title: Έκθεση της Επιτροπής στο Συμβούλιο, στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, στην Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και στην Επιτροπή των Περιφερειών - Η κοινωνική προστασία στην Ευρώπη, 1997 - Περίληψη

eurovoc_concepts:
European social policy
social analysis
social change
social security
social well-being

text: ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ Βρυξέλες, 23. 04. 98 COM(l998)243 τκλικο ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΣΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ, ΣΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ, ΣΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ Η κοινωνική προστασία στην Ευρώπη, 1997 - Περίληψη iff Η κοινωνική προστασία στην Ευρώπη, 1997 - Περίληψη Το πολιτικό πλαίσιο Η παρούσα είναι η τρίτη έκθεση για την κοινωνική προστασία στην Ευρώπη. Στόχος της είναι η παρα κολούθηση της προόδου που πραγματοποιήθηκε όσον α φορά τους στόχους που τέθηκαν στη σύσταση του Συμβουλίου του Ιουλίου 1992 σχετικά με τη σύγκλιση των στόχων και των πολιτικών κοινωνικής προστασίας (92/442/ΕΟΚ) και η προσαρμογή στα σύγχρονα δεδομένα της ανάλυσης που πραγματοποιήθηκε στις εκθέσεις του 1993 και του 1995. Επίσης η έκθεση έχει στόχο να συμβάλει στη συζήτηση για το μέλλον της κοινωνικής προστασίας στην Ένωση, η ο ποία ξεκίνησε από την Επιτροπή το 1995 με την ανακοίνω ση της με τίτλο Πλαίσιο Συζήτησης σχετικά με το Μέλλον της Κοινωνικής Προστασίας. Το Μάρτιο του 1997, η Επι τροπή δημοσίευσε νέα ανακοίνωση με τον τίτλο Εκσυγχρο νισμός και Βελτίωση της Κοινωνικής Προστασίας, η οποία απηχεί τα κΰρια θέματα που τέθηκαν κατά τις συζητήσεις και εφιστά την προσοχή στις σημαντικότερες συνέπειες σε επίπεδο πολιτικής. Η παρούσα έκθεση εντάσσεται επίσης στο πλαίσιο τόσο των προσπαθειών των κρατοΤν μελών για την εξυγίανση των δημόσιων οικονομικών — όπο>ς επισημάνθηκε στις Γενικές Οικονομικές Κατευθύνσεις του 1997 και στα δύο ψηφίσματα για τη μακροοικονομική σταθερότητα, την α νάπτυξη και την απασχόληση, που εκδόθηκαν στο Ευρω παϊκό Συμβούλιο του Άμστερνταμ — όσο και της Ευρωπαϊκής Στρατηγικής για την Απασχόληση. Στη Σύνο δο Κορυφής για την Απασχόληση στο Λουξεμβούργο, το Νοέμβριο του 1997, τα κράτη μέλη ενστερνίστηκαν τις προτάσεις της Επιτροπής σχετικά με τις Κατευθυντήριες Γραμμές για την Απασχόληση. Συμφώνησαν ότι τόσο τα συστήματα παροχών όσο και τα συστήματα κατάρτισης θα πρέπει, όπου χρειάζεται, να επανεξεταστούν και να προ σαρμοστούν ώστε να εγγυώνται την ενεργητική υποστήρι ξη της απασχολησιμότητας. Η κοινωνική προστασία πρέπει επίσης να διαδραματίσει πρωταγωνιστικό ρόλο για την επίτευξη και των υπόλοιπων στόχων που επισημαίνο νται στις Κατευθυντήριες Γραμμές για την Απασχόληση του 1998, οι οποίες έχουν εγκριθεί — ανάπτυξη του επιχει ρηματικού πνεύματος, ενθάρρυνση προσαρμοστικότητας των επιχειρήσεων και των εργαζομένων τους και ενίσχυση των πολιτικών για την ισότητα των ευκαιριών. Επομένως, καθιερώνεται σαφέστατα η διασύνδεση μεταξύ των συστη μάτων κοινωνικής προστασίας και η Ευρωπαϊκή Στρατη γική για την Απασχόληση. Τα βασικά ποσοτικά συμπεράσματα Τα κύρια σημεία που προκύπτουν από τη βάση δεδο μένων για την κοινωνική προστασία του αναθεωρη μένου ESSPROS (Ευρωπαϊκό Σύστημα Ενοποιημένων Στατιστικών Κοινωνικής Προστασίας) και από το νέο Πά νελ Νοικοκυριών της ΕΚ (ECHP) είναι: Η κλίμακα της κοινωνικής δαπάνης: η δαπάνη κοινωνικής προστασίας στην Ένωση ανερχόταν σε 28'/2% του ΑΕΠ το 1995. Το μέγεθος αυτό, εντούτοις, κυμαινόταν από 20% του ΑΕΠ στην Ιρλανδία και 21-22% στην Ελλάδα, στην Ισπανία και την Πορτογαλία μέχρι και άνω του 30% στη Γαλλία, τις Κάτω Χώρες και τις τρεις σκανδιναβικές χώ ρες, από τις οποίες η Σουηδία είχε το υψηλότερο επίπεδο με 36% περίπου. Το πρότυπο της κοινωνικής δαπάνης: οι συντάξεις γήρατος αποτελούν κατά κάποιο τρόπο το μεγαλύτερο μέρος της δαπάνης για την κοινωνική προστασία στην Ένωση, ανερ χόμενες σε 4272% του συνόλου το 1995, ποσό που ισοδυ ναμεί προς το 12% του ΑΕΠ, ενώ ακολουθεί η υγειονομική περίθαλψη, που ανέρχεται σε 22% του συνόλου περίπου στην Ένωση, αλλά και σε όλα τα κράτη μέλη, με εξαίρεση τη Δανία (μόνο 14%) και σε 6% περίπου του ΑΕΠ. Οι παροχές προς τους ανέργους ανέρχονται μόνο σε 8% της συνολικής δαπάνης στην Ένωση (ελάχιστα κάτω από το 272%τουΑΕΠ). Η αύξηση της κοινωνικής δαπάνης: στα περισσότερα κρά τη μέλη η αύξηση των δαπανών κοινωνικής προστασίας επιβραδύνθηκε τα τελευταία χρόνια. Παρόλο που οι κοι νωνικές δαπάνες αυξήθηκαν σε όλη την ΕΕ σε σχέση με το ΑΕΠ μεταξύ του 1990 και 1995 (μόλις κατά 2 ποσο στιαίες μονάδες), η εξέλιξη αυτή αντικατοπτρίζει εν μέρει Η κοινωνική προστασία στην Ευρώπη, 1997 ~ Περίληψη την επιβράδυνση χης αύξησης του ΑΕΠ (τχη διάρκεια χης ύφεσης. Μεταξύ 1993 και 1995, οι δαπάνες δεν αυξήθηκαν ταχύτερα από το ΑΕΙ Ι και στις περισσότερες χιόρες αυξή θηκαν λιγότερο από αυτό. είναι να ενισχύσειτα κίνητρα που παρέχονται για εργασία και να επιτύχει τη βελτίωση της (χπασχολησιμότητας και προσαρμοοτικότητας του εργατικού δυναμικού. Οι βασι κές εξελίξεις σε θέματα πολιτικής είναι οι εξής: Πηγές χρηματοδότησης: περίπου το 65% της χρηματοδότη σης για την κοινωνική προστασία στην ΕΕ προέρχεται από κοινωνικές εισφορές οι οποίες επιβαρύνουν τόσο τους εργοδότες όσο και τα προστατευόμενα άτομα, ενώ το μεγαλύτερο μέρος του υπολοίπου προέρχεται από τη γενι κή φορολογία. Οι εργοδοτικές εισφορές αποτελούσαν το περίπου 40% της συνολικής χρηματοδότησης το 1995. Επίπεδα των επιδομάτων ανεργίας: σημαντικό ποσοστό ανέργων σε ορισμένα κράτη μέλη, σύμφωνα με το Πάνελ, δεν έλαβαν καθόλου επιδόματα το 1993, έστω και αν ήσαν εκτός εργασίας επί τρεις και πλέον μήνες. Για όσους εισέ πρατταν επίδομα, το μηνιαίο ποσό ανερχόταν καχά μέσο όρο λίγο πάνα) από χο ήμισυ χου καθαρού εισοδήματος τους όταν (χυτοί εργάζονταν, παρόλο που το μέγεθος αυτό κυμαινόταν από 60-65% (τχη Δανία, τη Γαλλία και, την Ιρλανδία έο>ς μόνο 25% στην Ι ίλλάδα και το 11 Η. // ανακούφκτη της φτώχειας: οι κοινωνικές παροχές (συ μπεριλαμβανομένων των ιδιωτικών συντάξεων, αλλά απο κλειομένων των παροχών σε είδος, όπως η υγειονομική περίθαλψη), ανερχόταν σε 30% περίπου του καθαρού εισοδήματος των νοικοκυριών στην ΕΕ το 1993. Για το 35% περίπου των νοικοκυριών, αυτές αποτελούσαν την κύρια πηγή εισοδήματος και χωρίς αυτές σχεδόν το 40% των νοικοκυριών θα είχε επίπεδο εισοδήματος χαμηλότερο από το ήμισυ του εθνικού μέσου όρου (τη συμβατική μονά δα μέτρησης της φτώχειας). Αν συνυπολογιστούν και οι παροχές, το 17% περίπου των νοικοκυριών στην ΕΕ έχει εισόδημα χαμηλότερο από το ήμισυ του εθνικού μέσου όρου. Πρόσφατες αλλαγές στην πολιτική Το οικονομικό και κοινωνικό πλαίσιο εντός του οποίου λειτουργούν τα ευρωπαϊκά συστήματα κοινωνικής προστασίας άλλαξε σημαντικά τα τελευταία δέκα ή και είκοσι χρόνια (όπως αναλύεται και στην ανακοίνωση της Επιτροπής με τίτλο Εκσυγχρονισμός και βελτίωση της κοι νωνικής προστασίας). Στη δεκαετία του 1990, η περιορι σμένη οικονομική μεγέθυνση επιδείνωσε τις δυσκολίες χρηματοδότησης της κοινωνικής προστασίας σε ολόκληρη την Ένωση αλλά και οδήγησε, σε συνδυασμό με τις δημο γραφικές και κοινωνικές τάσεις, σε αύξηση του αριθμού των ατόμων που ενισχύονται. Αν και η υποστήριξη του εισοδήματος και η πρόληψη του κοινωνικού αποκλεισμού εξακολουθούν να αποτελούν θεμελιώδεις στόχους των συ στήματος κοινωνικής προστασίας, ο στόχος της πολιτικής Αυστηρότερα κριτήρια επιλεξιμότητας για παροχές: σε πολλά κράτη μέλη οι προϋποθέσεις για την έγκριση επιδο μάτων έχουν καταστεί αυστηρότερες ενώ έχει παραταθεί η απαιτούμενη περίοδος καταβολής εισφορών για την α πόκτηση δικαιώματος σε επιδόματα. Ενίσχυση των κινήτρων για εργασία: σε ορισμένες χώρες έχουν ληφθεί μέτρα ώστε το εισόδημα από την εργασία να είναι πάντοτε υψηλότερο από τις παροχές, μεταξύ των οποίων περιλαμβάνονται η πρόβλεψη φορολογικών πλεο νεκτημάτων για τους χαμηλόμισθους εργαζομένους και παροχών που καταβάλλονται μόνο στους εργαζομένους καθώς και η μείωση των ίδιων των παροχών. Στροφή προς ενεργητικότερες πολιτικές: αναγνίορίζεται γενικότερα το γεγονός ότι μόνον η παροχή ι>ποστήριξης του Γ. ισοδήμαχος δεν αρκεί για χην αντιμετιόπκτη χων προ βλήματος χης ανεργίας και χου κοινοτικού αποκλεισμού. Σχις κατευθυντήριες γραμμές για την απασχόληση που συμφωνήθηκαν από το Συμβούλιο, τα κράτη μέλη δεσμεύ τηκαν ότι θα στραφούν από παθητικά προς ενεργητικά μέτρα τα οποία θα αποσκοπούν στη βελτίωση της απασχο- λησιμότητας εκείνων που βρίσκονται εκτός εργασίας και στην παροχή βοήθειας για την εύρεση εργασίας. Επέκταση των προγραμμάτων δημιουργίας θέσεων εργα σίας: σε ορισμένα κράτη μέλη, η δημιουργία θέσεων εργα σίας ενθαρρύνθηκε μέσω επιλεκτικών μειώσεων των κοινωνικών εισφορών, καθώς και μέσω απευθείας επιδο τήσεων. Επίσης, τα κράτη μέλη συμφώνησαν στις κατευθυ ντήριες γραμμές για την απασχόληση ότι θα αναζητήσουν μέσα για την ανάπτυξη το/ν τοπικών ευκαιριών απασχόλη σης στον τομέα της κοινοτικής οικονομίας και σε νέες δραστηριότητες, όπου υπάρχουν ανάγκες οι οποίες δεν καλύπτονται από την αγορά. Μείωση της εξάρτησης και του κοινωνικού αποκλεισμού: Η γενικότερη τάση στα συστήματα κοινωνικής πρόνοιας των κρατών μελών είναι να αντιμετωπίζονται οι αιτίες της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού οι οποίες ευρί σκονται στη βάση του προβλήματος, να μειώνεται η εξάρ τηση από τις παροχές και να ενθαρρύνονται όλοι όσοι είναι ικανοί να εργαστούν, να βρίσκουν εργασία. Αρωγή στα άτομα με ειδικές ανάγκες: σε πολλά κράτη μέλη καταβάλλονται προσπάθειες για τη βελτίωση των ευκαι ριών απασχόλησης των ατόμων με ειδικές ανάγκες, με την αποθάρρυνση των διακρίσεων και την εξάλειψη των προ σκομμάτων που εμποδίζουν τα άτομα αυτά να εργαστούν, παράλληλα, όμως, εφαρμόζοντας αυστηρότερα κριτήρια επιλεξιμότητας για τη λήψη παροχών. Η κοινωνική προστασία στην Ευρώπη, 1997 ~ ίΗρΟ^η προκειμένου να αποκτήσουν οι καταναλωτές επίγνωση του κόστους που συνεπάγεται η παροχή τους και να παρα κινηθούν αυτοί να περιορίσουν τη ζήτηση τους. Σε ορισμέ να κράτη μέλη, οι κυβερνήσεις επεδίωξαν να εκμεταλλευθούν τα δυνητικώς ευεργετικά αποτελέσματα των μηχανισμών της αγοράς στην αποτελεσματικότητα διαχωρίζοντας σαφέστερα τους αγοραστές από τους προ μηθευτές, ενθαρρύνοντας και τις δύο πλευρές να υιοθετή σουν πιο εμπορική στάση και δίνοντας τα περιθώρια για ελεγχόμενο ανταγωνισμό σε ορισμένους τομείς. Παροχή μακροχρόνιας φροντίδας: διεξάγεται ευρύτατος διάλογος σχετικά με το πώς πρέπει να καλύπτονται οι ανάγκες φροντίδας — είτε μέσω παροχών σε χρήμα είτε μέσω άμεσης παροχής υπηρεσιών — και μέχρι ποιο σημείο θα πρέπει να εμπλέκεται το κράτος. Ειδικότερα στις σκαν διναβικές χώρες, οι κοινωνικές υπηρεσίες είναι πολύ ανε πτυγμένες, αν και τους επιβάλλονται όλο και συχνότερα δημοσιονομικοί περιορισμοί. Όσο για τις άλλες χώρες, επαρκείς ρυθμίσεις για την κάλυψη του κόστους της παρο χής φροντίδας στα πλαίσια του συστήματος κοινωνικής προστασίας υπάρχουν σε λίγα κράτη μέλη, με σημαντικό τερα παραδείγματα τα συστήματα που καθιερώθηκαν στην Αυστρία το 1993 και στη Γερμανία το 1995, από τα οποία το πρώτο χρηματοδοτείται από τη γενική φορολογία και το δεύτερο από τις κοινωνικές εισφορές. Στοχοθέτηση των δαπανών: Η στοχοθέτηση των πόρων στα άτομα που έχουν μεγαλύτερη ανάγκη βοήθειας αποτελεί όλο και περισσότερο επιδίωξη της πολιτικής σε ολόκληρη την Ένωση. Η τάση αυτή αντικατοπτρίζεται τόσο στην επέκταση του ελέγχου χορήγησης των παροχών ανάλογα με τους πόρους του δικαιούχου — παρόλο που μέχρι τώρα στις περισσότερες περιπτώσεις αυτό εξακολουθεί να ε φαρμόζεται σε πολύ περιορισμένη κλίμακα — και στην επιβολή φόρων ή/και κοινωνικών εισφορών στους δι καιούχους παροχών, ώστε να είναι δικαιότερη η κατανομή του κόστους χρηματοδότησης της κοινωνικής προστασίας, με δεδομένη την αυξανόμενη ευημερία πολλών συνταξιού χων. Αντιστροφή της τάσης για πρόωρη συνταξιοδότηση: σε ολόκληρη χην Ένωση υπάρχει μια μακροπρόθεσμη χάση προς χην πρόο>ρη συνταξιοδότηση, η οποία αΐίξάνει τις κοινοτικές δαπάνες και στερεί την οικονομία πρόο>ρα (χπό τις δεξιότητες που μπορούν να προσφέρουν τα εν λόγω άτομα. Όσον αφορά τις γυναίκες, η τάση αυτή αντισταθ μίζεται από την ακόμη ισχυρότερη τάση για αυξημένη συμμετοχή στην απασχόληση, στους άνδρες, όμως, οδήγη σε σε μια κατάσταση όπου περίπου οι μισοί άνδρες ηλικίας από 55 έο>ς 64 ετο'ς (δηλαδή κάτο) από την επίσημη ηλικία συνταξιοδότησης στις περισσότερες χο')ρες) δεν εργάζο νται πλέον. Σε ορισμένα κράτη μέλη εισήχθησαν μέτρα για την αποθάρρυνση της πρόωρης συνταξιοδότησης, με την εφαρμογή αυστηρότερων όρων επιλεξιμότητας ή /και τη μείωση της χορηγούμενης σύνταξης. Ενθάρρυνση της μερικής συνταξιοδότησης: έχουν κατα βληθεί προσπάθειες (ειδικά στη Γερμανία, τη Γαλλία, την Αυστρία και τη Φινλανδία) για την ενθάρρυνση της μερι κής συνταξιοδότησης με την παροχή της δυνατότητας στα άτομα να εισπράττουν μειωμένη σύνταξη εάν μειώσουν τις ο')ρες εργασίας τους. Μέχρι σήμερα, όμοκ;, αν εξαιρέσουμε τη Γαλλία, πολύ λίγα είναι τα άτομα που επέλεξαν να αξιοποιήσουν αυτή τη δυνατότητα. Προσαρμογή στη γήρανση του πληθυσμού: η μεταρρύθμιση τοον συστημάτων