 94. 1883 30. 12. 1996 - 28. 9. 1994 96. 3808 03. 06. 96 96. 0738 3. 6. 1996 96. 8981 17. 12. 96 97. 0084 23. 1. 1997 97. 3784 28. 01. 97 97. 0699 2. 4. 1997 93. 9948 - 93. 6879 non* 94. 8102 96. 3806 96. 8979 - 93. 7440 - 95. 6205 - - 93. 6819 - - - 94. 3804 96. 6145 - 97. 3828 26. 01. 94 - 29. 03. 93 24. 03. 94 94. 0561 - 93. 2836 6. 5. 1994 16. 04. 1997 18. 10. 1993 94. 0552 18. 5. 1994 23. 11. 94 94. 2952 9. 12. 1994 26. 03. 96 96. 0737 3. 5. 1996 17. 12. 96 - 29. 09. 93 - 27. 09. 95 - - 29. 09. 93 - - - 23. 02. 94 26. 06. 96 - 21. 03. 97 97. 0083 - 93. 2834 - 95 2054 - - 93. 2827 - - - 94. 0553 23. 1. 1997 18. 04. 1997 18. 10. 1993 18. 5. 1994 4. 12. 1995 23. 1. 1997 16. 4. 1997 15. 10. 1993 4. 12. 1995 23. 1. 1997 16. 4. 1997 6. 5. 1994 96. 1145 19. 7. 1996 16. 4. 1997 ~ 97. 0704 ~ 164. 1997 England-Habitat 94. 4766 27. 04. 94 94. 1874 ~ 1 5 " f l 9 94 94. 7228 27. 09. 94 942494 10. 1o7l994 "UK" England-Habitat mod 1 96 3806 26. 03. 96 96 0736 " 35. 1996 95. 6253 13. 12. 95 96. 0008 30. 1. 1996 UK England-Habitat mod 2 96. 8983 17. 12. 96 97 0085 23. 1. 1997 96. 8969 94. 4892 17. 12. 96 97. 0097 29. 1. 1997 U K" England-NSA 1 94. 3885 23. 06. 94 94. 1877 20. 7. 1994 27. 09. 94 94. 2600 10. 10. 1994 England-NSA 1 mod 1 (. «mod) 96. 3825 26. 03. 96 96. 0735 3. 5. 1996 94. 7693 26. 10. 94 95. 0020 25. 1. 1995 96. 8971 17. 12. 96 97. 0098 29. 1. 1997 England-NSA II England-NSA II mod 1(-»i™«i) 94. 7226 27. 09. 94 94. 2594 11. 10. 1994 UK N. lreland-Accesa 96. 8955 17. 12. 96 97. 0090 29. 1. 1997 UK N. lreland-ESA 95. 3867 - 95. 6145 31. 05. 96 - 20. 07. 95 95. 0623 - 951678 22. 6. 1995 3. 5. 1996 178. 1995 94. 3810 24. 03. 94 94. 1271 96. 1994 UK UK UK 93. 9850 27. 01. 94 94. 1272 24. 6. 1994 UK N. lreland-Habitat 94. 0000 17. 04. 13 94. 2486 28. 9. 1994 S C 0 l l a n d - C PS (• Sc Hob mod I Moorland mod 3. UK Ace 96. 7486 29. 10. 96 97. 0089 23. 1. 1997 96. 3762 26. 01. 96 96. 0505 22. 3. 1996 97. 8967 93. 1471 17. 12. 96 97. 0096 29. 1. 1007 25. 07. 94 94. 2493 10. 10. 1994 96. 8688 27. 11. 96 97. 0130 11. 2. 1997 97. 3767 28 01. 97 97. 0552 17. 3. 1997 UK UK UK UK UK Scotland-ESA Acceas Scotland-ESA 1 Scotland-ESA 1 mod 1 (•»EH« ES» I mod n Scotland-ESA I mod 2 93. 1473 23. 02. 94 94. 0818 19. 5. 1994 UK Scotland-ESA a 96. 8957 17. 12. 96 97. 0091 29. 1. 1997 UK Scotland-ESA II mod 1 c •. mod n Agrl-envlronnement 95. 3807 27. 04. 95 95. 0616 155. 1995 UK Scotland-ESA II mod 2 (•» E ESAI mod ii _L L'entret. de l'esp. natural 96. 6234 26. 09. 96 96. 