title: Euro 1999 - Aanbeveling van de Commissie voor een aanbeveling van de Raad overeenkomstig artikel 109 J, lid 2, van het Verdrag

eurovoc_concepts:
Economic and Monetary Union
European Monetary System
economic convergence
report
third stage of EMU

text: EURO 1999 25 maart 1998 Verslag over de stand van de convergentie en bijbehorende aanbeveling met het oog op de overgang naar de derde fase van de Economische en Monetaire Unie EUROPESE COMMISSIE Informatieprogramma voor de Europese staatsburger COMMISSE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN Brussel, 25. 03. 1998 COM(1998)1999def. 98/0128 (CNS) 1999 25 maart 1998 Verslag over de stand van de convergentie en bijbehorende aanbeveling niet her oog op de overgang naar de derde fast' van de Keononüsehe en Monetaire L'nir (door de Commissie ingediend) 1 januari 1999: oprichting van de eurozone Voorwoord 1. Over enkele maanden wordt de euro werkelijkheid. Met de invoering ervan bezorgt Europa zijn burgers, kinderen en partners in de wereld een tastbaar bewijs van de lotsverbondenheid gekenmerkte gemeenschap waarvoor het door onderlinge vrijwillig heeft gekozen: een gemeenschap waar vrede en welvaart heerst. 2. Op 1 januari 1999 zullen de Europese staten voor het eerst een gemeenschappelijke munt aannemen. Dit is het eindpunt van een proces van lange adem, dat in het teken stond van enerzijds de vaste politieke wil van de staatshoofden en regeringsleiders, en anderzijds de totstandbrenging van de economische voorwaarden die voor het welslagen van deze onderneming waren vereist. 3. De intrede van de euro bekrachtigt de opkomst van een echte stabiliteitscultuur in Europa, die onontbeerlijk is voor de totstandkoming van een stabiel, gezond en degelijk beheerd economisch kader. Zij vormt tevens een antwoord op de huidige ontwikkeling van de wereldeconomie en de mondialisering ervan. De euro alleen volstaat weliswaar niet om de werkloosheid een halt toe te roepen, maar zonder de eenheidsmunt zou een belangrijk wapen in de als prioritair erkende strijd voor meer werkgelegenheid ontbreken. De Economische en Monetaire Unie (EMU) zal de Europese economie en de interne markt nieuw leven inblazen, de investeringen in de hand werken, het concurrentievermogen van het bedrijfsleven bevorderen, voordelen voor consumenten en spaarders met zich meebrengen en de beroepswerkzaamheden en het reisverkeer van de burgers vergemakkelijken. 4. De gevolgen van deze gebeurtenis reiken over de grenzen van de Unie heen: het gebruik van de euro zal zich immers ook op internationaal niveau ontwikkelen. Gaandeweg zal de euro uitgroeien tot een wereldwijd gehanteerde transactie-, beleggings- en reservevaluta. De euro zal voor de partners van Europa fungeren als het tastbare bewijs van zowel het bestaan als de eenheid van dit continent en tevens bijdragen tot een grotere stabiliteit van het internationaal monetair stelsel. 5. Aan de vooravond van de invoering van de euro tekent zich in Europa een economisch herstel af dat gunstig is voor de werkgelegenheid. Dit herstel is te danken aan het feit dat de inflatie in toom wordt gehouden en de overheidsfinanciën op orde worden gebracht. De voortgang in de richting van de Economische en in het Monetaire Unie begint merkbare resultaten op convergentieverslag van de Commissie wordt geconstateerd, zijn de lidstaten er op enkele jaren tijd in geslaagd de convergerende beweging van hun economieën aanzienlijk te versterken en betere prestaties neer te zetten. De Commissie beveelt de Raad dan ook aan dat de volgende elf onder hen vanaf 1 januari 1999 de euro aannemen: België, Duitsland, Spanje, Frankrijk, Ierland, Italië, Luxemburg, Nederland, Oostenrijk, Portugal en Finland. leveren. Zoals te 6. De door de regeringen genomen besluiten en de in het Verdrag vastgestelde instrumenten verplichten de lidstaten ertoe de ingeslagen weg te vervolgen: alleen als op middellange termijn een begrotingsevenwicht wordt bewerkstelligd, zullen de regeringen bij hel voeren van hun economische beleid over de benodigde manoeuvreerruimte beschikken. Gezondere begrotingen en een evenwichtige bcleidsmix zullen ertoe bijdragen dat bij het beheer van de Economische en Monetaire Unie geen spanningen optreden. Het handhaven van prijsstabiliteit door een onafhankelijke Europese Centrale Bank en het versterken van de coördinatie van het nationale economische beleid op communautair niveau zullen ervoor zorgen dat deze unie harmonieus en doelmatig kan functioneren. 7. Europa zal echter pas volop de vruchten van de Economische en Monetaire Unie kunnen plukken als tijdens de totstandbrenging ervan ook op andere terreinen, zoals het werkgelegenheids- en fiscaal beleid, wezenlijke vooruitgang wordt geboekt. 8. De zorg voor het welzijn van de toekomstige generaties noopt daartoe. Ook de noodzaak aan de vooravond van de XXIe eeuw de Europese economische en sociale structuren aan te passen, vereist dit. Alleen als aan deze voorwaarde is voldaan, zullen het zich thans aandienende conjunctuurherstel en de impuls die van de invoering van de euro uitgaat, de weg vrijmaken voor een fase van gestage vooruitgang en duurzame expansie in Europa. DE EURO, EEN DOOR DUURZAME STABILITEIT GEKENMERKTE MUNTEENHEID 9. Met de ratificatie van het Verdrag van Maastricht hebben de Europeanen gekozen voor stabiliteit. Zij hebben dit gedaan vanuit de empirische vaststelling dat een ongebreidelde inflatie, aanhoudende overheidstekorten en hoge lange-rentetarieven de beslissingen en verwachtingen van de economische subjecten doorkruisen, de lasten van een herstel zonder perspectief op de toekomstige generaties afwentelen, de investeringen aan banden leggen, de groei doen vertragen en een rem zetten op de schepping van werkgelegenheid. 10. De verwezenlijking van een hoge mate van convergentie tussen de economieën van de lidstaten legt de grondslagen voor een stabiel economisch kader voor de Europese Unie. Het komt er thans op aan dit kader in stand te houden en op duurzame wijze te consolideren. Convergentie is in Europa voortaan een voldongen feit 11. Met de invoering van de eenheidsmunt wordt tegemoet gekomen aan de behoefte aan stabiliteit, die de basis vormt voor economische groei: de ineenstorting van het internationaal monetair stelsel in 1971 en het ontbreken van instrumenten voor economische en monetaire samenwerking tussen de lidstaten mondden uit in een ontsporing van de inflatie, een sterke groeivertraging en een stijging van de werkloosheid in Europa. 12. De Europeanen hebben hierop gereageerd met het instellen van mechanismen voor economische en financiële solidariteit. Zo leidden de oprichting van het Europees monetair stelsel en de invoering van de ecu erloe dal vanaf 1979 een stabiliteitszone ontstond, die bijdroeg tot een afvlakking van de inflatie en een stabilisering van de wisselkoersen in een groot deel van de lidstaten. 13. De mondialisering van de economieën en de turbulenties waarmee deze in een onstabiele internationale omgeving worden geconfronteerd, vereisten evenwel een passende reactie omdat de Europese eenwording zelf op het spel kwam te staan. Voor de verdieping van dit proces werd het dan ook dringend noodzakelijk geacht de interne markt voor grillige wisselkoersschommelingen te behoeden. Met de ondertekening, in 1992, van het Verdrag betreffende de Europese Unie hebben de lidstaten blijk gegeven van hun vastbeslotenheid om het vrije verkeer van goederen, diensten, personen en kapitaal te waarborgen, een daadwerkelijke convergentie van het economische beleid na te streven en Europa vóór 2000 een eenheidsmunt te schenken. 14. Hoewel deze politieke vastberadenheid de afgelopen jaren veelvuldig op de proef is gesteld, is zij onverzettelijk gebleken. De geloofwaardigheid ervan berust op de vaste en uitgesproken overtuiging dat het in het belang is van Europa en zijn lidstaten strikt de hand te houden aan de doelstellingen, de voorwaarden en het tijdschema voor de totstandbrenging van de Economische en Monetaire Unie die in het Verdrag van Maastricht zijn vastgelegd. De balans van de afgelopen jaren oogt indrukwekkend: • uit de opmerkelijke vorderingen die de lidstaten hebben gemaakt, blijkt hoezeer de convergentie van hun economieën is toegenomen. De gemiddelde inflatie in de Gemeenschap is sterk teruggelopen en bedraagt tegenwoordig in vrijwel alle lidstaten minder dan 2%. Het gemiddelde overheidstekort in de Gemeenschap is afgenomen van 6,1% van het BBP in 1993 tot 2,4% in 1997, hetgeen voortaan een structurele vermindering van de schuldquote van de overheid mogelijk maakt. Dankzij deze ontwikkelingen kon de lange rente scherp dalen, hetgeen aan investeringen en groei ten goede kwam en de wisselkoersstabiliteit binnen het EMS in de hand werkte. Op grond van de in het voorliggende verslag geschetste stand van zaken beveelt de Commissie de Raad dan ook aan dat elf lidstaten reeds vanaf 1 januari 1999 de euro aannemen, daar zij aan de gestelde voorwaarden voldoen; • de institutionele fasen van het proces hebben zich geheel conform het Verdrag voltrokken. Dit werd overigens nader uitgewerkt in het referentiescenario dal in december 1995 door de Europese Raad van Madrid werd goedgekeurd: het juridisch-technisch kader (stabiliteits- en groeipact, wettelijke status van de euro, nieuw Europees monetair stelsel enz. ) dat onontbeerlijk is voor de goede werking van de EMU, is thans tot stand gebracht; vastberadenheid, • nadat de Commissie in mei 1995 haar Groenboek had gepubliceerd, hebben de Gemeenschapsinstellingen, de lidstaten en de economische subjecten tenslotte met nodige voorbereidingen getroffen voor de invoering van de euro op. l januari 1999. Nu staan zij klaar om de vruchten van hun inspanningen te plukken wanneer de staatshoofden en regeringsleiders besluiten de EMU te laten aanvangen. Deze aanbeveling van de Commissie vormt de rechtsgrondslag om op de Europese Raad van 2 mei eerstkomend een dergelijk besluit te nemen. doortastendheid nauwgezetheid en de lage 15. Nog vóór de eenheidsmunt wordt rentestanden ingevoerd, is in Europa het vertrouwen weergekeerd. Een beheerste inflatie-ontwikkeling, gezondere overheidsfinanciën en historisch huidige werkgelegcnhcidsschcppendc herstel van de economie en de monetaire stabiliteit in Europa in weerwil van de Azié-crisis. De economische groei trok aan van + 1,8% van het BBP in 1996 tot + 2,7% van het BBP in 1997. In 1998 en 1999 wordt hij op respectievelijk 2,8 en 3,0% geraamd. Verwacht wordt dat Europa op drie jaar tijd (1997-1999) 3,4 miljoen banen creëert. grondslag liggen aan ten het 16. Deze bemoedigende economische successen zijn evenveel factoren die bijdragen tot het welslagen van de euro. Het grote aantal lidstaten dat van meet af aan voldoet aan de voor de overgang naar de eenheidsmunt te vervullen voorwaarden, duidt erop dat de Europese Unie zich naar behoren op deze nieuwe fase in haar eenwording heeft voorbereid. Zij heeft opnieuw aangeknoopt met stabiliteit. Het duurzame karakter van deze stabiliteit moet de Unie in staat stellen te profiteren van de aanzienlijke voordelen die aan de geloofwaardigheid van de euro verbonden zijn. De linie slaat de weg van duurzame stabiliteit in 17. I let Verdrag biedt daartoe een aantal essentiële garanties: • onafhankelijkheid van de Europese Centrale Bank (ECB), die als hoofddoel het handhaven van prijsstabiliteit heeft. Zonder dit doel uit het oog te verliezen, ondersteunt de ECB het algemene beleid van de Gemeenschap teneinde bij te dragen tot een duurzame groei, een hoge graad van convergentie en een hoog niveau van werkgelegenheid; • handhaven van gezonde overheidsfinanciën: een gemeenschappelijke munteenheid houdt voor iedereen de verplichting in een strikte economische en begrotingsdiscipline in acht te nemen. De Commissie is voornemens zich ten volle van haar taak te kwijten door met name toe te zien op de naleving van de bepalingen van het stabiliteits- en groeipact; invoering van de • instrumenten die nodig zijn voor een versterking van het toezicht op en de coördinatie van het economisch beleid van de lidstaten in de eurozone: de Commissie zal zich volledig inzetten voor het permanent functioneren van de terzake uitgewerkte procedures 18. De politieke wil van de regeringen is een essentiële voorwaarde voor het welslagen van de EMU. Rationeel en verantwoordelijk gedrag van de nationale autoriteiten en de economische subjecten gaat veel verder dan het zonder meer naleven van de procedures. Het is bepalend voor de toekomst van de Europese economieën. Dankzij de vastberadenheid van de regeringen wisten alle lidstaten hun overheidstekorten terug te schroeven en van de eerste gunstige resultaten daarvan te profiteren. Ditzelfde gedrag moet ertoe leiden dat de lidstaten de verbintenis aangaan op middellange termijn te streven naar een begroting die vrijwel in evenwicht is of een overschot vertoont. Deze verbintenis is vervat in het stabiliteits- en groeipact. 19. De lidstaten dienen uit de eerder opgedane ervaring en uit de in het verleden begane fouten lering te trekken: zij moeten de kans grijpen die hun door de invoering van de euro in de vorm van een verbetering van hun economische omgeving wordt geboden om de overheidsfinanciën verder op orde te brengen en de manoeuvreerruimte terug te winnen die zij bij het voeren van hun begrotingsbeleid vooralsnog ontberen. Vroeg of laat moeten de gedane uitgaven worden gefinancierd: de doelstelling op middellange termijn het evenwicht op de begroting te herstellen, moet worden gehaald, al was het maar om Europa de gelegenheid te bieden zich voor te bereiden op een onontkoombare vergrijzing van zijn bevolking bij het ingaan van het volgende millennium. Het volgen van een andere koers zou erop neerkomen dat de toekomstige generaties worden opgezadeld met de lasten van de schulden die hun ouders hebben opgebouwd. 20. Dit geldt voor alle lidstaten, of zij nu wel of niet vanaf 1 januari 1999 aan de EMU deelnemen, want zij worden allemaal geacht uiteindelijk toch toe te treden. De voortgang op de weg in de richting van een grotere convergentie zal worden vergemakkelijkt door het bij Verdrag geregelde overleg over economische, budgettaire en financiële aangelegenheden, de bepalingen van het stabiliteits- en groeipact die op de niet-deelnemende landen van toepassing zijn, en de mogelijkheid die deze te participeren. in het nieuwe wisselkoersarrangement landen wordt geboden 21. De politieke vastberadenheid van de bewindvoerders, de op de weg naar de convergentie gemaakte vorderingen, de bij verdrag geboden garanties en de door de conclusies en resoluties van de Europese Raad van Amsterdam ingestelde coördinatie- en toezichtregelingen zullen ervoor zorgen dat de euro een even grote geloofwaardigheid geniet als die welke de valuta's van de lidstaten die op economisch gebied het best presteren op dit ogenblik bezitten. De euro is een kans voor de toekomst van Europa; Europa is het aan zichzelf verplicht deze kans te grijpen. DE EURO, EEN NIEUWE STIMULANS VOOR EUROPA 22. Sinds de oprichting van de Gemeenschappen zijn de opeenvolgende ontwikkelingen op het gebied van de economische en monetaire samenwerking er onveranderlijk op gericht geweest de Europese integratie te versterken: de wil de douane-unie te voltooien en de opheffing van de belemmeringen tussen de lidstaten hebben de oprichting van het EMS in de hand gewerkt. Dit heeft op zijn beurt de totstandbrenging van de interne markt mogelijk gemaakt en vervolgens gestimuleerd. Deze interne markt zal nu worden geconsolideerd door de euro. De EMU kan ertoe bijdragen dat de Europese eenwording een nieuwe impuls krijgt. Dit is echter alleen maar mogelijk als alle kansen die de EMU te bieden heeft, ook worden benut. De EMU: een kans tot het voeren van een beleid dat bevorderlijk is voor de werkgelegenheid 23. Een evenwichtige beleidsmix, volgehouden convergentie en monetaire stabiliteit vormen de fundamenten van een op werkgelegenheid gericht economisch beleid. De EMU zal deze grondvesten leggen. Het effect ervan op de werkgelegenheid zal echter pas ten volle tot zijn recht komen als ook bij de structurele aanpassingen wezenlijke vooruitgang wordt geboekt. 24. De herwonnen budgettaire ruimte dient te worden aangewend om de druk van de sociale lasten op de lonen en met name de lonen aan de onderkant te verlichten. Door het verlagen van de arbeidskosten zullen de ondernemingen ertoe worden aangespoord personeel in dienst te nemen. Dankzij flexibeler functionerende goederen-, diensten- en arbeidsmarkten en een door de sociale partners onderling overeengekomen herziening van de arbeidsorganisatie op het niveau van de bedrijfstakken en de ondernemingen kan de schepping van arbeidsplaatsen in de hand worden gewerkt. Tenslotte maakt het vrijwel verdwijnen van de inflatie het mogelijk een nauwere band tot stand te brengen tussen de lonen en de productiviteit van de werknemers, hetgeen het voor de sociale partners makkelijker maakt een verantwoord is voor de werkgelegenheid. tevens bevorderlijk te voeren, dat loonbeleid 25. Het stimuleren van de ondernemingsgeest - vooral met het oog op het aanmoedigen van de kleine en middelgrote ondernemingen - door de administratieve lasten te verlichten én de toegang tot de kapitaalmarkten te vergemakkelijken, het toekennen van prioriteit aan onderzoek dat elk op de toekomst gericht beleid vereist, en het leveren van de nodige inspanningen op het gebied van onderwijs en opleiding zijn evenzovele prioriteiten die de Europese Unie voorlaan dient na te streven. 26. De vervroegde tenuitvoerlegging van de titel "Werkgelegenheid" van het Verdrag van Amsterdam resulteerde in de conclusies van de buitengewone Europese Raad van Luxemburg van november 1997, die een nieuwe weg heeft uitgestippeld voor de strijd voor meer werkgelegenheid. Inmiddels zijp gemeenschappelijke doelstellingen vastgelegd, werd een werkmethode opgesteld en is het multilaterale toezicht op de verkregen resultaten georganiseerd. Zodra de EMU van start gaat, kunnen de lidstaten de werkgelegenheidsmaatregelen en de structurele hervormingen op nationaal niveau op efficiëntere wijze stimuleren. De euro vormt in dit opzicht een belangrijke troef om de spiraal overheidstekort/werkloosheid te doorbreken en de dynamiek stabiliteit/werkgelegenheid op gang te brengen. De EMU: een verdieping van de interne markt in het verleden 27. De euro is een onmisbare aanvulling op de interne markt. De eenheidsmunt zal immers een einde maken aan de tussen de deelnemende lidstaten optredende wisselkoersschommelingen, die in een oogwenk de productiviteitswinsten konden tenietdoen die de ondernemingen en hun werknemers met veel moeite hadden weten te behalen. Lage inflatie- en rentepercentages en een meer voorspelbare groei zullen resulteren in minder onzekerheden die de investeringsbeslissingen bemoeilijken. Door het wisselkoersrisico uit te schakelen, zal de euro tenslotte het concurrentievermogen van de ondernemingen bevorderen, waardoor deze beter gewapend zullen zijn om aan de wereldwijde concurrentie het hoofd te bieden op voorwaarde dat zij snel overgaan tot het treffen van de nodige voorbereidingen. Voorts moeten op Gemeenschapsniveau de nog bestaande belemmeringen voor het handelsverkeer worden opgeheven en vorderingen worden gemaakt op de weg naar belastingharmonisatie om optimaal van de geboden voordelen te kunnen profiteren. 28. Voor consumenten en ondernemingen die kopen, verkopen, werkzaam zijn of investeren in een andere lidstaat, zal de euro het handelsverkeer doorzichtiger maken en de concurrentie bevorderen. Consumenten zullen betere prijzen aangeboden krijgen, terwijl ondernemingen hun concurrentiepositie zullen kunnen versterken. Op deze wijze zal de eenheidsmunt in combinatie met het bij Verdrag geregelde vrije verkeer de versmelting van de goederen- en dienstenmarkten, de verbetering van de kwaliteit van de investeringen en de integratie binnen de eengemaakte markt in de hand werken. De euro zal uiteindelijk leiden tot het ontstaan van een "Europese consument" met een koopkracht die gewaarborgd is door de stabiliteit van de eenheidsmunt. Om baat te hebben bij de verhevigde concurrentie die voortaan tot in de uithoeken van de Unie zal worden gevoerd, moeten de regelingen worden versterkt die in een betere voorlichting van de consument voorzien. 29. Wanneer reeds in 1999 een omvangrijke kapitaalmarkt in euro tot stand komt, zal de situatie op de financiële markten dankzij een scherpere concurrentie en een betere kwaliteit van de dienstverlening ingrijpend veranderen in het voordeel van ondernemingen en gezinnen. Deze tendens tekent zich nu reeds af in het kader van de voorbereiding van de financiële instellingen op de euro. Op termijn zullen alle economische subjecten op een ruimere en door een grotere liquiditeit gekenmerkte markt leningen in eenzelfde valuta kunnen opnemen of verstrekken, waarbij op het toegangsmogelijkheden en kosten dezelfde gebied van transparantie, gelijke voorwaarden zullen heersen die thans voor de dollar gelden. Dit alles zal resulteren in laag blijvende rentestanden, waar gezinnen en ondernemingen alle voordeel bij hebben. In deze context moet de invoering van de euro gepaard gaan met een versnelling van de nog door te voeren hervormingen om de doelmatigheid van de financiële markten te bevorderen. 30. De laatste etappe van de totstandbrenging van de EMU zal een aanvang nemen op 1 januari 2002, wanneer de biljetten en muntstukken in euro in omloop worden gebracht. Dankzij de volledige verdwijning van de kosten voor deviezentransacties zal de EMU niet alleen besparingen opleveren, maar ook het bestaan van de Europese burgers vergemakkelijken. Het publiek moet nu reeds op deze verandering worden voorbereid vanwege de vrees die zij kan veroorzaken. Afgezien van de economische en monetaire aspecten, moet het in omloop brengen van biljetten en muntstukken in euro voor honderden miljoenen Europeanen een wezenlijk en tastbaar teken vormen van de bewustwording van hun gemeenschappelijke identiteit. De EMU: aanwezigheid van Europa op het wereldtoneel 31. Met de invoering van de euro hebben de Europese volkeren ervoor gekozen op het wereldtoneel een positie in te nemen die door hun geschiedenis en hun economische en handelsmacht wordt gewettigd. Daarmee geven zij tegenover de rest van de wereld blijk van hun eenheid door hun status op monetair gebied kracht bij te zetten. 32. Binnen het geïntegreerde internationale economische stelsel dat door alsmaar mobielere financiële en handelsstromen wordt gekenmerkt, brengen zij een uitgestrekte zone van stabiliteit en welvaart tot stand waarbinnen de onzekerheden voor hun economische subjecten tot een minimum zijn beperkt. 33. Doordat de complementaire eigenschappen van de economieën van de lidstaten beter worden benut, zal de eenheidsmunt tegelijkertijd de rol en positie van Europa in de wereld versterken en daardoor voor een grotere openheid van Europa ten aanzien van de rest van de wereld zorgen. De euro is voorbestemd om één van de belangrijkste internationale valuta's te worden. In de eerste plaats zal hij snel uitgroeien tot betaalmiddel en factureringsvaluta in het internationale handelsverkeer vanwege het zeer belangrijke aandeel van'Europa in dit verkeer. Voorts zal de geloofwaardigheid van de euro, die wordt geschraagd door een omvangrijke en zeer liquide financiële markt, aantrekkingskracht uitoefenen op buitenlandse investeerders. Tenslotte zal het toenemende gebruik van de euro er mettertijd toe leiden dat deze de status van internationale reserve valuta verwerft. 34. De alom erkende stabiliteit en het wijdverbreide gebruik van de euro zullen meer in het bijzonder bijdragen tot evenwichtiger internationale monetaire betrekkingen, hetgeen Europa de gelegenheid moet bieden samen met zijn belangrijkste partners te zoeken naar middelen om de stabiliteit van het internationaal monetair stelsel te bevorderen. Wil Europa echter optimaal profiteren van alle externe voordelen die het van de invoering van de euro mag verwachten en tevens op het internationale, toneel de rol vertolken waarop het aanspraak kan maken, dan moet het in staat zijn met één stem te spreken. Om zijn belangen zo doeltreffend mogelijk te behartigen, moet Europa dus blijk geven van eensgezindheid. 35. De eenheidsmunt zal tenslotte de verworvenheden van meer dan veertig jaar integratie consolideren op het ogenblik dat voor Europa een nieuw tijdperk in zijn geschiedenis aanbreekt, namelijk dat van de uitbreiding naar de landen van Midden- en Oost-Europa, Cyprus en de Baltische staten. De welvaart die de economische integratie de huidige lidstaten heeft gebracht en de aantrekkingskracht van de euro hebben de nieuwe kandidaat-lidstaten ertoe aangespoord snel de verschillende fasen te doorlopen die hun in staat moeten stellen volwaardige leden van de Europese Unie te worden. De uitbreiding van de Europese integratie tot het gehele continent staat borg voor vrede en stabiliteit in de toekomst. -=oOo=- 36. In bijgaand verslag wordt een overzicht gegeven van de vooruitgang die door de lidstaten is geboekt bij de nakoming van hun verplichtingen met het oog op de totstandbrenging van de Economische en Monetaire Unie. Conform het Verdrag werd bij deze evaluatie onderzocht of een voldoende mate van duurzame convergentie is bereikt, waarbij voor elke lidstaat werd nagegaan in hoeverre hij aan de in artikel 109 J van het Verdrag bedoelde convergentiecriteria voldeed. De overige in dit artikel genoemde voorwaarden en factoren werden eveneens onderzocht. Op grond van deze beoordeling en van het verslag van het Europees Monetair Instituut beveelt de Commissie de Raad aan te besluiten dat de volgende lidstaten op 1 januari 1999 de euro aannemen: België, Duitsland, Spanje, Frankrijk, Ierland, Italië, Luxemburg, Nederland, Oostenrijk, Portugal en Finland. 37. Ook (iriekenland en Zweden hebben vorderingen gemaakt op het gebied van de convergentie. Deze landen wordt verzocht hun inspanningen voort te zetten, zodat zij zich bij een volgende evaluatie van de geboekte vooruitgang kunnen aansluiten bij de eerste groep van lidstaten die de euro hebben aangenomen. De volgende evaluatie vindt over twee jaar plaats of vroeger wanneer één van hen hierom verzoekt 38. Overeenkomstig de aan hel Verdrag gehechte protocollen zal worden overgegaan tot een beoordeling van het Verenigd Koninkrijk en Denemarken, wanneer deze lidstaten de Raad in kennis stellen van hun voornemen aan de derde fase deel te nemen. -=oOo=- 39. In dit verslag wordt geconstateerd dat er sprake is van een collectief succes: op grond van hun ervaringen in het verleden en dankzij de instrumenten die hun door het Verdrag betreffende de Europese Unie ter hand werden gesteld, leveren alle lidstaten nu al verscheidene jaren ernstige convergentie-inspanningen, die thans vruchten beginnen af te werpen in de vorm van een weer aantrekkende groei. De aanneming van de euro vormt de bekroning van deze inspanningen. Met de euro zullen de Europeanen immers beschikken over een instrument dat de stabiliteit van hun economisch kader consolideert, het handelsverkeer binnen de interne markt stimuleert, hun concurrentiepositie versterkt en hun positie op het wereldtoneel bevestigt. 40. In het verslag wordt ook het portret getekend van een tot rijpheid gekomen economie. De Europese Centrale Bank zal soeverein de hand houden aan prijsstabiliteit. De Commissie en de Raad zullen vastberaden bijdragen tot een betere coördinatie van het economisch beleid. De lidstaten dienen hun convergentie inspanningen onverminderd voort te zetten, de deelnemers aan het economisch leven een grotere verantwoordelijkheid te geven en tot structurele hervormingen over te gaan teneinde Europa op weg te zetten naar een gezonde en duurzame groei. Alleen als alle betrokken partijen hun verantwoordelijkheid opnemen, zal de euro - een collectief goed van alle burgers van de Unie - borg kunnen staan voor welvaart en zijn rol ten dienste van de werkgelegenheid kunnen waarmaken. EUROPESE COMMISSIE ****** it it ir it K +* Aanbeveling van de Commissie voor een aanbeveling van de Raad overeenkomstig artikel 109 J, lid 2 TOELICHTING Bij artikel 109. 1 van het Verdrag zijn de procedure en het tijdschema voor het nemen van besluiten over de overgang naar de derde fase van de EMU vastgesteld. De Raad te Dublin op 13 december 1996 in de samenstelling van de staatshoofden en regeringsleiders besloot dat er geen meerderheid van lidstaten was die aan de nodige voorwaarden voor de aanneming van één munt voldeed, dat de Gemeenschap in 1997 niet de derde fase van de EMU zou ingaan en dat de in artikel 109 J, lid 4, van het Verdrag vastgestelde procedure zo vroeg mogelijk in 1998 moest worden toegepast. Overeenkomstig lid 4 van artikel 109 J moet de procedure van de leden 1 en 2 van dat artikel, het tweede streepje van lid 2 uitgezonderd, worden herhaald. De Commissie en het EMI moeten derhalve aan de Raad verslag uitbrengen over de vooruitgang die door de lidstaten is geboekt bij de nakoming van hun verplichtingen met het oog op de totstandbrenging van de Economische en Monetaire Unie; vervolgens doet de Commissie op grond van deze verslagen een aanbeveling aan de Raad over de vraag welke lidstaten aan de nodige voorwaarden voor de aanneming van één munt voldoen. Met convergenticverslag van de Commissie is door het college vastgesteld op 25 maart 1998. Het EMI heeft zijn verslag op 24 maart vastgesteld. De verslagen van de Commissie en het EMI bevatten een onderzoek naar de verenigbaarheid van de nationale wetgeving van elke lidstaat, met inbegrip van de statuten van zijn nationale centrale bank, met artikel 107 en artikel 108 van het Verdrag en de statuten van het ESCB. In de verslagen wordt ook nagegaan of er een hoge mate van duurzame convergentie is bereikt, aan de hand van de mate waarin elke lidstaat aan de convergentiecriteria voldoet. In de verslagen van de Commissie en het EMI wordt ook rekening gehouden met de ontwikkeling van de ECU, de resultaten van de integratie van de markten, de situatie en de ontwikkeling van de lopende rekeningen van de betalingsbalansen, en een onderzoek naar de ontwikkeling van de loonkosten per eenheid product en andere prijsindicatoren. In haar verslag argumenteert de Commissie dat België, Duitsland, Spanje, Frankrijk, Italië, Oostenrijk, Portugal, Zweden en het Verenigd Koninkrijk hun situatie met betrekking tot het bestaan van een buitensporig tekort hebben gecorrigeerd. Derhalve zendt de Commissie op 25 maart 1998 voor elk van deze lidstaten een op diezelfde dag door haar vastgestelde aanbeveling aan de Raad toe om overeenkomstig artikel 104 C, lid 12, zijn vroegere beschikkingen betreffende het bestaan van een buitensporig tekort in die lidstaten in te trekken. Indien de Raad de aanbevelingen van de Commissie opvolgt, worden de genoemde lidstaten in de termen van het Verdrag geacht te voldoen aan het convergentiecriterium betreffende de begrotingssituatie van de overheid. te zijn nagegaan of elke in haar convergentieverslag Na lidstaat aan de convergentiecriteria voldoet, is de Commissie van mening dat een hoge mate van duurzame convergentie is bereikt in België, Duitsland, Spanje, Frankrijk, Ierland, Italië, Luxemburg, Nederland, Oostenrijk, Portugal en Finland; aangezien Denemarken en het Verenigd Koninkrijk gebruik maken van hun recht om niet deel te nemen, is het niet nodig te beoordelen of deze beide landen aan de overige nodige voorwaarden voor de aanneming van één munt voldoen. Op grond van haar verslag en dat van het EMI beveelt de Commissie de Raad aan dat België, Duitsland, Spanje, Frankrijk, Ierland, Italië, Luxemburg, Nederland, Oostenrijk, Portugal en Finland aan de voorwaarden voor de aanneming van één munt voldoen. AANBEVELING VAN DE COMMISSIE VOOR EEN AANBEVELING VAN DE RAAD OVEREENKOMSTIG ARTIKEL 109 J, LID 2, VAN HET VERDRAG De Raad van de Europese Unie, Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, inzonderheid op artikel 109 J, lid 2, Gezien de aanbeveling van de Commissie, Gezien het verslag van de Commissie, ' (ie/Jen het verslag van het Europees Monetair Instituut,^ Gezien het advies voor het Europees Parlement, 1. Overwegende dat de procedure en het tijdschema voor het nemen van besluiten over de overgang naar de derde fase van de Economische en Monetaire Unie (EMU) zijn vastgesteld in artikel 109 J; dat de Raad te Dublin op 13 december 1996 in de samenstelling van de staatshoofden en regeringsleiders besloot dat er geen meerderheid van lidstaten was die aan de nodige voorwaarden voor de aanneming van één munt voldeed, dat de Gemeenschap in 1997 niet de derde fase van de EMU zou ingaan en dat de in artikel 109 J, lid 4, van het Verdrag vastgestelde procedure zo vroeg mogelijk in 1998 moest worden toegepast; 2. 3. Overwegende dat overeenkomstig lid 4 van artikel 109 J de procedure van de leden 1 en 2 van dat artikel, het tweede streepje van lid 2 uitgezonderd, moet worden herhaald; Overwegende dat in artikel 109 J, lid I, wordt bepaald dat de verslagen van de Commissie en het Europees Monetair Instituut tevens een onderzoek bevatten naar de verenigbaarheid van de nationale wetgeving van elke lidstaat, met inbegrip van de statuten van zijn nationale centrale bank, met artikel 107 en artikel 108 van het Verdrag en de statuten van het Europees stelsel van centrale banken, en dat er ook in wordt nagegaan of er een hoge mate van duurzame convergentie is bereikt, aan de hand van de mate waarin elke lidstaat aan de volgende criteria voldoet: - het bereiken van een hoge mate van prijsstabiliteit; dit blijkt uit een inflatiepercentage dat dicht ligt bij dat van ten hoogste de drie lidstaten die op het gebied van de prijsstabiliteit het best presteren; - het houdbare karakter van de situatie van de overheidsfinanciën; dit blijkt uit een begrotingssituatie van de overheid zonder een buitensporig tekort als bedoeld in artikel 104 C, lid 6; COM(. ) 2 Referentie Page 1 of 9 de inachtneming van de normale fluctuatiemarges van het wisselkoersmechanisme van het Europees Monetair Stelsel, gedurende tenminste twee jaar, zonder devaluatie ten opzichte van de munt van een andere lidstaat; - de duurzaamheid van de door de lidstaat bereikte convergentie en van zijn deelneming aan het wisselkoersmechanisme van het Europees Monetair Stelsel, hetgeen tot uitdrukking komt in het niveau van de rentevoet voor de lange termijn; Overwegende dat deze vier criteria en de betreffende perioden tijdens welke daaraan moet worden voldaan, nader worden uitgewerkt in protocol nr. 6; dat in de verslagen van de Commissie en het EMI ook rekening wordt gehouden met de ontwikkeling van de ECU, de resultaten van de integratie van de markten, de situatie en de ontwikkeling van de lopende rekeningen van de betalingsbalansen, en een onderzoek naar de ontwikkeling van de loonkosten per eenheid product en andere prijsindicatoren; 4. Overwegende dat overeenkomstig het eerste streepje van artikel 109 J, lid 2, de Raad aan de hand van deze verslagen voor elke lidstaat beoordeelt of hij aan de nodige voorwaarden voor de aanneming van één munt voldoet, en op grond van zijn bevindingen een aanbeveling doet aan de Raad in de samenstelling van de staatshoofden en regeringsleiders, die na raadpleging van het Europees Parlement overeenkomstig artikel 109 J, lid 4, zal bevestigen welke lidstaten voldoen aan de nodige voorwaarden voor de aanneming van één munt; dat voor Denemarken en het Verenigd Koninkrijk een dergelijke nodige voorwaarde wordt gevormd door de kennisgeving aan de Raad overeenkomstig respectievelijk de protocollen nrs. 12 en 11 dat hun land voornemens is aan de derde fase van de EMU deel te nemen; 5. Overwegende dat de nationale wetgeving van de lidstaten, met inbegrip van de statuten van de nationale centrale banken, zo nodig dient te worden aangepast om deze verenigbaar te maken met de artikelen 107 en 108 van het Verdrag en de statuten van het ESCB; dat door middel van dergelijke aanpassingen de verenigbaarheid met het Verdrag ten laatste op de datum van de oprichting van het ESCB tot stand moet zijn gebracht; dat de verslagen van de Commissie en het EMI een gedetailleerde beoordeling van de verenigbaarheid van de wetgeving van elke lidstaat met de artikelen 107 en 108 van het Verdrag en de statuten van het ESCB bevatten; 6. Overwegende dat overeenkomstig artikel I van protocol nr. 6 het in artikel 109 J, lid 1, eerste streepje, van het Verdrag bedoelde criterium inzake prijsstabiliteit betekent dat een lidstaat een houdbare prijsontwikkeling heeft en een gemiddeld inflatiepercentage dat, gemeten over een periode van één jaar vóór het onderzoek, niet meer dan 1,5 procentpunt hoger ligt dan dat van ten hoogste de drie lidstaten die op het gebied van prijsstabiliteit het best presteren; overwegende dat voor de toepassing van het criterium inzake prijsstabiliteit de inflatie zal worden gemeten aan de hand van geharmoniseerde indexcijfers van de consumptieprijzen (GICP's) zoals gedefinieerd in Verordening (EG) nr. 2494/95 van de Raad; dat voor de toepassing van het criterium inzake prijsstabiliteit de inflatie van een lidstaat is gemeten aan de hand van de procentuele verandering van het rekenkundig gemiddelde van twaalf maandelijkse indexcijfers ten opzichte van het rekenkundig gemiddelde van twaalf maandelijkse indexcijfers van de voorgaande periode; dat over de in januari 1998 eindigende periode van één jaar de drie lidstaten die op het gebied van prijsstabiliteit het best presteerden, Frankrijk, Ierland en Oostenrijk waren, met een inflatie van respectievelijk 1,2 %, 1,2 % en 1,1 %; dat een referentiewaarde, berekend als het gewone rekenkundige gemiddelde van de inflatiepercentages van de drie lidstaten die op het gebied van prijsstabiliteit het best presteren, plus 1,5 procentpunt, in aanmerking is genomen in de verslagen van de Commissie en het EMI; dat de referentiewaarde over de in januari 1998 eindigende periode van één jaar 2,7 % was; 7. Overwegende dat overeenkomstig artikel 2 van protocol nr. 6 het in artikel 109 J, lid 1, tweede streepje, bedoelde criterium inzake de begrotingssituatie van de overheid inhoudt, dat ten aanzien van de lidstaat op het tijdstip van het onderzoek geen beschikking van de Raad krachtens artikel 104 C, lid 6, van het Verdrag geldt, waarin wordt vastgesteld dat er in de betrokken lidstaat een buitensporig tekort bestaat; 8. Overwegende dat overeenkomstig artikel 3 van protocol nr. 6 het in artikel 109 J, lid 1, derde streepje, bedoelde criterium inzake deelneming aan het wisselkoersmechanisme (WKM) van het Europees Monetair Stelsel betekent dat een lidstaat tenminste gedurende de laatste twee jaar vóór het onderzoek, zonder grote spanningen de normale fluctuatiemarges van het wisselkoersmechanisme van het Europees Monetair Stelsel heeft kunnen aanhouden; dat de betrokken lidstaat met name tijdens die periode de bilaterale spilkoers van zijn valuta tegenover die van een andere lidstaat niet op eigen initiatief mag hebben gedevalueerd; dat de Commissie en het EMI, toen zij in hun verslagen nagingen Page 2 of 9 of aan dit criterium werd voldaan, de in februari 1998 eindigende periode van twee jaar hebben onderzocht en rekening hebben gehouden met het feit dat het kader voor de beoordeling van de stabiliteit van de wisselkoersen van de valuta's van de lidstaten is gewijzigd door het in augustus 1993 door de ministers en de presidenten van de centrale banken van de lidstaten genomen besluit om de fluctuatiemarges van het WKM tijdelijk te verbreden van 2,25% tot 15% onder of boven de bilaterale spilkoersen; 9. Overwegende dal overeenkomstig artikel 4 van protocol nr. 6 het in artikel 109 J, lid I, vierde streepje, genoemde criterium inzake de convergentie van het niveau van de rentevoet betekent dat een lidstaat, gemeten over een periode van één jaar vóór het onderzoek, een gemiddelde nominale lange- termijnrente heeft gehad die niet meer dan 2 procentpunten hoger ligt dan die van ten hoogste de drie lidstaten die op het gebied van prijsstabiliteit het best presteren; dat voor de toepassing van het criterium betreffende de convergentie van de rentetarieven vergelijkbare rentetarieven op benchmark-overheidsobligaties met een looptijd van tien jaar werden gebruikt; dat, om te beoordelen of aan het criterium inzake het niveau van de rentevoet wordt voldaan, een referentiewaarde, berekend als het gewone rekenkundige gemiddelde van de nominale lange-termijnrente van de drie lidstaten die op het gebied van prijsstabiliteit het best presteren, plus 2 procentpunten, in aanmerking is genomen in de verslagen van de Commissie en het EMI; dat de referentiewaarde over de in januari 1998 eindigende periode van één jaar 7,8 % was; 10. Overwegende dat overeenkomstig artikel 5 van protocol nr. 6 de gegevens die nodig zijn om te beoordelen of aan de convergentiecriteria wordt voldaan, door de Commissie zullen worden verstrekt; dat de Commissie voor de opstelling van deze aanbeveling gegevens heeft verstrekt; dat de begrotingsgegevens door de Commissie zijn verstrekt nadat de lidstaten vóór 1 maart 1998 gegevens hebben overgelegd overeenkomstig Verordening (EG) nr. 3605/93; 11. Overwegende dat tijdens de tweede fase van de EMU geen beschikking van de Raad betreffende het bestaan van een buitensporig tekort gold voor Ierland en Luxemburg; dat de Raad bij zijn beschikking van 27 juni 1996 op grond van artikel 104 C, lid 12, zijn vroegere beschikking betreffende het bestaan van een buitensporig tekort in Denemarken heeft ingetrokken; dat de Raad bij zijn beschikkingen van 30 juni 1997 op grond van artikel 104 C, lid 12, zijn vroegere beschikkingen betreffende het bestaan van een buitensporig tekort in Nederland en Finland heeft ingetrokken; dat de Raad bij zijn beschikkingen van I mei 1998 op grond van artikel 104 C, lid 12, zijn vroegere beschikkingen betreffende het bestaan van een buitensporig tekort in België, Duitsland, Spanje, Frankrijk, Italië, Oostenrijk, Portugal, Zweden en het Verenigd Koninkrijk heeft ingetrokken; 12. Overwegende dat op grond van deze aanbevelingen de Raad in de samenstelling van de staatshoofden en regeringsleiders dient te bevestigen welke lidstaten aan de nodige voorwaarden voor de aanneming van één munt voldoen, BEVEELT AAN: Artikel I Beoordeling I. In België is de nationale wetgeving, met inbegrip van de statuten van de nationale centrale bank, verenigbaar met de artikelen 107 en 108 van het Verdrag en de statuten van het ESCB; de gemiddelde inflatie in België over het in januari 1998 eindigende jaar bedroeg 1,4 %, hetgeen lager dan de referentiewaarde is; voor België geldt geen beschikking van de Raad betreffende het bestaan van een buitensporig overheidstekort; België was de laatste twee jaar aangesloten bij het WKM; in die periode was de Belgische frank (BEF) niet onderhevig aan grote spanningen en heeft België de bilaterale spilkoers van de BEF niet op eigen initiatief gedevalueerd tegenover de valuta van een andere lidstaat; over het in januari 1998 eindigende jaar bedroeg de lange-termijnrente in België gemiddeld 5,7 %, hetgeen lager dan de referentiewaarde is. België is zijn wettelijke verplichtingen met het oog op de totstandbrenging van de Economische en Monetaire Unie nagekomen. België voldoet aan alle in de vier streepjes van artikel 109 J, lid 1, Page 3 of 9 genoemde convergentiecriteria en heeft derhalve een hoge mate van duurzame convergentie bereikt. Dientengevolge voldoet België aan de nodige voorwaarden voor de aanneming van één munt. Denemarken heeft overeenkomstig punt I van protocol nr. 12 en het besluit dat door de staatshoofden en regeringsleiders in december 1992 Ie Edingburgh werd genomen-\ de Raad in kennis gesteld van het feit dat het niet aan de derde fase van de Economische en Monetaire Unie zal deelnemen; hel is derhalve niet nodig te beoordelen of Denemarken aan de overige nodige voorwaarden voor de aanneming van één munt voldoet; overeenkomstig punt 2 van protocol nr. 12 zal voor Denemarken een ontheffing gelden zodra de derde fase is begonnen. In Duitsland is de nationale wetgeving, met inbegrip van de statuten van de nationale centrale bank, verenigbaar mét de artikelen 107 en 108 van het Verdrag en de statuten van het ESCB; de gemiddelde inflatie in Duitsland over het in januari 1998 eindigende jaar bedroeg hetgeen lager dan de referentiewaarde is; 1,4%, voor Duitsland geldt geen beschikking van de Raad betreffende het bestaan van een buitensporig overheidstekort; Duitsland was de laatste twee jaar aangesloten bij het WKM; in die periode was de Duitse mark (DEM) niet onderhevig aan grote spanningen en heeft Duitsland de bilaterale spilkoers van de DEM niet op eigen initiatief gedevalueerd tegenover de valuta van een andere lidstaat; over het in januari 1998 eindigende jaar bedroeg de lange-termijnrente in Duitsland gemiddeld 5,6 %, hetgeen lager dan de referentiewaarde is. Duitsland is zijn wettelijke verplichtingen met het oog op de totstandbrenging van de Economische en Monetaire Unie nagekomen. Duitsland voldoet aan alle in de vier streepjes van artikel 109 J, lid I, genoemde convergentiecriteria en heeft derhalve een hoge mate van duurzame convergentie bereikt. Dientengevolge voldoet Duitsland aan de nodige voorwaarden voor de aanneming van één munt. In Griekenland is de nationale wetgeving, met inbegrip van de statuten van de nationale centrale bank, verenigbaar met de artikelen 107 en 108 van het Verdrag en de statuten van het ESCB; de gemiddelde inflatie in Griekenland over het in januari 1998 eindigende jaar bedroeg 5,2%, hetgeen hoger dan de referentiewaarde is; de Raad heeft op 26 september 1994 bij beschikking vastgesteld dat er in Griekenland een buitensporig overheidstekort bestaat en deze beschikking is niet ingetrokken; gedurende de in februari 1998 eindigende periode van twee jaar heeft de valuta van Griekenland niet aan het WKM deelgenomen; in deze periode is de Griekse drachme (GRD) betrekkelijk stabiel geweest ten opzichte van de valuta's van het WKM, maar was zij wel onderhevig op sommige tegengegaan door verhogingen van de binnenlandse tijdstippen aan spanningen die zijn rentetarieven en door interventies op de wisselmarkt; in maart 1998 trad de GRD tot het WKM toe; over het in januari 1998 eindigende jaar bedroeg de lange-termijnrente in Griekenland gemiddeld 9,8 %, hetgeen hoger dan de referentiewaarde is. Griekenland is zijn wettelijke verplichtingen met het oog op de totstandbrenging van de Economische en Monetaire Unie nagekomen. Griekenland voldoet aan geen van de in de vier lid 1, genoemde convergentiecriteria. Dientengevolge voldoet streepjes van artikel 109 J, Griekenland niet aan de nodige voorwaarden voor de aanneming van één munt. 3 PB C 348 van 31. 12. 1992, blz. 1. Page 4 of 9 5. In Spanje is de nationale wetgeving, met inbegrip van de statuten van de nationale centrale bank, verenigbaar met de artikelen 107 en 108 van het Verdrag en de statuten van het ESCB^; de gemiddelde inflatie in Spanje over het in januari 1998 eindigende jaar bedroeg 1,8%, hetgeen lager dan de referentiewaarde is; voor Spanje gelcll geen beschikking van de Raad hclrcflendc het bestaan van een buitensporig overheidstekort; Spanje was de laatste twee jaar aangesloten bij het WKM; in die periode was de Spaanse peseta (ESP) niet onderhevig aan grote spanningen en heeft Spanje de bilaterale spilkoers van de ESP niet op eigen initiatief gedevalueerd tegenover de valuta van een andere lidstaat; over het in januari 1998 eindigende jaar bedroeg de lange-termijnrente in Spanje gemiddeld 6,3 %, hetgeen lager dan de referentiewaarde is. Spanje is zijn wettelijke verplichtingen met het oog op de totstandbrenging van de Economische en Monetaire Unie nagekomen. Spanje voldoet aan alle in de vier streepjes van artikel 109 J, lid 1, genoemde convergentiecriteria en heeft derhalve een hoge mate van duurzame convergentie bereikt. Dientengevolge voldoet Spanje aan de nodige voorwaarden voor de aanneming van één munt. 6. In Frankrijk is de nationale wetgeving, met inbegrip van de statuten van de nationale centrale bank, verenigbaar met de artikelen 107 en 108 van het Verdrag en de statuten van het ESCB^; de gemiddelde inflatie in Frankrijk over het in januari 1998 eindigende jaar bedroeg 1,2 %, hetgeen lager dan de referentiewaarde is; voor Frankrijk geldt geen beschikking van de Raad betreffende het bestaan van een buitensporig overheidstekort; Frankrijk was de laatste twee jaar aangesloten bij hel WKM; in die periode was de Franse frank (FRF) niet onderhevig aan grote spanningen en heeft Frankrijk de bilaterale spilkoers van de FRF niet op eigen initiatief gedevalueerd tegenover de valuta van een andere lidstaat; over het in januari 1998 eindigende jaar bedroeg de lange-termijnrente in Frankrijk gemiddeld 5,5 %, hetgeen lager dan de referentiewaarde is. Frankrijk is zijn wettelijke verplichtingen met het oog op de totstandbrenging van de Economische en Monetaire Unie nagekomen. Frankrijk voldoet aan alle in de vier streepjes van artikel 109 J, lid 1, genoemde convergentiecriteria en heeft derhalve een hoge mate van duurzame convergentie bereikt. Dientengevolge voldoet Frankrijk aan de nodige voorwaarden voor de aanneming van één munt. 7. In Ierland is de nationale wetgeving, met inbegrip van de statuten van de nationale centrale bank, verenigbaar met de artikelen 107 en 108 van het Verdrag en de statuten van het ESCB; de gemiddelde inflatie in Ierland over het in januari 1998 eindigende jaar bedroeg 1,2%, hetgeen lager dan de referentiewaarde is; tijdens de tweede fase van de EMU gold voor Ierland geen beschikking van de Raad betreffende het bestaan van een buitensporig overheidstekort; 4 Mits de huidige voorstellen van de regering in de wetgeving zijn opgenomen op de datum van oprichting van de ECB. 5 Mits de huidige voorstellen van de regering in de wetgeving zijn opgenomen op de datum van oprichting van de ECB. Page 5 ol 9 Ierland was de laatste twee jaar aangesloten bij het WKM; in die periode was het Iers pond (IEP) niet onderhevig aan grote spanningen en is de bilaterale spilkoers van de IEP niet gedevalueerd tegenover de valuta van een andere lidstaat; op 16 maart 1998 werden op verzoek van de Ierse autoriteiten de bilaterale spilkoersen van het IEP tegenover alle andere valuta's van het WKM met 3% gerevalueerd; over het in januari 1998 eindigende jaar bedroeg de lange-termijnrente in Ierland gemiddeld 6,2 %, hetgeen lager dan de referentiewaarde is. Ierland is zijn wettelijke verplichtingen met het oog op de totstandbrenging van de Economische en Monetaire Unie nagekomen. Ierland voldoet aan alle in de vier streepjes van artikel 109 J, lid I, genoemde convergentiecriteria en heeft derhalve een hoge mate van duurzame convergentie bereikt. Dientengevolge voldoet Ierland aan de nodige voorwaarden voor de aanneming van één munt. 8. In Italië is de nationale wetgeving, met inbegrip van de statuten van de nationale centrale bank, verenigbaar met de artikelen 107 en 108 van het Verdrag en de statuten van het ESCB; de gemiddelde inflatie in Italië over het in januari 1998 eindigende jaar bedroeg 1,8%, hetgeen lager dan de referentiewaarde is; voor Italië geldt geen beschikking van de Raad betreffende het bestaan van een buitensporig overheidstekort; Italië trad in november 1996 weer tot het WKM toe; in de periode van maart 1996 tot november 1996 steeg de waarde van de Italiaanse lire (ITL) ten opzichte van de valuta's van het WKM; sinds de ITL opnieuw tot het WKM toetrad, was zij niet aan grote spanningen onderhevig en heeft Italië de bilaterale spilkoers van de ITL niet op eigen initiatief gedevalueerd tegenover de valuta van een andere lidstaat; over het in januari 1998 eindigende jaar bedroeg de lange-termijnrente in Italië gemiddeld 6,7%, hetgeen lager dan de referentiewaarde is. Italië is zijn wettelijke verplichtingen met het oog op de totstandbrenging van de Economische en Monetaire Unie nagekomen. Italië voldoet aan de in het eerste, het tweede en het vierde streepje van artikel 109 J, lid I, genoemde convergentiecriteria; wat betreft het in het derde streepje van artikel 109 J, lid I, genoemde criterium, heeft de valuta van Italië, hoewel zij pas in november 1996 weer tot het WKM toetrad, de laatste twee jaar voldoende stabiliteit vertoond. Om deze redenen heeft Italië een hoge mate van duurzame convergentie bereikt. Dientengevolge voldoet Italië aan de nodige voorwaarden voor de aanneming van één munt. 9. In Luxemburg is de nationale wetgeving, met inbegrip van de statuten van de nationale centrale bank, verenigbaar met de artikelen 107 en 108 van het Verdrag en de statuten van het ESCB"; de gemiddelde inflatie in Luxemburg over het in januari 1998 eindigende jaar bedroeg 1,4%, hetgeen lager dan de referentiewaarde is; tijdens de tweede fase van de EMU gold voor Luxemburg geen beschikking van de Raad betreffende het bestaan van een buitensporig overheidstekort; Luxemburg was de laatste twee jaar aangesloten bij het WKM; in die periode was de Luxemburgse frank (LUF) niet onderhevig aan grote spanningen en heeft Luxemburg de bilaterale spilkoers van de LUF niet op eigen initiatief gedevalueerd tegenover de valuta van een andere lidstaat; over het in januari 1998 eindigende jaar bedroeg de lange-termijnrente in Luxemburg gemiddeld 5,6 %, hetgeen lager dan de referentiewaarde is. 6 Mits de huidige voorstellen van de regering in de wetgeving zijn opgenomen op de datum van oprichting van de ECB. Page 6 of 9 Luxemburg is zijn wettelijke verplichtingen met het oog op de totstandbrenging van de Economische en Monetaire Unie nagekomen. Luxemburg voldoet aan alle in de vier streepjes van artikel 109 J, lid I, genoemde convergentiecriteria en heelt derhalve een hoge mate van duurzame convergentie bereikt. Dientengevolge voldoet Luxemburg aan de nodige voorwaarden voor de aanneming van één munt. 10. In Nederland is de nationale wetgeving, met inbegrip van de statuten van de nationale centrale bank, verenigbaar met de artikelen 107 en 108 van het Verdrag en de statuten van het ESCB; de gemiddelde inflatie in Nederland over het in januari 1998 eindigende jaar bedroeg 1,8%, hetgeen lager dan de referentiewaarde is; voor Nederland geldt geen beschikking van de Raad betreffende het bestaan van een buitensporig overheidstekort; Nederland was de laatste twee jaar aangesloten bij het WKM; in die periode was de Nederlandse gulden (NLG) niet onderhevig aan grote spanningen en heeft Nederland de bilaterale spilkoers van de NLG niet op eigen initiatief gedevalueerd tegenover de valuta van een andere lidstaat; over het in januari 1998 eindigende jaar bedroeg de lange-termijnrente in Nederland gemiddeld 5. 5 %, hetgeen lager dan de referentiewaarde is. Nederland is zijn wettelijke verplichtingen met het oog op de totstandbrenging van de Economische en Monetaire Unie nagekomen. Nederland voldoet aan alle in de vier streepjes van artikel 109 J, lid I, genoemde convergentiecriteria en heeft derhalve een hoge mate van duurzame convergentie bereikt. Dientengevolge voldoet Nederland aan de nodige voorwaarden voor de aanneming van één munt. 11. In Oostenrijk is de nationale wetgeving, met inbegrip van de statuten van de nationale centrale bank, verenigbaar met de artikelen 107 en 108 van het Verdrag en de statuten van het ESCB^; de gemiddelde inflatie in Oostenrijk over het in januari 1998 eindigende jaar bedroeg 1,1 %, hetgeen lager dan de referentiewaarde is; voor Oostenrijk geldt geen beschikking van de Raad betreffende het bestaan van een buitensporig overheidstekort; Oostenrijk was de laatste twee jaar aangesloten bij het WKM; in die periode was de Oostenrijkse schilling (ATS) niet onderhevig aan grote spanningen en heeft Oostenrijk de bilaterale spilkoers van de ATS niet op eigen initiatief gedevalueerd tegenover de valuta van een andere lidstaat; over het in januari 1998 eindigende jaar bedroeg de lange-termijnrente in Oostenrijk gemiddeld 5. 6 %, hetgeen lager dan de referentiewaarde is. Oostenrijk is zijn wettelijke verplichtingen met het oog op de totstandbrenging van de Economische en Monetaire Unie nagekomen. Oostenrijk voldoet aan alle in de vier streepjes van artikel 109 J, lid I, genoemde convergentiecriteria en heeft derhalve een hoge mate van duurzame convergentie bereikt. Dientengevolge voldoet Oostenrijk aan de nodige voorwaarden voor de aanneming van één munt. 7 Mits de huidige voorstellen van de regering in de wetgeving zijn opgenomen op de datum van oprichting van de ECB. Page 7 of 9 12. In Portugal is de nationale wetgeving, met inbegrip van de statuten van de nationale centrale bank, verenigbaar met de artikelen 107 en 108 van het Verdrag en de statuten van het ESCB; de gemiddelde inflatie in Portugal over het in januari 1998 eindigende jaar bedroeg 1,8 %, hetgeen lager dan de referentiewaarde is; voor Portugal geldl geen beschikking van de Raad betreffende liet bestaan van een buitensporig overheidstekort; Portugal was de laatste twee jaar aangesloten bij het WKM; in die periode was de Portugese escudo (PTE) niet onderhevig aan grote spanningen en heeft Portugal de bilaterale spilkoers van de PTE niet op eigen initiatief gedevalueerd tegenover de valuta van een andere lidstaat; over het in januari 1998 eindigende jaar bedroeg de lange-termijnrente in Portugal gemiddeld 6,2 %, hetgeen lager dan de referentiewaarde is. Portugal is zijn wettelijke verplichtingen met het oog op de totstandbrenging van de Economische en Monetaire Unie nagekomen. Portugal voldoet aan alle in de vier streepjes van artikel 109 J, lid 1, genoemde convergentiecriteria en heeft derhalve een hoge mate van duurzame convergentie bereikt. Dientengevolge voldoet Portugal aan de nodige voorwaarden voor de aanneming van één munt. 13. In Finland is de nationale wetgeving, met inbegrip van de statuten van de nationale centrale bank, verenigbaar met de artikelen 107 en 108 van het Verdrag en de statuten van het ESCB; de gemiddelde inflatie in Finland over het in januari 1998 eindigende jaar bedroeg 1,3 %, hetgeen lager dan de referentiewaarde is; voor Finland geldt geen beschikking van de Raad betreffende het bestaan van een buitensporig overheidstekort; Finland is aangesloten bij het WKM sinds oktober 1996; in de periode van maart 1996 tot oktober 1996 steeg de waarde van de Finse mark (FIM) ten opzichte van de valuta's van het WKM; sinds de toetreding tot het WKM was de FIM niet onderhevig aan grote spanningen en heeft Finland de bilaterale spilkoers van de FIM niet op eigen initiatief gedevalueerd tegenover die van een andere lidstaat; over het in januari 1998 eindigende jaar bedroeg de lange-termijnrente in Finland gemiddeld 5,9 %, hetgeen lager dan de referentiewaarde is. Finland is zijn wettelijke verplichtingen met het oog op de totstandbrenging van de Economische en Monetaire Unie nagekomen. Finland voldoet aan de in het eerste, het tweede en het vierde streepje van artikel 109 J, lid I, genoemde convergentiecriteria; wat betreft het in het derde streepje van artikel 109 J, lid 1, genoemde criterium, heeft de valuta van Finland, hoewel zij pas in oktober 1996 tot het WKM toetrad, de laatste twee jaar voldoende stabiliteit vertoond. Om deze redenen heeft Finland een hoge mate van duurzame convergentie bereikt. Dientengevolge voldoet Finland aan de nodige voorwaarden voor de aanneming van één munt. 14. In Zweden is de nationale wetgeving, met inbegrip van de statuten van de nationale centrale bank, niet verenigbaar met de artikelen 107 en 108 van het Verdrag en de statuten van het ESCB; de gemiddelde inflatie in Zweden over het in januari 1998 eindigende jaar bedroeg 1,9 %, hetgeen lager dan de referentiewaarde is; voor Zweden geldt geen beschikking van de Raad betreffende het bestaan van een buitensporig overheidstekort; de valuta van Zweden heeft nooit deelgenomen aan het WKM; in de verslagperiode van twee jaar heeft de Zweedse kroon (SEK) schommelingen vertoond ten opzichte van de aan het WKM deelnemende valuta's, wegens onder andere de afwezigheid van een doelstelling voor de wisselkoers; Page 8 of 9 over het in januari 1998 eindigende jaar bedroeg de lange-termijnrente in Zweden gemiddeld 6,5 %, hetgeen lager dan de referentiewaarde is. Zweden heeft onvoldoende vooruitgang geboekt bij de nakoming van zijn wettelijke verplichtingen met het oog op de totstandbrenging van de Ecomische en Monetaire Unie. Zweden voldoet aan de lid 1, genoemde in het eerste, het convergentiecriteria, maar voldoet niet aan het in het derde streepje van artikel 109 J, lid I, genoemde convergentiecriterium. Dientengevolge voldoet Zweden niet aan de nodige voorwaarden voor de aanneming van één munt. tweede en het vierde streepje van artikel 109 J, 15. Het Verenigd Koninkrijk heeft overeenkomstig punt I van protocol nr. 11 de Raad ervan in kennis gesteld dat het niet voornemens is op I januari 1999 over te gaan naar de derde fase van de Economische en Monetaire Unie; het is derhalve niet nodig te beoordelen of het Verenigd Koninkrijk aan de overige nodige voorwaarden voor de aanneming van één munt voldoet; krachtens de kennisgeving door het Verenigd Koninkrijk bevatten de punten 4 tot en met 9 van Protocol nr. 11 de regels die tijdens de derde fase op het Verenigd Koninkrijk van toepassing zijn. Artikel 2 Bevindingen In het licht van het bovenstaande zijn de bevindingen van de Raad dat België, Duitsland, Spanje, Frankrijk, Ierland, Italië, Luxemburg, Nederland, Oostenrijk, Portugal en Finland aan de nodige voorwaarden voor de aanneming van één munt voldoen. De Raad beveelt de Raad in de samenstelling van de staatshoofden en regeringsleiders aan te bevestigen dat de genoemde lidstaten voldoen aan de nodige voorwaarden voor de aanneming van één munt op I januari 1999. Page 9 of 9 it * it ii ft ** it it ti * * ftù EUROPESE COMMISSIE Brussel, 25 maart 1998 CONVERGENTIEVERSLAG 1998 (opgesteld overeenkomstig artikel 109 J, lid 1, van het Verdrag) INHOUD TABELLEN GRAFIEKEN. IN HET VERSALG GEBRUIKTE AFKORTINGEN 1. INLEIDING EN CONCLUSIES (iriekenland. 1. 1. Rol van het verslag 1. 2. Verenigbaarheid van de wetgeving en convergentie 1. 3. Beoordeling per lidstaat 1. 3. 1. België 1. 3. 2. Duitsland 1. 3. 3. 1. 3. 4. Spanje 1. 3. 5. Frankrijk 1. 3. 6. 1. 3. 7. 1. 3. 8. Luxemburg 1. 3. 9. Nederland. 1. 3. 10. Oostenrijk. 1. 3. 11. Portugal 1. 3. 12. Finland 1. 3. 13. Zweden Ierland. Italië 2. VERENIGBAARHEID VAN DE NATIONALE WETGEVING MET HET VERDRAG EN DE STATUTEN VAN HET EUROPEES STELSEL VAN CENTRALE BANKEN Inleiding 2. 1. 2. 2. Noodzakelijke aanpassingen van de nationale wetgeving 2. 2. 1. Algemeen 2. 2. 2. Doelstellingen 2. 2. 3. Onafhankelijkheid Integratie van Ni li 's in hef ESi 11 en overige wetgeving 2. 2. 4. 2. 2. 5. Wetgeving buiten het toepassingsgebied van artikel 108 2. 3. Tijdschema voor de aanpassing 2. 4. Situatie in de lidstaten 2. 4. 1. België 2. 4. 1. 1. Overzicht en wetgeving sedert 1994 2. 4. 1. 2. Beoordeling van de verenigbaarheid 2. 4. 2. Denemarken 2. 4. 3. Duitsland. 2. 4. 4. 2. 4. 5. 2. 4. 3. 1. Overzichten wetgeving sedert 1994 2. 4. 3. 2. Beoordeling van de verenigbaarheid (îriekenland. 2. 4. 4. 1. Overzicht en wetgeving sedert 1994 2. 4. 4. 2. Beoordeling van de verenigbaarheid Spanje 2. 4. 5. 1. Overzicht en wettelijke maatregelen sedert 1994 2. 4. 5. 2. Beoordeling van de verenigbaarheid 2. 4. 6. Frankrijk 2. 4. 7. 2. 4. 6. 1. Overzicht en wetgeving sedert 1994 2. 4. 6. 2. Beoordeling van de verenigbaarheid: Ierland. 2. 4. 7. 1. Overzicht en wetgeving sedert 1994. 6 7 8 9 9 10 18 IS 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 32 32 32 Î2 U U 34 35 35 36 37 37 38 38 39 39 40 41 41 42 43 43 44 44 44 46 47 47 2. 4. 8. 2. 4. 9. 2. 4. 7. 2. Beoordeling van de verenigbaarheid Italie 2. 4. 8. 1. Overzicht en wetgeving sedert 1994 2. 4. 8. 2. Beoordeling van de verenigbaarheid Luxemburg 2. 4. 9. 1. Overzicht en wetgeving sedert 1994 2. 4. 9. 2. Beoordeling van de verenigbaarheid 2. 4. 10. Nederland. 2. 4. 10. 1. Overzichten wetgeving sedert 1994 2. 4. 10. 2. Beoordeling van de verenigbaarheid. 2. 4. 11. Oostenrijk 2. 4. 1 l. l. Overzicht en wetgeving sedert I9<>4 2. 4. 1 1. 2. Beoordeling van de verenigbaarheid 2. 4. 12. Portugal : 2. 4. 12. 1. Overzichten wetgeving sedert 1994 2. 4. 12. 2. Beoordeling van de verenigbaarheid 2. 4. 13. Finland 2. 4. 13. 1. Overzicht en wetgeving sedert 1994 2. 4. 13. 2. Beoordeling van de verenigbaarheid 2. 4. 14. Zweden 2. 4. 14. 1. Overzicht en wetgeving sedert 1994 2. 4. 14. 2. Beoordeling van de verenigbaarheid 2. 4. 15. Verenigd Koninkrijk 3. PRIJSSTABILITEIT 3. 1. Verdragsbepalingen 3. 2. Beoordeling van de prijsstabiliteit op basis van de GlCP's 3. 2. 1. 3. 2. 2. Iiillalie-oiitwikkeling tijdens de tweede fase van de liMU Recente ontwikkelingen Toetsing van de inflatie-ontwikkeling aan de referentiewaarde 3. 3. 3. 4. Onderliggende factoren en duurzaamheid van de inflatie-ontwikkeling Prijsstabiliteit als primaire doelstelling van het monetaire beleid 3. 4. 1. 3. 4. 2. Desinflatieproces ondersteund door een passende loonontwikkeling 3. 4. 3. Passende binnenlandse reactie op schommelingen van de invoerprijzen 3. 