συνταξιοδότησης εξακολουθεί να βρί σκεται στο επίκεντρο του πολιτικού ενδιαφέροντος, προ κειμένου να περιοριστεί το κόστος που συνεπάγεται η γήρανση του πληθυσμού. Σε πολλά κράτη μέλη αυξήθηκε η επίσημη ηλικία συνταξιοδότησης, ειδικά για τις γυναίκες, και, στις περισσότερες περιπτώσεις, τυποποιήθηκε στα 65 έτη και για τα δύο φύλα, ενώ εισήχθησαν μέτρα οτις περισσότερες χώρες για τη μείωση των καταβλητέων συ ντάξεων. Μια άλλη τάση είναι να συνδέεται στενότερα η καταβλητέα σύνταξη με τις εισφορές που κατέβαλε το άτομο στη διάρκεια της ζωής του, κατά τρόπον ο')στε να ενισχύεται ο ασφαλιστικός χαρακτήρας του συστήματος. Μέχρι σήμερα δεν υπήρξε γενική τάση για τη μεταστροφή από αναδιανεμητικά (pay-as-you-go) σε κεφαλαιοποιητι- κά συστήματα (δηλαδή από συστήματα στα οποία οι εισφο ρές καλύπτουν τις τρέχουσες συντάξεις σε συστήματα στα οποία καλύπτουν τις μελλοντικές) παρόλο που εξαπλώνο νται ευρύτατα οι επαγγελματικές και οι ιδιωτικές συντά ξεις. Περιορισμός του κόστους της υγειονομικής περίθαλψης: ένα κοινό γνώρισμα των πολιτικών εξελίξεων στα κράτη μέλη ήταν η επιβολή ανώτατων ορίων στις δαπάνες των εθνικών υπηρεσιών υγείας ή των ταμείων ασφάλισης α σθενείας. Αν και αυτή η αντιμετώπιση είχε αποτέλεσμα, κατά κανόνα, τη συγκράτηση της δαπάνης σε σχέση με το ΑΕΠ, οδήγησε σε άλλες ανησυχίες — σχετικά με τον τρόπο κατά τον οποίο κατανέμονται πραγματικά οι πόροι και την αποτελεσματικότητα με την οποία αυτοί χρησιμοποιού νται. Σε πολλές χώρες, εισήχθησαν ή επεκτάθηκαν οι άμε σες εισφορές για φάρμακα και ορισμένες υπηρεσίες - 3- Εκσυγχρονισμός της κοινωνικής προστασίας και προσαρμογή των συστημάτων στις αλλαγές Εκσυγχρονισμός της κοινωνικής προστασίας και προσαρμογή των συστημάτων στις αλλαγές Τα συσχήμαχα κοινωνικής προ- σχασίας και η μεχαρρύθμισή χους αποτελούν κεντρικά πολιτικό ζή τημα σε ολόκληρη της Ευρωπαϊκή Έ νωση. Στην ανακοίνωση της Επιτροπής με θέμα Εκσυγχρονισμός και Βελτίωση της Κοινωνικής Προ στασίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση (COM(97) 102) επισημαίνεται ότι οι οικονομικές και λειτουργικές δομές το>ν περισσότερων συστημάτο)ν 0ε- σπίσχηκαν πριν από δεκαεχίες. Από χότε μέχρι σήμερα οι οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες κάτω από τις οποίες λειτουργούν έχουν μεταβλη θεί και θα εξακολουθήσουν να μετα βάλλονται. Οι απαιτήσεις από τα συστήματα κοινωνικής προστασίας έ χουν αυξηθεί ενώ έχουν καταστεί πιε στικότεροι οι περιορισμοί όσον αφορά τη χρηματοδότηση τους. Αυτά τα προβλήματα οξύνονται λόγω της γήρανσης του πληθυσμού και χης επι κείμενης αύξησης χου αριθμού χο>ν αχόμο)ν σε ηλικία συνχαξιοδόχησης. Στο πλαίσιο των προσπαθειών για τη μεταρρύθμιση το)ν συστημάτων κοι νωνικής προστασίας, οι κοινοί στόχοι είναι να εξασφαλιστεί ότι θα εξακο λουθήσουν να είναι αποτελεσματικά, να εξασφαλιστεί ότι τα συστήματα εν δυναμώνουν μάλλον παρά εμποδί ζουν την οικονομική ανάπτυξη και τη δημιουργία θέσεων απασχόλησης, να συγκρατηθεί το κόστος της παροχής κοινωνικής υποστήριξης σε όλους ό σους τη χρειάζονται και να στραφού με προς μια πιο ενεργητική πολιτική σχεδιασμένη να επανεντάσσει τα ά τομα στον κόσμο της εργασίας και όχι απλώς να τους χορηγεί εισόδημα ό ταν αυτά δεν εργάζονται. Τις νέες αυτές προτεραιότητες απη χούν και οι πρόσφατες δηλώσεις στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο. Στο τέλος του 1996, στο Δουβλίνο, τονίστηκε η ανά γκη να γίνουν τα συστήματα φορολο γίας και κοινωνικής προστασίας πιο φιλικά για την απασχόληση και πιο δραστήρια (ττην καταπολέμηση της α νεργίας, ενο') στη σύνοδο κορυφής στο Λουξεμβούργο στο τέλος του 1997, το Συμβούλιο ζήτησε μια πιο ενεργητική προσέγγιση στο θέμα της βελτίωσης της απασχολησιμότητας όσων ευρί σκονται εκτός εργασίας. Το πλαίσιο της προσέγγισης αυτής καθορίζεται στην προαναφερόμενη ανακοίνωση της Επιτροπής καθώς και στις Κατευ θυντήριες Γραμμές για την Απασχόλη ση του 1998 επί των οποίων επετεύχθη συμφωνία στο Συμβούλιο (ΕΕ C 30 της 28ης Ιανουαρίου 1998). Οι βασικοί ά ξονες δράσης που προσδιορίστηκαν στη σύνοδο αυτή — βελτίωση της απα- σχολησιμότηχας, ανάπτυξη χου επιχει- ρηματικού πνεύματος, ενθάρρυνση της προσαρμοστικότητας των επιχειρή σεων και των εργαζομένου τους και ενίσχυση των πολιτικών για την ισότη τα των ευκαιριών — είναι υψίστης ση μασίας για τον προσανατολισμό των συστημάτων κοινωνικής προστασίας. Η παρούσα έκθεση εστιάζεται σε με γάλο βαθμό στα θέματα που αποτελούν το αντικείμενο της Ανακοίνωσης και των Κατευθυντήριων Γραμμών για την Απασχόληση και ταυτοχρόνως χαρα κτηρίζουν τις αλλαγές που επιτελού νται στα συστήματα κοινωνικής προστασίας σε ολόκληρη την Ένωση. Ο συγκεκριμένος στόχος της είναι να συμβάλει στη διαδικασία μεταρρύθμι σης με την επανεξέταση και την ανάλυ ση των αλλαγών αυτών και να διευρύ νει, κατ' αυτόν τον τρόπο, την κατανόη ση των συγκεκριμένων μέτρων. Η έκθεση επιχειρεί να προσαρμόσει εν μέρει στα σύγχρονα δεδομένα την ανά λυση που περιέχεται στις δύο προηγού- μενες εκθέσεις σχετικά με την Κοινωνική Προστασία στην Ευρώπη, του 1993 και του 1995 και αποτελεί, όποκ; και αυτές, συνέπεια της Σύστα σης του ΕυροΜίαϊκού Συμβουλίου του Ιουλίου του 1992 (92/442/ΕΟΚ) για την παρακολούθηση της προόδου όσον α φορά τη σύγκλιση των πολιτικών και των στόχων κοινωνικής προστασίας στην Ένωση. (Η πλήρης έκθεση δημο σιεύεται στα αγγλικά, στα γαλλικά και στα γερμανικά το παρόν έγγραφο, οτο οποίο παρουσιάζονται συνοπτικά τα βασικά συμπεράσματα, είναι διαθέσι μο και στις 11 κοινοτικές γλώσσες). Η έκθεση βασίζεται, κατά το δυνατόν, σε ποσοτικά στοιχεία για τις εξελίξεις σε ολόκληρη την Ένωση, τα οποία α ντλούνται ιδιαίτερα από δύο νέες πη γές συγκρίσιμων δεδομένων — το αναθεωρημένο ESSPROS (Ευρωπαϊ κό Σύστημα Ενοποιημένων Στατιστι κών Κοινωνικής Προστασίας) σχετικά με τις δαπάνες για τα διάφορα στοιχεία κοινωνικής προστασίας και τη χρημα τοδότηση τους και το νέο Πάνελ Νοι- κοκυριών της ΕΚ (ECHP). Το τελευταίο παρέχει, για πρώτη φορά, μια συγκριτική παρουσίαση του εισο δήματος και των συνθηκών διαβίωσης στα κράτη μέλη, της κατανομής των παροχών μεταξύ των νοικοκυριών και του επιπέδου στήριξης του εισοδήμα τος που προσφέρουν τα κράτη μέλη. (Και οι δύο πηγές δεδομένων περιγρά φονται στο τεχνικό παράρτημα — Ση- Εκσυγχρονισμός της κοινωνικής προστασίας και προσαρμογή των συστημάτων στις αλλαγές μειο'χτεις και πηγές - (ττο χέλος χης πλήρους έκ( )ε< της wti < Μ, (ίναγνοκττες 0(t πρέπει vu ανατρέξουν σε αυτό προτού εξαγάγουν πολιτικά συμπεράσματα α πό τα στοιχεία που παρουσιάζονται ε δώ. ) Συνοπτική παρουσίαση της Έκθεσης Η Έκθεση αρχίζει με την εξέτα ση του μεταβαλλόμενου πλαι σίου εντός του οποίου λειτουργούν τα συστήματα κοινωνικής προστασίας στην Ένωση, εστιαζόμενη στις κυριό τερες δημογραφικές, κοινοτικές και οικονομικές εξελίξεις που επηρεά ζουν την (χνάγκη (ττήριξης. Δειίχερον, αναλύει την έκταση της δαπάνης για την κοινωνική προστασία στα κράτη μέλη, την κατανομή της μεταξύ δια φόρων λειτουργιών και τη σχετική σπουδαιότητα των διαφόρων πηγών χρηματοδότησης. Τρίτον, μελετά τη βαρύτητα των κοινωνικών παροχοόν στο εισόδημα του νοικοκυριού και τη συμβολή τους στη μείωση των εισοδη ματικών ανισοτήτων μεταξύ των νοι κοκυριών. Τέταρτον, εξετάζει τις κυριότερες αλλαγές οι οποίες έχουν επέλθει στα συστήματα κοινωνικής προστασίας σε όλη την Ένο>ση κατά τα τελευταία έτη, επικενχρο>νόμενη στην περίοδο από το 1995 μέχρι σήμε ρα. Αναλύονται εκτενέστερα τέσσερις πτυχές της κοινοηακής προστασίας οι οποίες έχουν ιδιαίτερο πολιτικό ενδια φέρον: • η λειτουργία των συστημάτων α ντιστάθμισης της ανεργίας τα ο ποία τελούν υπό τροποποίηση σε ορισμένα κράτη μέλη ώστε να παρέχονται μεγαλύτερα κίνητρα στα άτομα να αναζητήσουν εργα σία • η πολιτική για τη συνταξιοδότηση και, ιδιαίτερα, για την ανατροπή της τάσης το>ν ατόμο>ν να αποσύ ρονται προτού συμπληροκτουν την επίσημη ηλικία συνταξιοδό- τηίτης • τα μέτρα που πρέπει να ληφθούν προκειμένου να συγκρατηθεί η αύξηση του κόστους της υγειονο μικής περίθαλψης, χωρίς να θίγε ται η ποιότητα της • η μακροχρόνια φροντίδα για τα άτομα που είναι ανάπηρα ή υ περβολικά αδύναμα και δεν μπο ρούν να φροντίσουν τον εαυτό τους και επιβάλλουν νέες απαιτή σεις (πα συστήματα κοινωνικής πρόνοιας. Το μεταβαλλόμενο πλαίσιο Ενώ η οικονομία των χωρών της Ένωσης είναι ακμαιότερη απ' ό,τι πριν και το πραγματικό εισόδημα, εκτός συντόμων διαλειμμάτων, αυξά νεται συνεχώς, οι απαιτήσεις των συ στημάτων κοινωνικής προστασίας αυξήθηκαν ακόμη ταχύτερα. Τα τελευ ταία χρόνια, μάλιστα, αυτό συνέβη σε μακροοικονομικές συνθήκες στο πλαί σιο τοχν οποίαϊν οι κυβερνήσεις, στα περισσότερα κράτη μέλη, δίνουν προ τεραιότητα στον περιορισμό της αύξη σης xorv δαπανο'ιν και (πην εξυγίανση των δημόοιχυν οικονομικοί. (Η ανάλυ ση που περιλαμβάνεται (ΤΤΟ έγγραιρο ComfH'îiûve EurofX', hencfunarking the EV against the experience of Ireland and New Zealand — Ανταγοίνιστική Ευρο> πη, συγκριτική αξιολόγηση της ΕΕ με βάση τις εμπειρίες της Ιρλανδίας και της Νέας Ζηλανδίας — θα μπορούσε να βοηθήσει τα κράτη μέλη στον προ βληματισμό τους σχετικά με τον καλύ τ ε ρο τ ρ ό πο π ρ ο σ α ρ μ ο γ ής των δημοσιονομικών τους συστημάτων και των συστημάτων κοινωνικής προστα σίας που διαθέτουν στις νέες συνθή κες. ) Παρά την αύξηση του πλούτου, η έκταση της εξάρτησης από κοινωνικές παροχές στα περισσότερα κράτη μέλη της Ένοκτης είναι ενδεχομένως μεγα λύτερη παρά ποτέ μεταπολεμικούς. Αυ τό το καταρχάς παράδοξο εξηγείται από το συνοικισμό δημογραφικών, κοι- νωνικιόν και οικονομικών εξελίξεων, οι οποίες ασκούν πιέσεις στα συστήμα τα κοινωνικής πρόνοιας που δεν ήταν προετοιμασμένα για την αντιμετώπιση τέτοιων καταστάσεων. Πρώτον, ο πληθυσμός με ηλικία μεγα λύτερη από την επίσημη ηλικία συντα ξιοδότησης (65 έτη στις περισσότερες χώρες) έχει αυξηθεί σε σχέση με τον πληθυσμό εργάσιμης ηλικίας και ανα μένεται να αυξηθεί ακόμη περισσότε ρο κατά τα προσεχή έτη. Το 1986, σε κάθε άτομο ηλικίας άνω των 65 ετών στην Ένωση (στα σημερινά 15 κράτη μέλη) αντιστοιχούσαν 5 άτομα ηλικίας από 15 έως 64 ετών. Μέχρι το 19% η αύξηση του αριθμού των ατόμων ηλι κίας άνο) τοιν 65 ετών είχε ως αποτέλε σμα να αντιστοιχεί στον καθένα τους λίγο περισσότερο από 4 άτομα εργάσι μης ηλικίας. Το 2002, σύμφωνα με τις τελευταίες προβλέψεις, θα αντιστοι χούν λίγο περισσότερο από τρία άτομα εργάσιμης ηλικίας στην Ένωση σε κά θε άτομο ηλικίας από 65 ετών και άνω. Ταυτόχρονα, ο αριθμόςτων μη-οικονο- μικά ενεργών ανδρών ηλικίας μεταξύ 55 και 64 ετών αυξήθηκε επίσης χα- χέως, από 43% χων αχόμων αυτής χης ηλικιακής ομάδας χο 1986 σε σχεδόν 50% χο 1996 (χο ποσοστό των γυναικών παραμένει περίπου σταθερό), πράγμα που οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στους βραδείς ρυθμούς οικονομικής ανάπτυ ξης στην περίοδο αυτή και στο ανεπαρ κές επίπεδο δημιουργίας καθαρής απασχόλησης. Η συνέχιση αυτής της ανοδικής τάσης θα εντείνει τις πιέσεις που ασκούνται στα συστήματα συντα ξιοδότησης κατά τα προσεχή έτη, αφού επιταχύνεται ταυτόχρονα η αύξησητου σχετικού αριθμού ατόμων από 65 ετών και άνω. Επιπλέον, η μέση ηλικία του πληθυ σμού από 65 ετών και άνω αυξάνεται ήδη σήμερα, καθιστώντας πιο έντονη την πίεση για υγειονομική περίθαλψη και κοινωνικές υπηρεσίες (το μέσο κό στος παροχής μόνον υγειονομικής πε ρίθαλψης σε άτομα ηλικίας μεταξύ 65 και 74 ετών εκτιμάται ότι είναι 2 με 2'Λ φορές υψηλότερο από ό,τι για άτομα -5 Εκσυγχρονισμός της κοινωνικής προστασίας και προσαρμογή των συστημάτων στις αλλαγές κάτω των 65 ετών, ενώ για άτομα από 75 ετών και άνω είναι μέχρι και πάνω από 4-5 φορές υψηλότερο). Ενώ το 1996 το 40% περίπου των ατόμων από 65 ετών και άνω στην Ένωση ήσαν 75 ετών και άνω, το 2010 το ποσοστό αυτό προβλέπεται να ανέλθει σε 47%, πράγ μα που αντιπροσωπεύει αριθμητική αύξηση κατά 33% σε 14 μόνο έτη (μέση αύξηση 2% κατ' έτος). Παρόλο που ο συνολικός πληθυσμός στην Ένωση εί ναι πιθανόν να αυξηθεί μόνο κατά 3% στο ίδιο χρονικό διάστημα, αν λάβουμε υπόψη και την παράμετρο υγειονομική περίθαλψη θα αυξηθεί σχεδόν κατά 10% (όσον αφορά δηλαδή την αύξηση της ζήτησης για υπηρεσίες υγείας, την οποία συνεπάγεται η προβλεπόμενη αυτή δημογραφική αλλαγή). Μετά το 2010, παρόλο που είναι μάλλον απίθα νο να αλλάξει πολύ ο συνολικός πληθυ σμός, ο αριθμός των ατόμων από 65 ετών και άνω προβλέπεται ότι θα εξα κολουθήσει να αυξάνεται, με αποτέλε σμα ο πληθυσμός που θα έχει ανάγκη υγειονομικής περίθαλψης να αυξάνε ται κατά περίπου %% ετησίως. Δεύτερον, η ανεργία αυξήθηκε αισθη τά σε σχέση με τα ποσοστά που σημειχί)- θηκαν κατά τα πρώτα έτη μετά τον πόλεμο. Στην Ένοκτη ο>ς σύνολο το μέ σο ποίκκττό ήταν (τταθερά μικρότερο από το ?