2615 11,10,1996 UK Scotland-ESA HI MA : Managment agreements. NL MA modi " NL MA mod 2 93. 6825 none 93. 2826 15. 101993 UK Scotland-ESA III mod 1 (•» i™» >i 94. 8337 22. 02. 95 95. 0124 8. 3. 1995 94 0547 29. 4. 1994 UK UK Scotland-Habitat Scotland-Habitat mod 1 i+»e« cn\ MA m Od 2(<plmd3. plmd l. ptmd 1) 96. 8713 27. 11. 96 96. 3857 20. 12 1996 UK UK-Access. E. S,W P a rt 1 (bwtogiKtw landbouw. voHpM. opMmgJ 94. 3830 24. 03. 94 94. 0543 29. 4. 1994 96. 6149 25. 07. 94 96. 2127 148. 1996 UK UK U K - A C C e S S, E. S. W m od 1 1+Scod. nd. CPS) UK-Moorland 96. 7492 - 94. 4843 29. 10. 96 - 25. 07. 94 96. 2875 - 94. 1882 22 11. 1996 UK UK-Moorland mod 1 20. 12. 1996 17. 8. 1994 20 12. 1996 UK UK UK UK-Moorland mod 2 (-» SCOOAOO-CPSI UK-Organic Farming Wales-ESA 1 " 96. 3852 ~ - 95. 6176 '" 96. 0740 ~ "T. 5~19SKr U K" Wales-E SA 1 mod 1 :-» w t v. connu ) "~237lT95~ 95. 3102 11 12. 1995 20. 12" 1996 UK UK Wales-ESA H Wales-ESA II mod 1 HWESAICOWOII 968707 27. 11. 96 96. 3860 30. 12. 1996 UK Walea-ESAs conaol. c imod i. imoo i> NL NL NL NL Part 1 mod 1 Part I mod 2 NL " NL " N L '" Part I mod 3 («tM mm 7) P a rt 1 (utMniMUng) Part II mod 1 i+uAmodii NL P a rt 11 («ormtng) NL Part III mod 1 (+«*n»j3) OS OS OS os os Nlederbaterrelch Nlederöslerrelch mod 1 ÔPUL OPUL mod 1 Steleimaik 94 4859 26. 07. 94 94. 2484 28. 9. 1994 93. 6881 - 95. 6208 93. 7438 96. 6145 - 94. 3806 - 94. 4852 94. 4862 - 94. 8062 96. 6180 - 94. 4764 94. 3808 - 94. 7675 - 97. 3780 29. 09. 93 - 27. 09. 95 93 2835 - 95. 2055 18. 10. 1993 18. 05. 1994 4. 121995 29. 09. 93 93. 2842 19. 10. 1993 26. 06. 96 - 23. 02 94 - 26. 07. 94 - 26. 07. 94 - 23. 11. 94 25 09. 96 - 26. 05. 94 2605. 94 - 27. 10. 94 - 28. 01. 97 96. 1149 - 94. 0554 31. 7. 1996 23. 1. 1997 6. 5. 1994 31. 7. 1996 94. 2486 28 9. 1994 231. 1997 ~ 94. 2483 28. 9. 1994 23. 1. 1997 " " 9 4 7 9 5 7 "" 9 1 2 Î 9 94 96. 2601 - 94. 1875 94. 1876 - 94. 2608 - 97. 5570 27. 91996 2 3. M 9 97 19. 7. 1994 19. 7. 1994 02. 04. 1997 8. 11. 1994 02. 04. 1997 02. 04. 1997 95. 3840 ~ 2704. 95 95r0620"~ ~7 6/1995 " UK Walea-Habitat 94. 4854 2 6 07 94 94. 2487 28. 9. 1994 966236 2 5 09 96 96 2604 7. 10 1996 95 8677 13. 1295 96 0011 5 2 1996 UK UK Walee-Tir Cymen 94. 4860 27. 09 94 94. 2489 7. 101994 Wales-TIr Cymen mod 1 97. 3829 21. 0397 97. 0723 164. 1997 4* ISSN 0254-1513 COM(97) 620 def. DOCUMENTEN NL 03 14 15 17 Catalogusnummer : CB-CO-97-640-NL-C ISBN 92-78-28029-1 Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen L-2985 Luxemburg Lf-3