5. De duurzaamheid van de prijsontwikkeling wordt versterkt door de EMU BIJLAGE: HET GEHARMONISEERDE INDEXCIJFER VAN DE CONSUMPTIEPRIJZEN (GICP) 4. BEGROTINGSSITUATIE VAN DE OVERHEID 4. 1. Procedure bij buitensporige tekorten KADER: PROCEDURE BIJ BUITENSPORIGE TEKORTEN 4. 2. Overzicht van de begrotingssituatie in de lidstaten 4. 3. Investeringsuitgaven van de overheid. 4. 2. 1. Overheidstekort 4. 2. 2. Overheidsschuld. 4. 2. 3. I louclbaar karakter van de situatie van de overheidsfinanciën 4. 3. 1. 4. 3. 2. Eenmalige maatregelen 4. 3. 3. Omvang en componenten van de begrotingsaanpassing 4. 3. 4. 4. 3. 5. Duurzame schuldontwikkeling Vooruitzichten op middellange termijn Invloed van de conjunctuurcyclus 4. 4. Lidstaten die thans worden geacht klaar te zijn voor de intrekking van het besluit betreffende het bestaan van een buitensporig tekort 48 48 48 49 50 50 51 51 51 52 53 53 54 55 55 56 56 56 57 57 57 59 59 61 61 62 62 64 68 70 71 71 77 78 80 85 85 86 89 91 95 99 100 101 103 105 108 109 112 België Spanje 4. 4. 1. 4. 4. 2. Duitsland 4. 4. 3. 4. 4. 4. Frankrijk 4. 4. 5. 4. 4. 6. Oostenrijk 4. 4. 7. Portugal 4. 4. 8. Zweden 4. 4. 9. Verenigd Koninkrijk Italië BIJLAGE : BEGROTINGSTOEZICHT EN VERGELIJKBAARHEID VAN DE GEGEVENS 5. WISSELKOERSEN 5. 1. De bepalingen van het Verdrag en de interpretatie van het wisselkoerscriterium DE BEOORDELING VAN DE WISSELKOERSSTABILITEIT IN HET WKM AAN DE HAND VAN DE MEDIAANVALUTAMETHODE 5. 2. De wisselkoersontwikkeling van de valuta's van de lidstaten. 5. 2. 1. Algemene situatie in hel EMS 5. 2. 2. De ontwikkeling van de WKM-valula's 5. 2. 3. De niet aan het WKM deelnemende valuta's 5. 3. Beoordeling van de wisselkoersstabiliteit in het licht van het Verdragscriterium BIJLAGE: METHODEN VOOR DE BEOORDELING VAN WISSELKOERSSTABILITEIT IN HET WKM 6. DE RENTETARIEVEN OP LANGE TERMIJN 6. 1. De bepalingen van het Verdrag 6. 2. Renteontwikkelingen in de lidstaten 6. 3. Beoordeling van de convergentie van de lange rente in het licht van het Verdragscriterium GEGEVENS INZAKE HET CONVERGENTIECRITERIUM VOOR DE LANGE RENTE 7. AANVULLENDE INFORMATIE 7. 1. De ontwikkeling van de liCU 7. 2. De resultaten van de integratie van de markten 7. 2. 1. Marktintegratie in de iiemeenschap 7. 2. 2. 7. 2. 3. Tenuitvoerlegging van de interne markt i ie volgen van de marktintegratie in de iiemeenschap. 7. 3. De situatie en de ontwikkeling van de lopende rekening van de betalingsbalans 7. 4. Onderzoek naar de ontwikkeling van de arbeidskosten per eenheid en andere prijsindicatoren 7. 4. 1. De arbeidskosten per eenheid 7. 4. 2. 7. 4. 3. Producentenprijzen 7. 4. 4. Indirecte belastingen Invoerprijzen JJ4 117 121 124 127 131 134 138 141 144 151 151 154 155 155 157 162 165 166 175 175 176 180 181 184 184 188 /<V<V 193 194 195 199 199 200 200 201 TAKKLLKN I. I I luidigc prcslalics van de lidstaten op hel gebied van de convergentie Convergentie van de inflatie 3. 1 3. 2 Ontwikkeling van de referentiewaarde voor de inllalie van de groep landen met een inllalie beneden de referentiewaarde Deflator van de particuliere consumptie Arbeidskosten Invoerprijzen Vergelijking indexcijfers van de consumptieprijzen Verschillen tussen de GICP's en de ICP's in 1997 tussen de dekking van de geharmoniseerde en de nationale 3. 3 3. 4 3. 5 3. 6 3. 7 Overheidsschuld Investeringsuitgaven van de overheid Invloed van de conjunctuurcyclus op het overheidsoverschot of-tekort Componenten van de begrolingsconsolidatie tussen 1993 en 1997 Prognoses in de convergentieprogramma's voor het overheidsoverschot of-tekort Andere factoren dan het tekort die op de omvang van de schuld van invloed zijn 4. 1 Overheidsoverschot of -tekort 4. 2 4. 3 4. 4 4. 5 4. 6 4. 7 4. X Duurzaamheid van de schuldontwikkeling 4. 9 4. 10 Duitsland: ontwikkeling van de overheidsschuld 4. 11 Spanje: ontwikkeling van de overheidsschuld 4. 12 Frankrijk: ontwikkeling van de overheidsschuld 4. 13 Italië: ontwikkeling van de overheidsschuld 4. 14 Oostenrijk: ontwikkeling van de overheidsschuld 4. 15 Portugal: ontwikkeling van de overheidsschuld 4. 16 Zweden: ontwikkeling van de overheidsschuld 4. 17 Verenigd Koninkrijk: ontwikkeling van de overheidsschuld België: ontwikkeling van de overheidsschuld 5. 1 5. 2 5. 3 5. 4 5. 5 Spreiding ten opzichte van mediaanvaluta Spreiding ten opzichte van de sterkste valuta Spreiding ten opzichte van de sterkste valuta met uitzondering van het IIÎP Spreiding len opzichte van Dl4)M Spreiding ten opzichte van liCU 6. 1 Ontwikkeling van rentetarieven op lange termijn 7. 1 Aandeel van intracommunautaire handel in totale handel 7. 2 Herkomst van buitenlandse directe investeringen in de Gemeenschap 7. 3 7. 4 7. 5 Lopende rekening van de betalingsbalans Producentenprijzen Effecten van wijzigingen in de indirecte belastingen op de inflatie van de consumentenprij zen GRAFIEKEN 1. 1 Belangrijkste indicatoren van de convergentie 3. 1 3. 2 3. 3 Inflatie (GICP) in de lidstaten en de Gemeenschap Vergelijking van de gemiddelde referentiewaarde Inflatie en loonontwikkeling inflatie (GICP) in de lidstaten met de Overheidstekort Overheidsschuld België: tekort en schuld van de overheid 4. 1 4. 2 4. 3 4. 4 Duitsland: tekort en schuld van de overheid Spanje: tekort en schuld van de overheid 4. 5 Frankrijk: tekort en schuld van de overheid 4. 6 Italië: tekort en schuld van de overheid 4. 7 4. X Oostenrijk: tekort en schuld van de overheid 4. 9 Portugal: tekort en schuld van de overheid 4. 10 Zweden: tekort en schuld van de overheid 4. 1 I Verenigd Koninkrijk: tekort en schuld van de overheid 5. 1 5. 2 5. 3 Spreiding binnen het WKM, met en zonder het IEP Spreiding rond de spilkoers ten opzichte van de mediaanvaluta in hel WKM Nicl-WKM-valuuTs: wisselkoers ten opzichte van DEM en (alleen voor de GRD) ten opzichte van de ECU 5. 4 Nominale effectieve wisselkoersen voor Griekenland, Zweden en het Verenigd Koninkrijk Spreiding rond de spilkoers ten opzichte van de sterkste valuta in het WKM Spreiding rond de spilkoers ten opzichte van de sterkste valuta in het WKM, met uitzondering van IEP Spreiding ten opzichte van de DEM-spilkoers Spreiding ten opzichte van de ECU-spilkoers Nominale rentetarieven op lange termijn Vergelijking van gemiddelde lange rente met referentiewaarde Spreiding van de KCl I-wisselkoers Lopende rekening - netto vorderingen op het buitenland - 1996 5. 5 5. 6 5. 7 5. 8 6. 1 6. 2 7. 1 7. 2 IN HEI VKKNLAC; GEBRUIKTE AFKORTINGEN Louden B DK D EL E F IRL I L NL A P FIN S UK EUR, EG EUR 12 US(A) België Denemarken Duitsland Griekenland Spanje Frankrijk Ierland Italië Luxemburg Nederland Oostenrijk Portugal Finland Zweden Verenigd Koninkrijk Europese Gemeenschap (15 lidstaten) Europese Gemeenschap (12 lidstaten, zonder Oostenrijk, Finland en Zweden) Verenigde Staten (van Amerika) Andere afkortingen Munteenheden BEF DKK DEM GRD ESP FRF IEP ITL LIJF NEG ATS PTE FIM SEK GBP ECU Belgische frank Deense kroon Duitse mark Griekse drachme Spaanse peseta Franse frank Iers pond Italiaanse lire Luxemburgse frank Nederlandse gulden Oostenrijkse schilling Portugese escudo Finse mark Zweedse kroon pond sterling Europese munteenheid USD US-dollar ICP ECB EERICP EIB EICP EMI EMS EMU WKM ESER-1979 ESCB Eurostat BBP MCBII GICP VICP MUICP NCB IPP KKS BTW (nationaal) indexcijfer van de consumptieprijzen Europese Centrale Bank Indexcijfer van de consumptieprijzen in de Europese Economische Ruimte Europese Investeringsbank Europees indexcijfer van de consumptieprijzen Europees Monetair Instituut Europees Monetair Stelsel Economische en Monetaire Unie Wisselkoersmechanisme (van het Europees Monetair Stelsel) Europees Stelsel van Economische Rekeningen (versie 1979) Europees Stelsel van Centrale Banken Bureau voor de Statistiek der Europese Gemeenschappen Bruto binnenlands product monetaire consumptieve bestedingen van de huishoudens geharmoniseerd indexcijfer van de consumptieprijzen Voorlopig indexcijfer van de consumptieprijzen Indexcijfer van de consumptieprijzen voorde Europese Monetaire Unie nationale centrale bank Indexcijfer van de producentenprijzen Koopkrachtstandaard Belasting over de toegevoegde waarde I. INLEIDING EN CONCLUSIES LI. Rol van het verslag Dit verslag is opgesteld overeenkomstig artikel 109. 1, lid I, van het Verdrag, waarin wordt bepaald dal de Commissie aan de Raad verslag dient uil te brengen over de vooruitgang die door de lidstaten is geboekt bij de nakoming van hun verplichtingen met het oog op de totstandbrenging van de Economische en Monetaire Unie (EMU). Ook het l^uropees Monetair Instituut (EMI) moet hierover aan de Raad verslag uitbrengen. Deze verslagen zijn de eerste stappen in de procedure zoals bedoeld in artikel 109 J, die leiden dat de Raad in de samenstelling van de staatshoofden en ertoe moet regeringsleiders (op 2 mei 1998) besluit welke lidstaten voldoen aan de nodige voorwaarden voor de aanneming van één munt. In november 1996 heeft de Commissie al een verslag1 ingediend overeenkomstig artikel 109 J, lid 1. Dit onderzoek naar de vorderingen van de lidstaten op de weg naar de convergentie werd gevolgd door de formele beschikking2 overeenkomstig artikel 109 J, lid 3 van de Raad in de samenstelling van de staatshoofden en regeringsleiders in Dublin in december 1996 waarin werd geconcludeerd dat op dat tijdstip een meerderheid van de lidstaten niet voldeed aan de nodige voorwaarden voor de aanneming van één munt. Dientengevolge werd I januari 1999 vastgesteld als begindatum voor de derde fase van de EMU, zoals door het Verdrag bepaald en bij verscheidene gelegenheden door de Europese Raad bevestigd is. ' in het akkoord van Edinburgh van 1992 heeft Denemarken Zoals vastgelegd overeenkomstig paragraaf 1 van Protocol nr. 12 van het Verdrag aan de Raad medegedeeld dat het niet aan de derde fase van de EMU zal deelnemen. Het Verenigd Koninkrijk heeft eveneens, overeenkomstig paragraaf 1 van Protocol nr. 11 de Raad ervan in kennis gesteld niet voornemens te zijn naar de derde fase over te gaan. Hoewel Denemarken en het Verenigd Koninkrijk in 1999 niet aan de gemeenschappelijke munteenheid zullen deelnemen, worden de prestaties van deze twee lidstaten ten aanzien van de convergentie in dit verslag samen met de andere lidstaten beoordeeld. 1 COM(96)560, "Verslag over de convergentie in de Europese Unie in 1996". 2 Beschikking van de Raad van 13 december 1996 (96/736/EG), PB L 335 van 24. 12. 1996, blz. 48. Op basis van dit verslag en het verslag van het EMI dient de Commissie tevens een aanbeveling in voor de beoordeling die overeenkomstig artikel 109 J, lid 2 door de Raad moet worden gemaakt; de Raad (van ministers van Economische en Financiële Zaken) zal voor elke lidstaat beoordelen of deze voldoet aan de nodige voorwaarden voor de invoering van één munt en zal zijn conclusies aan de Raad in de samenstelling van de staatshoofden en regeringsleiders voorleggen. In de volgende gedeelten van dit eerste hoofdstuk worden de belangrijkste resultaten en de conclusies van hel verslag samengevat; deze worden eerst in de volgorde waarin zij in het hoofdgedeelle van het verslag aan de orde komen en vervolgens per lidstaat behandeld. De rest van dit verslag is opgezet overeenkomstig de bepalingen van artikel 109 J, lid 1. In hoofdstuk 2 wordt onderzocht in hoeverre de nationale wetgeving van elke lidstaat (met inbegrip van de statuten van de nationale centrale bank) verenigbaar is met de artikelen 107 en 108 van het Verdrag en met de statuten van het Europees stelsel van centrale banken (ESCB). In de hoofdstukken 3 tot en met 6 worden de prestaties van de lidstaten op het gebied van de convergentie getoetst aan de vier criteria, te weten: prijsstabiliteit, de situatie van de overheidsfinanciën, de wisselkoers en de lange rente. Hoofdstuk 7 is gewijd aan een aantal andere gebieden waarmee in de verslagen van de Commissie en het EMI rekening moet worden gehouden: de ont wikkel ing van de ECU, de resultaten van de integratie van markten, het saldo van de lopende rekening, alsmede de arbeidskosten per eenheid en andere indicatoren van de prijsontwikkeling. In hel verslag zijn economische cijfers en gegevens tol 16 maart I99K verwerkt en wordt rekening gehouden met de ontwikkelingen die zich ten aanzien van de desbetreffende nationale wetgeving voordoen tot op de datum waarop het verslag wordt goedgekeurd. 1. 2. Verenigbaarheid van de wetgeving en convergentie Sinds het begin van de tweede fase van de EMU is in alle lidstaten aanzienlijke vooruitgang geboekt met het streven naar een hoge mate van duurzame convergentie. Deze vooruitgang kwam in 1996 en 1997 en begin 1998 in een stroomversnelling terecht, toen de inspanningen om tot convergentie te komen (vooral op begrotingsgebied) in vele lidstaten werden geïntensiveerd. Ook met andere noodzakelijke voorbereidingen voor de derde fase is zowel op nationaal als op communautair niveau vooruitgang geboekt. 10 In hoofdstuk 2 van dit verslag wordt onderzocht in hoeverre de nationale wetgeving, met inbegrip van de statuten van de nationale centrale banken, verenigbaar is met de artikelen 107 en 108 van het Verdrag en met de statuten van het ESCB. Verenigbaarheid moet met name worden gewaarborgd ten aanzien van de doelstellingen van de nationale centrale banken en hun onafhankelijkheid en ten aanzien van de bepalingen inzake de integratie van de nationale centrale banken in het ESCB en andere monetaire aangelegenheden. De lidstaten moeten er zorg voor dragen dat hun nationale wetgeving uiterlijk op de datum van oprichting van de Europese Centrale Bank (ECB) verenigbaar is met het Verdrag. De meeste lidstaten hebben al de noodzakelijke wetswijzigingen goedgekeurd of zijn thans bezig wetgeving in te voeren op basis van regeringsvoorstellen tot wetswijziging. De situatie in acht lidstaten (België, Duitsland, Griekenland, Ierland, Italië, Nederland, Portugal en Finland) kan worden beschouwd als verenigbaar met de bepalingen van het Verdrag, terwijl in vier andere lidstaten de verenigbaarheid met het Verdrag wordt gewaarborgd mits de bestaande wetsvoorstellen van de regering worden aangenomen (Spanje, Luxemburg, en Ppstenrijk) of de bestaande regeringsvoorstellen aan het Parlement voorgelegd en aangenomen worden (Frankrijk). Wat Zweden betreft zullen de regeringsvoorstellen ten gevolge yajl dp bepalingen in de grondwet niet vóór eind 1998 kunnen worden aangenomen; daarnaast is de huidipe onlwerp-wetgeving op een aanlal punten nog onverenigbaar met hut Verdrag. Aangezien Penemarken en het Verenigd Koninkrijk ervoor hebhen gekozen fiicl iian deze lase deel te nemen, zijn zij niet verplicht hun wetgeving aan te passen. Eon uitzondering vormt de onafhankelijkheid van de centrale bank in hel geval van Denemarken, dat op dit punt echter aan de vereisten voldoet. In het verslag wordt onderzocht in hoeverre een sterke mate van duurzame convergentie is bereikt. Hiertoe worden de vorderingen die door de lidstaten zijn gemaakt in het streven om aan elk van de vier convergentiecriteria zoals bedoeld in artikel 109 J, lid 1, van het Verdrag te voldoen, in detail onderzocht (hoofdstukken 3 tot en met 6). H iedere lidstaat inflatiepercentage voor sinds kort beschikbare geharmoniseerde De gestage vooruitgang die in de gehele Gemeenschap en door de lidstaten afzonderlijk is geboekt bij het streven naar of handhaven van een hoge mate van prijsstabiliteit is in 1997 voortgezet en gaat ook in 1998 door. De beoordeling van de convergentie van prijsstabiliteit en inflatie in de lidstaten (beschreven in hoofdstuk 3) is opgesteld aan de indexcijfers van de hand van de consumptieprijzen (GICP's), die een betere basis voor de beoordeling vormen dan nationale indexcijfers van de consumptieprijzen en ook beter vergelijkbaar zijn. Het gemiddelde is berekend als procentuele verandering van het gemiddelde geharmoniseerde indexcijfer van de consumptieprijzen in de afgelopen 12 maanden ten opzichte van het gemiddelde in de voorafgaande 12 maanden. De referentiewaarde is voor dit verslag berekend als het eenvoudige rekenkundige gemiddelde van de gemiddelde inflatiepercentages in de drie lidstaten met de laagste inflatie plus 1,5 procentpunt. Op basis van deze berekening waren de drie landen met de laagste inflatie volgens de meest recente beschikbare informatie Ierland, en Oostenrijk] en bedroeg de [Frankrijk, (België, referentiewaarde 2,7% (zie tabel 1. 1 en grafiek 1. 1). Veertien Denemarken, Duitsland, Spanje, Frankrijk, Ierland, Italië, Luxemburg, Nederland, Oostenrijk, Portugal, Finland, Zweden en het Verenigd Koninkrijk) hadden gemiddelde inflatiepercentages onder deze referentiewaarde. Gelet op de structurele veranderingen (zowel institutioneel als gedragsmatig) die een belangrijke rol hebben gespeeld bij het bereiken van prijsstabiliteit en gelet op de ontwikkelingen op het gebied van de arbeidskosten per eenheid en andere indexcijfers, is er voldoende reden om aan te nemen dat de huidige resultaten op het gebied van de inflatie in al deze 14 lidstaten duurzaam zijn. Griekenland is er eveneens in geslaagd de inflatie terug te dringen, maar deze is nog sleeds veel hoger dan de referentiewaarde. (januari 1998) indexcijfer lidstaten 12 lid 6 (zie hoofdstuk 4) De beoordeling van hel convergentiecriterium betreffende de begrotingssituatie van de overheid is verbonden met besluiten die worden genomen overeenkomstig de procedure bij buitensporige tekorten zoals bedoeld in artikel 104C van het Verdrag. Op dit ogenblik geldt ten aanzien van vijf lidstaten (Denemarken, Ierland, Luxemburg, Nederland en Finland) geen beschikking van de Raad overeenkomstig artikel 104 C, inzake het bestaan van een buitensporig overheidstekort; deze landen voldoen derhalve reeds aan het criterium. De Commissie geeft, naast de indiening van dit verslag, ook de aanzet tot de tenuitvoerlegging voor 1998 van de procedure bij buitensporige tekorten. De overheidstekorten zijn tijdens de tweede fase van de EMU over het algemeen aanzienlijk verminderd ten opzichte van het niveau in 1993, toen zij door het effect van de recessie sterk waren opgelopen. De lidstaten boekten in 1997 in aanzienlijke mate verdere vooruitgang. De tekorten in 14 lidstaten in 1997 waren minder dan of gelijk aan de referentiewaarde van 3% van het bruto binnenlands product (BBP) en naar verwachting zullen in 1998 de tekorten verder dalen. Terwijl de schuldquote van de overheid slechts in vier lidstaten (Frankrijk, Luxemburg, Finland en het Verenigd Koninkrijk) lager was dan de referentiewaarde van 60% van het BBP, zijn bijna alle andere lidstaten met hogere schuldquotes erin geslaagd de eerdere opwaartse trend te keren. Alleen in Duitsland, waar de schuldquote net boven de 60% van het BBP ligt en de uitzonderlijke kosten van de eenwording de begrotingssituatie nog steeds zwaar belasten, deed zich in 1997 een verdere lichte stijging in de schuldquote voor. In het lopende jaar, 1998, wordt een daling van de schuldquote verwacht in alle lidstaten waar deze boven de referentiewaarde ligt. De voorwaarden zijn op het ogenblik zodanig dat in de komende jaren de schuldquotes gestaag zullen dalen. De Commissie beveelt de Raad aan zijn beschikkingen inzake buitensporige tekorten ten aanzien van België, Duitsland, Spanje, Frankrijk, Italië, in te trekken. Hoewel Oostenrijk, Portugal, Zweden en het Verenigd Koninkrijk Griekenland in de afgelopen jaren aanzienlijke vooruitgang heeft geboekt in zijn streven de onevenwichten in de overheidsfinanciën te verminderen, was het overheidstekort in dit land in 1997 nog steeds ruim boven de referentiewaarde. Verwacht wordt echter dal het tekort in 1998 onder de referentiewaarde zal komen te liggen. in 1997 13 Hel Verdrag delinieert hel wisselkoerscriterium als de inachtneming van de normale fluctuatiemarges van het wisselkoersmechanisme (WKM) van het Europees Monetair Stelsel (EMS) gedurende ten minste twee jaar, zonder grote spanningen en zonder devaluatie ten opzichte van de munt van een andere lidstaat. Het operationele kader dat in hoofdstuk 5 voor de interpretatie van het criterium wordt gebruikt, verifieert de deelneming aan hel wisselkoersmechanisme gedurende ten minste twee jaar en beoordeelt het wisselkoersverloop ten opzichte van een fluctuatiemarge van ± 2,25% rond de spilkoers van elke valuta tegenover de mediaanvaluta in het pariteitenrastcr van het wisselkoersmechanisme. De periode van twee jaar die in dit verslag bekeken wordt loopt van maart 1996 lol februari 1998. Tien valuta's -de Belgische frank, de Deense kroon, de Duitse mark, de Spaanse peseta, de Franse frank, het Ierse pond, de Luxemburgse frank, de Nederlandse gulden, de Oostenrijkse schilling en de Portugese escudo - nemen op het ogenblik waarop dit onderzoek plaatsvindt, meer dan twee jaar in het deel aan hel wisselkoersmechanisme. De Finse mark is in oktober 1996 wisselkoersarrangement gekomen, terwijl de Italiaanse lire in november 1996, m. a. w. minder dan toetrad. Het wisselkoersarrangement is over het algemeen stabiel geweest en verreweg de meeste deelnemende munteenheden zijn in de verslagperiode niet ver van hun spilkoers in het wisselkoersmechanisme afgeweken. Van deze valuta's is alleen het Ierse pond gedurende een langere periode van zijn spilkoers afgeweken ten opzichte van de mediaanvaluta. De afwijking van het pond was echter hoofdzakelijk boven zijn spilkoers. In maart 1998, na afloop van de verslagperiode, werd het Ierse pond met 3% gerevalueerd ten opzichte van de andere WKM-landen. Alles samengenomen kan worden beschouwd dat deze twaalf valuta's in de twee jaar waarop dit verslag betrekking heeft, niet aan grote spanningen hebben bloolgestaan. De Griekse drachme, de Zweedse kroon en het pond sterling hebben in de verslagperiode niet aan hel wisselkoersarrangement deelgenomen. De Griekse drachme trad echter toe in maart 1998, na afloop van de verslagperiode. jaar geleden, opnieuw tot het mechanisme twee liet vierde criterium, te welen de duurzaamheid van de convergentie zoals deze blijkt uit de lange-lermijnrenle, wordt in hoofdstuk 6 onderzocht. Lange-termijnrentevoeten zijn indicatoren voor de nabije toekomst waarin de beoordeling door de financiële markten van de onderliggende economische voorwaarden, waaronder ook de duurzaamheid van de prestaties op het gebied van de inflatie en de begrotingssituatie, tot uiting komt. De ontwikkelingen op de obligatiemarkten in de afgelopen twee jaar hebben met het naderbij komen van de derde fase van de EMU geresulteerd in een aanzienlijke daling van de rente-verschillen, met name in de landen waar eerder een hoog rendement werd genoteerd. De beoordeling van het criterium is gebaseerd op de rente voor vergelijkbare looptijd van tien jaar (niet geheel vergelijkbaar voor ijkpunt-obligaties met een Griekenland), waarbij een gemiddelde rente wordt gebruikt die over de afgelopen twaalf maanden wordt berekend. De referentiewaarde is berekend als het eenvoudige rekenkundige gemiddelde van de lange rente in de drie lidstaten met de beste prijsstabiliteit plus 2 procentpunten. In januari 1998 bedroeg de referentiewaarde 7,8%. In veertien lidstaten (België, Denemarken, Duitsland, Spanje, Frankrijk, Ierland, Italië, Luxemburg, Nederland, Oostenrijk, het Verenigd Koninkrijk) was de gemiddelde lange,rente lager dan de referentiewaarde. In Griekenland was in de afgelopen jaren de rente eveneens gedaald, maar het niveau van de lange rente ligt nog steeds boven de referentiewaarde. Finland, Zweden Portugal, en 14 liet Verdrag bepaalt voorts dat in het verslag de ontwikkelingen moeten worden onderzocht op verscheidene andere gebieden die relevant zijn voor de economische integratie en convergentie. Deze gebieden komen in hoofdstuk 7 aan de orde. De omvang van en de activiteiten op de EClJ-markten vertoonden in de tweede fase van de EMU een neerwaartse trend. De spreiding tussen de particuliere ECU en de officiële ECU werd zeer gering naarmate de zekerheid van de converteerbaarheid tussen de euro en de ECU legen een koers van I : I voor de markten een feil werd. I lel programma voor de interne markt heeft een aanzienlijk effect gehad op de economische integratie, met name op de structuur van het handelsverkeer lussen de lidstaten, op de stromen van rechtstreekse buitenlandse investeringen, op de concurrentievoorwaarden en de convergentie van de prijzen voor bepaalde categorieën goederen en diensten. De lopende rekening van de betalingsbalans laat de balans van de binnenlandse besparingen en investeringen in iedere lidstaat zien; volgens ramingen vertoonde de lopende rekening van de Unie als geheel en die van tien lidstaten in 1997 een overschot. Aanvullende indicatoren betreffende de arbeidskosten per eenheid, de invoerprijzen en andere prijzen bevestigen het beeld van een bevredigende, op een gezonde basis berustende prijsontwikkeling in de meeste lidstaten. 15 label I. I Huidige prestaties van de lidstaten op het gebied van de convergence In 11» lic llcgiolingssitmitic van de overheid WisselkoiTs Lunge m i le GICP (a) januari 1998 2,7 (c) 1,4 1,9 1,4 5,2 1,8 1,2 1,2 1. 8 1,1 1,8 1,1 1,8 1,3 1,9 1,8 1,6 licstaan van cen buitensporig tekort (b) Tekort (% van het IMI») (c) Sclmld (% van het IMP) Vcrandcring t. o. v. voorgaande jaar 1997 1996 1995 1997 1997 3 60 2,1 -0,7 2,7 4. 0 2,6 3,0 -0,9 2,7 -1,7 1,4 2,5 2,5 0,9 0,8 1,9 2,4 122,2 65,1 61,3 108,7 68,8 58,0 66,3 121,6 6,7 72,1 66,1 62,0 55,8 76,6 53,4 -4,7 -5,5 0,8 -2,9 -1,3 2 '1 -6,4 -2,4 0,1 -5,0 -3,4 -3,0 -1,8 -0,1 -1,3 72,1 -0,9 -4,3 -2,7 2,4 1,5 4,6 2 9 -9,6 -0,2 0,7 -1,9 0,3 -0,9 -0,4 -0,9 0,8 2,0 -2,2 -4,9 7,8 0,7 2,9 4 2 -6,8 -0,7 0,2 1,2 3,8 2,1 -1,5 -1,4 3,5 3,0 ja nee ja ja ja ja nee ja nee nee ja ja nee ja ja (g) (g) (g) (g) (g) (g) (g) (g) (g) Deelnameaan het wisselkoers- mechanisme (d) maart 1998 januari 1998 ja ja ja ja ja ja ja ja ja ja ja ja ja nee nee (h) (j) (k) 7. 8(f) 5. 7 6. 2 5. 6 9. 8 (i) 6. 3 5. 5 6. 2 6. 7 5. 6 5. 5 5. 6 6. 2 5. 9 6. 5 7. 0 6,2 6. 1 rekenkundig gemiddelde in de af (GICP's) ten o Procentuele verandering van het geharmoniseerde indexcijfers van de consumentenprijzen gemiddelde van de twaalf GICP's in de voorgaande periode. Besluiten van 26. 09. 94, 10. 07. 95 , 27. 06. 96 en 30. 06. 97 Ken minleken voor het overheidstekort wijst op een overschot. Gemiddelde looplijd 10 jaar; gemiddelde van de afgelopen 12 maanden. In dit verslag gehanteerde definitie: het eenvoudige rekenkundig gemiddelde de drie lidstaten met de laagste inflatie, plus 1,5 procentpunt. In dit verslag gehanteerde definitie: het eenvoudige rekenkundig gemiddeh gemiddelde van de rente in de drie lidstaten met de laagste inflatie, plus 2 proci De Oommissie beveelt aan het besluit in te trekken. Sinds maart 1998. Gemiddelde van beschikbare gegevens gedurende de laatste 12 maanden. Sinds november 1996. Sinds oktober 1996 gelopen maandelijkse pzichte van het rekcnkundig twaall van de inllatieperccnlages van Je van het twa :ntpunl. alfmaandelijkse Refercntic- waarde B l)K I) 1:1. 1', 1 IKI. 1 1. Nl. A P I-1N S UK I«:UR (a) (b) (c) (il) (e) (0 (e) (ID (i) (i) (k) liron: 1 )ienslen van de Commissie 16 Grafiek 1. 1 Belangrijkste indicatoren van de convergentie Gemiddelde inflatie (%) -januari 1998 R«f«rtMait<wuuul«: 2. 7 % Vd B DK D EL F HUL I UK EUR Overheidstekort (% van het BBP): 1997 • • T E] Referentiewaarde: 3 % I * ¥ :*5. Q. H. w* iy> 1 •** '• r I K B ÜK 0 fcL E I IHL I L NL A P FIN S UK EUR Overheidsschuld (% van het BBP): 1997 (en hoogste waarde in periode 1993-1997) Referentiewaarde: 60 % H DK D EL F IBL I NL UK EUR Gemiddelde lange rente (%) -januari 1998 Referentiewaarde: 7,8 % 140 120 100 80 60 40 20 0 12 10 H 6 4 I- 2 0 B DK D EL E F IRL I NL A P FIN S UK EUR Bron : Diensten van de Commissie 17 1. 3. Beoordeling per lidstaat 1. 3. 1. België De Belgische regering stelde in 1996 aanzienlijke wijzigingen voor in de wetgeving betreffende de centrale bank; deze werden in februari 1998 door het parlement goedgekeurd. Wetswijzigingen betreffende de onafhankelijkheid treden in werking op de datum waarop de KCB wordt opgericht; de bepalingen betref Tende de integratie van de centrale bank in het liSCB zullen van toepassing worden wanneer België de euro aanneemt. De wetgeving in België is verenigbaar met het Verdrag en met de statuten van helKSCB. De gemiddelde inflatie in België in de twaalf maanden tot januari 1998 bedroeg 1,4%, en lag daarmee onder de referentiewaarde van 2,7%. De inflatie in België is sedert december 1996 ' onder de referentiewaarde gebleven. België voldoet aan het criterium inzake de prijsstabiliteit. Ten aanzien van België geldt een beschikking inzake het bestaan van een buitensporig tekort (Beschikking van de Raad van 26 september 1994). Het overheidstekort is echter gedurende de tweede fase aanzienlijk en aanhoudend verminderd van 7,1% van het BBP in 1993 tot 2,1% in 1997 en ligt daarmee onder de referentiewaarde. Verwacht wordt dat het tekort in 1998 nog verder zal afnemen. De schuldquote van de overheid kwam in 1993 met 135,2% van het BBP op zijn hoogste punt en is sedertdien ieder jaar gedaald om in 1997 op 122,2% te komen; mede doordat het primaire overschot sedert 1994 meer dan 5% van hel BBP bedroeg, kan nu van een duurzaam neerwaartse tendens van de schuldquote worden gesproken. Naar verwachting zal de schuldquote in 1998 en de daaropvolgende jaren blijven dalen. De Belgische regering heeft onlangs haar voornemen bevestigd hel primaire overschot op de middellange termijn op een hoog niveau te handhaven. De Commissie beveelt de Raad aan de beschikking inzake het overheidstekort in België in te trekken; indien de Raad deze aanbeveling opvolgt, zal België worden geacht aan het criterium betreffende de begrotingssituatie van de overheid te voldoen. De Belgische frank neemt op het ogenblik van dit onderzoek al meer dan twee jaar deel aan het wisselkoersarrangement en heeft in de verslagperiode van twee jaar niet aan grote spanningen blootgestaan. De Belgische frank is steeds ruim binnen de fluctuatieband van ±2,25% in het ten opzichte van de mediaanvaluta wisselkoersarrangement gebleven. België voldoet aan het wisselkoerscriterium. rond de spilkoers 3 Het gemiddelde inflatiecijfer berekend op basis van het GICP is pas sedert december 1996 beschikbaar. 18 De gemiddelde lange rente in België in de twaalf maanden tot januari 1998 bedroeg 5,7%), en bleef* daarmee onder de refentiewaarde van 7,8%. De referentiewaarde is in de gehele periode vanaf december I9964 door België in acht genomen. liet verschil tussen de Innge renie in België en die in de lidstaten met de laagste rentevoeten is verder gedaald. België voldoet aan hel criterium inzake de convergentie van de rentevoeten. Aan de hand van dit onderzoek naar de mate waarin België aan de convergentiecriteria voldoet, oordeelt de Commissie dat België een hoge mate van duurzame convergentie heeft bereikt. 1. 3. 2. Duitsland tweede De wet van 1957 betreffende de Bundesbank garandeerde de centrale bank reeds aan het begin van de fase van de KMU een betrekkelijk grote mate van onafhankelijkheid. Met het oog op de derde fase van de H MIJ diende de Duitse regering een voorstel in tot wijziging van de wet op de Bundesbank, dat in december 1997 door hel Duitse parlement werd aangenomen. De wel houdende wijziging van de wet op de Bundesbank van 1957 in werking op de datum waarop Duitsland de gemeenschappelijke munt aanneemt. De bepalingen betreffende de onafhankelijkheid van de bank zijn echter op de dag na de afkondiging van de wet, d. w. z. 30 december 1997, in werking getreden. De wetgeving in Duitsland is verenigbaar met het Verdrag en met de statuten van het BSCB. treedt Hel gemiddelde inflatiepercentage in Duitsland bedroeg in de twaalf maanden tot januari 1998 1,4% en bleef daarmee onder de referentiewaarde van 2,7%. De inflatie in Duitsland is gedurende de hele periode vanaf december 1996 onder de referentiewaarde gebleven. Duitsland voldoet aan het criterium inzake de prijsstabiliteit. De beschikking van 1994 betreffende het beslaan van een buitensporig tekort in Duitsland (Beschikking van de Raad van 26 september 1994) werd in 1995 ingetrokken (Beschikking van de Raad van 10 juli 1995). Door een onverwachte verslechtering van begrotingssituatie in 1995 heeft de Raad een nieuwe beschikking aangenomen over het bestaan van een buitensporig tekort in Duitsland (Beschikking van de Raad van 27juni 1996), dat nog niet is ingetrokken, liet overheidstekort is gedaald van 3,4% van het BBP in 1996 tot 2,7% in 1997, en ligt nu onder de referentiewaarde. Verwacht wordt dal het tekort in 1998 nog verder zal dalen. De schuldquote van de overheid is toegenomen. De schuldquote kwam in 1996 net boven de referentiewaarde van 60% van het BBP en steeg in 1997 opnieuw tot 61,3%. Niettemin zal de schuldquote naar verwachting in 1998 beginnen te dalen en blijft deze in de buurt van de referentiewaarde van 60%) van het BBP. Daar komt bij dat de uitzonderlijke kosten van de Duitse eenwording een zware last blijven voor de Duitse overheidsfinanciën. De Commissie beveelt de Raad aan de beschikking inzake het buitensporige tekort ten aanzien van Duitsland in te trekken; indien de Raad deze aanbeveling opvolgt, wordt Duitsland geacht aan het criterium inzake de begrotingssituatie van de overheid te voldoen. De referentiewaarde op basis van de rentevoet in de drie landen met de grootste prijsstabiliteit berekend aan de hand van het GICP is pas sedert december 1996 beschikbaar 19 De Duitse mark neemt op het ogenblik waarop dit onderzoek plaatsvindt, langer dan twee jaar deel aan het wisselkoersarrangement en heeft gedurende de verslagperiode van twee jaar nicl aan grote spanningen blootgestaan. De Duitse mark is steeds ruim binnen de fluctuatieband van 12,25% rond de spilkoers ten opzichte van de mediaanvaluta in het wisselkoersarrangement gebleven. Duitsland voldoet aan het wisselkoerscriterium. De gemiddelde lange rente in Duitsland lag met 5,6%, tot januari 1998 onder de referentiewaarde van 7,8%. Duitsland heeft zich gedurende de gehele periode vanaf december 1996 aan de referentiewaarde gehouden; Duitsland was zelfs één van de lidstaten met de laagste lange-termijnrentevoelen. Duitsland voldoet aan hel criterium inzake de convergentie van de rentevoeten. Aan de hand van dit onderzoek naar de mate waarin Duitsland aan de convergentiecriteria voldoet, oordeelt de Commissie dat Duitsland een hoge mate van duurzame convergentie heeft bereikt. 1. 3. 3. Griekenland De (iriekse regering heeft in de zomer van 1997 een wetsontwerp ingediend om aan de vereisten inzake de verenigbaarheid met het Verdrag en met de statuten van het liSCB te voldoen. I Iet wetsontwerp werd in november 1997 door het parlement aangenomen en de wet werd in december 1997 van kracht. De bepalingen met betrekking tot de onafhankelijkheid van de centrale bank zijn in december 1997 in werking getreden. Het tijdschema voor de integratie van de bank in hel lïSCR is niet geheel bevredigend. Nicttegenslaandc deze onvolkomenheid is de wetgeving in Griekenland verenigbaar met het Verdrag en met de statuten van hel liSCB. De inflatie beliep in Griekenland in de twaalf maanden tot januari 1998 gemiddeld 5,2%, en lag dus ruim boven de referentiewaarde van 2,7%. De inflatie in Griekenland is gedurende de gehele periode vanaf december 1996 hoger geweest dan de referentiewaarde, ofschoon het rente-verschil wel enigszins is gedaald. Griekenland voldoet niet aan het criterium inzake de prijsstabiliteit. tekort Ten aanzien van Griekenland geldt een beschikking inzake het bestaan van een buitensporig (Beschikking van de Raad van 26 september 1994). Het overheidstekort is sterk gedaald van 13,8% van het BBP in 1993 tot 4,0% in 1997; niettemin ligt het tekort nog ruim boven de referentiewaarde. De schuldquote van de overheid is hoog; deze bleef gedurende de tweede fase betrekkelijk stabiel, maar bereikte in 1996 een hoogtepunt met 111,6% van het BBP, om daarna in 1997 te dalen tot 108,7%). Griekenland voldoet niet aan het criterium inzake de begrotingssituatie van de overheid. De Griekse drachme heeft in de verslagperiode niet aan het wisselkoersarrangement deelgenomen, maar trad in maart 1998 toe; de wisselkoers van de Griekse drachme ten opzichte van de WKM-valuta was in de verslagperiode van twee jaar over het algemeen stabiel, maar kwam wel af en toe onder druk te staan. Dit werd opgevangen door verhoging van de binnenlandse rente en interventies op de valutamarkt. ^Griekenland voldoet niet aan het wisselkoerscriterium. 20 De gemiddelde lange rente in Griekenland bedroeg in de twaalf maanden tot januari 1998 9,8%, en lag daarmee boven de referentiewaarde van 7,8%. De gegevens over de rentevoeten voor Griekenland, die tot mei 1997 betrekking hadden op obligaties met een oorspronkelijke looplijd van minder dan tien jaar, zijn niet strikt vergelijkbaar met de gegevens voor andere lidstaten, liet rente-verschil lussen Griekenland en de lidstaten met de laagste rentevoeten is gedaald, maar blijft nog sleeds aanzienlijk. Griekenland voldoet niet aan hel criterium inzake de convergentie van de rentevoeten. 1. 3. 4. Spanje Spanje heeft zijn wetgeving betreffende de centrale bank al in 1994 hervormd. Wet nr. 13 van 1994 verleende de centrale bank autonomie ten opzichte van de overheid en maakte van prijsstabiliteit de primaire doelstelling van het monetair beleid. Deze wet is in de afgelopen maanden achtereenvolgens door twee wetten gewijzigd. Een wet houdende wijziging van de wet van 1994 betreffende enkele aspecten met betrekking tot de onafhankelijkheid werd op 31 december 1997 aangenomen. Met het oog op de doelstellingen van de bank, de integratie ervan in het KSCB en andere wetgeving diende de regering in februari 1998 opnieuw een wetsontwerp in tot wijziging van wet nr. 13/1994. Mits de oiilwcrp-wcl in zijn huidige vorm door hel parlement wordt aangenomen, is de wetgeving in Spanje verenigbaar met hel Verdrag en met de statuten van het I'SCB. De inflatie was in Spanje in de twaalf maanden lot januari 1998 gemiddeld 1,8%, en lag daarmee onder de referentiewaarde van 2,7%. Doordat de inflatie in Spanje in 1996 en 1997 daalde, kwam hel gemiddelde op en onder de referentiewaarde te liggen vanaf juli 1997. Spanje voldoet aan het criterium inzake de prijsstabiliteit. Ten aanzien van Spanje geldt een beschikking inzake het bestaan van een buitensporig tekort (Beschikking van de Raad van 26 september 1994). Het overheidstekort is echter aanzienlijk teruggedrongen van 7,3% van het BBP in 1995 tot 2,6% in 1997 en bevindt zich daarmee onder de referentiewaarde. Het tekort zal naar verwachting in 1998 verder dalen. De schuldquote van de overheid steeg van 60,0% van het BBP in 1993 tot 70,1% in 1996 om vervolgens in 1997 tot 68,8% te dalen; naar verwachting zal de schuldquote in 1998 en volgende jaren verder dalen. De Commissie beveelt de Raad aan de beschikking inzake hel buitensporige tekort ten aanzien van Spanje in te trekken; indien de Raad deze aanbeveling opvolgt, wordt Spanje geacht aan hel criterium inzake de begrotingssituatie van de overheid te voldoen. De Spaanse peseta neemt op het ogenblik waarop dit onderzoek plaatsvindt meer dan twee jaar deel aan het wisselkoersarrangement en heeft in de verslagperiode van twee jaar niet aan spanningen blootgeslaan. De Spaanse peseta bewoog zich bijna steeds binnen de bandbreedte van +2,25% rond de spilkoers ten opzichte van de mediaanvaluta in het wisselkoersarrangement. Spanje voldoet aan het wisselkoerscriterium. 21 De gemiddelde lange rente in Spanje lag in de twaalf maanden tot januari 1998 met 6,3%, onder de referentiewaarde van 7,8%. Doordat het renteverschil in 1996 kleiner werd, daalde de gemiddelde rente in Spanje zodanig dat deze gedurende de gehele periode vanaf december 1996 onder de referentiewaarde bleef. Het verschil tussen de lange rente in Spanje en die in de lidstaten met de laagste rentevoeten is nog verder gedaald. Spanje voldoet aan het criterium inzake de convergentie van de rentevoeten. Aan de hand van dit onderzoek naar de male waarin Spanje aan de convergentiecriteria voldoet, oordeelt de Commissie dat Spanje een hoge mate van duurzame convergentie heeft bereikt. 1. 3. 5. Frankrijk Frankrijk heeft al in 1993 met het oog op de EMU de statuten van zijn centrale bank herzien. De regering wil het Parlement in de laatste week van maart 1998 een voorstel tot wijziging van de wet van 1993 voorleggen. De wetswijziging betreffende de onafhankelijkheid moet op de datum van oprichting van de ECB in werking treden, de andere op I januari 1999. Indien het wetsontwerp van de regering in zijn huidige vorm aan hel Parlement voorgelegd en vervolgens aangenomen wordt, is de wetgeving in frankrijk verenigbaar met het Verdrag en met de statuten van het ESCB. De gemiddelde inflatie in frankrijk in de twaalf maanden tot januari 1998 beliep 1,2%, en lag daarmee onder de referentiewaarde van 2,7%. frankrijk behoorde zelfs lot de drie lidstaten met de laagste inflatie waarvan wordt uitgegaan bij de berekening van deze referentiewaarde. Hel inllatiepercentage bleef in frankrijk gedurende de gehele periode vanaf december 1996 onder de referentiewaarde, frankrijk voldoet aan het criterium inzake de prijsstabiliteit. Ten aanzien van Frankrijk geldt een beschikking inzake het bestaan van een buitensporig tekort (Beschikking van de Raad van 26 september 1994). Het overheidstekort is echter aanzienlijk gedaald van 5,8% van het BBP in 1994 tot 3,0% in 1997, gelijk aan de referentiewaarde. Naar verwachting zal het tekort in 1998 verder dalen. Hoewel de schuldquote van de overheid tijdens de tweede fase is gestegen en in 1997 58,0% van het BBP bedroeg, blijft deze onder de referentiewaarde. De Commissie beveelt de Raad aan de beschikking inzake hel buitensporig tekort ten aanzien van Frankrijk in te trekken; indien de Raad deze aanbeveling opvolgt, wordt Frankrijk geacht aan het criterium inzake de begrotingssituatie van de overheid te voldoen. De franse frank neemt op het ogenblik waarop dit onderzoek plaatsvindt, langer dan twee jaar deel aan hel wisselkoersarrangement en heeft in de verslagperiode van twee jaar geen ernstige spanningen ondervonden. De Franse frank bewoog zich vrijwel steeds binnen de fluctuatiemarge van ±2,25% rond de spilkoers ten opzichte van de mediaanvaluta aan het wisselkoerscriterium. in het wisselkoersarrangement. Frankrijk voldoet 22 De gemiddelde lange rente in Frankrijk lag in de twaalf maanden tot januari 1998 met 5,5% onder de referentiewaarde van 7,8%. Frankrijk heeft zich gedurende de gehele periode vanaf december 1996 aan de referentiewaarde gehouden en was zelfs één van de lidstaten met de laagste lange-termijn rentevoeten. Frankrijk voldoet aan het criterium inzake de convergentie van de rentevoeten. Aan de hand van dit onderzoek naarde mate waarin Frankrijk aan de convergentiecriteria voldoet oordeelt de Commissie dat Frankrijk een hoge mate van duurzame convergentie heeft bereikt. 1. 3. 6. Ierland liet Ierse Parlement heeft in maart 1998 een nieuwe Bankwet aangenomen, waarbij eerdere bankwetten uit de periode 1942-1997 gewijzigd worden door toevoeging van een aantal bepalingen betreffende de EMU. De minister besluit op welke dag of dagen deze wet van kracht wordt. De wetgeving in Ierland is verenigbaar met het Verdrag en met de statuten van het ESCB. De gemiddelde inflatie in Ierland bedroeg in de twaalf maanden tot januari 1998 1,2%, en lag daarmee onder de referentiewaarde van 2,7%. Ierland behoorde zelfs tot de drie lidstaten met de laagste inllalie waarvan wordt uitgegaan bij de berekening van deze referentiewaarde. De inflatie is gedurende de gehele periode vanaf december 1996 onder de referentiewaarde gebleven. Ierland voldoet aan het criterium inzake de prijsstabiliteit. in Ierland Ten aanzien van Ierland is nooit een beschikking inzake hel bestaan van een buitensporig tekort aangenomen. Gedurende de gehele tweede fase is het overheidstekort ruim onder de referentiewaarde gebleven en in 1997 werd een overschot van 0,9% van het BBP bereikt. Voor 1998 wordt een toename van het overschot verwacht. De schuldquote van de overheid is zeer snel gedaald, van 96,3% van het BBP in 1993 tot 66,3% in 1997; naar verwachting zal de schuldquote in 1998 tot onder de referentiewaarde dalen. Ierland voldoet aan het criterium inzake de begrotingssituatie van de overheid. I Iet Ierse pond neemt op het ogenblik waarop dit onderzoek plaatsvindt, langer dan twee jaar deel aan het wisselkoersarrangement; in de verslagperiode van twee jaar is geen sprake geweest van ernstige spanningen. Na de verslagperiode, in maart 1998, werd het Ierse pond gerevalueerd ten opzichte van de andere WKM-valuta. Gedurende de verslagperiode vertoonde het Ierse pond grotere schommelingen dan andere valuta's van het wisselkoersmechanisme, en lange tijd lag de koers buiten de fluctuatiemarge van ±2,25% rond de spilkoers ten opzichte van de mediaanvaluta. De afwijking van het Ierse pond deed zich echter voornamelijk boven de spilkoers voor en weerspiegelde de gunstige voorwaarden in de Ierse economie. De grotere variabiliteit moet derhalve niet worden gezien als een teken dat wijst op ernstige spanningen in de verslagperiode. Ierland voldoet aan het wisselkoerscriterium. 23 De gemiddelde lange renie in Ierland bedroeg in de twaalf maanden tol januari 1998 6,2%, en bleef daarmee onder de referentiewaarde van 7,8% gebleven. Ierland heeft zich gedurende de gehele periode vanaf december 1996 aan de referentiewaarde gehouden. Het verschil tussen de lange rente in Ierland en die in de lidstaten met de laagste rentevoeten is nog verder afgenomen. Ierland voldoet aan het criterium inzake de convergentie van de rentevoeten. Aan de hand van dit onderzoek naar de mate waarin Ierland aan de convergentiecriteria voldoet, oordeelt de Commissie dat Ierland een hoge mate van duurzame convergentie heeft bereikt. 1. 3. 7. Italië In oktober 1997 machtigde het Italiaanse parlement de regering om bepalingen betreffende de EMU bij wetsdeereet vasl te stellen. De Italiaanse regering diende in december 1997 een onlwerp-welsdeereel in lol aanpassing van de Italiaanse wetgeving aan de vereisten van het Verdrag en de statuten. Dit welsdecreel werd in maart 1998 door de regering aangenomen. De bepalingen betreffende de onafhankelijkheid worden van kracht op hel ogenblik waarop hel wetsdeereet wordt gepubliceerd; de bepalingen betreffende de integratie op een door de minister vast Ie stellen datum of op hel moment dal Italië de euro aanneemt. De wetgeving in Italië is verenigbaar met hel Verdrag en met de statuten van het FSCB. De gemiddelde inflatie in Italië bedroeg in de twaalf maanden tot januari 1998 1,8%, en lag daarmee onder de referentiewaarde van 2,7%. Door de daling van de inflatie in Italië in 1996 en 1997 kwam de gemiddelde inflatie eerst op en daarna onder de referentiewaarde te liggen vanaf juni 1997. Italië voldoet aan het criterium inzake de prijsstabiliteit. Ten aanzien van Italië geldt op dit ogenblik een beschikking inzake het bestaan van een buitensporig tekort (Beschikking van de Raad van 26 september 1994). In de tweede fase viel echter een zeer sterke en aanhoudende daling van het overheidstekort waar te nemen: van 9,5% van het BBP in 1993 tot 2,7%) in 1997, lager dan de referentiewaarde. Verwacht wordt dat het tekort in 1998 verder zal dalen. De schuldquote van de overheid bereikte in 1994 zijn hoogste punt mei 124,9% van het BBP en is sedertdien jaarlijks gedaald om in 1997 op 121,6% te komen; mede dank zij de gestage toename van hel primaire overschot dat in 1997 boven de 6%> van het BBP uitkwam, vertoont de schuldquote uu een duurzame neerwaartse tendens. Verwacht wordt dat de schuldquote in 1998 en volgende jaren sneller zal dalen. De Italiaanse regering heef! onlangs opnieuw bevestigd, dal het primaire overschot op de middellange termijn op een aangepast hoog niveau zal worden gehandhaafd. De Commissie beveelt de Raad aan de beschikking inzake het buitensporig tekort ten aanzien van Italië in te trekken. Indien de Raad de aanbeveling van de Commissie opvolgt, wordt Italië geacht aan het criterium inzake de begrotingssituatie van de overheid te voldoen. De Italiaanse lire neemt sedert november 1996 deel aan het wisselkoersarrangement. In het daaraan voorafgaande gedeelte van de verslagperiode steeg de koers van de lire ten opzichte van de WKM-valuta. Sedert de Italiaanse lire opnieuw tot het wisselkoersarrangement is toegetreden, is de munt steeds binnen de fluctuatiemarge van ±2,25%) rond de spilkoers ten opzichte van de mediaanvaluta in het wisselkoersmechanisme gebleven. Hoewel de lire pas sedert november 1996 aan het wisselkoersmechanisme deelneemt, heeft de munt in de verslagperiode niet aan ernstige spanningen blootgestaan. De Commissie is daarom van oordeel dat de lire in de afgelopen twee jaar voldoende stabiel is geweest. 24 De gemiddelde lange rente in Italie in de twaalf maanden tot januari 1998 bedroeg 6,7%), en lag daarmee onder de referentiewaarde van 7,8%. De daling van de rente-verschillen in 1996 en l()4>7 deed ••! Ualië de gemiddelde renie vanaf februari 1997 lot onder de referentiewaarde dalen. Het rente-verschil lussen de lange renie in Italië en die in de lidstaten met de laagste rentevoeten is verder verminderd. Italië voldoet aan het criterium inzake de convergentie van de rentevoeten. Aan de hand van dit onderzoek naar de mate waarin Italië aan de convergentiecriteria voldoet, oordeelt de Commissie dat Italië een hoge mate van duurzame convergentie heeft bereikt. 1. 3. 8. Luxemburg Op basis van een eerder voorstel presenteerde de regering het parlement in december 1997 een herzien wetsontwerp betreffende het Institut Monétaire Luxembourgeois. Dit ontwerp moet in april door het Parlement worden aangenomen en zal dan op 1 mei 1998 in werking treden. Een aantal bepalingen in dit wetsontwerp die verband houden met de onafhankelijkheid en de integratie in het FSCB, zijn niet geheel bevredigend. Mits het wetsontwerp in zijn huidige vorm door het parlement wordt aangenomen, is de Luxemburgse wetgeving niettegenstaande deze onvolkomenheden verenigbaar met het Verdrag en met de statuten van het ESCB. De gemiddelde inflatie in Luxemburg in de twaalf maanden tot januari 1998 bedroeg 1,4%), en lag (laannee onder de referentiewaarde van 2,7%. De inflatie in Luxemburg is gedurende de gehele periode vanaf december 1996 onder de referentiewaarde gebleven. Luxemburg voldoet aan het crilerium inzake de prijsstabiliteit. Ten aanzien van Luxemburg is nooit een beschikking inzake een buitensporig tekort genomen. Gedurende de gehele tweede fase vertoonden de rekeningen van de overheid een overschot dat in 1997 gelijk was aan 1,7%> van hel BBP. De schuldquote van de overheid is zeer laag en ligt ver onder de referentiewaarde; in 1997 beliep deze slechts 6,7%) van het BBP. Luxemburg voldoet aan hel crilerium inzake de begrotingssituatie van de overheid. De Luxemburgse frank neemt op het moment van dit onderzoek al meer dan twee jaar deel aan het wisselkoersarrangement en heeft in de verslagperiode van twee jaar niet aan ernstige spanningen blootgestaan. De Luxemburgse frank bewoog zich steeds ruim binnen de fluctuatieband van ±2,25%) rond de spilkoers ten opzichte van de mediaanvaluta in het wisselkoersarrangement. Luxemburg voldoet aan het wisselkoerscriterium. De gemiddelde lange rente in Luxemburg beliep in de twaalf maanden tot januari 1998 5,6%>, en lag daarmee onder de referentiewaarde van 7,8%. Luxemburg heeft zich gedurende de gehele periode vanaf december 1996 aan de referentiewaarde gehouden en is zelfs één van de lidstaten met de laagste lange rente. Luxemburg voldoet aan het criterium inzake de convergentie van de rentevoeten. Aan de hand van dit onderzoek naar de mate waarin Luxemburg aan de convergentiecriteria voldoet, oordeel! de Commissie dat Luxemburg een hoge mate van duurzame convergentie heeft bereikt. 25 1. 3. 9. Nederland In seplember 1997 diende de Nederlandse regering bij het parlement een voorstel in voor een nieuwe wel tot wijziging van de Bank wet uit 1948, die de bepalingen inzake de Nederlandse centrale bank bevat. Dit wetsontwerp is op 24 maart 1998 door het parlement aangenomen. De bepalingen betreffende de onafhankelijkheid van de bank worden van kracht op de datum van oprichting van de ECB, de bepalingen betreffende de integratie van de bank in het ESCB aan het begin van de derde fase. Een bepaling betreffende de integratie van de bank in het ESCB is niet geheel tevredenstellend. De wetgeving in Nederland is niettegenstaande deze onvolkomenheid verenigbaar met het Verdrag en met de statuten van het ESCB. De gemiddelde inflatie in Nederland beliep in de twaalf maanden tot januari 1998 1,8%, en lag daarmee onder de referentiewaarde van 2,7%. In Nederland bleef de inflatie in de gehele periode vanaf december 1996 onder de referentiewaarde. Nederland voldoet aan hel criterium inzake de prijsstabiliteit. inzake hel bestaan van een buitensporig tekort in Nederland liet beschikking (Beschikking van de Raad van 26 seplember 1994) werd ingetrokken (Beschikking van de Raad van 30 juni 1997). Het overheidstekort werd teruggebracht van 4,0%) van hel BBP in 1995 lot 1,4% in 1997 en lag daarmee onder de referentiewaarde. De schuldquote van de overheid bereikte in 1993 zijn hoogtepunt met 81,2%) van het BBP en is sedertdien gedaald tot 72,1% in 1997. Naar verwachting zal de schuldquote in 1998 en in de jaren daarna nog verder dalen. Nederland voldoet aan het criterium inzake de begrolingssituatic van de overheid. in 1997 De Nederlandse gulden neemt op het ogenblik van dit onderzoek meer dan twee jaar aan het wisselkoersarrangement deel en heeft in de verslagperiode van twee jaar niet aan ernstige spanningen bloolgestaan. De gulden bewoog zich steeds ruim binnen de llucluatieband van ±2,25% rond de spilkoers ten opzichte van de mediaanvaluta in het wisselkoersarrangement. Nederland voldoet aan het wisselkoerscriterium. De gemiddelde lange rente lag in Nederland in de twaalf maanden tot januari 1998 met 5,5%) onder de referentiewaarde van 7,8%. Nederland heeft zich gedurende de gehele periode vanaf december 1996 aan de referentiewaarde gehouden; Nederland is zelfs een van de lidstaten met de laagste lange-termijnrentevoeten. Nederland voldoet aan het criterium inzake de convergentie van de rentevoeten. Aan de hand van dit onderzoek naar de mate waarin Nederland aan de convergentiecriteria voldoet, oordeelt de Commissie dat Nederland een hoge mate van duurzame convergentie heeft bereikt. 26 1. 3. 10. Oostenrijk Om aan de bepalingen van het Verdrag te voldoen, diende de Oostenrijkse regering in het najaar van 1997 en in maart 1998 wetsontwerpen in bij het parlement. Overeenkomstig deze wetsontwerpen worden de bepalingen die de onafhankelijkheid van de centrale bank garanderen, van kracht op de datum waarop het ESCB wordt opgericht; de overige bepalingen worden van kracht op het ogenblik waarop Oostenrijk de gemeenschappelijke munt aanneemt. Mits het wetsontwerp in zijn huidige vorm wordt aangenomen, is de wetgeving in Oostenrijk verenigbaar met het Verdrag en met de statuten van het ESCB. De gemiddelde inllalie in Oostenrijk lag in de twaalf maanden tol januari 1998 met 1,1 %, onder de referentiewaarde van 2,7%. Oostenrijk behoorde zelfs tot de drie lidstaten met de laagste inllalie waarvan bij de berekening van deze referentiewaarde wordt uitgegaan. Hel inflatiepercentage in Oostenrijk is gedurende de gehele periode vanaf december 1996 onder de referentiewaarde gebleven. Oostenrijk voldoet aan het criterium inzake de prijsstabiliteit. Ten aanzien van Oostenrijk geldt op dit ogenblik een beschikking inzake het bestaan van een buitensporig tekort (Beschikking van de Raad van 10 juli 1995). Het overheidstekort is echter van'5,2% van het BBP in 1995 gedaald tot 2,5% in 1997 en bevindt zich nu onder de referentiewaarde. Verwacht wordt dat het tekort in 1998 verder zal dalen. De schuldquote van de overheid steeg van 62,7% van het BBP in 1993 tot 69,5% in 1996 om vervolgens te dalen tot 66,1% in 1997; verwacht wordt dat de schuldquote in 1998 en volgende jaren verder zal dalen. De Commissie beveelt de Raad aan de beschikking inzake een buitensporig tekort ten aanzien van Oostenrijk in te trekken; indien de Raad deze aanbeveling opvolgt, wordt Oostenrijk geacht aan het criterium inzake de begrotingssituatie van de overheid te voldoen. De Oostenrijkse schilling neemt op hel ogenblik waarop dit onderzoek wordt gehouden, meer dan twee jaar deel aan hel wisselkoersarrangement en heeft in de verslagperiode van twee jaar niet aan ernstige spanningen blootgeslaan. De Oostenrijkse schilling bevond zich steeds ruim binnen de ±2,25% llucluatieband rond de spilkoers ten opzichte van de mediaanvaluta in het wisselkoersmechanisme. Oostenrijk voldoet aan het wisselkoerscriterium. De gemiddelde lange rente in Oostenrijk in de twaalf maanden tot januari 1998 lag met 5,6%, onder de referentiewaarde van 7,8%. Oostenrijk heeft zich gedurende de gehele periode vanaf december 1996 aan de referentiewaarde gehouden en is zelfs een van de lidstaten met de laagste lange rente. Oostenrijk voldoet aan het criterium inzake de convergentie van de rentevoeten. Aan de hand van dit onderzoek naar de mate waarin Oostenrijk aan de convergentiecriteria voldoet, oordeelt de Commissie dat Oostenrijk een hoge mate van duurzame convergentie heeft bereikt. 27 1. 3. 11. Portugal In januari 1998 is, ingevolge de vereisten van het Verdrag, een wet aangenomen tot wijziging van de organieke wet van de centrale bank van Portugal. De in de nieuwe wet vervatte bepalingen inzake de onafhankelijkheid zijn al van kracht geworden, terwijl de overige bepalingen van kracht worden wanneer Portugal de euro aanneemt. De wetgeving in Portugal is verenigbaar met het Verdrag en met de statuten van het ESCB. De gemiddelde inflatie in Portugal in de twaalf maanden tot januari 1998 lag met 1,8% onder de referentiewaarde van 2,7%. De daling van de inflatie in Portugal in 1996 en 1997 bracht de gemiddelde inflatie eerst op en vanaf juni 1997 onder de referentiewaarde. Portugal voldoet aan het criterium inzake de prijsstabiliteit. Ten aanzien van Portugal geldt een beschikking inzake het bestaan van een buitensporig tekort (Beschikking van de Raad van 26 september 1994). Het overheidstekort is echter in de tweede fase aanzienlijk en aanhoudend gedaald van 6,1% van het BBP in 1993 tot 2,5% in 1997 en bevindt zich daarmee onder de referentiewaarde. Naar verwachting zal het tekort in 1998 nog verder afnemen. De schuldquote van de overheid bereikte een recordhoogte met 65,9% van het BBP in 1995 en is sedertdien gedaald tot 62,0%) in 1997; verwacht wordt dat de schuldquote in 1998 zal dalen tot de referentiewaarde. De Commissie beveelt de Raad aan de beschikking inzake het buitensporig tekort ten aanzien van Portugal in te trekken; indien de Raad deze aanbeveling opvolgt, wordt Portugal geacht aan het criterium inzake de begrotingssituatie van de overheid te voldoen. De Portugese escudo neemt op het ogenblik waarop dit onderzoek plaatsvindt, meer dan twee jaar aan het wisselkoersarrangement deel en heeft in de verslagperiode van twee jaar niet aan ernstige spanningen blootgestaan. De escudo bewoog zich bijna steeds binnen een llucluatieband van ±2,25% rond de spilkoers ten opzichte van de mediaanvaluta in het wisselkoersarrangement. Portugal voldoet aan het wisselkoerscriterium. De gemiddelde lange rente in Portugal in de twaalf maanden tot en met januari 1998 lag met 6,2% onder de referentiewaarde van 7,8%. Door de vermindering van de rente-verschillen in 1996 daalde de gemiddelde rente in Portugal zodanig dat deze sedert december 1996 steeds onder de referentiewaarde bleef. Het verschil tussen de lange rente in Portugal en die in de lidstaten met de laagste rentevoeten is blijven dalen. Portugal voldoet aan het criterium inzake de convergentie van de rentevoeten. Aan de hand van dit onderzoek naar de mate waarin Portugal aan de convergentiecriteria voldoet, oordeelt de Commissie dat Portugal een hoge mate van duurzame convergentie heeft bereikt. 28 1. 3. 12. Finland In 1993 werd een begin gemaakt met de herziening van de Finse wetgeving betreffende de centrale bank, als resultaat waarvan in juni 1997 door het parlement een gewijzigde wel betreffende de centrale bank werd aangenomen. In deze wet, die op 1 januari 1998 van kracht werd, werd de onafhankelijkheid van de bank vastgelegd maar werden geen nadere aanduidingen opgenomen betreffende de integratie van de bank in hel ESCB. De regering diende in februari 1998 een nieuw wetsontwerp, die wijzigingen op de wel op de Bank van Finland, de wel op de munteenheid en de wet op de muntstukken inhouden. Deze wet werd door hel parlement aangenomen op 20 maart 1998. De bepalingen inzake de onafhankelijkheid zullen binnenkort van kracht worden, de overige bepalingen van de wet op de Bank van Finland op de datum waarop Finland de gemeenschappelijke munt aanneemt. De wetgeving in Finland verenigbaar met het Verdrag en met de statuten van het ESCB. De gemiddelde inflatie in Finland in de twaalf maanden tot januari 1998 lag met 1,3%, onder de referentiewaarde van 2,7%. De inflatie in Finland is sedert december 1996 steeds onder de referentiewaarde gebleven. Finland voldoet aan het criterium inzake de prijsstabiliteit. Het beschikking inzake het bestaan van een buitensporig tekort in Finland (Beschikking van de Raad van 10 juli 1995) werd in S997 ingetrokken (Beschikking van de Raad van 30juni 1997). liet overheidstekort daalde aanzienlijk van 8,0%) van hel BBP in 1993 tot 0,9%) in 1997 en bevindt zich daarmee onder de referentiewaarde. Voor 1998 wordt een overschot verwacht. De schuldquote van de overheid bereikte in 1994 een hoogtepunt met 59,6%) van het BBP, onder de referentiewaarde, en daalde daarna weer om in 1997 op 55,8%) van hel BBP uit te komen. Finland voldoet aan het criterium inzake de begrotingssituatie van de overheid. De Finse mark neemt sedert oktober 1996 deel aan het wisselkoersarrangement. In het daaraan voorafgaande gedeelte van de verslagperiode steeg de koers van de mark ten opzichte van de WKM-valuta. Sedert de Finse mark tot het wisselkoersarrangement is toegetreden, bevond de munt zich meestal binnen de fluctuatiemarge van ±2,25% rond de spilkoers ten opzichte van de mediaanvaluta in het wisselkoersmechanisme. Hoewel de mark pas sedert oktober 1996 aan het wisselkoersarrangement deelneemt, heeft de munt in de verslagperiode niet aan ernstige spanningen blootgestaan. Daarom is de Commissie van oordeel dat de wisselkoers van de Finse mark in de afgelopen twee jaar voldoende stabiel is geweest. De gemiddelde lange rente in Finland in de twaalf maanden tot januari 1998 lag met 5,9%) onder de referentiewaarde van 7,8%». Finland heeft zich sedert december 1996 steeds aan de referentiewaarde gehouden. Het verschil lussen de lange rente in Finland en die in de lidstaten met de laagste rentevoeten is nog verder afgenomen. Finland voldoet aan het criterium inzake de convergentie van de rentevoeten. Aan de hand van dit onderzoek naar de mate waarin Finland aan de convergentiecriteria voldoet, oordeelt de Commissie dat Finland een hoge mate van duurzame convergentie heeft bereikt. 29 1. 3. 13. Zweden De Zweedse regering heeft in november 1997 een wetsontwerp bij het parlement ingediend lot wijziging van de grondwet, de parlementswet en de wel op de centrale bank. Del parlement heeft de wijzigingen op de grondwet in maart 1998 in eerste lezing aangenomen. De tweede lezing, die de grondwetswijzigingen moet bevestigen, kan pas in hel volgende parlement plaatsvinden, na de algemene verkiezingen in september 1998. De wetsontwerpen tot wijziging van de andere twee wetten zouden samen met de grondwetswijziging, die dan in tweede lezing is, in oktober 1998 door het Parlement moeten worden aangenomen. Alle wetsvoorstellen zouden op 1 januari 1999 van kracht worden. De nu voorliggende wetsvoorstellen bevatten enkele punten die onverenigbaar zijn met het Verdrag en die betrekking hebben op de integratie van de centrale bank in het ESCB. Ook is de geplande datum van aanneming van de voorstellen niet in overeenstemming met het tijdschema zoals dit in het Verdrag is vastgelegd. De wetgeving in Zweden is niet verenigbaar met het Verdrag en met de statuten van het ESCB. De gemiddelde inflatie in Zweden in de twaalf maanden tot januari 1998 lag met 1,9%, onder de referentiewaarde van 2,7%. De inflatie is vanaf december 1996 steeds onder de referentiewaarde gebleven. Zweden voldoet aan het criterium inzake de prijsstabiliteit. Ten aanzien van Zweden geldt op dit ogenblik een beschikking inzake het bestaan van een buitensporig tekort (Beschikking van de Raad van 10juli 1995). Er heeft zich niettemin een zeer omvangrijke en aanhoudende daling van het overheidstekort voorgedaan van 12,2%) van het BBP in 1993 lot 0,8% in 1997, minder dan de referentiewaarde. Verwacht wordt dat in 1998 een overschot zal ontstaan. De schuldquote van de overheid bereikte in 1994 een recordhoogte met 79,0% van het BBP en is sedertdien ieder jaar afgenomen tot 76. 