>% του εργατικού δυναμικού καθ' όλη τη διάρκεια το/ν δεκαετιών του 1950καιτου 1960 και στις αρχές της δεκαετίας του 1970, ενώ εξακολουθεί να ευρίσκεται επιμόνως πάνω από το 8% από το 1982 και έπειτα, με εξαίρε ση το έτος 1990 κατά το οποίο ήταν ελαφρά χαμηλότερο. Αυτό είχε ως συ νέπεια σημαντικό ποσοστό των ατόμων εργάσιμης ηλικίας να μην καταφέρ νουν να βρουν εργασία ώστε να συμ- βάλλουν στην δ η μ ι ο υ ρ γ ία του εισοδήματος που απαιτείται για την υ ποστήριξη των ατόμων τα οποία έχουν αποχο>ρήσει από την εργασία, προκα λώντας παράλληλα αύξηση των ανα γκών για κοινο/νικές παροχές. Αυξήθηκε, επίσης, σημαντικά από τα μέσα της δεκαετίας του 1970 η μέση διάρκεια ανεργίας. Στα μέσα της δε καετίας του 1980 στην Ένωση, ο αριθ μός των ατόμων που ήσαν εκτός εργασίας επί ένα έτος ή και περισσότε ρο ξεπέρασε το 5% του εργατικού δυ ναμικού, που αντιπροσώπευε περισσό τερο από το ήμισυ του συνολικού αριθμού ανέργων. Παρόλο που ο αριθ μός αυτός μειώθηκε ελαφρά από τότε μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1990 λόγω του υψηλού ρυθμού αύξησης της απασχόλησης, το 1996 ο αριθμός των ατόμων χης παραπάνω ομάδας αυξή θηκε ξανά σε περίπου 5% χου εργατι κού δυναμικού. Επομένως, πάνω από 8V2 εκατ. ατόμων σε όλη την Ένωση ήσαν μακροχρονίως άνεργοι σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα μεγέθη και από αυτά πάνω από το 60%, δηλ. σχεδόν 5'/2 εκατ. , ήσαν εκτός εργασίας επί δύο έτη ή και περισσότερο. Κατά συνέπεια, ενώ τα συστήματα α ποζημίωσης της ανεργίας είχαν σχε- δ ι α σ τ εί γ ια να π α ρ ά σ χ ο υν εισοδηματική ενίσχυση για προσωρινή απώλεια εργασίας, στην πράξη, τουλά χιστον στα τελευταία 10 χρόνια, περισ σότεροι από τους μισούς ανέργους είχαν ανάγκη βοήθειας για μεγαλύτε ρο χρονικό διάστημα η οποία μάλιστα, σχεδόν πάντοτε, έπρεπε να είναι και πιο εκτεταμένη. Επιπλέον, τα μεγέθη σχετικά με τη μακροχρόνια ανεργία δεν αποκαλύπτουν πλήρως το μέγεθος της αύξησης της εξάρτησης. Μέχρι πρόσφατα, είχε σημειωθεί επίσης ση μαντική αύξηση σε ορισμένα κράτη μέ λη (ιδιαίτερα στις Κάτω Χώρες και το ΗΒ) τουν ατόμων άνω χων 50 εχών που καταχωρίζονται ως ανίκανα προς ερ γασία σε μεγάλο βαθμό επειδή αδυνα τούν να βρουν εργασία. Το άλλο κύριο χαρακτηριστικό χων οι κονομικοί εξελίξεων, σχετικό με το θέμα μας είναι η ουσιαστική και συνε χιζόμενη αύξηση του ποσοστού των γυ ναικών που επιδιώκουν σταδιοδρομία. Αυτή η τάση επεκτάθηκε καταρχάς σε μεγάλο μέρος της Βόρειας Ευρώπης (ττη διάρκεια της δεκαετίας του 1960 και του 1970 και στη συνέχεια, κατά τη δεκαετία του 1980, στα νότια κράτη μέλη. Το 1970, μόνο χο περίπου 40% των γυναικών ηλικίας από 25 έως 54 ετών στην Ένωση εργάζονταν ή ζητού σαν πραγματικά εργασία. Κατά τα μέ σα της δεκαετίας του 1980, ο αριθμός αυτός αυξήθηκε σε 60% και το 1996 έφθασε σχεδόν το 70%. Στην Ισπανία και στην Ιρλανδία, το μέγεθος αυτό ανήλθε από σχεδόν 40% σε 57% εντός της τελευταίας δεκαετίας μόνο. Το α ποτέλεσμα του φαινομένου αυτού ήταν να αυξηθεί, όχι μόνο η ζήτηση για κοι νωνική υποστήριξη στην φροντίδα των παιδιών και των ηλικιωμένων, καθώς και των αδύναμων μελών της οικογε νείας, αλλά και η απαίτηση για εξατο μίκευση των δικαιωμάτων στα πλαίσια του συστήματος κοινωνικής προστα σίας και για την κατάλληλη συνεκτίμη ση των περιόδων διακοπής της αμειβόμενης εργασίας κατά τον υπο λογισμό των δικαιωμάτων για παροχές. Η αύξηση αυτή της ζήτησης ενισχύθηκε με την αλλαγή της διάρθρωσης των νοι κοκυριών και, ιδιαίτερα, με την αύξηση του αριθμού των ατόμων που ζουν μόνα τους και των μονογονεϊκών οικογε νειών, σε συνδυασμό με την παρακμή της εκτεταμένης οικογένειας. Το μέσο μέγεθος νοικοκυριού μειώθηκε κατά 5% στη διάρκεια της δεκαετίας 1986- 19%. Αυτή η μείωση παρατηρήθηκε στα περισσότερα μέρη της Ένωσης, παρόλο που το μέσο μέγεθος νοικοκυ ριού εξακολουθεί να είναι σημαντικά μεγαλύτερο στα νότια κράτη μέλη (2'/2 άτομα ηλικίας από 15 ετών και άνο> ανά νοικοκυριό) απ' ό,τι στα βόρεια κράτη μέλη (κάτω από 2 άτομα ανά νοικοκυ ριό). Αυτό μπορεί να αποδοθεί ιδιαίτε ρα, στη σημαντική αύξηση των νοικοκυριών με ένα μόνον ενήλικο ά τομο (δηλ. ένα μόνο άτομο ηλικίας από 15 ετοίν και άνω), τα οποία αποτελού σαν το 1996 σχεδόν το Ά του συνόλου των νοικοκυριών στα βόρεια κράτη μέ λη της Ένωσης, σε σύγκριση με ποσο στό κάτω από 20% μια δεκαετία ενωρίτερα Το 1996, περίπου 8% των νοικοκυριών με ένα μόνο ενήλικο είχαν παιδιά, πα ρόλο που στο Βέλγιο, την Αυστρία και το ΗΒ το ποσοστό αυτό ήταν υψηλότε ρο από 12%. Η μεγάλη πλειονότητα των ενηλίκων αυτών ήταν γυναίκες, α πό τις οποίες πολλές σε ορισμένα μέρη της Ένωσης δεν εργάζονταν και ήταν εξαρτημένες από κοινωνικές παροχές — στο ΗΒ π. χ. περίπου τα δύο τρίτα των μονογονεϊκών οικογενειών λαμ βάνουν εισοδηματική στήριξη. Εκσυγχρονισμός της κοινωνικής προστασίας και προσαρμογή των συστημάτων στις αλλαγές Επιπλέον, κατά κανόνα, εάν κάποιος είναι άνεργος στην Ένοχτη, υπάρχει πολύ μεγαλύτερη πιθανότητα να ζει εί τε μόνος είτε σε νοικοκυριό mo οποίο τα άλλα μέλη είναι εκτός εργασίας πα ρά να ζει με οικογένεια στην οποία κάποιος άλλος έχει αμειβόμενη απα σχόληση και, κατά συνέπεια, φέρνει εισόδημα. Το 1996, το 15% των νοικο κυριών στην Ένωση με έναν ενήλικο σε εργάσιμη ηλικία δεν είχε κανένα μέλος που να εργάζεται. Στο Βέλγιο, τη Φινλανδία και το Η Β το ποσοστό των εν λόγω νοικοκυριών υπερέβαινε το 20%, ποσοστό πολύ υψηλότερο από το μέσο όρο του ποσοστού ανεργίας. Στο Η Β, όπου η ανεργία μειώθηκε σημαντι κά στη δεκαετία 1986-19%, η αναλο γία των νοικοκυριών όπου κανένας δεν εργαζόταν αυξήθηκε, ενώ στην Ιρλαν δία, όπου το ποσοστό ανεργίας μειώ θηκε κατά μεγαλύτερο ακόμη ποσοστό, η αναλογία παρέμεινε αμετάβλητη. Τα βασικά ποσοτικά συμπεράσματα Η κλίμακα της κοινωνικής δαπάνης Οποιαδήποτε εκτίμηση της κλίμακας της κοινωνικής προστασίας στις ευρω παϊκές χώρες και το συνεπαγόμενο κό στος σε όρους των μεταβιβάσεων που συντελούνται, για να είναι ικανοποιη τική, πρέπει να συνυπολογίζει τόσο τα έσοδα όσο και τις δαπάνες του δημό σιου τομέα. Αυτό οφείλεται, προπον, στο ότι οι κοινωνικές παροχές υπόκει νται όλο και συχνότερα σε φορολογία ή σε κοινωνικές εισφορές σε ορισμένα κράτη μέλη, και, επομένως, μέρος της δαπάνης που βαρύνει την κυβέρνηση επιστρέφει σ' αυτήν υπό τη μορφή ει- σπράξεο/ν από φόρους ή άλλα έσοδα. Δεύτερον, είναι καταρχήν δυνατόν να χορηγηθούν παροχές, εκτός από την καταβολή επιδομάτων, και μέσω φορο λογικών διευκολύνσεων ή φοροαπαλ λαγών, οπότε εμφανίζονται μειωμένα τα έσοδα του δημόσιου τομέα και όχι αυξημένα τα έξοδα του. Η εκτίμηση της κλίμακας τέτοιων φορολογικών δαπα νών, όπως ονομάζονται, και των εσό δων που προέρχονται από χην φορολογία επί χων επιδομάτων ενέχει εντούτοις δυσκολίες. Όσον αφορά τις δαπάνες για την κοι νωνική προστασία (όπως ορίζεται σύμ φωνα με το νέο ESSPROS ώστε να συμπεριλαμβάνει τις κοινοτνιχές παρο χές, είτε σε χρήμα είτε σε είδος, και την υγειονομική περίθαλψη), αυτές ανέρ χονταν κατά μέσο όρο σε 28'Λ% του ΑΕΠ της Ένοκτης το 1995. Το μέγεθος όμως, αυτό παρουσιάζει σημαντικές διαφορές από το ένα κράτος μέλος στο άλλο, κυμαινόμενο από 20% χου ΑΕΠ στην Ιρλανδία, 21% στην Ελλάδα και στην Πορτογαλία και 22% στην Ισπα νία, έως και άνω του 30% στη Γαλλία, τις Κάτω Χώρες καιτις τρεις σκανδινα βικές χώρες, από τις οποίες η Σουηδία παρουσίαζε το υψηλότερο μέγεθος με κάτι λιγόχερο από 36% χου ΑΕΠ (Σχή μα 1). Κατά τα λοιπά, στο Βέλγιο, τη Γερμανία και την Αυστρία η δαπάνη ήταν λίγο μικρότερη από το 30% του ΑΕΠ ενώ στο ΗΒ ανερχόταν σε 2772% και στην Ιταλία σε 2472%. (Το σύστημα ταξινόμησης είναι καινούργιο και γι αυτό τα στοιχεία που παρατίθενται εί ναι προσωρινά και ενδέχεται να αλλά- ξ ο υν όταν π ρ ο κ ύ ψ ο υν ν έ ες πληροφορίες — βλ. Σημειώσεις και Πηγές στην κυρίως έκθεση. ) Οι διαφορές που παρουσιάζουν τα στοιχεία αυτά στα κράτη μέλη συμβα δίζουν γενικά με τα σχετικά επίπεδα ευημερίας, όπως αυτά εκφράζονται με βάση το κατά κεφαλήν ΑΕΠ, και, επο μένως, απηχούν την ικανότητα των χω- ρών να υποστηρίξουν τις σχετικές δαπάνες. Είναι εντούτοις προφανές ότι υπάρχουν διαφορές και μεταξύ χοίρων με ανάλογο επίπεδο ευημερίας λόγω της διαφορετικής προτεραιότητας που δίδεται σιωπηρούς στην κοινωνική προ στασία. Αυτό, με τη σειρά του, απηχεί εν μέρει διαφορές στα κοινωνικά χα ρακτηριστικά (στην χάση χων γυναικιόν να επιδιώκουν επαγγελματική σταδιο δρομία, π. χ. , η οποία είναι έντονη στις σκανδιναβικές χώρες και περιορισμέ νη στην Ιταλία), στην ηλικιακή σύνθεση του πληθυσμού και στο βαθμό αξιοπι στίας των παροχών που προέρχονται 1 Συνολική δαπάνη για την κοινωνική προστασία κατά βασικές κατηγορίες στα κράτη μέλη, 1995 Αύξηση της κοινωνικής δαπάνης σε σταθερές τιμές στα κράτη μέλη, 1990-93 και 1993-94 % ΑΕΠ ΕΙΛοιπές (συμπ. διοίκηση) •Ανεργίας •Υγείας • Γήρατος (συμπ. δικαίωμα επιζώντων) Μέση ετήσια % μεταβολή IRL Ρ GR Ε I L UK Ε14 D Α Β F NL FIN DK S Ε NL S Ι DK FIN Ε13 F UK Ρ D GR Β A L IRL OR προσωρινά σταχϋα, Scv ύπαρχο δκ>θ<σιμη ανάλυση DK 1990/1994 n» 1984-1995, QR «n S (Stv υπάρχουν ScSoutva πριν από το 1883 -7 Εκσυγχρονισμός της κοινωνικής προστασίας και προσαρμογή των συστημάτων στις αλλαγές από χον ιδιοπικό τομέα (οι ιδωπικές συντάξεις περιλαμβάνονται σε ποικί λους βαθμούς στα στοιχεία ESSPROS ανάλογα με το επίπεδο της σχετικής κοινο/νικής αλληλεγγύης). Σε ορισμένες από τις χώρες, εντούτοις, ιδίως σε εκείνες όπου η κοινωνική δα πάνη είναι υψηλή σε σχέση μέ το ΑΕΠ, τα επιδόματα υπόκεινται σε φορολογία ή/και κοινωνικές επιβαρύνσεις, έτσι ώ στε μέρος χων χρημάτο/ν που πληρο/νει η κυβέρνηση επιχττρέφειυπότη μορφή εισπράξεων και καταχο/ρείται (πα έ σοδα χων εθνικίόν λογαριασμών. Αυτό το μέρος, επιπλέ(ΐν, έχει την τάση να αυξάνεται κατά τα τελευταία έτη αφού οι κυβερνήσεις επιδιώκουν την πα) α ποτελεσματική στοχοθέτηση της προ στασίας εκείνων που έχουν τη μεγαλύτερη ανάγκη υποστήριξης και την πιο δίκαιη κατανομή του κόστους. Σύμφωνα με μια πρόσφατη έρευνα ('Net public social expenditure, OECD, Labour Market and Social Policy Oc casional Papers, No. 19), η άμεση φορο λογία και οι κοινωνικές εισφορές που επιβάλλονται στα επιδόματα ανέρχο νται σε σχεδόν 6% του ΑΕΠ στις Κάτω Χώρες, σε πάνω από 5% στη Σουηδία, σε 4% στη Δανία και σε 2'/2% στη Γερ μανία, ενο') στο ΗΒ το μέγεθος αυτό είναι μηδενικό (ττην πράξη. Λαμβάνο ντας επίσης υπόι)»η τα έσοδα από έμμε σους φόρους, καθο'/ς οι δικαιούχοι ξοδεύουν τις παροχές που λαμβάνουν — που είναι περισσότερο παρεμφερή μεταξύ των χωρών — με αποτέλεσμα να μειώνονται οι καθαρές δαπάνες για την κοινωνική προστασία σε 27% του ΑΕΠ στη Σουηδία και μεταξύ 23% και 25'/2% του ΑΕΠ στις υπόλοιπες 4 χώ ρες. Πρόκειται για πολύ μικρότερη διαφορά από ό,τι φαίνεται από τα με γέθη ακαθάριστων δαπανών που ση μειώνονται παραπάνω. Επιπλέον, σε καθαρούς όρους, το ΗΒ εκτιμάται ότι παρουσιάζει ελαφρά υψηλότερη δα πάνη σε σχέση με το ΑΕΠ απ' ό,τι η Γερμανία και οι Κάτω Χο'/ρες. Αυτές οι εκτιμήσεις αφορούν μόνο 5 κράτη μέλη και για ένα μόνο έτος (η Eurostat σχεδιάζει την ανάπτυξη ειδι κών υποσυστημάτων σχετικά με τα α ποτελέσματα των φόρων οτο πλαίσιο του ESSPROS) και διατυπώνονται με κάποια επιφύλαξη. Mux διεξοδικότερη εξέταση του σχετικού βάρους των κοι νωνικών παροχών μπορεί να γίνει με βάση τα δεδομένα του Πάνελ Νοικοκυ ριών της ΕΚ (ECHP) σχετικά με τις καθαρές παροχές που εισπράττουν τα νοικοκυριά. Οι παροχές σε αυτή την περίπτωση περιορίζονται σε χρηματι κές παροχές και δεν περιλαμβάνουν τις παροχές σε είδος, όπως είναι η υγειο νομική περίθαλψη, αν και περιλαμβά νουν όλες τις ιδιο/τικές συντάξεις. Σύμφο/να με. τα δεδομένα αυτά, οι κοι νοτικές παροχές ανέρχονταν, κατά μέ σο όρο, σε λίγο περισσότερο από 30% του καθαρού εισοδήματος χων νοικο κυριών στην Ένωση το 1993 (στην πε ρίπτωση αυτή δεν περιλαμβάνονται η Αυστρία, η Φινλανδία και η Σουηδία που δεν ήταν μέλη της Ένωσης και δεν καλύπτονταν στο πρώτο κύμα του Πά νελ). Η μορφή των διακυμάνσεων μεταξύ των κρατών μελών διαφέρει από αυτή που προκύπτει από τα μεγέθη για την ακαθάριστη δαπάνη σε σχέση με το ΑΕΠ. Οι υψηλότερες κοινωνικές πα ροχές είναι εκείνες του Βελγίου και της Γαλλίας, ανερχόμενες σε περισσότερο από 36% του καθαρού εισοδήματος το/ν νοικοκυριών (αν και τα στοιχεία για τη Γαλλία είναι κάπο/ς διογκο/μένα αφού (/τις τιμές το/ν παροχο/ν περιλαμ βάνεται και το (τχετικά μικρό ποσό του φόρου που καταβάλλεται επί αυτό/ν), ενώ έπονται εκείνες της Ιταλίας, η ο ποία βρίσκεται σαφώς κάτω από το μέσο όρο της Ένωσης από άποψη με γεθών δαπάνης, με ποσοστό λίγο χαμη λότερο από 33%. Στη Δανία και στις Κάτω Χώρες το ποσοστό ήταν ίσο με το μέσο όρο, όπως και στην Ισπανία, ό που, όπως και στην Ιταλία, το ποσοστό δαπάνης σε σχέση με το ΑΕΠ είναι σχετικά χαμηλό, κάτω από το μέσο όρο στη Γερμανία, την Ιρλανδία, το Λου ξεμβούργο και το ΗΒ (27% περίπου του καθαρού εισοδήματος) και χαμη λότατες στην Ελλάδα και στην Πορτο γαλία (25% και 22%, αντίστοιχα), (τυμβαδίζοντας με τα επίπεδα της δα πάνης. Μέχρι σήμερα δεν διαθέτουμε αξιόπι στες εκτιμήσεις της συνολικής αξίας των φορολογικών δαπανών και η μη συμπερίληψη τους μπορεί να στρεβλώ σει τη συγκριτική εικόνα που προκύ πτει από τα δεδομένα ESSPROS και ECHP, παρόλο που τα συνεπαγόμενα ποσά φαίνεται να είναι σχετικά χαμη λά στις περισσότερες περιπτώσεις (με εξαίρεση ίσως το ΗΒ, όπου η φοροα παλλαγή επί των εισφορών ιδιωτικής συνταξιοδότησης είναι σημαντική). Το πρότυπο της κοινωνικής δαπάνης Οι συντάξεις γήρατος αποτελούν κατά κάποιο τρόπο το μεγαλύτερο μέρος της δαπάνης για την κοινωνική προστασία στην Ένωση, ανερχόμενες σε 42Υ2% του συνόλου το 1995, το οποίο ισοδυνα μεί προς το 12% του ΑΕΠ. Το μέγεθος αυτό, ωστόσο, κυμαίνεται από άνω του 60% στην Ιταλία (15Υ2% του ΑΕΠ) - πολύ περισσότερο από ό,τι σε οποιοδή ποτε άλλο κράτος μέλος (αν και περι- λαμβάνει και μεταβιβάσεις που κατατάσσονται σε άλλες κατηγορίες σε άλλες χώρες) — μέχρι και 32% στη Φινλανδία (1072% του ΑΕΠ), ενώ στην Ιρλανδία είναι μόλις 25% (5% του ΑΕΠ). Στην Ιρλανδία, το ποσοστό αυτό αντικατοπτρίζει εν μέρει το μικρό πο- (κκττό του πληθυσμού που ευρίσκεται πάνο) από την ηλικία (πτνταξιοΟστησης, όπως ακριβοί/ς το υψηλό ποσοστό στην Ιταλία αντικατοπτρίζει την αντίθετη κατάσταση, παρόλο που εδώ ο μεγάλος αριθμός των πρόωρων συνταξιοδοτή σεων επιδεινώνειτη δυσμενή διάρθρω ση των ηλικιών. Ενώ, γενικά, το υψηλό ποσοστό ανερ γίας θεωρείται συχνά ως η κύρια αιτία των υψηλών επιπέδων κοινωνικής δα πάνης, στην πραγματικότητα οι παρο χές προς τους ανέργους ανέρχονταν μόνο σε 8% της συνολικής δαπάνης στην Ένωση το 1995 (μόλις κάτω από 2'/2% του ΑΕΠ), δαπάνη η οποία είναι μικρότερη από εκείνη για τα επιδόμα τα αναπηρίας και ελαφρά υψηλότερη από εκείνη για τα οικογενειακά επιδό ματα Μόνο στο Βέλγιο, τη Δανία, τη Φινλανδία και τη Σουηδία, η δαπάνη για επιδόματα ανεργίας ήταν σημαντι- 8- Εκσυγχρονισμός της κοινωνικής προστασίας και προσαρμογή των συστημάτων στις αλλαγές κά υψηλότερη από 3% του ΑΕΠ (περί που 4-5% σε κάθε περίπτο/ση). Παράλληλα, μια τέτοια δαπάνη μπορεί να θεο/ρεί μόνον εν μέρει ενδεικτική του κόιπους που συνεπάγεται η ανερ γία για τα συστήματα κοινωνικής προ στασίας. Η δαπάνη αυτή δεν μειώνει απλώς τα διαθέσιμα ποσά που εισ ρέουν από φόρους και εισφορές, αλλά επιβαρύνει και τις δαπάνες σε άλλους τομείς. Μέρος της δαπάνης για τις πα ροχές αναπηρίας, τα στεγαστικά επι δόματα και τις παροχές κοινο/νικού αποκλεισμού σχετίζεται επίσης στην πράξη με την ανεργία — ή, γενικότερα, με την έλλειψη θέσεα/ν εργασίας—, παρόμοια και μεγάλο μέρος των δαπα νών για τις πρόωρες συνταξιοδοτήσεις (που συμπεριλαμβάνονται στις συντά ξεις γήρατος στα μισά περίπου από τα κράτη μέλη και όχι στην αποζημίο/ση ανεργίας, όπως απαιτείται βάσει της ταξινόμησης ESSPROS). Στις Κάτω Χώρες και στο ΗΒ η δαπάνη για επι δόματα αναπηρίας ήταν πολύ υψηλότε ρη απ' ό,τι για επιδόματα ανεργίας το 1995 (47ι% του ΑΕΠ και 3%, αντίστοι χα), ενώ η δαπάνη για τη στέγαση και την αντιμετώπιση του κοινωνικού απο κλεισμού ανερχόταν σε 1% του ΑΕΠ σε όλη την Ένο/ση (πάνω από το 2% του ΑΕΠ στη Δανία, τη Σουηδία και το ΗΒ). Η υγειονομική περίθαλψη είναι το δεύ τερο σε μέγεθος μέρος της δαπάνης και ανέρχεται σε 22% του συνόλου περί που στην Ένοκτη, καΟοός και σε όλα τα κράτη μέλη, με εξαίρεση τη Δανία (μό νο 14%) και σε 6% χου ΑΕΠ, παρόλο που ποικίλλει από σχεδόν 5% στη Δα νία καιτην Ιταλία έως Τ/2% στη Γαλλία, μέγεθος πολύ υψηλότερο απ' ό,τι σε οποιοδήποτε άλλο κράτος μέλος. Η αύξηση της κοινωνικής δαπάνης Η συνολική δαπάνη για την κοινωνική προστασία αυξήθηκε από 26% περί που σε 2872% του ΑΕΠ στην πενταετία 1990-1995 σε σύγκριση με την αύξηση κατά περίπου 1% του ΑΕΠ στη δεκαε τία του 1980 (με βάση τον προηγούμενο **w*M^*ww«iw«aiRW(rwwntaa>^ ορισμό ESSPROS). Η αύξηση ήταν κοινή σε όλα τα κράτη μέλη με μόνη εξαίρεση τις Κάτο) Χώρες, όπου παρα τηρήθηκε μικρή πτώση. (Δυστυχώς, δεν διαθέτουμε εκτιμήσεις για την καθαρή μεταβολή, η οποία ενδέχεται να ήταν μικρότερη). Η αύξηση, εντούτοις, αντικατοπτρίζει σε μεγάλο βαθμό την επιβράδυνση της αύξησης του ίδιου του ΑΕΠ στη διάρ κεια της δεκαετίας του 1990 — μικρό τερη από 172% κατ' έτος αντί για σχεδόν 2'Λ% στη δεκαετία του 1980. Επιπλέον, η αύξηση περιορίστηκε στην περίοδο 1990-1993, στην περίοδο της ύφεσης δηλαδή κατά την οποία παρα τηρήθηκε πολύ μικρή αύξηση του ΑΕΠ. Κατά τη διετία 1993-1995, η κοι- νο/νική δαπάνη στην Ένωση μειώθηκε κατά μέσο όρο σε σχέση με το ΑΕΠ, αυξανόμενη κάπως μόνο στο Βέλγιο, τη Γερμανία καιτην Αυστρία και μειούμε νη στις υπόλοιπες χώρες. Αν και αυτό οφειλόταν εν μέρει σε κάποια ανάκαμ ψη του ΑΕΠ, ήταν επίσης αποτέλεσμα της αισθητής επιβράδυνσης, μετά το 1993, της αύξησης της ίδιας της κοινω νικής προστασίας, ως ένα βαθμό απο τέλεσμα της σταθεροποίησης χης ανεργίας κατόπιν της μεγάλης ανόδου που σημειώθηκε κατά τα έτη της ύφε- οης. (6-7% του ΑΕΠ) σημειώθηκε στην Πορτογαλία, όπου καταβλήθηκαν προ- σπάθειες για την άνοδο του επιπέδου της προστασίας στα επίπεδα των βο ρείων χωριόν της Ένωσης, καθώς και στη Φινλανδία, όπου η ανεργία αυξή θηκε πιο απότομα από οπουδήποτε αλ λού. Αντίθετα στις Κάτω Χώρες η δαπάνη μειώθηκε σε σχέση με το ΑΕΠ, ενώ στην Ιρλανδία και την Ιταλία η αύξηση ήταν σαφώς κάτω από το μέσο όρο (κάτω από το 1% του ΑΕΠ) — με το ΑΕΠ και την κοινωνική δαπάνη να αυξάνονται σημαντικά στην πρώτη και με αργό ρυθμό στη δεύτερη. Εκτός από τα επιδόματα ανεργίας, και οι σύνταξε ις γήρατος και η υγειονομική περίθαλψη σημείωσαν τη μεγαλύτερη άνοδο κατά την ίδια περίοδο (κατά 1% και 7Σ% του ΑΕΠ της Ένωσης αντι στοίχως), εξέλιξη που αντικατοπτρίζει εν μέρει τη γήρανση του πληθυσμού. Μεταξύ 1993 και 1995, ωστόσο, οι δα πάνες για την υγειονομική περίθαλψη μειώθηκαν σε σχέση με το ΑΕΠ σε αρκετές χώρες, ενώ οι δαπάνες για τη σύνταξη γήρατος ακολούθησαν λίγο ως πολύ την αύξηση του ΑΕΠ στα πε ρισσότερα κράτη μέλη. Πηγές χρηματοδότησης Σε πραγματικούς όρους (με προσαρ μογή για το γενικό πληθωρισμό), η κοι- νο/νική δαπάνη παρουσίασε ετήσια αύξηση σχεδόν 4'/2% κατά μέσο όρο στην Ένωση στην τριετία 1990-1993, όταν το ΑΕΠ δεν αυξήθηκε σχεδόν καθόλου. Κατά τη διετία 1993-1995 αυ ξανόταν κατά V/2% κατ' έτος (Σχήμα 2). Μόνο στο Βέλγιο και την Ιρλανδία (όπου το ΑΕΠ αυξανόταν κατά τουλά χιστον 9% κατ' έτος) δεν υπήρξε μείω ση του ρυθμού της πραγματικής αύξησης στην τελευταία αυτή περίοδο. Ακόμη και μετά την αφαίρεση των επι δομάτων ανεργίας, τα οποία υποχώρη σαν σε πραγματικές χιμές μεχαξύ 1993 και 1995, ο μέσος ρυθμός αύξησης χης δαπάνης μεχά χο 1993 ήταν ο μισός του αντίστοιχου κατά την προηγούμενη τριετία. Η μεγαλύτερη αύξηση στις κοινωνικές δαπάνες κατά την πενταετία 1990-1995 Η χρηματοδότηση της κοινωνικής προ στασίας εξακολουθεί να βρίσκεται στο επίκεντρο του πολιτικού ενδιαφέρο ντος. Στο πλαίσιο της προσπάθειας για χην αύξηση χης δημιουργίας θέσεων εργασίας, η έμφαση σε ολόκληρη χην Ένωση δόθηκε στη μείωση του μη μι σθολογικού κόστους της εργασίας. Ο στόχος αυτός, τον οποίο πρότεινε το 1993 η Επιτροπή στη Λευκή Βίβλο Α νάπτυξη, Ανταγωνιστικότητα και Απα σχόληση, επιβεβαιώθηκε από αρκετά Ευρωπαϊκά Συμβούλια, ιδίως δε από εκείνο του Δουβλίνου στο τέλος του 1996, καθώς και από τις Κατευθυντή ριες Γραμμές για την Απασχόληση που εγκρίθηκαν στο τέλος του 1997. Μέχρι σήμερα, όμως, δεν έχουμε ενδείξεις ότι μειώνεται το επίπεδο των κρατήσεων που επιβαρύνουν το κόστος της εργα σίας (φόρων και κοινωνικών εισφο ρών). Στην πραγματικότητα, ο - 9- Εκσυγχρονισμός της κοινωνικής προστασίας και προσαρμογή των συστημάτων στις αλλαγές πραγματικός (φορολογικός συντελε ί ηής εκτιμάται ότι. αυξήθηκε από 35% το 1981 <ΪΓ. 42%ΧΟ Ι W5. (< Η βελτιώσεις που πρέπει να γίνουν ίίχεχικά με. το συντονισμό των φορολογικών πολιτι κών των κρατών μελών στην Ένωση βρίσκονται τώρα υπό συζήτηση στην Ομάδα για τη Φορολογική Πολιτική, η οποία συνεστήθη από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Δουβλίνο στο τέλος του 1996. ) Η χρηματοδότηση της κοινωνικής προ στασίας σε όλα τα κράτη μέλη προέρ χεται εν μέρει από τις κοινωνικές εισφορές, που παρακρατούνται κυ ρίως από το εισόδημα το/ν απασχολου- μένο/ν, και εν μέρει από τη γενική φορολογία, παρόλο που σε ορισμένες χώρες (Γαλλία, Βέλγιο και Λουξεμ βούργο, ιδίο/ς) εισήχθησαν τα τελευ ταία χρόνια φόροι ειδικά γι' αυτό το σκοπό. Σύμφο/να με τα τελευταία ιττοι- χεία (για το 1995), το 65% περίπου της χρηματοδότησης στην Ένωση εξακο λουθεί να προέρχεται από εισφορές, από τις οποίες το 60% περίπου είναι οι εισφορές των εργοδοτών, τόσο οι εθε λοντικές όσο και οι υποχρεωτικές (δη- λ α δή το 4 0% της σ υ ν ο λ ι κ ής χρηματοδότησης), και το 30% από τη φορολογία, σχεδόν στο σύνολο από τη γενική φορολογία. Το σχετικό βάρος το/ν δύο κύριο/ν πη- γο'ζν ποικίλλει από χο'/ρα σε χο'/ρα, γε γονός που αντικατοπτρίζει την ΐίττορική ανάπτυξη του εκάίτχοτε ιτυ- στήματος. Στα κράτη μέλη όπου το (τυ- στημα προέρχεται από την παροχή κοινοτικής ασφάλισης για τους εργα ζομένους (το καλούμενο σύστημα Bis mark) — Benelux, Γαλλία, Γερμανία και Αυστρία — οι κοινοονικές εισφορές εξακολουθούν να αποτελούν τα δυο τρίτα ή και περισσότερο της χρηματο δότησης (ανερχόμενες μέχρι και στο 77%, στη Γαλλία). Στις σκανδιναβικές χοορες, το ΗΒ και την Ιρλανδία, όπου το σύστημα ξεκίνησε ως παροχή κοινω νικής πρόνοιας σε όσους έχουν ανάγκη (το καλούμενο σύστημα Beveridge), οι κοινωνικές εισφορές εξασφαλίζουν λι γότερο από το ήμισυ της συνολικής χρηματοδότησης (40% ή λιγότερο στο ΗΒ και την Ιρλανδία και μόλις 2372% στη Δανία). Στο Νότο της Ένοκτης, τα δυο τρίτα και άνο> το/ν εσόδων προέρ χονται από εισΐ|κ>ρές ίΠην Ελλάδα, Ισπανία και Ιταλία, ενοΉττην Ι Ιορτογα- λία το ποί/οίττό αυτό είναι, μόλις κάτοζ από το μισό. Σε όλες τις χώρες, εκτός από τη Δανία και τις Κάτω Χώρες, πολύ μεγαλύτερο μέρος των εισφορών προέρχεται από τους εργοδότες απ' ό,τι από τα προστα τευόμενα άτομα. Σύμφωνα με τους πα ραπάνω στόχους πολιτικής, εντούτοις, σημειώθηκε κάποια στροφή σε άλλες πηγές χρηματοδότησης στη διάρκεια της δεκαετίας του 1990. Συνολικά στην Ένωση, τα έσοδα που προέρχονται α πό τις εισφορές των εργοδοτ(όν μειώ θηκαν από 43% του συνόλου σε 39'/2% (πην πενταετία 1990-1995, ενο) εκείνα που προέρχονται από τα προστατευό μενα άτομα αυξήθηκαν από 2272% σε 23'/>%. Η (προφή αυτή ήταν κοινή σε όλα τα κράτη μέλη, εκτός (χπό τη Δανία και τις Κάτω Χώρες, όπου οι εισφορές των εργοδοτών ήσαν σχετικά χαμηλές, όπως και στο Βέλγιο. Ήταν δε ιδιαίτε ρα έντονη στην Πορτογαλία και τη Φιν λανδία, όπου η χρηματοδότηση από τις εισφορές των εργοδοτών μειώθηκε κα τά περίπου 20% σε σχετικούς όρους. Σε σχέση με το κόστος της εργασίας, ωστόσο, τα στοιχεία δείχνουν ότι οι εισφορές των εργοδοτών αυξήθηκαν ελάχιστα μεταξύ 1990 και 1995 σε ολό κληρη τΨ Ένο/ση, ενο') παρέμειναν ου- σιαίττικά αμετάβλητες σε σχέση με το ΑΕΙ Ι, παρά τη μείοκτή χους ως ποοίκττό της συνολικής χρηματοδότησης χης κοι νοτικής προστασίας. Αν και οι κυβερ νήσεις επεδίωξαν να ανακουφίσουν χους εργοδόχες αφαιρώντας μέρος από το κόστος χρηματοδότησης της κοινω νικής προστασίας, οι προθέσεις αυτές γενικά δεν πραγματοποιήθηκαν επει δή οι δαπάνες — αλλά και οι απαιτή σεις χρηματοδότησης — αυξήθηκαν με υψηλότερους ρυθμούς απ' ό,τι το ΑΕΠ και, συνεπώς, και από τη φορολογική βάση από την οποία αντλούνται τα δη μόσια έσοδα. Η αύξηση των εισφορών των εργοδοτών σε σχέση με το κόστος της εργασίας (ή το συνολικό μισθολο γικό κόστος όπως υπολογίζεται με βά ση την αποζημίωση των εργαζομένων) ήταν κοινό φαινόμενο σε όλα τα κράτη μέλη για τα οποία υπάρχουν στοιχεία (εξαιρουμένων δηλαδή της Ελλάδας, του Λουξεμβούργου και της Σουη δίας), εκτός από την Πορτογαλία και την Ιρλανδία. Η άλλη κύρια εξέλιξη από την πλευρά της χρηματοδότησης, εκτός από την εμ φάνιση χων ειδικών για το σκοπό αυτό φόρων, η οποία αφορά πολύ λίγες χώ ρες (στη Γαλλία η συμμετοχή τους στη χρηματοδότηση αυξήθηκε από 37Σ% το 1990 σε 8% το 1995), είναι η αύξηση των εισφορών που παρακρατούνται α πό τις συντάξεις γήρατος και από άλλες παροχές. Αυτό αντικατοπτρίζειτην αύ ξηση του πραγματικού εισοδήματος των συνταξιούχων και την επιθυμία να μοιρασθεί το κόστος χρημαχοδόχησης πιο δίκαια μεχαξύ χου πληθυσμού. Ωστόσο, μόνο στις Κάτο) Χώρες (872%) και στη Γερμανία (4%) αποτελούν ση μαντική πηγή χρηματοδότησης. Επίπεδα των επιδομάτων ανεργίας Τα δεδομένα από το ευρωπαϊκό Πάνελ Νοικοκυριών επιτρέπουν για προάτη φορά τη σύγκριση σε ολόκληρη την Έ- νοκτη του πραγματικού επιπέδου επι δόματος που λαμβάνουν τα άτομα εκτός εργασίας (ενώ κατά το παρελθόν ήταν απαραίτητο να βασιζόμαστε σε συμπεράσματα από μοντέλα — βλ. Κοι νωνική Προστασία στην Ευρώπη, 1995, Κεφάλαιο 4 — τα οποία όσο καλά και να περιγράφουν τα χαρακτηριστικά το/ν συστημάτων επιΟομάτοζν και φο ρολογίας που ισχύουν, δεν δίνουν κα μία ένδειξη για το κατά πόσον τα αποτελέσματα είναι αντιπροσωπευτι- κά για υποθετικές περιπτοδσεις οι ο ποίες μπορεί να προκύψουν στην πραγματικότητα). Από τα στοιχεία προκύπτει ότι, στην πράξη, το αντικίνη τρο για την αναζήτηση εργασίας που συνδέεται με το σύστημα επιδομάτων παρουσιάζει διαφορές από χώρα σε χώρα μέσα στην Ένωση. Κατ' αρχάς, το 1993, το ένα τέταρτο περίπου των ατόμων από 25 ως και 64 ετών στην Ένωση τα οποία ήταν άνεργα για τρεις τουλάχιστον μήνες δεν ελάμβαναν κα θόλου επίδομα ανεργίας (αν και μπο ρεί να ελάμβαναν άλλου είδους 10- Εκσυγχρονισμός της κοινωνικής προστασίας και προσαρμογή των συστημάτων στις αλλαγές στήριξη, (όστε να μη μειώνεται χο εισό δημα χους κάτω από ένα ελάχιστο επί πεδο). Η αναλογία αυτή, εντούτοις, κυμαινόταν από 5% ή λιγότερο στο Βέλγιο, τη Δανία, τη Γερμανία και το ΗΒ και, λίγο περισσότερο, στην Ιρλαν δία έως δύο τρίτα περίπου στην Ελλά δα, την Ιταλία και την Πορτογαλία (δεν υπάρχουν συγκρίσιμα δεδομένα του Πάνελ Νοικοκυριών για τις Κάχω Χώ- ρες, την Αυστρία, τη Φινλανδία και τη Σουηδία ενώ οι παρατηρήσεις που υ πάρχουν για το Λουξεμβούργο είναι ανεπαρκείς). Δεύτερον, όσον αφορά εκείνους που εισπράττουν παροχές, το ποσό που ε λάμβαναν μηνιαίως κατά