6%o in 1997; verwacht wordt dat de schuldquote in 1998 en de jaren daarna verder zal afnemen. De Commissie beveelt de Raad aan de ten aanzien van Zweden genomen beschikking inzake een buitensporig tekort in te trekken; indien de Raad deze aanbeveling opvolgt, wordt Zweden geacht aan het criterium inzake de begrotingssituatie van de overheid te voldoen. De Zweedse kroon heeft nooit aan het wisselkoersarrangement deelgenomen; tijdens de verslagperiode van twee jaar schommelde de kroon ten opzichte van de valuta's die zich in het wisselkoersarrangement bevinden. Deze schommelingen waren onder andere toe te schrijven aan hel ontbreken van een doelstelling ten aanzien van de wisselkoers. Zweden voldoet niet aan het wisselkoerscriterium. 30 De gemiddelde lange rente in Zweden in de twaalf maanden tot januari 1998 lag met 6,5%) onder de referentiewaarde van 7,8%). Door de versmalling van de rente-verschillen in 1996 daalde de gemiddelde rente zodanig dat Zweden zich op dit punt sedert december 1996 steeds onder de referentiewaarde heeft bevonden. Het verschil tussen de lange rente in Zweden en die in de lidstaten met de laagste rentevoeten is verder gedaald. Zweden voldoet aan het criterium inzake de convergentie van de rentevoeten. * * * Aangezien Denemarken en het Verenigd Koninkrijk gebruik maken van de mogelijkheid niet aan de EMU deel te nemen, zullen deze landen niet behoren tot de eerste groep lidstaten die de gemeenschappelijk munt aanneemt. Het is derhalve niet nodig dat de Raad beoordeelt of Denemarken en het Verenigd Koninkrijk voldoen aan de andere voorwaarden voor de invoering van een gemeenschappelijke munt. Dat neemt niet weg dat deze twee landen nauw zijn betrokken bij de verregaande economische integratie en de bevordering van de samenwerking inzake het economisch beleid in de opeenvolgende fasen van de EMU. Zoals dit voor de overige lidstaten het geval is, geeft dit verslag ook informatie over de stand van de wetgeving inzake de centrale bank in Denemarken en het Verenigd Koninkrijk en worden hun prestaties op het vlak van de convergentie onderzocht. 31 2. VERENIGBAARHEID VAN DE NATIONALE WETGEVING MET HET VERDRAG EN DE STATUTEN VAN HET EUROPEES STELSEL VAN CENTRALE BANKEN 2. 1. Inleiding In artikel 109 J, lid 1, van het Verdrag, tweede zin, wordt bepaald dat de verslagen die uit hoofde van dit artikel moeten worden opgesteld "tevens een onderzoek naar de verenigbaarheid van de nationale wetgeving van elke lidstaat, met inbegrip van de statuten van zijn nationale centrale bank, met artikel 107 en 108 van dit Verdrag en de statuten van het ESCB (Europees Stelsel van Centrale Banken)" bevatten. Het onderhavige hoofdstuk heeft betrekking op dit onderzoek. Eerst wordt beschreven welke aanpassingen nodig zijn om de nationale wetgeving in overeenstemming te brengen met het Verdrag en de statuten. Vervolgens wordt aandacht besteed aan het tijdschema dat hierbij gevolgd moet worden. Tot besluit wordt van land tot land bekeken of de nationale wetgeving verenigbaar is met het Verdrag en de statuten. Hierbij wordt vooral aandacht besteed aan de nationale wetgeving betreffende de centrale bank. 2. 2. Noodzakelijke aanpassingen van de nationale wetgeving 2. 2. 1. Algemeen Op 1 januari 1999 gaat de bevoegdheid voor het monetair beleid, het wisselkoersbeleid en de monetaire wetgeving over van de deelnemende lidstaten naar het Gemeenschapsniveau. Nu beslaan in ieder rechtsgebied nog talrijke bepalingen die naar de nationale bevoegdheid op deze gebieden verwijzen en nationale regels vastleggen. Artikel 108 luidt: "Iedere lidstaat draagt er zorg voor dat zijn nationale wetgeving, met inbegrip van de statuten van zijn nationale centrale bank, uiterlijk op de datum van oprichting van het ESCB verenigbaar is met dit Verdrag en met de statuten van het ESCB. " I loc deze verenigbaarheid bereikt moet worden, is in het Verdrag niet nader bepaald. Dit kan gebeuren door nationale bepalingen te schorsen, de formulering van bepalingen van hel Verdrag of van de statuten van het ESCB in de nationale wetgeving over te nemen, naar dergelijke bepalingen te verwijzen of door een combinatie van deze mogelijkheden. 32 1 Iet onderzoek kan in drie delen worden gesplitst: - doelstellingen van de nationale centrale banken (NCB's) - onafhankelijkheid - integratie in het ESCB en overige wetgeving 2. 2. 2. Doelstellingen De doelstellingen van een NCB moeten verenigbaar zijn met de doelstellingen van het ESCB zoals die geformuleerd zijn in artikel 105, lid 1, van het Verdrag (en in artikel 2 van de statuten van het ESCB): "liet hoofddoel van het ESC 'B is het handhaven van prijsstabiliteit. Onverminderd het doel van prijsstabiliteit ondersteunt het ESCB hel algemene economische beleid in de ten einde bij te dragen tot de verwezenlijking van de in artikel 2 Gemeenschap omschreven doelstellingen van de Gemeenschap. " Verwijzingen naar het specifieke macro-economische doelstellingen in de nationale wetgeving zijn niet onverenigbaar, mits zij ondergeschikt blijven aan de eerste twee doelstellingen van artikel 105 van het Verdrag. regeringsbeleid of naar 2. 2. 3. Onafhankelijkheid Artikel 107 van het Verdrag waarborgt dat het ESCB in zijn handelen niet gebonden is aan instructies van derde partijen. Dit artikel luidt als volgt: "Bij de uitoefening van de bevoegdheden en het vervullen van de taken en plichten die bij dit Verdrag en de statuten van hel ESC 'B aan hen zijn opgedragen, is hel noch de EC 7i, noch een nationale centrale bank, noch enig lid van hun besluitvormende organen toegestaan instructies te vragen aan dan wel te aanvaarden van instellingen of organen van de Gemeenschap, van regeringen van lidstaten of van enig ander orgaan. De instellingen en organen van de Gemeenschap alsmede de regeringen van de lidstaten verplichten zich ertoe dit beginsel te eerbiedigen en niet te trachten de leden van de besluitvormende organen van de ECB of van de nationale centrale banken bij de uilvoering van hun laken te beïnvloeden. " Deze onafhankelijkheid heeft verschillende aspecten: • Institutioneel Dit betekent bijvoorbeeld dat organen die niet tot de NCB behoren, geen enkel recht hebben om in ESC B-zaken - - een besluit van een NCB goed te keuren, te schorsen, te annuleren of op te instructies aan een NCB te geven; schorten; - besluiten van een NCB op hun wettelijkheid te toetsen; - zitting te hebben in besluitvormingsorganen van een NCB en daarbij stemrecht uit te oefenen; - geraadpleegd te worden voordat een NCB een besluit neemt. 33 • Persoonlijk - Artikel 14. 2 van de statuten van het ESCB bevat de verplichting, bepaalde voorschriften in de nationale wetgeving op te nemen: • de ambtstermijn van een president van een nationale centrale bank bedraagt ten minste vijfjaar; • een president kan slechts van zijn ambt worden ontheven indien hij niet meer aan de eisen voor de uitoefening van zijn ambt voldoet of op ernstige wijze is tekortgeschoten. Aangezien artikel 107 betrekking heeft op alle leden van besluitvormende organen, zouden deze regels niet alleen van toepassing moeten zijn op de president van de bank, maar ook op de andere leden die betrokken zijn bij de uitvoering van ESCB-taken. Onder bepaalde omstandigheden kan het echter gerechtvaardigd zijn, leden van besluitvormende organen voor een periode van minder dan vijfjaar te benoemen. Het gaat hier om twee gevallen: benoeming van een nieuw lid voor de rest van de ambtstermijn van zijn voorganger in het geval van een vrijkomende plaats en een faseerde initiële benoeming waarbij één of meer leden voor minder dan vijfjaar benoemd worden. In het eerste geval kan worden aangevoerd dal, wanneer de vervangingen volgens een vast schema verlopen, de collectieve onafhankelijkheid groter zal zijn. In het tweede geval, waarvan sprake is van een eenmalige afwijking van de minimum ambtstermijn, zou het voordeel kunnen zijn dat meer continuïteit gewaarborgd is in het bestuur van de centrale bank. - Wanneer leden van besluitvormende organen met ESCB-laken tevens functies builen deze organen vervullen, kan hierdoor, naar gelang van de aard van deze functies, hun onafhankelijkheid in het gedrang komen. • Financieel Een NCB moet uiteraard financiële verantwoording afleggen. Bij een voorafgaande uitgavencontrole kan naar gelang van de context echter een situatie ontstaan, waarin een NCB niet meer onafhankelijk kan handelen bij de uitoefening van zijn ESCB- taken. 2. 2. 4. Integratie van NCB's in het ESCB en overige wetgeving In artikel 9. 2 van de statuten van het ESCB is bepaald dat de ECB erop toe zal zien dat de aan hel ESCB opgedragen taken worden uitgevoerd, hetzij door eigen werkzaamheden, hetzij via de nationale centrale banken. Voorts wordt in artikel 14. 3 bepaald dat de NCB's een integrerend deel uitmaken van het F1SCB en in overeenstemming met de richtsnoeren en instructies van de ECB handelen. Bepalingen in de statuten van NCB's die de NCB's hinderen bij de uitoefening van hun functie, moeten daarom uit hoofde van arlikel 108 worden aangepast. I lieronder volgt een aantal voorbeelden van onverenigbaarheid: - een bepaling die de NCB de bevoegdheid geeft om de rentevoet voor kredietverrichtingen vast te leggen of het aanhouden van minimumreserves verplicht te stellen; - voorschriften die de president van de bank binden bij stemming in de Raad van bestuur van de ECB; - bepalingen die een besluitvormingsorgaan van een NCB verhinderen volgens de richtsnoeren of instructies van de ECB te handelen; 34 - voorschriften die indruisen tegen de financiële bepalingen van de statuten van het ESCB; - voorschriften die het een NCB onmogelijk maken externe reserves aan te houden en ze te beheren. Ook andere bepalingen zouden aan de bepalingen van het Verdrag moeten worden aangepast. Men denke bijvoorbeeld aan bepalingen die aan de regering de bevoegdheid voor het wisselkoersbeleid geven of aan de nationale autoriteiten de bevoegdheid om de hoeveelheid uit te geven muntstukken te bepalen en niet te vermelden dat goedkeuring door de ECB vereist is. 2. 2. 5. Wetgeving buiten het toepassingsgebied van artikel 108 Bovengenoemde elementen van de nationale wetgevingen kunnen rechtstreeks worden vergeleken met de bepalingen van het Verdrag en de statulen van het ESCB. Eventuele aanpassingen op deze gebieden moeten worden gemaakt uit hoofde van artikel 108. Wanneer een land de gemeenschappelijke munt aanneemt, zullen verdere aanpassingen noodzakelijk zijn. Welke dit precies zijn kan nu nog niet gezegd worden, omdat de ECB eerst uitvoerige regels moet opstellen of omdat de secundaire wetgeving nog niet door de Raad is goedgekeurd. Het gaat hier onder andere om de details van de geheimhoudingsvoorschriften voor de nationale centrale banken, de bevoegdheid van de NCB's om regels vast te stellen voor verrekenings- en betalingssystemen of de definitie van de nationale munt als wettig betaalmiddel van een lidstaat. Deze aanpassingen vallen niet onder het onderzoek op grond van artikel 109 J, maar onder de algemene verplichting van de lidstaten om ervoor te zorgen dat hun nationale wetgeving geen bepalingen bevat die onverenigbaar zijn met de EG-wetgeving. Dergelijke wettelijke bepalingen moeten worden aangepast op de datum die in de secundaire wetgeving vermeld staat of wanneer de ECB de respectieve regels vaststelt. Het onderzoek houdt zich ook niet bezig met de vraag of de nationale wetgeving met het Verdrag in hel algemeen overeenstemt, d. w. z. met de plicht van de lidstaten hun wetgeving aan te passen aan de Gemeenschapswetgeving, afgezien van de verplichtingen die de lidstaten hebben ten gevolge van de overdracht van bevoegdheden in het kader van de EMU. 2. 3. Tijdschema voor de aanpassing Artikel 108 bepaalt dat de lidstaten er "zorg voor moeten dragen" dat hun wetgeving uiterlijk op de datum van oprichting van het ESCB verenigbaar is met de EG-wetgeving. Deze verenigbaarheid is pas gegarandeerd wanneer het wetgevingsproces is afgerond en dat geldt voor alle drie bovengenoemde gebieden, i. e. de wetgeving betreffende de doelstellingen van de NCB's, de onafhankelijkheid en de integratie in het ESCB en overige wetgeving. Om te bepalen op welk moment de wetgeving in werking moet treden, is het echter belangrijk deze drie gebieden van elkaar te onderscheiden. 35 Een groot aantal besluiten die de ECB zal nemen lussen het moment van oprichting en eind 1998, zullen hel monetaire beleid van de euro-zone voorbestemmen. Daarom mag op het moment dat de ECB wordt opgericht, geen onverenigbaarheid meer bestaan waar hel de onafhankelijkheid van de NCB's betreft. Dit betekent dal de nodige wetswijzigingen niet alleen moeien zijn aangenomen maar op dat moment ook in werking moeten zijn getreden. Andere wetgeving, met name de wetgeving betreffende de integratie van een NCB in het ESCB, moet uiterlijk op het moment waarop een land de gemeenschappelijke munt aanneemt en de verantwoordelijkheid van zijn centrale bank voor het monetair beleid wordt overgedragen aan de ECB, in werking treden. Bijzonder belangrijk is de definitie van de doelstellingen van een NCB. Deze definitie maakt deel uit van de integratie van een NCB in het ESCB, hetgeen betekent dat de doelstellingen pas gewijzigd hoeven te zijn op het moment dat een land de gemeenschappelijke munt aanneemt. In dit verslag wordt bij de beoordeling van de wetgeving uitgegaan van de situatie op 24 maart 1998. In enkele lidstaten wordt de wetgeving aangepast, maar zijn de wetsontwerpen nog niet door het Parlement aangenomen. In deze gevallen is er bij de beoordeling van uitgegaan, dat de wetsontwerpen in hun huidige vorm zullen worden aangenomen. 2. 4. Situatie in de lidstaten De verslagen over het onderzoek per land beginnen steeds met een samenvatting van de nieuwe wetgeving die sedert het begin van de tweede fase van de EMU (januari 1994) of kort daarvoor is aangenomen. ' Daarna volgt een beoordeling van de verenigbaarheid die begint met een algemene vaststelling en eventueel gevolgd wordt door een opsomming van de punten die nog geregeld moeten worden. De algemene vaststelling zegt of de nationale wetgeving wel dan niet verenigbaar is met hel Verdrag en de statuten van hel ESCB. Er is sprake van onverenigbaarheid van de wetgeving wanneer deze de beginselen van hel Verdrag schendt. In een aantal gevallen zijn onvolkomenheden geconstateerd die of van technische aard zijn of enkel voor de overgangsperiode tot eind 1998 gelden. In andere gevallen is eerder sprake van onduidelijkheid dan van aperte onverenigbaarheid. Wanneer de nog te regelen punten die tot dergelijke na de algemene vaststelling genoemd worden, beperkt blijven onvolkomenheden, wordt de wetgeving van het land verenigbaar met het Verdrag en de statuten van het ESCB geacht. Artikel 109 II, lid 5, van het Verdrag bepaalt dat elke lidstaat, voor zover nodig, tijdens de tweede fase hel proces op gang brengt dat moet leiden tot de onafhankelijkheid van zijn centrale bank, overeenkomstig artikel 108. 36 2. 4. 1. België 2. 4. 1. 1. Overzicht en wetgeving sedert 1994 Tol kortgeleden golden voor de centrale bank van België de organieke wet van 1939 en de statuten van 1939, beide als gewijzigd. De regering kwam al in 1996 met voorstellen tot wijziging van de organieke wet die uiteindelijk in februari 1998 door het Parlement werden aangenomen. De bank is een vennootschap met beperkte aansprakelijkheid; de Staat heeft met 50% van het aandelenkapitaal een meerderheidspositie. Het vennootschapsrecht vult slechts de wet en de statuten aan. De bank wordl geleid door de gouverneur en het Bestuurscomilé bestaande uil de gouverneur en vijf lot zeven bestuurders. Voorts is er een Regentenraad (bestaande uit de leden van het bestuurscomité en tien andere leden) en een regeringscommissaris. Onder de vorige wetgeving lag het toezicht op het Bestuurscomité bij de regenten, die ook bepaalde rentetarieven en andere condities vaststelden; de doelstelling van de bank werd niet expliciet genoemd; de commissaris had een opschortingsrecht ten aanzien van besluiten van de bank over ESCB-zaken. In de nieuwe organieke wet werden de volgende wijzigingen ingevoerd die relevant zijn met betrekking tot artikel 108 van het Verdrag: - Doelstellingen De doelstellingen van de bank zijn afgeleid uit een algemene verwijzing in artikel 2 van de wet die vermeldt dat de bank een integrerend onderdeel van het ESCB vormt. - Onafhankelijkheid De bevoegdheden van de Regentenraad in ESCB-aangcIegenheden zijn overgedragen aan hel Bestuurscomité; de regenten hebben enkel nog een raadgevende functie en hoeven niet te worden geraadpleegd voordat besluiten worden genomen. De regeringscommissaris heeft niet meer de bevoegdheid om de wettelijkheid van de handelingen van de bank in verband met ESCB-taken te toetsen. De gronden waarop leden van de directie van hun functie kunnen worden ontheven, zijn aangepast aan arlikel 14. 2 van de statuten van het ESCB. - Integratie in het ESCB en overige wetgeving Volgens artikel 2 van de nieuwe organieke wet zal "de bank een integrerend bestanddeel vormen van het ESCB, waarvan de statuten zijn neergelegd in het desbetreffende Protocol bij het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap". Alle bepalingen die de bank de bevoegdheid gaven het monetair beleid te bepalen, i. e. de rentetarieven vast te stellen of het aanhouden van minimumreserves op te leggen en bankbiljetten uit te geven, zijn komen te vervallen. 37 - Tijdschema De bepalingen van de originele wet zullen op verschillende data bij Koninklijk besluit in werking worden gezel. Verwacht wordt dat de bepalingen betreffende de overdracht van bevoegdheden in ESCB-zaken van de Rcgentenraad aan het Bestuurscomité in werking zullen treden op de oprichtingsdatum van de ESB. De bepalingen betreffende de integratie worden uiterlijk op het moment dat België de euro aanneemt, van kracht. Dit geldt niet voor de bepaling betreffende de uitgifte van bankbiljetten, die pas in werking zal treden wanneer eurobankbiljetten worden ingevoerd. 2. 4. 1. 2. Beoordeling van de verenigbaarheid De Belgische wetgeving is verenigbaar met de vereisten van het Verdrag en de statuten van het ESCB. Verwacht wordt dat de bepalingen betreffende de overdracht van de bevoegdheid in ESCB-zaken van de Rcgentenraad aan het Bestuurscomité in werking zullen treden op de datum van oprichting van het ESCB. 2. 4. 2. Denemarken De bepalingen inzake de Deense centrale bank zijn neergelegd in de Deense bankwel (wel nr 116). De bank is een autonome instelling. Bestuursorganen van de bank zijn de directie, de raad van toezicht en het comité van beheer. Het monetair beleid valt onder de bevoegdheid van de directie die bestaat uit drie leden en een voorzitter, benoemd door de Kroon. De voornaamste bepalingen van de Bankwet van 1936 zijn: de bank heeft als hoofddoelstelling het in stand houden van een stabiel geldwezen en het vergemakkelijken en reguleren van het geld- en betalingsverkeer en de kredietverlening; de directie heeft de taak het monetair beleid te bepalen en uit te voeren en is daarbij geheel ongebonden. Zo kan de directie de rentetarieven vaststellen en besluiten nemen over andere instrumenten van het monetair beleid. De leden van de directie worden voor onbeperkte lijd benoemd met een pensioenleeftijd van zeventig jaar. Hel huishoudelijk reglement van de bank bepaalt dat zij zonder opgave van redenen kunnen worden ontslagen door de Kroon (wanneer het de voorzitter betreft) of door een tweederde meerderheid van de leden van de raad van toezicht (voor de andere leden). De minister van Economische Zaken moet erop toezien dat de bank de bij de Deense Bankwet opgelegde taken naar behoren vervult. 38 Protocol nr 12 van het Verdrag betreffende enkele bepalingen inzake Denemarken bepaalt dat de Deense regering de Raad in kennis stelt van haar standpunt betreffende deelneming aan de derde fase voordat de Raad overgaat tol zijn beoordeling overeenkomstig artikel 109. 1 , lid 2, van hel Verdrag. Aangezien Denemarken heeft meegedeeld dal het niet aan de derde fase zal deelnemen, zal hel overeenkomstig punt 2 van dit Protocol behandeld worden als een land met een derogatie. Wat dit inhoudt is nader uitgewerkt in een besluit van de Europese Top van Edinburgh van december 1992. In dit besluit wordt bepaald dat Denemarken zijn bestaande bevoegdheden op het gebied van het monetaire beleid overeenkomstig zijn nationale wetten en voorschriften behoudt, met inbegrip van de bevoegdheden van de Nationale Bank van Denemarken op het gebied van het monetair beleid. In het licht van deze situatie blijft de beoordeling van de verenigbaarheid van de Deense wetgeving met de vereisten van het Verdrag en de statuten van het ESOB beperkt tot de onafhankelijkheid van de centrale bank2. Deze beoordeling leidt lot de conclusie dat de Deense wetgeving verenigbaar is met het Verdrag en de statuten van het ESCB. 2. 4. 3. Duitsland 2. 4. 3. 1. Overzicht en wetgeving sedert 1994 In Duitsland gelden voor de centrale bank de Bundesbankwet van 1957 en de statuten van de Bundesbank van 1958, als gewijzigd. De Bundesbankwet geeft de Duitse centrale bank al vanaf het begin van de tweede fase van de EMU een vrij hoge mate van onafhankelijkheid. Kernpunten van de wet van 1957 zijn: het is de primaire taak van de bank de munt te beschermen; de bank is bij de uitoefening van haar taken onafhankelijk van aanwijzingen van de regering. Besluiten over het monetair beleid werden tot nu toe genomen door de centrale bank raad die bestaai uil de president en de vice-president van de bank, maximaal zes leden van de directie en de presidenten van de centrale banken van de deelstaten. '1er voorbereiding van de EMU werd in december 1997 de Zesde Wet tot wijziging van de Bundesbankwet aangenomen. Deze wetswijziging betreft de volgende punten: - Doelstellingen De taken en doelstellingen van de bank werden aangepast door een herziening van artikel 3 waardoor "de Duitse Bundesbank. voortaan zal deelnemen aan de uitvoering van de taken van het ESCB met als hoofddoel het handhaven van prijsstabiliteit. ". In artikel 12 werd bepaald dat de bank het algemeen economisch beleid van de regering zou steunen. Dit artikel werd gewijzigd om rekening te houden met het feit dat deze steun enkel kan worden gegeven voorzover zij verenigbaar is met de taken van de bank als integrerend onderdeel van het ESCB. Lidslalen mei een clcrogalie moeien ervoor zorgen dal hun centrale bank uiterlijk op de datum van oplichting van de IX'M onafhankelijk is. 39 - Onafhankelijkheid De ambtstermijn van de voorzitter en de andere leden van de centrale bankraad is verhoogd tot minimaal vijf jaar1. De mogelijkheid die de regering had om besluiten van de centrale bankraad twee weken op te schorten, is afgeschaft. Integratie in hel ESCB en overige wetgeving - Artikel 6 bevat nu de bepaling dat de centrale bankraad bij de uitvoering van ESCB-taken overeenkomstig de richtsnoeren en instructies van de ECB moet handelen. Volgens de nieuwe bepalingen heeft de bank niet meer de bevoegdheid in het kader van het monetair beleid de rente vast te stellen en het aanhouden van minimumreserves verplicht te stellen. De bepalingen inzake de uitgifte van bankbiljetten en de deelneming in internationale instellingen werden eveneens gewijzigd om rekening te houden met de prerogatieven van de ECB op deze gebieden. - Tijdschema De Zesde Wet tot wijziging van de Bundesbankwet zal in werking treden op de dag waarop Duitsland gaal deelnemen aan de derde fase van de EMU conform de bepalingen van arlikel 109 J van het Verdrag. De bepalingen betreffende de onafhankelijkheid van de bank zijn daarentegen reeds van kracht geworden op de dag na afkondiging van de wet, i. e. op 30 december 1997. 2. 4. 3. 2. Beoordeling van de verenigbaarheid De Duitse wetgeving is verenigbaar met de vereisten van het Verdrag en met de statuten van het ESCB. De vorige wet bepaalde al dat de voorzitter en de vice-voorzitter van de bank, de andere leden van de directie en de voorzitters van de centrale banken van de deelstaten voor acht jaar benoemd moesten worden; in uitzonderlijke gevallen bestond niettemin de mogelijkheid leden voor een kortere periode te benoemen, die echter niet minder dan twee jaar mocht bedragen. Deze minimumperiode voor uitzonderlijke gevallen is nu verlengd tot vijfjaar. 40 2. 4. 4. Griekenland 2. 4. 4. 1. Overzicht en wetgeving sedert 1994 Tol kortgeleden was tic rechtsgrondslag van de centrale bank van Griekenland hel statuut van de Bank van Griekenland van 1928 als gewijzigd. De bank is een naamloze vennootschap en deze rechtsvorm blijft in de nieuwe wetgeving ongewijzigd. Het aandeel van de Griekse staat is beperkt lot 10% van het aandelenkapitaal van de bank. De voornaamste organen van de bank zijn de algemene directieraad en de raad voor het monetair beleid. De raad voor het monetair beleid bestaat uit de president, twee vice- presidenten en drie andere leden. De leden van de raad voor het monetair beleid worden voor zes jaar benoemd. Om te voldoen aan de vereisten van het Verdrag en de statuten van de ECB voor de derde fase heeft het Griekse Parlement in november 1997 een nieuwe wet goedgekeurd die in december 1997 in werking is getreden. Deze wet bevat de volgende wijzigingen: - Doelstellingen liet hoofddoel van de bank is prijsstabiliteit. Onverminderd deze doelstelling zal de bank het algemeen economisch beleid van de regering steunen. Vanaf het moment waarop Griekenland de gemeenschappelijke munt aanneemt, zal de Bank als hoofddoel hel handhaven van prijsstabiliteit nastreven in overeenstemming met de bepalingen van artikel 105(1) van het Verdrag. - Onafhankelijkheid De Raad voor het monetair beleid zal "het monetair beleid bepalen en uitvoeren en besluiten over zaken die verband houden mei hel wisselkoersbeleid, de werking van betalingssystemen en de uitgifte van bankbiljetten". De algemene directieraad behoudt de andere taken waarmee hij krachtens het statuut van de bank belast was, met uitzondering van zaken die tot het werkterrein van het ESCB behoren en waarvoor de president van de bank verantwoordelijk is. De gronden waarop de president en de vice-presidenten van hun ambt kunnen worden ontheven, zijn aangepast aan artikel 14. 2 van de statuten van het ESCB. Bij de benoeming van de eerste raad voor het monetair beleid bedraagt de ambtstermijn van de drie overige leden bij wijze van uitzondering respectievelijk 4, 3 en 2 jaar. Wordt één van deze drie leden van de raad voor het monetair beleid voor afloop van zijn ambtstermijn vervangen, dan wordt zijn vervanger voor de resterende ambtstermijn benoemd, mits deze meer dan twee jaar bedraagt. In artikel 3 wordt bepaald dat ". noch de Bank van Griekenland noch enig lid van de besluitvormingsorganen van de bank aanwijzingen van de regering of enige andere organisatie zullen vragen of aannemen en dat noch de regering noch enige andere trachten de besluitvormingsorganen van de bank te politieke autoriteit zal beïnvloeden. ". 41 Integratie in hel ESCB - Vanaf het moment dal Griekenland de gemeenschappelijke munt aanneemt, zal de Bank in overeenstemming mei de richtsnoeren en instructies van de ECB handelen zoals bepaald is in artikel 105 lid 2 en lid 3 van hel Verdrag en in de artikelen 3 en 14. 3 van de statuten van het ESCB. In artikel 12. 17 van de nieuwe Griekse wet wordt bepaald dat ". alle wettelijke bepalingen die strijdig zijn met de primaire of secundaire wetgeving van de EU betreffende de werkwijze van het ESCB en/of de ECB komen te vervallen op het moment waarop Griekenland de euro als nationale munteenheid aanneemt". I let vennootschapsrecht is alleen van toepassing op de bank voor zover dit verenigbaar is met de specifieke wetsbepalingen die op de bank van toepassing zijn. Tijdschema De bepalingen betredende de onafhankelijkheid zijn in december 1997 in werking getreden. 2. 4. 4. 2. Beoordeling van de verenigbaarheid De Griekse wetgeving is verenigbaar met de vereisten van het Verdrag en de statuten van het ESCB. Een onvolkomenheid is echter dat de nieuwe wet ook betrekking heeft op enkele bevoegdheden die de bank slechts zal hebben zolang Griekenland de euro niet heeft aangenomen en de bank geen integrerend onderdeel van het ESCB vormt. Het gaat hier in om de bevoegdheid minimumreserves verplicht internationale monetaire en economische organisaties zonder goedkeuring van de ECB. te stellen en deel te nemen 42 2. 4. 5. Spanje 2. 4. 5. 1. Overzicht en wettelijke maatregelen sedert 1994 Spanje heeft in 1994 al een grondige herziening van de Bankwet uitgevoerd met het oog op de EMU. Bij Wet nr. 13/1994 van juni 1994 wordt de onalhankelijkheid van de Spaanse centrale bank ten opzichte van de regering vastgelegd en prijsstabiliteit tot hoofddoel van het monetair beleid verheven. Bestuursorganen van de bank zijn de president en de vice-president, de algemene raad en de uitvoerende raad. De algemene raad bestaat uit de president, de vice-president, zes gekozen leden en twee leden ex officio (de directeur-generaal van de Schatkist en de vice-voorzitter van de Beurscommissie). De algemene raad formuleert de algemene richtsnoeren voor de handelingen van de bank en houdt toezicht op de uitvoering van het monetair beleid door tic uitvoerende raad. De uil voerende raad beslaat uil de president, de vice-president en twee gekozen leden. Zijn voornaamste laak bestaat uil de uitvoering van het monetair beleid aan de hand van de richtsnoeren van de algemene raad. Ten aanzien van de doelstellingen van de bank bepaalt de Spaanse wet dat ". de bank het monetair beleid bepaalt en uitvoert met als hoofddoel het bereiken van prijsstabiliteit. Onverminderd deze doelstelling moet het monetair beleid het algemene economische beleid van de regering steunen" (zie artikel 7. 2 van Wet nr. 13/1994). Spanje heeft in de afgelopen maanden twee nieuwe wetten aangenomen tot wijziging van de Wet van 1994. Een wet tot wijziging van de Wet van 1994 ten aanzien van bepaalde op aspecten 31 december 1997 bekendgemaakt. In februari 1998 kwam de regering met een nieuw voorstel lol wijziging van Wel nr. 13/1994 dal betrekking heeft op de doelstellingen van de bank, de integratie van de bank in het ESCB en overige wetgeving. in verband met de onafhankelijkheid werd aangenomen en Doelstellingen Wal de doelstellingen van de bank betreft bepaalt het wetsontwerp dat de bank onverminderd het hoofddoel van prijsstabiliteit en de taken die de bank als lid van het ESCB uitvoert op grond van artikel 105(1) van het Verdrag, het algemene economische beleid van de regering ondersteunt. Onafhankelijkheid De wet van 31 december 1997 bepaalt dat de twee ex officio benoemde leden van de algemene raad uitgesloten zijn van stemming over alle zaken die verband houden met het ESCB. Voorts wordt de ambtstermijn van de gekozen leden van de algemene raad uitgebreid tot zes jaar; dit geldt ook voor leden die in de plaats komen van gekozen leden welke hun ambt hebben neergelegd alvorens hun ambtstermijn van zes jaar te hebben volbracht. 43 Integratie en overige wetgeving In het wetsontwerp wordt bepaald dat de bank deel zal uitmaken van het ESCB en bij de uitoefening van ESCB-takcn de richtsnoeren en instructies van de ECB zal respecteren. Bepalingen waarbij de bank en zijn besluitvormingsorganen de bevoegdheid wordt gegeven het monetair beleid te bepalen en uit te voeren of handhaving van minimumreserves verplicht te stellen, zullen worden geschrapt of gewijzigd omdat de bevoegdheid in dezen bij de ECB komt te liggen. Evenzo zullen bepalingen waarbij de regering gemachtigd wordt het wisselkoersbeleid te voeren, komen Ie vervallen. Wetsvoorschriften in peseta's en het alleenrecht van de bank wat de gelduitgifte betreft zal worden afgeschaft. Hetzelfde geldt voor de verplichting van de bank tot tussentijdse betalingen van de jaarwinst aan de regering. inzake bankbiljetten zullen beperkt worden lol bankbiljetten Tijdschema De wet van 1997 treedt in werking op de datum van oprichting van de ECB. Het wetsontwerp van treden wanneer Spanje de gemeenschappelijke munt aanneemt. februari 1998 zal in werking 2. 4. 5. 2. Beoordeling van de verenigbaarheid De Spaanse wetgeving is verenigbaar met de vereisten van het Verdrag en de statuten van het ESCB. Deze beoordeling is gebaseerd op de veronderstelling dat het wetsontwerp van februari 1998 in zijn huidige vorm zal worden aangenomen. 2. 4. 6. Frankrijk 2. 4. 6. 1. Overzicht en wetgeving sedert 1994 Voor de centrale bank van Frankrijk geldt Wet 93-980 van 1993 als gewijzigd. In deze wet zijn de doelstellingen van de bank, de structuur en de betrekkingen met de regering fundamenteel gewijzigd met het oog op de vereisten van het Verdrag. Het kapitaal van de bank is in handen van de staat. Besluitvormingsorganen zijn de president, de raad voor het monetair beleid en de algemene raad. De president is samen met twee vice-presidenten verantwoordelijk voor het beheer van de bank. De raad voor het monetair beleid bestaat uit de president, de twee vice-presidenten en zes andere leden en bepaalt het monetair beleid. De algemene raad bestaat uil de leden van de raad voor hel monetair beleid plus één vertegenwoordiger van het personeel. Volgens de huidige wetgeving is de algemene raad verantwoordelijk voor het beheer van de bank en voor de besluitvorming op alle gebieden die niet tot het monetair beleid behoren. De vergaderingen van de algemene raad worden bijgewoond door een toezichthouder die is aangewezen door het Ministerie van Economische Zaken en Financiën en de besluiten van de raad mag schorsen. 44 De regering wil het parlement in de laatste week van maart 1998 een voorstel tot wijziging van de wet van 1993 voorleggen. De volgende punten van dit wetsontwerp zijn belangrijk in verband met artikel 108 van het Verdrag. - Doelstellingen Volgens hel nieuwe wetsontwerp heeft de bank als doelstelling ". deel te nemen aan de uilvoering van de laken en de verwezenlijking van de doelstellingen waarmee het ESC 'fi krachtens hel Verdrag belast is. Onverminderd het hoofddoel van prijsstabiliteit ondersteunt de bank binnen dit kader het algemene economische beleid van de regering". - Onafhankelijkheid De bevoegdheid in ESCB-zaken gaat van de algemene raad naar de raad voor het monetair beleid. Hel recht en de plicht van de president van de bank om voor parlementaire commissies te verschijnen, wordt ondergeschikt gemaakt aan de bepalingen van artikel 107 van het Verdrag. Integratie in hel ESC 'B en overige wetgeving - In de nieuwe wet komt Ie staan dat de bank een integrerend onderdeel van het ESCB vormt. Voorts wordt de bepaling betreffende de bevoegdheden van de raad voor hel monetair beleid gewijzigd om aan te geven dat de bank overeenkomstig de instructies en richtsnoeren van de ECB zal handelen. Bepalingen waarbij de bank en de raad voor het monetair beleid de bevoegdheid krijgen het monetair beleid te bepalen en uit te voeren, komen te vervallen. Bepalingen betreffende internationale aan overeenkomsten en de bevoegdheid van de regering op het vlak van het wisselkoersbeleid zullen worden gewijzigd. de uitgifte van bankbiljetten, de deelneming - Tijdschema De nieuwe wet zal in werking treden op 1 januari 1999 of op de dag waarop Frankrijk de euro aanneemt. De bepaling dat de leden van de raad voor het monetair beleid geen instructies zullen vragen aan den wel aanvaarden van de regering of enig ander persoon moet in werking treden op de datum van oprichting van de ECB. 45 2. 4. 6. 2. Beoordeling van de verenigbaarheid: De Franse wetgeving is verenigbaar met de vereisten van het Verdrag en de statuten van het ESCB, vooropgesteld dat het wetsontwerp van de regering tot wijziging van wet 93- 980 in zijn huidige vorm door de regering en vervolgens door het Parlement zal worden aangenomen. Het moet duidelijk zijn dat de algemene raad geen bevoegdheid heeft om te besluiten over zaken in verband met handelingen van de bank die voortvloeien uit de ESCB-taken. 46 2. 4. 7. Ierland 2. 4. 7. 1. Overzicht en wetgeving sedert l{){)4 In ile Bankwel van 1998 die het Parlement in maart 1998 heeft aangenomen, en waarbij eerdere Bankwellen van 1942 1997 worden gewijzigd, zijn een aantal bepalingen met betrekking tot de EMU opgenomen. De centrale bank van Ierland wordt bestuurd door een Raad van bestuur bestaande uit de president en ten hoogste negen bestuursleden zonder executieve bevoegdheid. Twee directieleden (de "Service Directors") mogen tegelijkertijd ambtenaar van het Ministerie van Financiën zijn. Vóór de wet van 1998 was de directie verantwoordelijk voor het monetair beleid, hoewel de dagelijkse uitoefening van deze taak grotendeels was overgedragen aan de president van de bank; de minister van Financiën had hel recht de president of de directie ertoe te verplichten met hem te overleggen in zaken die onder de bevoegdheid van de bank vallen. In de praktijk is hiervan echter nooit gebruik gemaakt. De voornaamste wijzigingen die met hel oog op artikel 108 van het Verdrag zijn aangebracht in de Bankwel van 1998 zijn: - Doelstellingen De doelstellingen van de bank zijn aangepast. Volgens de nieuwe formulering is "het hoofddoel van de bank" bij het uitoefenen van zijn functie als onderdeel van het ESCB "het handhaven van prijsstabiliteit", en "zal de bank onverminderd deze doelstelling het algemene economische beleid in de Gemeenschap ondersteunen teneinde bij te dragen tot de verwezenlijking van de in artikel 2 van het Verdrag beschreven doelstellingen van de Gemeenschap". De bank zal haar andere functies in het kader van het Verdrag, de statuten en de nationale wetgeving uitoefenen onverminderd de doelstelling van prijsstabiliteit. - Onafhankelijkheid Alle ESCB-laken vallen voorlaan onder de bevoegdheid van de president en niet meer van de Raad van bestuur. De president moet de Raad van bestuur informeren en kan de uitvoering van deze taken met de raad bespreken met inachtneming van de vereisten van het Verdrag en de statuten van hel ESCB. De president is niet meer verplicht de minister van Financiën te raadplegen wanneer het om zaken gaat die betrekking hebben op het ESCB: de president kan de minister op diens verzoek informeren met inachtneming van de vereisten van het Verdrag en de statuten van het ESCB. De gronden waarop de president van zijn ambt kan worden ontheven en zijn recht hiertegen in beroep te gaan, zijn gewijzigd. 47 Integratie in het ESC 11 en overige wetgeving - Er is een algemene bepaling ingevoerd die duidelijk vermeld dat de bank "alle laken of plichten zal vervullen en alle bevoegdheden zal uitoefenen die vereist zijn uil hoofde van de bepalingen van hel Verdrag van de statuten van het ESCB". Voorts is een bepaling ingevoerd die informatie-uitwisseling tussen de bank en het EMI/dc ECB mogelijk maakt; de bepalingen inzake de uitgifte van bankbiljetten werden aangepast aan de vereisten van artikel 105a van het Verdrag; de bevoegdheid van de minister op het vlak van het wisselkoersbeleid is opgeheven; de bepaling dat de minister de acliviteilen van particuliere ondernemingen om macro-economische redenen mag opschorten is zodanig gewijzigd, dat een dergelijke maatregel niet meer mag worden genomen om de waarde van de munt te beschermen. - Tijdschema De minister van Financiën bepaalt op welke datum de nieuwe Bankwet van 1998 in werking zal treden 2. 4. 7. 2. Beoordeling van de verenigbaarheid De Ierse wetgeving is verenigbaar met de vereisten van het Verdrag en de statuten van hel ESCB. Verwacht wordt dat de minister gebruik zal maken van zijn bevoegdheid om de wet in werking Ie laten treden binnen de in artikel 108 van het Verdrag aangegeven termijn. 2. 4. 8. Italië 2. 4. 8. 1. Overzicht en wetgeving sedert 1994 De statuten van de centrale bank van Italië zijn vervat in Koninklijk Besluit nr. 1067 van 1936 als gewijzigd. De structuur van de bank komt overeen met zijn oorspronkelijke status van naamloze vennootschap. De bank wordt geleid door de president die wordt bijgestaan door de directeur-generaal. Hel beheer is in handen van de Raad van bestuur die bestaat uit de president en 13 leden zonder executieve bevoegdheid, d. w. z. leden die functies buiten de bank bekleden. De raad van toezicht heeft enkele beperkte bevoegdheden in ESCB-zaken die niet tot het monetair beleid horen. In oktober 1997 machtigde het Parlement de regering in verband met de invoering van de euro en artikel 108 van het Verdrag wetsdecreten vast te stellen. Onder gebruikmaking van deze bevoegdheid kwam de Italiaanse regering in december 1997 met een ontwerp-wetsdecreet om de Italiaanse wetgeving aan te passen aan de vereisten van het Verdrag en de statuten. Dit wetsdecreet is op 4 maart 1998 door de regering aangenomen De op grond van dit wetsdecreet noodzakelijk geworden aanpassingen van het "statuto della Banca d'Italia" zijn op 19 maart 1998 door de algemene aandeelhoudersvergadering aangenomen; de goedkeuring van dit besluit bij presidentieel decreet wordt in de eerste helft van april verwacht. 48 - Doelstellingen Artikel 2 van het nieuwe wetsdccreet luidt dat de bank "de aan hel ESCB opgedragen doelstellingen zal nastreven overeenkomstig artikel 105, lid I van hel Verdrag". - Onafhankelijkheid De ambtstermijn van de president wordt evenals voorheen niet nader vastgelegd. De ambtstermijn van de andere leden van de directie is verlengd tot vijf jaar. Personen met functies buiten de bank die lot belangenconllicten kunnen leiden, mogen niet meer tot directielid worden benoemd. De minister van Financiën verliest de bevoegdheid om bepaalde depositorentetarieven vast Ie stellen en besluiten van de directie betreffende ESCB-zakcn op te schorten en nietig te verklaren. Integratie in hel ESCB en overige wetgeving - De bepalingen betreffende het vastleggen van het monetair beleid, het beheer van de officiële externe reserves, de uitgifte van bankbiljetten en de verdeling van het monetair inkomen zijn afgestemd op de prerogatieven die het ESCB op dit terrein zal krijgen. Zo komen met name de bevoegdheden van het Ministerie van Financiën en andere autoriteiten op het vlak van besluitvorming en toezicht op deze gebieden te vervallen. - Tijdschema De bepalingen inzake de onafhankelijkheid zijn in werking getreden op 14 maart 1998, de datum van bekendmaking van het weisdecreet. De bepalingen inzake de integratie zullen in werking treden op een door de minister vasl te stellen datum of op de dag dal Italië de euro aanneemt. 2. 4. 8. 2. Beoordeling van de verenigbaarheid De Italiaanse wetgeving is verenigbaar met het Verdrag en de statuten van het ESCB. Verwacht wordt dat de minister de bepalingen waarbij het beheer van de externe reserves wordt overgedragen aan de centrale bank, in werking zal doen treden op de datum van oprichting van het ESCB. Aangezien de president van de bank enkel kan worden ontslagen op de in artikel 14. 2 van de ESCB-statuten genoemde gronden, is het ontbreken van een vaste ambtstermijn als verenigbaar te beschouwen. 49 2. 4. 9. Luxemburg 2. 4. 9. 1. Overzicht en wetgeving sedert 1994 De regering heeft het Parlement in december 1997 op basis van een eerder voorstel een herzien wetsontwerp voorgelegd lol wijziging van de statuten van het Monetair Instituut van Luxemburg (hel "Instituut") die zijn neergelegd in de wet van 1983. Het Instituut is een publiekrechtelijk lichaam waarvan het kapitaal in handen is van het Groothertogdom. Besluitvormingsorganen zijn de directie en de raad van toezicht. De directie is belast met de uitvoering van de taken van het Instituut en bestaat uit de directeur-generaal en twee directeuren die voor een periode van zes jaar benoemd worden. De raad van toezicht bestaat uit zes leden zonder executieve bevoegdheid, d. w. z. leden die een functie buiten het Instituut bekleden. Zij worden benoemd voor een ambtstermijn van vier jaar. Het wetsontwerp voorziet in een wijziging van de samenstelling van de raad. Na inwerkingtreding van de wet zal de raad bestaan uit de leden van de directie en zes leden zonder executieve bevoegdheid. Aangezien sedert 1922 een monetaire unie met België bestaat, heeft het Instituut nooit een volledig monetair takenpakket gehad. De Belgische centrale bank vervult een aantal cenlrale-bankfuncties voor Luxemburg. De voornaamste elementen van het wetsontwerp zijn: - Doelstellingen I Iel hoofddoel van het instituut is het handhaven van prijsstabiliteit. Onverminderd deze doelstelling zal het instituut het algemene economische beleid steunen. - Onafhankelijkheid De onafhankelijkheid van het instituut in ESCB-zaken zal expliciet worden geregeld; de gronden waarop leden van de directie van hun ambt mogen worden ontheven, zullen worden gewijzigd; de regering heeft voortaan niet meer het recht de directie in haar geheel Ie ontslaan wanneer fundamentele meningsverschillen bestaan. De regering zal haar besluit betreffende de jaarlijkse decharge moeten nemen met inachtneming van de onafhankelijkheid van hel instituut in ESCB-zaken. Integratie in het ESCB en overige wetgeving - Er zal een algemene bepaling worden ingevoerd dat het instituut "in het kader van het ESCB de centrale bank van Luxemburg zal zijn". De naam van het instituut zal worden veranderd in "Banque Centrale du Luxembourg". De bepalingen inzake de monetaire inkomsten zullen in overeenstemming worden gebracht met de statuten van het ESCB. - Tijdschema De wet zal op de eerste dag van de maand na de datum van bekendmaking in werking treden. 50 2. 4. 9. 2. Beoordeling van de verenigbaarheid De Luxemburgse wetgeving is verenigbaar met de vereisten van het Verdrag en de statuten van het ESCB. Deze conclusie is gebaseerd op de veronderstelling dat het wetsvoorstel tot wijziging van de wet van 1983 in zijn huidige vorm door het Parlement zal worden aangenomen. De volgende onvolkomenheden moeten evenwel worden vermeld: - I Iet wetsontwerp biedt geen garantie tegen het ontstaan van belangenconflicten bij de zes directieleden zonder executieve bevoegdheid bij de uitoefening van hun functies binnen en buiten de bank; - Het tweede doel van het Instituut, te weten het ondersteunen van het algemene economische beleid is geen duidelijke afspiegeling van het tweede doel van het ESCB zoals dit in artikel 105 van het Verdrag is neergelegd; - De bepalingen dat bet Instituut en de raad van toezicht bevoegd zijn "het monetair beleid op nationaal niveau te bepalen en uit te voeren", stroken niet met de bevoegdheden van de ECB; - Hetzelfde geldt voor de bepaling dat het Instituut kredietfaciliteiten mag verstrekken om de goede werking en de stabiliteit van de betalingssystemen te waarborgen. 2. 4. 10. Nederland 2. 4. 10. 1. Overzicht en wetgeving sedert 1994 In september 1997 presenteerde de regering het Parlement een wetsvoorstel 1er vervanging van de bankwel van 1948 waaronder de Nederlandse centrale bank valt. Dit wetsvoorstel is uiteindelijk op 24 maart 1998 door het Parlement aangenomen. Als naamloze vennootschap valt de bank onder het vennootschapsrecht en onder specilieke regels van publiekrecht, liet aandelenkapitaal is geheel in handen van de Staat. De rechtsvorm komt tot uiting in de interne structuur van de bank (directie en raad van commissarissen). De directie bestaat uit de president van de bank en drie tot vijf directeuren. Zij draagt de bevoegdheid voor alle beleidsbeslissingen en voor het bestuur van de bank. De raad van commissarissen bestaat uit 9 tot 12 leden en houdt toezicht op het de directie van de bank. Eén van de leden is de Koninklijk Commissaris. Krachtens de bankwel van 1948 was de minister van Financiën gemachtigd aanwijzingen te geven aan de directie van de bank4; de Koninklijk Commissaris oefende namens de regering toezicht uit op de bank; de bank had tot taak de waarde van de Nederlandse geldeenheid te reguleren "op zodanige wijze als voor de welvaart van het land meest dienstig is". Indien de bank hiertegen bezwaren heeft, moeten deze aanwijzingen enkel worden opgevolgd indien ze door de regering worden bevestigd en de verschillende standpunten openbaar zijn gemaakt. In de praktijk is van dit recht nooit gebruik gemaakt. 51 De nieuwe wet voert met het oog op artikel 108 van het Verdrag de volgende wijzigingen in: - Doelstellingen De vorige definitie van de doelstellingen van de bank werd vervangen door een formulering die overeenkomt met die van artikel 105, lid 1. - Onafhankelijkheid De toezichthoudende bevoegdheden van de Koninklijk Commissaris komen te vervallen. De gronden waarop leden van de direclie uil hun ambl mogen worden ontheven, zijn aangepast aan de gronden die genoemd worden in artikel 14. 2 van de statuten van het ESCB. - Integratie in hel ESC 'B In artikel 1 wordt uitdrukkelijk vermeld dat de bank een integrerend onderdeel van het ESCB vormt waar het de taken in verband met het ESCB betreft. Artikel 3 bepaalt dat het "de bank is toegestaan bij de uitoefening van haar taken en plichten (in het kader van het ESCB). instructies te vragen aan en te aanvaarden van uitsluitend de ECB. " Bij de definitie van de in het kader van het ESCB uit te voeren taken is uitgegaan van artikel 3 van de statuten van het ESCB; ook de bepalingen inzake de desbetreffende handelingen van de bank en de uitgifte van bankbiljetten zijn aangepast aan de artikelen van de statuten; al deze bepalingen worden voorafgegaan door de formulering "1er uitvoering van het Verdrag". - Tijdsschema De bepalingen mei belrekking tol de onafhankelijkheid treden in werking op de datum van oprichting van de ECB, de bepalingen betreffende de integratie bij aanvang van de derde fase. 2. 4. 10. 2. Beoordeling van de verenigbaarheid De Nederlandse wetgeving is verenigbaar met de vereisten van het Verdrag en met de statuten van de ECB. De bepaling in de nieuwe wet dat de bank het monetaire beleid "medebepaalt" wordt als onvolkomenheid beschouwd en dient te worden gelezen als verwijzing naar de rol van de president van de bank als lid van de Raad van bestuur van de ECB. 52 2. 4. 11. Oostenrijk 2. 4. 11. 1. Overzicht en wetgeving sedert 1994 Naar aanleiding van artikel 108 van het Verdrag heeft de regering het Parlement op 10 maart 1998 een wetsontwerp voorgelegd. Momenteel gelden voor de centrale bank van Oostenrijk de voorschriften die zijn neergelegd in de Bankwet van 1984 als gewijzigd. De bank is een naamloze vennootschap; de helft van het aandelenkapitaal is in handen van de republiek. De structuur van de bank (algemene aandeelhoudersvergadering, raad van bestuur en directie) komt overeen mei haar rechtsvorm. De raad van beheer bestaat uit de president van de bank, twee vice-voorzitters en 11 leden zonder executieve bevoegdheid. De raad van beheer beheert de bank en neemt alle elementaire besluiten over het monetair beleid. De directie bestaat uit de president als voorzitter, de vice-president en twee tot vier andere leden en is belast met het bestuur van de bank; zij rapporteert aan de raad van helieer en handelt in overeenstemming met de richtlijnen van deze raad. Ben staatscommissaris ziet erop toe dat de activiteiten van de bank in overeenstemming zijn met de Bankwet. Hoofdpunten van het wetsontwerp zijn: - Doelstellingen In artikel 4 van de Bankwet van 1984 wordt bepaald dat de bank bij het bepalen van het monetair en kredielbeleid rekening zal honden met het economisch beleid van de regering. Deze bepaling zal worden vervangen door een bepaling dat "de bank in het kader van de gemeenschapswetgeving, met name de artikelen 2 en 105 van het Verdrag, verplicht is met alle haar 1er beschikking staande middelen het doel van prijsstabiliteit na te streven. Onverminderd het doel van prijsstabiliteit zal rekening worden gehouden met de algemene macro-economiche vereisten ten aanzien van de economische groei en de ontwikkeling van de werkgelegenheid en zal het algemeen economisch beleid van de Gemeenschap worden gesteund". - Onafhankelijkheid I let is noch aan de bank noch aan de leden van zijn besluitvormende organen toegestaan bij de uitvoering van de taken die via het ESCB zijn opgelegd, instructies te vragen aan dan wel te aanvaarden van instellingen van de Gemeenschap, nationale instellingen of van enig ander orgaan. In alle zaken die verband houden met het ESCB, zal de besluitvormende bevoegdheid van de raad van bestuur worden overgedragen aan de directie. Het probleem dat de leden van de raad van beheer uitsluitend een honoraire functie bekleden, is hiermee opgelost. In de raad van beheer zal slechts één vice-president zitting hebben; het aantal leden blijft ongewijzigd. De miniimimduur van de ambtstermijn van de president, de vice-president en de twee andere leden van de directie wordt verlengd tot vijfjaar; de gronden voor ontheffing van het ambt zullen worden aangepast aan de bepalingen van artikel 14. 2 van de statuten van het ESCB; de leden mogen geen enkele activiteit uitoefenen die twijfel zou kunnen doen ontstaan omtrent hun persoonlijke onafhankelijkheid. Er komt een bepaling dat de president en de vice-presidenten bij hun optreden als leden van de Raad van bestuur en de directie van de ECB niet gebonden zijn door beslissingen van de raad van beheer of de directie van de Oostenrijkse nationale bank. 53 De bevoegdheden van de staatscommissaris worden beperkt; hij zal voortaan alleen nog het recht hebben de algemene aandeelhoudersvergadering en de vergaderingen van de raad van beheer bij te wonen en heeft daarbij uitsluitend een raadgevende bevoegdheid. - Integratie in hel ESC 1Î en overige wetgeving Er komt een bepaling dal de bank "een integrerend bestanddeel van hel ESCB" is en bij de uitvoering van ESCB-takcn "in overeenstemming met de richtsnoeren en instructies van de ECB handelt". Bovendien zullen de bepalingen met betrekking tot deelneming monetaire organisaties en tot de uitgifte van bankbiljetten worden gewijzigd. in internationale - Tijdschema De bepalingen van de wet waarbij de persoonlijke onafhankelijkheid van de leden van de directie gewaarborgd wordt, treden in werking op de datum van oprichting van de ECB. Voor het nog resterende deel van de tweede fase zal een overgangsregeling worden getroffen waarbij de directie beschermd wordt tegen inmenging van de Raad van bestuur in zaken die verband houden met de voorbereiding op de derde fase. De overige bepalingen Ireden gemeenschappelijke munt aanneemt. in werking op de datum waarop Oostenrijk de 2. 4. 11. 2. Beoordeling van de verenigbaarheid De Oostenrijkse wetgeving is verenigbaar met de vereisten van het Verdrag en met de statuten van het ESCB. Bij deze beoordeling is ervan uitgegaan dat hel wetsvoorstel lot wijziging van de wet op de centrale bank van 1984 door het Parlement in zijn huidige vorm wordt aangenomen. 54 2. 4. 12. Portugal 2. 4. 12. 1. Overzicht en wetgeving sedert 1994 Naar aanleiding van artikel 108 van hel Verdrag is in januari 1998 een wet aangenomen tot wijziging van de organieke wet van de centrale bank van Portugal. I Iet beheer van de bank is in handen van de president en de Raad van bestuur. Er is een raad van commissarissen die toezicht uitoefent en een Raadgevend Comité dat om advies gevraagd kan worden. De directie bestaat uit de president, één of twee vice-presidenten en drie tot vijf directeuren. De nieuwe wel bevat de volgende wijzigingen: - Doelstellingen In artikel 3 werd bepaald dal de bank bij het streven naar prijsstabiliteit rekening moest houden mei het algemene economische beleid van de regering. Dit artikel is vervangen door een bepaling "dat de bank de doelstellingen van hel ESCB zal nastreven en zal deelnemen in de uilvoering van de aan het ESCB opgedragen taken". - Onafhankelijkheid De president heeft niet meer de plicht de regering toestemming te vragen om besluiten van de directie te schorsen; er is een bepaling gekomen volgens welke voor besluiten van de directie over ESCB-zaken de toestemming van de president vereist is; de bepaling waarbij de minister de mogelijkheid kreeg invloed uit te oefenen op het monetair beleid en andere ESCB-laken is geschrapt; ook heeft de minister niet meer de mogelijkheid bekendmakingen van de bank te ondertekenen. De gronden waarop leden van de directie van hun ambt kunnen worden onlheven, zijn aangepast aan de bepalingen van artikel 14. 2 van de statuten van het ESCB. De leden van de directie hebben niet hel recht een bezoldigde functie buiten de bank uit te oefenen (uitgezonderd het geven van lezingen aan universiteiten). Integratie in het ESCB - Er is een nieuw artikel 3 toegevoegd waarin bepaald wordt dat de bank "integrerend onderdeel van hel ESCB vormt" en "in overeenstemming met de richtsnoeren en instructies van de ECB" zal handelen. Om rekening te houden met de prerogatieven van de ECB zijn wijzigingen aangebracht in de bepalingen betreffende de uitgifte van bankbiljetten, transacties in het kader van het internationale monetaire monetair beleid, minimumreserves en deelneming instellingen. in - Tijdsschema De bepalingen betreffende de onafhankelijkheid zijn al in werking getreden, terwijl de overige bepalingen pas in werking zullen treden op het moment dat Portugal de euro aanneemt. 55 2. 4. 12. 2. Beoordeling van de verenigbaarheid De Portugese wetgeving is verenigbaar met de vereisten van het Verdrag en met de slatulen van het ESOB. 2. 4. 13. Finland 2. 4. 13. 1. Overzicht en wetgeving sedert 1994 De wetsbepalingen betreffende de centrale bank van Finland zijn neergelegd in de grondwet, de parlementswet en de wet op de centrale bank. De bank wordt bestuurd door de directie en de parlementair toezichtsraad. De directie beslaat uit de president, die tevens voorzitter is, en maximaal vijf leden die benoemd worden door de president van de republiek op voorstel van de parlementaire toezichtsraad. De president wordt voor zeven jaar benoemd, de andere leden van de directie voor vijf jaar. De parlementaire toezichtsraad bestaat uit negen leden van het Parlement die benoemd worden voor de zittingsperiode van het Parlement. De procedure voor de herziening van de Bankwet kwam al in 1993 op gang en leidde tol een gewijzigde Bankwet die in juni 1997 door het Parlement werd aangenomen en op I januari 1998 in werking is getreden. De nieuwe wel regelt de onafhankelijkheid van de bank maar niet de integratie in bet ESCB. Om geheel te voldoen aan de vereisten van het Verdrag en de statuten van het ESCB legde de regering in februari 1998 een nieuw ontwerp voor op de wet op de Bank van Finland tot wijziging van de recente Bankwet. Dit ontwerp bevat ook veranderingen op de valutawet en de muntwet. Dit wetsontwerp is op 20 maart 1998 door het parlement aangenomen. De hoofdpunten van de nieuwe wet zijn: - Doelstellingen Volgens artikel 2 van het wetsontwerp is "het hoofddoel van de Bank van Finland hel handhaven van prijsstabiliteit. Onverminderd deze doelstelling zal de Bank van Finland ook het bereiken van andere beleidsdoelstellingen steunen overeenkomstig het Verdrag". - Onafhankelijkheid De parlementaire toezichtsraad, die voorheen uitgebreide bevoegdheden bezat, is toezichthoudende taken en beperkte omgevormd lot een orgaan mei hoofdzakelijk bevoegdheden ten aanzien van het beheer van de bank. De gronden waarop leden van de directie van hun functie kunnen worden ontheven, zijn in overeenstemming gebracht met artikel 14. 2 van de staten van het ESCB. - Integratie in het ESCB en overige wetgeving De bank zal in eerste instantie tot taak krijgen bij te dragen tot de uitvoering van het monetair beleid als bepaald door de Raad van bestuur van de ECB. De bank werkt tevens mee aan de uitgifte van bankbiljetten, het beheer van de externe reserves, de handhaving van betrouwbare en efficiënte betalingssystemen en de publicatie van statistieken. 56 De bepaling van de valulawet met betrekking tot de besluitvorming inzake de externe waarde van de Finse markka zal worden geschrapt. - Tijdsschema De bepaling inzake de onafhankelijkheid van de bank zal kort na ratificatie door de president op 27 maart 1998 in werking treden. De overige bepalingen van de wet inzake de Finse Bank, de valutawet en de muntwet treden in werking op het moment dat Finland toetreedt tot de derde fase van de EMU. 2. 4. 13. 2. Beoordeling van de verenigbaarheid De Finse wetgeving is verenigbaar met het Verdrag in de statuten van het ESCB. 2. 4. 14. Zweden 2. 4. 14. 1. Overzicht en wetgeving sedert 1994 De wettelijke bepalingen betreffende de centrale bank van Zweden zijn vervat in de grondwet, de Parlemcntswcl en de gewijzigde bank wet van 1988. Mei het oog op de Economische en Monetaire Unie presenteerde de regering het tot wijziging van de Grondwet, de Parlement Parlementswet en de Bankwet. De wijzigingen op de grondwet werden in maart 1998 in eerste lezing aangenomen. in november 1997 een voorstel De Zweedse bankwet bepaalt dat de bank bestuurd wordt door een Raad van bestuur van acht leden. Zeven van deze leden worden rechtstreeks door het Parlement gekozen voor een periode van gewoonlijk vier jaar. De president wordt door de andere zeven leden gekozen voor een periode van vijf jaar. De president mag door de andere leden van de Raad van bestuur van zijn functie worden ontheven, de andere leden mogen door het Parlement van hun functie worden ontheven, zonder opgave van redenen. De Raad van bestuur is verantwoordelijk voor alle belangrijke besluiten maar de president is hel enige lid dat deelneemt in het dagelijks bestuur van de Bank. De bank is verantwoordelijk voor het wisselkoersbeleid en hel monetair beleid. In de statuten is geen doelstelling voor hel monetair beleid vastgelegd. De bank is verplicht de minister van Financiën te raadplegen alvorens belangrijke besluiten ten nemen ten aanzien van het monetair en het wisselkoersbeleid. De bank moet verantwoording afleggen aan het Parlement. Dit betekent dat het Parlement de Raad van bestuur jaarlijks décharge moet verlenen voor het bestuur van de bank in het afgelopen jaar. 57 I Iet wetsvoorstel van de regering bevat de volgende wijzigingen: - Doelstellingen In de Zweedse bankwet zal wettelijk worden vastgelegd dat de bank moet streven naar handhaving van prijsstabiliteit. - Onafhankelijkheid Er zal een bepaling in de grondwet komen die de overheid verbiedt de bank instructies te geven ten aanzien van het monetair beleid. De bank hoeft de minister van Financiën niet meer te raadplegen alvorens politieke besluiten te nemen. De Zweedse bankwet verbiedt het hoge ambtenaren van de bank instructies te vragen dan wel te aanvaarden. Er wordt een directie opgericht die het monetair beleid zal gaan bepalen. Alle leden van de directie worden voor zes jaar benoemd door de Raad van bestuur. De president van de bank is lid van de directie. Er komt een grondwetswijziging om de status van de directieleden te regelen door gronden voor ontheffing van de functie vast te stellen die overeenkomen met artikel 14. 2 van de statuten van het ESCB. De Raad van bestuur krijgt een toezichthoudende functie zonder bevoegdheden op het vlak van het monetair beleid. Integratie in hel ESCB en overige wetgeving - De verantwoordelijkheid voor het wisselkoersbeleid gaat van de bank naar de regering. Hel wetsvoorstel van de regering maakt geen melding van de integratie van de bank in hel ESCB. inzake vertrouwelijkheid zijn alle documenten Volgens de geldende voorschriften openbaar tenzij zij wettelijk geheim worden verklaard. Hoofdstuk 3, artikel 1 van de geheimhoudingswet van 1980 biedt de mogelijkheid om van geval tot geval geheimhouding toe te passen wanneer het gaat om informatie die betrekking heeft op het indien kan worden "centraal aangenomen dal de doelstelling van een vastgestelde of voorgenomen maatregel niet kun worden bereikt wanneer de informatie wordt vrijgegeven". financieel beleid, monetair beleid of' valutaheleid, - Tijdschema De grondwetswijzigingen kunnen pas na de algemene verkiezingen van september 1998 in tweede lezing door het volgende Parlement definitief worden aangenomen. Tijdens deze tweede lezing in oktober 1998 zullen ook de wijzigingen op de Parlementswet en de Bankwet worden aangenomen. Alle wetsontwerpen zouden dan op 1 januari 1999 in werking moeten treden. 58 2. 4. 14. 2. Beoordeling van de verenigbaarheid De Zweedse wetgeving is niet verenigbaar met de vereisten van het Verdrag en met de statuten van het ESCB. De volgende punten van onverenigbaarheid dienen te worden vermeld: - De lijdsbeperkingen waaronder de wetsontwerpen behandeld zullen worden laten niet toe dal de wetgeving tijdig aangepast zal kunnen worden. Dit betekent dat de bank op de datum van oprichting van de ECB niet onafhankelijk zal zijn; liet huidige wetsontwerp waarborgt geen volledige integratie van de bank in het ESCB. Zo gaan met name de bepalingen betreffende de bevoegdheden van de bank op het vlak van het monetair beleid voorbij aan de bevoegdheden van het ESCB op dit gebied; - Daarnaast bevatten de huidige wetsvoorstellen een aantal onvolkomenheden: - Hoofdstuk 9, artikel 13, van de grondwet geeft de bank het alleenrecht tot uitgifte van bankbiljetten en erkent dus niet de bevoegdheid van het ESCB op dit gebied. Voor een wijziging van dit artikel is de goedkeuring van twee opeenvolgende parlementen nodig; - De bepaling dat geen instructies mogen worden gevraagd of aangenomen betreft enkel hel monetair beleid en niet alle ESCB-takcn. 2. 4. 15. Verenigd Koninkrijk In mei 1997 kondigde de minister van Financiën een hervorming van de Bank of England aan. De hervormingsmaatregclen werden gebundeld in een wet die in oktober 1997 aan het Parlement werd voorgelegd en naar verwachting in de eerste helft van 1998 in werking zal treden. Krachtens de nieuwe wet is de directie verantwoordelijk voor het beheer van de bankzaken (behalve voor het bepalen van het monetaire beleid). De directie bestaat uit de twee vice-presidenten en 16 bestuurders. De president en de twee president, vice-presidenten mogen uitsluitend voor de bank werken. De president en de vice- presidenten worden benoemd voor vijf jaar en zijn herbenoembaar, de bestuurders worden benoemd voor drie jaar en zijn eveneens herbenoembaar. Onder bepaalde voorwaarden kan een president, een vicc-presidcnl of een directeur van zijn functie worden ontheven. 59 Andere hervormingen zijn: - De bank heeft als specifieke doelstelling van het monetair beleid het handhaven van prijsstabiliteit en moet op basis daarvan het economisch beleid van de regering steunen, waartoe ook haar doelstellingen voor groei en werkgelegenheid behoren. - De Schatkist bepaalt ieder jaar wat in dit verband moet worden verstaan onder prijsstabiliteit en onder hel economische beleid van de regering; - Er wordt een comité voor hel monetair beleid opgericht dat uit de president, de twee vicc-presidenten, twee hogebankambtenaren en vier externe deskundigen bestaat en het monetair beleid formuleert; - De regering behoudt het recht om de bank in uitzonderlijke economische omstandigheden gedurende een beperkte periode met instemming van hel Parlement richtlijnen Ie geven voor hel monetair beleid. Krachtens artikel 5 van Protocol nr 11 bij het Verdrag is artikel 108 van het Verdrag niet van toepassing op hel Verenigd Koninkrijk zolang dit niet deel wenst te nemen aan de derde fase van de EMU. Het Verenigd Koninkrijk heeft de Raad meegedeeld dat het niet voornemens is op 1 januari 1999 aan de derde fase van de EMU deel te nemen. Dit betekent dat het Verenigd Koninkrijk, zolang zijn standpunt niet verandert, niet verplicht is zijn wetgeving aan te passen met het oog op de derde fase van de EMU. Daarom wordt voor het Verenigd Koninkrijk geen beoordeling van verenigbaarheid gegeven. Dil zal pas gebeuren indien en wanneer het Verenigd Koninkrijk besluit deel te nemen aan de derde fase van de EMU. 60 3. PRIJSSTABILITEIT 3. 1. Verdragsbepalingen Hel piïjsstabilitcilscritcrium wordt in het eerste streepje van artikel 109 J, lid I, van het Verdrag als volgt gedefinieerd: "hel bereiken van een hoge male van prijsstabiliteit f. f blijkt uil een inflatiepercentage dat dicht ligt bij dat van ten hoogste de drie lidstaten die op hel gebied van de prijsstabiliteit het best presteren ". inflatie voldoet, als de lid 1, wordt nader uitgewerkt Artikel 109J, in Protocol nr. 6 betreffende de convergentiecriteria; in artikel 1 van dit protocol wordt bepaald dat een lidstaat aan het ''een houdbare convergentiecriterium voor de lidstaat prijsontwikkeling heeft en een gemiddeld inflatiepercentage dat, gemeten over een periode van één jaar vóór het onderzoek, niet meer dan 1 '/; procentpunt hoger ligt dan dal van ten hoogste de drie lidstaten die op hel gebied van prijsstabiliteit het best indexcijfer van de presteren. De in fiai ie wordt gemeten aan de hand van het consumptieprijzen op een vergelijkbare basis, rekening houdend met verschillen in de nationale definities ". Aangezien de nationale indexcijfers van de consumptieprijzen (ICP's) qua begrippen, methoden en procedures sterk uiteenlopen, vormen zij niet het geschikte instrument om te voldoen aan de in het Verdrag gestelde eis dat de inflatie op een vergelijkbare basis moet worden gemeten. De Raad heeft daarom op 23 oktober 1995 een kader-verordening aangenomen (Verordening (EG) nr. 2494/95), die de rechtsgrondslag vormt voor de vaststelling van een geharmoniseerde methode voor de opstelling van de indexcijfers van de consumptieprijzen in de lidstaten. Deze verordening voorzag in een stapsgewijze aanpak van de harmonisatie in twee etappes. De eerste etappe van het harmonisatieproces was de opstelling tegen maart 1996 van een reeks "voorlopige indexcijfers van de consumptieprijzen" (VICP's). Deze voorlopige indexcijfers waren volledig gebaseerd op de bestaande nationale ICP's, die alleen waren aangepast om de dekking van goederen en diensten zoveel mogelijk gelijk te trekken. De VICP's werden gehanteerd ingediende convergentieverslagen voor 1996. in de door de Commissie en het EMI leidde tweede etappe van het harmonisalieproces lot de opstelling van De indexcijfers van de consumptieprijzen" (GICP's). Deze worden "geharmoniseerde samengesteld door de lidstaten en zijn geharmoniseerd wat een aantal aspecten van de methodiek en de dekking betreft (voor nadere bijzonderheden, zie de bijlage bij dit hoofdstuk). De eerste reeks GICP's werd in maart 1997 gepubliceerd met een tijdreeks die terugging tot januari 1995. De opstelling van de GICP's is op sommige punten weliswaar nog niet volledig geharmoniseerd, maar ook in hun huidige vorm mogen deze indexcijfers reeds als een enorme stap voorwaarts worden beschouwd en leveren zij beduidend beter vergelijkbare en betrouwbaarder gegevens op voor de beoordeling van de prijsstabiliteit en de inflatieconvergentie in de lidstaten dan de nationale ICP's. 61 3. 2. Beoordeling van de prijsstabiliteit op basis van de (ilCP's 3. 2. 1. Recente ontwikkelingen De tijdreeksen voor de GICP's zijn slechts vanaf januari 1995 beschikbaar. De recente ontwikkeling van de inflatie kan bijgevolg pas vanaf januari 1996 op basis van deze indexcijfers worden geanalyseerd. Tijdens de afgelopen twee jaar werd overal in de Gemeenschap verdere vooruitgang geboekt in de richting van prijsstabiliteit en inflalicconvcrgentie. De inflatie in de Gemeenschap als geheel, gemeten volgens het GICP (procentuele verandering in vergelijking met een jaar eerder), is gestaag teruggelopen van 2,7% in januari 1996 tot 1,5% in april van 1997. In de zomer van 1997 was er een kleine piek die is terug te voeren op tijdelijke factoren, zoals stijgende invoerprijzen naar aanleiding van de effectieve waardedaling van de valuta's van de Gemeenschap en verhogingen van de indirecte belastingen en/of gereguleerde prijzen in sommige landen. Sedert oktober 1997 ontwikkelt de inflatie zich weer in neerwaartse richting en in januari 1998 werd een dieptepunt van 1. 3% bereikt. In de 10 lidstaten waar de inllalie op jaarbasis in januari 1996 dicht in de buurt van of lager dan 2% was (België, Denemarken, Duitsland, Frankrijk, Ierland, Luxemburg, Nederland, Oostenrijk, Finland en Zweden), was voortdurend sprake van een algemeen genomen gematigde prijsstijging tot januari 1998 (zie grafiek 3. 1). De inflatie steeg tijdens de verslagperiode in sommige van de genoemde landen (België, Denemarken, Ierland en Oostenrijk) weliswaar tijdelijk tot ruim 2%, maar viel daarna sterk terug. Alleen in Nederland en Zweden deed zich in de tweede helft van 1997 een meer uitgesproken en aanhoudende toename van de inflatoire druk voor. In eerstgenoemd land had deze versnelling voornamelijk te maken met de gecombineerde invloed van twee factoren, namelijk enerzijds het aanhoudend strakke tempo van de productiegroei, dat tot een vernauwing van de output gap en een geleidelijk toenemende krapte op de arbeidsmarkt leidde, en anderzijds de effectieve depreciatie van de gulden. Naarmate de gevolgen van de depreciatie van de gulden wegebden en de internationale grondstoflenprijzen daalden, viel een duidelijke matiging van de importprijzen waar te nemen, die bijdroeg tol een scherpe daling van de inllalie in de afgelopen maanden tot 1. 6% in januari 1998. In Zweden is de forse prijsstijging van de afgelopen 12 maanden aan verscheidene redenen toe Ie schrijven, zoals onder meer het uitdoven van bet effect van een aantal buitengewone factoren die de inllalie in 1996 tol een zeer laag peil hadden teruggebracht (een verlaging van de BTW op voedingsmiddelen en een krachtige appreciatie van de kroon), hogere indirecte belastingen, hogere gereguleerde prijzen en snellere loonstijgingen. Deze tijdelijke stijging ten gevolge van een aantal specifieke factoren kwam onder invloed van de restrictievere koers van zowel het monetaire als het begrotingsbeleid in september 1997 tot stilstand en in januari 1998 lag de inflatie nog maar net boven de 2%. 62 Grafiek 3. 1 Inflatie (GICP) In de lidstaten en de gemeenschap (procentuele verandering ten opzichte van dezelfde maand van het voorgaande Jaar, 171' 12) -o-B -«- o 6 5 4 3 - 2 -- \i 1 - o 01/96 04/96 07/96 10/96 01/97 04/97 07/97 10/97 01/9? -\—i—i—h o 01/96 04/96 07/96 10/96 pi/97 04/97 07/97 10/97 01/98 -o-K *-- Y - «- ITU. \ -*-NL k A^A. H o 01/96 04/96 07/96 10/96 01/97 04/97 07/97 10/97 01/98 h 1 ( 0 01/96 04/96 07/96 10/96 01/97 04/97 07/97 10/97 01/98 |— 1 1 1 1 1 / V, - o- A - * - - l» - »- FIN 5 t 4 - > -S - * - UK - * - E UR :^w*A^ V S~ 1 1 1 , 1 , , 01/96 04/96 07/96 10/96 01/97 04/97 07/97 10/97 01/98 01/96 04/96 07/96 10/96 01/97 04/97 07/97 10/97 01/98 Bron : Diensten van de Commissie 63 I)c overige lidstaten hebben aanmerkelijke vooruitgang geboekt op het gebied van de inllatiebestrijding. Op Griekenland na, zijn zij er immers allemaal in geslaagd de inflatie terug te dringen tot minder dan 2%. In Portugal, waar de inflatie begin 1996 2,5% bedroeg, is de desinlhitie in de band gewerkt door beheerste loonstijgingen, aanhoudend sterke productiviteitswinslen en zieb gematigd ontwikkelende invoerprijzen. Tegen een achtergrond van krachtige economische groei, maar mede dankzij de waardestijging van het pond sterling heeft het Verenigd Koninkrijk een bevredigende mate van prijsstabiliteit en inflatieconvergentie weten te bewerkstelligen. Na zich gedurende vrijwel geheel 1996 rond 33/4% te hebben bewogen, is de inflatie in Spanje in 1997 snel teruggelopen. In Italië is de inflatie de afgelopen twee jaar gestaag en aanmerkelijk gedaald, nadat zij in 1995 nog een kortstondige stijging te zien had gegeven, die voor een groot deel te maken had met de waardevermindering van de lire. Deze gunstige ontwikkelingen in Spanje en Italië kwamen tol stand onder de gezamenlijke invloed van een standvastig op stabiliteit gericht monetair beleid en structurele verbeteringen in het functioneren van de arbeids-, producten- en dienstenmarkten. In Griekenland tenslotte is bet inflatiepercentage verder geconvergeerd naar het peil in de overige lidstaten. Het is afgenomen van ongeveer 8% begin 1996 lot 4,3% in januari 1998 tegen een achtergrond van een ruime mate van wisselkoersstabiliteit en verdere consolidatie van de begroting. De hoog blijvende opwaartse druk op de lonen stond echter een opvallender vooruitgang in de richting van prijsstabiliteit in de weg. 3. 2. 2. Toetsing van de inflatie-ontwikkeling aan de referentiewaarde Voor de beoordeling van het convergentiecriterium op het gebied van prijsstabiliteit zoals dit in Protocol nr. 6 van het Verdrag is neergelegd, is een operationele definitie vereist die uit twee elementen bestaat: enerzijds de definitie van "een gemiddeld inflatiepercentage, gemeten over een periode van één jaar vóór het onderzoek ", en anderzijds de berekening van de referentiewaarde waaraan de prijsontwikkeling in de lidstaten zal worden getoetst. In dit verslag worden net als in de vorige verslagen1 de navolgende operationele definities gehanteerd. I let gemiddelde inflatiepercentage van een lidstaat over een periode van een jaar wordt gemeten op basis van de procentuele verandering van het rekenkundige gemiddelde van de laatste twaalf maandelijkse indexcijfers ten opzichte van bel rekenkundige gemiddelde van de twaalf maandelijkse in de voorgaande periode2. De referentiewaarde wordt berekend als het ongewogen rekenkundige gemiddelde van de inflatiepercentages van de drie lidstaten met de laagste inflatie, vermeerderd met 1,5 procentpunt. indexcijfers Zie "Report on convergence in the European Union in 1995", gepubliceerd in European Economy, Supplement A, nr. I, januari 1996, en "Verslag over de convergentie in de Europese Unie in 1996", Com(96) 560, gepubliceerd in European Economy, Supplement A, nr. I, januari 1997. Er is voor deze maatstaf gekozen omdat hij het inflatiebeloop over een periode van één jaar bestrijkt, zoals de bepalingen van het Verdrag voorschrijven. Het algemeen gangbare inflatiepercentage wordt berekend als de procentuele verandering van het indexcijfer van de consumptieprijzen van de recentste maand ten opzichte van het indexcijfer in dezelfde maand van het voorgaande jaar. Dit percentage kan van maand tot maand evenwel sterk schommelen omdat de grondslag ervan eventueel door uitzonderlijke factoren zoals veranderingen in de indirecte belastingen kan worden beïnvloed. 64 van (zie oplevert. Tijdens de periode van twaalf maanden tussen februari 1997 en januari 1998 hebben de volgende drie landen de beste prestatie op het gebied van de prijsstabiliteit neergezel: Frankrijk, Ierland en Oostenrijk tabel 3. 1). Het gemiddelde inflatiepercentage van de drie lidstaten met de inflatie bedroeg 1,2%, hetgeen een laagste In 2,7% referentiewaarde in januari 1998 was de gemiddelde 14 lidstaten veel lager dan de referentiewaarde. De enige uitzondering werd gevormd door Griekenland. Fr zij op gewezen dat als de referentiewaarde op de striktst mogelijke wijze wordt het inflatiepercentage van het land met de laagste te nemen en dit met inflatie 1,5 procentpunt te vermeerderen, de inflatie in alle 14 lidstaten nog steeds onder de referentiewaarde zou blijven3. gedefinieerd, (Oostenrijk) namelijk inflatie door In de periode waarvoor de referentiewaarde met behulp van de GICP's berekend kan worden, is deze licht gestegen van 2,5% in december 1996 lot 2,7% in januari 1998 (zie tabel 3. 2). Deze langzame toename wijst niet zozeer op een heropflakkering van inflatoire spanningen in de lichte Gemeenschap, maar veeleer op een opwaartse beweging vanaf het buitengewoon lage peil dat de inflatie aan het begin van de genoemde periode in sommige lidstaten had bereikt. In de verslagperiode is de samenstelling van de referentiegroep (dit zijn de drie landen met de laagste inflatie) van december 1996 tot september gebleven, maar nadien 1997 ongewijzigd veelvuldig veranderd. Geen enkele lidstaat is er voortdurend in de referentiegroep te handhaven. in geslaagd zijn plaats Tabel 3. 1 Convergentie van de inflatie (Inflatie gemeten als de procentuele verandering van het GICP)a) Januari 1998 Drie landen met de laagste inllatie: 1,1 1,2 1,2 2,7 IKL Referentiewaarde 19 Lidstaten met een inflatie onder de referentiewaarde » 1,4 DK D L F IRL NL A I' l'ÏN S UK L9 L4 1,8 1,2 L2 L8 L4 L8 LI L8 1,3 L9 I. K lidstaat met een referentiewaarde LL inflatie hoven de 5,2 rekenkundige a) Berekend als het recentste 12 van de gemiddelde maandelijkse len opzichte indexcijfers van hel rekenkundige gemiddelde van de 12 maandelijkse indexcijfers van de voorafgaande periode b) Ongewogen rekenkundig gemiddelde van de drie landen met de laagste inflatie plus 1,5 procentpunt Bron: Diensten van de Commissie De inflatieconvergentie was aan het einde van 1996 reeds vrij opmerkelijk en is gedurende de afgelopen 12 maanden nog verder toegenomen. De groep van 11 lidstaten waarvan de gemiddelde inflatie in december 1996 onder de referentiewaarde uitkwam, groeide immers aan tot 13 in juni 1997 en 14 in juli 1997 toen eerst Italië en Portugal en vervolgens Spanje erin slaagden hun gemiddelde inflatie terug te dringen tot of onder de referentiewaarde (zie tabel 3. 2 en grafiek 3. 2). 3 Alle in het Convergentieverslag voor 1996 beschreven alternatieve methoden om de referentiewaarde te berekenen, zouden bijgevolg hetzelfde aantal landen opleveren dat onder de referentiewaarde blijft. 65 Tabel 3. 2 Ontwikkeling van de referentiewaarde voor de inflatie en van de groep landen met een inflatie beneden de referentiewaarde '° Dric landcn mei de laagste inflatie L, IÏN,S L, 1 1N,S L, IÏN,S L, LIN,S L, lïN. S L, l-ÏN. S L. l'IN. S L, l'IN,S L. IIN. S L. IÏN. S 1', A, I-IN !•'. A, I-IN IRL. A, l'IN Dec. Jan. Leb. Miiiiil Apr. Mei. Inn. Jul. Aug. Sep. Okl. Nov. Dec. 96 97 97 97 97 97 97 97 97 97 97 97 97 Jan. 9K l\ IRL. A Keferenlie- waaide Aantal Lid-Slalen met een inflatie beneden de / referentiewaarde B,DK,D,F,IRL,L,NL,A,F1N,S,UK n,l)K. I),IJRL,l,L,NL,A,IM'IN,S,l)K ILDK. D. IMMRL. I. L. NLAIMIN. S. IIK 2,5 2,5 2,5 2,6 2,6 2,5 2,6 2,6 2,7 2,8 2,8 2,8 2,7 2,7 11 II II II II II 13 14 14 14 14 14 14 14 I I I ; 1 a) Mciekend als de procentuele verandering van hel rekenkundige gemiddelde van de recentste 12 maandelijkse indexcijfers ten opzichte van het rekenkundige gemiddelde van de 12 maandelijkse indexcijfers van de voorafgaande periode b) Ongewogen rekenkundig gemiddelde van de drie landen met de laagste inflatie plus 1,5 procentpunt Bron: Diensten van de Commissie Griekenland heeft aanzienlijke vorderingen gemaakt op het gebied van de inflaliebestrijding en bij het bewerkstelligen van convergentie in de richting van de lage inflatie die in de overige lidstaten wordt waargenomen. Tijdens de afgelopen 12 maanden is de afstand ten opzichte van de referentiewaarde met 2,8 procentpunten teruggelopen. Het in januari 1998 opgetekende gemiddelde inflatiepercentage van 5,2% blijft niettemin nog tamelijk ver verwijderd van de referentiewaarde. 66 Grafiek 3. 2 Vergelijking van de gemiddelde inflatie (GICP) in de lidstaten met de referentiewaarde (%) 5 4 1 l \ 1 II Itefeientlewaarde GmnhMnMfl van dn ill In biralnn remt Ai Maast» kiflatla 12 111 II? 96 97 Ill 114 lh (Mi 11/ llll ll!l 111 11 12 111 98 12 01 02 03 04 05 06 07 00 09 10 11 12 01 96 97 98 H - ^ DK 17 1)1 0? 0. 1 04 IK 06 07 110 09 10 11 12 01 96 97 98 -•—El. 12 01 02 03 04 OS 06 07 08 09 10 11 12 01 96 97 98 F -•— IRL 12 01 02 03 04 OS 06 07 08 09 10 11 12 01 96 97 98 12 01 02 03 04 05 06 07 08 09 10 11 12 01 96 97 98 NL - » -A 3 T' t - i -* 12 01 02 03 04 05 06 07 08 09 10 11 12 01 96 97 98 M 01 02 03 04 05 06 07 08 09 10 11 12 01 96 97 98 P -*-FIN S -. —UK Opmerking De grijze band geeft het verschil van 1. 5 procentpunt weer tussen het gemiddelde inflatiecijfer in de drie landen die op het gebied van prijsstabiliteit het best presteren (ondergrens van de band) en de referentiewaarde (bovengrens van di band). Bron : Diensten van de Commissie 67 3. 3. Inflatie-ontwikkeling tijdens de tweede fase van de EMU Voor termijn l)c korte periode die door de (ilCT-reeksen wordt bet bestreken, maakt recente onmogelijk het op inflatiebeloop te middellange de bezien. de van beoordeling duurzaamheid de van inflatie-ontwikkeling wordt dan ook onder meer gebruik gemaakt van de nationale dcflatorcn van particuliere de consumptie4 de om tendens op middellange termijn te analyseren. van jaren Bind tachtig en begin jaren negentig was in de Gemeenschap nog een sprake tegenvallende inflatie ontwikkeling, maar in de is daaropvolgende jaren deze en voortdurend ingrijpend verbeterd. Na in 1991 een piek van 5,6% te hebben bereikt, is de 1993 teruggelopen tol 4,1% en tijdens de tweede fase van de liMU verder vertraagd tot inflatie in Tabcl 3. 3 Deflator van de particuliere consumptie (nationale munteenheid, jaarlijkse procentuele verandering) It DK I) I. I. I' !• IKI. I I, Nl. A I' I-IN S UK EUR I 1993 3,5 0,6 4,0 14,2 5,6 2,2 1,9 5,4 4,1 2,1 3,3 6,6 4,2 5,7 3,4 1 4,1 1994 2. 8 1,6 2. 8 11,0 '1,8 2,1 2. 7 4,6 2,3 2,8 3,3 5,1 1,4 3,0 2,2 3,2 1995 1,7 2,0 1,9 8. 6 4. 7 1,6 2,0 5,8 2,1 1,5 1,5 4,2 0,3 2,7 2,6 3,0 Standaarddeviatie 1996 2,3 2,1 1,9 8,5 3. 1 1. 9 1,1 4,3 1,6 1,3 2,5 2,6 1,6 1,2 2,6 2,6 1997 1,6 2,3 1,9 5. 5 2. 5 I. I 1,4 2,4 1,4 2,2 1,8 2,1 1,4 2,2 2,3 2,1 1998* 1,3 2,1 1,7 1. 5 2. 2 1,0 }J 2,1 1,6 2,3 1,5 2,2 2,0 1,5 2,3 1,9 I5l,idstaten I ^2 23 2A U8 U> W 14 Mdslulcn (excl. Kl. ) 1,7 1,1 1,5 0,9 0,5 0,6 * Ixnnnmisehe prognoses, voorjaar 1998 liron: Dienslen van de Cnmmissie een historisch dieptepunt van 2,1% in 1997 (zie tabel 3. 3). De gunstige inflatie-ontwikkeling die zich tijdens de tweede fase van de EMU in de Gemeenschap als geheel heeft voorgedaan, heeft in alle lidstaten doorgewerkt, zij het in uiteenlopende mate. Bovendien was het inflatiebeloop bij de aanvang van de tweede fase zeer verschillend van lidstaat tot lidstaat. In het licht hiervan is het zinvol een onderscheid te maken tussen drie groepen van landen. De internationale vergelijkbaarheid van de dellatoren van de particuliere consumptie is groter dan die van de nationale indexcijfers van de consumptieprijzen. Voor het meten van de deflatoren wordt immers uitgegaan van de methodiek van de nationale rekeningen, die in het kader van het Europees stelsel van economische rekeningen (versie 1979) voor de gehele Gemeenschap is geharmoniseerd. 68 In een eerste groep landen, waarvan 11 lidstaten deel uitmaken, bewoog de inflatie zich in 1994 dicht in de buurt van of onder de bovengrens van de streefzone van 2 à 3%, die in de globale richtsnoeren voor het economisch beleid van 1993 werd aanbevolen als tussenstap naar prijsstabiliteit. Tijdens de daaropvolgende jaren slaagden deze landen erin hun aanvankelijk al gunstige inflatie-ontwikkeling te bestendigen of verder te verbeteren. Dit had tot gevolg dat de inflatie in 1997 in vrijwel al deze landen was teruggelopen tot dicht bij of minder dan 2%. Tot deze groep behoren de zeven lidstaten die reeds geruime tijd deelnemen aan het wisselkoersarrangement van het EMS (België, Denemarken, Duitsland, frankrijk, Ierland, Luxemburg en Nederland) en Oostenrijk, waarvan de valuta al meer dan een decennium volkomen stabiel is gebleven ten opzichte van de DEM. Deze landen hebben eveneens een lange traditie van vrij lage inflatie gemeen. Dit geldt niet voor de andere drie lidstaten die tot de eerste groep behoren (Finland, Zweden en het Verenigd Koninkrijk). Eind jaren tachtig en begin jaren negentig was in deze landen immers sprake van vrij sterke inflatoire druk, die werd veroorzaakt door een oververhitting van de economie in combinatie met buitensporige loonstijgingen. Tijdens de eerste fase van de EMU zijn deze landen er evenwel in geslaagd sterk in de richting van de andere subgroep te convergeren. Deze vertraging van de inflatie was toe te schrijven aan de zeer ernstige recessies en de gematigde hoofdzakelijk ontwikkeling van de arbeidskosten per eenheid product, en vond plaats ondanks het feit dat van de scherpe waardedalingen van de valuta's van de drie landen opwaartse druk op de kosten uitging. Hoewel sprake was van een enigszins wisselvallig prijsverloop, wisten dc/. e drie landen tic inflatie tijdens de gehele tweede fase onder controle te houden. Vooral in Finland en /weden bevindt de inflatie zich al enige jaren op een zeer laag peil. Een tweede groep landen (Spanje, Italië en Portugal) werd vlak voor de aanvang van de tweede fase nog met vrij sterke inflatoire spanningen geconfronteerd (de inflatiecijfers schommelden er tussen 5/4 en 6'/2%). Tijdens de tweede fase hebben deze landen inflatie. Het opmerkelijke vorderingen gemaakt bij het desinilatieproces verliep aanvankelijk nogal traag en werd in 1995 gehinderd door het samenkomen van waardedalingen van de valuta's en verhogingen van de indirecte belastingen, waardoor met name in Italië de inflatie tijdelijk weer omhoog ging. Dankzij de vastberaden tenuitvoerlegging van een totaalstrategie gericht op het wegwerken van de essentiële oorzaken van de structureel hoge prijsstijgingen, is de inflatie de laatste twee jaar snel teruggelopen. Dit leidde ertoe dat zij in 1997 in alle drie de betrokken landen is afgenomen tot 2,5% of minder. terugdringen van de 69 In Griekenland tenslotte is het inflatiepercentage begin jaren negentig weliswaar scherp gedaald, maar dit nam niet weg dat het bij de aanvang van de tweede fase nog meer dan 10% bedroeg. Hoewel sindsdien aanmerkelijke en gestage vooruitgang is geboekt bij de inflatiebeslrijding, laat de inflatie-ontwikkeling in Griekenland nog steeds te wensen over. De algemene en indrukwekkende daling van de inflatie overal in de Gemeenschap ging gepaard met opmerkelijke vorderingen op het gebied van de inflatieconvergentie tijdens de afgelopen paar jaar. Hoe sterk de inflatieverschillen tussen de lidstaten wel zijn verkleind, blijkt uit het verloop van de standaarddeviatie van de afzonderlijke inflatiepercentages ten opzichte van hel EG-gemiddelde. Deze standaarddeviatie voor de inflatie, gemeten aan de hand van de deflator van de particuliere consumptie, is afgenomen van 3,2% in 1993 tot 1,0% in 1997. Wordt Griekenland buiten beschouwing gelaten, dan liep de standaarddeviatie terug van 1,7% in 1993 tot 0,5% in 1997, hetgeen wijst op een zeer geringe spreiding van de inflatiepercentages van 14 van de lidstaten. 3. 4. Onderliggende factoren en duurzaamheid van de inflatie-ontwikkeling Het Verdrag verplicht de lidstaten niet alleen tot het bereiken van een hoge mate van prijsstabiliteit, maar schrijft ook een duurzame prijsontwikkeling voor (Protocol nr. 6). Met de duurzaamheidseis wordt beoogd de tijdens de afgelopen jaren bereikte mate van prijsstabiliteit en inflatieconvergentie in de derde en laatste fase van de EMU te consolideren. Dit houdt in dat het bevredigende inflatiebeloop veeleer het gevolg moet zijn van een passende ontwikkeling van de productiekosten en van andere factoren die een structurele invloed op het prijsverloop uitoefenen, en niet zozeer te maken mag hebben met conjuncturele omstandigheden of tijdelijke factoren (zoals een daling van de indirecte belastingen en de invoerprijzen). Uit het inflatiebeloop in het verleden blijkt dat het merendeel van de lidstaten reeds vrij geruime tijd door prijsstabiliteit wordt gekenmerkt. Het feit dat een cultuur van prijsstabiliteit voortdurend verder terrein heeft gewonnen en dat het desinflatieproces talrijke ongunstige economische ontwikkelingen (zoals de Duitse eenwording, een algemene conjuncturele oververhitting en wisselkoersonrust) met goed gevolg heeft doorstaan, wijst erop dat de huidige lage inflatie en hoge mate van prijsconvergentie op structurele factoren berusten die een krachtig effect sorteren, diepgeworteld zijn, en de inflatie-ontwikkeling op middellange termijn wellicht in gunstige zin zullen blijven beïnvloeden. Het bevredigende inflatiebeloop waarvan tijdens de tweede fase in de Gemeenschap sprake was, is eveneens ten dele op conjuncturele factoren terug te voeren. Hoewel het herstel reeds sinds het voorjaar van 1996 aan de gang is, bleef de productie onder haar potentiële waarde en was de werkloosheid onveranderd hoog. Deze situatie heeft het bedrijfsleven in sterke mate afgehouden van prijsverhogingen of het toestaan van in de aanzienlijke Gemeenschap is echter ook voor een belangrijk deel het gevolg van fundamentele veranderingen in de houding van alle economische actoren ten opzichte van de inflatie. loonstijgingen. Het proces van een convergerende inflatie 70 3. 4. 1. Prijsstabiliteit als primaire doelstelling van het monetaire beleid In de Gemeenschap heerst algemene eensgezindheid over het feit dat prijsstabiliteit de primaire doelstelling van het monetaire beleid is. Deze eensgezindheid is verankerd in het Verdrag en in de achtereenvolgende globale richtsnoeren voor het economisch beleid, die de Raad sinds 1993 met eenparigheid van stemmen vaststelt. Deze consensus stoelt enerzijds op de erkenning dat inflatie uiteindelijk een monetair verschijnsel is, en anderzijds op de overtuiging dat prijsstabiliteit een noodzakelijke voorwaarde is voor de totstandkoming van duurzame en banenscheppende groei. De laak van de monetaire autoriteiten bij het voeren van een op stabiliteit gericht monetair beleid werd vergemakkelijkt door de verscheidene institutionele veranderingen die het Verdrag in dit verband voorschrijft. De belangrijkste is hel onafhankelijk maken van de centrale banken (zie hoofdstuk 2). Andere ingrijpende institutionele veranderingen die bij de start van de tweede fase van de EMU van kracht zijn geworden, zijn onder meer het verbod op monetaire financiering van overheidstekorten en het verbod op bevoorrechte toegang van de overheid tot financiële instellingen. De bovenbeschreven veranderingen hebben er mede voor gezorgd dat het op stabiliteit gerichte monetaire beleid van de lidstaten doelmatiger, transparanter en geloofwaardiger is geworden. Dit heeft op zijn beurt sterk bijgedragen tot lagere inflatieverwachtingen (zie ook hoofdstuk 6 over de lange rente), die een sleutelrol spelen bij het bewerkstelligen en bestendigen van passende loonontwikkelingen. ?. 4. 2. Desinflatieproces ondersteund door een passende loonontwikkeling l)c ontwikkeling van de arbeidskosten per eenheid product, d. w. z. de kosten van de arbeid die nodig is om één eenheid te produceren, is in het inflalieproces van bijzondere betekenis. De arbeidskosten vormen immers de weerslag van de ontwikkeling van de arbeidsproductiviteit en de nominale beloning per werknemer. De nominale lonen spelen niet alleen een cruciale rol bij het bepalen van de productiekosten en daarmee van de consumptieprijzen, maar geven ook de inflatieverwachtingen van de particuliere partijen indicator voor onder meer de weer. Zij fungeren derhalve als een belangrijke geloofwaardigheid van het door de monetaire autoriteiten gevoerde beleid ter bestrijding van de inflatie en de duurzaamheid van de inflatie-ontwikkeling. 71 Zoals uit tabel 3. 4 en grafiek 3. 3 blijkt, heeft de ingrijpende loonmatiging sterk bijgedragen tot de gunstige inflatie-ontwikkeling die in de tweede fase van de EMU heeft plaatsgevonden. In de Gemeenschap als geheel liet het stijgingstempo van de arbeidskosten per eenheid product vanaf het begin van het decennium een aanmerkelijke vertraging zien. Dit tempo liep zelfs sneller terug dan de inflatie. Begin jaren negentig was in de Gemeenschap nog sprake van een vrij hoog stijgingstempo van de arbeidskosten per eenheid product (gemiddelde jaarlijkse toename van iets minder dan 5%), maar in de tweede fase van de EMU is het sterk afgevlakt (gemiddelde jaarlijkse toename van iets meer dan 1%). Op grond van momenteel beschikbare informatie mag worden aangenomen dat de arbeidskosten per eenheid product zich ook in de nabije toekomst zeer gematigd zullen ontwikkelen, zodat zij consistent zullen blijven met de gunstige tendens van de inflatie in de Gemeenschap. Tabel 3. 4 Arbeidskosten (procentuele verandering, gehele economie) N ominale beloning per werknemer Stijging van de arbeidsproductiviteit Nominate arbeidskosten per eenheid product IWO - y. i '" IW-l -07'" IW7 l'WK* IW0 -<>3 <» IW4 IW7 IWX*. ()7 »> IW0 -93"» IW4 -<>7 "> IW7 IWX* u DK 1) I:I. !•: F IRl i l, N l. A P FIN S I IK I-IIK 6,1 3,6 <>,l 11,8 9,0 4,1 5,6 7,2 5,6 3,9 5,6 14,8 4,4 6,6 6,7 6. 4 2,9 3,6 2,9 3,2 4,0 1,8 11,8 10,7 2,7 2,5 2,9 4,4 2,8 2,4 2,4 6,5 3,0 4,5 3,8 3,3 2,7 2,5 5,5 4,6 3. 3 2,7 1,6 4,3 1,3 3,8 4,3 3,1 2,1 4,3 2,0 6,9 2,6 2,7 5,3 2,9 3,6 3,3 2,2 3,9 3,4 2,7 4,6 3,0 1,1 2,2 2,<l 0,1 1,4 1,0 3,3 1,2 2,2 1,1 1,6 2,1 2,0 1,8 1,4 1,6 2,1 1,9 2,9 1,3 1. 3 2,0 5,4 2,2 1,3 1,7 2,3 2,3 3,8 2,9 2. 2 2,3 2,5 0,7 3,7 3,0 0,8 2,5 6,6 1,4 1,8 1,1 2,7 1,8 3,8 2,9 1,9 2,3 1,6 1,5 2. 7 2. 7 1,2 1,8 5,0 2,0 1,9 1,6 2,3 2,7 2,4 2,0 1,2 1,9 4,9 1,4 3. 8 14,6 7,5 3,1 2,2 5,9 3,3 2,8 3,9 12,4 2,4 4,7 5,2 4,8 0,8 1,7 0,0 10,4 1. 4 0,5 -2,4 2,2 1,5 0,6 0,0 4,1 -0,8 1,6 1,6 1,0 0. 7 3,2 -1,8 7,4 1,9 0,0 -1,1 3,1 1,5 1,6 -1,1 2,5 -2,4 0,8 2,4 0,8 0. 5 2. 7 -0. 6 4. 0 1,5 0,9 0,3 0,9 1,7 1,7 -0,1 1,2 1,0 0,7 3,4 1. 0 ;1) gemiddelde j * Fconomisehe iarli. jk. se procentuele veraiu prognoses, voorjaar 1998 ering liron: Diensten van de Commissie 72 in de afzonderlijke Uit de ontwikkelingen landen komt naar voren dat de lidstaten onmiskenbaar convergeren naar een laag stijgingspercentage van de arbeidskosten per eenheid product. In de 11 lidstaten waar hel G K 'P zich gedurende de gehele periode waarvoor een referentiewaarde kan worden berekend, onder deze referentiewaarde bevond, hebben de arbeidskosten per eenheid product een gematigde ontwikkeling Ie zien gegeven: tijdens de tweede fase zijn deze kosten teruggelopen in Ierland (onder invloed van aanzienlijke productiviteitstijgingen) en Finland, vrijwel ongewijzigd gebleven in Duitsland, en licht toegenomen in de overige landen. Vooruitblikkend lijkt weinig erop te wijzen dat zich opwaartse druk op de kosten zal voordoen. De verwachting is dan ook dat het stijgingstempo van de arbeidskosten per eenheid product in 1998 in hel merendeel van deze landen gering zal blijven. In de lidstaten waar de inflatie pas sinds kort onder de referentiewaarde is gedaald (Spanje, Italië en Portugal), stond het trendmatige beloop van de arbeidskosten per eenheid product tijdens de tweede fase in schril contrast met het in het verleden waargenomen patroon, dat door hoge stijgingspercentages werd gekenmerkt. Na in de jaren 1994 en 1995 sterk te zijn vertraagd, vertoonde het stijgingstempo van de arbeidskosten per eenheid product opnieuw een tendens tot versnelling in Spanje en vooral in Italië, hetgeen ten dele verband hield met een gedeeltelijke goedmaking van de koopkrachtverliezen waarmee de werknemers toekomst zullen de arbeidskosten per eenheid product in beide landen naar verwachting evenwel overwegend bescheiden stijgingen te zien geven. In Portugal was een vergelijkbaar, doch minder wisselvallig patroon merkbaar. In Griekenland daarentegen is weliswaar opmerkelijke vooruitgang geboekt, maar is het stijgingstempo van de arbeidskosten per eenheid product nog niet vertraagd tot een niveau dat het bereiken en handhaven van prijsstabiliteit mogelijk maakt. tijdens de voorgaande jaren waren geconfronteerd. In de nabije in tie arbeidskosten per eenheid product zijn het gevolg van de groei van de Veranderingen arbeidsproductiviteit en wijzigingen in de nominale beloning per werknemer, liet tragere stijgingstempo van de arbeidskosten per eenheid product kan dus terug te voeren zijn op een grotere arbeidsproductiviteit of een langzamere toename van de nominale beloning per werknemer. De voor conjunctuurinvloeden gecorrigeerde groei van de arbeidsproductiviteit is in de Gemeenschap vrij stabiel gebleven. Met in de tweede fase waargenomen gemiddelde jaarlijkse groeipercentage van iets meer dan 2% lag in de lijn van de ontwikkeling op lange termijn waardoor de groei van de arbeidsproductiviteit sedert de eerste olieschok in de Gemeenschap wordt gekenmerkt. Ook landen week de stijging van de arbeidsproductiviteit niet al te zeer af van het trendmatige beloop van de laatste jaren. In bijna alle landen van de Gemeenschap tekent zich vrij duidelijk een grotendeels op conjunctuurinvloeden terug te voeren herstel van de productiviteitswinst af. In vele onder hen (België, Italië, Nederland, Oostenrijk en het Verenigd Koninkrijk) heeft dit herstel er alleen maar toe geleid dat de productiviteit zich opnieuw volgens haar trendmatig groeipad ging ontwikkelen. De stijging kwam boven het trendmatige verloop uit in Duitsland en Zweden. In Finland en Ierland was dit nog duidelijker het geval. Aan dit conjuncturele effect lijkt thans in de laatstgenoemde vier landen een einde te zijn gekomen. in de afzonderlijke De geringere toename van de arbeidskosten per eenheid product is bijgevolg overwegend toe te schrijven aan bescheiden stijgingen van de nominale lonen per werknemer. Na in de periode 1990-1993 in de Gemeenschap als geheel mei 6,4% per jaar te zijn opgelopen, is de nominale beloning per werknemer gedurende het tijdvak 1994-1997 met gemiddeld 3,3% op jaarbasis gestegen. Deze vertraging van de loonstijging in de jaren negentig heeft in alle lidstaten plaatsgevonden, zij het in uiteenlopende mate. De vooruitgang was het spectaculairst in Spanje, waar de groei van de nominale beloning per werknemer tijdens de periode 1994-1997 minder dan 3% bedroeg en daarmee onder het communautaire gemiddelde bleef. Ook in Italië en Portugal is sprake van een aanzienlijke verbetering: tijdens de periode 1994-1997 zijn de gemiddelde jaarlijkse loonstijgingen per hoofd er vertraagd tot respectievelijk 4,4% en 6,5%, terwijl in de periode 1990-1993 nog percentages van respectievelijk ruim 7% en bijna 15% werden opgetekend. 73 Grafiek 3. 3 Inflatie en loonontwikkeling (Voortschrijdend gemiddelde over 3 jaar van de jaarlijkse procentuele verandering) Belgle Denemarken « 6 ' o 4 1990 1 1 1 1992 \ v_ _ ^__ 1 1 1996 1 1994 1 2 - H - -. 0 1998 1990 H 1 1 1 1 1992 1994 1 1- 1996 1998 Duitsland Griekenland £Z> "I 20 \ 1990 1992 1994 1996 1998 1990 0 -I 1 1 1 1992 1 1 1994 1996 1 1 Spanje Frankrijk « + f 1 1— h- H 1 1 -+ 1 1 1 1 1 H lerland Italië 1990 1992 1994 1996 1998 1990 1992 1994 1996 1998 Deflator van de particuliere consumptie Beloning per werknemer Arbeidskosten per eenheid product 74 Grafiek 3. 3 vervolg Luxemburg Nederland 2 -r 0 6 + t ---(• + 1990 1992 1994 1996 I99H 1990 1992 l 1 1994 -I 1- 1996 1 1998 Oostenrijk Portugal 1990 1992 1994 1996 1998 1990 1992 1994 1996 1998 Finland Zweden V , V- v_. __L_i_. ^ 1990 1992 1994 1 9% I99M 1990 1992 1994 Verenigd Koninkrijk EUR 2 + 4 + 2 + _) 1 1 1 1 ( j. 1990 1992 1994 1996 1998 1990 H 1 1 1992 1 1994 h 1996 1998 Deflator van de particuliere consumptie Beloning per werknemer Arbeidskosten per eenheid product Bron : DltiiUru vun At ( 'onuiiksle 75 factoren kunnen worden aangevoerd ter verklaring van de algemeen Tal van waargenomen matiging van de nominale lonen. Ten eerste zijn de sociale partners kennelijk meer geloof gaan hechten aan de vastberadenheid en het vermogen van de monetaire autoriteiten om prijsstabiliteit te bewerkstelligen, met als gevolg dat de inllalieverwachlingen waarop de loonafspraken zijn gebaseerd de laatste paar jaar in alle lidstaten steeds beier aansluiten bij de door de monetaire autoriteiten bekendgemaakte inllatiedoclstellingen. lien tweede factor is dal deze grotere geloofwaardigheid vergezeld is gegaan van ingrijpende veranderingen in de procedures voor het vaststellen van de lonen, veranderingen die gericht waren op het voortdurend waarborgen van passende loonontwikkelingen. Deze institutionele aanpassingen omvatten onder meer de afschaffing van de automatische loonindexering in Italië en de invoering in Spanje, Ierland, Nederland en Finland van innovatieve meerjarige loonafspraken, waarbij de sociale partners en de regering betrokken zijn. Andere landen hebben hun loonafspraken afgestemd op het vrijwaren en verbeteren van het externe concurrentievermogen lijkt bij de (bijvoorbeeld België, Denemarken loononderhandelingen steeds meer rekening te worden gehouden met ontwikkelingen in de reële economie (totale productiviteitsgroei, arbeidsmarktsituatie, winsten). Tenslotte hebben de lidstaten ook hun inspanningen geïntensiveerd om de inzetbaarheid en hel aanpassingsvermogen van de arbeidskrachten te verbeteren. Deze structurele maatregelen zijn niet alleen van essentieel belang om de werkgelegenheid te doen toenemen, maar zullen eveneens helpen voorkomen dat er excessieve opwaartse druk op de lonen ontslaat wanneer het herstel aan kracht wint. In sommige lidstaten (waaronder Denemarken, Nederland en hel Verenigd Koninkrijk) lijken deze maatregelen reeds een aantoonbaar positief effect te hebben gesorteerd, aangezien de werkloosheid er scherp is gedaald zonder dat de loonstijgingen sterk zijn versneld. en Frankrijk). Ten derde 76 3. 4. 3. Passende binnenlandse reactie op schommelingen van de invoerprijzen (iezien de grote openheid van de economieën van de lidstaten speelt de ontwikkeling van de invoerprijzen een belangrijke rol in de binnenlandse prijsvorming. Schommelingen van de invoerprijzen kunnen door verscheidene factoren worden veroorzaakt: fluctuaties van de internationale prijzen en de waarde van de wisselkoers, de geografische samenstelling van de invoer, de prijszetting door buitenlandse leveranciers en de ontwikkeling van de binnenlandse vraag. Mettertijd werken veranderingen in de invoerprijzen onvermijdelijk minstens gedeeltelijk door in de uiteindelijke prijzen voor de consument. De mate waarin deze veranderingen doorwerken, is afhankelijk van de heersende economische situalie, de koers van het macro-economische beleid en de structuur van de economie. Om de inflatie-ontwikkeling en de duurzaamheid daarvan in een gegeven land te beoordelen, is het van belang na te gaan of externe druk op de prijzen tot prijsstijgingen van binnenlandse oorsprong heeft geleid. toe zijn In acht van de 14 lidstaten met inflatiepercentages die de onder zich bevinden referentiewaarde België, (namelijk Duitsland, Denemarken, Luxemburg, Frankrijk, en Nederland, Oostenrijk Finland), de invoerprijzen in de periode 1994-19% in het algemeen Deze traag gestegen. ontwikkeling was te schrijven aan het feit dat de internationale grondstoffen- prijzen het van deze grootste deel periode een matige toename hebben vertoond, alsook aan de kracht van de valuta's van de acht genoemde landen. In landen 1997 werden deze (met van uitzondering Luxemburg, Oostenrijk en Finland) met aanzienlijk sneller stijgende invoerprijzen geconfronteerd doordat de Amerikaanse dollar gedurende echter Tabcl 3. 5 Invoerprijzen (procentuele verandering van de dcflator van de gocderen- en diensleninvoer, in nationale munteenheid 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1? DK 1) EE E l; IRE 1 1. Nl. A l» -2,6 -1,1 -1,4 7,8 6,5 -2,5 4,4 12,1 1,6 -2,3 0,7 4,8 0,9 0,7 0,5 5,6 5,7 1,7 2,8 4,9 6,4 0,1 0,8 4,8 1,0 1,0 0,6 6,6 4,2 1,3 4,2 12,1 0,8 0,9 1,0 3,4 2,0 0,8 0,7 3,8 2,4 1,2 -0,7 -1,9 0,3 0,7 1,2 0,3 FIN S UK EUR * Economische prognoses, voorjaar 1998 8,7 14,5 8,5 3,0 -0,3 3,5 2,9 2,3 0,4 4,6 7,2 3,9 1,8 -4,9 0,4 0,5 Bron: Diensten van de Commissie 4,5 3,7 3,0 2. 7 4,1 2,1 0,3 -0,6 -0,1 3,1 0,7 IJ 1,6 2,0 -6,5 0,8 IJ 0,9 1. 2 7,4 1,9 0,8 3,7 El 2,4 E8 EO 1,5 E4 0,7 -2,3 0,8 sterk in waarde toenam ten opzichte van hun valuta's. 77 In Ierland lieten de invoerprijzen in 1994 en 1995 eveneens een al bij al gematigde toename zien. De waardevermeerdering van het Ierse pond leidde er evenwel toe dat de invoerprijzen in 1996 terugliepen en in 1997 ongewijzigd bleven, hetgeen de afgelopen twee jaar een matigend effect heeft gehad op de totale stijging van de consumptieprijzen. In de andere vijf lidstaten met inllaliepercenlages onder de referent ie waarde gingen de invoerprijzen aan hel begin van de tweede fase vrij sterk omhoog omdat de valuta's van de belrokken landen beduidend verzwakten. Dit verklaart tot op zekere hoogte waarom het desinllatieproccs in die jaren in sommige van deze landen (Spanje, Italië en Portugal) zo traag vorderde. In 1994 en 1995 stegen de invoerprijzen krachtig in Spanje en Italië. Ook in Portugal (1994) en in Zweden en het Verenigd Koninkrijk (1995) was de toename aanzienlijk. Anders dan bij eerdere scherpe koersdalingen van de munt, werkten de stijgingen van de invoerprijzen slechts in geringe mate door in de consumptieprijzen. Dat het effect op de binnenlandse inflatie beperkt bleef, kwam ten dele omdat de betrokken landen een periode van zwakke economische groei doormaakten, maar ook en vooral omdat zij een strikt monetair beleid voerden. Doordat de munteenheden van deze landen vervolgens opnieuw in waarde gingen stijgen, was in 1996 en 1997 sprake van traag toenemende of zelfs dalende invoerprijzen (behalve in Spanje in 1997), hetgeen de opwaartse druk op de binnenlandse prijzen temperde. Dit gold met name voor het Verenigd Koninkrijk, waar de krachtige appreciatie van het pond sterling in 1997 tot een sterke terugval van de invoerprijzen leidde. In (Srickcnland zijn de invoerprijzen gedurende de gehele tweede fase in een strak tempo teruggelopen en onder het toegenomen. Dit tempo is echter wel de hele tijd slijgingslempo van de consumptieprijzen gebleven. De aanvankelijk vrij trage tempodaling is in 1996 en 1997 versneld onder invloed van het "harde drachme"-beleid. 3. 5. De duurzaamheid van de prijsontwikkeling wordt versterkt door de EMU In de loop van de tweede fase van de EMU zijn alle lidstaten op Griekenland na, erin geslaagd lage en convergerende inflatiepercentages te verwezenlijken en/ofte handhaven. Hoewel conjuncturele factoren zoals de aanhoudende periode van zwakke economische activiteit, er onmiskenbaar toe hebben bijgedragen dat de opwaartse druk op kosten en prijzen verminderde, is de indrukwekkende prestatie op inflatiegebied eveneens in niet geringe mate aan een aantal structurele veranderingen te danken. Eerst en vooral is er de aanvaarding van prijsstabiliteit als een van de belangrijkste doelstellingen van het economische beleid in hel algemeen en de vastberaden afstemming van het economische beleid en vooral hel monetaire beleid op deze doelstelling. Dit proces werd geschraagd door de tendens tot het onafhankelijk maken van de nationale centrale banken. Ten tweede heeft de loonontwikkeling sterk tot het desinflatieproces bijgedragen. Het feit dat het stijgingstempo van prijzen, lonen en arbeidskosten per eenheid product gestaag is teruggelopen en zich vervolgens op een laag niveau heeft gehandhaafd, wijst erop dat bij de loonafspraken rekening wordt gehouden met het streven naar een lage inflatie, hetgeen op zijn beurt getuigt van de grotere geloofwaardigheid van een op stabiliteit gericht beleidskader. Dit proces werd eveneens in de hand gewerkt door belangrijke institutionele veranderingen in de loonvorming. 78 Hoewel deze structurele factoren laten vermoeden dal de huidige prijsontwikkeling een duurzaam karakter heeft, moet worden onderstreept dal de EMU -door de institutionele veranderingen en de nieuwe economische omgeving die ermee gepaard gaan - de op hel gebied van de prijsstabiliteit geboekte resultaten naar verwachting zal consolideren en versterken. Hel Verdrag waarborgt de onafhankelijkheid van de Europese centrale bank en belast deze met de duidelijke opdracht de prijsstabiliteit te handhaven. De Verdragsbepalingen ten aanzien van de overheidsfinanciën, zoals aangevuld door het stabiliteits- en groeipact, verzekeren dat het begrotingsbeleid consistent is met een situatie van lage inflatie. Binnen dit kader zal het op de eenheidsmunt gebaseerde stelsel borg staan voor een lage en beter voorspelbare inflatie. De toegenomen geloofwaardigheid van het streven naar prijsstabiliteit zal lage en stabiele inflatieverwachtingen in de hand werken en daardoor wellicht in een grotere loon- en kostendiscipline resulteren. Ook de stimulans tot het volhouden van de loondiscipline zal groter zijn, aangezien ongepaste loonstijgingen niet langer door het monetaire, budgettaire of wisselkoersbeleid kunnen worden opgevangen. Een snellere stijging van de lonen dan door de productiviteitsgroei in een gegeven land (of regio) wordt gerechtvaardigd, zou immers leiden tot een verslechtering van de investeringen, waardoor de concurrentiepositie en van het rendement van de aantrekkelijkheid van het land (of de regio) als productielocatie zou verminderen. Dit zou negatieve gevolgen hebben voor de uitvoer van hel land (of de regio), de investeerders afschrikken en de werkloosheid doen toenemen. Om de bovenbeschreven redenen zal de EMU wellicht bijdragen lol een houdbare loonontwikkeling die ruimte biedt voor hel scheppen van werkgelegenheid. Bovendien zal het risico van ingevoerde inflatie in de derde fase van de EMU naar alle waarschijnlijkheid afnemen. Ongeveer 65% van de totale EG-invoer is immers afkomstig van EG-landen. De invoering van de eenheidsmunt zal per definitie resulteren in de uitschakeling van de prijsschommelingen van de intracommunautaire invoer die door onderlinge fluctuaties van de wisselkoersen van de valuta's van de EMU-deelnemers worden veroorzaakt, terwijl de naar verwachting in de Gemeenschap heersende prijsstabiliteit sterke prijsverhogingen van de in de afzonderlijke lidstaten zou moeten voorkomen. intracommunautaire invoer De invoer uil landen van buiten de EG zal nog steeds aan prijsschommelingen onderhevig zijn als gevolg van veranderende internationale grondstoffenprijzen en fluctuaties van de wisselkoers van de euro ten opzichte van andere valuta's en met name de Amerikaanse dollar. Daar de invoer van buiten de EG evenwel slechts 10% van het BBP van de Gemeenschap uitmaakt, zouden beide genoemde factoren al ernstige fluctuaties moeten ondergaan om de binnenlandse prijzen van de lidstaten op ingrijpende wijze te beïnvloeden. Wanneer bovendien in de toekomst een groter deel van de invoer in euro wordt gefactureerd, zal de inflatie-ontwikkeling in de euro-zone naar verwachting minder nadeel ondervinden van eventuele koersschommelingen van andere valuta's en met name de Amerikaanse dollar. 79 Bijlage: Het geharmoniseerd indexcijfer van de consumptieprijzen (GICP) 1. Redenen voor de opstelling van het GICP5 I Iet GICP werd ontwikkeld om aan twee uit het EMU-proces voortvloeiende vereisten te voldoen. Ten eerste bepaalt het Verdrag en met name Protocol nr. 6, dat de inflatie moet worden gemeten aan de hand van i) een indexcijfer van de consumptieprijzen, dat ii) vergelijkbaar is tussen de lidstaten, maar toch rekening houdt met de verschillen in de nationale definities. Ten tweede wordt het monetaire beleid per definitie op het niveau van het EMU-gebied gevoerd. Dit vereist eenvormige indicatoren voor alle lidstaten, die niet alleen moeten kunnen dienen om vergelijkingen te maken, maar ook om geaggregeerde indicatoren op EMU-niveau te produceren. Een van de belangrijkste van deze indicatoren is zonder twijfel een betrouwbaar en vergelijkbaar indexcijfer van de consumptieprijzen. 2. Aan de opstelling van de GICP's ten grondslag liggende basisbegrippen Aan de bovenbeschreven bepalingen van het Verdrag werd voldaan door GICP's in te voeren die voorzover mogelijk op nationale ICP's zijn gebaseerd. Ten eerste heeft het nieuwe indexcijfer ten doel veranderingen in de consumptieprijzen te meten. Dit houdt in dat hel betrekking heeft op de ontwikkeling over langere tijd van de werkelijke prijzen van goederen en diensten waarmee de consumenten op het economisch gebied te maken krijgen. I Iet begrip dat voor de afbakening van het toepassingsgebied van het GICP werd gehanteerd, kan bijgevolg worden gedefinieerd als "monetaire consumptieve bestedingen van de huishoudens". Dit omvat alle monetaire transacties die de huishoudens met betrekking tot goederen en diensten hebben verricht voor de rechtstreekse bevrediging van de behoeften en wensen van de consumenten. Niet-monetaire transacties zijn transacties die geen overdracht van contant geld of van in geld luidende activa of passiva behelzen. Ten tweede zijn de GICP's vergelijkbaar. Deze vergelijkbaarheid werd in de verordening van de Raad inzake GICP's als volgt gedefinieerd: "GICP's zijn vergelijkbaar wanneer zij uitsluitend nationale verschillen in prijs of consumptiepatronen weergeven". Dit betekent dat GICP's bij hun definitie en vaststelling op vergelijkbare begrippen, methoden en procedures zijn gebaseerd. Momenteel vormen de GICP's de beste statistische basis voor vergelijkingen van inflatiepercentages tussen de lidstaten. De/e bijlage is een korte samenvatting van het door de Commissie (Eurostat) opgestelde in de "Voortgangsverslag over de harmonisatie van de indexcijfers van de consumptieprijzen Europese Unie". In het verslag worden alle aspecten in verband met de GICP's op gedetailleerde wijze behandeld. 80 De verordeningen van de Commissie waarbij de gedetailleerde regels voor de opstelling van de (JICP's ten uilvoer worden gelegd, zijn voorzover mogelijk gebaseerd op de beste van de thans gangbare procedures met inachtneming van de wettelijke en institutionele omstandigheden in de lidstaten". De algemene aanpak van de uitvoeringsverordeningen kan worden gekenmerkt dooi de leun "minimumnormen", en wel in dubbele zin: enerzijds heeft de uitbanning van erkende slechte procedures niel alleen lol gevolg dal er convergentie op hel punt van goede procedures ontslaat, maar ook dal hel niveau van de normen in hel algemeen omhoog gaat, en anderzijds specificeren de verordeningen in het algemeen de output en niet de input. Ze geven aan wat nodig is, maar niet hoe de vereiste gegevens moeten worden verkregen. Dit wordt overgelaten aan de lidstaten, soms in overleg met de Commissie (Eurostat). Aangezien de prijsontwikkeling over een periode van één jaar diende te worden beoordeeld, werd de lidstaten verzocht retrospectieve gegevens te verstrekken die teruggingen tot januari 1995. Al deze regels zijn formeel vastgelegd in een reeks verordeningen van de Commissie tot uitvoering van Verordening (EG) nr. 2494/95 van de Raad^. 3. Belangrijkste gebieden waarop de harmonisatie betrekking heeft Van meet af aan was duidelijk dat hel harmonisatieproecs bij het van start gaan van de EMU in januari 1999 nog niet voltooid zou zijn. Daarom werd als tussentijdse doelstelling gekozen voor hel concentreren van de werkzaamheden op de essentiële gebieden die absoluut moesten worden geharmoniseerd om tol de male van vergelijkbaarheid te komen die de Verdragsbepalingen voorschrijven. Hel gaat om de volgende gebieden, waarvan de harmonisatievereisten in de verordeningen van de Commissie zijn vastgesteld: • een gemeenschappelijk pakket en een gemeenschappelijke classificatie (COICOP/GICP) van goederen en diensten; voor ervoor moeten steekproeven, zorgen • minimumnormen dat die de prijzensteekproeven voldoende representatief zijn; • minimumnormen voor de behandeling van de prijzen; toepassing van vergelijkbare formules voor de berekening van de prijsveranderingen; • • minimumnormen voor aanpassingen wegens kwaliteitswijziging, zodat voldoende rekening wordt gehouden met wijzigingen in de kwaliteit van de gekochte goederen en diensten; tijdige opneming van onlangs belangrijk geworden goederen en diensten in de (JICP's; • • minimumnormen voor de kwaliteit van de gewichten teneinde de verschillen te beperken die samenhangen mei afwijkingen in de frequentie van de bijwerkingen. Deze verordeningen werden opgesteld door een werkgroep van vertegenwoordigers van de nationale bureaus voor de statistiek en van de belangrijkste gebruikers (centrale banken, EMI), onder het voorzitterschap van de Commissie (Eurostat). De bepalingen van de verordening van de Raad werden nader uitgewerkt in drie verordeningen van de Commissie: • Verordening (EG)nr. 1749/96 van de Commissie inzake initiële maatregelen tot uitvoering van Verordening (EG) nr. 2494/95 van de Raad inzake GICP's. • Verordening (EG) nr. 2214/96 van de Commissie inzake indiening en verspreiding van subindexcijfers van het GICP. • Verordening (EG) nr. 2454/97 van de Commissie houdende vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing van Verordening (EG) nr. 2494/95 van de Raad met betrekking tot minimumnormen voor de kwaliteit van GICP-wegingen. 81 van (MCBH) De uiteindelijke doelstelling is de volledige monetaire consumptieve bestedingen van de huishoudens te bestrijken. Aangezien het niet haalbaar was alle technische problemen op te lossen voordat hel besluit over de deelnemers aan de EMU werd genomen, was tussentijdse de een doelstellingen dat alle GICP's ten minste dezelfde categorieën van goederen en diensten dienden te omvatten en dat deze dekking zo ruim mogelijk moest zijn. De gewichten die aan elke categorie van goederen en diensten worden toegekend, verschillen van land land naar gelang van de tot relatieve de omvang bestedingen van de consumenten aan elk goed of elke dienst in elk land. Zoals blijkt uit tabel 3. 6 is in de meeste lidstaten momenteel sprake van een hoge reeds dekking in van het GICP procenten van de MCBH. In de tabel wordt de huidige dekking van de volledige MCBH door het GICP vergeleken met de dekking door het nationale ICP. van Tabel 3. 6 Vergelijking tussen de dekking van de geharmoniseerde en de nationale indcxcijfers van de consumpticprijzen (dekking van de M C l il 1, approximatieve gevviehten in %o op jaarbasis, 1996)») Initiële dekking v a n h e K i KT vanaf jan. 97 Uitgaven bestreken door: MCIJII, maarniet door K'l» K'l'. maarniet d o o r M C m i "1 1) l)K 1) II l< !• IKI 1 L" NL A P UN S UK 952 903 «53 875 «54 847 n. b. 973 725 886 960 943 930 896 917 0 82 2 69 0 87 n. b. 0 275 84 132 0 0 0 124 II 114 114 0 5 0 n. b. 48 0 173 86 77 0 165 96 MC'1111: Monetaire consumptieve bestedingen van de huishoudens De referentie-uitgaven zijn de monetaire consumptieve bestedingen van de huishoudens die vanaf december 1999 onder het ( i l (T moeten vallen. Hiervan is het gewicht op 1. 000 gesteld. Hij de gewichten gaat het om ruwe schattingen die betrekking hebben op het gemiddelde prijsniveau van 1996. Meestal gaal hel om huurwaarden, hypotheekrente en kansspelen. Voor 1. uxemburg is het (ilC'l» gelijk aan het K T. Ikon: Diensten van de Commissie Afgezien van de uitbreiding van de initiële GICP-dekking tot de volledige MCBH, zal in de nabije toekomst andere methodologisch aspect van de GICP's worden geharmoniseerd, namelijk de geografische dekking en de dekking wat de populatie betreft. nog een 82 4. Geaggregeerde indexcijfers gebaseerd op de GICP's De (iICP's dienen -en zullen blijven dienen- voor de constructie van diverse geaggregeerde indexcijfers op Europees niveau. i) liet Europees indexcijfer van de consumptieprijzen (EICP) wordt berekend als gewogen gemiddelde van de GICP's van de 15 lidstaten. Het gaat om een jaarlijks kettingindexcijfer waarbij de gewichten van de landen ieder jaar kunnen veranderen. Het gewicht van een lidstaat is het aandeel van de consumptieve bestedingen van zijn huishoudens in het EU-totaal. De waarde van de consumptieve bestedingen in nationale valuta wordl omgerekend in koopkrachtstandaard (KKS) met behulp van de koopkrachtparileiten van de consumptie. ii) Het indexcijfer van de consumptieprijzen voor de Europese Economische Ruimte (EERICP) wordt op dezelfde wijze berekend, maar dan voor de EU-lidstaten plus IJsland en Noorwegen. iii) Het toekomstige indexcijfer van de consumptieprijzen voor de Europese monetaire unie (MUICP) zal worden berekend als gewogen gemiddelde van de GICP's van de lidstaten die aan de monetaire unie deelnemen. Het zal gaan om een jaarlijks kettingindexcijfer waarbij de gewichten vàn de landen ieder jaar kunnen veranderen. Het gewicht van een land zal het aandeel zijn van de consumptieve in het EMU-totaal. De waarde van de bestedingen van zijn huishoudens consumptieve bestedingen in nationale valuta zal worden omgerekend met behulp van de omrekeningskoersen die zullen worden bekendgemaakt op het moment dat wordl besloten welke lidstaten de eenheidsmunt zullen aannemen. Vanaf januari 1999 zal deze waarde in euro worden omgerekend. De Commissie (Eurostat) zal het MUICP voor het eerst publiceren in mei 1998, juist nadat de beslissing over de deelnemende landen is gevallen. De tijdreeksen voor het MUICP zullen teruggaan tot januari 1995. 83 5. Cijfermatige vergelijking tussen GICP's en ICP's reeds is aangegeven, bestaan er Zoals verschillen tussen de GICP's en de nationale ICP's als gevolg van uiteenlopende begrippen, methoden, definities en procedures. Het feit alleen al dat de verschillen tussen de met behulp van de GICP's en de met behulp van de ICP's verkregen resultaten in de diverse landen zowel qua teken als qua omvang uiteenlopen, geeft aan hoezeer de methodiek die aan de nationale ICP's ten grondslag ligt van lidstaat tot lidstaat verschilt. In de meeste lidstaten lopen beide indexcijfers niet ver uiteen. Uit tabel 3. 7 blijkt dat de cijfermatige afwijking voor 1997 zich beweegt in de orde van grootte van ±0,1 procentpunt voor acht lidstaten en in de orde van grootte van ±0,3 procentpunt voor vier andere lidstaten. Alleen in Zweden en het Verenigd Koninkrijk bedraagt de afwijking ongeveer 1 procentpunt (maar met tegengesteld teken). Dit is het gevolg van aanzienlijke verschillen in dekking is de hypotheekrente in het ICP opgenomen) en in methodiek voor het Verenigd Koninkrijk. (in beide landen Tabel 3. 7 Verschillen tussen de GICP's en de ICP's in 1997 (procentuele verandering) GICP ICP Verschil GICP-ICP B DK D EL E F IRL I L NL A P FIN S UK EUR 1,5 1,9 1,5 5,4 1,9 1,3 1,2 1,9 1,4 1,9 1,2 1,9 1,2 1,8 1,8 1,7 1,6 2,2 1,8 5,5 2,0 1,2 1,5 2,0 1,4 2,3 1,3 2,2 1,2 1,0 3,1 2,0 -0,1 -0,3 -0,3 -0,1 -0,1 0,1 -0,3 -0,1 0,0 -0,4 -0,1 -0,3 0,0 0,8 -1,3 -0,3 Bron: Diensten van de Commissie 84 4. BEGROTINGSSITUATIE VAN DE OVERHEID 4. 1. Procedure bij buitensporige tekorten Overeenkomstig arlikcl 109. 1, lid I, Iwecdc streepje, blijkt hel houdbare karakter van de situatie van de overheidsfinanciën van een lidstaat ". uil een begrotingssituatie van de overheid zonder een buitensporig tekort als bedoeld in artikel 104 C, lid 6". Voorts is in artikel 2 van Protocol nr. 6 betreffende de convergentiecriteria het volgende bepaald: "Het in artikel 109 J, lid 2, tweede streepje, van het Verdrag bedoelde criterium inzake de begrolingssilualie van de overheid, houdt in dal ten aanzien van de lidstaat op het tijdstip van het onderzoek geen Raadsbesluit krachtens artikel 104 C, lid 6, van het Verdrag is genomen, waarin wordt vastgesteld dat er in de betrokken lidstaat een buitensporig tekort bestaat". De beoordeling van de begrotingsconvergentie hangt derhalve rechtstreeks samen met de in artikel 104C van het Verdrag bedoelde procedure bij buitensporige tekorten. De belangrijkste aspecten van deze procedure in de tweede fase van de EMU worden beschreven in hel kader over de "Procedure bij buitensporige tekorten". Indien een lidstaat niet aan beide of aan één van beide criteria (overheidstekort en -schuld) voldoet, kan dit na het volgen van de verschillende stappen van de procedure leiden lol een besluit van de Raad betreffende het bestaan van een buitensporig tekort. Wanneer een lidstaat naar het oordeel van de Raad het buitensporige tekort heeft gecorrigeerd, trekt de Raad op aanbeveling van de Commissie zijn eerder genomen besluit in. Sinds de relevante bepalingen van artikel 104 C en van het bijbehorende Protocol nr. 5 aan het begin van de tweede fase van de EMU in januari 1994 in werking zijn getreden, hebben de Commissie en de Raad de procedure bij buitensporige tekorten jaarlijks ten uitvoer gelegd. Elk jaar zijn de verschillende stappen van de procedure doorlopen, nadat de lidstaten overeenkomstig Verordening (EG) nr. 3605/93 van de Raad in maart gegevens over hun begrotingssituatie hadden verstrekt. 85 Kader: Procedure bij buitensporige tekorten De procedure bij buitensporige tekorten, die in artikel 104C van het Verdrag en het bijbehorende Protocol nr. 5 wordt omschreven, bepaalt welke stappen moeten worden ondernomen om te komen lot cen besluit van de Raad waarin wordt vastgesteld dat een buitensporig tekort bestaai. Artikel 104 C, lid 2, verlangt van de Commissie dat deze toeziet op de ontwikkeling van de begrotingssituatie en de omvang van de overheidsschuld in de lidstaten, teneinde aanzienlijke tekortkomingen vast te stellen. Met name moet de Commissie op basis van de volgende twee criteria nagaan of de hand wordt gehouden aan de begrotingsdiscipline: "a) of de verhouding tussen hel voorziene of feitelijke overheidstekort en het bruto binnenlands product een bepaalde referentiewaarde (in het Protocol vastgesteld op 3%) overschrijd/, tenzij: - hetzij de verhouding in aanzienlijke male en voortdurend is afgenomen en een niveau heeft bereikt dat de referentiewaarde benadert; - hetzij de overschrijding van de referentiewaarde slechts van uitzonderlijke en tijdelijke aard is en de verhouding dicht bij de referentiewaarde blijft; b) of de verhouding tussen de overheidsschuld en het bruto binnenlands product een (in het Protocol vastgesteld op 60%) overschrijdt, bepaalde referentiewaarde tenzij de verhouding in voldoende male afneemt en de referentiewaarde in een bevredigend tempo benadert ". Indien een lidstaat niet voldoet aan beide of aan één van beide criteria, moet de Commissie een verslag opstellen. In het verslag wordt er tevens rekening mee gehouden of het overheidstekort groter is dan de investeringsuitgaven van de overheid en worden alle andere relevante factoren in aanmerking genomen, met inbegrip van de economische en budgettaire situatie van de lidstaat op middellange termijn (lid 3). De volgende stappen in de procedure beslaan eruit dat het Monetair Comité een advies uitbrengt over het verslag van de Commissie (lid 4); dat de Commissie, indien zij van oordeel is dat er in een lidstaat een buitensporig tekort bestaat, advies uitbrengt aan de Raad (lid 5); en dat de Raad, na een algehele evaluatie te hebben gemaakt, besluit of er al dan niet een buitensporig tekort bestaat (lid 6). Vervolgens richt de Raad aanbevelingen tot de lidstaat waarvoor is vastgesteld dat een buitensporig tekort bestaat, om te bereiken dat deze situatie binnen een bepaalde periode wordt verholpen; deze aanbevelingen worden niet openbaar gemaakt (lid 7). Daarna kan de Raad, indien hij vaststelt dat binnen de voorgeschreven periode geen effectief gevolg aan zijn aanbevelingen is gegeven, besluiten zijn aanbevelingen openbaar te maken (lid 8). Als de Raad van oordeel is dat het buitensporige tekort in de betrokken lidstaat gecorrigeerd is, trekt hij zijn besluit in (lid 12). De bepalingen van artikel 104 C, leden 9 en 11 (die lot sancties kunnen leiden), zijn tijdens de tweede fase van de EMU niet van toepassing. Bovendien behoeven de lidstaten er in de tweede fase alleen maar naar te streven buitensporige tekorten te voorkomen (artikel 109 E, lid 4), want de in artikel 104 C, lid 1, opgenomen verplichting {"de lidstaten vermijden buitensporige tekorten ") geldt pas vanaf het begin van de derde fase. 86 Tijdens de tweede fase van de EMU zijn door alle betrokken partijen aanzienlijke inspanningen geleverd om de kwaliteit en vergelijkbaarheid van de gegevens over de begrotingssituaties van de lidstaten te verbeteren. Zo heeft met name Eurostat, na overleg met de nationale bureaus voor de statistiek, een aantal voorschriften uitgevaardigd over de wijze waarop bepaalde transacties in de overheidsrekeningen moeten worden behandeld om tot een gemeenschappelijke en geharmoniseerde interpretatie te komen van de boekhoudkundige regels van het ESER-1979 voor de opstelling van de gegevens over het tekort en de schuld. Dit heeft ertoe geleid dat thans in alle lidstaten vergelijkbare tijdreeksen met betrekking lot de begrotingssituatie worden geproduceerd. De analyse in dit verslag is op deze gegevens gebaseerd. Doordat Eurostat de door de lidstaten verstrekte gegevens nauwgezet controleert, komen geen gevallen voor waarin de boekhoudkundige behandeling niet met de in overeenstemming is. De statistische herzieningen waartoe de lidstaten zijn overgegaan om zich naar de regels van het ESER-1979 en de voorschriften van Eurostat te voegen, hebben in sommige gevallen lot niet geringe bijstellingen met terugwerkende kracht van eerder gepubliceerde gegevens geleid, hetgeen in zowel op- als neerwaartse herzieningen van de gegevens over het tekort en de schuld heeft geresulteerd. In de bijlage "Begrotingstoezicht en vergelijkbaarheid van de gegevens" wordt nader op deze ontwikkelingen ingegaan. regels van het ESER-1979 Toen de procedure bij buitensporige tekorten in 1994 voor het eerst werd toegepast, heeft de Raad krachtens artikel 104 C, lid 6, besloten1 dat in 10 van de destijds 12 lidstaten een buitensporig tekort bestond. Alleen ten aanzien van Ierland en Luxemburg werd een dergelijk besluit niet genomen. Voor deze twee landen had de Commissie de procedure zelfs niet eens ingeleid. In Ierland was het overheidstekort lager dan de referentiewaarde van 3% van het BBP; de schuldquote van de overheid was weliswaar hoger dan de referentiewaarde van 60% van het BBP, maar was reeds sterk gedaald. In Luxemburg was sprake van een overschot op de overheidsbegroting en bewoog de schuldquote zich ver onder de referentiewaarde. Van de overige 10 lidstaten werd vastgesteld dat zij niet aan beide of aan één van beide criteria (overheidstekort en -schuld) voldeden. In 1995 werd de procedure voor de eerste maal toegepast op de drie nieuwe lidstaten (Oostenrijk, Finland en Zweden). De Raad besloot2 dat in alle drie een buitensporig tekort bestond. Tegelijkertijd besloot de Raad3 op grond van artikel 104 C, lid 12, de beschikking ten aanzien van Duitsland in te trekken: het Duitse overheidstekort was in 1994 onder de referentiewaarde uitgekomen en destijds werd verwacht dat het ook in 1995 daaronder zou blijven; ook de schuldquote van de overheid bedroeg minder dan de referentiewaarde. 