μέσο όρο ή ταν ελάχιστα υψηλότερο από το 50% των καθαρών μηνιαίων αποδοχών για τους μήνες κατά τους οποίους εργάζο νταν (οι οποίες, πρέπει να τονισθεί, ήταν είτε θέσεις εργασίας που κατέλα βαν μετά την περίοδο ανεργίας είτε στις θέσεις που κατείχ(χν προτού μεί νουν άνεργοι), αλλά ήταν πάνω από 75% στην Πορτογαλία (παρόλο που μόνο το 7ί των ανέργων εισπράττουν επίδομα) και περίπου 60-65% στη Δα νία, τη Γαλλία και την Ιρλανδία, και μόλις 25% στην Ελλάδα και το ΗΒ (Σχήμα 3). Τα επίπεδα επιδομάτων στο Βέλγιο και τη Γερμανία βρίσκονταν γύ ρω στο μέσο όρο της Ένωσης, στην Ισπανία είναι λίγο ι/ψηλότερα ενώ στην Ιταλία είναι χαμηλότερα. (Θα πρέπει να τονιστεί όχι χα στοιχεία αυτά συν δέονται μόνο με την ανεργία και τα άτομα τα οποία αφορούν είναι δυνατόν να λαμβάνουν άλλες παροχές οι οποίες ενδέχεται να επηρεάζουν το επίπεδο το/ν παροχο/ν σε σχέση με τις αποδοχές — βλ. Κεφάλαιο 4 της πλήρους έκθε σης. ) Τρίτον, το ποσοστό τοον ανέργο/ν που εισπράττουν επιδόματα ύψους 80% και άνοζ του καθαροί) εισοδήμοιτός τους α πό εργασία (αν υποθέσουμε ότι οι μέ σες μηνιαίες αποδοχές τους, όπως υπολογίζονται από τα δεδομένα του Πάνελ, αντικατοπτρίζουν την αμοιβή που λαμβάνουν στις θέσεις που κατα λαμβάνουν μετά την περίοδο ανεργίας τους) ήταν σχετικά μικρό στα περισσό τερα κράτη μέλη που καλύπτονταν από την έρευνα (20% ή και λιγότερο των ανδρών σε 8 από τις 10 χώρες, δηλαδή σε όλες εκτός από την Ιρλανδία και την Πορτογαλία, και κάτω από 6% στην Ελλάδα, την Ιταλία, ενώ ήταν περίπου 20% ή λιγότερο των γυναικών σε 7 από τις χώρες, παρόλο που ανερχόταν στο % στη Γερμανία και τη Γαλλία και στο ήμισυ στη Δανία). Εντούτοις αυτά τα μεγέθη πρέπει να ερμηνεύονται με κάποια επιφύλαξη, α φού σε ορισμένες χώρες όπου τα επί πεδα επιδομάτων είναι χαμηλά (ιδίως στο ΗΒ), διάφορες παροχές σε είδος που δεν περιλαμβάνονται στα δεδομέ να του ευρο/παϊκού Πάνελ Νοικοκυ- ριο'/ν, όπως π. χ. τα ε π ι δ ό μ α τα στέγασης, καταβάλλονχαι και στους α νέργους προς συμπλήρωση του εισοδή w»tmawHMm*>mtMmmmmtÊmmmmtMMm*mmmtimmim ματος τους (είναι επίσης σημαντικό να συνεκτιμηθεί η φύση των δεδομένων, η οποία επεξήγεται στο Κεφάλαιο 4 και στο τμήμα Σημειώσεις και Πηγές στην πλήρη έκθεση). Εντούτοις, όσο σημα ντικές και αν είναι αυτές οι επιπλέον παροχές, δεν είναι δυνατό νααλλάξουν ουσιαστικά την εικόνα, εν μέρει επει δή, σε πολλές περιπτώσεις, καταβάλλο νται και στα άτομα που απασχολούνται σε θέσεις με χαμηλή αμοιβή, στις ο ποίες έχουν την τάση να κατευθύνονται οι περισσότεροι άνεργοι όταν επιστρέ φουν στην εργασία (σύμφωνα με το Πάνελ, οι μηνιαίες αποδοχές των ατό μων που ήταν άνεργα για ένα μέροςτου 1993 ήταν στις περισσότερες περιπτώ σεις σημαντικά χαμηλότερα από το μέ σο όρο — βλ. Κεφάλαιο 4 της πλήρους έκθεσης). Η ανακούφιση της φτώχειας Καθώς οι περιορισμοί των κοινωνικών δαπανών γίνονται αυστηρότεροι, τα κράτη μέλη προσπαθούν όλο και πε ρισσότερο να κατανέμουν τα δημόσια έσοδα με τον πλέον αποτελεσματικό τρόπο. Τα δεδομένα σχετικά με το ει σόδημα των νοικοκυριών που προέρ χονται από το ευρωπαϊκό Πάνελ Νοικοκυριών παρέχουν μια εικόνα για το κατά πόσον οι μεταβιβάσεις εστιά ζονται στα φτο/χότερα μέλη της κοινο/- νίας ώστε να επιτυγχάνουν την 3 Mtoo HTiSopa avepyiaq at oxtoq M* Tiq <mo5ox6<; avSptt/v icon yuvaiKuv 25-64 CTUV ora Kparq MtAt], 1993 ETTBOMQ Qvepyfa^anoBox^ (%) "° I (via oooog Aappdvouv cmtopara KCD cfvai dvcpyoi yia >3 M^t? KCU cfxav epyaard yia >1 \>tya) 80 • 70 60. BAvSpes • „ 80 "j pj • 80 J • •- 70 B H i ll * illlll o H H H M M H M M a H V f ll o QR UK I E10 D B E IRL DK F P Κλίμακα κοινωνικών παροχών και επίδραση στα νοικοκυριά με καθαρό εισόδημα κάτω από το 50% του μέσου όρου, 1993 % νοικοκυριών % καθαρού εισοδήματος • Προ παροχών 11- Εκσυγχρονισμός της κοινωνικής προστασίας και προσαρμογή των συστημάτων στις αλλαγές ανακούφΐίτητης σχετικής ίτιέρησης και να περκ/ρίζιζυν τις ανισότητες <πην κα τανομή τι/υ εισοδήμοιτος, ποιρόλο που θα πρέπει να τονισθεί ότι αυτός είναι ένας μόνο από τους στόχους το/ν συστη- μάτο/ν κοινο/νικής προστασίας στην Έ νωση. Σύμφωνα με το Πάνελ, οι κοινωνικές παροχές (συμπεριλαμβανομένων των ιδωζτικο'ζν συντάξεο/ν) στην Ένοχτη α- νέρχονται σε 30% περίπου του καθα ρού εισοδήματος το/ν νοικοκυριο'/ν το 1993, όπως αναφέρεται και παραπάνοζ. Για περίπου 37% το/ν νοικοκυριο'/ν, οι παροχές αυτές αποτελούσαν την κύρια πηγή εισοδήματος. Χο/ρίς αυτές, σχε- δόν 40% το/ν νοικοκυριών θα είχαν επίπεδο εισοδήματος κάτοζ από 50% τ(/υ εθνικοί) μέσου όρου. (μέτρο το ο ποίο χρησιμοποιείται συμβατικά ο/ς δείκτης σχετικής φτο'ζχειας και για χο (/ποίο χο Συμβούλιο Υπουργο'/ν συμ φώνησε χο Δεκέμβριο χου 1984 όχι θα χρησιμοποιείται ως ορισμός εργα σίας), ενώ πολλά νοικοκυριά δεν θα είχαν κανένα εισόδημα. Αυτή η αναλο γία κυμαίνεται σχετικά λίγο από χώρα σε χώρα. Στο Βέλγιο, την Ιρλανδία και το ΗΒ ανερχόταν σε 42%, ενώ στη Δανία, τη Γερμανία, την Ελλάδα, το Λουξεμβούργο και τις Κάτω Χώρες σε 36-37% (Σχήμα 4). Μετά τη λήψη το/ν παροχο'/ν και μετά την καταβολή το/ν φάρο/ν, το 17% πε ρίπου το/ν νοικοκυρο/ν ίπην Ένοκτη είχαν μέσο επίπεδο εισοδήματος κάτο) από το ήμισυ του εθνικί/ύ μέσου όρου. Στο I IB, την Ιρλανδία και την Ελλάδα το ποσοστό ήταν υψηλότερο από 20%, στην Πορτογαλία ήταν 29% περίπου, ενώ στην Ισπανία, τη Γαλλία και την Ιταλία βρισκόταν γύρω στο μέσο όρο της Ένωσης (15 ως 19%), στις χώρες της Benelux και τη Γερμανία, 13-14% και στη Δανία κάτω από 9%. Το απο τελεσμάτων μεταβιβάσεων στη μείωση του ποσοστού των νοικοκυριών με ει σόδημα κάτω του 50% ήταν πιο σημα ντικό στο Βέλγιο και στη Δανία όπου η μείωση ανερχόταν σε 29 ποσοστιαίες μονάδες, παρόλο που στη Δανία το α ποτέλεσμα αυτό επιτεύχθηκε με ανα- λογικο'/ς χαμηλότερες παροχές (30% του καθαρού εισοδήματος νοικοκυ ριού) (χπό ό,τι στο Βέλγιο (37 Το απο τέλεσμα ήταν επίσης σχετικά σημαντι κό (Τΐη Γαλλία και ιπις Κάτοζ Χο'ζρες (24-25 ποσοστιαίες μιζνάδες), παρόλο που στη Πχλλία η έκταση των παροχών ήταν παρόμοια με εκείνη του Βελγίου (λαμβάνοντας υπόψη και την υπερεκτί μηση των μεταβιβάσεων στη Γαλλία, που προαναφέρθηκε) και στις Κάτω Χώρες παρόμοια με εκείνη της Δανίας. Αντίθετα η μείωση του ποσοστού νοι κοκυριών χαμηλού εισοδήματος στην Ελλάδα ήχαν μόνο 14% και στην Πορ- χογαλία μόλις λίγο περισσότερο από 10%. Από άποψη έκτασης κοινοζνικο'ζν παροχο'/ν (25% καθαρού εισοδήματος νοικοκυριού στην Ελλάδα, 22% στην Πορτογαλία) το αποτέλεσμα ανακού- ψθΊ\ς της q/τιόχειας στις δυο χο'/ρες ή ταν παρόμοιο σε μεγάλο βαθμό και οι πίχρι/χές, και στις δυο χο'/ρες, φαίνεται να επικεντρο'ζνονται λιγότερο στα φτω- χότερα άτομα από ό,τι στα άλλα κράτη μέλη (το 70% περίπου το/ν παροχίόν πηγαίνουν σε νοικοκυριά με εισόδημα προ παροχών χαμηλότερο από το μέσο όρο, έναντι 77% για την Ένοκτη συνο λικά). Στις υπόλοιπες χώρες της Ένωσης, το ποσοστό μειώθηκε κατά 20-23 ποσο στιαίες μονάδες, παρόλο που και πάλι το επίπεδο των μεταβιβάσεων που πέ τυχε αυτό το αποτέλεσμα διαφέρει από χο'ζρα σε χο'ζρα, για παράδειγμα είναι υψηλότερο (ττην Ιταλία από ό,τι (ττη Γερμανία (23 ποοοιττιαίες μονάδες έ ναντι. 20). Το σχετικά περιορισμένο αποτέλεσμα το/ν κοινοζνικο'ζν παροχο'/ν στην κατα νομή του εισοδήματος στην Ελλάδα και την Πορτογαλία αντικατοπτρίζειτην ά νιση κατανομή τους μεταξύ των νοικο κυριών, αφού ορισμένα λαμβάνουν σημαντικά ποσά ενώ άλλα συγκριτικά μικρά ποσά. Αυτό συμβαίνει ιδιαίτερα στην περίπτωση των συντάξεων γήρα τος, οι οποίες αποτελούν το κύριο στοι χείο των παροχών, παρόλο που το ίδιο ισχυεικαι για άλλες παροχές (επιδόμα τα ανεργίας, οικογενειακά επιδόματα κλπ. ) όπως π. χ. στην Ιταλία. Στην περί πτωση αυτών των άλλων παροχών, στην Ένωση συνολικά, το 19% χορη γήθηκε στο 17% των νοικοκυριών με εισόδημα χαμηλότερο από το 50% του μέσου μετά τη λήι|η παροχίόν και το 37% στο 30% το/ν νοικοκυριο'/ν με ει σόδημα χαμηλότερο από το 65% του μέσου όρου. Στην περίπτωση των συντάξεων γήρα τος, εξάλλου, το 19% των παροχών δια τέθηκαν στο 15% των νοικοκυριών στην Ένωση με εισόδημα πάνω από 1V2 φορές μεγαλύτερο από το μέσο όρο μετά τη λήψη παροχών (το 28% στην Ελλάδα και στην Πορτογαλία διατέθη κε στο 16-17% το/ν νοικοκυριών αυτής της κατηγορίας, το 25% στη Γαλλία στο 13% των νοικοκυριών και 29% στις Κάτω Χώρες στο 15% των νοικοκυ ριο'/ν). Σε 4 χώρες, όμως, στο Βέλγιο, στην Ιρλανδία, στο Λ(ζυξεμβ(ζύργο και, ιδίοζς, στη Δανία, οι συντάξεις δκχτέθη- καν δυσανάλογα στα φτο/χότερα νοι κοκυριά. Πρόσφατες αλλαγές στην πολιτική Η κοινή απάντηση των κυβερνή σεων σε όλη την Ευρώπη στις τάσεις των δαπανών που αναφέρονται παραπάνω, ήταν η αναζήτηση τρόπων για τη συγκράτηση, αφενός, της αύξη σης της δαπάνης και, αφετέριζυ, για τη δραστηριοποίηση της πολιτικής με σκοπό τη μείοκτη του αριθμού το>ν αχό- μοζν που εξαρχο'ζνται από τις κοινωνι κές παροχές. 11 δραίττηριοποίηίτη της πολιτικής αποτελεί κεντρικό ζήτημα, το οποίο βρίιτκεται στη βάση πολλο'/ν πρό σφατο/ν μεταρρυθμίσεων, και έχει ως στόχοτη στροφή από την παθητική στά ση της στήριξης του εισοδήματος σε μια ενεργητική αντιμετώπιση η οποία εν θαρρύνει τα άτομα που δεν εργάζονται να αναλάβουν αμειβόμενη εργασία, μέσω της αύξησης των κινήτρων για εργασία και της παροχής βοήθειας προς τα άτομα αυτά ώστε να συμμετά σχουν στην κοινωνία και στην επαγγελ ματική ζωή. Για το σκοπό αυτό τέθηκαν σε εφαρμογή μέτρα γιατη βελτίωση της απασχολησιμότηχας των ατόμων που δεν έχουν εργασία, για την παροχή πρόσβασης σε κατάρτιση και επαγγελ ματικό προσανατολισμό και για τη βοήθεια στην αναζήτηση εργασίας. 12 Η προσέγγιση αυτή δεν περιορίστηκε στα άτομα που είναι εγγεγραμμένα ως άνεργα αλλά επεκτάθηκε και σε άλλες ομάδες που εξίίρτίίζνται από μακρο πρόθεσμη κρατική υποστήριξη, και συ γκεκριμένα ι/τα άτομα με ειδικές ανάγκες χα οποία όμως μπορούν και θέλουν να εργαστοι/ν, (πους μόνους γονείς και στα άτομα που αποσύρονται πρόωρα από την εργασία. Ο στόχος δεν ήταν απλώς η μείωση της εξάρτη σης και των δαπανούν αλλά και η κατα- πολέμηση κοινωνικού αποκλεισμού, αφού παρέχεχαι στα ά τομα αυτά βοήθεια για να βρουν μια πιο αξιόλογη θέση στην κοινωνία και μια ευκαιρία να συμβάλλουν στην ευη μερία της. χου Η γήρανση του πληθυσμού έδωσε ακό μη μεγαλύτερη ώθηση στις προσπά- θειες αυτές. Είχε επίσης ως αποτέλεσμα να εστιαστεί περισσότερο η προσοχή στο αυξανόμενο κόστος της υγειονομικής περίΟ«λι|/ης, χο οποίο α- ναλογεί δυσανάλογα ίΐτους πιο ηλικιοζ- μένιζυς, και ιττην ανάγκη εξεύρεσης νέων τρόποζν εξυπηρέτησης το/ν ατό μων που χρειάζονται μακροχρόνια φροντίδα. Η προσπάθεια για την αντιμετώπιση αυτής της νέας ανάγκης είναι χαρακτη ριστική για την στάση που κυριαρχείσε ολόκληρη την Ένωση στο θέμα της κοι νωνικής προστασίας. Παρόλο που η έμφαση δίνεται στη συγκράτηση του κόστους και στη μείωση των δαπανών Δαπάνες για ενεργητικές και παθητικές πολιτικές αγοράς εργασίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση, 1990-96 % ΑΕΠ % εργατικού δυναμικού Ποσοστά ανεργίας όπου αυτό είναι δυνατό, δεν αμφισβη τείται η αρχή της διατήρησης ενός γε νικού συστήματος το οποίο παρέχει προστασία σε όλα τα άτομα που έχουν ανάγκη. Ι Ιαρόλα αυτά αναπτικκτεται η συζήτηση ιτχετικά με το κατά πόσί > πρέ πει να επεκταθούν τα ιτυοτήματα κοι- νο/νικής πρόνοιας, ποιους κινδύνους πρέπει να καλύπτουν αυτά και, ορθό τατα, σχετικά με το πού πρέπει να στα ματά η ευθύνη του κράτους και να αρχίζει η ευθύνη του ατόμου. Ταυτό χρονα δίνεται όλο και περισσότερη έμ φαση στην εφαρμογή ενεργητικών μέτρων και στην ανάγκη υποστήριξης πολιτικών για την αύξηση της απασχό λησης, στη βάση των κύριων κατευθυ ντήριων γραμμών επί των οποίων συμφώνησαν τα κράτη μέλη στη Σύνο δο Κορυφής για την Απασχόληση στο Λουξεμβούργο. Αυστηρότερα κριτήρια επιλεξιμότητας για παροχές μειώθηκε από 80% σε 75% το 1996, ενώ είχε ήδη μειωθεί από το 90% που ίσχυε προηγούμενα, τελικά επανήλθε στο 80% το 1997. Σε (/ρισμένα κράτη μέλη μειώθηκε επί σης η περίοδος κιχύοςτου δικαιο'ζματιζς για επίδομα ανεργίας — στο ΗΒ από 1 έτος σε 6 μόνο μήνες, με την εισαγωγή του επιδόματος αιτούντος εργασία το 1996 (οπότε και καθιερώθηκε και ο έλεγχος πόρων του αιτούντος για τον καθορισμό επιδόματος). Στη Δανία α πό 9 έτη σε 7 έτη το 1995 και σε 5 έτη το 1996, παρόλο που εξακολουθεί να εί ναι η μεγαλύτερη περίοδος που ισχύει στην Ένωση (την τελευταία τριετία ό μως καταβάλλονται εντατικές προσπά θειες για τη συμμετοχή ανέργων σε ενεργητικά προγράμματα). Στο Βέλγιο είναι δυνατόν, από το 1996, να διακο πεί η καταβολή επιδομάτων εάν το συ γκεκριμένο πρόσωπο ήταν άνεργο για χρονικό διάστημα που υπερβαίνει του λάχιστον κατά 1 % φορές τι/ν περιφε ρειακό μέσο όρο (αντί για 2 φορές, που ίσχυε στο παρελθόν). Σε ορισμένα κράτη μέλη (ιδίως δε στις Κάτω Χώρες και τη Σουηδία) οι προϋ ποθέσεις για την χορήγηση επιδόματος έχουν γίνει αυστηρότερες από το 1993 (το έτος στο οποίο αναφέρεται η προη γηθείσα ανάλυση) και μετά, ενώ σε άλλα (Ισπανία, Αυστρία και Φινλαν δία), έχει παραταθεί η απαιτούμενη περίοδος καταβολής εισφορών για την απόκτηση δικαιώματος σε επιδόματα. Τα ποσοστά επι- δομάτων μειοό- θηκαν επίσης, ό στη πως Γερμανία και τη Φινλανδία — στην τελευταία ε ξαιτίας της μη αυτόματης τιμα ριθμικής ανα προσαρμογής τους το 1995 και το 1996. Από την άλλη πλευρά, στη Σουηδία, παρό λο που ο συντε- λεστής του ε π ι δ ό μ α τ ος 12 Ενίσχυση των κινήτρων για εργασία Οι περικοπές των επιδομάτων και τα αυστηρότερα κριτήρια επιλεξιμότητας αποτελούν ήδη ισχυρό κίνητρο για τον άνεργο να αναζητήσει εργασία. Επί σης έχουν εισαχθεί και άλλα μέτρα σε ορισμένες χώρες (όστε να γίνει η ιδέα της εξεύρεσης εργασίας πιο ελκυστική, και, σε ορισμένες περιπτο/σεις, και πιο εφικτή για τους ανέργους από το να μένουν χωρίς δουλεία. Επιδόματα για τους εργαζόμενους, που έχουν προβλε φθεί για τη αύξηση των καθαρών απο δοχών από εργασία, κυρίως σε χαμηλά αμειβόμενες θέσεις εργασίας, υπάρ χουν, σήμερα, μόνο στο ΗΒ (π. χ. Fami ly Credit) και στην Ιρλανδία (Family Income Supplement). Ενώ μέχρι σήμε ρα τα επιδόματα αυτά καταβάλλονται σε άτομα με παίδια, στο ΗΒ εφαρμόζε ται πιλοτικά από το 1996 ένα πρόγραμ μα για την καταβολή του επιδόματος και σε χαμηλόμισθους εργαζόμενους χωρίς παιδιά. Και στις δύο χώρες ο αριθμός των ατόμων που καλύπτονται -13- Εκσυγχρονισμός της κοινωνικής προστασίας και προσαρμογή των συστημάτων στις αλλαγές (χπό επιδόμαχα εργασίας αυξήθηκε χ(/ν χελευχαίο καιρό, αφ(/ύ αυξήθηκαν και χα επίπεδα εισοδήματος που είναι επι λέξιμα για επίδομα Ιδιαίτερη προσοχή δόθηκε και στους μόνους γονείς, με την εισαγοζγή υπέρ τους ενός νέου επιδό ματος στην Ιρλανδία το 1997. Και στο ΗΒ εισήχθη πρόσφατα η παροχή βοή θειας για τη φροντίδα των παιδιών σε οικογένειες με χαμηλά εισοδήματα, συμπεριλαμβανόμενο/ν τοζν μόνων γο νέων. Στο κράτος αυτό αλλά και σε άλλα κράτη, έγιναν προσπάθειες για την ενθάρρυνση το/ν ανέργο/ν να ανα λάβουν θέσεις με μερική απασχόληση με σκοπό, μεταξύ άλλων, να προετοι μασθούν καλύτερα για πλήρη απασχό ληση — με χορήγηση του δικαιώματος σε επιδόματα ανεργίας (στο Βέλγιο, ή την παροχή χον δικαιο'ζμίχτος να διαχη- ρήσουν μέρος χου επιδόμ(χτόςτους, (no ΗΒ). Αποτελέσματα ανάλογα με εκείνα που επιτυγχάνονται με τις παροχές οι ο ποίες καταβάλλονται στα εργαζόμενα άτομα είναι δυνατόν να επιτευχθούν και με τη χορήγηση ειδικοί/ν φορολογι κό/ν πλεονεκτημάτων για τους χαμηλό μισθους (π. χ. στη Φινλανδία, έχουν ληφθεί μέτρα για τη μείωση του φόρου εισοδήματος που καταβάλλεται από τους χαμηλόμισΟίζυς, μια διευκόλυνση η οποία μειο'/νεται σταδιακά όσο αυξά νονται τα εισοδήματα τους). Στροφή προς ενεργητικότερες πολιτικές Οι αλλαγές στα συστήματα αποζημίω σης της ανεργίας συνοδεύτηκαν κατά κανόνα από μέτρα που είχαν στόχο τη βελτίωση της απασχολησιμότητας των ανέργων και την παροχή βοήθειας προς αυτούς για την ανεύρεση εργα σίας, συμπεριλαμβανομένων π. χ. της κατάρτισης για τη βελτίωση το/ν δεξιο- τήτο/ν με βάση τις απαιτήσεις της αγο ράς εργασίας και της παροχής συμβουλών σχετικά με τις τεχνικές α ναζήτησης εργασίας και επαγγελματι κών συνεντεύξεων. Η στροφή της πολιτικής από τα παθητικά μέτρα υπο στήριξης του εισοδήματος προς ενερ γητικά μέτρα, εντούτοις, δεν είναι τόσο εύκολη, ειδικά σε περιόδους υψηλής ανεργίας. Για να πραγματοποιηθεί αυ τή η στροφή, με δεδομένους τους δημο σιονομικούς περιορισμούς, απαιτείται η αναδιάρθρωση των δαπανών και η μεταρρύθμιση το/ν συστημάτοζν παρο- χών και φορολόγησης ώστε να μεγιστο ποιηθεί η απόδοση το/ν κονδυλίων που διατίθενται ήδη. Παρότι η ανάγκη για στροφή από τα παθητικά προς τα ενερ γητικά μέτρα για την αγορά εργασίας τονύ/τηκε από τα κράτη μέλη στη σύνο δο κορυφής του Έσσεν στο τέλος του 1994 καθώς και σε διαδοχικές συνε δριάσεις του Συμβουλίου από τότε μέ χρι σήμερα, η πολιτική βούληση δεν απεικονίζεται με γοργούς ρυθμούς στους αριθμούς που αφορίζύντις δαπά νες για την αγορά εργασίας. Μεταξύ 1990 και 19% σημειο'/Οηκε μικρή άνο δος στην Ένωση, ως σύνολο, όσον α φορά τις δαπάνες για ενεργητικά μέτρα σε σχέση με τα παθητικά μέτρα ολόκληρη η άνοδος αυτή αφορά την περίοδο μετά το 1994 οπότε είχε στα θεροποιηθεί η ανεργία (Σχήμα 5). Γι' αυτό τα κράτη μέλη επαναβεβαίωσαν τη δέσμευση τους στο στόχο της επίτευ ξης αυτής της μετάβασης με τις Κατευ- θ υ ν τ ή ρ ι ες Γ ρ α μ μ ές γ ια την Απασχόληση, οι οποίες συμφωνήθη καν (/τη Σύνοδο Κορυφής για την Απα σχόληση (πο Λουξεμβούργο. Σε ορισμένα κράτη μέλη καχαβλήθη- καν (τυνειδηχές προσπάθειες για τη βελτίοκτη της άρθροκτης μεχαξύχο/ν μέ- χροζνγιαχην ενίσχυση χου εισοδήματος και των μέτρων για την επιστροφή των ανέργων στην εργασία. Στη Δανία, ό πως αναφέρεται παραπάνω, εισήχθη σαν μέτρα το 1995 έτσι ώστε, να προσφέρεται σε κάθε άτομο που είναι άνεργο επί 2 έτη, είτε θέση εργασίας είτε να παραπέμπεται σε μαθήματα κα τάρτισης, που φαίνεται να αποτέλεσε παράγοντα κλειδί για τη μείωση της ανεργίας κάτω από το 6% κατά την τελευταία μέτρηση έναντι του 8% και άνω που είχε καταμετρηθεί το 1994. Ταυτόχρονα, τα άτομα κάτω των 25 ετών που δεν έχουν επαρκή εκπαίδευ ση ή κατάρτιση δικαιούνται εκπαίδευ ση ή κ α τ ά ρ τ ι ση γ ια 18 μήνες τουλάχιστον, εφόσον είναι άνεργα για έξι μήνες, αλλά χάνουν το δικαίωμα να λαμβάνουν παροχές ανεργίας αν δεν αποδεχθούν την προσφορά. Στη Σουη δία ξεκίνησε το 1996 ένα νέο πρόγραμ μα για την ανάπτυξη εξατομικευμένων σχεδίων δράσης για τους αναζητούντες εργασία, οι οποίοι μπορούν να διαθέ σουν ένα έτος για σπουδές εισπράττο ντας παράλληλα επίδομα ανεργίας. Στο ΗΒ, ένα στοιχείο κλειδί του επιδό ματος για αναζήτηση εργασίας (Jobseeker's allowance), που εισήχθη το 19%, είναι η απαίτηση να συνυπο γράψει ο άνεργος μια συμφο/νία στην οποία προσδιορίζονται οι ενέργειες στις οποίες προτίθεται να προβεί ο ί διος για να βρει εργασία και οι υπηρε σίες που είναι διαθέσιμες για να τον βοηθήσουν. Τα προγράμματα αυτά είναι ενδεικτι κά για τη διαρκώς αυξανόμενη σημα σία που αποδίδεται στην παροχή βοήθειας στους ανέργους για την ανα ζήτηση εργασίας αλλά και στην παροχή πρόσβασης σε μαθήματα κατάρτισης ή επανεκπαίδευσης. Η σπουδαιότητα τοζν προγραμμάτοζν αυτοί/ν τονίστηκε στη Σύνοδο Κορυφής για την Απασχό ληση στο Λουξεμβούργο και αποτελεί εξέχον γνοζρισματοζν Κατευθυντήριων Γραμμών για την Απασχόληση που συμφοζνήθηκαν από τα κράτη μέλη, στις οποίες ορίζεται ότι : • σε κάθε άνεργο νέο πρέπει να προσφέρεται η δυνατότητα να κάνει μια νέα αρχή προτού συ- μπληρο'ζσει έξι μήνες χοζρίς δου λειά, με τη μορφή κατάρτισης, επανακατάρτισης, πρακτικής ά σκησης, θέσης εργασίας ή άλλου μέτρου το οποίο θα βελτιώσει την απασχολησιμότητά του, • στους άνεργους ενήλικες πρέπει να προσφέρεται η δυνατότητα να κάνουν μια νέα αρχή προτού συ μπληρώσουν δώδεκα μήνες χωρίς δουλειά, με ένα από τα παραπά νω μέτρα ή, γενικότερα, με εξα τομικευμένο επαγγελματικό προσανατολισμό. Παρότι όμως αναγνωρίζεται η σπου δαιότητα της κατάρτισης, είναι πολύ 14 Εκσυγχρονισμός της κοινωνικής προστασίας και προσαρμογή των συστημάτων στις αλλαγές λίγοκ Η. άνεργοι, που λαμβάνουν επί χου παρόντος κατάρτιση ιπην Ένοζση. Ι Ιρόκειται για μια κατάσταση την ο ποία τα κράτη μέλη, στις Κατευθυντή ριες Γραμμές για την Απασχόληση, έχουν επίσης δεσμευτεί ότι θα βελτιώ σουν (με συγκεκριμένο στόχο την αύ ξηση του ποσοστού αυτού στο 20%). Επέκταση των προγραμμάτων δημιουργίας θέσεων εργασίας Σε ορισμένα κράτη μέλι) ίτυζητούνται προγράμματα για τη δημιουργία θέ- σεο/ν εργασίας. Για να αξιολογηθεί, όμως, η σχέση κόστους-αποτελέσμα- τος των προγραμμάτων αυτών, θα πρέπει να συνεκτιμηθεί η άμεση επί δραση που έχουν στις θέσεις εργα σίας τα μέτρα που λαμβάνονται αλλά και η έμμεση επίδραση υποκατάστα σης (όταν εργοδότες απολύουν εργα ζομένους και προσλαμβάνουν στη θέση τους επιδοτούμενους ανέργους) καθώς και το περιττό κόστος (όταν εργοδότες προσλαμβάνουν επιδο τούμενους ανέργους τους οποίους θα είχαν προσλάβει ούτως ή άλλως). Σε ορισμένα κράτη μέλη, η δημιουργία θέσεο/ν εργασίας ενθαρρύνθηκε μέ- σο/ επιλεκτικο'ζν μειο'κτεωντο/ν κοινοζ- νικο'ζν ειοφορο'/ν που καταβάλλουν οι εργοδότες, καθίός και μέσο» άμεσοζν επιδοτήσεοζν. Στο Βέλγιο, οι εργοδό τες που δημιουργούν θέσεις εργασίας για νέους και ανέργους μακράς διάρ κειας σε δραστηριότητες κοινής ωφε- λείας ('Smets jobs') λαμβάνουν αφενός μεγάλη επιδότηση επί 3 έτη και, αφετέρου, πλήρη οιπαλλαγή από κοινωνικές εισφορές. Στο ΗΒ, οι ερ γοδότες που προσλαμβάνουν άτομα που είναι άνεργα επί 2 έτη και άνω απαλλάσσονται από τις κοινωνικές εισφορές επί ένα έτος, ενώ στη Γαλ λία η πρόσληψη ανέργων μακράς διάρκειας επιδοτείται τόσο άμεσα ό σο και μέσω μειώσεωντων εισφορα'ζν. Η νέα γαλλική κυβέρνηση, επίσης, κατευθύνει τους πόρους πί/υ διατίθε νται επί του παρόντος σε διάίρορες επιδοτήσεις θέσεων εργασίας προς προγράμματα για τη δημιουργία 700. 000 θέσεων εργασίας για νέους αμειβόμενους με το κατο'/τατο ημερο μίσθιο. Γενικότερα, τα κράτη μέλη αναγνώ ρισαν στη Σύνοδο Κορυφής για την Απασχόληση στο Λουξεμβούργο τη σπουδαιότητα της δημιουργίας θέ σεων εργασίας σε τοπικό επίπεδο στον τομέα της κοινωνικής οικονο μίας, καθώς και σε νέες δραστηριότη τες στις οποίες υπάρχουν ανάγκες που δεν καλύπτονται από την αγορά (π. χ. στον τομέα του περιβάλλοντος). Συμαζο'/νησαν δε (ττις Κατευθυντήριες Γραμμές για την Λπασχάληιτη να α ναζητήσουν μέτρα για την αξιοποίη ση αυτο'ζν τοζν δυνατίζτήτοζν και να εντοπίσουν και, όπου είναι δυνατόν, να εξαλείψουν τα προσκόμματα που εμποδίζουν την ανάπτυξη τους. Μείωση της εξάρτησης και του κοινωνικού αποκλεισμού Σε όλα τα κράτη μέλη η κοινοζνική βοήθεια διατίθεται στα άτομα που εί ναι ανίκανα να εργασθούν για διαφό- ρους λόγους, παρόλο που σε ορισμένες χώρες, στο Νότο της Ένοζ- σης, ιδιαίτερα, δεν υπάρχει γενικά (χποδεκτό επίπεδο ελάχιιττου εισοδή ματος. Στην Ιταλία διεξάγονται συζη τήσεις ίΐε πολιτικό επίπεδο σχετικά με την κατάρτιση ενός εθνικού (αντί περιφερειακού) προγράμματος εγ γύησης ελάχιστου εισοδήματος με έ λεγχο πόρων, το οποίο να προβλέπει πληρωμές ανάλογα με το μέγεθος της οικογενείας, όπως πρότεινε η Έκθε ση Onofri. Στην Πορτογαλία εφαρμό ζεται από το 1997 ένα πρόγραμμα εγγύησης ελάχιστου εισοδήματος, το οποίο δεν αφορά απλώς τη στήριξη του εισοδήματος αλλά περιλαμβάνει και μέτρα για την αρωγή των αποδε κτών της ενίσχυσης ώστε να εντα χθούν στην κοινο/νία. Στην προσέγγιση αυτή έχουν ληφθεί υπό ψη (/ι εμπειρίες από την εφαρμογή μακροπρόθεσμο/ν προγραμμάτοζν αλλού, άπου οι κοινο/νικές παροχές δεν αποδείχθηκαν επαρκείς από μό νες τους για την αντιμετώπιση του προβλήματος της στέρησης και του κοινωνικού αποκλεισμού. Πράγματι, μια γενική τάση που εκδηλώνεται σε ολόκληρη την Ένωση είναι να αντι μετωπίζονται οι ουσιαστικές αιτίες της φτώχειας και του κοινωνικού α ποκλεισμού και να αποφεύγονται τα συστήματα στήριξης του εισοδήματος που καταλήγουν να γίνονται μέσο για την εδραίωση μιας μόνιμης διαίρεσης της κοινωνία σε άτομα τα οποία συ νεισφέρουν στην ευημερία της και σε άτομα τα οποία δεν συνεισφέρουν. Ο στόχος, ειδικότερα, είναι να βοηθού νται τα άτομα που εξαρτιόνται από επιδόματα να γίνουν πιο ανεξάρτητα με την παροχή της δυνατότητας να βρουν εργασία, πράγμα το οποίο ση μαίνει ότι δεν τους παρέχεται πρό σβαση μόνον σε κατάρτιση και σε καθοδήγηση για την ανεύρεση εργα σίας, αλλά και σε στέγαση και σε ικα νοποιητικού επιπέδου υγειονομική περίθαλψη και κοινωνικές υπηρεσίες (όπως π. χ. φροντίδα των παιδιών). Στη Δανία, από το 1998, κάθε άτομο που λαμβάνει κοινωνικές παροχές θα έχει την ευκαιρία να επιστρέφει στο εκπαιδευτικό σύστημα ή να παρακο λουθεί προγράμματα κατάρτισης. Στη Γερμανία, καταβλήθηκαν αυξη μένες προσπάθειες για τη συμμετοχή των ατόμοζν που εξαρτο'ζνται από την κοινοζνική βοήθεια σε ενεργητικά προγράμματα για την αγορά εργα σία, ενο'ζ ιττο I IB, η νέα κυβέρνηση ανήγγειλε ένα πρόγραμμα με τίτλο από την 'πρόνοια στην εργασία' (wel fare to work), το οποίο αποσκοπεί στη μείο/ση του αριθμού τω ατόμων που εξαρτώνται από επιδόματα. Το πρό γραμμα αυτό επικεντρώνεται ιδίως στους νέους, στους μακροχρόνια α νέργους, στα άτομα με ειδικές ανά γκες και στους μόνους γονείς. Από τον Οκτώβριο του 1998, όλοι οι μόνοι γονείς που επιθυμούν να εργαστούν θα έχουν πρόσβαση σε παροχή προ σωπικών συμβουλών από τις υπηρε- σίες απασχόλησης, ενώ θα λαμβάνουν ταυτόχρονα και βοήθεια για τη φροντίδα το/ν παιδιοζν. Ταυτό χρονα, όμοζς, δεν θα δίνονται πλέον κάποια συμπληροζματικά επιδόματα που δίδονταν στους μόνους γονείς και 15- Εκσυγχρονισμός της κοινωνικής προστασίας και προσαρμογή των συστημάτων στις αλλαγές Οα καταβάλλεται το ίδιο επίπεδο πα- ροχο'/ν σε όλα τα άτομα που έχουν παιδιά. Στις Κάτοζ Χο'ζρες έχουν εισα χθεί, με το ίδιο σκεπτικό, αυστηρότε- ρες διαδικασίες για την αίτηση κοινο/νικής βοήθειας, σύμφοζνα με τις οποίες πρέπει οι αιτούντες να αναζη τούν ενεργητικά εργασία και να δέ χονται κάθε κατάλληλη προσφορά θέσης που λαμβάνουν, εκτός εάν εί ναι μόνοι γονείς με παιδί κάτω των 5 ετών. Στο Λουξεμβούργο απαιτείται από τους λήπτες υποστήριξης να έ χουν εξαντλήσει κάθε άλλο μέσο βελ τίωσης της κατάστασης τους και να αναζητούν ενεργητικά εργασία, ε κτός εάν είναι άνω των 50 ετο'ζν ή είναι άτομα με ειδικές ανάγκες. Αρωγή στα άτομα με ειδικές ανάγκες Σε ολόκληρη την Ένα/ση καταβάλλο νται προσπάθειες για τη μείωση του αριθμού των ατόμων που εισπράττουν επιδόματα αναπηρίας, με την εισαγω γή αυστηρότερων εξετάσεων για να χαρακτηριστεί κάποιος ανίκανος προς εργασίας. Στο ΗΒ, έχει εισαχθεί μια αυστηρότερη ιατρική εξέταση η οποία, μετά 28 εβδομάδες είσπραξης του επι