1 2 3 Beschikkingen van de Raad van 26 september 1994. Beschikkingen van de Raad van 10 juli 1995. Beschikking van de Raad van 10 juli 1995. 87 Bij de toepassing van de procedure in 1996 heeft de Raad een nieuw besluit4 genomen betreffende het bestaan van een buitensporig tekort in Duitsland, nadat was gebleken dat het Duitse overheidstekort in 1995 de referentiewaarde had overschreden en naar verwachting ook in 1996 daarboven zou blijven. Hoewel ook de Duitse schuldquote fors toenam, bleef zij in 1995 lager dan de referentiewaarde van 60% van het BBP. Voorts besloot de Raad' het besluit ten aanzien van Denemarken in te trekken: het Deense overheidstekort was in 1995 teruggevallen tol ver onder de referentiewaarde en de verwachting was dal hel zich in 1996 op een laag peil zou handhaven; de schuldquote van de overheid was weliswaar hoger dan de referentiewaarde, maar was in 1994 en 1995 scherp gedaald. Bij de toepassing van de procedure in 1997 heeft de Raad besloten6 zijn besluiten ten aanzien van Nederland en Finland in te trekken. Het Nederlandse overheidstekort daalde in 1996 immers tot onder de referentiewaarde en de verwachting was dat het in 1997 verder zou teruglopen; de schuldquote van de overheid was weliswaar hoger dan de referentiewaarde, maar was in 1994 en 1996 afgenomen na in 1993 een hoogtepunt te hebben bereikt. Destijds werd aangenomen dat het Finse overheidstekort in 1996 onder de referentiewaarde was gezakt7 en in 1997 vermoedelijk verder zou afnemen; de schuldquote van de overheid bleef onder de referentiewaarde. Rekening houdend met de in 1997 en tijdens de voorgaande jaren genomen besluiten, geldt derhalve voor vijf lidstaten (Denemarken, Ierland, Luxemburg, Nederland en Finland) voor het ogenblik geen besluit betreffende het bestaan van een buitensporig tekort. Voor de overige 10 lidstaten is momenteel wel nog steeds een besluit van kracht waarin wordt vastgesteld dat er sprake is van een buitensporig tekort. Zoals Verordening (EG) nr. 3605/93 van de Raad voorschrijft, hebben de lidstaten vóór begin maart 1998 de Commissie8 gegevens over zowel het overheidstekort en de overheidsschuld als het nominale BBP verstrekt. Eurostat heeft bevestigd dat deze gegevens in overeenstemming zijn met de regels van het ESER-1979 en met de Eurostat- voorschriften. 4 5 6 7 x Beschikking van de Raad van 27 juni 1996 (96/421/EG); PB L 172 van 11. 7. 1996, blz. 26. Beschikking van de Raad van 27 juni 1996 (96/420/EG); PB L 172 van 11. 7. 1996, blz. 25. Beschikkingen van de Raad van 30 juni 1997 (97/416/EG en 97/417/EG); PB L 177 van 5. 7. 1997, blz. 23 en blz. 24. In de in september 1997 door Finland medegedeelde gegevens was de raming met betrekking tot het overheidstekort in 1996 opwaarts bijgesteld tot 3,1% van het BBP (van 2,6% in de in maart 1997 medegedeelde gegevens). Het herziene resultaat voor 1996 was evenwel nog steeds aanzienlijk minder dan het in 1995 opgetekende tekort van 5% van het BBP; voor 1997 werd een verdere daling tot ver onder 2% van het BBP verwacht. De Commissie heeft de procedure dan ook niet heropend. In artikel 4 van Protocol nr. 5 betreffende de procedure bij buitensporige tekorten is bepaald dat de voor de uitvoering van de procedure benodigde statistische gegevens door de Commissie moeten worden verstrekt. 88 De toepassing van de procedure bij buitensporige tekorten valt in 1998 samen met de beoordeling van de convergentie op grond van dit verslag. In de hiernavolgende delen van dit hoofdstuk worden de budgettaire ontwikkelingen in de lidstaten tijdens de tweede fase geanalyseerd. I Iet betreft met name de in 1997 behaalde resultaten en de in 1998 verwachte ontwikkelingen. Tevens wordt ingegaan op de verschillende aspecten die bepalend zijn voor het houdbare karakter van de overheidslinanciën. Vervolgens worden gedelailieerde gegevens verstrekt over iedere lidstaat waarvoor momenteel een besluit inzake een buitensporig tekort van kracht is en die erin geslaagd is het onevenwicht op zijn begroting te corrigeren. In het licht van deze analyse en van de gerealiseerde begrotingsaanpassing zal de Commissie, samen met dit verslag, tot de Raad gerichte aanbevelingen goedkeuren om de besluiten betreffende het bestaan van een buitensporig tekort voor negen andere lidstaten (België, Duitsland, Spanje, Frankrijk, Italië, Oostenrijk, Portugal, Zweden en het Verenigd Koninkrijk) in te trekken. Indien de Raad deze aanbevelingen opvolgt, zal voor 14 lidstaten (alle lidstaten op Griekenland na) geen besluit inzake een buitensporig tekort meer gelden, zodat deze allemaal dienen te worden beschouwd als lidstaten die aan het criterium betreffende de begrotingssituatie van de overheid voldoen. De begrotingscorrectie die tot dusver in Griekenland werd bewerkstelligd, wordt door de Commissie ontoereikend geacht om dit jaar de intrekking van het besluit inzake een buitensporig tekort aan te bevelen. In het kader van de toepassing van de procedure bij buitensporige tekorten in 1998 zal de Commissie in mei haar goedkeuring hechten aan een aanbeveling voor een nieuwe tot Griekenland gerichte aanbeveling van de Raad op grond van artikel 104C, lid 7, om te bereiken dat de situatie waarin een buitensporig tekort beslaat, wordt verholpen. 4. 2. Overzicht van de begrotingssituatie in de lidstaten I let krachtens het Verdrag vastgestelde convergentiecriterium met belrekking tot de begrotingssituatie van de overheid heeft in de lidstaten onbetwistbaar een waarachtig proces van begrotingsaanpassing op gang gebracht. De vastberadenheid waarmee de meeste regeringen sedert de aanvang van de tweede fase een op begrotingsaanpassing gericht beleid zijn gaan voeren, alsook de omvang van de verwezenlijkte aanpassingen, zijn vrij opmerkelijk. Ook al is het aanpassingsproces moeizaam verlopen en heeft het vooral naar het einde van de periode toe aan intensiteit gewonnen, toch betekent het een duidelijke breuk met het in het verleden waargenomen begrotingsgedrag en vormt het een belangrijke stap in de richting van begrotingsdiscipline in de lidstaten. In de lidstaten waar de overheidsfinanciën aan het begin van de tweede fase van de EMU het meest uit balans waren, is de aanpassing bijzonder groot geweest. 89 I Iel kan niet worden ontkend dat de verbetering van de overheidstekorten in de lidstaten in enige male kan worden toegeschreven aan het feit dat na de recessie van beginjaren negentig een economisch herstel is ingetreden, en aan het feit dat maatregelen werden genomen die slechts tijdelijk een gunstig effect op de begrotingssituatie hebben gesorteerd. Dit neemt evenwel niet weg dat de genoemde verbetering grotendeels terug te voeren is op het feit dat een aanvang werd gemaakt met hel voeren van een op begrotingsaanpassing gericht beleid. Bij succesvolle budgettaire beperkingen wordt het tekort voornamelijk teruggedrongen door de lopende primaire uitgaven te verminderen, terwijl bij tijdelijke aanpassingen veeleer gebruik wordt gemaakt van maatregelen zoals het verhogen van de belastingen of het terugschroeven van de kapitaaluitgaven. In de meeste lopende lidstaten zijn de aanpassingen gerealiseerd door de primaire overheidsuitgaven aanzienlijk te verminderen. Dit wijst er bijgevolg op dat deze aanpassingen doorgaans op een solide basis berusten en dus in de toekomst wellicht zullen worden bestendigd. De tot dusver verwezenlijkte begrotingsaanpassing moet in de volgende jaren een vervolg krijgen. De extra ruimte die de komende jaren ontstaat door de hogere economische groei en de verder dalende kosten van de schuldendicnst, mag geen aanleiding vormen om de aanpassingsinspanningen af te bouwen. Integendeel, deze gunstige omstandigheden bieden een unieke gelegenheid om de bestaande budgettaire onevenwichten verder te corrigeren. Met de begrotingsdoelstellingen die zij in hun convergentieprogramma's hebben vastgesteld, tonen de lidstaten aan dat zij vastbesloten zijn hun overheidstekorten en schuldquoten de volgende jaren verder te reduceren. Deze vastberadenheid werd kracht bijgezet door de goedkeuring van het stabiliteits- en groeipact op de Europese Raad van Amsterdam in juni 19979. Krachtens het pact moeten de lidstaten als begrotingsdoelstelling op middellange termijn een begrotingssituatie nastreven die "vrijwel in evenwicht is of een overschot vertoont". Door hun aanpassingsinspanningen de komende jaren voort te zetten, zullen de lidstaten ervoor zorgen dat hun overheidsfinanciën beter bestand zijn tegen de budgettaire gevolgen van eventueel tegenvallende economische ontwikkelingen. I let stabiliteits- en groeipact bestaat uit de volgende delen: - Resolutie van de Europese Raad betreffende het stabiliteits- en groeipact van 17 juni 1997 (97/C 236/01 ); PB C 236 van 2. 8. 1997, blz. I ; Verordening (EG) nr. 1466/97 van de Raad van 7 juli 1997 over versterking van het toezicht op begrotingssituaties en het toezicht op en de coördinatie van het economisch beleid; PB L 209 van 2. 8. 1997, blz. I; Verordening (EG) nr. 1467/97 van 7 juli van de Raad over de bespoediging en verduidelijking van de procedure bij buitensporige tekorten; PB E 209 van 2. 8. 1997, blz. 6. 90 4. 2. 1. Overheidstekort Wanneer het overheidstekort de referentiewaarde van 3% van het BBP in zowel het "feitelijke" jaar (1997 bij dit onderzoek) als hel "voorziene" jaar (1998) niet overschrijdt, is zonder meer duidelijk dal aan hel criterium voor hel overheidstekort is voldaan. Aan dil criterium kan eveneens zijn voldaan wanneer de verhouding tussen hel tekort en het BBP hoger is dan de referentiewaarde, op voorwaarde dat overeenkomstig artikel 104 C, lid 2, onder a): hetzij de verhouding in aanzienlijke mate en voortdurend is afgenomen en een niveau heeft bereikt dat de referentiewaarde benadert; hetzij de overschrijding van de referentiewaarde slechts van uitzonderlijke en lijdelijke aard is en de verhouding dicht bij de referentiewaarde blijft ". Voor alle lidstaten ten aanzien waarvan nooit een besluit betreffende het bestaan van een buitensporige tekort is genomen of waarvoor dergelijke besluiten zijn ingetrokken, zijn bij eerdere toepassingen van de procedure bij buitensporige tekorten zowel de "feitelijke" als de "voorziene" tekorten in de desbetreffende jaren steeds onder de referentiewaarde uitgekomen. Als in een bepaald jaar aan het criterium voor hel overheidstekort wordt voldaan, moet deze prestalie in de volgende jaren worden herhaald, liet is immers niet voldoende de inspanningen op hel gebied van de begrolingsaanpassing zodanig te concentreren dat slechts één jaar aan dit criterium wordt voldaan en vervolgens het begrotingsbeleid eventueel opnieuw te verruimen waardoor de budgettaire onevenwichten weer toenemen. Om die reden worden in het kader van de procedure bij buitensporige tekorten de "feitelijke" en "voorziene" tekorten onderzocht. Vandaar dat in het voorliggende verslag niet alleen de in 1997 gerealiseerde begrotingsresultaten worden bekeken, maar ook de voor 1998 verwachte begrotingsresultaten worden bestudeerd, waarbij wordt uitgegaan van prognoses van de diensten van de Commissie. Daar in de procedure bij buitensporige tekorten eveneens wordt verwezen naar de omvang en het tempo van de verbetering van de begrotingssituatie van de lidstaten, wordt in dit verslag ook aandacht geschonken aan deze aspecten van het proces van begrotingsaanpassing dat in de meeste lidstaten heeft plaatsgevonden. 91 Ierland met In 1997 waren er drie lidstaten en (Denemarken, Luxemburg) een overheidsoverschot, vier lidstaten (Nederland, Finland, Zweden en het Verenigd Koninkrijk) met een overheidstekort van minder dan 2,0% van het BBP en nog eens zeven lidstaten (België, Duitsland, Spanje, Frankrijk, Italië, Oostenrijk en Portugal) met een tekort tussen 2,0 en 3,0% van het BBP10. In Griekenland bedroeg het tekort in 1997 4,0% van het BBP. In 1997 was het overheidssaldo derhalve in 14 lidstaten beter dan of gelijk aan de voor het overheidstekort vastgestelde referentiewaarde van 3% van het BBP (zie tabel 4. 1). Tabel 4. 1 Overheidsoverschot of -tekort (Vorderingenoverschot (+) of-tekort (-) van de totale overheid, in % van het BBP) 1993 -7,1 -2,8 -3,2 -13,8 -6,9 -5,8 -2,7 -9,5 1,7 -3,2 -4,2 -6,1 1994 -4,9 -2,8 -2,4 -10,0 -6,3 -5,8 -1,7 -9,2 2,8 -3,8 -5,0 -6,0 1995 -3,9 -2,4 -3,3 -10,3 -7,3 -4,9 -2,2 -7,7 1,9 -4,0 -5,2 -5,7 1996 -3,2 1997 -2,1 1998* -1,7 -0,7 -3,4 -7,5 -4,6 -4,1 -0,4 -6,7 2,5 -2,3 -4,0 -3,2 0,7 -2,7 -4,0 -2,6 -3,0 0,9 -2,7 1,7 -1,4 -2,5 -2,5 1,1 -2,5 -2,2 -2,2 -2,9 1,1 -2,5 1,0 -1,6 -2,3 -2,2 B DK D EL E F IRL I L NL A P FIN S UK EUR -8,0 -12,2 -7,9 -6,1 -6,4 -10,3 -6,8 -5,4 -4,7 -6,9 -5,5 -5,0 -3,3 -3,5 -4,8 -4,2 -0,9 -0,8 -1,9 -2,4 0,3 0,5 -0,6 -1,9 Bron: Diensten van de Commissie * Economische prognoses, voorjaar 1998 De lidstaten hebben de Commissie ook hun voor 1998 voorziene tekorten medegedeeld. De diensten van de Commissie hebben in hun prognoses voor 1998 (die eveneens in tabel 4. 1 zijn opgenomen) met deze gegevens rekening gehouden. In verscheidene gevallen hebben de lidstaten voor 1998 de streefcijfers voor het tekort opgegeven die zij aanvankelijk in het najaar van 1997 in hun ontwerp-begrotingen hadden opgenomen. De verschillen tussen de door de lidstaten medegedeelde gegevens voor 1998 en de hier gehanteerde prognoses kunnen worden verklaard doordat de diensten van de Commissie in hun prognoses recentere informatie hebben verwerkt die met name betrekking had op de in 1997 gerealiseerde tekorten en de recente groei-ontwikkelingen. Verwacht wordt dat de overheidstekorten in 1998 in alle lidstaten met een tekort verder zullen afnemen behalve in Nederland. Het tekort in Zweden en Finland zal in 1998 vermoedelijk omslaan in een overschot. Wat de drie lidstaten betreft die in 1997 reeds een overschot lieten optekenen, wordt ervan uitgegaan dat het overschot zal toenemen in Denemarken en Ierland, maar wellicht enigszins zal teruglopen in Luxemburg. De verwachting is dat in 1998 geen van de 15 lidstaten een overheidstekort zal boeken dat hoger is dan de referentiewaarde van 3% van het BBP. 10 Er zij op gewezen dat artikel 1 van Protocol nr. 5 betreffende de procedure bij buitensporige tekorten de referentiewaarde voor de verhouding tussen het overheidstekort en het BBP vaststelt op 3%, zonder een cijfer na de komma te specificeren. Bij de bovenstaande analyse wordt gebruik gemaakt van gegevens met één cijfer na de komma. 92 De meeste lidstaten hebben hun begrotingssituatie sinds de aanvang van de tweede fase van de EMU aanzienlijk weten te verbeteren. De uitgangsposities liepen van lidstaat tot lidstaat echter sterk uiteen: terwijl de meeste landen in 1993 met stijgende overheidstekorten werden geconfronteerd onder invloed van de recessie en vaak ook omdat in de voorbije jaren een ongepast begrotingsbeleid was gevoerd, hadden andere landen tijdens de voorgaande jaren reeds op hun begrotingen bezuinigd en dus een gunstiger uitgangspositie verworven. De omvang van de sinds 1993 beoogde en gerealiseerde aanpassing werd dus in aanzienlijke mate bepaald door de ernst van de budgettaire onevenwichten bij het van start gaan van de tweede fase van de EMU. in Zweden tekortreducties plaatsgevonden Het overheidstekort voor alle lidstaten samen is afgenomen van een piek van 6,1% van het BBP in 1993 tot 2,4% in 1997 en zal in 1998 naar verwachting Verder dalen tot 1,9% van het BBP. Wat de afzonderlijke lidstaten betreft, hebben tussen 1993 en 1997 bijzonder grote (ten belope van (9,8 procentpunten), Finland 11,4 procentpunten van het BBP), Griekenland (7,1 procentpunten) en Italië (6,8 procentpunten). Het tekort werd sterk teruggeschroefd in het Verenigd Koninkrijk (6,0 procentpunten), België (5,0 procentpunten), Spanje (4,3 procentpunten, of 4,7 procentpunten ten opzichte van het hoogste tekort in 1995), Portugal (3,6 procentpunten) en Frankrijk (2,8 procentpunten). In dezelfde periode werd het tekort ook verlaagd in Nederland (1,8 procentpunt, of 2,6 procentpunten ten opzichte van het hoogste tekort in 1995), Oostenrijk (1,7 procentpunt, of 2,7 procentpunten ten opzichte van het hoogste tekort eveneens in 1995) en Duitsland (0,5 procentpunt, of 0,7 procentpunt ten opzichte van het hoogste tekort in 1996). In Denemarken, waar het tekort volgens de huidige ramingen11 in 1993 onder de referentiewaarde is gebleven, is het overheidssaldo tussen dat jaar en 1997 met 3,5 procentpunten verbeterd. In Ierland, waar het tekort in 1993 eveneens reeds onder de referentiewaarde lag, is het overheidssaldo er met 3,6 procentpunten op vooruit gegaan. In Luxemburg heeft de overheid gedurende de gehele periode een begrotingsoverschot geboekt. 11 Volgens eerdere ramingen die beschikbaar waren toen de procedure bij buitensporige tekorten in 1994, 1995 en 1996 ten uitvoer werd gelegd, overschreed het Deense overheidstekort in 1993 en 1994 de referentiewaarde. Sedertdien werden de gegevens in overeenstemming gebracht met de boekhoudkundige regels van het ESER-1979 en met de Eurostat-voorschriften met betrekking tot deze regels. 93 Grafiek 4. 1 Overheidstekort (in % van het BBP) 13 - 12 - 11 -• Tekort • 1993 a 1994 o 1995 a 1996 • 1997 31998* B DK D EL IRL NL FM UK * Economische prognoses, voorjaar 1998 Bron: Diensten van de Commissie 94 4. 2. 2. Overheidsschuld Wanneer de schuldquote de referentiewaarde van 60% van het BBP niet overschrijdt, is duidelijk dat aan het schuldcritcrium is voldaan. Aan dit criterium kan eveneens zijn voldaan wanneer de verhouding tussen de overheidsschuld en het BBP hoger is dan de referentiewaarde, maar op grond van artikel 104 C, lid 2, onder b), wordt geoordeeld dat ". de verhouding in voldoende mate afneemt en de referentiewaarde in een bevredigend tempo benader f \ Bij de beoordeling van het criterium voor de overheidsschuld mag niet alleen worden uitgegaan van het verloop van de schuldquote, maar moet ook rekening worden gehouden met de onderliggende dynamiek ervan. Wanneer voortgaande tekortreducties en economische groei de belangrijkste drijvende krachten achter de daling van de schuldquote zijn geworden, kunnen landen met een hoge quote gedurende verscheidene jaren in staat blijken deze sterker terug te schroeven dan landen met een schuldquote die dicht in de buurt van de referentiewaarde van 60% van het BBP ligt. Bij identieke begrotingstekorten en nominale BBP-slijgingen is de reductie van de schuldquote immers groter wanneer het uitgangspunt van de quote hoog is dan wanneer de quote zich in de nabijheid van de referentiewaarde van 60% van het BBP bevindt. In de landen waar pas onlangs een daling van de schuldquote is ingezet, moeten de vooruitzichten voor verdere verlagingen ervan verzekerd zijn dankzij alsmaar afnemende overheidstekorten en krachtige economische groei. De verhouding tussen de bruto-schuld van de totale overheid en het BBP is weergegeven in tabel 4. 2. Mind 1997 bevond de schuldquote zich in vier ( Frankrijk, lidstaten l;inland en Luxemburg, het Verenigd Koninkrijk) onder de referentiewaarde van 60% van het BBP. De schuldquote bewoog zich tussen 60 en 70% van het in Denemarken, BBP Spanje, Duitsland, Ierland, Oostenrijk en Portugal, en tussen 70 en in 80% van het BBP Nederland en Zweden. In Griekenland de lager dan schuldquote 110% van het BBP. In België en Italië bedroeg zij meer dan 120% van hel BBP. was Tabel 4. 2 • Overheidsschuld (Geconsolideerde brutoschuld van de lolu e overheid. in % van hel WWV) W DK" 1) 1:1. 1- V IR1. i L NL A P 1993 135,1 82,1 48,0 111,6 60,0 45,3 96,3 119,1 6,1 81,2 62,7 63,1 1994 133,5 78,4 50,2 109,6 62,5 48,2 89,1 124,9 5,7 77,9 65,4 63,8 1995 131,2 73,8 58,0 111. 3 65,3 52,5 82,2 124,4 5,9 79,1 69,3 66,5 1996 126,9 71,6 60,4 112. 6 70,1 55. 7 72,7 123,8 6,6 77,2 69,5 65,6 58,0 76,0 48,5 66,0 59,6 FIN 79,3 S 50,4 UK 67,9 I'UR " 1 )e legoeden van de overheid bij de centrale bank. overheid van niel-overheidsobligalies en de schuld in bedrijven bedroegen rond 13 procent van hel IMP in 58,0 77,8 54,4 73,0 58,1 78,2 53,8 71,0 1997 124,7 67,0 61,7 109,3 68. 1 57,3 65,8 123,2 6,7 73,4 66,1 62,5 59,0 77,4 52,9 72,4 1998* 121,3 62,2 61. 4 106,4 66,5 58,2 59,2 121,9 6,9 71,5 65,6 60,8 57,3 75,3 51,5 71,4 iet aanhouden door de verband met publieke 1997. * Ixonomischc prognoses, voorjaar 1998 Bron: Dienslen van de Commissie 95 De tijdens de recente jaren door de lidstaten geleverde inspanningen op het gebied van de begrotingsconsolidatie hebben eerst tot een vertraging en vervolgens in de meeste gevallen tol een ombuiging geleid van de sedert de eerste oliecrisis beginjaren zeventig waargenomen algemene opwaartse tendens van de schuldquoten. In de Gemeenschap als geheel heeft de schuldquote in 1997 voor het eerst sinds 1988 en 1989 (toen sprake was v. in zeer krachligc economische groei) een daling te zien gegeven. De schuldquote voor de ( iemcenschap als geheel bedroeg in 1997 72,1% van het BBP en bleef daarmee veel hoger dan tijdens de voorgaande decennia. In de lidstaten met een schuldquote die de referentiewaarde overschrijdt, is deze quote in 1997 overal teruggelopen, behalve in Duitsland. In de lidstaten met een schuldquote die lager is dan de referentiewaarde, is deze quote in 1997 eveneens afgenomen in Finland en het Verenigd Koninkrijk, maar opgelopen in Frankrijk, terwijl zij in Luxemburg zeer laag is gebleven. Uil de prognoses voor 1998 van de diensten van de Commissie (die eveneens in tabel 4. 2 zijn opgenomen) blijkt dat de schuldquote waarschijnlijk zal afnemen in alle lidstaten met een quote boven de referentiewaarde, en wellicht eveneens zal teruglopen in Finland en het Verenigd Koninkrijk en in de Gemeenschap als geheel. In Denemarken, Ierland en Portugal zal de schuldquote in 1998 vermoedelijk zelfs dalen tol of onder de referentiewaarde van 60% van het BBP. De Ierse schuldquote laat al sinds 1988 een neerwaartse tendens zien, maar is in 1993 lijdelijk gestegen; tussen 1993 en 1997 is zij in een zeer snel tempo (30,0 procentpunten van het BBP) verlaagd. In 1993 bereikte de schuldquote in België, Denemarken en Nederland een hoogtepunt; sindsdien is de quote teruggelopen met 13,0 procentpunten in België, met 16,5 procentpunten in Denemarken en met 9,1 procentpunten in Nederland. In Italië en Zweden bereikten de schuldquoten in 1994 een piek, waarna zij zijn afgenomen met respectievelijk 3,3 en 2,4 procentpunten. In Portugal werd de schuldquote mei 3,9 procentpunten verlaagd ten opzichte van het in 1995 bereikte hoogtepunt. In Griekenland, Spanje en Oostenrijk bereikte de schuldquote in 1996 haar hoogste waarde, zodat zij tot dusver gedurende één jaar is gedaald. In Duitsland is de schuldquote tijdens de gehele tweede fase toegenomen, maar in 1997 is een vertraging van het stijgingslempo opgetreden; tol 1996 was de quote wel steeds lager dan de referentiewaarde, maar in dat jaar is zij gestegen tot iets boven de drempel van 60% van het BBP. 96 Bovenstaande analyse maakt duidelijk dat de ontwikkeling van de overheidsschuld vooral in België, Duitsland, Spanje, Italië, Oostenrijk en Zweden verder op de voet moet worden gevolgd. De verhouding tussen de overheidsschuld en het BBP is in België nog steeds zeer hoog, maar is tijdens de tweede fase ieder jaar teruggelopen, waarbij sprake is is de schuldquote voortdurend van een aanzienlijke totale daling. In Duitsland toegenomen, maar lot 1997 gebeurde dal in een steeds langzamer tempo. De Duitse schuldquote ging omhoog doordal de met de eenwording verband houdende verplichtingen (die ongeveer 10% van het BBP vertegenwoordigen) erin zijn opgenomen. Zonder de opneming van deze verplichtingen zou de Duitse schuldquote ver onder de referentiewaarde zijn gebleven, en zelfs als de/e verplichtingen in aanmerking wordt genomen, beweegt zij zich nog steeds dicht in de buurt van de drempelwaarde van 60% van hel BBP. Iii Italië is de schuldquote de voorbije driejaar afgenomen, maar de totale daling viel gering uit zodat de schuldquote zeer hoog blijft. De verwachting is evenwel dal het tempo van de schuldvermindering in Italië de komende jaren zal versnellen als gevolg van verder dalende kosten van de schuldendienst, aantrekkende economische groei en hoog blijvende primaire overschotten. De schuldquote in Zweden is slechts licht gedaald ten opzichte van het in 1994 bereikte hoogtepunt. Aangezien in 1998 en de daaropvolgende jaren naar verwachting overschotten zullen worden geboekt en de economische groei vermoedelijk zal aantrekken, wordt er evenwel van uitgegaan dat de schuldquote in de komende jaren voortdurend zal afnemen. In Spanje en Oostenrijk is de schuldquote tot dusver gedurende één jaar teruggelopen. In beide landen bevindt zij zich echter niet ver boven de referentiewaarde van 60% van het BBP; in het licht van de gunstige groeivooruilzichlen en de verdere tekortreducties wordt verwacht dat de quote de komende jaren een neerwaartse tendens zal blijven vertonen. Op de ontwikkelingen in deze lidstaten wordt nader ingegaan in deel 4. 4. 97 Grafiek 4. 2 Overheidsschuld (in % van het BBP) 140 120 + 100 -I-I 80 60 40 +] 20 4 fcrfl a _H Ê • 1993 o 1994 D1995 D1996 • 1997 a 1998* -- -i Referentiewaarde = 60% \L \l fTV B DK EL IRL NL FIN UK SSL * Economische prognoses, voorjaar 1998 Bron: Diensten van de Commissie 98 4. 2. 3. Investeringsuitgaven van de overheid op het Bij de toezicht begrolingsontwikkelingen in het kader van de procedure bij buitensporige tekorten moet de -Commissie niet alleen nagaan of aan de criteria voor het overheidstekort en de overheidsschuld is voldaan, maar ook verifiëren of het overheidstekort hoger is dan de investeringsuitgaven van de overheid (artikel I04C, lid 3). In artikel 2 van Protocol nr. 5 worden investeringen gedefinieerd als brulo-invesleringen in vast kapitaal. cijfers 'fabel 4. 3 bevat over de investeringsuitgaven van de overheid die tijdens de periode 1993-1997 in de lidstaten hebben plaatsgevonden. Deze cijfers zijn uitgedrukt in procenten van het BBP. De gegevens met betrekking tot de investeringsuitgaven van de overheid hoger het overheidstekort zijn, worden aangeduid met een asterisk (*). waarin gelijk jaren dan aan de of label 4. 3 Invcsteringsuitgaven van dc overheid (Invcsteringen in vaste activa van de totale overheid, in % van het BBP) I 1993 1,5 1,9 2,5 3,1 4,0 3,3 2,2 2,6 5,4* 2,7 3,2 4,0 2,8 1,1 1,9 | 2,7 B DK I) I'll. !• l; IKL I I, NL A V I'lN S UK EUR 1994 1,6 1,9 2,4* 3,0 3,9 3,2 2,3* 2,3 4,4* 2,7 3,2 3,6 2,8 3,1 1,8 2,6 1995 1,4 1,9 2. 2 3. 2 3,7 3. 1 2,2* 2,2 4,7* 2,7 3,0 3,7 2,6 2,9 1,8 2,5 ^ 96 1,2 2,1* 2,0 1997~ t,4 1,8* 1,8 3,1 3,0 2,7 2,2* 2,3 4,7* 2,7* 2,8 4,0* 2,7 2,1 1,3 2,2 3,3 2,9* 2,8 2,2* 2,3 4,9* 2,7* 2,6* 4,3* 2,7* 2,5* 1,0 2,1 ~ * (ieeft aan dat de investeringsuitgaven van de overheid hoger zijn dan of gelijk zijn aan het overheidstekort Bron: Dienslen van de Commissie de jaren laalste hebben De investeringsuitgaven van de overheid een enigszins dalende tendens vertoond ten opzichte van het BBP. Deze daling is voor een deel terug te voeren op verkopen van vaste activa (die als negatieve investeringsuitgaven worden geboekt) en op een overschakeling op particuliere financiering en exploitatie van openbare investeringen in infrastructuur. aandeel van de overheidsinvesteringen sinds 1993 met 0,6 procentpunt afgenomen tot 2,1% van het BBP in 1997. Dankzij de succesvolle tekortreductie waren de investeringsuitgaven van de overheid in negen lidstaten (Denemarken, Spanje, Ierland, Luxemburg, Nederland, Oostenrijk, Portugal, Finland en Zweden) hoger dan of gelijk aan het overheidstekort (of was er sprake van een begrotingsoverschot). In Ierland en Luxemburg was dit vanaf 1994 voortdurend het geval, in Denemarken, Nederland en Portugal vanaf 1996. In de Gemeenschap als geheel is het Het enige voorbeeld van een lidstaat met een overheidstekort van meer dan 3,0% van het BBP maar met investeringsuitgaven die het tekort overtreffen, is Portugal in 1996. In alle andere bovengenoemde gevallen was het overheidstekort minder dan 3,0% van het BBP. 99 4. 3. Houdbaar karakter van de situatie van de overheidsfinanciën I let begrip "duurzaamheid/houdbaarheid" komt ter sprake in artikel 109 J, lid 1, van het Verdrag, waarin wordt bepaald dat de Commissie moet nagaan of in de lidstaten "een hoge mate van duurzame convergentie" is bereikt, en dat het convcrgcnticcritcrium voor de overheidsfinanciën hetrekking heeft op "het houdbare karakter van de situatie van de overheidsfinanciën ". In het Verdrag wordt geen spccilickc definitie gegeven van het begrip "duurzaamheid/houdbaarheid", maar artikel 109. 1, lid I, bepaalt voorts dat het houdbare karakter van de begroting blijkt uit het feit dat een lidstaat zich in een begrotingssituatie zonder een buitensporig tekort bevindt. Indien een lidstaat aan het convcrgcnticcritcrium voor de begroting voldoet en er ten aanzien van deze lidstaat geen beschikking inzake een buitensporig tekort geldt, gaat het Verdrag er bijgevolg in principe van uil dat de overheidsfinanciën van de betrokken lidstaat een houdbaar karakter hebben. Bovendien is in artikel 104 C, lid 3, van het Verdrag bepaald dat bij het onderzoek van de begrotingssituatie van de overheid rekening moet worden gehouden met ". alle andere relevante factoren, met inbegrip van de economische en budgettaire situatie van de lidstaat op middellange termijn ". is het van het allergrootste belang dat erop wordt Bij de beoordeling van de bereikte convergentie en van de paraatheid om aan de EMU deel te nemen, toegezien dat gezonde begrotingssituaties met een houdbaar karakter worden gerealiseerd en dat de lidstaten zich in een positie bevinden die hun voortdurend in staat stelt in de derde fase van de EMU te "vermijden (datf buitensporige overheidstekorten " optreden. Bij het beoordelen van het houdbare karakter van de overheidsfinanciën moet op de volgende punten worden gelet: - de toestand van de overheidsfinanciën wordt beïnvloed door de economische conjunctuur: ten invloed uit op de tijde van recessies oefent de conjunctuurcyclus een negatieve overheidsbegroting, maar in perioden van economisch herstel wordt deze negatieve invloed gekeerd en treedt er zelfs een positief effect op. Om duurzaam te zijn, moet de verbetering van uit begrotingsaanpassingen en dus een structureel karakter hebben, en niet grotendeels het gevolg zijn van een aantrekkende economische activiteit. De invloed van de conjunctuurcyclus op de begrotingssituatie in de lidstaten wordt besproken in deel 4. 3. 1; begrotingssituatie voornamelijk voortvloeien lidstaten de de in - gevreesd wordt dat wellicht al te veel op "eenmalige" maatregelen is vertrouwd om het tekort terug te dringen, waardoor dit slechts één jaar lager uitkomt en niet structureel en blijvend wordt verminderd, liet is van essentieel belang dat in gevallen waar eenmalige maatregelen werden genomen, deze in de volgende jaren worden vervangen door maatregelen met een duurzamer karakter en een blijvende invloed. Dit onderwerp wordt verder behandeld in deel 4. 3. 2; - de opvatting wint veld dat het welslagen van de inspanningen op het gebied van de bcgrotingsconsolidatie samenhangt met de omvang van de geleverde inspanningen en met de aard van de genomen aanpassingsmaatregelen, waarbij maatregelen ter vermindering van de lopende uitgaven kennelijk betere resultaten opleveren dan inkomstenverhogingen of bezuinigingen op de kapitaaluitgaven (overheidsinvesteringen en kapitaaloverdrachten). In deel 4. 3. 3 wordt ingegaan op de omvang en de componenten van de tot dusver door de lidstaten verwezenlijkte begrotingsaanpassingen; 100 - de doelstellingen op middellange termijn in de convergentieprogramma's van de lidstaten geven een indicatie van de wijze waarop deze hun overheidsfinanciën in 1998 en in latere jaren zien evolueren. Deze doelstellingen worden in deel 4. 3. 4 onder de loep genomen; - tenslotte kan het houdbare karakter van de overheidsfinanciën eveneens worden beoordeeld door hel bestuderen van de factoren die hcpalend zijn voor de onderliggende dynamiek van het verloop van de schuldquote. Deze factoren zijn: hel primaire saldo (dat gelijk is aan het saldo op de overheidsbegroting na aftrek van de rentebetalingen), de bijdrage van de kosten van de schuldendienst en de nominale BBP-groei of het zogeheten "sneeuwbaleffect", en andere factoren die bijdragen tot veranderingen in de omvang van de overheidsschuld. In deel 4. 3. 5 worden deze elementen nader bestudeerd. 4. 3. 1. Invloed van de conjunctuurcyclus De toestand van de overheidsfinanciën wordt beïnvloed door de conjunctuurfase waarin de economie zich bevindt: ten tijde van recessies oefent de conjunctuurcyclus een negatieve invloed uit op de overheidsbegroting, waarbij het tekort oploopt doordat de inkonfsten dalen en de sociale overdrachten toenemen. Deze invloed wordt gekeerd en er treedt zelfs een positief effect op feitelijke wanneer de economie cen groeifase doormaakt, 'l'en tijde van recessies is het in overheidstekort groter dan het voor conjunctuurinvloeden gecorrigeerde tekort, terwijl expansiefasen het omgekeerde geldt. Gedurende het grootste deel van dit decennium heeft de conjunctuurcyclus de overheidstekorten van de lidstaten in ongunstige zin beïnvloed. Tijdens de recessie van het begin van de jaren negentig werd het effect van de conjunctuurcyclus op de overheidsbegrotingen van de lidstaten negatief. Sindsdien zijn de feitelijke overheidstekorten in de meeste lidstaten steeds groter geweest dan de onderliggende, voor conjunctuurinvloeden gecorrigeerde tekorten. Uit berekeningen op basis van de door de diensten van de Commissie gehanteerde methode om begrotingstekorten voor conjunctuurinvloeden te corrigeren^, blijkt immers dat het feitelijke tekort voor de Gemeenschap als geheel vanaf 1993 steeds hoger lag dan het voor conjunctuurinvloeden gecorrigeerde tekort. Naar verwachting zal dit zelfs ook in 1998 het geval zijn (zie tabel 4. 4). Naarmate de economie zich herstelt van een recessie, vermindert de negatieve uitwerking van de conjunctuurcyclus op de overheidsbegroting. Dit veranderende conjunctuurbeeld draagt dan ook bij lot een verbetering van het feitelijke tekort. Er is echter slechts sprake van een duurzame verbetering van het is van een conjunctuurherslel, maar vooral voortvloeit uit budgettaire aanpassingsmaatregelen van structurele aard. tekort wanneer deze niet hoofdzakelijk het gevolg 12 Zie Commissie van de Europese Gemeenschappen (1995), "Technical note: the Commission services' method for the cyclical adjustment of government budget balances", European Economy, nr. 60, november. De door internationale organisaties zoals het IMF en de OESO gepubliceerde gegevens voor de voor conjunctuurinvloeden gecorrigeerde tekorten zijn in het algemeen lager dan die welke door de diensten van de Commissie worden berekend en geven een gunstiger beeld. 101 Tabel 4. 4. Feitelijk saldo -7. 1 -2. 8 -3,2 -13. 8 -6. 9 -5,8 -2. 7 -9. 5 1,7 -3. 2 -4. 2 -6,1 -8. 0 -12. 2 -7,9 -6,1 B DK D EL F IRL I L NL A P FIN S UK EUR Invloed van de conjunctuurcyclus op (Yorderingenoverschot (-) of-tekort (-) van tiet overheidsoverschot of -tekort de totale overheid. in °o van het BBP) 1993 Conjunc turele component Voor conjunctuur invloeden gecorrigeerd saldo -1. 0 -1. 9 0,0 -0. 8 -0. 9 -1. 0 -2. 7 -1. 0 -0. 6 0. 0 0,0 -5. 9 -4,1 -2,0 -1. 0 -6. 1 -0,9 -3,2 -13. 0 -6. 0 -4,8 0,0 -8,5 -2,6 -4,2 -6,1 -2,1 -8,1 -5,9 -5,1 Feitelijk saldo -4,9 -2,8 -2,4 -10,0 -6,3 -5,8 -1,7 -9,2 2,8 -3,8 -5,0 -6,0 -6,4 -10,3 -6,8 -5,4 1994 Conjunc- turele component Voor coniuncr-iur- mvioeder. gecorrigeers saldo -0,6 -0. 6 0,2 -0. 9 -1. 2 -0,6 -2,3 -0. 7 -0. 4 0. 0 -0,9 -4,2 -2,5 -0,9 -0,6 -4. 3 -2. 2 -2. 6 -9. 1 -5. 1 -5. 2 0. 6 -8. 5 -3. 4 -5. 0 -5,1 -2. 2 -7,8 -5,9 -4,8 Feitelijk saldo -3. 9 -2. 4 -3. 3 -10. 3 -7. 3 -4. 9 -2. 2 -7. 7 1,9 -4. 0 -5,2 -5,7 -4,7 -6,9 -5,5 -5,0 1995 Conjunc- turele - „ _ _ „ _ „. component Feitelijk saldo Voor conjunctuur- invloeden gecomgeerd saldo 1996 Conjunc- turele component Feitelijk saldo Voor coniunctu'jr- invloeden gecorrigeerd saldo 1997 Conjunc- turele component Feitelijk saldo Voor conjunctuur- invloeden gecomgeerd saldo 1998* Conjunc- turele component V„V>- cecw. eeer; -0,6 -0. 3 0. 0 -1,1 -1,1 -0. 6 -0,4 -0. 1 -0. 8 -0,1 -1,3 -2,3 -0,5 -0,4 -0,4 -3,3 -2. 1 -3,3 -9,2 -6,2 -4,3 -1,8 -7. 6 -3. 2 -5,1 -4,4 -2,4 -6,4 -5,1 -4,6 -3,2 -0,7 -3,4 -7,5 -4,6 -4,1 -0,4 -6,7 2,5 -2,3 -4,0 -3,2 -3,3 -3,5 -4,8 -4,2 -1. 0 -0. 2 -0. 5 -0. 9 -1. 3 -0. 8 0,0 -0. 6 0,0 -0,6 -0,6 -1. 0 -1,7 -0,8 -0,3 -0,6 -2. 2 -0. 5 -2-9 -6. 6 -3. 3 -3. 3 -0. 4 -6. 1 2,5 -1,7 -3,4 -2,2 -1,6 -2,7 -4,5 -3. 6 -2. 1 0. 7 -2. 7 -4. 0 -2. 6 -3-0 0. 9 -2. 7 1. 7 -1. 4 -2. 5 -2,5 -0. 9 -0,8 -1. 9 -2,4 -0. 6 0,0 -0,6 -0. 5 -0. 9 -0. 7 1,0 -0. 7 -0,1 -0,3 -0,5 -0,6 0,3 -0,8 0,3 -0,5 -1,5 0. 7 -2,1 -3,5 -1. 7 -2,3 -0,1 -2,0 1,8 -1,1 -2,0 -1,9 -1,2 0,0 -2,2 -1,9 -1. 7 1. 1 -2,5 -2. 2 -2. 2 -2,9 1. 1 -2. 5 1,0 -1. 6 -2. 3 -2,2 0,3 0,5 -0,6 -1,9 -0. 4 0. 1 -0. 5 -0. 1 -0. 5 -0. 3 1. 2 -0. 4 -0. 1 0. 1 -0. 3 -0. 2 1. 1 -0. 1 0. 1 -0,2 -1. 3 1. 0 -2. 0 -2. 1 - 1. ' -2. 6 -0. 1 -2. 1 1. 1 - 1. " -2. 0 -2. 0 -0. 8 0. 6 -0. 7 -1. 7 * Economische prognoses. voorjaar 1 998 Bron: Diensten van de Commissie. 102 Met hel in 1994 en 1995 opgetreden herstel verbeterde het conjunctuurklimaat in de meeste lidstaten licht. Ruim de helft van de tekortreductie die tijdens deze periode in de Gemeenschap als geheel werd bewerkstelligd, is op de betere conjuncturele omstandigheden terug te voeren. Tijdens de groeipauze die zich tussen medio 1995 en medio 1996 heeft voorgedaan, zijn de conjuncturele omstandigheden echter opnieuw verslechterd, waardoor een rem werd gezet op het proces van verlaging van de overheidstekorten dat in vrijwel alle lidstaten aan de gang was. Het feitelijke tekort van de Gemeenschap als geheel werd in 1996 met 0,8 procentpunt van het BBP teruggebracht, terwijl het voor conjunctuurinvloeden gecorrigeerde tekort nog sterker verbeterde, namelijk met 1,0 procentpunt. In 1997 is het feitelijke groeitempo weer boven het trendmatige groeitempo komen te liggen, waardoor het conjunct uurbee ld opnieuw is verbeterd en /o de verlaging van het overheidstekort in de meeste lidstaten in de hand heeft gewerkt. Met feitelijke tekort voor de Gemeenschap als geheel is er in 1997 met 1,8 procentpunt van het IÏBP op vooruitgegaan. Daarvan was 0,1 procentpunt terug te voeren op een gunstiger conjunctuurklimaat en 1,7 procentpunt te danken aan een vermindering van het voor conjunctuurinvloeden gecorrigeerde tekort. Aangezien de feitelijke tekorten in 1997 in alle lidstaten behalve Griekenland gelijk waren aan of geringer uitvielen dan de referentiewaarde van 3% van het BBP, bevonden de voor conjunctuurinvloeden gecorrigeerde tekorten zich op een nog lager niveau in de lidstaten waar de conjunctuurcyclus een negatief effect op het overheidstekort had. In Ierland, Finland en het Verenigd Koninkrijk - lidstaten waar de conjunctuurcyclus in 1997 als gevolg van de krachtige economische groei een positieve invloed op de overheidsbegroting uitoefende - bewogen de voor conjunctuurinvloedcn gecorrigeerde tekorten zich boven de feitelijke begrotingssituaties, maar ook in die landen bleven zij ver onder de drempel vàn 3% van het BBP. In Denemarken vertoonden beide saldo's een overschot. In de meeste lidstaten is de vooruitgang die in de periode 1993-1997 bij het terugdringen van de begrotingstekorten werd geboekt, grotendeels op gerichte bezuinigingsmaatregelen terug te voeren, terwijl slechts een miniem deel ervan aan het vanaf 1993 ingetreden conjunctuurherstel kan worden toegeschreven. Alleen in Ierland was de verbetering van het overheidstekort voornamelijk te danken aan een gunstig conjunctuurverloop. Ook in Denemarken en Finland heeft de aantrekkende conjunctuur in belangrijke mate tot de vermindering van het overheidstekort bijgedragen. De voor conjunctuurinvloeden gecorrigeerde tekorten zullen in 1998 in de meeste lidstaten naar verwachting stabiel blijven of licht verminderen. Er is derhalve geen sprake van een verslapping van de aanpassingsinspanningen. Aangezien wordt verwacht dat de krachtige economische groei zich in 1998 zal voortzetten, wordt ervan uitgegaan dat de conjuncturele omstandigheden de verdere verbetering van de feitelijke tekorten mede in de hand zullen werken. 4. 3. 2. Eenmalige maatregelen In verscheidene lidstaten omvatten de aanpassingsmaatregelen van de overheid ook eenmalige maatregelen waarvan slechts een tijdelijk gunstig effect op de begrotingssituatie uitgaat. Vanwege de ongebruikelijke of ingewikkelde aard van de desbetreffende transacties diende Liurostat zich in sommige gevallen uit te spreken over de vraag of deze transacties als tekortverlagende transacties mochten worden geboekt (zie bijlage). 103 in een slechts tijdelijke vermindering van het Eenmalige maatregelen resulteren overheidstekort doordal zij via het uitstellen van uitgaven of het asymmetrisch boeken van tic ontvangsten en uitgaven in verband met een begrotingsoperatie, de inkomsten in slechts één jaar of een beperkl aanlal jaren doen toenemen; met eenmalige maatregelen worden de onderliggende onevenwichten in de overheidsfinanciën in het algemeen dus niet verholpen. Aangezien dergelijke maatregelen slechts een tijdelijk effect op de begroting sorteren, moeten deze ingrepen worden vervangen door maatregelen met een duurzamer karakter en een blijvende invloed. Wanneer zulke maatregelen bij de aanvang van het consolidatieproces worden genomen, kunnen zij evenwel bijdragen tot een snelle verlaging van het tekorl en zo de verwachtingen van een verdere verslechtering van de begrotingssituatie van de overheid helpen keren. Wanneer zij bij conjunctuurvcrlragingcn worden genomen, kunnen zij de toename van het overheidstekort beperken en zo voorkomen dat het uit de hand loopt. In het algemeen bevatten de overheidsbegrotingen gewoonlijk verscheidene eenmalige maatregelen, maar de omvang van elk van deze maatregelen is doorgaans beperkt. Eenmalige operaties aan de inkomstenzijde omvatten onder meer de inning in een bepaald jaar van de opbrengsten van de verkoop van gebouwen en immateriële activa (zoals bijvoorbeeld de verkoop van vergunningen voor mobiele telefonie in België en Oostenrijk) of van de ontvangsten uit hoofde van tijdelijke belastingmaatregelen (zoals bijvoorbeeld het euro-belastingpakket in Italië). Aan de uitgavenzijde gaat het onder meer om het achteruitschuiven van investeringsuitgaven van de overheid of het uitstellen van betalingen. De buitengewone betalingen aan de overheid van TeleDanmark in Denemarken, France Télécom in Frankrijk, de Poslsparkasse in Oostenrijk en de Banco Nacional Ullramarino in Portugal zijn allemaal voorbeelden van maatregelen die een tijdelijk positief effect op de begroting sorteren ten koste van toekomstige uitgaven. In ruil voor deze buitengewone ontvangsten heeft de overheid in deze lidstaten toekomstige pensioenverplichtingen jegens de werknemers van deze ondernemingen overgenomen. Als gevolg van deze operaties werden slechts in één bepaald jaar ontvangsten op de overheidsrekeningen geboekt, terwijl in toekomstige jaren extra pensioenbetalingen zullen moeten worden verricht. Hoewel eenmalige maatregelen tot op zekere hoogte hebben bijgedragen tot de tekortreducties die sinds de start van de tweede fase van de EMU werden bewerkstelligd en verscheidene van deze maatregelen op 1997 waren geconcentreerd, is de omvang van deze maatregelen beperkt in verhouding tot de totale aanpassingsinspanning die werd geleverd. Uit zowel de prognoses van de Commissie voor 1998 als de begrotingsvoornemens in hun convergentieprogramma's hebben opgenomen, komt naar voren dat de lidstaten deze tijdelijke maatregelen vervangen door maatregelen van duurzamere aard. Deze budgettaire ramingen bevestigen dat het in de bedoeling ligt het aan de gang zijnde proces van tekorl- en schuldvermindering in de komende jaren voort te zetten. In de in deel 4. 4 gegeven gedetailleerde uiteenzetting per lidstaal wordt melding gemaakt van de grotere eenmalige transacties en van de rol die zij bij de totale aanpassing hebben vervuld. op middellange termijn die lidstaten de 104 4. 3. 3. Omvang en componenten van de begrotingsaanpassing I let is genoegzaam bewezen dal zowel de omvang als de componenten van de begrotingsaanpassingen in belangrijke mate bepalen of deze aanpassingen inderdaad een blijvend effect op de begrotingssituatie van de overheid hebben en er aldus voor zorgen dal de schuldquote van de overheid een neerwaartse tendens gaat vertonen. Aanzienlijke en volgehouden aanpassingsinspanningen blijken betere resultaten op te leveren en ook de kans dat tekortreducties in de toekomst worden teruggedraaid, is kleiner wanneer het om bezuinigingen op de lopende primaire uitgaven gaat dan wanneer het om belastingverhogingen gaat. Begrotingsaanpassingen waarbij vooral op de lopende primaire uitgaven wordt bezuinigd, zijn veelal moeilijker te realiseren. Met het kiezen voor dergelijke maatregelen geeft de overheid bijgevolg duidelijk aan dat zij vasthoudt aan begrotingsdiscipline en dat zij vastbesloten is deze aanpassingsinspanningen in de toekomst voort te zetten. De omvang van de gerealiseerde bcgrotingsconsolidatie kan het best worden beoordeeld door te kijken naar de verbetering van hel voor conjuncluurinvloeden gecorrigeerde is aan het voor conjuncturele factoren gecorrigeerde primaire saldo, dal gelijk overheidssaldo zonder de rentebetalingen. Op het voor de conjunctuurontwikkeling gecorrigeerde primaire saldo hebben de begrotingsautoriteiten immers een directere greep dan op het totale ongecorrigeerde saldo, dat de rentebetalingen op de overheidsschuld omvat en door de conjunctuurcyclus wordt beïnvloed. Tijdens de tweede fase hebben vijf lidstaten - Griekenland, Spanje, Italië, Zweden en het Verenigd Koninkrijk - een ingrijpende begrotingsaanpassing verwezenlijkt en hun voor conjunctuurinvloeden gecorrigeerde primaire saldo met ruim 3 procentpunten van het trendmatige BBP weten te verbeteren (zie tabel 4. 5). In de meeste andere lidstaten bedroeg de tekortreductie 1,5 à 3 procentpunten. In Denemarken en Ierland werden de budgettaire teugels wat gevierd en in Nederland vonden slechts vrij beperkte bezuinigingen plaats, maar in deze landen waren de voorgaande jaren reeds aanzienlijke begrotingsaanpassingen gerealiseerd. De omvang van de consolidatie hing derhalve af van de uitgangspositie bij de aanvang van de tweede fase van de EMU: landen met zeer onevenwichtige overheidsfinanciën zagen zich verplicht sterk te bezuinigen om aan het begrotingscriterium van hel Verdrag te voldoen, terwijl in landen waar de voorgaande jaren reeds tot een begrolingsaanpassing was overgegaan en die bijgevolg een gunstiger begrotingssituatie als uitgangspunt hadden, met een geringere aanpassingsinspanning kon worden volslaan. 105 la hel 4. 5 Componenten van de hcgrotingsconsolidatic tussen 1993 en 1997 (Voor coiijuncliiiiriiivlocdcn gecorrigeerd, in % van het trendmatige HUI') Verandering van het totale saldo (1) (3W2) 4,6 1,5 1,1 9,2 4. 3 2,4 -0. 1 6. 4 1,6 2. 3 4,3 0,6 7,7 3,4 3,2 it l)K 1) II, i: !• IKI. 1 1, Nl, A 1' MN S UK I-IJR waarvan : Verandering Verandering waarvan : Verandering Verandering waarvan : Verandering Verandering van de rente- betalingen van het primaire saldo van de inkomsten van de primaire uitgaven van de lopende primaire uitgaven van de kapitaal- uitgaven (2) -2,6 -l,K 0,4 -2,9 -0,7 0,3 -1,8 -2,6 -1,0 -0,3 -1,9 1,3 0,3 0,8 -0,4 (3) (4)-(5) 2,0 -0,3 1,5 6,3 3,6 2,7 -1,9 3,8 0,6 2,0 2,4 1,9 8,0 4,2 2,8 (4) 1,2 -0,5 -1,3 3,2 -1,6 1,4 -2. 1 0,5 -4. 2 0,0 4,6 0,1 2,4 2,3 0,0 (5) (6)H7) -0,8 -0. 2 -3,0 -3. 0 -5,2 -1,3 -0,2 -3,3 -4,7 -2,1 2,2 -1,8 -5,5 -1,8 -2,8 (6) -0,6 0,2 -1,6 0,6 -3,5 -0,5 -0,7 -1,7 -4,2 -1,3 2,8 -1,6 -2,9 -0,4 -1,5 (7) -0. 2 -0,4 -1,4 -3,6 -1,7 -0,8 0,5 -1,6 -0,5 -0,8 -0,6 -0,2 -2,6 -1,4 -1,3 O p m cr king: liet primaire saldo omvat geen rentebetalingen. Met wordt verkregen door de primaire uitgaven van de inkomsten al* te trekken. De primaire uitgaven kunnen verder worden onderverdeeld in lopende primaire uitgaven en kapitaaluitgaven. Als gevolg van afrondingen kunnen de totalen verschillen van de som van de componenten. Bron: Diensten van de Commissie Tal van lidstaten hebben hun toevlucht genomen tot verhogingen van de inkomsten om hun budgettaire oncvcnwichlcn te corrigeren, maar alleen in België, Griekenland, Frankrijk en hel Verenigd Koninkrijk overtrof de stijging van de inkomsten de bezuinigingen op de primaire uitgaven. -Ook in Italië, Finland en /weden zijn de inkomsten in verhouding lot hel trendmatige BBP toegenomen, maar deze toename viel geringer uit dan de bezuinigingen op de primaire uitgaven. In Portugal werd de stijging van de primaire uitgaven dan weer ruimschoots gecompenseerd door de verhoging van de inkomsten. In Denemarken, Duitsland, Spanje, Ierland en Nederland is de verhouding tussen de inkomsten en het trendmatige BBP teruggelopen. Bezuinigingen op de lopende primaire uitgaven hebben in het merendeel van de lidstaten een wezenlijke bijdrage geleverd tot de vermindering van het tekort. Verscheidene lidstaten hebben evenwel ook op hun kapitaaluitgaven bespaard om hun tekorten terug te dringen. In Denemarken, Griekenland, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk kwam de aanpassing van de primaire uitgaven vooral voor rekening van verminderingen van de kapitaaluitgaven. Deze hebben ook in Duitsland, Italië en Zweden een voorname rol gespeeld. 106 In België en Nederland viel de daling van de rentebetalingen hoger uit dan de verbetering van het primaire saldo en in Denemarken compenseerde zij ruimschoots de geringe verslechtering van het primaire saldo. In Duitsland zijn de rentebetalingen tijdens de tweede fase gestegen wegens de overname door de overheid van met de eenwording verband houdende schulden. Ook in Frankrijk, F inland. Zweden en het Verenigd Koninkrijk zijn de rentebetalingen toegenomen. De hogere rentebetalingen in Finland en Zweden vloeiden voort uit de sterke stijging van de overheidsschuld, die deels het gevolg was van de steunverlening aan de banksector tijdens de zware recessie van 1991-1993. De begrotingsaanpassingen die in de meeste lidstaten hebben plaatsgevonden, bestonden in ingrijpende verminderingen van de lopende primaire overheidsuitgaven. Slechts in een paar lidstaten werd de reductie voornamelijk bewerkstelligd via verhogingen van de inkomsten. De kapitaaluitgaven werden in tal van lidstaten fors teruggeschroefd, maar slechts in enkele daarvan vormde dit de belangrijkste bron van aanpassingen aan de uitgavenzijde. De structuur van deze aanpassingen laat derhalve vermoeden dat het in het algemeen om gedegen aanpassingen ging, die in de toekomst bijgevolg wellicht zullen worden voortgezet. 107 4. 3. 4. Vooruitzichten op middellange termijn 1) -2,9 -2,3 -1. 7 -1,4 1/97 1997 1998 1999 2001 2000 om 0,9 -2 het aan |,| -l'/i 0,7 -2,9 0,7 -2'A 6/97 1/97 EL E F DK. «) Db) Tabel 4. 6 Datum van indiening Prognoses in de convergentieprogramma's voor overheidsoverschot of-tekort (Vonlcringcnovcrschol (•) of-tekort (-) van de totale overheid. in % van het WW) Sinds 1993 dienen de lidstaten op het niveau van de Gemeenschap convergentieprogramma's in. Daarin geven zij aan welke strategieën zij op middellange termijn zullen de volgen te convergentiecriteria voldoen en ook te blijven voldoen. Indiening van dergelijke programma's was maar verplicht, niet geschiedde eigen op initiatief van de lidstaten. Deze programma's werden door de diensten van de Commissie beoordeeld en door de Raad besproken. De meeste programma's waren de vooral overheidsfinanciën toegespitst omdat op dit gebied aanzienlijke aanpassing was vereist. Sommige lidstaten dienden bijgewerkte jaar ieder programma's in, maar er werden ook nieuwe of programma's herziene ingediend om rekening te houden met de recentste economische en budgettaire ontwikkelingen en met nieuwe maatregelen, of na de verkiezing van nieuwe regeringen. b) In februari 1997 verstrekte herziene ramingen van de Duitse overheid c) Begrotingsjaren ") Voor 2005 wordl een overheidsoverschot van 2,8% van he Bron: Nationale convergentieprogramma's 0,3 0,5 -0,1/0. 4 1,0 1,5 0. 5/1,5 TIN S UK c> 12/% 10/97 3/97 9/97 9/97 9/97 7/97 4/97 1/97 -VA -2,5 -2,5 -1,3 -1,9 -1,6 -2,4 -2,5 -2,8 -2,1 -2,0 -2,3 -4,2 -3,0 -3,0 -0,1 0,6 -0,3 -2,2 -2. 7 -2,9 Nl. A V 12/97 6/97 IRL 1 -1,9 -1,5 -2,2 -2,0 -1,6 -1,8 0,7 -2,4 0,4 -3,0 verwacht 0,3 -2,8 een 1. 9/2. 4 op HM» -1,4 -1,8 1,9 'fabel 4. 6 bevat de voor de toekomstige jaren (in de meeste gevallen tot 2000 of later) voorziene saldo's op de overheidsbegroting zoals deze in de recentste versies van de convergentieprogramma's voorkomen. Deze programma's werden ingediend tussen december 1996 en december 1997; de maand waarin ieder programma is ingediend, is in de tabel vermeld. Alleen Luxemburg heeft nooit een convergentieprogramma ingediend omdat zijn jarenlange sterke prestatie op het gebied van de convergentienormen zulks overbodig maakte. Het Franse convergentieprogramma dateert nog van vóór de regeringswissel van juni 1997. 108 Met de programma's wordt in het algemeen een voortgaande verbetering van de begrotingssituaties in 1998 en latere jaren beoogd, waarbij wordt uitgegaan van een krachtige economische groei en verder dalende rentelasten. Tegen 2000 streven alle lidstaten die prognoses tot dat jaar opgeven, tekorten van minder dan 2% van het BBP na. Vijf lidstaten (Denemarken, Ierland, Finland, Zweden en het Verenigd Koninkrijk) verwachten zelfs dat hun overheidsrekeningen reeds in 1999 in evenwicht zullen zijn of een overschot zullen vertonen. De voorziene verdere verbetering van de begrotingssaldo's wekt in alle lidstaten de verwachting dat de tijdens de door de convergentieprogramma's bestreken periode verder zullen teruglopen of zullen beginnen terug te lopen in de landen waar dat nog niet het geval was. van de overheid schuldquoten Hoewel niet alle maatregelen voor het verwezenlijken van de doelstellingen van deze programma's werden uitgevoerd en in verscheidene landen in de begrotingen voor 1999 en latere jaren meer aanpassingsinspanningen vereist zullen zijn, zijn alle lidstaten duidelijk vastbesloten het op begrotingsconsolidatie gerichte beleid in de komende jaren voort te zetten. Deze vastbeslotenheid zal nog kracht worden bijgezet door de inwerkingtreding van het stabiliteits- en groeipact. Krachtens dit pact en in het kader van de stabiliteits- en convergentieprogramma's zullen de lidstaten moeten streven naar begrotingssituaties die op middellange termijn "vrijwel in evenwicht zijn of een overschot vertonen'. 4. 3. 5. Duurzame schuldontwikkeling Doordat bij de verlaging van de begrotingstekorten alom vooruitgang is geboekt, is de schuldquote in 1997 in vrijwel alle lidstaten teruggelopen. In de meeste lidstaten stoelde de schuldvermindering op een combinatie van BBP-groei en tekortreducties. Slechts in een paar lidstaten - vooral Oostenrijk en Portugal - is de vermindering van de schuld in 1997 grotendeels op met de "voorraad/stroom-aanpassing" verband houdende maatregelen terug te voeren. 109 I _ de de van 5,2 2,4 I)K I) activa andere omvang Tabel 4. 7 zogeheten 1990-93 jaarlijk. s gemiddelde _ 1994-97 jaarlijk. s gemiddelde __ Andere factoren dan het tekort die op de omvang van de schuld van invloed zijn (Voorraad/stroom-aanpassing, in % van het BBP) "voorraad/stroom- Onder aanpassing" vallen andere factoren dan hel overheidstekort die bijdragen tot de verandering van de omvang van de brutoschuld van de in de netto overheid, namelijk wijzigingen financiële activa, veranderingen in de waarde van de deviezenschuld statistische en aanpassingen. In het verleden hebben deze factoren in de meeste lidstaten ertoe bijgedragen dat de schuldquote van de overheid toenam, maar de laatste jaren hebben de lidstaten maatregelen genomen om via een zorgvuldiger beheer van hun financiële hun overheidsschuld te beperken. In de afgelopen jaren hebben de overheden immers minder nieuwe leningen uitgegeven en uitstaande leningen versneld laten terugbetalen. Zij hebben ook hun liquide bankrekeningen teruggeschroefd en meer operaties verricht die de consolidatie van vorderingen en verplichtingen binnen de overheidssector mogelijk maakten. Voorts werden in de meeste lidstaten belangrijke privatiseringsoperalies ondernomen. Op grond van de boekhoudkundige regels van het KSRR-1979 en van de Ivurostat-voorschriften konden de opbrengsten van deze privatiseringen niet worden geboekt als inkomsten die het overheidstekort beïnvloeden, maar mochten zij uitsluitend worden gebruikt om de uitslaande overheidsschuld af te lossen. Deze verkopen van overheidsondernemingen hebben vaak ook bijgedragen tot het efficiënter functioneren van het economisch bestel en tot een duurzame vermindering van de overheidsoverdrachten aan deze bedrijven. FIN S UK HUR»> Broii Dienslen van de Commissic «') ()ngewogen gemiddelde -0,9 -1,7 -0,7 0,6 werksaldo's 8,3 5,1 (U 3,1 10,2 2,8 0,6 -0,5 0,9 2,7 -1,5 -0,5 -0,3 Ml. I L NL A P 3,0 0,8 0,4 0,2 1,4 2,1 2,0 2,0 2,4 El. E I- -1,5 2,2 op I In de periode 1990-1993 hadden met de "voorraad/stroom-aanpassing" verband houdende factoren de schuldquote van de overheid ieder jaar nog met gemiddeld ruim 3 procentpunten doen oplopen, maar in de periode 1994-1997 was het gemiddelde jaarlijkse effect van deze factoren in het merendeel van de lidstaten verwaarloosbaar of zelfs negatief geworden. Dit laatste gold evenwel niet voor Duitsland (waar de grote overnamen van met de eenwording verband houdende schuld in deze categorie werden ondergebracht), Griekenland en Luxemburg (zie tabel 4. 7). 110 I)c omvang van het primaire overschot dat de lidstaten op hun begroting moeten handhaven om ervoor te zorgen dat hun schuldquote een neerwaartse tendens gaat vertonen, hangt af van het niveau van hun uitstaande schuld en van het tempo waarin hun schuldquote naar omlaag moet. In 1997 waren de primaire overschotten groot genoeg om de schuldquote in de meeste lidstaten te doen dalen, waarbij geen rekening wordt gehouden met de voorraad/stroom-aanpassing (zie tabel 4. 8. ). Met name België, Denemarken, Griekenland en Italië hebben aanzienlijke primaire overschotten weten te bewerkstelligen, terwijl in Denemarken, Griekenland en Ierland het primaire overschot veel hoger lag dan voor het stabiliseren van de schuldquote was vereist. In Duitsland en Frankrijk was het primaire overschot in 1997 ontoereikend om de schuldquote te doen afnemen; in Frankrijk bleef de schuldquote onder de referentiewaarde van 60% van het BBP. Tabcl 4. 8 Duurzaamheid van de schuldontwikkeling Schuldquote van de overheid in 1997 (in % van het BBP) Verandering van de schuld quote 1996-97 (in % van hel BBP) l'cilclijk primair saldo in 1997 (in % van hel BBP) In 1997 vereist primair saldo voor het stabi liseren van de schuld (in % van het BBP) B DK 1) EL E E IKI. 1 1. NI. A P I'lN S UK El IK 122,2 65,1 61,3 108,7 68,8 58,0 66,3 121,6 6,7 72,1 66,1 62,0 55,8 76,6 53,4 72,1 -4,7 -5,5 0,8 -2,9 -1,3 2,4 -6,4 -2,4 0,1 -5,0 -3. 4 -3,0 -1. 8 -0,1 -1,3 -0,9 (1) 5,8 6,5 IJ 5,6 1,9 0,6 5,2 6,8 2,1 3,9 1. 6 1,9 4,5 5,4 1,6 2,6 (2) 2,7 1,9 2,1 -1,0 0,7 1,8 -2,4 4,5 -0,1 1,3 1. 5 0,8 1,6 4,2 0,3 1,3 Verschil tusscn het gerealiseerde saldo en hel saldo dat vereisl is om de schuld in 1997 le stabiliseren 5|) (in % van hel BBP) (3H2HD -3,1 -4,6 1,0 -6,6 -1,2 1,2 -7,6 -2,3 -2. 2 -2. 6 -0. 1 -1,1 -2. 9 -1,2 -1. 3 -1,3 Aanlal jaren dat nodig is om de schuldquotc terug le brengen lot minder dan 60% van hel Jaar waarin de schuldquotc daalt tot minder dan 60% van het BBP h) BliP h) 14 1 4 10 6 Schuld < 60% 1 19 Schuld < 60% 5 7 1 2011 1998 2001 2007 2003 Schuld < 60% 1998 2016 Schuld < 60% 2002 2004 1998 Schuld < 60% 4 Schuld < 60% 7 Schuld < 60% 2001 Schuld < 60% 2004 a) Een minteken wijst erop dat het feitelijke primaire saldo groot genoeg is om de schuldquote in dalen. Bij deze berekeningen werd de voorraad/stroom-aanpassing niet in aanmerking genomen. 1997 te doen b) Voor het maken van de berekeningen werd als volgt te werk gegaan: tot 1999 zijn de gege schuldquote afkomstig van de economische prognoses van het voorjaar van 1998; voor de latere om extrapolaties waarbij wordt uitgegaan van een voor alle landen gelijke rente op de overheidssc inflatiepercentages van 2%, voorraad/stroom-aanpassingen van nul, en reële trendmatige BBP primaire saldo's die in iedere lidstaat op hetzelfde niveau blijven als voor 1999 wordt verwacht. vens over de jaren gaat het ;huld van 6%, -stijgingen en Bron: Diensten van de Commissie 111 Op grond van prognoses van de diensten van de Commissie met betrekking tol de ontwikkeling van de schuldquote tot 1999 en op basis van extrapolaties voor latere jaren - waarbij wordt uitgegaan van een voor alle lidstaten gelijke rente van 6% op de overheidsschuld, inllatiepercentages van 2%, voorraad/stroom-aanpassingen van nul, en dezelfde trendmatige reële BBP-stijgingen en primaire saldo's als voor 1999 worden voorspeld- kan voor iedere lidstaat worden berekend hoe de schuld zich verder zal ontwikkelen en in welk jaar de schuldquote vermoedelijk onder de referentiewaarde van 60% van het BBP zal dalen. De lidstaten waar de schuldquote zich momenteel lussen 60 en 80% beweegt, zouden zeven jaar of minder nodig hebben om hun quote lot onder de referentiewaarde van 60% van het BBP terug te dringen (zie tabel 4. 8. ). Voor de lidstaten met een zware schuldenlast, d. w. z. waar de schuldquote meer dan 100% van het BBP bedraagt, zal het terugdringen van deze quote naar aanvaardbare niveaus uiteraard veel meer tijd in beslag nemen. De snelheid waarmee de schuldquote in deze landen zal teruglopen, zal niet alleen alhangen van de toekomstige economische groei en kosten van de schuldendienst - waarbij deze laatste in verscheidene lidstaten overigens in snel tempo afnemen -, maar ook van het feit of de uitgaven en inkomsten in de hand worden gehouden. Welnu, het primaire overschot dat thans reeds in België, Griekenland en Italië wordt geboekt, zou borg moeten staan voor een gestage en voortgaande vermindering van de schuldquote. Onder deze omstandigheden zou de schuldquote in deze landen in minder dan 20 jaar kunnen dalen tot onder de referentiewaarde van 60% van het BBP (zie tabel 4. 