δόματος, εκτιμά την καταλληλότητα του ατόμου να κάνει οποιαδήποτε ερ γασία και όχι μόνον την προηγούμενη εργασία του, ενιό ένα ανάλογο σύστη μα ισχύει και (ττη Γερμανία όπου το % πληθυσμού στην ομάδα S IRL UK Ρ DK QR Ε D Ε15 6 16 δικαίωμα επιδόματος εξαρτάται (χπό την ανικανότητα το/ν ατόμων για ο ποιαδήποτε εργασία. Στις Κάτοζ Χο'ζ ρες, την οικονομική ευθύνη για τις παροχές αν(χπηρίας φέρουν πλέον οι εργοδότες των οποίων τα ποσοστά ει σ φ ο ρά διαα^οποιούνταιτοζρα — εν μέρει — ανάλογα με τον αριθμό το/ν εργαζομένων τους που δικαιούνται ε πιδόματα αναπηρίας, ένα μέτρο το ο ποίο τους προσφέρει κίνητρα τόσο για να βελτιώσουν την υγεία και την aoqxi- λεια στην εργασία όσο και για να συ νεχίσουν να απασχολούν τα άτομα με ειδικές ανάγκες. Αυτό συνδυάσθηκε με τη μεγαλύτερη έμφαση στην παροχή βοήθειας στα άτομα με ειδικές ανά γκες τα οποία είναι ικανά και επιθυ μούν να εργαίττούν, για την εύρεση εργασίας μέσοζ ενεργητικο/ν προγραμ μάτων (χπαίτχάλησης. Στην Λυιττρία και τη Φινλανδία, επίσης, η έμφαίτητης πολιτικής μετατοπίίττηκε από τη στήρι ξη του εισοδήματος στην αποκατάστα ση, ενα') το δικαίωμα για επίδομα επανεξετάζεται περιοδικώς. Τα κίνητρα για τα άτομα με ειδικές ανάγκες να ζητήσουν εργασία και η βοήθεια προς αυτά για να το πράξουν συνοδεύονται κατά κανόνα από νομο θεσία για την πρόληψη των διακρίσεων σε βάρος τους όσον αφορά την απα σχόληση και την πρόσβαση τους σε α γαθά, υπηρεσίες και διευκολύνσεις διαφόρο/ν ειδο'/ν καθο'/ς και (χπό τη λή- ψ\ μέτρο/ν, ειδικά στο χο'ζρο εργασίας, τα οποία αποσκοπούν ιττην εξάλειψη των προσκομμά των που τα εμπο δίσουν να εργα στούν — το 1993, όλα τα κράτη μέ- λη ε ν έ κ ρ ι ν αν τους Πρότυπους Κανόνες των Η νωμένων Εθνών για την Ισότητα των Ευκαιριών για τα Ατομα με Ειδικές Ανάγκες. Αυτού του είδους τα μέτρα, πά ντως, αν και αυ- ξ ά ν ο υν την ισότητα ευκαι- ριο'/ν, οδηγούν α πλώς σε επιπλέον ανταγο/νισμό στην αγορά εργασίας, όπον χα άτομα με ει δικές ανάγκες μειονεκτούν πάντοτε, έ- κτος εάν υπάρχει, παράλληλα, επαρκής αύξηση της απασχόλησης. Αντιστροφή της τάσης για πρόωρη συνταξιοδότηση Η αυστηρότερη στάση απέναντι στα επιδόματα ανικανότητας προς εργα σία, τα οποία σε πολλές περιπτοζσεις καταβάλλονταν σε άτομα άνω των 50 ετο'ζν που έχαναν την εργασία τους, α ποτελεί ίτυνκπο'κκχ μιας μεταστροφής της πολιτικής έναντι το/ν πα/ ηλικιοζμέ- νοζν εργαζομένο/ν η οποία έχει (ΐκοπό να τους ενθαρρύνει να παραμένουν (ττην απασχόληση, παρά να αποχοζ- ρούν πρόωρα (εκτός από τον αγροτικό τομέα όπου η πρόωρη συνταξιοδότηση εξακολουθεί να προωθείται μέσω του κανονισμού 2079/92) και αποτελεί α ντίδραση στο γεγονός ότι, το 1996, σχε δόν οι μισοί άνδρες ηλικίας από 55 έως 64 ετών στην Ένωση δεν ήσαν πλέον οικονομικώς ενεργά άτομα (Σχήμα 6). Λόγω της έλλειψης θέσεων εργασίας, εντούτοις, εξακολουθεί να υπάρχει μια δυσεπίλυτη αντίφαση μεταξύ της επι δίωξης της αύξησης του αριθμού των ηλικιοζμένοζν ατόμων που εργάζονται και της μείοκτης της ανεργίας (αν και η αντίφαση αυτή δεν υφίιπαται πλέον ό ταν ο πολιτικός προβληματισμός ειπιά- ζεται ΙΤΤΟ ποσοοτό απασχόληιτης και όχι ιττο ποσοστό ανεργίας, μια προσέγ γιση η οποία είναι ικανοποιητικότερη και έχει υιοθετηθεί και στις Κατευθυ ντήριες Γραμμέςγιατην Απασχόληση). Επιπλέον το/ν παραδειγμάτων που α ναφέρονται παραπάνω, αξίζει να ση μειώσουμε ότι σήμερα στη Σουηδία τα άτομα που ζητούν πρόωρη συνταξιοδό τηση πρέπει να αποδεικνύουν ότι είναι ανίκανα προς εργασία, οπότε, στην ου σία, η σχετική παροχή μετατρέπεται σε επίδομα αναπηρίας, ενώ, παράλληλα, έχει μειωθεί και το βασικό ποσό που καταβάλλεται. Επίσης, τα κριτήρια επι- λεξιμότητας έχουν γίνει αυστηρότερα και η σύντίχξη έχει όντοζς μειωθεί στη Άνδρες 55-64 ετών εκτός εργατικού δυναμικού στα Κράτη Μέλη, 1986 και 1996 Εκσυγχρονισμός της κοινωνικής προστασίας και προσαρμογή των συστημάτων στις αλλαγές Γερμανία καιχην Αυστρία σε συνδυα σμό, στην τελευταία, με την αύξηση της απαιτούμενης περιόδου καταβολής ει- (/φίζρο'/ν (χπό 35 ι/ε 37'/2 έτη. Στιζ Βέλγιο, ÎZ αριθμός τοζν ετο'/ν εκχρορο'ζν π(/υ α παιτείται για την υποβολή αίτησης συ νταξιοδότησης αυξάνεται σταδιακά από τα 20 στα 35 έτη ξεκινώντας από το 1997, ενώ οι κοινωνικές εισφορές για τις πρόωρες συντάξεις έχουν αυξηθεί. Στην Ισπανία, η εκούσια αποχώρηση πριν από την ηλικία τοζν 65 ετο'/ν τιμω ρείται σήμερα, ενώ στην Ελλάδα οι συ ντάξεις που καταβάλλονται στα άτομα που αποσύρονται πρόωρα έχουν μειω θεί. Επιπλέον στην Αυστρία, η απασχόλη ση ηλικιωμένων εργαζομένων ενθαρ ρύνεται ακόμη περισσότερο με ένα σύστημα bonus-malus το οποίο μειώνει τις κοινο/νικές εισφορές για τους εργο δότες που προσλαμβάνίζυν ηλικιωμέ νους εργαζόμενους και επιβάλλει πρόστιμο σε εκείνους που τους απο λύουν. Ενθάρρυνση της μερικής συνταξιοδότησης Ένα μέσο για την άμβλυνση της αντί φασης μετάξι') της διάθεσης θέσεοζν ερ- γ α σ ί ας σε π ιο η λ ι κ ι ω μ έ ν ο υς εργαζομένους και της μείοζσης της α νεργίας είναι η ενθάρρυνση τοζν ατό- μοζν να μεταβαίνουν από καθεστώς πλήρους απασχόλησης σε καθεστο'ζς μερικής απασχόλησης όσο πλησιάζουν την ηλικία συνταξιοδότησης. Αυτή η προσέγγιση μπορεί να διευκολύνει τη διαδικασία μετάβασης στη σύνταξη για τα άτομα αυτά, αξιοποιώντας παράλ ληλα ευρύτερα την εμπειρία και την τεχνογνωσία τους. Για το σκοπό αυτό έχουν εισαχθεί τα τελευταία χρόνια σε ορισμένα κράτη μέλη συστήματα μερι κής συνταξιοδότησης. Αλλού, εντού τοις, υπάρχουν προσκόμματα τα οποία εμποδίζουν τους πιο ηλικιωμένους ερ γαζόμενους που το επιθυμούν να εργα στούν με μερική απασχόληση. (Στο ΗΒ π. χ. δεν μπορίζύν να εξακολουθήσουν να εργάζονται για τον ίδιο εργίζΟότη εφόσον εισπράττουν επαγγελματική σύνταξη). Στην Αυστρία, υπάρχει από το 1993 ένα σύστημα μερικής (τυνταξιοδότησης το οποίο παρέχει τη δυνατότητα στα άτο μα να μειώνουν τις (όρες εργασίας τους και να λαμβάνουν ένα ποσοστό της κα νονικά καταβλητέας σύνταξης, αν και τα άτομα που έχουν επιλέξει αυτό το καθεστώς είναι λίγα, ίσως επειδή κα θεαυτή η πρόοζρη ^ηααξιοδότηση εί ναι πιο ελκυστική. Στη Φινλανδία υπάρχει ένα παρόμοιο σύστημα από τα τέλη της δεκαετίας του 1980, όμως και στην περίπτωση αυτή ο αριθμός των ατόμων που το έχουν επιλέξει είναι μικρός. Στη Γερμανία, η μερική συντα ξιοδότηση εισήχθη πιο πρόσφατα για τα άτομα από 55 ετών και άνω, ταυτό χρονα με τον περιορισμό της επιλεξι- μ ό τ η τ άς π ρ ό ω ρη συνταξιοδότηση. Η δυνατότητα συν δυασμού της λήψης μειωμένης σύντα ξης και μειωμένου μισθού υπάρχει και στο Λουξεμβούργο, αν και είναι σχετι κά πολύ λίγα τα άτομα που έχουν προ τιμήσει αυτή τη λύση μέχρι τώρα. Μεγαλύτερη επιτυχία σημειώθηκε στη Γαλλία όπου η μερική συνταξιοδότηση θεωρήθηκε από το 1993 ως εναλλακτι κή λύση αντί της (πλήρους) πρόωρης συνταξιοδότησης και όπου ο αριθμός των ατόμων που επιλέγουν την τελευ ταία έχει μειωθεί, ενώ ο αριθμός εκεί νο/ν π(/υ (τυνεχίζουν να εργάζονται με μερική απασχόληση έχει αυξηθεί ((ρθάνοντας τα 27. (Κ)0 άτομα χο 1995). τ ο υς γ ια Προσαρμογή στη γήρανση του πληθυσμού Η μεταρρύθμιση το/ν συστημά- τοζν συνταξιοδότησης με σκοπό τη διαχείριση του κόστους της επικεί μενης αύξησης του πληθυσμού σε ηλι κ ία σ υ ν τ α ξ ι ο δ ό τ η σ ης — ή ακριβέστερα της ανακατανομής του εισοδήματος που συνεπάγεται η εξέ λιξη αυτή — έχει καταστεί κεντρικός πολιτικός στόχος σε όλες τις χο'/ρες. (Η μεταρρύθμιση του συνταξιοδοτι κού συστήματος στην Ιταλία, στη Σουηδία και στη Γαλλία περιγράφε ται λεπτομερώς στην έκθεση Η κοινω νική προστασία στην Ευρώπη, 1995, στο Κεφάλαιο 2, ενώ πρόσςκχτα δη μοσιεύθηκε μια γενική οικονομική α νάλυση σχετικά με τη μεταρρύθμιση των συνταξιοδοτικών συστημάτων και του κράτους πρόνοιας στο European Economy, Reports and Studies, 4/1997. ) Μια κοινή απάντηση ήταν η αύξηση του επίσημου ορίου ηλικίας των γυναικών, έτσι ώστε να εξισωθεί με εκείνο των ανδρών, τόσο για λόγους κόστους όσο και για λό γους ισότητας μεταχείρισης — όπως συνέβη στη Γερμανία, την Ελλάδα, την Πορτογαλία, το ΗΒ και, πιο πρό σφατα, στο Βέλγιο και την Αυστρία. Σε όλες αυτές τις χώρες, όπως και στις περισσότερες άλλες περιοχές της Έ νωσης, η επίσημη ηλικία συνταξιοδό τησης τυποποιήθηκε στα 65 έτη. Αυτό εντούτοις συνδυάζεται με μεγαλύτε ρη έμφαση στην ασφαλιστική προϊ στορία των συνταξιοδοτουμένων, έτσι ώστε να συνδέεται στενότερα η σύνταξη που εισπράττεται με τις πλη ρωμές που πραγματοποιήθηκαν κατά τη σταδιοδρομία του ατόμου και να ενισχύεται η ασφαλιστική πτυχή του συστήματος. Επιπλέον, η πραγματική σύνταξη που καταβάλλεται με βάση τις προηγούμε νες αποδοχές μειώθηκε σε ί/ρισμένες χο'ζρες με την (χλλαγή του μαθηματικιζύ τύπου υπολογισμού. Στη Γαλλία, την Πορτογαλία, την Αυστρία και τη Φιν λανδία, ο αριθμόςτων ετών το/ν οποίων οι αποδοχές λαμβάνονται υπόψη για τον υπολογισμό της σύνταξης έχει αυ ξηθεί, ενώ η μέθοδος ανατίμηση των συντάξεων λόγω πληθωρισμού έχει γί νει λιγότερο ευνοϊκή, όπως συνέβη και στην Ισπανία, τη Γερμανία (με μια με τατόπιση βάσης υπολογισμού από τις μικτές στις καθαρές αποδοχές) και τη Σουηδία (όπου δεν ισχύει απόλυτα για τις συντάξεις η τιμαριθμική αναπρο σαρμογή ενόσω το δημοσιονομικό έλ λειμμα παραμένει υπέρογκο). Σε άλλες χώρες, η αξία της σύνταξης μειώθηκε πιο άμεσα. Στην Ελλάδα, το ποσοστό επικουρικής σύνταξης με βά ση τις αποδοχές μειώθηκε και τέθηκαν -17- Εκσυγχρονισμός της κοινωνικής προστασίας και προσαρμογή των συστημάτων στις αλλαγές όρια μέγιστου πληρωτέου ποσού, με αποτέλεσμα την αύξηση της σύνταξης για τους συνταξιούχους π(/υ έχουν πο λύ χαμηλά εισοδήματα και την προο'ζ- Οηση της εισαγοζγής, το 1996, ενός επιδόματος με έλεγχο το/ν πόρο/ν. Ένα ανάλογο επίδομα εισήχθη πρόίκρατα στην Ισπανία, όπου ο αριθμός το/ν εχοζν που απαιτούνται για τη απόκτηση δι καιώματος πλήρους σύνταξης αυξήθη κε και ο συντελεστής που εφαρμόζεται στις αποδοχές μειώθηκε. Στη Γερμα νία, η νέα μεταρρύθμιση του συνταξιο δοτικού συστήματος η οποία θα τεθεί σε εφαρμογή από το 1999 εισάγει ένα 'δημογραφικό συντελεστή' στον τύπο υπολογισμού της σύνταξης με τον ο ποίο συνεκτιμάται η αύξηση του προσ δόκιμου επιβίωσης το/ν συνταξιούχο/ν και μειο'/νεται αναλόγοζς η κανονική σύνταξη (Eckrente) (χπό χο 70% το/ν προηγούμενο/ν καθαρο'ζν αποδοχο'ζν στο 64% μέχριτο 2030, ενο'ζ παράλληλα αυξάνεται η ηλικία (τυντίχξκζδί/τησης. Μέχρι σήμερα, εντούτοις, δεν υπήρξε γενική τάση για τη μεταστροςρη από αναδιανεμητικά (pay-as-you-go) σε κε- φαλαιοποιητικά συστήματα (δηλαδή από συστήματα στα οποία οι εισφορές καλύπτουν τις τρέχουσες συντάξεις σε συστήματα στα οποία καλύπτουν τις μελλοντικές), παρόλο που αυξάνεται σε ευρεία κλίμακα η σημασία το/ν ε- παγγελματικο'ζν και ιδιωτικών συστη μάτων για τη συμπλήρωση των βασικο'/ν συντάξεοζν και την ανακούφι ση του κράτους από μέρος της μελλο ντικής υποχρέοκτης χρηματοδότησης. Όποζς τονίζεται και στην πρόσφατη Πράσινη Βίβλο της Επιτροπής με θέμα Οι επικουρικές συντάξεις στην ενιαία αγορά, (COM(97) 283), η ανάπτυξη χέ- χοιων συστημάτων επικουρικής συντα ξιοδότησης επιβάλλει την ύπαρξη κατάλληλου πλαισίου το οποίο θα κα λύπτει το σύνολο της Κοινότητας. Στην Πράσινη Βίβλο επισημαίνεται επίσης ότι για να είναι βιώσιμα τα αναδιανε μητικά συστήματα θα πρέπει να προ χωρήσουν οι μεταρρυθμίσεις στα συστήματα συνταξιοδότησης. Αν και η αντιστροφή τηςτάσης προς την πρόωρη συνταξιοδότηση μπορεί να αμβλύνειτα προβλήματα χρηματοδότησης, δεν φαίνεται ότι μπορεί να τα επιλύσει πλή ρως. Σε σχέση με το ζήτημα αυτό θα πρέπει επίσης να σημειώσουμε ότι υ πάρχει μια στροφή προς συστήματα καθορισμένοζν εισψοριόν, κατά τα ο ποία ιζι εκτ(|Η/ρές που καταβάλλονται κατά τη (τταδιοδρομία ενός ατόμου κα θορίζουν χο ποσό που εισπράττεται ο/ς σύνταξη, όποτε μειώνεται κάπως η δια φορά μεταξύ των αναδιανεμητικών και των κεφαλαιοποιητικών συστημάτο/ν. Οι μόνες χώρες της Ένωσης στις ο ποίες τα κεφαλαιοποιητικά συστήματα συνχαξιοδόχησης διαδραμαχίζουν πρωταγωνιστικό ρόλο είναι οι Κάτω Χώρες και το ΗΒ. Στην τελευταία μά λιστα, όπου η βασική κρατική σύνταξη είναι χαμηλότερη απ' ό,τι στα περισσό τερα από τα άλλα κράτη μέλη, τα δύο τρίτα το/ν συνταξιούχο/ν λαμβάνουν ε παγγελματική ή ιδιωτική σύνταξη. Το κράτος επικεντρο'/νεται στη μέριμνα τοζν ατόμο/ν που βρίσκονται σε χειρό τερη οικονομική κατάσταση και αφή νει τη διαχείριση των συνταξιοδοτικών ταμείο/ν, σε πολύ μεγάλο βαθμό, σε ιδιωτικές ασφαλιστικές εταιρείες. Η πολιτική εστιάστηκε πρόσφατα κυρίοζς στην ενίσχυση τοζν κανονισμών που διέπουν τα ταμεία αυτά, οζστε να προ λαμβάνεται η εξαπάτηση τους καθοζς και η παραπλανητική πώληση ιδιωτι- κο'ζν ασφαλιστικοί/ν προγραμμάτοζν. Δεν έχει καταστεί βεβαίως σαφές χο %ατά πόσον χα κεφαλαιοποιητικά συ νταξιοδοτικά συστήματα μπορούν να αντιμετωπίσουν καλύτερα, εξαιτίας του σχεδιασμού τους, το πρόβλημα τοζν κοινωνικοί/ν μεταβιβάσεο/ντο οποίο εί ναι εγγενές στις δημογραφικές τάσεις. Σε τελευταία ανάλυση, η ευχέρεια εξα σφάλισης μεταφοράς εισοδήματος από εκείνους που εργάζονται σε εκείνους που έχουν συνταξιοδοτηθεί, ανεξάρτη τα από το πώς αυτό επιτυγχάνεται ε ξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το διαθέσιμο προς διανομή εισόδημα και, κατά συνέπεια, από το ρυθμό οικονο μικής ανάπτυξης κατά τη μεσολαβούσα χρονική περίοδο. Περιορισμός του κόστους υγειονομικής περίθαλψης