8). Indien de schuldquote in Ierland, zoals door de diensten van de Commissie wordt verwacht, in 1998 lot onder de referentiewaarde zakt, dan zal dit land er in slechts 11 jaar in geslaagd zijn zijn quote terug te brengen van een niveau van circa 115% van het BBP in 1987 tot minder dan 60% in 1998. De belangrijkste factoren die lot deze snelle reductie hebben bijgedragen, waren de ingrijpende bcgrotingsbesparing die aan het einde van het vorige decennium heeft plaatsgevonden en die nadien niet werd teruggedraaid, alsook de hoge reële groei die het BBP de laatste paar jaar heeft te zien gegeven. 4. 4. Lidstaten die thans worden geacht klaar te zijn voor de intrekking van het besluit betreffende het bestaan van een buitensporig tekort Uit de informatie in de voorgaande delen van dit hoofdstuk kan worden afgeleid dat de begrotingssituatie van de vijf lidstaten waarvoor momenteel geen besluit betreffende het bestaan van een buitensporig tekort geldt (Denemarken, Ierland, Luxemburg, Nederland en Finland), in 1997 verder is verbeterd of bevredigend is gebleven en dat dit in 1998 waarschijnlijk ook opnieuw het geval zal zijn. De Commissie ziet geen aanleiding om de procedure betreffende het bestaan van een buitensporig tekort voor een van deze vijf landen te heropenen. 112 Griekenland heeft sinds het begin van de jaren negentig belangrijke voortgang gemaakt bij de vermindering van de grote onevenwichten in zijn openbare financiën. Het heeft het overheidstekort teruggebracht van bijna 14%> van het BBP in 1993 tot 4,0% in 1997 en het tekort zal naar verwachting in 1998 2,2% bereiken; de hoge schuldquote van de overheid, die een sterk stijgende lendens had vertoond, werd gestabiliseerd en er vond een eerste vermindering plaats in 1997, toen de schuldquote met 2,9 procentpunten daalde tot 108,7% van het BBP. De reeds lot stand gebrachte bcgrotingscorrcctic wordt door de Commissie echter niet voldoende geacht om de intrekking van het besluit betreffende het bestaan van een buitensporig tekort in Griekenland dit jaar te kunnen aanbevelen. Voor België, Duitsland, Spanje, Frankrijk, Italië, Oostenrijk, Portugal, Zweden en het Verenigd Koninkrijk, waarvoor momenteel nog een besluit betreffende het bestaan van een buitensporig tekort geldt, is de Commissie van mening dat het buitensporige tekort is gecorrigeerd. De Commissie beveelt de Raad derhalve aan de beschikkingen betreffende het bestaan van een buitensporig tekort in deze lidstaten in te trekken. De in elk van deze landen bereikte begrotingscorrectie wordt hieronder gedetailleerd besproken. 113 4. 4. 1. België van De begrotingssituatie van België was niet bevredigend bij hel begin van de tweede fase. 'l'en gevolge ongunstige economische omstandigheden en belangrijke ondanks aanpassingsmaatregelen, bedroeg het overheidstekort 7,1% van het de 1993, BBP schuldquote van de overheid was opgelopen tot 135,2% van het BBP. terwijl in Grafiek 4. 3 Belgid: tekort en schuld van de overheid Faltalljk «n voor conjuncturtl* factoren gacorrlgaard tekort (In % van nat BBP) X 7 6 5 4 3 0. • • 1 1 r J_ 11 f I t 1 T • 1995 I99J. •n. n fj-l 120 130 140 1994 1997 1998(1) BJ| Prilrlijk Irkorl Ovcrht'iilMi-liuld (in % vmi hel HUI') — KrfrrrnlirwMiirilr • -_^_^ 19% [^-((ïrrnmKrrril Irkorl Sinds 1993 en in het kader van Iwee convergentieprogramma's hebben de Belgische autoriteiten belangrijke een consolidatie-inspanning gedaan om de budgettaire onevenwichten te corrigeren en het land voor te bereiden om deel te nemen aan de derde fase van de EMU. Sinds belangrijke 1993 aanpassingsmaatregelen het getroffen, overheidstekort werd teruggebracht tot 2,1% van het de BBP m tussenliggende jaren daalde het tekort Deze voortdurend. aanzienlijke daling van hel overheidstekort was te danken aan het gecombineerde effect van hoge primaire overschotten en lagere rentebetalingen. (1) Economlacha prognoaea, voorjaar 1998 Bron: Dlenaten van da Commlaala waardoor • - - • - - 1997. zijn 1991 (1) 1996 1997 I')'M |995 100 110 )'». ( Ml 90 80 60 70 1 In de begroting 1993 werd een meerjarenplan betreffende te treffen maatregelen opgenomen dat een tweeledige norm bevatte, namelijk het reëel ongewijzigd houden van de primaire uitgaven en het stabiliseren van de ontvangsten als percentage van het BBP. In november 1993 werden nieuwe besparingsmaatregelen vastgesteld in het kader van het globale plan voor werkgelegenheid, concurrentievermogen en sociale zekerheid. Deze maatregelen omvatten nieuwe belastingen, maar ook maatregelen betreffende de uitgaven voor het sociale-zekerheidsstelsel, met name de beperking van de reële jaarlijkse groei van de uitgaven voor gezondheidszorg tot 1,5%. In het algemeen echter berustte de bcgrotingsconsolidatic in de jaren 1993-1996, de periode waarvoor het eerste convergentieprogramma gold, voornamelijk op verhogingen van de ontvangsten. 114 In de begroting 1997 werden verdere aanpassingsmaatregelen ingevoerd en in combinatie met gunstiger economische ontwikkelingen leidden deze tot een daling van hel overheidstekort van 3,2% van het BBP in 1996 tot 2,1% in 1997. Deze maatregelen omvatten verhogingen van de ontvangsten, maar ook belangrijke besnoeiingen in de primaire uitgaven van de federale overheid en het sociale-zekerheidsstelsel. Verwacht wordt dat de in de begroting 1997 vastgestelde maatregelen in de komende jaren nog meer resultaten zullen opleveren. Met name de effecten van de maatregelen inzake de pensioenen en de kinderbijslag zullen zich naar verwachting op middellange termijn steeds sterker doen gevoelen. Dit pakket maatregelen had ten doel het primaire overschot van de federale overheid en de sociale-zekerheidssector tezamen te laten stijgen van 5,1% van hel BBP in 1996 tot 5,3% in 1997. Aangezien de conjunctuur een ongunstige invloed invloeden op hel overheidstekort bleef uitoefenen, bleef hel voor conjuncturele gecorrigeerde tekort onder het feitelijke tekort en daalde het verder lot een laag niveau (zie grafiek 4. 3). Voor 1998 voorspellen de diensten van de Commissie dat het tekort verder zal dalen tot 1,7% van hel BBP. Volgens hel tweede convergentieprogramma, dal in januari 1997 werd ingediend en de periode 1997-2000 bestrijkt, zal het overheidstekort verder dalen tot 1,4% van het BBP tegen het jaar 2000. Het convergentieprogramma bevatte als tussentijdse doelstelling de handhaving van een primaire overschot op de gecombineerde rekeningen van de federale overheid en de sociale-zekerheidssector van 5,3% van het BBP gedurende de prognoseperiode. De rentebetalingen als percentage van het BBP zullen naar verwachting de komende jaren blijven dalen ten gevolge van het effect van de huidige lage rentestanden in combinatie met de verdere daling van de schuldquote van de overheid. 115 De schuldquote van de overheid daalde met 13,0 procentpunten van 135,2%) van het BBP in 1993 tol 122,2% in 1997 (zie 'fabel 4. 9). Dit resultaat was in overeenstemming met de doelstelling van de regering om de schuldquote in deze periode met ten minste 10 procentpunten van het BBP te verminderen. Deze daling van de schuldquote is het resultaat van een volgehouden beleid met het oog op begrotingsconsolidatie, waardoor het primaire overschot in de tweede fase boven 5% van het BBP bleef. In de periode 1996-97 beliepen financiële operaties ter vermindering van de schuldquote van de overheid ruim 4% van het BBP. Zij betroffen de opbrengsten van goudverkopen door de centrale bank, een verhoogd aanhouden van overheidsschuld binnen de overheidssector en privatiseringsopbrengsten. Voor de periode van 1997 tot 2000, waarop het eovergentieprogramma van januari 1997 belrekking heeft, streeft de Belgische regering naar een verdere vermindering van de schuldquote van de overheid; de daling zal naar verwachting liggen lussen 6 en 10 procentpunten van het BBP, alhankclijk van de heersende economische omstandigheden. De Belgische regering heelt onlangs opnieuw de reeds in het convergentieprogramma voor 1997 gedane vaste toezegging bevestigd het primaire overschot van de totale overheid op middellange termijn te handhaven op het hoge niveau van 6% van het BBP. Bovendien is de Belgische regering er in de afgelopen jaren in geslaagd de gevoeligheid van de schuld voor rente- en wisselkoersschommelingen te verminderen en de gemiddelde looptijd van de schuld te verlengen. Sinds 1993 is het overheidstekort in België aanzienlijk en voortdurend gedaald en in 1997 kwam het onder de referentiewaarde van 3% van het BBP. Voor 1998 wordt een verdere daling van het tekort verwacht. De schuldquote van de overheid is nog steeds zeer hoog, maar is sinds 1993 elk jaar gedaald. Mits het primaire overschot op een hoog niveau blijft en gezien de verwachte gunstige groeivoorwaarden, zal de schuldquote van de overheid naar verwachting in 1998 en in de komende jaren verder dalen. Gezien deze ont wikkelingen is de Commissie van mening dal de situatie met betrekking tol hel buitensporige tekort is gecorrigeerd en dat er in België geen buitensporig tekort meer bestaat. De Commissie beveelt de Raad derhalve uun hel besluit betreffende het beslaan van een buitensporig tekort in België in te trekken. Tabel 4. 9 Bclgic: ontwikkeling van de overheidsschuld (in % van het HUP) Verandering van de schuldquote: - Bijdrage van het primaire saldo - Bijdrage van dc rente en van de groei van het nominate WWV - Voorraad/stroom-aanpassing Schuldquote van de overheid * Kconomische prognoses, voorjaar 1998 Bron: Diensten van de Commissie 1993 1994 1995 1996 1997 1998* 6,2 -3,6 7,4 -1,7 -5,1 3,9 -2,2 -5,1 4,1 -4,3 -5,3 4,6 -4,7 -5,8 2,7 -4,2 -6,0 2,7 2,3 135,2 -0,4 133. 5 -1,3 131,3 -3,6 126,9 -1,5 122,2 -0,9 118,1 116 4. 4. 2. Duitsland relatief bedroeg In vergelijking met de meeste lidstaten had Duitsland andere gunstige een begrotingssituatie bij hel begin van de Iwccde fase. Ondanks de recessie hel in 1993 slechts overheidstekort 3,2% van het BBP en het begrolingsresultaal was in 1994 nog beter dan verwacht toen het tekort daalde tot 2,4% van het BBP. Zowel in 1995 als in 1996 trad echter een verslechtering op - een met begrotingsresultaten tekort van 3,3% van het BBP in 1995 en 3,4% in 1996 - die boven de oorspronkelijke prognoses van de regering uitkwamen. Grafiek 4. 4 Duitsland: tekort en schuld van de overheid Feitelijk en voor conjuncture!» lectoren gecorrigeerd tekort (In % van het BBP) 1993 1994 1995 1996 1997 1998(1) pjj Keilelijk tekort | 1 Gecorrigeerd tekort —. — Referentiewaarde Overheidsschuld (in % van het BBP) De belastingopbrengsten werden in de loop van 1995 en 1996 herhaaldelijk overschat doordat de nominale groei van hel BBP in lager uitviel dan beide jaren verwacht. Bovendien maakten de frequente wijzigingen die in de voorgaande jaren in verscheidene Duitse belastingregelingen waren aangebracht, het moeilijker de belastingopbrengsten te ramen. In 1995 was er een onverwachte achteruitgang van het sociale-zekerheidssaldo, terwijl de verdere achteruitgang van de begrotingssituatie van de totale overheid in 1996 bijna uitsluitend werd veroorzaakt door de stijging van het tekort van de federale overheid. (1) Economische prognoses, voorjaar 1998 Bron: Diensten van de Commissie 1998(1) 1997 117 Aan de verslechtering van de begrotingssituatie kwam een einde in 1997, toen het tekort werd verminderd lot 2,7% van het BBP. De begrotingsuitgaven bleven in 1997 goed onder controle: de uitgaven voor de sociale zekerheid en de werkgelegenheid in de overheidssector alsmede de administratieve uitgaven werden praktisch gestabiliseerd en er werd verder besnoeid op de overdrachten aan ondernemingen en op de overheidsinvesteringen, lien bevriezing van de begrotingsuitgaven -waardoor de minister van Financien meer controle kreeg over grote uitgavenposten - werd halverwege hel jaar ingevoerd en aan het einde van het jaar verder versterkt. De sterke stijging van de werkloosheid in 1997 leek het tekort minder te beïnvloeden dan verwacht, doordat een deel van de hogere werkloosheid voortvloeide uit een verschuiving uit door de overheid gefinancierde werkgelegenheidsprojecten in de nieuwe deelstaten. De rentebetalingen door de speciale fondsen die de schulden in verband met de eenmaking beheren - zoals het Duitse Eenheidsfonds of het Schuldqflossingsfonds - vielen ook lager uit dan verwacht. Br bleven belangrijke onvoorziene tekorten aan de ontvangstenzij de optreden, die echter deels waren loc te schrijven aan het feit dat particulieren en ondernemingen meer gebruik maken van belastingaftrekmogelijkheden. De conjunctuur leverde gedurende hel grootste deel van de beschouwde periode een negatieve bijdrage tot het overheidstekort. De uitgesproken verslechtering van het tekort in 1995 kan echter slechts in beperkte mate worden toegeschreven aan de slechtere economische omstandigheden (zie grafiek 4. 4). Anderzijds werd de daling van het overheidstekort tussen 1996 en 1997 bewerkstelligd met behulp van een actieve budgettaire verstrakking, want de bijdrage van de conjunctuurontwikkeling tot de begroting bleef vrij wel ongewijzigd. Om het stelsel van nationale rekeningen in overeenstemming te brengen met de regels van het FSFR-1979 werden in 1997 de openbare ziekenhuizen voor statistische doeleinden buiten de overheidssector ingedeeld, hetgeen leidde tot een verlaging van het overheidstekort met ongeveer 0,1 procentpunt van het BBP in 1996 zowel als in 1997 en tol een nog sterkere verlaging in de jaren daarvoor. Met tekort zul naar raming van de diensten van de Commissie in 1998 nog verder dalen lol 2,5%> van hel BBP. De overdrachten aan ondernemingen en de overheidsinvesteringen zullen naar verwachting in toom worden gehouden, terwijl de uitgaven aan overdrachten aan gezinnen en het overheidsverbruik iets kunnen toenemen. Het normale BTW-tarief zal in april 1998 worden verhoogd van 15% tot 16% en de opbrengsten daarvan zullen worden gebruikt om tekorten in de pensioenregeling van de sociale zekerheid te dekken. Het effect van de verlaging van de solidariteitsbelasting van 7,5%» tot 5,5% zal naar verwachting gering blijven. Het voor conjuncturele factoren gecorrigeerde tekort zal in 1998 nog steeds onder het feitelijke tekort uitkomen. 118 Volgens hel in januari 1997 ingediende herziene Duitse convergentieprogramma zal het overheidstekort in de periode 1998-2000 geleidelijk verder dalen tot l'/2% van het BBP tegen het jaar 2000. De in het programma uiteengezette begrotingsstrategie van de regering bestaat erin het aandeel van de uitgaven, de belastingen en de socialc-zekerheidsbijdragen terug te brengen en tegelijkertijd het begrotingstekort te verminderen. Het doel is het aandeel van de uitgaven tegen het jaar 2000 terug te brengen tot het niveau van vóór de eenmaking, d. i. 46% van het BBP. Dit dient te worden bereikt door de groei van de nominale uitgaven van de totale overheid 2 procentpunten onder de geraamde jaarlijkse groei van het nominale BBP te houden. De schuldquote van de overheid steeg met ruim 13 procentpunten in de periode 1993-97 van 48,0% van hel BBP in 1993 tot 61,3% van het BBP in 1997. Fcn groot deel van deze schuldslijging is toe te schrijven aan de overname door de overheid van de schuld van de Duitse spoorwegen in 1994 - 2,0% van hel BBP - en aan de overname van de met de eenmaking verband houdende schulden van de Treuhandanstall en de Oost-Duitse huisvestingsmaatschappijen in 1995 ten bedrage van 6,6% van het BBP. De schuldquote van de overheid steeg in 1996 voor de eerste maal tot iets boven de referentiewaarde van 60% van het BBP en bleef in 1997 in een lager tempo stijgen. Het primaire overschot was in 1997 niet hoog genoeg om de schuldquote op een neerwaarts pad te krijgen, hoewel de privatiseringsopbrengsten en andere operaties het schuldverhogende effect van verdere schuldovernames van Oost-Duitse instanties - ten bedrage van 0,3% van het B B P- en de opbouw van financiële activa door de socialc-zekerheidsfondsen ruimschoots compenseerden (zie Tabel 4. 10). De stijging van de schuldquote zal naar verwachting in 1998 worden gekeerd: volgens de ramingen van de diensten van de Commissie zal de schuldquote met 0,1 procentpunten omlaag gaan lot 61,2% van het BBP in 1998. Volgens het in januari 1997 ingediende convergentieprogramma zal de schuldquote van de overheid marginaal dalen, maar legen hel jaar 2000 nog iets boven de drempel van 60% van het BBP liggen. De uitzonderlijke gebeurtenis die de Duitse eenmaking in 1990 was, blijft ingrijpende gevolgen hebben niet alleen voor de Duitse economie, maar ook voor de situatie van de overheidsbegroting. Overdrachten van financiële middelen van de oude naar de nieuwe deelstaten blijven een zware last op de overheidsbegroting leggen: de netto-overdrachten beliepen in de periode 1991-97 ongeveer 4% van het BBP per jaar. Rentebetalingen over de schulden in verband met de eenmaking hadden ook een belangrijke negatieve invloed op het overheidstekort - ten belope van ongeveer 0,6%» van het BBP in 1997 - en leidden weer tot een hogere schuldquote van de overheid dan anders het geval zou zijn geweest. Deze budgettaire kosten van de eenmaking verklaren de overheidstekorten die de laatste jaren zijn opgetreden. Bovendien zou zonder de verplichtingen in verband met de eenmaking de Duitse schuldquote ver onder de referentiewaarde van 60% van het BBP zijn gebleven. 119 Ondanks de voortdurende zware last op de begroting die voortvloeide uit de buitengewone omstandigheden van de Duitse eenmaking, werd het overheidstekort in Duitsland in 1997 teruggebracht tol onder de referentiewaarde. Voor 1998 wordt een verdere daling van het tekort verwacht. De schuldquote van de overheid nam verder toe in de tweede fase en steeg tot boven de referentiewaarde van 60% van het BBP in 1996. De schuldquote bleef in 1997 stijgen, maar in een lager tempo, en overschreed de referentiewaarde van 60% van het BBP slechts met een gering bedrag. Naar verwachting in 1998 omlaag gaan en zal zij spoedig weer onder de zal de schuldquote referentiewaarde komen. Gezien deze ontwikkelingen is de Commissie van mening dat de situatie met betrekking tot het buitensporige tekort is gecorrigeerd en dat er in Duitsland geen buitensporig tekort meer bestaat. De Commissie beveelt de Raad derhalve aan het besluit betreffende het bestaan van een buitensporig tekort in Duitsland in te trekken. Tahcl 4. 10 Duitsland: ontwikkcling van de overheidsschuld (in % van het m i l ') Veraiutering van de scluiUlqiiole: - Bijdrage van het prim a ire saldo - Bijclrage van do rente en van de groci van het nominate lilll* - Voorraad/slroom-aanpassing Schuldquote van de overheid * Ixonomische prognoses, voorjaar 1998 Bron: Diensten van de Commissie 1993 1994 1995 19% 1997 1998* 3,9 -0,1 2,1 2,2 -1,0 1,0 1,9 2,2 48,0 50,2 7,8 -0,5 1,9 6,4 58,0 2,4 -0,3 2,3 0,4 60,4 0,8 -1,1 2,1 -0,1 61,3 -0,1 -1,2 1,5 -0,4 61,2 120 4. 4. 3. Spanje te niet van de teruggebracht De begrotingssituatie van Spanje was in het begin van de tweede bevredigend. fase recessie Tengevolge bedroeg het overheidstekort in 1993 6,9% van het BBP. Het tekort werd tot 6,3% van het BBP in 1994, maar nam in 1995 weer loc lot 7,3%. lien-deel van dc/. c toename was toe de schrijven bekendmaking in 1996 van een ongeregistreerde aantal transacties voor 1995. In 1996 en 1997 belangrijke een begrotingsaanpassing plaats. De sterkste vermindering van het tekort trad op in 1996 en bracht het tekort terug tot 4,6% van het BBP. De begrotingsaanpassing werd voortgezet in 1997, toen hel tekort werd verminderd tot 2,6% van het BBP. vond aan Grafiek 4. 5 Spanje : tekort en schuld van de overheid Feitelijk en voor conjuncturele factoren gecorrigeerd tekort (in % van het BBP) 1993 1994 1995 1996 1997 1998(1) | Krilrlijk lekorl | iCfforrigff ril If kort —— KrrrrmlirwHxrdr Overheidsschuld (in % van het BBP) De bcgrotingsaanpassing werd teweeggebracht door besnoeiingen op de uitgaven. De van sterke de begrotingssituatie was in 1996 geheel niet en in 1997 slechts in geringe mate toe te schrijven aan de gunstige ontwikkeling van de conjunctuur (zie grafiek 4. 5). (1) Economische prognose*, voorjaar 1998 Bron: Diensten van de Commissie verbetering |99K(l) I99J so In 1996 stegen de lopende overheidsuitgaven minder dan het nominale BBP ten gevolge van een daling van de rentebetalingen en de lopende overdrachten aan ondernemingen en van de lagere groei van het overheidsverbruik. Zowel de overheidsinvesteringen als de kapitaaloverdrachten werden sterk beperkt. Bovendien stegen in 1996 de ontvangsten sneller dan het nominale BBP, hoofdzakelijk ten gevolge van hogere ontvangsten uit de sociale zekerheidsbijdragen en een verhoging van de accijnzen. Het primaire saldo sloeg in 1996 om in een klein overschot. 121 In 1997 was de vermindering van hel tekort hoofdzakelijk toe te schrijven aan gerichte maatregelen om de uitgaven in te dammen, die gebaseerd waren op een bevriezing van de ambtenarensalarissen en beperkingen op de aankopen van goederen en diensten en op de kapitaaluitgaven. Hen belangrijke daling van de rentetarieven compenseerde ruimschoots het effect van de stijging van de schuld in 1996 op de rentebetalingen. De hoge belastingontvangsten droegen er in combinatie met een sterke groei eveneens toe bij dat het tekort in 1997 terugliep. Voor 1998 voorspellen de diensten van de Commissie een overheidstekort van 2,2% van het BBP. Deze daling wordt veroorzaakt dooreen beperkte groei van de sociale uitgaven, de rentebetalingen en het overheidsverbruik. De totale ontvangsten zullen in hetzelfde tempo toenemen als hel nominale BBP, hetgeen ten dele terug te voeren is op een extra verhoging van de indirecte belastingen, voornamelijk de accijnsrechten. De overheidsinvesteringen zullen naar verwachting sneller stijgen dan het nominale BBP. Volgens het Spaanse convergentieprogramma van april 1997 moet het overheidstekort verder dalen tot 1,6% van het BBP tegen het jaar 2000 in een context van duurzame economische groei. De regering heeft toegezegd de uitgaven in verhouding tot het BBP met 1,8 procentpunt te zullen verminderen tot 41,9% tegen het jaar 2000, terwijl de ontvangsten in verhouding tot het BBP slechts iets zouden dalen. Het zwaartepunt van de verlaging van de overheidsuitgaven ligt bij de lopende uitgaven - ten gevolge van belangrijke inspanningen om het overheidsverbruik terug te dringen, maar ook door de daling van de schuldkosten -, terwijl de overheidsinvesteringen naar verwachting sneller zullen stijgen dan het nominale BBP. Tot de verlaging van het overheidstekort moet worden bijgedragen door alle niveaus van de overheid. In dit verband werd een op het stabilileils- en groeipact geïnspireerd akkoord bereikt lussen de centrale overheid en de autonome voor de begrotingstekorten van de regionale overheden. gemeenschappen, waarbij maxima werden vastgesteld 122 De schuldquote van de overheid steeg met 10,1 procentpunten van 60,0% van het BBP in 1993 tot 70,1% in 1996. In 1996 was de stijging van de schuldquote grotendeels toe te schrijven aan voorraud/slroom-aunpnssingen (zie tabel 4. 11). Deze waren het gevolg van ten eerste de uitgifte van schuld door de Schatkist voor een hoger bedrag dan strikt noodzakelijk om portcfcuillercdenen en om te profiteren van de lage rentestanden eind 1996, en tweede de noodzaak om de medio 1996 ontdekte ongedekte uitgavenverplichtingen te financieren. ten In 1997 kwam er een einde aan de opwaartse trend van de schuldquote van de overheid en daalde de schuldquote met 1,3 procentpunten tot 68,8% van het BBP. Deze verbetering wordt verklaard door de verdere stijging van het primaire overschot en door de negatieve voorraad/stroom-aanpassing die hoofdzakelijk het gevolg was van privatiscringsopbrengsten. De daling van de schuldquote zal naar verwachting in 1998 aanhouden, voornamelijk ten gevolge van een verdere verbetering van het primaire overschot en de sterke groei. Volgens het convergentieprogramma moet de vermindering van het overheidstekort leiden lot een geleidelijke daling van de schuldquote tot ongeveer 65% van het BBP tegen het jaar 2000. Het overheidstekort in Spanje is sinds 1995 aanzienlijk gedaald en in 1997 lag het onder de referentiewaarde. Voor 1998 wordt een verdere daling van het tekort verwacht. De schuldquote van de overheid ging omhoog tot 1996 en daalde voor het eerst in 1997. In een context van verwachte sterke groei en lage rentetarieven zal de schuldquote echter naar verwachting de komende jaren een neerwaartse tendens blijven vertonen. Gezien deze ontwikkelingen is de Commissie van mening dat de situatie met betrekking tot het buitensporige tekort is gecorrigeerd en dat er in Spanje geen buitensporig tekort meer beslaat. De Commissie beveelt de Raad derhalve aan het besluit betreffende het bestaan van een buitensporig tekort in Spanje in te trekken. label 4. 11 Spanje: ontwikkeling van de overheidsschuld (in % van net Bill') Mutalie van de schuldquote: - liijdragc van het primairc saldo - liijdragc van de rente en van de groci van het nominate litil* - Voorraad/stroom-aanpassing Schuldquote van de overheid * 1 economische prognoses, voorjaar 1998 Bron: Diensten van de Commissie 1993 1994 1995 1996 1997 1998* 12,0 1,7 3,7 6,6 60,0 2,6 1,5 1,3 2,9 1,8 1,1 -0,2 62,6 0,0 65,5 4,6 -0,5 1,7 3,4 70,1 -1,3 -1,9 0,7 -0,1 68,8 -1,4 -2. 1 0,3 0,4 67,4 123 4. 4. 4. Frankrijk tweede bereikte voormalige De van begrotingssituatie frankrijk was ongunstig aan het fase. begin van de Hoofdzakelijk ten gevolge van de recessie het overheidstekort in 1993 een piek van 5,8% van het BBP. In 1994 bleef het op hetzelfde niveau als in het voorgaande jaar, deels door de kwijtschelding van de schuld van kolonies waardoor het tekort opliep met 0,3% van het BBP. In 1995 en 1996 werd duidelijke voortgang met de begrotingsconsolidatie gemaakt het overheidstekort tot 4,9% van het BBP in 1995 en tot 4,1% in 1996 in overeenstemming met de doelstellingen van de regering. Het overheidstekort daalde in 1997 verder tot 3,0% van het BBP. daalde en Grafiek 4. 6 Frankrijk : tekort en schuld van de overhei Feitelijk en voor conjuncturele factoren gecorrigeerd tekort (In % van het BBP) 1993 1994 1995 19% 1997 1998(1) I Actual deficit i—i Gecorrigeerd tekort — Referentiewaarde Overheidsschuld (in V. van het BBP) (1) Economische prognoses, voorjaar 1998 Bron: Diensten van de Commissie |99N(|) 124 conjuncturele factoren droegen weinig bij I)c vermindering van het tekort in de tweede fase was grotendeels toe le schrijven aan gerichte maatregelen; tot de begrotingsaanpassing (zie grafiek 4. 6). In 1994 werd het positieve effect van het economisch herstel op het tekort teniet gedaan door de invloed van de maatregelen die werden genomen om de economische activiteit te stimuleren, met name de verlaging van de inkomstenbelasting en de verviervoudiging van de betalingen voor schoolkosten. Sinds 1995 was de vermindering van het voor conjuncturele factoren gecorrigeerde tekort echter significant. De aanpassing werd bereikt door uitgavenbeperkingen en belastingverhogingen. De sinds 1995 ingevoerde maatregelen en hervormingen legden de grondslag voor een geleidelijke en duurzame begrotingsconsolidatie in de jaren daarna. In de eerste plaats legde de regering de nadruk op de beheersing van de overheidsuitgaven als methode om het tekort te verminderen en om de opwaartse tendens in de verhouding van de overheidsuitgaven tol het BBP te keren; er werden een reeks maatregelen genomen om de uitgaven van de centrale overheid en die van de lagere overheden onder controle te krijgen. In de tweede plaats ondernam de regering in 1996 een ingrijpende hervorming van hel sociale zekerheidsstelsel om de sociale rekeningen weer in evenwicht te brengen op een duurzame basis. Maatregelen om de uitgaven te beperken werden aangevuld met belastingverhogingen om de streefcijfers voor het tekort te halen. Om de belastingdruk op de economie te verlichten, werd begonnen met een hervorming van de inkomstenbelasting en werden de werknemersbijdragen voor de ziekteverzekering geleidelijk verlaagd door voortaan de gezondheidszorg te financieren met de opbrengsten van een belasting op meer soorten inkomsten. De daling van het tekort in 1997 werd deels veroorzaakt door de strakke beheersing van de overheidsuitgaven en maatregelen om de sociale rekeningen te consolideren. Nadat bij financiën was gebleken dat het tekort op de de controle van de openbare overheidsbegroting uit de hand begon te lopen, stelde de regering in de loop van 1997 aanvullende aanpassingsmaatregelen ten belope van 0,4% van het BBP vast. Deze corrigerende maatregelen hadden tezamen met de uitgavenbeperkingen tot gevolg dal het tekort op de staatsbegroting onder het streefcijfer bleef. Voorts werd de door het parlement vastgestelde strenge norm voor de groei van de uitgaven voor gezondheidszorg in 1997 nageleefd. Bovendien werd de vermindering van het tekort tussen 1996 en 1997 bijna voor de helft veroorzaakt door de eenmalige betaling van een bedrag ter hoogte van 0,5% van hel BBP door France Télécom aan een fonds van de centrale overheid. 125 Sinds 1996 zijn enkele statistische wijzigingen ingevoerd, hoofdzakelijk om het Franse stelsel van nationale rekeningen in overeenstemming te brengen met de ESER-regels van 1979. Deze wijzigingen hadden tot gevolg dat het tekort daalde met tussen 0,2% en 0,5% van het BBP per jaar. Het betreft hier wijzigingen in de boeking van bepaalde posten zoals coupons courus en lineaire obligaties en de juiste behandeling van de uitgaven voor openbare ziekenhuizen en subsidies aan de luchtvaartindustrie. Hel overheidstekort zal volgens de ramingen van de diensten van de Commissie iets dalen tot 2,9% van het BBP in 1998. Dit betekent dat de eenmalige overdracht van France Télécom in 1998 wordt vervangen door maatregelen met een meer duurzaam karakter. De overheidsbegroting en de wel op de financiering van de sociale zekerheid voor 1998 zijn een duidelijke aanwijzing dal de regering naar begrolingsconsolidatie streeft. De begroting 1998 houdt de uitgaven reëel constant en bevat nieuwe belastingmaatregelen ten belope van 0,15% van het BBP. Met betrekking tot het sociale-zekerheidsstelsel heeft het parlement de stijging van de uitgaven voor gezondheidszorg beperkt tot 2,2% in 1998 en de regering heeft aanvullende aanpassingsmaatregelen genomen voor een bedrag van 0,2% van het BBP. Voorts is de regering voornemens de sociale rekeningen in 1999 weer in evenwicht te brengen door de in 1996 ingevoerde hervorming van het gezondheidszorgstelsel voort te zetten. In de tweede fase is de schuldquote van de overheid voortdurend gestegen, zij het steeds langzamer, maar de referentiewaarde van 60% van het BBP werd niet overschreden; de schuldquote steeg van 45,3% van het BBP in 1993 tot 58,0% in 1997 (zie tabel 4. 12). Sinds 1994 is het overheidstekort in Frankrijk aanzienlijk gedaald en in 1997 kwam het op het niveau van de referentiewaarde. Voor 1998 wordt een verdere geringe daling van het tekort verwacht. De schuldquote van de overheid is gestegen, maar blijft onder de referentiewaarde van 60% van het BBP. Gezien deze ontwikkelingen is de Commissie van mening dat de situatie met betrekking tot het buitensporige tekort is gecorrigeerd en dat er in Frankrijk geen buitensporig tekort meer bestaat. De Commissie beveelt de Raad derhalve aan het besluit betreffende het bestaan van een buitensporig tekort in Frankrijk in te trekken. Tabel 4. 12 Frankrijk: ontwikkcling van dc ovcrheidsschuld (in % van hct IMP) Vcrandcring van dc schuldquolc: - Bijdrage van hcl primairc saldo - Bijdrage van dc rente en van dc groei van het nominale BBP - Voorraad/stroom-aanpassing Schuldquote van dc ovcrheid * Ixonomische prognoses, voorjaar 1998 Bron: Diensten van de Commissie 1993 1994 1995 1996 1997 1998* 5,5 2,4 3,0 0,2 45,3 3,2 2,2 1,7 -0,7 48,5 4,2 1,1 2,1 1,0 52,7 2,9 0,3 2,4 0,2 55,7 2,4 -0,6 1,8 1,2 58,0 0,0 -0,7 U -0,4 58,1 126 4. 4. 5. Italië waarmee Italië ging de tweede fase van de IMU in met een onbevredigende begrotingssituatie. Ten gevolge van de recessie en ondanks strenge bezuinigingsmaatregelen bedroeg het tekort in 1993 9,5% van het BBP. De stijging van de rentetarieven de uittreding van de lire uit het WKM in september 1992 gepaard ging, dreef de rentebetalingen van de overheid op tot een ongekend hoog niveau. De consolidatie- inspanning verslapte in 1994 doordat de maatregelen die ten grondslag lagen aan de in 1993 sterke ingevoerde belastingverhoging in 1994 niet werden de verlengd ontvangsten in verhouding lol hel BBP daalden. Dankzij betere groeivoorwaarden kon het tekort in 1994 echter iets worden tot 9,2% van het verminderd BBP. en Grafiek 4. 7 Italië: tekort en schuld van de overheid Feitelijk en voor conjuncturele factoren gecorrigeerd tekort (In % van het BBP) 1993 1994 1995 1996 1997 1998(1) HI" «lelijk tekort | 1 Gecorrigeerd tekort ReferentiewKarde Overheidsschuld (in % van het BBP) 14» 1. 10 120 110 100 90 HO 70 1998(1) werd (1) Economische prognoses, voorjaar 1998 Bron: Diensten van de Commissie de 1995 In hervat, begrotingsconsolidatie opnieuw gesteund door een krachtige groei, en daalde het tekort tot 7,7% van het BBP. Deze daling werd volledig bereikt door besnoeiingen op de andere uitgaven dan rentebetalingen. In hetzelfde jaar werd een ingrijpende hervorming van het pensioenstelsel goedgekeurd, waardoor de algemene pensioenregeling werd omgevormd van een stelsel op basis van het inkomen tot een stelsel op basis van bijdragen. Het nieuwe stelsel is echter alleen op nieuwkomers op de arbeidsmarkt volledig van toepassing, zodat het volledige effect ervan pas op lange termijn merkbaar zal worden. De vermindering van de rentebetalingen op de overheidsschuld en de stijging van de ontvangsten waardoor een deel van de eerder geregistreerde daling ongedaan werd gemaakt, speelden een belangrijke rol bij de verdere vermindering van het tekort tot 6,7% van het BBP in 1996. 127 ingevoerd. Deze De grootste begrotingsaanpassing werd uitgevoerd in 1997, toen het tekort met niet minder dan 4,0 procentpunten van het BBP werd teruggebracht tot 2,7%> van het BBP. De regering voerde maatregelen in om de belastingaftrek te verlagen, verhoogde de sociale- lopende en de kapitaaloverdrachten aan zekerheidsbijdrugen en verminderde de ondernemingen. Tevens werden een aantal tijdelijke maatregelen - ten bclope van 1,1% van het BBP- tijdelijke maatregelen, zoals bijvoorbeeld de curobelasting, waren meestal geconcentreerd aan de ontvangslenzijdc. lien cruciale rol bij het bereiken van de budgettaire doelstellingen voor het jaar werd vervuld door de strenge beperkingen die door het parlement werden vastgesteld voor de kasbegroting. Dit voorkwam dat begrotingskredieten werden omgezet in liquiditeiten ter beschikking van overheidsinstanties. Dientengevolge gebruikten vele overheidsinstanties hun uitstaande liquiditeitenreserves, die zich in de afgelopen jaren hadden opgestapeld. De niet bestede kredieten - de residui passivi- namen echter sterk in omvang toe. Aangezien deze residui passivi naar de volgende begroting kunnen worden overgedragen, bestaat het risico dat zij in de toekomst leiden tot hogere uitgaven. Zolang het parlement strenge beperkingen voor de kasbegroting blijft vaststellen, is dit risico beperkt. In de wet op de linanciën voor 1998 wordt bepaald dat de in 1997 opgelegde kasbeperkingen voor de volgende driejaar moeten worden gehandhaafd. Als gevolg van recente beslissingen is de uitslaande hoeveelheid residui passivi reeds mei 2 procentpunten van het BBP afgenomen. Bovendien is de regering voornemens de uitstaande hoeveelheid residui passiv" geleidelijk te verminderen en werkt zij momenteel aan nieuwe wetgeving om het gedeelte van de residui passivi dat naar het volgende jaar kan worden overgedragen, te beperken. Gedurende de gehele tweede fase bleef de economische activiteit onder het trend-niveau en het voor conjuncturele invloeden gecorrigeerde tekort was derhalve steeds lager dan het feitelijke tekort (zie grafiek 4. 7). Doordat de conjunctuur een negatieve invloed op de overheidsbegroting bleef uitoefenen, was het voor conjuncturele invloeden gecorrigeerde tekort in 1997 lager dan het feitelijke tekort. De bijdrage van de conjunctuur tot de verbetering van de begrotingssituatie bleef bescheiden. De vermindering van het tekort van 9,5%) van het BBP in 1993 tot 2,7% in 1997 was bijna volledig toe te schrijven aan de lagere uitgaven. De belangrijkste enkelvoudige component die bijdroeg tot de vermindering van het tekort waren de lagere rentebetalingen. Het overheidsverbruik daalde sterk, terwijl de productiesubsidics, de kapitaaloverdrachten aan ondernemingen en de overheidsinvesteringen eveneens werden verminderd. Anderzijds bleven de uitgaven voor de sociale zekerheid praktisch ongewijzigd en namen de totale ontvangsten slechts licht toe. Ten gevolge van deze ontwikkelingen was het primaire saldo gedurende de gehele periode positief en steeg het van 2,6% van het BBP in 1993 tot 6,8% van het BBP in 1997. 128 In 1997 werden enkele statistische wijzigingen ingevoerd om het stelsel van nationale rekeningen in overeenstemming te brengen met de KSIvR-regels van 1979. Hel betrof hoofdzakelijk wijzigingen in de registralic van rentebetalingen op obligaties van de posterijen en de erkenning van de schuld van de spoorwegen als overheidsschuld. Het effect van deze wijzigingen op hel lekort van voorgaande jaren varieert van een vermeerdering van het tekort met 0,1 procentpunt van het BBP tot een vermindering met 0,4 procentpunt van het BBP. de van het BBP richtsnoeren goedgekeurd Het overheidstekort zal in 1998 volgens de ramingen van de diensten van de Commissie dalen tot 2,5% van het BBP. Voor 1998 zijn gerichte maatregelen ten belope van 1,2% van het overeenkomstig convergentieprogramma van juni 1997. De structuur van de BTW-tarieven is gewijzigd, er is besloten tot besnoeiingen in de overdrachten aan publieke diensten en er zijn aanpassingen in het pensioenstelsel aangebracht. Deze maatregelen die voor het merendeel van permanente aard zijn, vervangen de eenmalige elementen van de begroting 1997. Iir zal waarschijnlijk ook een verdere belangrijke daling van de rentebetalingen plaatsvinden. structurele In 1998 zullen er hervormingen worden uitgevoerd: de hervorming van het belastingstelsel en de hervorming van de staatsbegroting. Hoewel de invloed hiervan op de nationale rekeningen in 1998 naar verwachting neutraal zal zijn, zijn de budgettaire gevolgen op middellange termijn potentieel belangrijk, evenals de gunstige implicaties voor de allocatie van de middelen en de efficiëntie van het gehele economische stelsel. Volgens het convergentieprogramma zal het overheidstekort verder dalen tot 1,8% van het BBP tegen het jaar 2000. Sedert het convergentieprogramma is aangenomen, heeft de Italiaanse regering toegezegd het tekort te zullen terugdringen tot 1% van het BBP in 2001. twee belangrijke De schuldquote van de overheid, die reeds op een zeer hoog niveau stond, bleef stijgen lot een piek van 124,9% van het BBP in 1994. Sindsdien is de schuldquote gedaald onder invloed van de hoge primaire overschotten van de laatste jaren. De daling van de schuldquote bleef echter gering ten gevolge van de hoge kosten van de schulddienst en in de meeste jaren ongunstige groeivoorwaarden. De schuldquote begon te dalen in 1995, hel enige jaar met een hoge nominale groei in deze periode (zie tabel 4. 13. ). De schuldquote bleef dalen in 1996, toen het primaire overschot opliep tot 4,1% van het BBP en de voorraad/stroom-aunpussing tot deze daling bijdroeg. Doordat het primaire overschot steeg tol hel hoge niveau van 6,8% van het BBP in 1997, daalde de schuldquote verder lot 121,6% van het BBP. In dat jaar was het primaire overschot groot genoeg om het sneeuwbaleffect ruimschoots te compenseren. De diensten van de Commissie voorspellen dat de schuldquote in 1998 sneller zal dalen tot 118,1% van het BBP doordat het primaire overschot hoog zal blijven, de kosten van de schulddienst dalen zal herstellen. Volgens het convergentieprogramma van juni 1997 voor Italië zal de schuldquote de komende jaren versneld dalen. De Italiaanse regering heeft onlangs aangekondigd dat zij voornemens is de schuldquote jaarlijks met ongeveer 3 procentpunten van het BBP terug te schroeven en dal deze tegen 2003 tol onder de 100% van het BBP zou moeten zijn gezakt. De regering heeft opnieuw haar toezegging bevestigd het primaire overschot op een voldoende hoog niveau te handhaven. zich naar verwachting en de groei 129 De laatste vier jaar werd de ontwikkeling van de overheidsschuld beïnvloed door de privatisering van staatsbedrijven. De Schatkist ontving privatiseringsopbrengsten ten bclopc van 0,4% van het BBP in 1994, 0,5% in zowel 1995 als 1996 en 0,7% in 1997. In de periode 1999-2001 zullen de jaarlijkse privatiseringsopbrengslen naar verwachting blijven schommelen tussen 0,5 en 0,75% van het BBP. Sinds 1993 vond in Italië een ingrijpende begrolingsconsolidalie plaats onder meestal moeilijke economische omstandigheden. De aanpassing was gebaseerd op een belangrijke vermindering van de overheidsuitgaven en heeft geleid tot grote en in omvang toenemende primaire overschotten. De vertraging van de inflatie heeft de munt gestabiliseerd en een duidelijke daling van de rentetarieven mogelijk gemaakt. Ten gevolge van de tot dusverre opgetreden daling van de rentetarieven zullen de rentebetalingen op de overheidsschuld de komende jaren waarschijnlijk verder verminderen. In combinatie met de toeneming van de gemiddelde looptijd van de rechtvaardigen deze overheidsschuld die de ontwikkelingen de verwachting dat de rentebetalingen van de overheid als percentage van het BBP niet weer zullen opklimmen tot de cijfers die in het recente verleden werden waargenomen. In de tweede fase van de liMU werd besloten tot drie belangrijke structurele hervormingen: de hervorming van het pensioenstelsel in 1995 en die van hel belastingstelsel en van de staatsbegroting in 1997. In deze periode werden ook verscheidene belangrijke privatiseringsoperaties afgerond. jaren werd nagestreefd, laatste Sinds 1993 is het overheidstekort in Italië zeer sterk en voortdurend gedaald en in 1997 is het onder de referentiewaarde van 3% van het BBP uitgekomen. In 1998 wordt een verdere verkleining van het tekort verwacht. De schuldquote van de overheid is nog zeer hoog, maar is sinds 1994 elk jaar gedaald. Het primaire overschot is de laatste jaren sterk gestegen en is sinds 1995 groot genoeg om de voortdurende daling van de schuldquote te dragen. Gezien de verwachte verdere daling van de kosten van de schuldendienst en de betere groei vooruitzichten en mits het primaire overschot op een hoog niveau blijft, zal de schuldquote in de komende jaren sneller dalen. Gezien deze ontwikkelingen is de Commissie van mening dat de situatie met betrekking tot het buitensporige tekort is gecorrigeerd en dat er in Italië geen buitensporig tekort meer bestaat. De Commissie beveelt de Raad derhalve aan het besluit betreffende het bestaan van een buitensporig tekort in Italië in te trekken. in 1998 en label 4. 13 Italic: ontwikkcling van de overheidsschuld ( i n % v a n h c t » B P) Vcrandcring van dc schuldquolc: - Dijdragc van net primaire saldo Ilijdragc van dc rente en van de groci van hot - nominalc BBP - Voorraad/stroom-aanpassing 1993 10,4 -2,6 8,8 1994 5,8 -1,8 4,6 1995 -0,7 -3,7 1,9 1996 -0,2 -4,1 4,1 1997 -2,4 -6,8 4,5 1998* -3,5 -5,5 2,6 4,2 3,1 1,0 -0,2 -0,1 -0,6 Schuldquote van de overheid 119,1 124,9 124,2 124,0 121,6 118,1 * Economische prognoses, voorjaar 1998 Bron. Diensten van de Commissie 130 4. 4. 6. Oostenrijk en steeg De van begrotingssituatie Oostenrijk ging ernstig achteruit in de jaren voordat het land tot de Europese Unie toetrad: tussen 1992 het 1994 met overheidstekort 3,0 procentpunten van het BBP tot 5%, van hel BBP in 1994. Dit kwam doordal de groei in 1993 terugviel en werd nog verergerd door de hervorming van de inkomstenbelasting in 1994. Toen Oostenrijk in 1995 lot de Unie toetrad, bleef hel overheidstekort iets stijgen tot een piek van 5,2% van het BBP. Grafiek 4. 8 Oostenrijk: tekort en schuld van de overheid Feitelijk en voor conjuncturele factoren gecorrigeerd tekort (in % van het BBP) 199. 1 1994 1995 1996 1997 1998(1) ejpjl Krilelijk Irkorl i 1 <tfrorrigeeril trkorl — KcffiTiilirwimrtlr Overheidsschuld (in % van het BBP) streefde te Om de begrotingssituatie de corrigeren, in Oostenrijkse regering zowel 1996 als in 1997 intensief naar consolidatie en bracht zij het overheidstekort terug tot 2,5% in 1997. Deze van het BBP budgettaire verstrakking werd ingezet een van achteruitgang de onderliggende economische omstandigheden in I996. In I997 herstelde de groei zich echter. Gezien de achteruitgang van de conjunctuur in het begin van de aanpassingsperiode was de verbetering van hel voor conjuncturele invloeden gecorrigeerde overheidstekort groter dan de vermindering van het feitelijke tekort (zie grafiek 4. 8). (1) Economische prognoses, voorjaar 1990 Bron: Diensten van de Commissie ondanks 199* (|) 131 De maatregelen die waren opgenomen in het pakket om te besparen op de federale begroting 1996-97 van de Oostenrijkse regering -binnen welk kader de regering haar consolidatiebeleid voerde - bestonden aan de uitgavenzijde in een strengere controle van inkrimping en stroomlijning van de sociale de werkloosheidsuitkeringen, een overdrachten, een vermindering van het aantal ambtenaren en beheersing van de lonen in de overheidssector. De maatregelen aan de ontvangstenzij de omvatten de opschorting van de vrijstellingen in de loonbelasting en de vennootschapsbelasting alsmede kleine verhogingen in de tarieven van de interestbelasting, de motorrijtuigenbelasting en de belasting op tabaksfabrikaten, en de invoering van een belasting op elektriciteit en gas. 1997 bevatte ook eenmalige maatregelen. De verkoop van De begroting overheidsgebouwen en van een derde vergunning voor mobiele telefonie leverden elk ongeveer 0,1 % van het BBP op. De Postsparkasse deed een eenmalige betaling aan de overheid van ongeveer 0,15% van het BBP, in ruil waarvoor de overheid alle toekomstige pcnsioenbctalingcn aan werknemers van dit overheidsbedrijf overnam. Bovendien bleek dal de verbetering van de begrolingssaldi van de deelstaten in 1997 tot op zekere hoogte was toe te schrijven aan de overschakeling van subsidies op leningen in de regeling voor huisvestingssteun, waardoor deze overdrachten van het begrotingstekort van de totale overheid werden uitgesloten. De maatregelen in de federale begroting van de regering voor 1998 en die in de ontwerp-begroting voor 1999 wijzen er echter op dat de Oostenrijkse regering de eenmalige maatregelen van 1997 vervangt door maatregelen van structurele aard. De diensten van de Commissie voorspellen dat het overheidstekort in 1998 verder zal dalen tot 2,3% van het BBP. De doelstellingen van het herziene convergentieprogramma van oktober 1997 omvallen kleine verdere verminderingen van het overheidstekort van 0,2 tot 0,3 procentpunt van het BBP per jaar gedurende de prognoseperiode. Volgens het programma zal het tekort tegen het jaar 2000 iets minder dan 2% van het BBP bedragen. Ten gevolge van de achteruitgang van de begrotingssituatie in het begin van dit decennium overschreed de schuldquote van de Oostenrijkse overheid in 1993 de drempel van 60% van het BBP en ging zij de volgende jaren gestadig omhoog tot bijna 70% van het BBP in 1996. Het primaire saldo werd in 1996 en 1997 positief en bleek in 1997 net groot genoeg om de schuldquote op een neerwaarts pad te brengen (zie tabel 4. 14). Het is echter ook mede dankzij maatregelen op het gebied van de voorraad/stroom-aanpassing ten belope van ongeveer 3% van het BBP dat de schuldquote in 1997 voor de eerste maal is gedaald tot 66,1% van het BBP. Deze maatregelen omvatten de privatisering van verscheidene overheidsondernemingen en de herindeling buiten de overheidssector van gemeentelijke nutsbedrijven en van de instelling voor wegenbouwfinanciering Asfinag. Soortgelijke maatregelen zullen naar verwachting een verdere bijdrage tot de daling van de schuldquote in 1998 leveren. 132 Volgens het herziene convergentieprogramma van oktober 1997 zal de schuldquote blijven dalen tot iets minder dan 65% van het BBP tegen het jaar 2000. Volgens het programma zullen de groei en voortdurende verminderingen van het tekort de voornaamste factoren zijn die zullen bijdragen tot de daling van de schuldquote vanaf 1999. Het overheidstekort van Oostenrijk is sinds 1995 kleiner geworden en in 1997 kwam het onder de referentiewaarde. Voor 1998 wordt een verdere vermindering van het tekort verwacht. De schuldquote van de overheid bleef stijgen tot 1996, maar daalde in 1997 voor de eerste maal. Wegens het verwachte herstel van de groei in de komende jaren zal de begrotingssituatie waarschijnlijk gestadig blijven verbeteren terwijl de schuldquote geleidelijk zal dalen. Gezien deze ontwikkelingen is de Commissie van mening dat de situatie met betrekking tot het buitensporige tekort is gecorrigeerd en dat er in Oostenrijk geen buitensporig tekort meer bestaat. De Commissie beveelt de Raad derhalve aan het besluit betreffende het beslaan van een buitensporig tekort in Oostenrijk in te trekken. label 4. 14 Oostcnrijk: ontwikkcling van deoverheidsschuld (in % vim hcl HUP) Verandering van de seluildi|iiote: - Ilijdrage van hot primaire saldo - Mijdrage van de rente en van de groei van het nominate BBI* - Voorraad/slroom-aanpassing Sehuldquote van de overheid * Ixonomisehe prognoses, voorjaar 1998 Bron: Diensten van de Commissie 1993 1994 1995 1996 1997 1998* 4,6 -0,1 2,5 2,3 62,7 2,7 0,9 0,9 3,8 0,8 1,7 0,3 -0,4 1,9 1,0 1,3 65,4 69,2 -1,2 69,5 -3,4 -1,6 1,5 -3,2 66,1 -1,4 -1,7 1,2 -1,0 64,7 133 4. 4. 7. Portugal Ten gevolge van de recessie in 1993 en het langzame herstel van de economie tot 1995 liep het overheidstekort van Portugal op tot 6,1% van het BBP in 1993 en daalde het slechts weinig tot 5,7%. van het BBP in 1995. Het overheidstekort werd teruggebracht lol 3,2% van het BBP in 1996 ten gevolge van de geleidelijk verbeterende economische omstandigheden en ingevoerde 1994 de consolidatiemaatregelen. sinds Grafiek 4. 9 Portugal: tekort en schuld van de overheid Feitelijk en voor conjuncturele factoren gecorrigeerd tekort (in % van het BBP) f I | 1 I 1 1 • 1 1 1 1 1996 1995 1994 1993 | 1 | 1 1998(1) 1997 6 4 0 •JBJBJ Feitelijk tekort |—1 Gecorrigeerd tekort —- Kelereatiewaarde - 70 75 65 80. De van van groei Overheidsschuld (in •/• van het BBP) ondernemingen De de overheidsuitgaven vertraagde in 1996 en de bestedingen voor overheidsinvesteringen, lonen in de overheidssector en subsidies aan bleven beperkt. rentebetalingen verminderden in 1996 sterk ten dalende gevolge rentetarieven beter en schu ld beheer. De belangrijkste duidelijke bijdrage verkleining het overheidstekort kwam echter van een aanmerkelijke verbetering van de doelmatigheid van de belastinginning. Sinds 1994 werden maatregelen genomen om de sancties tegen belastingontwijking strenger te maken, de mazen in het fiscale net te dichten, de invordering van achterstallige belastingbedragen op te voeren en een algemene re-organisatie van de belastingadministratie ten uitvoer te leggen. (1) Economische prognoses, voorjaar 1998 Bron: Diensten van de Commissie de van. 1997 een tot de I99S(|) 1996 1995 1994 I99J — —— 55 50 60 ^ ~ - ^- • i i i 134 In 1994 en 1995 werd reeds welbewust bezuinigd, maar het feitelijke tekort werd slechts iets kleiner door de achteruitgaande economische omstandigheden in die jaren (zie grafiek 4. 9). De belangrijke vermindering van het overheidstekort die in 1996 plaatsvond, veroorzaakt door de bijkomende verstrakking van hel werd begrotingsbeleid, hoewel ook de gunstigere conjunctuur tol dit resultaat bijdroeg. Sinds 1996 waren de investeringsuitgaven van de overheid hoger dan hel overheidstekort. hoofdzakelijk In 1997 daalde hel overheidstekort meer dan aanvankelijk verwacht tot 2,5% van het BBP. De verdere verkleining van hel tekort in 1997 was hoofdzakelijk het gevolg van de economische groei en minder van verdere structurele consolidatie. De in de begroting 1997 opgenomen maatregelen waren van dezelfde aard als die van de voorgaande jaren: een beter schuldbeheer om de rentebetalingen te verminderen, beheersing van de lopende primaire uitgaven en verdere stijgingen van de belastingopbrengsten en de sociale-zekerheidsbijdragen ten gevolge van verbeterde methoden van belastinginning. De in het voorgaande jaar ingevoerde maatregelen om de invordering van achterstallige belastingbedragen te bespoedigen, leidden tot verdere belangrijke stijgingen van de belastingopbrengsten in 1997 en de investeringsuitgaven van de overheid bleven onder de begrote bedragen. De uitgaven voor gezondheidszorg vielen echter hoger uit dan verwacht. In 1997 verrichtte het pensioenfonds van de Banco National U/tramarino een eenmalige betaling aan de overheid ten bedrage van 0,3% van hel BBP, in ruil waarvoor de overheid toekomstige pensiocnbctalingen aan werknemers van deze aan de overheid toebehorende bank overnam. 135 tot van 2,2%> verhoogde In I99X zal het tekort volgens de ramingen van de diensten van de Commissie verder afnemen de het BBP. De socialc-zekerheidsbijdragen zullen naar verwachting op een hoog peil blijven ten gevolge en het van de socialc-zekerheidsstclsel, terwijl de rentebetalingen waarschijnlijk verder zullen verminderen en de overheidsinvesteringen beperkt zullen blijven. Hel voor conjuncturele invloeden gecorrigeerde tekort zal naar verwachting in 1998 zo goed als onveranderd blijven, waardoor de begrolingsaanpassing wordt behouden. Het voor conjuncturele invloeden gecorrigeerde tekort zal kleiner blijven dan het feitelijke tekort. belastingadministratie belastingopbrengsten doelmatigheid van de en Volgens het Portugese convergentieprogramma van maart 1997 zal het overheidstekort geleidelijk verder dalen tot 1,5% van het BBP tegen het jaar 2000 in een context van een voortdurend sterke groei. Twee derde van de geraamde vermindering van het tekort zou komen van verdere dalingen van de rentebetalingen, terwijl de rest zou worden veroorzaakt door de beperking van de lopende primaire uitgaven. Het programma stelt een expliciete grens aan de lopende primaire uitgaven en wil de overheidsuitgaven sterker concentreren op sociale zekerheid, onderwijs en investeringen. Na de sterke stijging tot 63,1% van het BBP in 1993 bleef de schuldquote van de overheid in 1994 en 1995 omhoog gaan totdat een daling inzette in 1996, toen de schuldquote voor de eerste maal verminderde tot 65,0% van het BBP. De schuldquote daalde verder met 3,0 procentpunten tot 62,0% van hel BBP in 1997 door het gecombineerde effect van het lagere overheidstekort, de sterkere groei van het BBP en de aanwending van belangrijke bedragen aan privatiseringsopbrengsten om de overheidsschuld af te lossen (zie tabel 4. 15). Een deel van de opbrengsten uit de privatisering van overheidsondernemingen in de telecommunicatie- en de elektriciteitssector die in 1997 plaatsvond, werd gebruikt om de overheidsschuld af te lossen voor een bedrag van bijna 4% van het BBP in hetzelfde jaar. Deze schuldvermindcringsmaatregelen werden echter gedeeltelijk tenietgedaan door een netto accumulatie van financiële activa door de sociale-zekerheidssector en een stijging van de waarde in nationale valuta van de in dollars luidende uitstaande schuld - tezamen ten bclope van ongeveer 2% van het BBP. Dientengevolge bedroeg de voorraad/stroom-aanpassing -1,9% van het BBP in 1997. 136 De diensten van de Commissie ramen dat de overheidsschuld in 1998 verder zal dalen tot 60,0% van het BBP. De Portugese regering is voornemens in 1998 voor ongeveer 2% van het BBP aan privatiscringsopbrengsten te realiseren, waarvan een groot deel zal worden gebruikt om de overheidsschuld verder af te lossen. Hel overheidstekort in Portugal is sinds 1993 aanzienlijk en voortdurend verminderd en in 1997 daalde hel lot onder de referentiewaarde. Gezien de aanhoudend krachtige groei en de verdere daling van de rentebetalingen zal het overheidstekort naar verwachting in 1998 verder blijven afnemen. De schuldquote van de overheid daalt sinds 1995 en overschreed de referentiewaarde van 60% van het BBP in 1997 slechts met een gering bedrag. De schuldquote zal naar verwachting in 1998 gelijk zijn aan 60,0% van het BBP en vervolgens tot onder deze referentiewaarde dalen. Gezien deze ontwikkelingen is de Commissie van mening dat de situatie met betrekking tot het buitensporige tekort is gecorrigeerd en dat er in Portugal geen buitensporig tekort meer bestaat. De Commissie beveelt de Raad derhalve aan het besluit betreffende het bestaan van een buitensporig tekort in Portugal in te trekken. label 4. 15 Portugal: ontwikkcling van deoverheidsschuld (in % van het tmi') 1993 1994 1995 1996 1997 1998* Verandering Villi de scliiildquole: 3,0 0,7 - hijdrage van lie! primaire siildo - Ilijdrage van de rente en van de groei van het nominate IMP - Voorraad/slroom-aanpassing Sehuldquote van dc overheid -0,1 2,8 0,3 63,1 -0,2 1,2 -0,3 63,8 2,1 -0,6 1,5 1,1 65,9 -0,9 -1,6 1,0 -0,4 65,0 -3. 0 -1,9 0,8 -1,9 62,0 -2,0 -1,6 -0,3 -0,2 60,0 * Ixonomische prognoses, voorjaar 1998 Bron: Diensten van de Commissie 137 Grafiek 4. 10 Zweden : tekort en schuld van de overheid Feitelijk en voor conjuncture!» factoren gecorrigeerd tekort (In % van het BBP) |Krilrlijk tekort | |<. ViorriKeeiil lekmi —— Krfrrrnltrwaarilr 199» (|) Overheidsschuld (in % van hel BBI») 4. 4. H. Zweden het ging in Ten gevolge van de zware recessie de /weden begrotingssituatie dramatisch achteruit in het begin van de jaren negentig. In 1993 overheidstekort was opgelopen tot 12,2% van het BBP. Sinds 1993 heeft echter een zeer ingrijpende en duurzame aanpassing plaatsgevonden. Het tekort verminderde met circa 2 procentpunten lot 10,3% van het in 1994. De verbetering BBP zette goed door in de volgende twee jaar, 1995 en 1996, in de loop tekort 6,8 verminderde procentpunten van hel BBP. Vanaf 1996 daalde het tekort in een lager tempo, maar niettemin trad in 1997 een belangrijke verbetering ten belope van 2,7% van het BBP op, waardoor het tot tekort werd 0,8% van het BBP. teruggebracht hel met waarvan 1997 199* (|) (1) Economische prognoses, voorjaar 1 9M Bron: Diensten van de Commissie De vermindering van het tekort in de periode 1993-1997 was voor een groot deel te danken aan het consolidatieprogramma van de Zweedse regering, dal allerlei maatregelen op het gebied van de ontvangsten en de uitgaven omvatte. In totaal werden voor de jaren 1994-1998 maatregelen ten belope van 7,5%. van hel BBP gepland en het tekort moest tegen 1998 zijn weggewerkt. De maatregelen werden versterkt in 1996, toen bleek dat de streefcijfers wellicht niet zouden worden gehaald, waardoor het totaalbedrag van de voorgestelde maatregelen op 8% van het BBP kwam. 138 de inkomstenbelasting, In de periode 1993-1996 stegen de ontvangsten aanzienlijk. Afgezien van de hoge ontvangsten doordat de economie zich van de recessie herstelde, waren er verhogingen van de vennootschapsbelastingen. Op de uitgaven werd sterk besnoeid doordat de kosten van de maatregelen om de banken Ie redden die in het begin van de jaren negentig ten uitvoer werden gelegd, geleidelijk verdwenen en door wijzigingen in de sociale voorzieningen en besnoeiingen op de werkgelegenheid in de overheidssector. Doordat de werkloosheid hoger was dan verwacht, daalden de overdrachten aan gezinnen echter minder dan verwacht. sociale-zekerheidsbijdragen de en I lel tekort bleef in 1997 verminderen aan een trager, maar toch nog significant tempo. De ontvangsten in verhouding tot het BBP stabiliseerden doordat tijdelijke effecten verminderden, terwijl de uitgavenquote verder werd teruggebracht. In reactie op de hogere werkloosheid dan verwacht van het consolidatieprogramma werden overschreden, voerde de regering maatregelen in om de werkloosheid te bestrijden terwijl nog steeds werd gestreefd naar een evenwicht op de begroting in 1998. omdat de streefcijfers en De conjunctuur was gunstig, waarbij tot 1995 dankzij de sterke groei het feitelijke tekort sneller verminderde dan het voor conjuncturele invloeden gecorrigeerde tekort (zie grafiek 4. 10). In 1996 evenwel, toen het effect van de maatregelen van het consolidatieprogramma zich steeds sterker deed gevoelen, verminderde het voor conjuncturele invloeden gecorrigeerde tekort sterk. Gerichte maatregelen bleven de voornaamste oorzaak van de verkleining van het tekort in 1997. Doordat de economische invloed op de activiteit onder het trendmatige niveau bleef en een negatieve overheidsbegroting bleef uitoefenen, bleef het voor conjuncturele invloeden gecorrigeerde saldo onder het feitelijke tekort. De diensten van de Commissie ramen dat het tekort in 1998 zal omslaan in een overschot. Dit omvat echter wel de eenmalig verkoop van onroerende goederen van het pensioenfonds, hetgeen een positieve invloed van 0,9 procentpunt heeft op het overheidssaldo. In 1997 maakte de regering nieuwe streefcijfers voor het overheidstekort na 1998 bekend en deze werden opgenomen in de herziening van het convergentieprogramma van september 1997. De regering zal streven naar een begrotingsoverschot van 2% van het BBP over de gehele conjunctuurcyclus, liet is de bedoeling dat in 1998 de begroting in evenwicht is, terwijl voor 1999 en 2000 zou worden gestreefd naar een overschot van 0,5% en 1,5% van het BBP. In de periode tot 2000 zullen de ontvangsten naar verwachting blijven dalen in verhouding tot het BBP en zal de aanpassing volledig worden gedragen door de uitgaven, die naar verwachting zullen blijven dalen in verhouding tot het BBP. 139 De schuldquote van de overheid bleef in de eerste jaren van het consolidatieprogramma stijgen tot een piek van 79,0% van hel BBP in 1994. Hoewel de schuldquote in elk van ile volgende driejaren daalde, was zij in 1997 slechts in geringe mate verminderd met 2,4 procentpunten tot 76,6% van het BBP. I let primaire tekort droeg sterk bij tot de stijging van de schuldquote in 1993 en 1994, maar door hel programma van consolidalicmaalregelen sloeg hel primaire saldo om in een overschot. Het primaire overschot bedroeg 5,4% van het BBP in 1997 (zie tabel 4. 16). Het bereiken van een gering overschot in 1998 en toenemende Overschotten in 1999 en 2000 zouden moeten leiden tot een voortdurende daling van de schuldquote. Sinds 1993 is het overheidstekort in Zweden zeer sterk en voortdurend verminderd. In 1997 lag het tekort duidelijk onder de referentiewaarde van 3% van het BBP en voor 1998 wordt een overschot verwacht. Ondanks de voortdurende vermindering van het tekort bleef de schuldquote stijgen tot een piek in 1994 en is zij sindsdien slechts in geringe mate gedaald. De vooruitzichten zijn dal de schuldquote de komende jaren voortdurend verder zal dalen. Gezien deze ontwikkelingen is de Commissie van mening dat de situatie met betrekking lot hel buitensporige tekort is gecorrigeerd en dat er in Zweden geen buitensporig tekort meer bestaai. De Commissie beveelt de Raad derhalve aan het besluit betreffende het bestaan van een buitensporig tekort in Zweden in te trekken. Tabel 4. 16 Zweden: ontwikkeling van de overheidsschuld (in % van het BBP) Verandering van de schuldquote: - Bijdrage van hel primaire saldo - Bijdrage van de rente en van de groei van het nominale BBP - Voorraad/slroom-aanpassing Schuldquote van de overheid 1993 1994 1995 1996 1997 1998* 8,9 6,1 6,0 3,2 3,5 2,5 -3,1 75,8 -2. X 79. 0 -1,4 0,5 0,7 -2,6 77. 6 -0,9 -3,7 5,3 -2. 5 76,7 -0,1 -5,4 4,2 l. l 76. 6 -2,5 -6,8 2,9 1,4 74,1 * l. conoiiiische prognoses, voorjaar 1998 Bron: Dieitslen van de Commissie 140 4. 4. 9. Verenigd Koninkrijk het Na de recessie van de voorgaande jaren bereikte het overheidstekort in 1993 een piek van net onder 8% van het BBP en sindsdien werd substantieel teruggebracht tot 1,9% van het BBP in 1997. De consolidatie verliep niet steeds in hetzelfde tempo; het tekort lag nog rond 5% van het BBP in 1996 en de vermindering 1997 bedroeg bijna 3 procentpunten van hel BBP. ervan in van de De verkleining van het tekort met 6 procentpunten van het BBP sinds 1993 ging gepaard met een herstel economische activiteit. De vermindering van het tekort is echter grotendeels te schrijven aan gerichte toe maatregelen (zie grafiek4. il). De regering erkende in 1993 dat er maatregelen nodig waren om financiën weer de openbare en gezond de achtereenvolgende begrotingen gaven een verstrakking van het begrotingsbeleid te zien. te maken Grafiek 4. 11 Verenigd Koninkrijk: tekort «n schuld van de overheid Feitelijk en voor conjuncturele factoren gecorrigeerd tekort (In % van het BBP) I 1 1 J*. | 1 ( irrurriicrrnl Irkorl — Kffa-ralirwaank* | Kritrtijk lefcuri 1998(1) 1996 1997 1*94 1995 Overheidsschuld (in % van het BBP) SS I 1994 i 1995 i. t<m 19911(1) (1) Economhtche prognoaea, voorjaar 1»M Bron: Diensten van de Commissie in 1993 en 1994 werden belangrijke belastingverhogingen aangekondigd, Vooral waaronder geregelde verhogingen van de accijnzen op tabaksfabrikaten en brandstoffen in een hoger tempo dan de inflatie en een vermindering van de belastingaftrek voor hypotheekrentebetalingen. Daarbij kwamen nog besnoeiingen op de overheidsuitgaven. 141 De verkleining van het tekort in 1997 maakte bijna de helft van de sinds 1993 waargenomen begrolingsaanpassing uit. De verkleining vloeide deels voort uit de sterke groei in 1997, die ver boven de trend lag, maar hel grootste deel ervan, meer dan 2 procentpunten van het BBP, was het gevolg van budgettaire aanpassingsmaatregelen. Bij de begroting van november 1996 werden de belastingen verhoogd en werd de groei van de uitgaven beperkt tot minder dan die van het nominale BBP. De begroting van medio 1997 bevatte extra belastingverhogingen, waaronder een sterkere verhoging van de tabaksfabrikaten dan voorheen was en accijnsrechten op motorbrandstoffen aangekondigd. De voortdurende beperking van de uitgaven en de effecten van de aangekondigde belastingverhogingen over het gehele jaar zullen naar verwachting leiden tot een verdere vermindering van het tekort in 1998. De diensten van de Commissie ramen dal het tekort zal teruglopen tot 0,6% van hel BBP in 1998. Aangezien de economie bijna op haar potentieel niveau opereert en de verwachte groei in 1998 dicht bij de trend ligt, is het voor conjuncturele invloeden gecorrigeerde tekort gelijk aan het feitelijke tckorl. In 1998 zal de vermindering van hel tekort naar verwachting volledig worden bereikt door gerichte aanpassingsmaatregelen. Volgens het convergentieprogramma van september 1997 voor het Verenigd Koninkrijk zal de begroting op middellange termijn verder worden geconsolideerd en tegen de eeuwwisseling in evenwicht zijn en vervolgens een overschot gaan vertonen ten gevolge van een verdere beheersing van de groei van de uitgaven en verhogingen van de accijnsrechten. De tekorten in 1997 en 1998 worden verminderd door een eenmalige belasting op de winst van onlangs geprivatiseerde nutsbedrijven ten belope van in totaal 0,6% van het BBP. De opbrengsten hiervan zullen worden gebruikt om langdurig werklozen aan werk te helpen. Met grootste deel zal echter pas na 1998 worden besteed, zodat deze maatregelen hel lekort op korte termijn ten goede komen. Op middellange termijn zal dit positieve effect geleidelijk verdwijnen naarmate de opbrengsten worden besteed. De vermindering van het lekort sinds 1993 verhinderde niet dat de schuldquote van de overheid omhoog ging tot een piek van 54,7% van het BBP in 1996. De schuldquote daalde in 1997 echter tot 53,4% van hel BBP, toen het primaire saldo omsloeg in een overschot en de bijdrage van de rentelasten en de BBP-groei ruim compenseerde (zie tabel 4. 17). De schuldquote zal naar verwachting in 1998 verder dalen. Op middellange termijn zal het pad van het tekort volgens het convergentieprogramma van september 1997 leiden tot een schuldquote die daalt tot ongeveer 45%> van het BBP of minder tegen het einde van het programma. 142 Sinds 1993 is het overheidstekort in het Verenigd Koninkrijk aanzienlijk en voortdurend verminderd en in 1997 bereikte het een niveau dat duidelijk onder de referentiewaarde ligt. Verwacht wordt dat het tekort in 1998 nog kleiner zal worden. De schuldquote van de overheid steeg in de jaren tot 1996, maar bleef ruimschoots onder het referentieniveau van 60%». In 1997 daalde de schuldquote licht en voor 1998 wordt een verdere daling verwacht, (iezien deze ontwikkelingen is de Commissie van mening dat de situatie mei betrekking tol het buitensporige tekort is gecorrigeerd en dat er in het Verenigd Koninkrijk geen buitensporig tekort meer bestaat. De Commissie beveelt de Raad derhalve aan het besluit betreffende het bestaan van een buitensporig tekort in het Verenigd Koninkrijk in te trekken. Tabel 4. 17 Verenigd Koninkrijk: ontwikkeling van de overheidsschuld (in % van het BBP) Verandering van de schuldquote: - Bijdrage van het primaire saldo - Bijdrage van de renie en van de groei van hel nominale UMI' - Voorraad/slroom-aanpassing Schuldquote van de overheid * Kconomischc prognoses, voorjaar 1998 Bron: Dienslen van de Commissie 1993 1994 1995 1996 1997 1998* 6,7 5,0 0,8 2,0 3,6 0,5 0,9 48,5 -2,1 50,5 3,5 2,0 0,9 0,5 53,9 0,8 1,1 1. 0 -1,3 54,7 -1,3 -1,6 0,3 0,0 53,4 -1,2 -2,8 1,3 0,4 52,3 143 Bijlage : Bcgrotingstoezicht en vergelijkbaarheid van de gegevens Om hel bcgrotingstoezicht op communautair niveau absoluut doeltreffend te maken, zijn vergelijkbare, doorzichtige en homogene gegevens van de lidstaten nodig. Dergelijke gegevens zijn belangrijk om een gelijke behandeling van de lidstaten mogelijk te maken. Bij hel Verdrag van Maastricht is het door de Commissie uitgeoefende toezicht op de begrotingssituatie van de lidstaten in het kader van de procedure bij buitensporige tekorten geregeld13. In een aan het Verdrag gehecht protocol worden de bij het toezicht te hanteren gemeenschappelijke definities van overheidstekort en overheidsschuld gegeven14. Deze bepalingen worden aangevuld door secundaire wetgeving15 waarin de nauwkeurige definities zijn vastgesteld en de verstrekking van begrotingsgegevens aan de Commissie is geregeld. I. liet bcgrotingstoezicht refereert aan het Europees Stelsel van Economische Rekeningen (ESEK) Bij de cijfers die voorgesteld worden in hun begrotingswetten volgen de regeringen nationale gebruiken, waarbij de procedures voor de opstelling van de rekeningen, de methoden voor de verzameling van de gegevens, alsmede de al dan niet in de begroting opgenomen posten gewoonlijk van lidstaat tol lidstaat verschillen. Om vergelijkbaarheid te garanderen en ervoor te zorgen dat gegevens worden gebruikt die geschikt zijn voor economische analyse, werd derhalve besloten de economische rekeningen te gebruiken als het boekhoudkundige kader voor het begrotingstoezicht. Meer specifiek is het Europees Stelsel van Economische Rekeningen (ESER)16 het referentiekader. De filosofie achter een stelsel van economische rekeningen zoals het ESER is het registreren van gebeurtenissen op een wijze die zinvol en geschikt is voor economische analyse, prognoses en beleidsvorming. 13 Artikel 104C van het Verdrag. 14 Protocol nr. 5 betreffende de procedure bij buitensporige tekorten, gehecht aan het Verdrag. 15 Verordening (EG) nr. 3605/93 van de Raad van 22 november 1993 betreffende de toepassing van het aan het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap gehechte Protocol betreffende de procedure bij buitensporige tekorten (PB L 332 van 31. 12. 1993). 16 Momenteel wordt het Europees Stelsel van Economische Rekeningen, tweede editie (ESER-1979) gebruikt. Een nieuw stelsel (ESER-1995) zal in 1999 operationeel worden en in maart 2000 worden toegepast op de procedure bij buitensporige tekorten. 144 rekeningen wordt het begrotingstekort opgevat als het In de economische vorderingentekort van de totale overheid. Het vorderingentekort heeft betrekking op het teveel van alle lopende en kapitaaluitgaven ten opzichte van de overeenkomstige ontvangsten en omvat geen financiële transacties17. Het vorderingentekort mag niet worden verward met het financieringstekort, dat dikwijls als referentie wordt gebruikt in de begrotingswetten, aangezien het financieringstekort normaliter een aantal financiële transacties omval en gewoonlijk uitsluitend de centrale overheid dekt. De totale overheid omvat de centrale overheid, lagere overheden en de sociale-zekerheidsfondsen. De definitie van het begrip totale overheid is niet op institutionele basis, maar op functionele basis vastgesteld. Derhalve dekt deze definitie uitsluitend eenheden waarvan de hoofdfunctie de productie van ni et-verhandel bare diensten of de herverdeling van middelen is. Aldus zijn aan de overheid toebehorende eenheden die zich bezighouden met commerciële transacties, zoals overheidsbedrijven, van de definitie uitgesloten. Het momentcel gebruikte stelsel (ESER-1979) registreert uitsluitend economische stromen. Aangezien voorraden niet worden geregistreerd, zijn er geen balansen in het stelsel en wordt de overheidsschuld derhalve niet gemeten. Daarom moest overeenstemming worden bereikt over een definitie van de overheidsschuld. Deze definitie werd opgenomen in het Protocol betreffende de procedure bij buitensporige tekorten en gespecificeerd in Verordening (KG) nr. 3605/93 van de Raad. Onder de overheidsschuld wordt verstaan de bruloschuld van de totale overheid tegen de nominale waarde, geconsolideerd voor de verplichtingen van de overheid die in de subsectoren van de totale overheid worden aangehouden. Bij hel definiëren van hel begrip overheidsschuld gingen de wetgevers ervan uit dat de definitie doorzichtig, eenvoudig en snel operationeel moest zijn. 2. Operationele procedures om methodologische vergelijkbaarheid van de ESER-gegevens te garanderen Vóór het Verdrag van Maastricht werden begrotingsgegevens volgens de definities van de economische rekeningen hoofdzakelijk geproduceerd met het oog op economische analyse. De gegevens, die werden gezien als een aanvulling op de cijfers en streefcijfers in de begrotingswetten van elk land, werden nuttig geacht voor vergelijkende evaluaties, macro-economische ramingen en prognoses op middellange termijn. Het belang van de gegevens van de economische rekeningen voor begrotingspolilieke doelstellingen was echter in de meeste lidstaten beperkt. 17 Een financiële transactie is de aankoop en verkoop van financiële activa, zoals goud, valuta's, deposito's, leningen, aandelen en obligaties. Financiële transacties mogen niet worden verward met kapitaaltransacties, die investeringssubsidies en investeringen en kapitaaloverdrachten (zoals kapitaalbelastingen) dekken. Kapitaaltransacties zijn wel van invloed op het vorderingentekort. 145 Door de bepalingen van het Verdrag van Maastricht zijn begrotingsgegevens op basis van de economische rekeningen echter veel belangrijker geworden. Niet alleen hebben de nationale autoriteiten er meer belang bij ze zo vroeg mogelijk bij de vaststelling van hun binnenlands begrotingsbeleid in aanmerking te nemen, maar ook moeten de lidstaten ze tweemaal per jaar aan de Europese Commissie verstrekken18. Door de verplichting van de lidstaten om tweemaal per jaar op het ESER gebaseerde begrotingsgegevens tijdig te verstrekken, is er meer nadruk komen te liggen op de technische aspecten van de productie van gegevens. In dit opzicht was het noodzakelijk de statistische kwaliteit van de aan de Commissie verstrekte gegevens en hun methodologische verenigbaarheid met de boekhoudkundige regels van het ESER-stelsel nauwkeurig te controleren. Deze laak werd volbracht door het Bureau voor de Statistiek van de I ùiropese ( iemeenschappen ( I ùirostat). Over het geheel genomen geeft het ESER-slelscl adequate methodologische regels voor de statistische behandeling die moet worden toegepast. Niettemin heeft Eurostat een aantal boekhoudkundige regels van het ESER moeten aanvullen of verduidelijken. Dergelijke richtsnoeren waren nodig toen de vraag rees of een door een lidstaat toegepaste specifieke statistische behandeling verenigbaar was met het ESER-stelsel van 1979, toen het onduidelijk was hoe een bestaande regel van het ESER-1979 moest worden geïnterpreteerd, of toen het momenteel gebruikte ESER-stelsel van 1979 nadere toelichting behoefde gezien het feit dat het oorspronkelijk was opgesteld in het begin van de jaren zeventig. In deze gevallen werd de kwestie bestudeerd met deskundigen van de lidstaten op het gebied van de nationale rekeningen en nam Eurostat uiteindelijk de beslissing na een grondige bestudering van alle elementen. 3. De verduidelijking van de toe te passen boekhoudkundige behandeling werd afgerond De lidstaten en Eurostat hebben de toe te passen boekhoudkundige behandeling op een aantal punten verduidelijkt en zich ervan vergewist dal het KSER-kader juist wordt toegepast. Een groot aantal methodologische vraagstukken werd opgelost en er werd bijzondere aandacht besteed aan gebieden waar verschillende interpretaties van de vereiste boekhoudkundige behandeling belangrijke kwantitatieve gevolgen voor de omvang van begrotingsvariabelen hadden kunnen hebben. Wanneer werd besloten wat de meest geschikte behandeling was in gevallen waarin de boekhoudkundige regels van het ESER-1979 nader moesten worden uitgewerkt, heeft men zich laten leiden door het nieuwe ESER-stelsel van 1995 en gekeken naar de hoofdprincipes van de economische rekeningen. Ix Vóór I maart en I september, overeenkomstig artikel 4, lid I, van Verordening (EG) nr. 3605/93. 146 De voornaamste boekhoudkundige onderwerpen die verduidelijking behoefden, kunnen worden ondergebracht in drie hoofdcategorieën: de indeling van eenheden in of buiten de sector van de totale overheid, het al dan niet opnemen van specifieke soorten transacties in hel tekort, en het tijdstip van registratie van sommige transacties. Elk van deze drie categorieën wordt hieronder uiteengezet met de belangrijkste voorbeelden. • De indeling van eenheden in of buiten de sector van de totale overheid een Indien eenheid diensten produceren. totale overheid uitsluitend In de economische rekeningen worden de eenheden in de institutionele sectoren ingedeeld op basis van de economische functie van de eenheid. Daarom omvat de eenheden die hoofdzakelijk sector van de niet-verhandelbare zowel niet-verhandelbare als verhandelbare werkzaamheden verricht, wordt deze eenheid in of buiten de sector van de totale overheid ingedeeld al naargelang haar middelen voor het grootste deel afkomstig zijn van niet-verhandelbare, dan wel van verhandelbare diensten. Aangezien de samenstelling van de middelen in de loop van de tijd kan veranderen, kunnen sectoriële herindelingen nodig zijn. In Duitsland zijn de openbare ziekenhuizen in 1997 heringedeeld in de bedrijfssector, aangezien het grootste deel van hun middelen afkomstig is van de verkoop van diensten. Evenzo in Oostenrijk de herstructurering van een voor de financiering en het heeft onderhoud van bepaalde wegen verantwoordelijk overheidsorgaan (Asfmag) geleid lot de herindeling ervan in de bedrijfssector en dientengevolge tot de herindeling van de schuld ervan buiten de overheidssector. Er rezen ook vragen over de indeling in of buiten de overheidssector van sommige pensioenfondsen in Finland die meestal volgens het omslagstelsel functioneren, in mindere mate met kapitaaldekking werken. Moesten deze maar ook pensioenfondsen worden ingedeeld in de subsector sociale zekerheid van de overheidssector, of in de verzekeringssector? Aangezien bleek dat deze pensioenfondsen bij de uitbetaling van uitkeringen het individuele risico niet in aanmerking namen, hetgeen betekent dat deze pensioenstelsels collectieve kenmerken hebben, werd hun indeling in de sector van de totale overheid bevestigd. I let al dan niet opnemen van specifieke soorten transacties in het tekort Er zijn vele vragen gerezen over het al dan niet opnemen van bepaalde soorten overheidstransactics in hel tekort. Hel begrip vorderingentekort waarvoor in het Verdrag werd gekozen, sluit alle financiële transacties uit, maar het is niet altijd duidelijk of een aantal ingewikkelde transacties al dan niet een financieel karakter heeft. 147 Dit is het geval wanneer de overheid opbrengsten ontvangt uit de verkoop door een overheidsholdingmaalschappij van één van haar dochterondernemingen (indirecte privatisering). De ontvangsten voor de overheid zouden kunnen worden gezien als een financiële transactie in aandelen, dan wel als een betaling van dividenden waardoor hel tekort vermindert. Eurostal heeft besloten dat opbrengsten uit een indirecte privatisering op dezelfde wijze moeten worden behandeld als opbrengsten uit directe privatiseringen, d. w. z. als financiële ontvangsten die niet van invloed zijn op het tekort. Deze regel van algemene toepassing werd met name toegepast op de indirecte privatiseringen van de ASLK in België en Repsol in Spanje. Een soortgelijke vraag werd gesteld met betrekking tot de boekhoudkundige behandeling van betalingen van de centrale bank aan de staat die afkomstig zijn van de uitzonderlijke verkoop van goud en vreemde valuta's, van de herwaardering van vreemde-valulareserves, en van door de centrale banken op de wisselmarkt gerealiseerde kapilaalwinst. Deze vraag rees in verband met de verkoop van monetair goud in België en Neder/and, en in verband met plannen om de goud- en deviezenreserves in Duitsland te herwaarderen. Besloten werd dat betalingen van centrale banken aan de staat in verband met deze activa niet van invloed zijn op de berekening van het tekort. Deze beslissing werd ook toegepast in Italië op een betaling door het Uflicio Italiano dei Cambi (UIC) aan de overheid na de verkoop van zijn monetaire goud aan de Banca d'Italia. Een dergelijke kwestie deed zich ook voor in Frankrijk toen de overheid in 1997 een uitzonderlijke betaling van France Télécom ontving in ruil voor de overname van de pensioenverplichtingen ten aanzien van werknemers met een ambtenarenstatuut. in het Toekomstige pensioenverplichtingen volgens een omslagstelsel worden KSER-1979 niet als financiële verplichtingen erkend en derhalve kan geen financiële transactie worden geregistreerd. Derhalve werd beslist dat dergelijke transacties een niet-linancieel karakter hebben en het tekort verminderen. Soortgelijke transacties werden uitgevoerd in Denemarken in 1995 en in Portugal en Oostenrijk in 1997. In Italië bevat de begroting 1997 een pakket nieuwe belastingen ("Eurobelasting") waaronder een toeslag op de inkomstenbelasting. De autoriteiten hebben de mogelijkheid van een gedeeltelijke terugbetaling van deze toeslag in de komende jaren vermeld. Economisch gezien zou een verband tussen een toeslag en een terugbetaling kunnen worden beschouwd als een gedwongen spaarregeling. Dergelijke algemene politieke intenties kunnen echter niet boekhoudkundig worden erkend. Derhalve waren er geen redenen om de opbrengsten van de toeslag anders dan als een belasting te registreren. 148 Een ander grensgeval dat verduidelijking behoefde, betreft de behandeling van de overname of annulering van de schuld van een overheidsonderneming door de overheid. Dergelijke operaties hebben de laatste tijd steeds vaker plaatsgevonden doordat vele overheidsbedrijven zijn geherstructureerd, dikwijls in verband met hun privatisering. Het momenteel geldende ESER-1979 bevat geen richtsnoeren over de wijze waarop de overname van schuld moet worden behandeld. Derhalve werd besloten dat de bepalingen van het nieuwe ESER-1995 moeten worden toegepast. Hoewel de algemene regel in ESER-1995 is, dat de tegenpost van overgenomen of geannuleerde schuld moet worden geregistreerd als de betaling van een overdracht die van invloed is op het tekort, mogen er volgens het ESER-1995 uitzonderingen worden gemaakt waarbij de overname/annulering van schuld niet van invloed is op het tekort. Dit is het geval wanneer een overheidsonderneming wordt geliquideerd of wanneer de privatisering ervan gaande is en op korte termijn zal worden voltooid. Deze uitzonderingen volgens het ESER-1995 zijn toegepast op Duitsland in het geval van de overname van de schuld van de Treuhandanstalt door de Duitse overheid toegepast op andere gevallen van overname/annulering van schuld door de overheid, bijvoorbeeld in Ierland (voor Irish Steel), Portugal (voor de petrochemische maatschappij CNP), en het Verenigd Koninkrijk (voor British Coal). in 1995. Zij zijn ook Het tijdstip van registratie van sommige transacties Het is soms moeilijk het tijdstip van registratie van sommige transacties, en derhalve het jaar van de opneming ervan in het tekort, te bepalen. Een dergelijk probleem deed zich in 1995 in Ierland voor in verband met een uitspraak van een Hof van beroep waarbij een sinds 1985 gecumuleerde schuldverplichting aan vrouwen werd vastgesteld. Besloten werd dat een overdracht moet worden geregistreerd op het tijdstip waarop de vordering/verplichting met zekerheid wordt vastgesteld en de exacte bedragen bekend zijn. De Ierse transactie werd derhalve geregistreerd in het jaar 1995. Dezelfde criteria werden toegepast in Italië op een uitspraak van het Constitutionele Hof volgens welke twee pensioenen mochten worden gecumuleerd, en hebben geleid tot de registratie van het bedrag van de erkende pensioenrechten in het jaar 1995. 149 Een ander gebied waarop hel tijdstip van registratie ook een probleem kan zijn, is de behandeling van rente op specilieke financiële instrumenten, waaronder een aantal die nog niet bestonden op het tijdstip waarop het ESER-1979 werd voltooid. Bij gebrek aan voldoende nauwkeurige richtsnoeren heeft Eurostat een reeks tijdstip van registratie van beslissingen genomen over de wijze en het gekapitaliseerde rente, rente op nulcouponobligaties, tegen een lagere koers uitgegeven obligaties, aan een index gekoppelde obligaties en lineaire obligaties. De invloed van deze beslissingen op het tekort varieerde afhankelijk van de statistische behandeling die voorheen in de verschillende lidstaten werd toegepast. De invloed van de beslissingen op de rente-uitgaven van de overheid was vooral belangrijk in Denemarken, Italië, Portugal en Zweden, en de meeste landen hebben er gevolgen van ondervonden. in gevallen van veelomvattende programma's De dimensie tijd is bijzonder complex met betrekking tot de economische inzake openbare rekeningen infrastructuurvoorzieningen die worden uitgevoerd met behulp van de particuliere sector. Er moesten boekhoudkundige richtsnoeren komen voor de registratie van dergelijke operalies, die gewoonlijk over verscheidene jaren worden uitgevoerd en waarvoor dikwijls geavanceerde linancieringstechnicken worden gebruikt, zoals concessicrechlen en de overdracht van de infrastructuurvoorzieningen aan de slaat zonder gelijktijdige betaling daarvoor. De beslissingen betreffende de boekhoudkundige behandeling betreffen programma's in vele lidstaten, zoals de bouw van de brug tussen Zweden en Denemarken, de brug die over de rivier de 'laag werd gebouwd Verenigd Koninkrijk of de voorfinanciering van wegen in Duitsland en Spanje. in Portugal, de privé-financieringsinitiatieven (PFI) in het 4. Conclusie Alle belangrijke punten waarop verschillen in de boekhoudkundige behandeling bestonden waardoor de gegevens niet goed vergelijkbaar waren, zijn onderzocht en geregeld. Derhalve kunnen de lidstaten nu voldoende vergelijkbare gegevens verstrekken die de Commissie in staat stellen de begrotingssituatie van de lidstaten goed te beoordelen. Dankzij de lange traditie van de nationale rekeningen in de meeste lidstaten kon soepel worden voldaan aan de technische vereisten van de procedure bij buitensporige tekorten sinds bet begin van de tweede fase van de EMU, aangezien de aanvankelijke verschillen tussen de lidstaten in de interpretatie en het gebruik van de economische rekeningen beperkt en aanwijsbaar waren. Er heeft een dynamisch proces plaatsgevonden waarbij de technische bepalingen van de procedure bij buitensporige tekorten een sterke stimulans voor de lidstaten waren om hun respectieve gebruikelijke methoden voor het volgen van de begrotingsontwikkelingen en het beslissen over de begrotingsprioriteiten in een gemeenschappelijk kader onder te brengen. 150 5. WISSELKOERSEN 5. 1. De Verdragsbepalingen en de toepassing van het wisselkoerscriterium Het wisselkoerscriterium wordt in artikel 109 J, lid 1, derde streepje, van het Verdrag als volgt weergegeven: "de inachtneming van de normale fluctuatiemarges van het wisselkoersmechanisme van het Europees Monetair Stelsel, gedurende tenminste twee jaar, zonder devaluatie ten opzichte van de munt van een andere lidstaat; " In artikel 3 van Protocol nr. 6 wordt bepaald dat : "Hel in artikel 109. 1, lid l, derde streepje, van het Verdrag bedoelde criterium inzake deelneming aan het wisselkoersmechanisme van het Europees Monetair Stelsel be tekent dat een lidstaat tenminste gedurende de laatste twee jaar voor het onderzoek, zonder grote spanningen de normale fluctuatiemarges van het wisselkoersmechanisme van het Europees Monetair Stelsel heeft kunnen aanhouden. Met name mag de betrokken lidstaat tijdens die periode de bilaterale spilkoers van zijn valuta tegenover die van een andere lidstaat niet op eigen initiatief hebben gedevalueerd. " De toepassing van het criterium is door ontwikkelingen in het wisselkoersmechanisme die zich na de ratificatie van het Verdrag betreffende de Europese Unie hebben voorgedaan, moeilijker geworden. Met name het besluit van augustus 1993 om de verplichte marginale interventiedrcmpels of fluctuatiemarges rond de spilkoersen van het mechanisme te verruimen tot een uniforme breedte van 15% is in dit verband van belang. Toen dit besluit werd genomen was deze verruiming van de bandbreedten bedoeld als tijdelijke maatregel. Er werd geen rekening gehouden met een extensief en systematisch gebruik van de ruimere marges. De bedoeling van de margeverruiming was niet om een grotere wisselkocrsvariabilitcit te bevorderen maar veeleer om speculatie tegen de valuta's van de deelnemers aan het wisselkoersmechanisme te bestrijden. Niettemin dient er, om te beoordelen of aan het criterium is voldaan, rekening te worden gehouden met het feit dat er geen formele verplichting bestaat om de oorspronkelijke marges van +2,25% in acht te nemen en dat, althans tijdelijk, ruimere marges kunnen worden aangehouden. Om voor de valuta van elke lidstaat na te gaan of aan het criterium is voldaan, moet een operationeel kader worden vastgesteld dat voldoet aan de technische vereisten van het criterium en dat de geest van het Verdrag weerspiegelt. Aan de hand van dit kader dient de deelneming in het wisselkoersarrangement gedurende tenminste de laatste twee jaar te worden geverifieerd en het wisselkoersverloop te worden beoordeeld. Het in dit verslag gebruikte kader kan als volgt worden geschetst: 151 Een verificatie van de deelneming in het wisselkoersmechanisme gedurende de twee loopt van maart 1996 tol jaar voorafgaand aan het onderzoek. Deze periode februari I99X. ijkpunt ijkpunt1. Dit is de mediaanvaluta I lel gedrag van een valuta binnen het wisselkoersmechanisme wordt getoetst aan een gekozen referenlievuluta of in het paritcitenraster van het wisselkoersarrangement. De mediaanvaluta is, kort gezegd, de munteenheid die in het raster evenveel valuta's boven zich heeft als onder zich bij de officiële vaststelling van de ECU-koers op een gegeven dag. Aan het gebruik van de mediaanvaluta wordt de voorkeur gegeven boven alternatieven (bijvoorbeeld de sterkste/zwakste valuta, de ECU, de DEM) omdat hierbij de valuta die zich in het "midden" van het mechanisme bevindt, het ijkpunt vormt. De mediaanvaluta wordt van oudsher gebruikt voor herschikkingen op basis waarvan het nieuwe paritcitenraster wordt berekend. Ook kan aldus iedere aan het wisselkoersmechanisme deelnemende valuta worden beoordeeld aan de hand van een representatieve valuta in hel mechanisme. Zo wordt ervoor gezorgd dat het onderzoek neutraal is; immers, het gedrag van elke valuta wordt geëvalueerd in de context van de werking van het mechanisme in het algemeen. De redenering die aan deze benadering ten grondslag ligt wordt in het kader nader uiteengezet; de alternatieve methoden worden in de bijlage bij dit hoofdstuk onderzocht. Er kunnen verschillende alternatieve opties, elk met hun voor- en nadelen, worden gebruikt; een aantal hiervan worden in de bijlage besproken. 152 De wisselkoersvuriabiliteit van een valuta wordt gemeten op basis van een fluctuatiemarge van een ±2,25% rond zijn spilkoers ten opzichte van de mediaanvaluta. Deze marge komt weliswaar overeen met de oorspronkelijke nauwe fluctuatieband van het wisselkoersmechanisme, maar staat grotere afwijkingen dan 2,25% loc len opzichte van de wisselkoersen van de overige valuta's van het mechanisme2. De oorspronkelijke smalle marges van het mechanisme waren in zoverre nauwer omdat zij tegelijkertijd golden ten aanzien van alle valuta's in het mechanisme en niet slechts ten aanzien van een referentievaluta. De significantie van de grotere wisselkoersvariabiliteit bij de mediaanvalutamethode dient evenwel in het licht van de verruimde fluctuatiemarges lol ±15% te worden gezien, liet belangrijke kenmerk van deze benadering is dat de valuta's die rond het centrum van het mechanisme zijn gegroepeerd (d. w. z. met marges van ±2,25%), gunstig worden beoordeeld. De wisselkoers van een valuta wordt als stabiel beschouwd wanneer de marktkoers van deze valuta een marge van ±2,25% rond zijn spilkoers ten opzichte van de mediaanvaluta aanhoudt3. Dit houdt evenwel niet in dat een grotere deviatie automatisch als een teken van ernstige spanningen van een valuta in het wisselkoersarrangement wordt beschouwd. Om te beoordelen of een grote deviatie op ernstige spanningen duidt wordt een groot aantal elementen in aanmerking genomen. Deze omvatten (i) duur en omvang van de deviatie; (ii) de aard en omvang van een eventuele beleidsreactie, met name interventies op de valutamarkt en/of wijzigingen in de korte renie4; en (iii) of de druk in de richting gaat van appreciatie of van depreciatie van de valuta. Het lijkt namelijk passend om een onderscheid te maken tussen spanningen aan de bovenzijde en aan de onderzijde van de fluctuatiemarge die respectievelijk wijzen op de relatieve sterkte en zwakheid van een munt. Aangezien in de formulering van het Verdrag een impliciet verband wordt gelegd tussen ernstige spanningen en devaluatie, lijkl het redelijk om schommelingen boven de 2,25%-marge ten opzichte van de mediaanvaluta uit te sluiten als mogelijke grond voor een negatief oordcel inzake het wisselkoerscriterium. 2 ' 4 /ie kader. In de rest van dit hoofdstuk, en met name in deel 5. 3, hebben alle verwijzingen naar een tluctuatiemarge van --t. 2,25% betrekking op de spilkoers ten opzichte van de mediaanvaluta, tenzij anders is vermeld. Er zij aan herinnerd dat in de Bazel-Nyborg-akkoorden van 1987 werd opgeroepen tot een actiever, soepeler en gecoördineerd gebruik van de beschikbare instrumenten, te weten wisselkoersbewegingen binnen de fluctuatiemarges, rentetarieven en interventie (Persmededeling van 12 september 1987 van het Comité van gouverneurs van de centrale banken van de EG). Voor de volledigheid zijn ook gevallen waarbij interventies plaatsvonden binnen de + 2,25% grenzen, onderzocht. 153 Kader: De beoordeling van de wisselkoersstabiliteit in het WKM aan de hand van de mediaanvalutamethode De mediaanvahilamethode neemt de valuta met de middelste procentuele afwijking van zijn E('I i-spilkoers als referentievahita waarmee alle andere WKM-valuta's worden vergeleken. Aangezien in dit verslag gebruik wordt gemaakt van dagelijkse gegevens, wordt dagelijks een mediaanvahita gekozen. De valuta's worden elke dag gerangschikt overeenkomstig de procentuele afwijking van hun EClJ-wisselkoers ten opzichte van hun ECU-spilkoers. De mediaanvaluta is dan de valuta die zich in het midden van deze rangorde bevindt. Vervolgens wordt voor elke WKM-valuta berekend hoeveel procent de bilaterale marktkoers ten opzichte van de mediaanvaluta afwijkt van de spilkoers ten opzichte van de mediaanvaluta (deze bedraagt 0 voor de mediaanvaluta zelf)- Deze procentuele afwijkingen vormen de basis van de evaluatie van de wisselkoersontwikkeling, die wordt beoordeeld op grond van de fluctuaties van ± 2,25% rond de spilkoers ten opzichte van de mediaanvaluta. Het overschrijden van deze marge, met name aan de onderkant (hetgeen overeenkomt met een relatief zwakke positie van het WKM) wordt uitgelegd als teken van mogelijke spanningen. Opgemerkt zij dat bij een fluctuatiemarge van ±2,25% rond de mediaanvahita grotere afwijkingen dan 2,25% ten opzichte van de wisselkoersen van de overige WKM-valuta's mogelijk zijn. In extreme gevallen, waarbij twee valuta's een tegengestelde fluctuaticmargegrens bereiken ten op/ichtc van de mediaanvahita, zou hun bilaterale wisselkoers circa 4,5% afwijken van de dienovereenkomstige WKM-spilkoers. I)c mediaanvalutamethode heeft een aantal belangrijke voordelen: 1. De methode is neutraal in zoverre alle valuta's in het WKM op voet van gelijkheid kunnen worden beoordeeld en de positie van een afzonderlijke valuta of groep valuta's in het mechanisme niet als uitgangspunt wordt genomen. Dit zou anders zijn indien de DEM (of een andere WKM-munteenheid) als referentievaluta zou worden gekozen, wat een beoordeling van het gedrag van die specifieke valuta onmogelijk zou maken. 2. Het doel van dit onderzoek is om een oordeel te geven over de stabiliteit van een gegeven munteenheid in het kader van het WKM. De conclusies waartoe de gekozen methode leidt mogen niet vertekend zijn door het mogelijk afwijkend gedrag van een specifieke valuta. Met andere woorden, de methode moet een afzonderlijke valuta niet als norm beschouwen en alle overige valuta's als afwijkend. In hel licht van recente ontwikkelingen in het WKM zou dit het geval zijn indien bijvoorbeeld een benadering zou worden gekozen die gebaseerd zou zijn op een vergelijking met de sterkste munt. 3. Met gebruik van een mediaanvahita lijkt het best aan te sluiten bij de feitelijke werking van het WKM na de invoering van fluctuatiemarges van ±15% in 1993. Uil recente ontwikkelingen in het WKM blijkt dat, toen het Ierse pond een aanzienlijke appreciatie onderging, de monetaire autoriteiten in de andere WKM-landen zich niet verplicht voelden compenserende beleidsmaatregelen te nemen, zolang de stabiliteit ten opzichte van een groot aantal valuta's was gewaarborgd. Ook deze overweging pleit tegen een benadering die gebaseerd is op de sterkste munt in het WKM-raster. 4. De ECU-mand als referentie lijkt evenzeer ongeschikt, omdat de waarde hiervan sterk wordt beïnvloed door de wisselkoersbewegingen van niet-WKM-valuta's, met name het pond sterling. 5. De methode sluit aan bij de herschikkingsprocedure, waarbij van oudsher gebruik wordt gemaakt van de minst divergerende munt in het stelsel als "eenheid" voor de berekeningen. 154 5. 2. De wisselkoersontwikkeling van de valuta's van de lidstaten 5. 2. J. Algemene situatie in het EMS De situatie in het EMS is lussen maart 1996 en februari 1998 over het algemeen vrij stabiel geweest. De wisselkoersen van de meeste communautaire valuta's bleven ten opzichte van elkaar binnen nauwe marges. De meest opvallende uitzonderingen waren het Pond sterling en het Ierse pond, die in dezelfde periode sterk in waarde stegen ten opzichte van de overige EMS-valuta's. Binnen het EMS hebben tien munteenheden tenminste twee jaar aan het wisselkoersmechanisme deelgenomen. Dit zijn de Belgische frank/Luxemburgse frank (BEF/LUF), de Deense kroon (DKK), de Duitse mark (DEM), de Spaanse peseta (ESP), de Franse frank (FRF), het Ierse pond (IEP), de Nederlandse gulden (NEG), de Oostenrijkse schilling (ATS) en de Portugese escudo (PTE). De Finse mark (FIM) is in oktober 1996 toegetreden, terwijl de Italiaanse lire (ITL) in november 1996 opnieuw tot bet mechanisme toetrad. De Griekse drachme (GRD), de Zweedse kroon (SEK) en hel Britse pond (CiBP) hebben in de verslagperiode niet deelgnomcn aan het wisselkoersarrangement, hoewel de GRD in maart 1998 is toegetreden. Twee belangrijke ontwikkelingen sinds maart 1996 hebben een over het algemeen soepele werking van het WKM bevorderd, hetgeen in wisselkoersstabiliteit en een gelijktijdige neerwaartse convergentie van de rentevoeten in de deelnemende lidstaten. Dit zijn: tot uiting komt • de toenemende verwachting van de markt dat de EMU op tijd van start zal gaan en hieraan een groot aantal lidstaten zullen deelnemen. Deze verwachting is gebaseerd op (i)de prestaties van de lidstaten inzake inflatiebeheersing en het herstel van begrolingsoncvenwichlen, (ii)de gestage voortgang van de voorbereidingen op wetgevend, technisch en institutioneel gebied en (iii)de grote mate van politieke betrokkenheid bij de EMU in de lidstaten; de aanzienlijke koersstijging van de USD-dollar (USD). De vraag naar USD werd in hoge mate ondersteund door de betrekkelijke kracht van de Amerikaanse economie, welke tot uiting kwam in de verschillen tussen de communautaire en de Amerikaanse rente. Een sterke dollar leidt tot een grotere stabiliteit in het wisselkoersmechanisme omdat deze gewoonlijk gepaard gaat met de versterking van andere valuta's ten opzichte van de DEM in het mechanisme. In de afgelopen twee jaar nam de USD met 23% toe ten opzichte van de DEM, terwijl de (nominale) effectieve wisselkoers van de DEM ten opzichte van de overige WKM-valuta's met 3% nominaal daalde. 155 in de verslagperiode betekent dat geen De stabiliteit van hel wisselkoersarrangement herschikking van spilkoersen binnen het WKM heeft plaatsgevonden en dat verreweg de meeste deelnemende valuta's rond hun spilkoers zijn gebleven. De enige noemenswaardige uitzondering was hel IEP, dal meestal hoog boven zijn spilkoers uilsteeg. In maart 1998, na de verslagperiode dus, werd het Ierse pond met 3% ten opzichte van de andere WKM-valuta gerevalueerd. De algemene verhoudingen in het WKM kunnen worden beoordeeld door de spreiding te onderzoeken tussen de sterkste en de zwakste valuta in het raster, zoals in grafiek 5. 1 is weergegeven-*. Deze spreiding geeft aan in hoeverre valuta's gebruik hebben gemaakt van de fluctuatiemarges van ±15%. Tussen april en november 1996 bleef de spreiding ruim onder de 5%. Vanaf november 1996 nam hij aanzienlijk toe en bereikte in juli 1997 een niveau van 11,5%*\ De spreiding is daarna sterk afgenomen en bedroeg eind februari minder dan 3%. Grafiek 5. 1 Spreiding binnen het WKM, met en zonder het IEP* (dagelijkse gegevens) Op afanr tMttrefcn vu m. ay 25. 11. 1996 TMtawUi«mi HM. f M. IO. IVM ^. v,, A Spreiding mat uitzondering van IEP 'VNv h 12% 11% -\ 10% 9% 8% 7% 6% 5% 4% 3% 2% 1% 0% 01. 03. 96 05. 06. 96 03. 09. 96 29. 11. 96 03. 03. 97 05. 06. 97 03. 09. 97 01. 12. 97 "ITL «n FIM zijn uitsluitend voor de periode dat zij aan het WKM hebben deelsenomen, in de berekening opgenomen. Bron : Diensten van de Commissie Uit grafiek 5. 1 blijkt eveneens dat de spreiding kleiner is wanneer het IEP van de berekening wordt uitgesloten, /onder het IEP kan evenwel uit de spreiding worden opgemaakt dat gedurende een aanzienlijk deel van de onderzochte periode één of meer bilaterale wisselkoersen met meer dan 2,25% afweken van de dienovereenkomstige spilkoersen. Er kunnen drie perioden worden aangewezen waarin de spreiding neigt toe te nemen. De eerste periode was het tweede kwartaal van 1996, toen de ESP zich naar de bovenkant van het raster bewoog en de spreiding een piek vertoonde van 3,6%. De andere perioden waren januari 1997 en juli 1997, waarin de FIM sterk steeg en de spreiding hoogtepunten bereikte van respectievelijk 4,6% en 3,7%?. De laatstgenoemde periode vormde een tijdelijke onderbreking van een gestage versmalling van de spreiding. Deze versmalling zette vervolgens door en de spreiding (zonder het IEP) bedroeg eind februari 1998 minder dan 1%. In de hier besproken spreiding in het WKM worden de FIM en de ITL in de periode voorafgaand aan hun deelneming in het mechanisme buiten beschouwing gelaten. Dit cijfer betreft de maximale afwijking van de IEP/FRF-marktkoers ten opzichte van de dienovereenkomstige spilkoers. De maximale afwijking van de FRF/IEP-marktkoers t. o. v. de desbetreffende spilkoers bedroeg meer dan 13%. In deze beide perioden bevond de FRF zich aan de onderzijde van het raster. De omvang van de spreiding was evenwel veeleer het gevolg van de kracht van de FIM dan van de zwakte van de FRF, die zich dicht bij zijn spilkoers bevond ten opzichte van de mediaanvaluta. 156 5. 2. 2. De ontwikkeling van de WKM-valuta's Tabel 5. 1 bevat een statistisch overzicht van het algemene beloop van elke WKM-valuta ten opzichte van de mcdiaanvahila gedurende een periode van twee jaar tot eind februari 1998. In grafiek 5. 2 wordt de procentuele afwijking van elke WKM-valuta van zijn spilkoers ten opzichte van de mcdiaanvahila weergegeven in dezelfde periode. Wat de FIM en de ITL betreft wordt de subperiode voorafgaand aan de deelneming van deze valuta's aan het WKM beoordeeld op basis van hun huidige WKM-spilkoersen (waarbij rekening wordt gehouden met het feit dat de nationale autoriteiten niet officieel hebben toegezegd om hun wisselkoersen aan de ECU te koppelen). Hierdoor kunnen alle WKM-valuta's op een vergelijkbare basis worden beoordeeld. Uit de gegevens komt naar voren dat een groep van zes valuta's, de BEF/LUF, DKK, DEM, NLG en ATS in de onderzochte periode een geringe en verminderende volatiliteit vertoonden. Deze groep valuta's bleef vrijwel voortdurend binnen een marge van+1% rond hun spilkoers ten opzichte van de mediaanvaluta in het raster, en geen enkele valuta overschreed de marge van 12,25%. Lcn van deze valuta's vormde gedurende bijna de gehele periode de mediaanvaluta. De stabiliteit van de wisselkoersen lussen deze valuta's kwam tot uiting in zeer geringe verschillen lussen zowel hun korte als hun lange rente. Find februari 1998 was de DKK de mcdiaanvahila in hel raster, terwijl de overige vijf valuta in de groep minder dan 0,1% van hun spilkoers afweken ten opzichte van de DKK. Tabcl5. l Spreiding ten opzichte van mediaanvaluta (maart 1996 -februari 1998, dagelijkse gegevens) Gemid- Absoluut Maximum Minimum dclde gemid- delde (%) (%) (%) (%) Aantal Dagen < : -2,25% Standaard- deviatie Als % van dagen waarop is gehandeld 0 0 0 0 0 6 19 0 0 0 8 0 0 0 0 2 MI-I7I. IIF DKK DI:M -0,08 -0,46 -0,13 0,71 -0,81 4,56 -0,77 0,15 -0,15 0,67 0,54 0,22 0,47 0,14 0,71 0,81 5,21 1,57 0,25 0,16 0,86 1,26 0,44 0,04 0,34 2,61 0,05 10,91 1,84 0,93 0,31 2,76 3,74 -0,44 -1,41 -0,46 0. 00 -2,35 -4,24 -7,82 -0,30 -0,47 -1,36 -4,21 I:SI» IKI ll-P ITL a) NLG ATS PTE FIM a) a) De cijfers voor ITL en KIM zijn berekend alsof zij gedurende de gehele onderzoeksperiode tegen hun huidige spilkoersen aan het WKM hadden deelgenomen. Alle dagen dat de koers van ITL en F1M lager was dan -2,25% vielen vóór hun deelneming aan het WKM. 32 96 0 0 0 39 0,23 0,52 0,12 0,47 0,56 4,17 2,13 0,32 0,13 0,88 1,44 Bron: Diensten van de Commissie 157 Grafiek 5. 2 Spreiding rond de spilkoers ten opzichte van de mediaanvaluta In het WKM (dagelijkse gegevens) 4% 3% 2% 1% 0% - 1% 2% 3% 4% L. ^^~-v. /v ^jf«'jtn«iM ijum'^i^ft' S S S S S 3 Ö 8 8 •HKF •DKK S « $ e ss s s s «5 «5 3 8 — FRF -DEM •ATS NLG •ESP PTE 12% 8% 4% - :. «?&» P^/rV^T^ »•/. r' -8% -12% •IEP •ITL -FIM 12% Opmerking: De twee rechte verticale lijnen in de grafiek rechtsonder geven respectievelijk de toetreding van de FTM in het WKM op 14. 10. 1996 en het opnieuw toetreden van de FEL op 25. 11. 1996 aan. In de periode vóór hun deelneming worden de FIM en ITL beoordeeld onder verwijzing naar hun huidige WKM-spilkoersen. Deze twee valuta's zijn echter niet in aanmerking genomen bij de selectie van de referentievaluta in die periode. In alle gevallen is ook een marge van +2,25% rond de spilkoers aangegeven. Bron : Diensten van de Commissie 158 Aan het begin van de betrokken periode kwam de FRF onder verkoopdruk te staan als gevolg van de zwakte van de economie en in de nasleep van stakingen in de openbare sector. I)c koers van de FRF daalde gedurende twee dagen tot ruim 2,25% onder zijn spilkoers ten opzichte van de mediaan valuta. Tekenen van economisch herstel ondersteunden evenwel de vraag naar de FRF vanaf maart 1996 en de koers van de Franse valuta bleef gedurende hel grootste gedeelte van de periode minder dan 1% onder de spilkoers. In augustus 1996 daalde de FRF lot bijna -2,25% ten opzichte vun. de mcdiaanvaluta toen politieke onzekerheid en een gering handelsvolume tot buitensporige schommelingen van de wisselkoers leidden. De dalende tendens van de Franse korte rente werd tijdelijk onderbroken en de Banque de France intervenieerde ten gunste van de Franse munt. De druk op de FRF was van korte duur en sindsdien is de valuta stabiel gebleven. De FRF bleef bijna de gehele periode onder zijn spilkoers ten opzichte van de mcdiaanvaluta, maar viel eind februari 1998 vrijwel samen met zijn spilkoers, nadat hij gedurende een korte periode in december 1997 de mediaanvaluta was geweest. De koers van de ESP lag gedurende de onderzochte periode boven zijn spilkoers ten opzichte van de mediaanvaluta. In april 1996 was de ESP meer dan 2,25% sterker dan de mediaanvaluta. De appreciatie van de ESP was het gevolg van een grote toevloed van kapitaal naar Spanje; beleggers werden aangetrokken door een verbetering van de economische basisparameters en een aanzienlijk rente-ecart ten opzichte van de andere lidstaten. In januari 1997 steeg de ESP weer snel in het raster en de Banco de Espana intervenieerde om hel apprccialiclempo te beteugelen. Tegen eind februari 1998 was de ESP evenwel minder dan 0,3%» verwijderd van zijn spilkoers ten opzichte van de mediaanvalula. De stabiliteit van de peseta droeg bij tot een vermindering van het verschil in lange en korte rente tussen Spanje en de lidstaten met een lagere rente. De PTE daalde in de onderzochte periode nooit lager dan 2,25% onder zijn spilkoers ten opzichte van de mediaanvaluta; vanaf september 1996 tot het einde van de periode lag de munt voortdurend boven zijn spilkoers ten opzichte van de mediaan valuta. In januari 1997 overschreed de PTE de +2,25%-marge ten opzichte van de mediaanvaluta als gevolg van een sterke appreciatie, welke met succes onder controle werd gehouden dank zij een interventie door de Banco de Portugal. Vervolgens nam de deviatie van de PTE van zijn spilkoers ten opzichte van de mediaanvaluta geleidelijk af; deze lag eind februari 1998 dicht bij nul. Zoals bij Spanje het geval was, bevorderde de stabiliteit van de wisselkoers de convergentie van de Portugese rentetarieven in de richting van de rentetarieven van de lidstaten met lagere cijfers. 159 in de twee jaar van de verslagperiode meer gebruik van zijn Nel IEP heeft fluctuatiemarges gemaakt dan enige andere WKM-valuta. Zijn gemiddelde afwijking van de spilkoers ten opzichte van de mediaanvaluta was, in vergelijking met de overige WKM-valuta's, bijzonder groot met 4,6%>. De IEP-koers lag gedurende de eerste 32 dagen van de betrokken periode meer dan 2,25% onder zijn spilkoers len opzichte van de mcdiaanvaluta maar steeg slerk tussen april en november 1996. Hierdoor bewoog de Ierse valuta zich van de onderkant van het raster naar de bovenzijde - waar hij tot het eind - en weerspiegelde hiermee een van de onderzochte periode dienovereenkomstige versterking van het GBP. Het IEP nam gedurende het grootste deel van 1997 een sterke positie in het raster in en zijn afwijking van de spilkoers ten opzichte van de mediaanvaluta bereikte een piek van bijna 11%. Doordat de verwachting van de markt dat de WKM-spilkoers voorafgaand aan het besluit inzake deelneming aan de EMU zou worden gerevalueerd, wegebde begon de koers van het IEP eind 1997 te zakken. Begin 1998 daalde de koers sterk en eind februari bleef de koers binnen de 3% rond zijn spilkoers ten opzichte van de mediaanvaluta. Na de verslagperiode, in maart 1998, werd de IEP met 3% gerevalueerd ten opzicht van de andere WKM-valuta is gebleven Uil de gegevens blijkt duidelijk dat de variabiliteit van de wisselkoers van het IEP gedurende de onderzochte periode betrekkelijk groot is geweest. De 2,25%-marge ten opzichte van de mediaanvaluta werd meestentijds niet gerespecteerd. De grootste afwijking ten opzichte van de mcdiaanvaluta was aan de positieve zijde en gaf de relatieve kracht van de munt weer. Zoals reeds is opgemerkt kan de kracht van het IEP worden toegeschreven aan de tendens van de munt om gelijke tred te houden met de ontwikkeling van het GBP, maar tevens aan de dynamiek van de Ierse economie. Het GBP vertoonde een scherpe stijging ten opzichte van de overige Gemeenschapsvaluta en trok het IEP mee, hoewel de mate van correlatie tussen de bewegingen van beide valuta's geleidelijk minder sterk werd. Ondertussen maakte Ierland een zeer sterke economische groei door die gepaard ging met een duurzame begrotingsconsolidatie. inflatie lage een en 160 De ITL neemt sinds 25 November 1996 aan het WKM deel, dat wil zeggen per eind februari 1998 meer dan 15 maanden. Na een zeer sterke depreciatie in 1992/93 na de uittreding uit het WKM en opnieuw in het eerste kwartaal van 1995, steeg de waarde van de munt aanzienlijk ten opzichte van de overige WKM-valuta. In maart 1996 daalde de ITL tot circa 8% onder zijn toekomstige spilkoers ten opzichte van de mediaanvaluta, maar tegen medio mei was de afwijking teruggelopen tot 2%. In juli en augustus 1996 nam de afwijking weer toe tot een hoogtepunt van 3,4%, en bleef de munt gedurende ongeveer één maand meer dan 2,25% onder zijn toekomstige spilkoers ten opzichte van de mediaanvaluta. Deze tijdelijke zwakte van de ITL hield verband met een soortgelijke ontwikkeling van de USD en zorgde ervoor dat de dalende tendens van de Italiaanse korte en lange rente werd onderbroken. Vervolgens steeg de waarde opnieuw zonder rcntcmaalregelen of een belangrijke interventie op de valutamarkt8. De ITL-koers bleef gedurende in totaal 96 dagen meer dan 2,25% onder zijn spilkoers ten opzichte van de mediaanvaluta. Sinds de ITL opnieuw lot het WKM is toegetreden heeft de munt evenwel de marge van + 2,25% van zijn spilkoers ten opzichte van de mediaanvaluta niet overschreden. Eind februari 1998 lag de lire slechts 0,4% boven deze spilkoers. De FIM neemt sinds 14 oktober 1996 aan het wisselkoersmechanisme deel, d. w. z. gedurende meer dan 16 maanden in de periode tot eind februari 1998. De FIM deprecieerde in het begin van deze periode, voornamelijk als gevolg van de onzekere groeivooruitzichten van de Finse economie. Vanaf mei 1996 echter veroorzaakte een verbetering van de economische basisparameters een radicale ommekeer van deze ontwikkeling en tussen mei en oktober 1996 steeg de Finse mark van circa 4,2% tot 1,7% onder zijn toekomstige spilkoers ten opzichte van de mediaanvaluta9. Deze appreciatie vond plaats in het kader van een versoepeling van het monetair beleid, aangezien de Suomen Pankki dankzij zeer lage inflatiecijfers de rente in de loop van 1996 aanzienlijk kon verlagen. De FIM lag gedurende in totaal 39 dagen van de onderzochte periode meer dan 2,25%) onder zijn spilkoers ten opzichte van de mediaanvaluta; sinds de toetreding tot hel WKM is de FIM echter steeds sterker geweest dan zijn spilkoers ten opzichte van de mediaanvaluta en overschreed de munt tweemaal de marge van 2,25%) rond zijn spilkoers ten opzichte van de mediaanvaluta. De afwijking van de spilkoers nam in januari 1997 toe tot 3,7%, toen de FIM de op één na sterkste valuta in het WKM werd als gevolg van een algemene appreciatie van de Noordse valuta's. De kracht van de FIM weerspiegelde de gunstige groeivooruitzichten van de Finse economie en de centrale bank intervenieerde om de appreciatie van de valuta te beperken. De FIM steeg nogmaals boven de marge van 2,25% boven zijn spilkoers ten opzichte van de mediaanvaluta in augustus 1997, toen de markten op een revaluatie van de munt speculeerden. Dit maal trad de centrale bank niet op. Tegen eind februari 1998 bevond de FIM zich weer dichtbij zijn spilkoers. In de eerste helft van 1996 greep de Banca d'Italia op de valutamarkt in om de volatiliteit van de lire gedurende de appreciatiefase te beperken en om haar deviezenreserves aanzienlijk uit te breiden. In juli en augustus 1996 ondersteunde de centrale bank de lire slechts door deze vorm van "bijsturing" op te schorten. Toen Finland in oktober 1996 tot het WKM toetrad lag de heersende marktkoers ten opzichte van de ECU circa 1% boven de spilkoers. 161 5. 2. 3. De niet aan het WKM deelnemende valuta 's De GRD, de SEK en het GBP hebben in de verslagperiode van maart 1996 tot en met februari 1998 niet aan het WKM deelgenomen hoewel de GRD in maart 1998 tot het wisselkoersmechanisme is toegetreden. Bij gebrek aan WKM-spilkocrscn was het dus technisch niet mogelijk hel wisselkoersbeloop van deze valuta's op dezelfde basis als bij de WKM-valuuYs te beoordelen. Bovendien lijkl hel passend de wisselkoersontwikkeling van deze valuta's te beoordelen in het licht van het door hun respectievelijke autoriteiten gevoerde monetaire beleid. De autoriteiten van het Verenigd Koninkrijk en Zweden richten zich op rechtstreekse inflatiedoelstellingen en hebben zwevende wisselkoersen, terwijl wisselkoersstabiliteit ten opzichte van de ECU in Griekenland steeds deel heeft uitgemaakt van het anti-inflatiebeleid van de overheid. De ontwikkeling van de wisselkoersen van deze valuta's wordt in grafiek 5. 3 en 5. 4 weergegeven, respectievelijk ten opzichte van de DEM en van hun nominale effectieve wisselkoersen. Bovendien wordt voor de GRD het wisselkoersbeloop ten opzichte van de ECU weergegeven in grafiek 5. 3. De (SKI) apprecieerde in hel eerste deel van de onderzoekperiode zowel ten opzichte van de DEM als van de ECU. Sinds hel tweede kwartaal van 1996 lag de koers van de GRD binnen een marge van 155-160 per DEM. Ten opzichte van de ECU daalde de drachme in de eerste helft van 1997 verder. Wal de nominale effectieve wisselkoers betreft was de GRD in de onderzochte periode betrekkelijk slabiel. De vaste toezegging van de Griekse autoriteiten om aan de EMU deel te nemen alsmede vooruitgang op het gebied van de inllatie en het overheidstekort hebben de wisselkoersstabiliteit bevorderd. De GRD kwam evenwel in oktober 1997 onder grote druk te staan doordat de financiële onrust zich van de opkomende markten in Azië verspreidde. De GRD werd met succes verdedigd door tijdelijke renteverhogingen en interventie op de valutamarkt. In maart 1998 kwam de GRD het WKM binnen met een spilkoers van 357 per ECU, beduidend lager dan de marktkoers op dat moment. De nominale effectieve wisselkoers van de SEK steeg tussen maart en oktober 1996 met circa 5%>, maar daalde in de periode tot juni 1997 als gevolg van de verslechterende groeivooruilzichten van de Zweedse economie en de versoepeling van het monetaire beleid door de Riksbank. De SEK/DEM-wisselkoers maakte een soortgelijke ontwikkeling door, zij het met een grolerc amplitude. Vanaf juni 1997 begon een ontwikkeling in omgekeerde richting, toen de SEK apprecieerde als gevolg van betere vooruitzichten voor de Zweedse economie. De nominale effectieve wisselkoers van de Zweedse kroon bereikte in hel vierde kwartaal van 1997 het niveau van maart 1996, en steeg in oktober 1997 naar een hoogtepunt van 4,25 per DEM. Eind februari 1998 was deze koers 4,42 per DEM. 162 Grafiek 5. 3 Nlet-WKM-valuta's: wisselkoers ten opzichte van DEM en (alleen voor GRD) ten opzichte van de ECU (dagelijkse gegevens) GRD/DEM GRD ten opzichte van DEM en ten opzichte van ECU GRD/ECU 165 T 157 4 r 315 155 H 01/03/96 1 05/06/96 1 03/09/96 1 29/11/96 1 03/03/97 1 05/06/97 1 03/09/97 r- 01/12/97 GRD/DEM GRD/ECU SEK/DEM 4. 7 42 01/03/96 05/06/96 t- 03/09/96 ~H 29/11/96 -+- 03/03/97 05/06/97 03/09/97 01/12/97 3. 2 DEM/GBP 2. 0 -I 01/03/96 1 05/06/96 1 03/09/96 1 29/11/96 1 03/03/97 1 05/06/97 1 03/09/97 1 01/12/97 ///w« : Diensten van do Commissie 163 Grafiek 5. 4 Nominale effectieve wisselkoersen voor Griekenland, Zweden en het Verenigd Koninkrijk (ten opzichte van 24 geïndustrialiseerde landen; maandelijkse gegevens) maart no 125 120 115 110 105 100 95 90 85 80 v^wïZ. 03/96 05/96 07/96 09/96 11/96 01/97 03/97 05/97 07/97 09/97 11/97 01/98 • Griekenland «-Zweden ~* VerenigdKoninkryk Bron : Diensten van de Commissie Hel C îlil* apprecieerde zeer sterk in de onderzochte periode. Deze koersstijging was een gevolg van hel feit dal de economie van het Verenigd Koninkrijk zich in een meer gevorderde fase van de conjunctuur bevond dan de meeste andere communautaire economieën en als gevolg daarvan, een verhoging van de rentevoeten werd verwacht. De waardestijging was het sterkst in de periode van augustus 1996 tot juli 1997, toen de nominale effectieve wisselkoers van het GBP met 25% steeg. De koersstijging was in dezelfde periode zelfs nog groter ten opzichte van de DEM (38%) en andere communautaire valuta's. De vraag naar de munt werd verder gestimuleerd door een verstrakking van het monetaire beleid door de Bank of England toen de inflatiedruk toenam, en door het gebruikelijke "spill over"-effect van de koersstijging van de US-dollar. Al in 1996 gaf de toenemende groei van de Britse economie aanleiding tot marktspcculatics met betrekking lot een strakker monetair beleid, waardoor hel reeds positieve verschil tussen de rentevoeten in hel Verenigd Koninkrijk en Duitsland nog verder loenam. De Bank of England verhoogde de officiële rentevoet gedurende de onderzochte periode dan ook in zes stappen tot 7,25%. De GBP-wissclkoers werd verder gesteund door ontwikkelingen leidde de porlefeuillediversificatie in het vooruitzicht van de EMU tot een groei van de beleggingen in GBP luidende activa. In september/oktober 1997 kwam het GBP korte tijd onder druk te staan als gevolg van speculatie over een snelle deelneming van het Verenigd Koninkrijk aan de EMU, tegen een koers onder de heersende marktkoers. De verwachting van een monetaire verstrakking in Duitsland leidde tot enige verzwakking van het GBP in de tweede helft van 1997, maar tegen eind februari 1998 bedroeg de koers weer circa 3,0 DEM. in verband met de EMU; zo 164 5. 3. Beoordeling van de wisselkoersstabiliteit Vcrd rascriterium in het licht van het Tien valuta's - BEE/LUI', DKK, DIM, ESP, I-RE, IEP, NEG, AIS en PTE - namen eind februari 1998 gedurende meer dan twee jaar aan hel WKM deel. Van deze munteenheden heel! alleen hel IEP de marge van ±2,25% rond zijn spilkoers ten opzichte van de mediaanvaluta gedurende een langere periode overschreden. Het betrof echter meestal een deviatie boven de spilkoers. Geconcludeerd kan derhalve worden dat deze 10 valuta's in de onderzochte periode van twee jaar niet aan grote spanningen in het WKM hebben blootgestaan. Wanneer de Raad in mei 1998 een besluit neemt, hebben ITL en FIM respectievelijk ongeveer 17 en 18/2 maand aan het WKM deelgenomen. Wal de wisselkoersen betreft hebben beide valuta's een overwegend vergelijkbare ontwikkeling laten zien, waarbij de koersen in de periode voor de toetreding stegen en vervolgens in het raster betrekkelijk sterk en stabiel bleven, 'l'en behoeve van het onderzoek wordt de stabiliteit van ITL en l'IM beoordeeld alsof beide valuta's met hun huidige spilkoersen gedurende de volledige periode van twee jaar aan het WKM hebben deelgenomen. Voor geen van beide valuta's waren rechtstreekse monetaire beleidsmaatregelen noodzakelijk om de valuta te verdedigen, hetzij in de vorm van een verhoging van de officiële rentevoeten of van uitvoerige interventiemaatregelen. Daarom kan worden beschouwd dat geen van beide valuta's in de onderzochte periode aan grote spanningen in het WKM heeft blootgestaan. GRD, SEK en GBP hebben gedurende de onderzochte periode niet aan het WKM deelgenomen. De stabiliteit van de desbetreffende wisselkoersen kan derhalve niet op dezelfde wijze als voor de deelnemende landen worden getoetst. 165 Bijlage: Methoden voor de beoordeling van wisselkoersstabiliteit in het WKM De mediaanvalutamethode, die als operationeel kader is gebruikt om te beoordelen of aan het wisselkoerscriterium is voldaan, wordt in hoofdstuk 5 uitvoerig besproken. Deze bijlage belicht de voor- en nadelen van mogelijke alternatieve kaders10. Er wordt van uitgegaan dat de verificatie van de deelneming aan het WKM gedurende tenminste twee jaar en de inachtneming van een marge van ±2,25% rond de spilkoersen voor alle kaders gelden. Het belangrijkste afwijkende kenmerk van de alternatieve kaders is het ijkpunt ten opzichte waarvan de wisselkoersontwikkeling van de WKM-valuta's wordt beoordeeld. In algemene zin impliceren de belangrijkste operationele kaders die beschikbaar zijn een beoordeling van het wisselkocrsbeloop van een valuta met betrekking tot zijn spilkoers ten opzichte van één of andere referentievaluta. Deze referentievaluta, die in de loop van de verslagperiode kan veranderen, wordt gedefinieerd als het ijkpunt van de beoordeling. Waar het om gaat is hoe dit ijkpunt wordt gekozen. In deze bijlage worden operationele kaders besproken die van de volgende mogelijke ijkpunten gebruikmaken: 1. de sterkste valuta in het WKM-rastcr (die eventueel na verloop van tijd verandert); 2. de DEM en 3. de ECU. 1. Beoordeling van de wisselkoersontwikkeling van WKM-valuta's ten opzichte van de sterkste valuta in het paritcitenraster (grafieken 5. 5 en 5. 6) I let voornaamste voordcel van het gebruik van de sterkste WKM-valuta als ijkpunt is dat interpretatie van het begrip deze benadering berust op een ambitieuze wisselkoersstabiliteit. de richt De wissclkocrsschommclingcn van de andere WKM-valuta's aan de onderzijde van hun lluctuaticmargc ten opzichte van de sterkste valuta. De benadering heeft evenwel een aantal nadelen. beoordeling uitsluitend zich op 10 Hel wisselkoersbeloop van de WKM-valuta's gedurende de verslagperiode wordl per kader voorgesteld in termen van procentuele afwijking van de spilkoers ten opzichte van de desbetreffende referentievaluta in de grafieken 5. 5-5. 8; de tabellen 5. 2-5. 5 bevatten een statistisch overzicht waarin de verschillende methoden worden vergeleken. Bij de bespreking van de resultaten van de verschillende beoordelingen wordt elk kader kort uiteengezet, waarbij de bespreking van hoofdstuk 5 wordl verdiept. 166 Ten eerste strookt een beoordeling van het wisselkoersverloop van een valuta ten opzichte van de sterkste valuta in het WKM noch met de bedoelde noch met de feitelijke werking van het mechanisme. Hel WKM werd ontworpen als symmetrisch mechanisme en is als zodanig niet verankerd aan de sterkste valuta maar aan de valuta die zich in het midden bevindt, liet is een feit dat de DEM de rol van de facto anker in het WKM heeft gespeeld dankzij zijn goede prestaties op het gebied van stabiliteit en zijn status als belangrijke internationale reserve valuta. De DEM is evenwel niet altijd de sterkste valuta in het WKM geweest. De ankerrol van de DEM is veeleer tot uiting gekomen in de neiging van de Duitse munt om zich steeds in of dichtbij het midden van het mechanisme te bevinden. In dit verband zij opgemerkt dat de DEM (of één van de daarmee nauw verbonden kernvaluta's) gedurende het grootste gedeelte van de verslagperiode de mcdiaanvaluta in het WKM is geweest. Wat de feitelijke werking van het WKM betreft is de verruiming van de fluctuatiemarges tot ±15% gepaard gegaan met de toekenning van een groter gewicht aan het "midden" van het systeem als referentiepunt voor het wisselkoersbeheer. De nationale monetaire autoriteiten hebben dan ook veeleer getracht een buitensporige volatilileil van hun valuta's te voorkomen dan om een smalle lluctuatiemarge ten opzichte van de sterkste WKM-valüta in acht te nemen. Dit blijkt ook uil het uitblijven van enige reactie in het mechanisme op de appreciatie van het IEP in 1996. Ten tweede houdt de mogelijkheid van een grotere wisselkoersvariabiliteit door de ruime fluctuatiemarges van ±15% het risico in dat het gebruik van de sterkste munt als ijkpunt bij het onderzoek van het wisselkoersbeloop tot buitensporige resultaten kan leiden. Zoals uit grafiek 5. 5 blijkt, brengt de ontwikkeling van de wisselkoers van het IEP in de verslagperiode dit nadeel duidelijk aan het licht. De koers van alle andere WKM-valuta's lag gedurende een aanzienlijke periode ver onder hun spilkoersen ten opzichte van het IEP. De conclusie dat deze valuta 'zwak' zijn binnen het WKM zou evenwel onjuist zijn. liet IEP kan, gezien de omvang van de afwijking van zijn spilkoers ten opzichte van de overige valuta's die in het raster dicht bijeen lagen, gemakkelijk als een "uitschieter" worden aangemerkt. Er is evenwel geen vuistregel om vast te stellen of de sterkste munt al dan niet een uitzonderingspositie inneemt. In minder duidelijke gevallen dan dat van het IEP kan slechts op basis van willekeurigheid worden geoordeeld. Grafiek 5. 6, die de resultaten van de berekening zonder het IEP bevat, toont dat bilaterale marges van meer dan 2,25% gedurende de desbetreffende periode niet ongewoon waren en gezien moeten worden als kenmerkend voor het WKM van na 1993. 167 2. Beoordeling van het wisselkoersbeloop van de WKM-valuta's ten opzichte van de DEM (grafiek 5. 7) Van oudsher werd de DEM gekozen als ijkpunt voor de beoordeling van de wisselkoersontwikkeling in het WKM, om uiting te geven aan de bijzondere rol van de DEM als de facto ankervaluta van het mechanisme. Hel gebruik van de DEM als refcrentievaluta is evenwel in het kader van dit onderzoek ongeschikt omdat hierbij van de veronderstelling zou worden uitgegaan dat het wisselkoersbeloop van de DEM per definitie stabiel is, zodat deze valuta van het onderzoek zou worden uitgesloten. Voor de volledigheid geeft grafiek 5. 7 evenwel het wisselkoersbeloop van de overige WKM-valuta's weer wat hun spilkoersen ten opzichte van de DEM betreft. Aangezien de DEM of een van de andere nauw daaraan gekoppelde kernvaluta gedurende het grootste gedeelte van de onderzochte periode de centrale positie in het WKM-raster heeft ingenomen, behoeft het geen verbazing te wekken dat er een nauw verband bestaat tussen de wisselkoersbewegingen ten opzichte van de DEM en die ten opzichte van de mediaan valuta. Dit verband blijkt bijzonder duidelijk wanneer de statistische overzichten van de tabellen 5. 1 en 5. 4 met elkaar worden vergeleken. 3. Beoordeling van het wissclkocrsbcloop van de WKM-valuta's ten opzichte van de ECU (grafiek 5. 