Η γήρανση του πληθυσμού, σε συνδυα σμό με τον περιορισμό το/ν δημοσίων δαπανών, επικέντρωσαν την προσοχή της πολιτικής στην υγειονομική περί θαλψη, για την οποία η ζήτηση σε κάθε περίπτωση τείνει να αυξάνεται ταχύτα τα όσο αυξάνεται το πραγματικό ειοό- δημα και επεκτείνεται η ιατρική τεχνογνωσία Η ευρύτερα διαδεδομέ νη απάντηση των κρατών μελών σε αυ- τό το π ρ ό β λ η μα ήταν είτε να περιοριστούν οι δαπάνες άμεσα, όπου τις υπηρεσίες αυτές διαχειρίζεται το κράτος, είτε να επιβληθούν ανώτατα όρια στην αύξηση το/ν δαπανοζν όπου αυτή καθορίζεται από ταμεία ασφάλι σης υγείας. Αν και η τακτική αυτή πέ τυχε, σε γ ε ν ι κ ές γ ρ α μ μ έ ς, να συγκρατήσει τις δαπάνες σε σχέση με το ΑΕΠ κατά τα τελευταία έτη, δη μιούργησε άλλα ζητήματα σε επίπεδο πολιτικής, όπο/ς π. χ. πώς θα διατεθούν καλύτερα οι δαπάνες για την εξυπηρέ τηση των αναγκών της κοινοζνίας οζς συνόλου και ποζς θα εξασφαλιστεί η αποτελεσματική χρήση το/ν διαθέσι μων πόρων. Επιπλέον δημιούργησε περισσότερο θεμελιώδη ερωτήματα όσον αφορά τη σχέση μεταξύ του δημόσιου και του ιδιωτικού τομέα της υγείας, το κατά πόσο ο πρώτος θα πρέπει να περιορί ζεται στη βασική περίθαλψη — και αν ναι, ποιος πρέπει να είναι ο ορισμός της έννοιας αυτής — και τις συνέπειες για τη διαμόρφωση της υγειονομικής περί θαλψης σε σχέση με τις ανάγκες (και τη δυνατότητα στροφής από την ουσιώδη προς την πιο εξεζητημένη θεραπεία). Δημιούργησε επίσης ερωτήματα σχετι κά με το κατά πόσον είναι δικαιολογη μένος ο περιορισμός της αύξησης των υπηρεσιών (και των θέσεων εργασίας) σε επίπεδο χαμηλότερο από το επίπεδο για το οποίο τα άτομα φαίνεται ότι είναι πρόθυμα να πληρώνουν και, κατά συνέπεια, μέχρι ποιο βαθμό μπορούμε να εμπιστευθούμε τους καταναλωτές ως προς το αν προβαίνουν σε ορθολο γικές επιλογές σε ένα θέμα για το ο- 18- Εκσυγχρονισμός της κοινωνικής προστασίας και προσαρμογή των συστημάτων στις αλλαγές ποίο, («ν και είν<χι τόσο σημαντικό, υ πάρχει ελάχιστη πληροφόρηση. Η τάση στα περισσότερα κράτη μέλη ήταν η επιδίωξη της αξιοποίησης των πλεονεκτημάτων της αγοράς με παράλ ληλη διατήρηση του ελέγχου της προ σφοράς. Ειδικότερα, ενθαρρύνονται τα άτομα να καταναλώνουν λιγότερο και να επιλέγουν πιο ορθολογικά, ου- νειδητοποιο'ζντας το κόστος που (π»νε- πάγεται η περίθαλψη μέσοζ της χρέοζσης και της επέκτίκης δια<|>όροιν επιβαρύνσεο/ν - ήτηςίτυμμετιζχήςίπα έξοδα — για τα φάρμακα και για (/ρι- σμένα είδη θεραπείας. Στη Γερμανία π. χ. οι επιβαρύνσεις αυξήθηκαν σημα ντικά, ώστε να αποφευχθούν οι αυξή σεις των κοινωνικών εισφορών, και συνδέθηκαν ρητώς με τις τελευταίες σε μια προσπάθεια να πεισθούν τα ασφα λιστικά ταμεία να διατηρήσουν τις ει σφορές σε χαμηλά επίπεδα, να αυξήσουν την αποτελεσματικότητα και να διαπραγματεύονται πιο αποτελε σματικά τους όρους συνεργασίας τους με τους προμηθευτές υπηρεσιών (οικο γενειακούς γιαχρούς και νοσοκομεία). Ι ί επιτυχία μιας τέτοιας πολιτικής, ό- πο/ς εξάλλου και της εισαγο/γής μηχα νισμοί αγοράς ή ψευδο-αγίζράς ιττις oiaqx>orç χοζρες, εξίχρτάται, εν μέρει, (χπό την ι'οκχρξη πραγματικού ανταγω- νιχτμού μετ(χξύ το/ν ασφίχλκττικο'ζν τα μείο/ν, όποζς στη γερμανική περίπτοκιη, ή από τους ιατρούς σε χοζρες με Εθνικό Σύστημα Υγείας, και από την δυνατό τητα επιλογής μεταξύ αυτών από τους καταναλωτές, διαφορετικά οι τιμές δεν μπορούν να εξυπηρετήσουν το σκοπό για τον οποίο εφοιρμοοτηκαν. Είναι ε πίσης επιθυμητό να υπάρχει ανταγωνι- σμός μεταξύ των προμηθευτών υπηρεσιών ώστε να αυξάνεται η δια πραγματευτική ισχύς των αγοραστών και ναυπάρχουν κίνητρα γιατη βελτίω ση της αποτελεσματικότητας. Στην πράξη, υπάρχει τάση να δαχμορφώνο- νται φυσικά όρια στον ανταγοχνισμό και στους δύο τομείς, λόγο/ του τοπικού χαρακτήρα της προσφοράς αλλά και των οικονομιών κλίμακας, οι οποίες συχνά ενισχύονται από την κυβέρνηση για να αποφευχθεί, π. χ. το κλείσιμο των τοπικών κέντρων θεραπείας. Κατά συνέπεια, οιπροσπάθειεςγιατην εισαγωγή μηχανισμών της αγοράς δεν οδήγησαν, γενικά, στη βελτίωση της α ποτελεσματικότητας που αναμενόταν και οι κυβερνήσεις σε όλη την Ένωση διστάζουν να παραιτηθούν από τους ελεγχουςτων δαπανών και να αφήσουν τις δυνάμεις της αγοράς να δράσουν ελεύθερα. Παρόλα αυτά φαίνεται ότι, στις χώρες στις οποίες έγινε κάποια προσπάθεια, προέκυψε κάποιο κέρδος χΐι/ρίς να υποβαθμιστούν (τημαντικά οι υπηρεσίες. Αυτό ήταν αποτέλεσμα της (Κχφέίττερης διάκρισης μεταξύ αγ(/ρα- ίταόν και προμηΟευτοζν υπηρεσιών, της βαρύτητας που απέκτησε η παράμε τρος κόστος κατά τη λήψη των αποφά σεων, της συλλογής και της παροχής περισσότερων πληροφοριών σχετικά με το κόστος και της κατάρτισης λεπτο μερέστερων συμβάσεων για την παρο χή υπηρεσιών. Στο ΗΒ π. χ. οι δείκτες δείχνουν μικρή αύξηση της παραγο/γικότητας από την εισαγωγή των μεταρρυθμίσεων το 1991. Στην Ιταλία και την Ισπανία, ο διαχωρισμός των αγοραστών από τους προμηθευτές και, στην προ/τη χώρα, η μεκχβίβί χοη της οικονομικής καθο'ζς και της οργανωτικής ευθύνης (Ττις περιφέ ρειες, ςχχίνεται ότι οδήγησε σε βελτίω ση της διαχείρκτης και σε οαςζέστερες ιτυμβατικές ρυθμίσεις μετίχξύ το/ν δύο μεριόν. Στις Κάτοζ Χο'ζρες, η πρόσφατη εισαγωγή ενός συστήματίζς κατά κεφα λήν πληρωμών (πα ασφαλιστικά τα μεία με βάση μια προηγούμενη εκτίμησητου κόστους που συνεπάγεται η διάρθρωση των μελών τους, σε αντι κατάσταση του συστήματος στο οποίο το κόστος στην πράξη καλυπτόταν εκ των υστέρων, οδήγησε στον ανταγωνι σμό για τις αμοιβές και στην άσκηση πιέσεων για τον περιορισμό του κό στους και θα μπορούσε, στη συνέχεια, με μερική άρση των ελέγχων, να οδη γήσει σε μεγαλύτερο ανταγωνισμό με ταξύ των προμηθευτο'/ν και σε βελτιώσεις της (χποτελεσματικότητας στον τομέα αυτό. Ταυτόχρονα, στις Κάτοζ Χώρες επελέ γη η καινοτόμος προσέγγιση να περιο ριστούν οι υπηρεσίες δημόσιας υγείας στην παροχή θεραπευτικής βασικής υ γειονομικής φροντίδας (καθώς και μα κροχρόνιας φροντίδας) και να αφε θούν οι υπόλοιπες θεραπείες (φροντί δα ευεξίας) στον ιδιωτικό τομέα και στην ατομική μέριμνα Τα κριτήρια, ό μως, που χρησιμοποιούνται για τον ο ρισμό της δεύτερης έννοιας — ότι δεν είναι ιατρικά απαραίτητη και το άτομο μπορεί να την εξασφαλίζει με δικά του μέσα — οδήγησαν σε προβλήματα στην πράξη (μεταξύ άλλων και λόγω της α ναπόφευκτα υποκειμενικής φύσης των χχιησιμοποιίϊύμεναζν εννοιχάν) και μέ χρι σήμερα είναι πολύ λίγες οι υπηρε σίες που αποκλείονται από το δημόσιο τομέα Παροχή μακροχρόνιας Φροντίδας Εκτιμάται ότι 10% των ατόμων ηλικίας από 75 ετών και άνω στην Ένωση χρειάζονται φροντίδα πλήρους χρόνου ενώ 25% ακόμη έχουν ανάγκη φροντί δας μερικού χρόνου. Η μεγάλη αύξηση του πληθυσμού αυτής της ηλικίας που παρατηρείται σήμερα είναι ένα ζήτημα που απασχολεί όλο και περισσότερο τα κράτη μέλη ως προς το πιός πρέπει να αντιμετο/πισΟεί αυτή η επεκτεινόμενη <τνάγκη — μέσο/ του <ηκπήματος κοι νωνικής προστασίας και, στην περί πτωση αυτή, μέσω παροχο/ν ή με άμεση παροχή υπηρεσιών, περιπτώσεις που συνεπάγονται και οι δυο αυξημένους φόρους ή/και κοινο/νικές επιβαρύν σεις, ή, διαφορετικά, μέσω ιδιωτικών διακανονισμών, που συνεπάγονται την αποδοχή της άνισης επιβάρυνσης των διαφόρων ατόμων, είτε διαθέτουν ι διωτική ασφαλιστική κάλυψη είτε όχι. Η συζήτηση ξεκίνησε ως ένα βαθμό με την εισαγωγή στη Γερμανία το 1995 ενός νέου συστήματος κοινωνι κής ασφάλισης για μακροχρόνια φροντίδα (Pflegeversicherung) το ο ποίο χρηματοδοτείται από τις κοινω νικές εισφορές (αντισταθμίζεται με την απώλεια μίας ημέρας διακοπών) σύμφωνα με το νέο αυτό σύστημα κα ταβάλλονται χρηματικές παροχές τό σο σε εκείνους που λαμβάνουν φροντίδα στο σπίτι όσο σε εκείνους που διαμένουν σε ιδρύματα. Τα επι δόματα για τους παρέχοντες φροντί- -19 Εκσυγχρονισμός της κοινωνικής προστασίας και προσαρμογή των συστημάτων στις αλλαγές με την επιβολή φόρο/ν ή/και κοιναζνι- κών επιβαρύνσεων στα επιδόματα, όσο και μέσω της όλο και συχνότερης προ σφυγής στην εξάρτηση των παροχών από τον έλεγχο των πόρων. Αυτό επι τρέπει όχι μόνο την αναδιανομή του καθαρού οφέλους των μεταβιβάσεοζν από τους πλουσιότερους προς εκείνους που ευρίσκονται στο κάτω μέρος της κλίμακας των εισοδημάτοζν, αλλά και για την ευρύτερη διασπορά του κό στους της χρηματοδότησης, πράγμα το οποίο μπορεί να αιτιολογηθεί όλο και περισσότερο οζς στόχος, με δεδομένη την αύξηση του πλούτου πολλών συντα ξιούχων. Αν και η δαπάνη για παροχές που υπό κεινται σε έλεγχο πόρων αυξήθηκε στην Ένωση γενικότερα (εκτός από τις Κάτω Χώρες), εξακολουθούσε να ισο δυναμεί μόνο στο 11% του συνόλου το 1995 ενώ ανερχόταν σε 10% το 1990, και μόνο στην Ιρλανδία (όπου ανερχό ταν στο 34% του συνόλου), στο ΗΒ (23%) και στην Ισπανία (13'/2%) αυτή ήταν μεγαλύτερη από 10%. Επίσης, με γάλο μέρος της αύξησης οφειλόταν σε αλλαγές που σημειώθηκαν σε υποκεί μενες καταστάσεις — στην αύξηση της μακροχρόνιας ανεργίας, π. χ. και στον αριθμό τοζν ατόμοζν που δεν δικαιού νται παροχές κοινοζνικής ασφάλισης — και όχι σε αλλαγή της ίδιας της πο λιτικής. Στην περίπτοζση των επιδομά των ανεργίας, το 75% περίπου τοζν παροχοζν στην Ιρλανδία ήταν εξαρτη μένες από τους πόρους τοζν δικαιούχο/ν το 1995 (γεγονός που απηχούσε τα υ ψηλά επίπεδα ανεργίας τοζν νέων και μακροχρόνιας ανεργίας), ενώ το ποσο στό ήταν 50% στο ΗΒ, 40% στις Κάτω Χώρες και περίπου 25% στην Ισπανία και στην Πορτογαλία. δες καταβάλλονται για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα στο ΗΒ και την Ιρ λανδία, παρόλο που στην πρώτη χώρα αυτά είναι πληροζτέα σε σχετικά χα μηλό μικτό ποσοστό και καταβάλλο νται μόνο σε εκείνους που παρέχουν φροντίδες πραγματικά πλήρους χρόνου, ενώ στη δεύτερη χώρα τα επιδόματα αυτά καταβάλλονται κατόπιν ελέγχου τοζν πόροζν. Στην Αυστρία, τα επιδόματα φροντίδας (Bundespflegegeld), που καταβάλλο νται από τις περιφέρειες αλλά χρηματοδοτούνται από τη γενική φο ρολογία, καταβάλλονται από χο 1993 σε άτομα που χρειάζονται φροντίδα επί 50 ώρες τουλάχιστον το μήνα, σε ποσά που ποικίλλουν ανάλογα με την ιατρικά εκτιμώμενη έκταση της φρο ντίδας που απαιτείται. Τα άτομα που λαμβάνουν επιδόματα στην Αυστρία είναι ελεύθερα να απο φασίσουν πώς θα τα διαθέσουν (στις περισσότερες περιπτώσεις παρέχεται ανεπίσημη φροντίδα στο πλαίσιο της οικογένειας). Η αυξανόμενη ανεργία, εντούτοις, είχε οζς (χπί/τέλεσμα την α παίτηση να συνδέονται οι π(χροχές που κίχταβάλλονται με στόχί/υς π(/υ αφο ρούν την απασχόληση και να χρησιμο ποιούνται άμεσα για τη δημιουργία ζήτησης για επίσημες κοινοτικές υπη ρεσίες. Αυτή είναι, στην ουσία, η επι λογή που έγινε στις σκανδιναβικές χο'ζρες, όπου είναι ελάχιστη η διάκριση μεταξύ υγειονομικής περίθαλψης και κοινοζνικο'/ν υπηρεσιών, καθόσον και οι δύο διατίθενται δωρεάν σε όλους και όπου, σε σχέση με τον πληθυσμό εργά σιμης ηλικίας, οι υπηρεσίες αυτές απα σχολούν σημαντικά περισσότερα άτομα απ' ό,τι στην υπόλοιπη Ευρώπη (πάνω από 2 φορές περισσότερα στη Δανία και τη Σουηδία). Εντούτοις, οι δημοσιονομικοί περιορισμοί οδήγη σαν σε περικοπές των δαπανών και σε ένταση τοζν προβληματισμο'ζν σχετικά με το κόστος της διχχτήρησης εκτεταμέ νων κοινωνικοζν υπηρεσκύν. Όσον αφορά τις υπόλοιπες χοζρες, στο Λουξεμβούργο εκδόθηκε το 1996 νο μοσχέδιο για την εισαγοζγή ενός υπο- χρεοζτικού συστήματος 'ασφάλισης εξαρτώμενα/ν φροντίδας ατόμων' για την κάλυψη της βοήθειας που χρειάζο νται τα άτομα τα οποία είναι ανίκανα να φροντίσουν τον εαυτό τους, η χρη ματοδότηση του συστήματος κατανέ μεται εξίσου μεταξύ κοινωνικών εισφορών και γενικής φορολογίας. Στοχοθέτηση των δαπανών Ο διττός στόχος της σημερινής πολιτι κής σχετικά με την κοινωνική προστα σία σε ολόκληρη την Ένωση, δηλαδή να περιοριστεί το κόστος με παράλλη λη μείωση της εξάρτησης, επιτυγχάνε ται εν μέρει μέσω της αύξησης της αποτελεσματικότητας των δαπανών με την υιοθέτηση μιας ενεργητικότερης προσέγγισης και τη στοχοθέτηση των πόρων στα άτομα που έχουν τη μεγα λύτερη ανάγκη βοήθειας. Στα νότια κράτη μέλη αυτό συνδυάζεται με προ σπάθειες για την κάλυψη των κενών στην παρεχόμενη προστασία και για την δικαιότερη κατανομή της παροχής υποστήριξης. Στα βόρεια κράτη μέλη η (τυζήτηση περιστρέφεται γύρω από την έκτίχση της κοινοζνικής προσπχσίας. Αν και η συναίνεση για τη διατήρηση χου καθολικού χαρακτήρα της κοινοζνικής προστασίας, η οποία πρέπει να είναι προσιτή σε όλους, εξακολουθεί να πα ραμένει σταθερή, αυτό δεν αποκλείει κάποια μετάθεση της ευθύνης από το κράτος στα άτομα ή στον ιδωζτικό το μέα τουλάχιστον για ορισμένους το μείς. Η ιδιωτικοποίηση, εντούτοις, κατά την έννοια του ιδιωτικού κερδοσκοπικού τομέα που συμμετέχει στην παροχή κοινωνικής προστασίας, δεν έχει ανα πτυχθεί σε μεγάλο βαθμό στις περισσό τερες χώρες και υπάρχουν λίγες ενδείξεις, εκτός από την περίπτωση το/ν επικουρικών συντάξεων, ότι πρό κειται να σημειοζΟεί σημαντική ανά πτυξη στο προβλέψιμο μέλλον. Υπάρχουν όμως ενδείξεις για την όλο και μεγαλύτερη επικέντρωση των δα πανών στα άτομα που έχουν τη μεγαλύ τερη ανάγκη βοήθειας, τόσο μέσω της μείωσης των παροχών που καταβάλλο νται σε εκείνους που έχουν σχετικά υψηλά εισοδήματα, με τον καθορισμό ενός ανώτατου καταβλητέου ποσού ή 20 ISSN 0254-1483 COM(98) 243 τελικό ΕΓΓΡΑΦΑ GR 05 06 17 Αριθ. καταλόγου : CB-CO-98-264-GR-C ISBN 92-78-35263-2 Υπηρεσία Επκιήμαιν Εκδόσεα/ν των Ευρωπαϊκών ΚοΜπητων L-2985 Λουξεμβούργο