8) De ECU zou als de logische kandidaat kunnen worden beschouwd om als de ijkpunt te dienen voor de beoordeling van het wisselkoersbeloop in het WKM. Hiertegen kunnen echter twee grote bezwaren worden ingebracht. Ten eerste worden de fluctuatiemarges en interventie verplichtingen in het WKM gedefinieerd met behulp van een raster van bilaterale koersen. Er is binnen het WKM nooit een formele verplichting geweest om de wisselkoersen af te stemmen op de ECU-wisselkoers. Ten tweede bevat de ECU-mand ook niet aan het WKM deelnemende valuta's. Aangezien de bewegingen van deze valuta's de waarde van de ECU kunnen beïnvloeden, kan de wisselkoers van de WKM- valuta's ten opzichte van de ECU worden beïnvloed door ontwikkelingen buiten het mechanisme om. Dit verschijnsel is voor het onderhavige onderzoek van belang vanwege de sterke appreciatie van het GBP sinds medio 1996. Grafiek 5. 8 geeft de afwijkingen in de wisselkoersen van WKM-valuta's weer ten opzichte van hun ECU-spilkoersen in de onderzochte periode. Alle WKM-valuta's, met uitzondering van de ITL en hel IEP, zijn ten opzichte van de ECU in waarde gedaald. Deze schommelingen ten opzichte van de ECU waren voornamelijk hel gevolg van de appreciatie van het (IBP in de mand, waardoor hel moeilijk is om zinvolle conclusies Ie trekken met belrekking tot de wisselkoersontwikkeling in hel WKM. 168 label 5. 2 Spreiding ten opzichte van de sterkste valuta (maart 1996 - februari 1998, dagelijkse gegevens) Dagen < -2,25% (icmid- dcldc (%) Maximum Minimum Standaard- deviatie (%) (%) Aantal -5,65 -6,(14 -5,71 -4,82 -6,41 -0,61 -6. 32 -5,42 -5,73 -4,83 -4,96 HIT/I. UF DKK DEM ESP IK I I1CI* ITI. ») Nl. (i ATS I'll- l-IM") a) De cijfers voor III. en FIM zijn berekend alsof zij gedurende de gehele onderzoeksperiode tegen hun huidige spilkoersen aan het WKM hadden deelgenomen. -12,59 -12,24 -12. 47 -11,36 -13. 05 -5,50 -11,79 -12,40 -12,48 -11,13 -10,67 -0,24 -1,47 •0,29 0,00 •1,36 0,00 •1,61 0,00 -0,32 0,00 0,90 3,88 3,29 3,77 3,87 3,49 1,35 2,59 3,94 3,78 3,08 2,95 339 405 350 329 443 56 491 334 350 344 393 Als % van dagen waarop is gehandeld 67 81 70 65 88 II 98 66 70 68 78 Bron: Diensten van de Commissie Tabel 5. 3 Spreiding ten opzichte van de sterkste valuta met uitzondering van het IEP (maart 1996 februari 1998, dagelijkse gegevens) (icmid- dclile (%> -1,43 -1,82 -1,49 -0,63 -2,18 -2,13 -1,21 -1,51 -0,67 -0,80 UEF/EUF DKK DEM ESP FRF ITLa) NLG ATS Pll- I'lM») Maximum Minimum Standaard deviatie (%) (%) -0,24 -0,25 -0,29 0,00 -0,27 0,00 0,00 -0,32 0,00 0,90 -4,14 -4,09 -4,19 -2,85 -4,77 -9,13 -3,89 -4,18 -2,49 -6. 91 0,71 0,75 0,68 0,62 0,87 2,13 0,71 0,68 0,69 1,46 Dagen < -2,25% Aantal 51 105 56 3 259 205 35 57 18 62 Als % van dagen waarop is gehandeld 10 21 11 1 51 41 7 11 4 12 ") De cijfers voor 111. en l'IM zijn berekend alsof zij gedurende de gehele onderzoeksperiode legen hun huidige spilkoersen aan het WKM hadden deelgenomen. Bron: Diensten van de Commissie 169 I Tabel 5. 4 " Spreiding ten opzichte van DEM (maart 1996 - februari 1998, dagelijkse gegevens) I ~| Gemid- delde (%) Absoluut Maximum Minimum gemid- delde (%) (%) (%) | Dagen < -2,25% Standaard- deviatie ] Aantal Als % van dagen waarop is gehandeld BEF/LUF DKK DEM ESP FRF IEP ITLa) NLG ATS PTE FIMa) 57)6 -0,33 0,00 0,85 -0,68 4,68 -0,64 0,28 -0,02 0,81 0,68 Oji 0,48 0,00 0,85 0,73 5,34 1,65 0,29 0,02 1,01 1,40 p4 0,24 0,00 2,61 0,25 11,09 2,13 0,91 0,06 3,05 4,02 ^0T3 -1,50 0,00 -0,34 -2,35 -4,24 -7,82 -0,07 -0,08 -1,36 -4,20 " Ojl 0,58 0,00 0,46 0,60 4,23 2,20 0,25 0,02 0,95 1,50 0 0 0 0 2 32 96 0 0 0 39 0 0 0 0 0 6 19 0 0 0 8 a) De cijfers voor ITL en FIM zijn berekend alsof zij gedurende de gehele onderzoeksperiode tegen hun huidige spilkoersen aan het WKM hadden deelgenomen. Bron: Diensten van de Commissie Tabel 5. 5 Spreiding ten opzichte van ECU (maart 1996 - februari 1998, dagelijkse gegevens) T Gemid- delde (%) Absoluut Maximum Minimum gemid- delde (%) (%) (%) I Dagen < -2,25% Standaard- deviatie Aantal Als % van dagen waarop is gehandeld BEF/LUF DKK DEM ESP FRF IEP ITLa) NLG ATS PTE FIMa) li$0 -1,29 -0,96 -0,11 -1,64 3,82 -1,57 -0,68 -0,98 -0,14 -0,26 T65 1,33 1,55 1,53 1,64 4,08 1,60 1,67 1,57 1,12 1,11 2*j8 0,55 1,85 3,35 0,21 8,91 0,62 2,48 1,88 1,77 2,55 3 Jl -2,99 -3,20 -2,36 -3,70 -2,38 -5,83 -3,14 -3,21 -2,54 -3,35 ^59 0,93 1,47 1,68 1,00 3,14 1,12 1,70 1,47 1,30 1,30 146 108 137 7 170 2 74 133 143 51 32 29 21 27 1 34 0 15 26 28 10 6 a) De cijfers voor ITL en FIM zijn berekend alsof zij gedurende de gehele onderzoeksperiode tegen hun huidige spilkoersen aan het WKM hadden deelgenomen. Bron: Diensten van de Commissie =. = =J 170 Grafiek 5. 5 Spreiding rond de spilkoers ten opzichte van de sterkste valuta in het WKM (dagelijkse gegevens) 10% H 15% 8 S * * p' S S £ O* •-» r* o -RKF Q o Wi o -15% ? ? <? *> * i * s i § i i s 8 a •ATS -10% 15% \A *£ tO VO «••• |- f. |~. PN * * S $ 5 8 8 8 DKK •DEM JHÜ? -10% -15% NLU -PTK ESP 5% i 0%~ K y/ I > t I I 5 % - V hT -10% -15% Opmerking: 1 S -10% -15% De twee rechte verticale lijnen in de grafiek rechtsonder geven respectievelijk de toetreding van de FIM in het WKM op 14. 10. 1996 en het opnieuw toetreden van de TTL op 25. 11. 1996 aan. In de periode vóór hun deelneming worden de FIM en ITL beoordeeld onder verwijzing naar hun huidige WKM-spilkoersen. Deze twee valuta's zijn echter niet in aanmerking genomen bij de selectie van de referentievaluta in die periode. In alle gevallen is ook een marge van +2,25% rond de spilkoers aangegeven. Bron : Diensten van de Commissie 171 Grafiek 5. 6 Spreiding rond de spilkoers ten opzichte van de sterkste valuta in het WKM, met uitzondering van IEP (dagelijkse gegevens) 1 1 1 1 h *H^ s S S I Ö S 8 8 8 -DEM ERF 5% 0% -5% 10% -15% 10% 15% 10% 15% s s s e f ë s sg -BEF DKK 5% 0% ^^'^y^^^^ -5% 10% 15% \A *o vp ^ I I •• I • l - S 0 8 8 38 8 8 3 8 8 S? 8 80 NLG -ATS O O O r * 0 0 00 •PTE ESP -10% 15% N. B. : De Iwcc rechte verticale lijnen in de grafiek rechtsonder geven respectievelijk de toetreding van de FIM in het WKM op 14. 10. 1996 en het opnieuw toetreden van de ITL op 25. 11. 1996 aan. In de periode vóór hun deelneming worden de FIM en ITL beoordeeld onder verwijzing naar hun huidige WKM-spilkoersen. Deze twee valuta's zijn echter niet in aanmerking genomen bij de selectie van de referentievaluta in die periode. In alle gevallen is ook een marge van +2,25% rond de spilkoers aangegeven. Bron : Diensten van de Commissie 172 Grafiek 5. 7 Spreiding ten opzichte van de DEM-spilkoers (dagelijkse gegevens) 4% 4% 3% 2% 1% 0% - 1% - 2% - 3% -4% «* 8 8 9> » 8 9> s 8 * 3 o •KKK 1)KK •FRF K • T— 1 3 S £ $ 3 S 8 8 PJ PJ c> é s s 8 8 8 NI. C •ATS •KSP KIK S £ £ § g § 8 8 S •IEP • m, FIM NJB. : 1 ) De twee rechte verticale lijnen in de grafiek rechtsonder staan voor de toetreding tot het WKM van de FIM op H. 10. 1996 en de herinlreding van de 1TL op 25. 11. 1996. Voor de daaran voorafgaande periode is de spreiding berekend tenopzichte van hun huidige WKM-spilkoersen. 2) In alle gevallen is ook een marge van +2,25% tenopzichte de spilkoers aangegeven. Bron : Diensten van de Commissie 173 Grafiek 5. 8 Spreiding ten opzichte van de ECU-spilkoers (dagelijkse gegevens) 4% 3% 2% 1% 0% 1% -2% 3% 4% Njv-^v - - + —i -H -, *f ^F*¥* I 8 4 8 DKK •KEF • D EM FRF * 8 o * S o * 3 8 NLG * 3 I-I o -ATS -PTE - E SP 12% 8% H 12% * 8 -4 © * $ 8 8 S 8 p-i $ r1 o\ r- P «? I* «5 8 V) t- P* <t« •TRP 9 r-i N. U. : 1) De twee rechte verticale lijnen in de grafiek rechtsonder staan voor de toetreding tot het WKM van de FEM op 14. 10. 1996 en de herintreding van de ITL op 25. 11. 1996. Voor de daaran voorafgaande periode is de spreiding berekend tenopzichte van hun huidige WKM-spilkoersen. 2) In alle gevallen is ook een marge van +2,25% tenopzichte de spilkoers aangegeven. Bron: Diensten van de Commissie 174 6. DE RENTETARIEVEN OP LANGE TERMIJN 6. 1. De bepalingen van het Verdrag Nel hier aan de orde gestelde criterium wordt in artikel 109. 1, lid 1, vierde streepje, van het Verdrag weergegeven als: "de duurzaamheid van de door de lidstaat bereikte convergentie en van zijn deelneming aan het wisselkoersmechanisme van het Europees Monetair Stelsel, hetgeen tot uitdrukking komt in het niveau van de rentevoet voor de lange termijn ". I Iet convergentiecriteria wordt in Protocol nr. 6 betreffende de convergentiecriteria nader uitgewerkt; artikel 4 daarvan bepaalt dat: '7/(7 criterium inzake de convergentie op het niveau van de rentevoet betekent dat een lidstaat een gemiddelde nominale lange-lermijnren!e heeft gehad die niet meer dan twee procentpunten hoger ligt dan die van ten hoogste de drie lidstaten die op hel gebied van prijsstabiliteit hel best presteren. De rentevoet wordt gemeten op basis van langlopende staatsobligaties of vergelijkbare waardepapieren, rekening houdend met verschillen in de nationale definities. " De lange rente kan ook worden beschouwd als een toekomstgerichte indicator die de beoordeling van de onderliggende economische situatie door de financiële markten weergeeft en niet rechtstreeks door de nationale autoriteiten kan worden beïnvloed. Het niveau van de lange rente wordt bepaald door de onderliggende reële rente, de verwachte inflatie en een risicopremie (die voornamelijk verband houdt met in-gebreke-blijven, verwachte wisselkoersbewegingen en wisselkoersverloop). Met geliberaliseerde kapitaalmarkten in de Gemeenschap zullen de reële lange-termijnrentetarieven in de lidstaten geleidelijk dichterbij elkaar komen te liggen. Verschillen tussen de dienovereenkomstige nominale rentetarieven geven dan ook voornamelijk weer hoe de financiële markten de vooruitzichten - inzake inflatie, gezondheid van de overheidsfinanciën en wisselkoersstabiliteit - van elke lidstaat ten opzichte van de andere lidstaten beoordelen1. Aldus geldt voor alle lidstaten dat, indien zij aan het rentecriterium voldoen, zij het vereiste van het Verdrag nakomen dat nominale convergentie en wisselkoersstabiliteit op duurzame basis zijn bereikt. onzekerheid inflatie- over het en Deze verschillen berusten ook op een onderscheid in fiscale behandeling en marktliquiditeit. 175 6. 2. Renteontwikkelingen in de lidstaten inflatiedruk in de grote geïndustrialiseerde economieën geleid. De renteontwikkelingen in de lidstaten kunnen niet worden beoordeeld zonder verwijzing naar ontwikkelingen buiten de Gemeenschap. In de afgelopen jaren heeft de afwezigheid tot over het algemeen stabiele monetaire van noemenswaardige omstandigheden In de Verenigde Staten is de inflatie sinds eind 1994 niet hoger geweest dan 3,3%, ondanks capaciteitsproblemen en een verkrappende arbeidsmarkt. Sinds 1994 heeft de US Federal Reserve het "federal funds target rate" met slechts 75 basispunten verhoogd tot 5,5%. I Iet klimaat van lage inllatie, nog versterkt door het vooruitzicht van begrotingsconsolidatie op middellange termijn en een llexibele situatie aan de aanbodzijde heeft de Amerikaanse obligatiemarkt krachtig gestimuleerd. De obligatiemarktrente2, die in 1994 met meer dan twee procentpunten was gestegen, vertoonde vanaf eind 1994 een overwegend dalende tendens behalve in de eerste helft van 1996 toen zij tijdelijk steeg als gevolg van (niet uitgekomen) marktverwachtingen inzake een monetaire verstrakking. De rente op de ijkpunt-obligaties met een looptijd van 10 jaar daalde van circa 7,8% eind 1994 tot 5,6% in februari 1998, meer recentelijk onder invloed van een grote toevloed van kapitaal als gevolg van de financiële turbulenties in Azië. In Japan bleef de inflatie door de zwakte van de economie in de periode 1994-1997 vrijwel voortdurend onder de 1%; de economische situatie vereiste een groeiondersteunend monetair beleid. Het officieel disconto bevindt zich sinds september 1995 op een historisch dieptepunt van 0,5%. Ook de obligatierente is sinds eind 1997 tot een ongekend laag niveau gedaald. Het rendement op de ijkpunt-obligaties met een looptijd van 10 jaar bedroeg in februari 1998 1,8%. In de Gemeenschap lag de Duitse inflatie in de periode vanaf eind 1994 overwegend onder de 2%3. De stijging van de repo-rente van de Bundesbank met 30 basispunten tot 3,3% in oktober 1997 was de eerste wijziging van de officiële rentevoeten sinds medio 1996 en de eerste stijging sinds 1992. Dankzij een geringe inflatie en een voortschrijdende begrotingsconsolidatie hield het Duitse obligatierendement in grote lijnen gelijke tred met het dienovereenkomstige rendement in de VS. Het verschil tussen het Duitse en het Amerikaanse rendement verschoof evenwel in april 1996 van positief naar negatief doordat de conjunctuur van de Amerikaanse economie betrekkelijk gunstig bleef. Na een stijging van 5,8% lot 7,5% tussen januari 1994 en januari 1995 daalde het rendement op de Duitse ijkpunt-obligaties met een looptijd van 10 jaar in februari 1998 tot 5,0%. Tenzij anders vermeld zijn alle in dit deel besproken rentepercentages maandgemiddelden. Voor de landen van de Gemeenschap zijn geharmoniseerde reeksen (zoals in het kader omschreven) gebruikt. Voor niet-communautaire landen is het rendement op ijkpunt-staatsobligaties met een looptijd van 10 jaar gehanteerd. Zie hoofdstuk 3. 176 Ook in de rest van de Gemeenschap was de inflatie over het algemeen laag en sinds eind 1994 degressief. De lidstaten volgden in grote lijnen dezelfde monetaire beleidskoers, hoewel de ontwikkeling van de korte rente sterker uiteenliep. In de groep landen België/Luxemburg, Denemarken, Frankrijk en Oostenrijk sloot het monetaire beleid nauw aan bij dat van Duitsland. De geldmarktrente in deze landen stemt momenteel sterk overeen. In Spanje, Italië en Portugal konden de officiële rentetarieven vanaf eind 1994 dankzij een daling van de inflatie geleidelijk worden verlaagd, maar de geldmarkttarieven in deze landen liggen nog altijd betrekkelijk hoog, zij het op verschillende niveaus. Om eventuele inflatiedruk te voorkomen werd de officiële rente in Ierland en Nederland begin 1997 en in Finland in september 1997 verhoogd. Binnen deze groep loopt de geldmarktrente sterk uiteen, waarbij de tarieven in Nederland tot de laagste in de Gemeenschap, en die van Ierland tot de hoogste behoren. In het Verenigd Koninkrijk liggen de geldmarkttarieven ver boven de laagste tarieven als gevolg van een aanhoudende verstrakking van het monetair beleid in 1997 in een poging de krachtige binnenlandse vraag in toom te houden en de inflatie te reduceren tot het officiële streefcijfer. Sinds eind 1994 convergeert de lange rente in de Gemeenschap in neerwaartse richting, zoals uit grafiek 6. 1 blijkt. Deze gunstige ontwikkeling kan worden toegeschreven aan' het verloop van de Amerikaanse tarieven, evenals aan de combinatie van een geringe inflatiedruk en een gestaag voortschrijdende begrotingsconsolidatie. Ook de hoge mate van wisselkoersstabiliteit4, met name tussen de WKM-valuta's onderling, heeft een positieve bijdrage geleverd. De gemiddelde lange rente in de Gemeenschap5 daalde met circa 390 basispunten van 9,2% in januari 1995 tot 5,3% in februari 1998, waarbij de daling groter was in landen die aan het begin van de periode betrekkelijk hoge rentetarieven kenden. De lange rente was gedurende het grootste deel van de onderzochte periode het laagst in Duitsland, Frankrijk en Nederland. De rentetarieven in België, Luxemburg, en Oostenrijk weken minder dan één procentpunt af van het laagste niveau in de Gemeenschap. In februari 1998 lag de rente in deze zes lidstaten binnen een marge van slechts 15 basispunten. Daarbuiten hadden Denemarken en Ierland een iets hogere lange rente. In Finland lag de rente tot 1995 vrij hoog maar daalde vervolgens sterk tot dichtbij het laagste niveau. De rente in Portugal, Spanje, Italië en Zweden was eveneens hoger maar convergeerde vanaf 1995 in neerwaartse richting. In laatstgenoemde lidstaten bereikte de lange rente in maart-april 1995 een hoogtepunt maar liep vervolgens terug met 800 basispunten in Italië, 710 basispunten in Spanje, 690 in Portugal, en 590 in Zweden. In het Verenigd Koninkrijk was de daling aanmerkelijk geringer dan in andere lidstaten met hoge tarieven. In Griekenland bleef het niveau aanzienlijk boven het gemiddelde van de Unie, hoewel het van een zeer hoog niveau naar beneden kwam. Zie hoofdstuk 5. 4 5 Rekenkundig gemiddelde van binnenlandse rentetarieven, gewogen naar het aandeel van het communautaire BBP in 1995. (Zie kader voor nadere gegevens inzake de nationale rentetarieven. ) 177 Grafiek 6. 1 Nominale rentetarieven op lange termijn (maandgemiddelden van dagelijkse gegevens) !) De tijdreeks voor Griekenland wordt op drie plaatsen onderbroken (verticale UJnen) als gevolg van wijzigingen in de definitie van het representatieve rentetarief (zie kader). 178 Grafiek 6. 1 (vervolg) Bron: EMI, Eurostat 179 6. 3. Beoordeling van de convergentie van de lange rente in het licht van het Verdragscriterium Voor de beoordeling van het criterium inzake de renteconvergentie is het rendement op ijkpunt-obligaties met een looptijd van 10 jaar gehanteerd6; gedetailleerde gegevens betreffende de voor de lidstaten gebruikte rentevoeten worden in het kader uiteengezet. De lange-rentetarieven zijn twaalfmaands-gemiddelden. De referentiewaarde wordt berekend door het gewone gemiddelde te nemen van de gemiddelde lange rente in de drie lidstaten die op het gebied van prijsstabiliteit het best presteren7, plus 2 procentpunten. Zoals in hoofdstuk 3 is uiteengezet worden de drie lidstaten die op het vlak van de prijsstabiliteit de beste resultaten hebben, gekozen op basis van de geharmoniseerde consumentenprijzen-indexcijfers (GICP); de gemiddelde inflatiepercentages op basis van de GICP's kunnen eerst berekend worden vanaf december 1996 en zijn niet beschikbaar na januari 1998, zodat de referentiewaarde voor de lange rente alleen over de desbetreffende periode op consistente wijze kan worden afgeleid, ook al zijn er reeds rentegegevens beschikbaar over de periode vóór december 1996 en ook reeds over februari 1998. De gemiddelde lange rente in de twaalfmaandelijkse periode van februari 1997 tot en met januari 1998 wordt in de laatste kolom van tabel 6. 1 weergegeven. De referentiewaarde (afgeleid van de gemiddelde rentevoeten in Frankrijk, Ierland en Oostenrijk, de drie lidstaten die op het gebied van prijsstabiliteit het best presteerden8) bedroeg 7,8%. De gemiddelde rente in 14 lidstaten (alle landen behalve Griekenland) lag in januari 1998 onder de referentiewaarde, zodat alle lidstaten, met uitzondering van Griekenland, voldeden aan het criterium inzake renteconvergentie. De referentiewaarde vertoont sinds december 1996, toen zij 9,1% bedroeg (zie grafiek 6. 2), een neerwaartse ontwikkeling. Evenals de algemene dalende tendens van de lange rente hebben ook veranderingen in de samenstelling van de drie op het gebied van prijsstabiliteit best presterende lidstaten de referentiewaarde beïnvloed en in oktober en december 1997 verschuivingen veroorzaakt. Dertien lidstaten hadden vanaf december 1996 een gemiddelde lange rente die lager was dan de referentiewaarde. Dit is opnieuw een teken dat sprake is van duurzame convergentie. Met name de uitgesproken vermindering van de rente-verschillen in Spanje, Portugal en Zweden in 1996 had tot gevolg dat deze landen al in december 1996 aan de referentiewaarde voldeden. De lange rente van Italië daalde vanaf februari 1997 tot onder de gemiddelde referentiewaarde. In Griekenland lag de gemiddelde lange rente vanaf december 1996 boven de referentiewaarde, maar het verschil is sterk afgenomen. Gegevens voor Griekenland zijn niet volledig vergelijkbaar. 6 7 Opgemerkt zij dat de lidstaten die op het gebied van prijsstabiliteit het best presteren niet noodzakelijk de laagste rente hebben. Zie ook hier hoofdstuk 3. 180 Kader : Gegevens inzake het convergentiecriterium voor de lange rente Volgens artikel 109. 1, lid I, vierde streepje, van het Verdrag dient de duurzaamheid van de nominale convergentie en de wisselkoersstabiliteit in de lidstaten te worden beoordeeld aan lange termijn. Protocol nr. 6 betreffende de de hand van de rentetarieven op convergentiecriteria voegt hieraan in artikel 4 toe dat "de rentevoet wordt gemeten op basis- van langlopende staatsobligaties of vergelijkbare waardepapieren, rekening houdend met verschillen in nationale definities. " Artikel 5 van Protocol nr. 6 bepaalt dat de Commissie de voor de toepassing van de convergentiecriteria benodigde statistische gegevens moet verstrekken. Nu heeft het Europees Monetair Instituut ten behoeve van Eurostat in verband met het rentecriterium een geharmoniseerde reeks rendementen op ijkpunt-obligaties met een looptijd van 10 jaar ontwikkeld en verzamelt het de gegevens van de centrale banken. De obligaties die zijn gekozen om deel uit te maken van deze reeks hebben de volgende kenmerken: • looptijd: een resterende looptijd van vrijwel 10 jaar op het moment van selectie van de obligatie; emittent: centrale overheid; • • keuze van de obligatie: voldoende liquiditeit is het belangrijkste criterium; de keuze tussen één ijkpunt of hel gemiddelde van een steekproef moet hierop gebaseerd zijn; rendement exclusief belastingen; coupon: vaste rente. • • Voor de grote meerderheid van lidstaten dragen de representatieve rentetarieven die in dit onderzoek zijn gebruikt, alle bovengenoemde kenmerken. Hierdoor is vergelijkbaarheid tussen de landen onderling gewaarborgd. In december 1997 gebruikten 11 lidstaten één enkele ijkpunt-obligatie en vier lidstaten een obligatiepakket (Duitsland, Spanje, Portugal, Zweden). Voor Griekenland begint de geharmoniseerde reeks pas medio 1997, aangezien ijkpunt-obligaties met een looptijd van 10 jaar pas sedert juni 1997 beschikbaar zijn. Daarvoor was de representatieve rente gebaseerd op de beschikbare beste alternatieven: het rendement op een obligatie met een looptijd van zeven jaar en een vaste rente van maart tot juni 1997, de rente bij emissie van obligaties met een looptijd van zeven jaar tussen februari 1996 en januari 1997 en de rente bij emissie van obligaties met een looptijd van vijfjaar tussen september 1992 en januari 1996. 181 label 6. 1 Ontwikkcling van rentctarieven op lange termijn (12-maandelijksc gemiddelden) I 1993a) 1991 J995 19% 1997 I) l)K I) liL c) I- I- IKI. I I. NL A V I'lN S UK IUJR d) 7,2 7,3 6,5 23,3 10,2 6,8 7,7 11,2 6,8 6,4 6,7 11,2 8,8 8,5 7,6 8l) 7,8 7,8 6,9 20,8 10,0 7,2 7,9 10,5 7,2 6,9 7,0 10,5 9,0 9,7 8,2 JU 7,5 8,3 6,9 17,4 11,3 7,5 8,3 12,2 7,2 6,9 7,1 11,5 8,8 10,2 8,3 83 6,5 7,2 6,2 14,4 8,7 6,3 7,3 9,4 <U 6,2 6,3 8,6 7J JM) 7,9 73 Januari 1998b) 5,7 6,2 5,6 9,8 6,3 5,5 (±2 6,7 5,6 5,5 56 6,2 5,9 6,5 7,0 5,8 6,3 5,6 9,9 6,4 5,6 (O 6,9 5,6 5,6 5/7 6,4 6J) 6,6 7,1 6$ bj~ 5,8 8l) 7,1 6,0 7,8 971 Refcrentie- waardc c) Gemiddeldc van 3 best preslerende I. idstatcn Spreiding rond gcmiddelde van bedoelde landen 0 a) Dala voor 1993 zijn niet vcrgelijkbaar voor Luxemburg, Portugal en de 3 1,3 1,8 1,0 0,5 1,6 he! 0,5 Griekenland* h) Gemiddeldc van februari 1997-januari 1998. c) De gegevens voor (Iriekenland zijn niet vcrgelijkbaar. d) (iewogen gemiddeldc op basis van WAV. c) Gemiddeldc van de rentctarieven van de dric lidstaten (onderstreept) die op het gcbied van prijsstabiliteit het best hebben gepresteerd, plus 2 procentpunten. 0 Berekend aan de hand van de standaarddeviatie (Griekenland is voor alle jaren buiten de bcrekeningen gelatcn). Bron: VM\, Ivurostat — — —• —-^^^. i • ii — — — — — — —. ~ ^ ^ ~J 182 Grafiek 6. 2 Vergelijking van gemiddelde lange rente met referentiewaarde Referentiewaard* Qtmiddtld* van d* drit be%t presterende 1 — i —i 1 — i — i —i —i 12 01 02 03 04 05 06 07 08 09 10 11 12 01 96 97 i — i — i — i — i— 98 -B -DK —i 1 1 1 1 1 1 1 1 — - i— i i 1— 12 01 02 03 04 05 06 07 08 09 10 11 12 01 96 97 98 D -*-E 17 111 112 03 04 05 06 0/ OU (19 10 11 12 01 % »/ 98 -*-ll 1? 01 02 03 04 05 OG 07 08 09 10 11 12 01 96 97 98 F -»-IRL 12 01 02 03 04 05 06 07 00 09 10 11 12 01 % 97 98 12 01 02 03 04 05 06 07 00 09 10 11 12 01 96 97 98 NL -»--A -i 1 i 12 01 02 03 04 05 06 07 08 09 10 11 12 01 96 97 90 —i 1 i i i i i i i i i i i 12 01 02 03 04 05 06 07 08 09 10 11 12 01 96 97 98 -FIN C -•—UK N. B. : De grijze band geeft de interval van twee procentpunten aan tussen de gemiddelde rente in de drie landen die op het gebied van prijsstabiliteit het best presteren (ondergrens van de band) en de referentiewaarde (bovengrens van de band). Bron : Diensten van de Commissie 183 7. AANVULLENDE INFORMA TIE In dit hoofdstuk worden de ontwikkelingen op vier gebieden die verband houden met economische integratie en convergentie, onderzocht waarmee volgens artikel 109 J, lid 1, in het verslag ook rekening moet worden gehouden: - de ontwikkeling van de ECU; - de resultaten van de integratie van de markten; - de situatie en de ontwikkeling van de lopende rekeningen van de betalingsbalansen; een onderzoek naar de ontwikkeling van de arbeidskosten per eenheid product en andere prijsindicatoren. 7. 1. De ontwikkeling van de ECU Sinds het hoogtepunt van de ECU-markten in 1993 is de activiteit geleidelijk teruggelopen. De liCU leed onder een algemeen gebrek aan liquiditeit en onderging de nadelige gevolgen van de onrust in het EMS in 1992 en 1993. De ECU-markten bleven ook in 1996 en 1997 verder krimpen. Over het algemeen was de activiteit op alle ECU- markten gering; alleen de obligatiemarkt vertoonde in de eerste helft van 1997 een licht herstel. Toch bleef, door de aanhoudend grote hoeveelheid papier dat zijn vervaldag bereikte, het totale niveau van uitstaande in ECU luidende obligaties dalen. In de eerste twee maanden van 1998 nam de emissie van ECU-obligaties weer krachtig toe, hetgeen een teken was van een groeiend vertrouwen in de euro. De spreiding tussen de wisselkoers van de ECU en de theoretische waarde ervan nam in 1997 eveneens geleidelijk af, en werd van negatief in november 1997 positief. Uit deze bescheiden verbeteringen op de ECU-markten bleek een toenemend vertrouwen in de naleving van het lijdschema van de EMU en een grotere juridische duidelijkheid inzake de positie van de ECU na de goedkeuring, in juni 1997, van Verordening (EG) nr. 1103/97 van de Raad, waarin wordt bepaald dat de omrekening van de ECU in de euro plaatsvindt tegen een koers van één op één. De ondermatige prestaties van de ECU-markten kwamen onder meer tot uiting in het ontstaan, vanaf medio 1994, van een negatieve spreiding van meer dan 50 basispunten tussen de wisselkoers van de ECU op de markten en haar theoretische waarde. Gezien de ontwikkelingen in het verleden werden ±20 basispunten als een normale marge voor de spreiding beschouwd. Doordat begin 1995 opnieuw spanningen in het WKM aan de oppervlakte kwamen en het vertrouwen van de markt in het EMU-proces afnam, bereikte de spreiding in december 1995 een ongekend hoog niveau van meer dan 300 basispunten (zie grafiek 7. 1). Sindsdien is de spreiding teruggelopen tot minder dan 50 basispunten in de tweede helft van 1997. Van 3 november tot eind 1997 werd de ECU op de valutamarkt boven pari ten opzichte van de mand verhandeld, en bereikte op 25 november een niveau van )37 basispunten. Eind 1997 lag de spreiding op de markt opnieuw dichtbij pari ten opzichte van de mand en in januari en februari 1998 schommelde de koers rond pari ten opzichte van de theoretische waarde. 184 Bij het verloop van de spreiding hebben een aantal factoren een rol gespeeld. Op een heel dunne ECU-markt kan het evenwicht tussen aanbod en vraag naar ECU worden beïnvloed door het optreden van één afzonderlijke grote marktdeelnemer. Zonder een centrale bank voor de ECU is er geen monetair beleid en speelt de ECU-rente bijzonder zwakke rol. Naast deze structurele factoren speelt ook het sentiment van de markt ten aanzien van het EMU-project een belangrijke rol. Wat dit betreft heeft een groter vertrouwen van de markt in de EMU, naast de goedkeuring van Verordening (EG) nr. 1103/97 van de Raad, die de markten de juridische duidelijkheid en rechtszekerheid inzake de ECU heeft verschaft, ertoe geleid dat de marktdeelnemers een grotere belangstelling voor de ECU hebben gekregen. De markten zijn er nu van overtuigd dat aan hel begin van de derde fase de ECU legen een koers van 1:1 in euro zal worden omgerekend. De markten beschouwen de ECU dan ook als een volstrekt "deelnemende" valuta, waarvan de wisselkoers len opzichte van de euro reeds vaststaat. Toch verwachten de marktdeelnemers geen sterke verbetering in de algemene ontwikkeling van de ECU-markten. In 1996 was het bedrag van de emissies van in ECU luidende obligaties aanmerkelijk lager dan het bedrag van het aflosbaar gestelde papier, zodat de hoeveelheid in ECU uitstaande schuld met 7% afnam tot 118 miljard ECU (exclusief de Griekse aan de ECU gekoppelde obligaties). Ter vergelijking: op het absolute hoogtepunt in 1993 stond voor 140 miljard ECU aan obligaties uit. In 1997 werd voor circa 14,8 miljard aan ECU's geëmitteerd terwijl 19,1 miljard aan ECU-papier verviel. Het nettobedrag aan in ECU luidende uitstaande schuld was derhalve eind 1997 gedaald tot 114 miljard ECU, een daling van 11% per jaar. Grafiek 7. 1. basispunten Spreiding van de ECU-wisselkoers (weekgemiddelde) 350 1994 l 1995 1996 1997 Bron. - Dlonston van do Commissk) 185 Vanaf begin 1997 nam de vraag van institutionele beleggers naar ECU geleidelijk toe, zij het vanaf een zeer laag niveau. De emissieactiviteit steeg ten opzichte van het gemiddelde niveau van 1996. Er werden een aantal innovatieve emissies op de markt gebracht waarin de toename van de belangstelling van emittenten en beleggers tot uiting kwam voor de mogelijkheid om vóór hel begin van de derde fase europosities in te nemen met gebruikmaking van de ECU. Voordelen voor de beleggers zijn onder meer dat obligaties niet opnieuw in een andere valuta behoeven te worden omgerekend en dat leningmogelijkheden in euro worden geboden vóór de eigenlijke invoering van deze munt. Aangenomen wordt dat dit laatste emittenten een potentiële voorsprong geeft bij de emissie van schuldpapier in de toekomstige euro-markt. De Europese Investeringsbank heeft met name een in euro luidende euro-obligatie uitgegeven met een nominale waarde van 1 miljard. Tot de invoering van de euro zullen alle monetaire rechten en verplichtingen ten aanzien van dit papier in ECU worden uitgevoerd, met een omrekeningskoers van 1:1. Tegenover de voortdurend krimpende ECU-obligatiemarkten stond een relatief gunstige ontwikkeling van de secundaire ECU-markten. Hoewel er een algemene tendens tot een geleidelijke afname van de activiteit was, maakten de secundaire markten periode van relatieve stabiliteit en geringe tijdelijke groei door. De waarde van de omzet in ECU-obligaties bijvoorbeeld, die via Euroclear en Cedel worden verrekend, is sinds 1993 elk jaar enigszins gestegen. Het aandeel van de ECU als percentage van de totale secundaire markt is evenwel elk jaar verder gedaald, van 5,6% in 1993 tot 5,2% in 1994 en 1995, 4,3% in 1996 en 3,4% in 1997. Deze daling van het aandeel is gedeeltelijk te wijten aan de sterke groei in andere markten maar geeft ook aan dat de ECU niet in staat is gebleken zijn potentieel volledig waar te maken. 186 De gemiddelde dagelijkse omzet van het ECU-clearingstelsel van de ECU Banking Association (EBA), die bij benadering kan dienen als maatstaf van de handels- en financiële activiteit in ECU's, vertoonde een geringe afname van 50,0 miljard ECU in 1994 lot 46,8 miljard in 1995 en 46,3 miljard in 1996. In 1997 kon evenwel een geringe stijging van de activiteit worden waargenomen waarbij de gemiddelde dagelijkse omzet steeg tot 46,8 miljard ECU. In 1994 werd overeengekomen dat de Commissie in samenwerking met het EMI een studie zou uitvoeren naar het ECU-betalingsverkeer via het ECU-clearingstelsel van de EBA in verband met handelstransacties veeleer dan met zuiver financiële transacties. Thans zijn drie jaar studies voltooid. De resultaten van de derde studie bevestigen de bevindingen van de eerste en de tweede, en wijzen uit dat handelstransacties in ECU minder dan 1% van het totale ECU-betalingsverkeer vormen. Het jaarlijks bedrag van handelsbetalingen in ECU moet derhalve tussen 50 miljard en 75 miljard ECU liggen. Concluderend kan worden gesteld dat de activiteit in de ECU-marktcn geleidelijk blijft afnemen. Ten dele komt dit doordat de marktdeelnemers zich richten op de euro en de kernvaluUfs die op I januari 1999 worden omgerekend. De ECU wordt niet als noodzakelijke sleutel beschouwd om de in euro luidende markten te betreden. Hoewel de omrekeningskoers van de ECU in euro bekend is, 1:1, vormen de kernvaluta's in andere opzichten een betere brug naar de euro wat betreft de marktomvang, liquiditeit en het gamma van beschikbare dekkingsinstrumenten. Terwijl de toename van obligatie emissies in januari en februari 1998 en de uitgifte van euro-obligaties als van de EIB doen vermoeden dat sommige marktdeelnemers zich in het kader van hun voorbereiding op de euro tot de ECU wenden, geven velen de voorkeur aan andere, in kernvaluta's luidende marktinstrumenten. De geleidelijke afname van de activiteit in ECU moet daarom niet als een negatieve ontwikkeling worden beschouwd, doch veeleer als signaal dat de marktdeelnemers de ECU achter zich hebben gelaten en zich voorbereiden op de overgang op de euro per 1 januari 1999. 187 7. 2. De resultaten van de integratie van de markten Artikel 109 J, lid I, verzoekt de Commissie om de resultaten van de integratie van de markten in haar onderzoek naar de convergentie tussen de lidstaten te bestrekken. liet is derhalve noodzakelijk hel inlerne-marktprogramma te onderzoeken, gezien de bijzonder grote invloed ervan op de marktintegratie in de Gemeenschap. Bovendien heeft de interne markt, doordat zij de concurrentie op de productmarkten heeft bevorderd, er wellicht toe bijgedragen de efficiëntie van de markten van de lidstaten te verbeteren evenals het vermogen van die markten om grote economische schokken op te vangen. De invoering van één munt zal waarschijnlijk een verdere marktintegratie stimuleren. Ten eerste zal de concurrentie op de productmarkten in de gehele Gemeenschap en waarschijnlijk, -vergelijkbaarheid zullen wisselkoersschommelingen, die in het verleden een bron van moeilijkheden voor de werking van de interne markt waren, uit de weg worden geruimd. grensoverschrijdende toenemen. prijsdoorzichtigheid Ten verbeterd, doordat worden tweede de Dit deel1 bevat informatie over de toename van de marktintegratie in de Gemeenschap door handel, buitenlandse investeringen en industriële herstructurering. Tevens wordt aandacht besteed aan enkele gevolgen van deze voortschrijdende integratie, aan de voornaamste problemen die er nog zijn en aan de maatregelen die kunnen worden genomen om problemen op te lossen. 7. 2. 1. Marktintegratie in de Gemeenschap Handel Door het wegnemen van veel handels- en investeringsbelemmeringen in de Gemeenschap heeft de interne markt de integratie van de markten van de lidstaten bevorderd; de groei van de intracommunautaire handelsvolumes van verwerkte producten sinds 1985 wordt geraamd op 20-30%. Bovendien is het intracommunautaire handelsverkeer sneller gestegen dan de handel tussen lidstaten en derde landen, hetgeen blijk geeft van een grotere mate van regionale integratie. Tabel 7. 1 bevat gedetailleerde gegevens terzake, waarbij voor elke lidstaat het aandeel van de intracommunautaire handel in het totale handelsverkeer wordt weergegeven. 1 Dit deel bevat informatie (zo veel mogelijk bijgewerkt) uit het Interne Marktverslag van de Commissie, waarvan een samenvatting is gepresenteerd in "Economie Evaluation of the Internal Market"; European Economy, Reports and Studies, n°4, 1996. 188 en (met Tussen 1985 en 1997 is in de meeste lidstaten de handelsintegratie met de communautaire partners toegenomen (het gemiddelde intracommunautaire aandeel in de totale handel steeg met Deze 2,6 procentpunten). ontwikkeling grotendeels vond plaats tussen 1985 en 1990, toen het intracommunautaire percentage gemiddeld handel 6,1 procentenpunten) in alle 15 huidige lidstaten steeg, en met name in de zuidelijke lidstaten (Portugal, Spanje, Griekenland Italië). Daarna lijkt het integratielempo te zijn deze afgenomen, maar vertraging kan om twee redenen vertekend zijn: ten eerste worden de in de feitelijke handelsstromen door Gemeenschap de 1993 handelsgegevens sinds consequent aanmerkelijk ondergewaardeerd2; ten tweede is het de intracommunautaire handel gevoelig dan voor handelsintegratie, en deze factoren hebben dit percentage waarschijnlijk aan het eind van de jaren tachtig doen stijgen en na 1990 doen dalen'. factoren aandeel andere van en Tabei 7. 1 Aandeel van intracommunautaire handel in totale handel") 1997 o) (%) 72,6 68,5 56,8 58,6 67,0 6. 1,9 64,4 57,3 67,9 68,6 76,6 57,0 57,9 52,1 61,2 M/I. 1) i: IKI, I NL A P l-IN S UK RUR 1985-90 Wijziging van hel aandeel 1985-97 f) Wijziging van het aandeel 4,0 4,8 3,8 14,0 16. 8 7,5 2,5 10,9 3,6 7,8 17,6 9,2 3,0 3,3 6,1 0,3 4,3 -2,3 4. 9 19,3 4. 7 -8. 7 6,1 -0,4 7,0 18. 0 6,0 -1,7 -U 2,6 11) (iemitldckle van goudcreninvoer en -uitvoer n) llerste negen maanden Br one: Ivuroslat. ten opzichte van de extracommunautaire handel De interne markt schatte in 1993 de grensformaliteiten af om de administratieve rompslomp te verminderen en grensoverschrijdende leveringen Ie bevorderen. Aangezien echter de gegevens betreffende het intracommunautaire handelsverkeer altijd aan deze grenzen waren verzameld, was een nieuw systeem nodig. Dil nieuwe systeem, dat gebaseerd is op enquêtes, lijkt de feitelijke handelsstromen significant te onderschatten. Daardoor wordt de ratio van de intracommunautaire handel (waarvoor de methoden van gegevensverzameling ongewijzigd zijn gebleven) eveneens ondergewaardeerd. De dalingen van de aardolieprijzen eind jaren tachtig heeft waarschijnlijk de ratio van de intracommunautaire handel doen toenemen doordat de waarde van de invoer van buiten de EG daalde. De groei in de Gemeenschap die tegelijkertijd plaatsvond heeft dit effect mogelijk versterkt: een krachtige vraag van de markt heeft de communautaire producenten ertoe gebracht hun producten op de markten van de lidstaten af te zetten in plaats van op de markten van derde landen. De recessie van het begin van de jaren negentig heeft wellicht het tegengestelde effect gehad. 189 Momenteel vindt meer dan de helft van het handelsverkeer van alle lidstaten plaats tussen lidstaten onderling (het communautair gemiddelde bedroeg in de eerste negen maanden van 1997 61,2%). Portugal, België en Luxemburg zijn op handelsgebied het meest geïntegreerd, met ratio's van meer dan 70%. Het Verenigd Koninkrijk is, met een ratio van 52,1% in 1997, hel minst geïntegreerd, doch dit percentage steeg tussen 1985 en 1990 met meer dan 3 procentpunten. Zelfs de nieuwste lidstaten zijn reeds sterk geïntegreerd (hun ratio bedraagt tussen 57,0% en 68,6%), hoewel zij pas in 1995 tot de Gemeenschap zijn toegetreden. De lidstaten handelen onderling in toenemende mate in vergelijkbare producten met uiteenlopende prijs en kwaliteit. Dit heeft een aantal gunstige gevolgen. Ten eerste is er een sterkere concurrentie op de markten van de lidstaten, waardoor de winstmarges van bedrijven inkrimpen, met name in sectoren waar de handelsbelemmeringen in 1985 het meest omvangrijk waren. Ten tweede zijn er voordelen voor de consument in de vorm van een ruimere keuze van producten. Directe buitenlandse investeringen Behalve door de handel kunnen de markten eveneens sterker integreren door directe buitenlandse investeringen. In de afgelopen decennia, maar vooral in de jaren tachtig, hebben de buitenlandse investeringen zich wereldwijd in snel tempo ontwikkeld, en de Gemeenschap trekt een bijzonder groot en toenemend percentage van deze investeringen aan - 44% tussen 1991 en 1993, tegen iets meer dan 28% tussen 1982 en 1987. De groei van de buitenlandse investeringen in de Gemeenschap was tussen 1986 en 1991 zeer sterk (een nominale toename van gemiddeld 41% per jaar) alvorens tussen 1992 en 1996 te vertragen (met een gemiddelde nominale stijging van slechts 7% per jaar). Tabel 7. 2 toont dat in de periode 1986 lot 1991 buitenlandse investeerders zich voornamelijk richtten op het Verenigd Koninkrijk, dat 32% van alle buitenlandse investeringen in de Gemeenschap absorbeerde. Het land was daarbij vooral succesvol bij hel aantrekken van investeringen uit derde landen (45% van al deze investeringen). Andere landen die in de betrokken periode sterke aantrekkingskracht op buitenlandse investeerders uitoefenden waren Frankrijk, Spanje en de Benelux-landen en Duitsland. 190 Tabcl 7. 2 Herkomst van buitenlandse directe investeringen in de Gemeenschap lil IR 12 De wereld 1986-91 Aandeel van investeringen ilkomstig uit j Rest van de wereld 43% van het totaal 6 2 4 100% van het totaal II 1 10 57% van het totaal 15 1 14 111 JR12 De wereld 1992-96 Aandeel van investeringen alkomstig uil Rest van de wereld 35% van het totaal 8 2 7 65% van het totaal 12 2 13 100% van het totaal II 2 II 1 12 12 5 5 II ~ 2 - ~ 22 100 1 10 13 3 7 9 - 2 - - 45 100 1 II 12 4 6 10 ~ 2 ~ - 32 100 1 8 12 4 7 17 3 2 1 5 15 100 1 «) 6 18 3 a) 3 9 a) 1 1 0 10 30 a) 100 1 a) 7 14 4 a) 6 14 a) 2 1 1 7 20 a) 100 ll/l. I)K 1) I;I, i-: I- IRI. i Nl. A I» FIN S UK IUJRI2 ii) raming Bron: Kuroslat. Sinds 1992 echter zijn de buitenlandse-investeringsstromen in de Gemeenschap meer gelijk verdeeld. De meeste investeringen werden nog altijd in het Verenigd Koninkrijk gedaan, maar het aandeel was niet meer onevenredig groot (ruim 17% van het totaal tussen 1992 en 1996); hierna volgden Nederland, Frankrijk en Duitsland. Uit de cijfers voor het Verenigd Koninkrijk blijkt dat het aandeel van dit land in zowel de totale buitenlandse investeringen in, als buiten de Gemeenschap is gedaald (respectievelijk tot 15% en ongeveer. 30%). 191 De investeringsslromen lussen de lidstaten onderling worden steeds omvangrijker, en maakten tussen 1992 en 1996 65% van de totale buitenlandse investeringen in de Gemeenschap uit, legen 57% lussen 1986 en 1991. In de periode 1986-96 hebben Frankrijk en Spanje hiervan hel meeste geprofiteerd, maar het aandeel van Nederland is sinds 1992 sterk toegenomen, terwijl dat van het Verenigd Koninkrijk afnam. Fusies en overnames De ontwikkeling van de fusie- en overnameactiviteiten in de Gemeenschap weerspiegelt die van de buitenlandse investeringen. In 1996 was het aantal fusies en overnames minder groot dan in 1995, en aanzienlijk kleiner dan in het recordjaar 1990, hoewel de waarde ervan sinds 1994 geleidelijk is gestegen. Bijna 70% van alle transacties in de Gemeenschap zijn louter binnenlandse aangelegenheden, waarbij uitsluitend bedrijven uit dezelfde lidstaat betrokken zijn. Circa 18% betreft ondernemingen uit verschillende lidstaten en minder dan 14% ondernemingen uit de Gemeenschap en een derde land (met name de Verenigde Suilen, maar ook Zwitserland). De laatstgenoemde transacties groeien evenwel hel snelst. Over hel algemeen is de fusie- en overnameactiviteit van ondernemingen in Denemarken, Ierland, Nederland, Finland, Zweden en hel Verenigd Koninkrijk groler dan hel aandeel van hun nationale economieën in hel BBF van de ( iemeenschap. Al deze fusies en overnames veranderen de structuur van de verwerkende industrie doordat zij het gemiddelde niveau van industriële concentratie over de gehele Gemeenschap doen toenemen (tussen 1987 en 1993 steeg het aandeel van de vier grootse ondernemingen in de totale afzet van alle sectoren gemiddeld met 2,3%) maar op het niveau van de lidstaten soms een daling teweegbrengen (in Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk en België daalde het aandeel van de vier grootste ondernemingen in de totale afzet van alle sectoren in dezelfde periode met respectievelijk 0,1, 0,9 en 1,7%). Een verklaring hiervoor zou kunnen zijn dat, hoewel grootschalige marktdeelnemers in aantal teruglopen maar qua omvang toenemen, en een groter aandeel van de totale communautaire markt verwerven, zij eveneens geografisch meer gespreid zijn, waardoor zij de concurrentie op het niveau van de afzonderlijke lidstaten versterken. De dienstensector heeft een dergelijke transformatie tot dusverre nog niet ondergaan, vooral niet in sectoren die nog steeds sterk gereguleerd zijn. Bovendien blijft de deregulering van de dienstensector achter bij de deregulering van de goederenmarkten, zodat fusies en overnames lussen dienstverleners pas sinds kort een belangrijke rol spelen. De gevolgen hiervan voor de dienstensector beginnen derhalve nu pas merkbaar te worden. 192 7. 2. 2. Gevolgen van de marktintegratie in de Gemeenschap Op de mededinging van oudsher inzake de ondernemingswinsten blijkt dat de marktintegratie de Uit gegevens mededinging heeft versterkt; geraamd wordt dat tussen 1987 en 1991 de gemiddelde winstmarges circa 0,5 procentpunten lager waren dan zij zonder interne markt zouden in sectoren waar de impact was zelfs nog groler zijn geweest, maar de handelsbelemmeringen (bv. speelden belangrijke een consumentenelektronica of auto's). De mededinging heeft derhalve de prijsinflatie in de Gemeenschap helpen beperken, maar heeft tevens een stimulerend effect gehad op de convergentie van de consumentenprijzen in de gehele Gemeenschap van zowel goederen als diensten (opnieuw vooral in de meest gedereguleerde sectoren); de prijsverschillen (inclusief belastingen) tussen de lidstaten daalden voor consumptiegoederen van 22,5% in 1985 tot 19,6% in 1993, en voor diensten van 33,7% tot 28,6%. Anderzijds namen de prijsverschillen tussen de lidstaten in de energiesector, waar de deregulering nog maar juist begonnen is, sterk toe (van 21,1% lot 31,7%). Over het geheel genomen is de mededinging evenwel toegenomen, wat een positieve uitwerking heeft gehad op het BBP van de Gemeenschap, investeringen en de werkgelegenheid. rol Op de financiële markten van de Gemeenschap De afschaffing van de deviezenconlrole en van andere beperkingen van hel kapitaalverkeer, tezamen met de deregulering van de financiële markten, beginnen effect te sorteren. Hr is reeds een aanzienlijke toename van grensoverschrijdende spaargelden en investeringen geweest. In 1993 waren de portefeuillebeleggingen in het buitenland gelijk aan een (ongewogen) gemiddelde van 4,2% van het BBP, tegen krap 1,8% van het BBP in 1985. In dezelfde periode nam de toevloed van dergelijke beleggingen toe van een (ongewogen) gemiddelde van 2,0% van het BBP tot 7,1%. Deze toename van beleggingen houden ook een stijging van buitenlandse activa in. 193 7. 2. 3. Tenuitvoerlegging van de interne markt 1 Ioewel de marktintegratie tussen de lidstaten onderling is toegenomen, is de wetgeving van de interne markt nog altijd niet volledig ten uitvoer gelegd. Op 1 februari 1998 was 21,1% van alle betrokken maatregelen nog niet in alle lidstaten van toepassing. De situatie is het ernstigst op het gebied van vervoer, overheidsopdrachten en intellectuele en industriële eigendomsrechten. Finland, het Verenigd Koninkrijk en Zweden hebben wat de omzetting betreft de beste prestaties geleverd (2,5% of minder van de wetgeving moet nog worden omgezet), België, Oostenrijk en Duitsland de slechtste (ruim 7% van de maatregelen is nog niet omgezet). Om verbetering in de situatie te brengen en het volledige potentieel van de marktintegratie te benutten hebben de Commissie en de lidstaten in juni 1997 besloten een Actieprogramma voor de interne markt ten uitvoer te leggen. Afgezien van de wetgeving zijn er echter nog andere problemen die de marktintegratie vertragen (en die daarom het doel van communautaire actie vormen). Deze omvatten technische handelsbelemmeringen (die volgens een raming nog gelden voor circa 63% van de intracommunautaire handel), fiscale distortics (schadelijke belastingconcurrentie tussen de lidstaten, dubbele belastingheffing, niet op elkaar afgestemde nationale BTW-stelsels), en staatssteun (die tussen 1992 en 1994 0,4% à 2,6% van het BBP in de verschillende lidstaten vertegenwoordigde). 194 7. 3. De situatie en de ontwikkeling van de betalingsbalans lopende rekening van de Volgens artikel 109. 1, lid 1, van het Verdrag moet in dit verslag rekening worden gehouden met de situatie en de ontwikkeling van de lopende rekeningen van de betalingsbalansen. Deze eis vloeit voort uit de noodzaak om ervoor te zorgen dat er sprake is van een houdbare situatie van de lopende rekening in de lidstaten die tot de EMU toetreden. De liberalisatie van het kapitaalverkeer heeft de toegang van de particuliere sector tot internationale krediet- en spaarmogelijkheden vergemakkelijkt. Daardoor worden de looplijden van de particuliere bestedingen en besparingen beter op elkaar afgestemd, zodat de lopende rekening op de betalingsbalans in sterkere mate dan voorheen het gedrag van de particuliere sector op het gebied van sparen en beleggen weergeeft. Tekorten op de lopende rekening wijzen niet op macro-economische onevenwichlen zolang zij op langere termijn houdbaar zijn. Worden zij echter (indien zij gepaard gaan met een hoge buitenlandse schuld) als onhoudbaar beschouwd, dan kan het vertrouwen in de wisselkoers worden ondermijnd. Dergelijke overwegingen inzake de wisselkoers zullen in de situatie met één enkele munt minder relevant zijn, maar de lopende rekening op de betalingsbalans blijft een essentiële indicator voor de houdbaarheid van de nationale schuld. In die zin vormt een onderzoek van de lopende rekening op de betalingsbalans een aanvulling op de criteria van het Verdrag omdat het een meer gefundeerd inzicht mogelijk maakt in het vermogen van de lidstaten om hun totale schuldenlast - zowel van de openbare als van de particuliere sector - te dragen. De hiernavolgende analyse werpt enig licht op de situatie van de lopende rekening van de Gemeenschap als geheel en van de lidstaten. lidstaten in de afgelopen jaren weergegeven, In label 7. 3 worden de ontwikkelingen van de lopende rekeningen van de Gemeenschap liet als geheel en van de belalingsbalansoverschot van de Gemeenschap is sinds 1994 geleidelijk toegenomen; dit in tegenstelling tot de situatie eind jaren tachtig en begin jaren negentig toen er aanzienlijke tekorten bestonden. De externe resultaten van de Gemeenschap zijn tot stand gekomen dankzij een sterke US-dollar en groei van de voornaamste exportmarkten, aarentegen bleef de groei van de invoer beperkt door een betrekkelijk zwakke binnenlandse vraag, met name in een aantal grotere lidstaten. Het verbeterde saldo van de lopende rekening is eveneens een gevolg van de omvangrijker binnenlandse besparingen in veel lidstaten naarmate zij vooruitgang boeken op het gebied van de begrotingsconsolidatie. In 1997 werd het overschot op de lopende rekening van de Gemeenschap geraamd op 1,3% van hel BBP, als gevolg van een aanzienlijk handelsoverschot (circa 2% van hel BBP), dat evenwel gedeeltelijk teniet werd gedaan door tekorten op hel gebied van de faclorinkomslen en overdrachten. Hen overschot van deze omvang is ongebruikelijk en werd voor hel laatst in 1986 waargenomen. 195 en aangezien evenwicht Zoals verwacht kon worden, berust de verbetering van de externe van de positie ( icmccnschap hoofdzakelijk op overeenkomstige ontwikkelingen in de grotere lidstaten de tekorten in Duitsland en hel Verenigd Koninkrijk zijn afgenomen in de richting van een de overschotten in Frankrijk en Spanje zijn toegenomen. De ontwikkeling van de lopende in de overige rekening lidstaten was verschillend. In 1997 liep hel saldo van de lopende rekening van de lidstaten uileen van 16% lot -3% van hel BBP. Een opvallende uitzondering vormt Luxemburg, waar een overschot van 15% van het geregistreerd BBP werd (hoewel een daling dit betekende ten opzichte van een niveau van rond de 30% in het midden van de jaren tachtig). Tabel 7. 3 Lopende rekening van (op basis van de definitie van de nation; de betalingsbalans ilc rekeningen, in % van het UMI') 1993 1994 1995 1996 1997 1998* 11 DK 1) IJL B F IRL 1 1. NI. A l» IIN S UK i-iiR 3. 3 3,0 -1,1 -2,6 -1,0 1,0 5,3 1,0 20,1 4,9 -0,4 -2,3 -1,3 -1,4 -2,4 -0,1 3,9 1,5 -1,5 -0,8 -1,3 1,0 3,6 1,4 18,2 5,4 -0,9 -2,7 1,3 -0,5 -1,9 0,0 4,5 0,8 -1,4 -2,1 0,4 1,5 4,5 2,4 15,4 5,5 -1,8 -2,0 4,1 1,2 -1,9 0,4 4,5 0,8 -1,2 -2,6 0,3 1,6 3,8 3,4 16,3 5,8 -2,1 -1,4 3,8 1. 5 -1,5 0,8 * Ivconomische prognoses, voorjaar 1998 Bron: 1 )ienslcn van de ('oniinissic 4,9 0,1 -0,6 -2,3 0,6 2,9 3,9 3,1 14,4 5,8 -1,9 -2,8 5,3 2,1 -0,9 1,2 5. 2 0,0 0,1 -2,8 0,7 2. 9 3,1 3,1 17,0 5. 6 -1,6 -2,7 6,0 2,2 -2,2 l. l Wat de ontwikkeling van de lopende rekening betreft kunnen de lidstaten in drie groepen worden onderverdeeld. 196 De eersle groep wordt gevormd door Denemarken, Duitsland, Spanje, Oostenrijk en hel Verenigd Koninklijk, waar de lopende rekening min of meer in balans was. In Denemarken bevindt de conjunctuur zich in een vergevorderde fase; de lopende rekening bewoog zich van een groot overschot aan het begin van de jaren negentig tot dichtbij een evenwichtsituatie in 1997. Gezien de betrekkelijk hoge buitenlandse schuld van Denemarken lijkt een evenwichtige situatie van de lopende rekening gepast. In Duitsland kwam de lopende rekening dichterbij een evenwicht, na een aanzienlijk tekort sinds de hereniging. Een hoog consumptieniveau in het oostelijk deel van hel land reduceerde de uitvoer naar derde landen. Door de betere concurrentiepositie zal de onevenwichtigheid van de lopende rekening in de komende jaren waarschijnlijk afnemen. Het valt evenwel niet te verwachten dat zich overschotten zullen voordoen van de omvang die voor de hereniging gebruikelijk was omdat de stijgende conjunctuur doorwerkt in de binnenlandse vraag. Duitsland is nog altijd een neltocrediteur ten opzichte van het buitenland. In Spanje is de lopende rekening op de betalingsbalans gestaag verbeterd. Het vertrouwen in de economie is dankzij een aanhoudende dcsinflatie en begrotingsconsolidatie toegenomen en heeft, in combinatie met de lage rente, de binnenlandse vraag gestimuleerd In het Verenigd Koninkrijk is het saldo van de lopende rekening van een aanzienlijk tekort vanaf het midden van de jaren tachtig verschoven naar een evenwichtssituatie in 1997, ondanks de vergevorderde fase van de conjunctuur. De aanzienlijke appreciatie van het pond sterling sinds eind 1996 zal echter waarschijnlijk leiden tol een verslechtering van de betalingsbalanssituatie in 1998. In Oostenrijk is het tekort op de lopende rekening voornamelijk het gevolg van een scherpe verslechtering van de dienstenbalans. • Een Iweede groep, die wordt gevormd door België, Frankrijk, Ierland, Italië, Nederland, Zweden en Finland, bereikte in 1997 een overschot op de lopende rekening van meer dan 2% van het BBP. In België heeft de zwakke binnenlandse vraag ten opzichte van de buitenlandse het reeds grote overschot waarschijnlijk nog verder doen toenemen, terwijl ook in Frankrijk het overschot waarschijnlijk door de vraagsituatie is beïnvloed. In Ierland wordt het overschot op de lopende rekening veroorzaakt door een zeer groot handelsoverschot, terwijl verder aanzienlijke ontvangsten uit de in de structuurfondsen een rol spelen. De verbetering van het evenwicht betalingsbalanssituatie van Italië was bijzonder indrukwekkend. De toename van het overschot lot meer dan 3% van het BBP sedert 1996 berust in de eersle plaats op grotere binnenlandse besparingen als gevolg van een vermindering van de begrolingsonevenwichten. Het vooruitzicht van lagere rentetarieven in de komende jaren zal echter wellicht verandering brengen in de zeer hoge spaarquote van particuliere gezinshuishoudingen (15% van het bruto besteedbare inkomen in 1997), waardoor de binnenlandse vraag en de groei van de invoer zal worden gestimuleerd. Nederland heeft een vrij vergevorderde conjunctuurfase bereikt en de "output gap" lijkt aanzienlijk te zijn afgenomen. Onder deze omstandigheden lijkt het grote overschot op de te wijzen op een zeer goede concurrentiepositie dan op een sterk ontwikkelde vraag. Een soortgelijke situatie doet zich voor in Finland, waar hel niveau van het concurrentievermogen gunstig lijkt te zijn. In Zweden lopende rekening dankzij de gunstige is het tekort op de exportresultaten in de afgelopen jaren omgezet in een overschot. lopende rekening veeleer 197 • Hel tekort op de lopende rekening in Griekenland en Portugal bedroeg in 1997 meer dan 2% van het BBP. Griekenland heeft nog steeds een betrekkelijk groot overheidstekort waardoor de omvang van de binnenlandse besparingen wordt beperkt. Zo kan door begrotingsconsolidatie het saldo van de lopende rekening positief worden beïnvloed. In Portugal kan de verslechtering van de betalingsbalanssiluatie goeddeels worden toegeschreven aan de snel toenemende invoer als gevolg van een op binnenlandse factoren gebaseerd herstel. De sterke productiviteitsgroei in de sectoren die aan buitenlandse concurrentie zijn blootgesteld compenseren evenwel de stijging van de arbeidskosten per eenheid in de economie als geheel. Bovendien blijft de stroom directe buitenlandse investeringen naar Portugal groot, en dit is een teken dat het betalingsbalanstekort althans voor de afzienbare toekomst wellicht houdbaar is. Van de lidstaten hebben de Noordse landen een omvangrijke netto buitenlandse schuld (Denemarken: 25% van hel BBP in 1996, Finland en Zweden: beiden 43% van het BBP, zie grafiek 7. 2). Het overschot op de lopende rekening in Zweden en Finland zal op termijn verbetering in deze situatie brengen, zodat deze economieën minder kwetsbaar worden voor externe monetaire ontwikkelingen. Andere landen mei een nog groter overschot (België, Nederland) hebben evenwel een aanzienlijke credileurpositie ten opzichte van het buitenland. De overige in een credileurpositie (de nettovorderingen in Duitsland en het Verenigd Koninkrijk op het buitenland zijn teruggelopen) of in een netto-debiteurpositie (de positie van Italië is het evenwicht dicht genaderd). lidstaten verkeren nog juist Grafiek 7. 2 Lopende rekening - netto vorderingen op het buitenland (1) -1996 s: 8 m m 4) 6 r c > 4 as c «- 2 c c 0J 0 £ ft) ~ •O -2 c 0) a 3-4 • FIN • S I II. DK p c i • • A • EL. NL •B. » l "F • - i r - •D. * P UK. 50 -40 -30. 20. 10 0 10 20 30 Netto buitenlandse vorderingen (1) Me negenen» «oor H l» (NL: netto buitenlende ««deringen gegerane «oor 1tM). Gegevene kizeke netto buNentandee «orderingen niet beochikbew «oor Ierland en Luxemburg. Bron: EMI (netto buitenlandse vorderingen), Prognose voorjaar 1998 (lopende rekening) 198 7. 4. Onderzoek naar de ontwikkeling van de arbeidskosten per eenheid en andere prijsindicatoren Consumentenprijsindexcijfers zijn nauwkeurige en vroege indicatoren voor de beoordeling van de ontwikkeling van het algemene prijspeil, aangezien zij een beeld geven van hel prijsverloop aan het eind van het economisch proces. Zij zijn echter minder geschikt om de oorzaken van prijsinflatie en de duurzaamheid van de prestaties op het gebied van de inflatie te beoordelen. Daarom verlangt het Verdrag (artikel 109 J, lid 1) dat ook "de ontwikkeling van de loonkosten per eenheidproduct en andere prijsindicatoren" worden onderzocht. 7. 4. 1. De arbeidskosten per eenheid De ontwikkelingen van de arbeidskosten per eenheidproduct, die een cruciale rol spelen bij de totstandkoming van de consumentenprijzen, zijn in hoofdstuk 3. 4. 2 van dit verslag uitvoerig besproken. De voornaamste conclusie van dit onderzoek is dat, op het niveau van de Gemeenschap, de gematigde stijging van de arbeidskosten per eenheid in belangrijke mate heeft bijgedragen tot de gunstige ontwikkeling van de inflatie gedurende de tweede fase. De ontwikkelingen per land geven blijk van een duidelijke convergentie tussen de lidstaten in de richting van een laag groeitempo van de arbeidskosten per eenheid. Deze aangepaste ontwikkeling van de arbeidskosten per eenheid is niet het gevolg van een snellere toename van de arbeidsproductiviteit, maar van een gematigde stijging van de nominale beloning per werknemer. Dit gold voor alle lidstaten en kan worden toegeschreven aan drie belangrijke factoren: lage inllalieverwachtingen, een beter besef van de problemen aan aanbodzijde en de verbetering van het arbeidsaanbod. Deze factoren houden belangrijke structurele veranderingen in, die er wellicht voor zullen zorgen dat de loonontwikkelingen consistent zijn met de doelstellingen op het gebied van prijsstabiliteit voor de komende jaren. 199 7. 4. 2. Invoerprijzen I'!venais arbeidskosten per eenheid bepalen de invoerprijzen in belangrijke mate de prijsontwikkelingen; zij zijn dan ook in hoofdstuk 3 aan een onderzoek onderworpen. De stijging van de internationale grondstofïcnprijzcn was in de tweede fase van de EMU gering, maar het positieve effect op de binnenlandse prijzen was sterk afhankelijk van de ontwikkeling van de wisselkoersen. In landen wiens valuta sterk bleven, drukten de invoerprijzen de binnenlandse inflatie. In landen waar de munt in het midden van de jaren negentig onder aanzienlijke neerwaartse druk stond stegen de invoerprijzen minder dan verwacht. Bovendien werkte de stijging van de invoerprijzen slechts in beperkte mate door in de consumentenprijzen dankzij de krachtige anti-inflatoire macro-economische beleidsmaatregelen in combinatie met structurele maatregelen om tot een efficiënter functionerende product-, diensten- en arbeidsmarkt te komen. 7. 4. 3. Producentenprijzen duidelijk Aangezien het indexcijfer van de producentenprijzen (IIM*) de prijsontwikkelingen in een vroeg stadium van het distributieproces regislreert, kan eventuele inflatoire druk worden gesignaleerd voordal de deze in tol consumenlenprijsindex Bovendien komt. uiting vallen bepaalde goederen zoals en halffabrikaten die gevoelig in variaties zijn bepaalde factoren die een grote invloed op de inflatie hebben, zoals internationale prijzen, wisselkoersen en arbeidskosten, onder het MM*. grondstoffen voor Tabcl7. 4 Producentenprijzen llinnenlnndse output van de industrie als geheel, i net uitzondering van bouwnijverheid (nationale munteenheid, procentuele ve randering) 11 D EL E F IRL 1 1, NI. Ah) 1' TIN S UK I:UK 1991 -1,0 -1,1 0,2 11,4 2,4 -1,0 2,3 3. 8 0,9 -1,6 -0. 4 3,6 2. 8 2,0 3. 9 1,7 1994 1,4 1995 2,3 0,7 0,6 7,2 4,3 0,3 2,0 3,7 2,0 0,7 1,3 2,8 1. 9 4,3 2,5 1,9 3,8 1,7 9. 5 6. 4 2,2 3,7 7. 9 3,4 3,0 0,4 3,8 1. 8 8,0 3,7 3,9 1996 0,6 1,6 -0,4 7. 4 1,7 0,5 1,8 1. 9 -0,4 1,8 0,0 3. 1 -0,1 0,6 0. 8 0. 8 1997:» 1 1. 7 2,2 IJ 3,5 1. 0 0,2 0,1 1. 3 1. 7 2. 7 0. 4 1,6 1,3 1. 0 0. 4 1,0 11) Gemiddelde tot november 1997 over dezelfde maanden van D) Algemene groothandelsprijsindex 1996 Bron: Diensten van de Commissie, OESO 200 De ontwikkelingen van de IPP in de afgelopen twee jaar kunnen derhalve een indicatie vormen voor de inflatievooruitzichten. Op communautair niveau was de stijging van het IPP zeer gering, minder dan 1% zowel in 1996 als in 19974. Deze beperkte stijging geldt voor vrijwel alle lidstaten (zie label 7. 4). Het meest opvallend was de sterke vertraging van de inflatie van de producentenprijzen in de lidstaten waar deze in 1995 nog betrekkelijk hoog was (Spanje, Italië, Portugal). Griekenland buiten beschouwing gelaten steeg het IPP alleen in Denemarken en Nederland met meer dan 2%, als gevolg van het hoge activileitsniveau dat deze twee economieën in de afgelopen jaren vertoonden. 7. 4. 4. Indirecte belastingen terug te dringen. Tijdens de tweede fase hebben alle lidstaten, zij het in uiteenlopende mate, gebruik gemaakt van een verhoging van de indirecte belastingen om hun overheidstekort In verscheidene landen waren deze verhogingen aanzienlijk en hebben zij in belangrijke mate bijgedragen aan de stijging van de inflatie, zoals tabel 7. 5 uitwijst: hierin worden ramingen gegeven van de direcle, automatische gevolgen van wijzigingen in de indirecte belastingen, ervan indirecte uitgaande dal veranderingen belastingen de in consumentenprijzen. doorwerken volledig in de (1995-1996) en Zweden De invloed van verhogingen van de indirecte belastingen op de inflatie was het grootst in België (1994), Ierland (1994), Frankrijk (1995), Italië (1995), het Verenigd Koninkrijk (1994-95), Finland (1997). Belangrijker dan het directe effect - dat per definitie risico dat is - verhogingen van de indirecte belastingen leiden tot hogere inflatieverwachtingen, zodat een loon/prijsspiraal ontstaat. Dit lijkt in geen van deze landen het geval te zijn geweest. Na een stijging daalde de inflatie weer snel in alle landen aanzienlijk waar de verhoogd werden. belastingen eenmalig indirecte is het Tabel 7. 5 Effecten van wijzigingen in de indirecte belastingen op de inflatie van de consumentenprijzen (proeentpunten) 1994 1995 1996 1997 T\ l)K I) I'l, li I- IKL I L NL A V I-IN S UK 0\8 0,4 0,3 0,8 0,3 0,1 0,7 0,3 0,1 0,2 0,2 0,2 0,7 0,3 0,7 (M) 0,4 0,0 0,6 1,0 1,1 0,2 0,8 0,1 0,1 0,5 0,5 1,1 0,5 0,6 0/) 0,4 -0,2 0,8 0,2 0,1 0,2 0,1 0,0 0,4 0,2 -0,2 1,0 0,2 0,4 (U 0,4 0,4 n. v. t. 0,3 0,4 0,4 0,1 0,0 0,2 0,1 -0,3 0,3 1,0 0,5 Bron: Diensten van de Commissie =asaaBeaasasss3EasB*x^=^sanEs=mBssaxsssassBssaassEsss Voor 1997 zijn slechts gegevens over de eerste 11 maanden van het jaar beschikbaar. 201 ISSN 0254-1513 COM(98) 1999 def. DOCUMENTEN NL 09 10 06 01 Catalogusnummer : CB-CO-98-207-NL-C ISBN 92-78-32845-6 Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen L-2985 Luxemburg