title: 1999/152/EG: Beschikking van de Commissie van 20 mei 1998 waarbij een concentratie verenigbaar wordt verklaard met de gemeenschappelijke markt en met de werking van de EER-overeenkomst (Zaak IV/M.1016 - Price Waterhouse/Coopers & Lybrand) (kennisgeving geschied onder nummer C(1998) 1388) (Slechts de tekst in de Engelse taal is authentiek) (Voor de EER relevante tekst)

eurovoc_concepts:
European Economic Area
economic concentration
management accounting
merger control
multinational enterprise
single market

text: 26. 2. 1999 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 50/27 II (Besluiten waarvan de publicatie niet voorwaarde is voor de toepassing) COMMISSIE BESCHIKKING VAN DE COMMISSIE van 20 mei 1998 waarb¶ een concentratie verenigbaar wordt verklaard met de gemeenschappel¶ke markt en met de werking van de EER-overeenkomst (Zaak IV/M. 1016 — Price Waterhouse/Coopers & Lybrand) (kennisgeving geschied onder nummer C(1998) 1388) (Slechts de tekst in de Engelse taal is authentiek) (Voor de EER relevante tekst) (1999/152/EG) DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN, Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, Gelet op de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte, en met name op artikel 57, lid 2, onder a), Gelet op Verordening (EEG) nr. 4064/89 van de Raad van 21 december 1989 betreffende de controle op concentra- ties van ondernemingen (1), laatstel¶k gew¶zigd b¶ Veror- dening (EG) nr. 1310/97 (2), en met name op artikel 8, lid 2, Gezien het besluit van de Commissie van 21 januari 1998 om in de onderhavige zaak de procedure in te leiden, Gezien het advies van het Raadgevend Comit(cid:130) voor concentraties (3), Overwegende hetgeen volgt: (1) Op 11 december 1997 ontving de Commissie over- eenkomstig artikel 4 van Verordening (EEG) nr. 4064/89 de volledige aanmelding van een voorge- nomen concentratie, bestaande in een volledige fusie in de zin van artikel 3, lid 1, onder a), van die verordening, tussen Price Waterhouse en Coopers (1) PB L 395 van 30. 12. 1989, blz. 1; gerectificeerd in PB L 257 van 21. 9. 1990, blz. 13. (2) PB L 180 van 9. 7. 1997, blz. 1. (3) PB C 56 van 26. 2. 1999, blz. 12. (2) (3) & Lybrand. Aangezien de betreffende overeen- komst v(cid:155)(cid:155)r 1 maart 1998 was gesloten, heeft de Commissie Verordening (EEG) nr. 4046/89, hierna „de concentratieverordening” genoemd, toegepast in de versie die aan w¶zigingsverordening (EG) nr. 1310/97 voorafging. Na een eerste onderzoek van de aanmelding kwam de Commissie tot de conclusie dat de voorge- nomen concentratie mogel¶k tot het ontstaan of versterken van een machtspositie zou leiden, waar- door de daadwerkel¶ke mededinging op de gemeenschappel¶ke markt of een wezenl¶k deel daarvan in aanmerkel¶ke mate zou worden belem- merd, en dat die als zodanig ernstige tw¶fel deed r¶zen over de verenigbaarheid daarvan met de gemeenschappel¶ke markt. I. DE PART(cid:246)EN Zowel Price Waterhouse, hierna „PW” genoemd, als Coopers & Lybrand, hierna „C&L” genoemd, behoren tot de zogenoemde „Big Six” audit- en accountantsorganisaties van de wereld (de overige vier z¶n Arthur Andersen, hierna „AA” genoemd, Deloitte Touche Tohmatsui International, hierna „DTTI” genoemd, KPMG en Ernst & Young, hierna „E&Y” genoemd). L 50/28 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 26. 2. 1999 (4) (5) (6) (7) Beide part¶en z¶n actief op dezelfde gebieden van zakel¶ke activiteiten, te weten de zakel¶ke dienst- verlening; hiertoe behoren de controle van jaarreke- ningen op grond van wettel¶ke auditvereisten („wettel¶k voorgeschreven controle”), andere boek- houd- en controlediensten, diensten ter voldoening van de belastingplicht, fiscale advisering, onderne- mingsadvisering, waaronder informatietechnologie, strategische planning en personeelsbeheer, finan- cieringsadviezen en diensten op het gebied van insolventie. II. DE TRANSACTIE Op 17 september 1997 hebben Price Waterhouse en Coopers & Lybrand een overeenkomst gesloten, waarb¶ beide hun wereldw¶de netwerken metter- daad zouden gaan samenvoegen. die genoemd, De voorgenomen concentratie kr¶gt de vorm van een fusie. Aangezien de organisaties beide interna- tionale netwerken van nationale kantoren z¶n, die onder toezicht van internationale organen staan, zal de fusie haar beslag kr¶gen langs de weg van een reeks transacties en contractuele regelingen waar- door de twee netwerken wereldw¶d worden gecom- bineerd. In de prakt¶k zullen de part¶en toetreden tot een nieuwe, ge(cid:139)ntegreerde structuur, hierna de „combinatieovereenkomst” een afspiegeling vormt van de bestaande structuur van de „PW-combinatieovereenkomst”. In praktisch opzicht zullen de PW-kantoren die in een bepaald gebied actief z¶n, fuseren met de in datzelfde gebied werkzame C&L-kantoren. Afhankel¶k van de toepassel¶ke nationale wetgeving betreffende audit- en boekhouddiensten zal de integratie in sommige gevallen worden uitgevoerd langs de weg van een formele fusie van de betrokken onderne- mingen, in andere gevallen via de overname van de activiteiten en de activa van een bedr¶fsentiteit door de ander, en in weer andere gevallen zullen de ondernemingen formeel worden ontbonden en wordt er een nieuwe onderneming opgericht. De nieuwe gecombineerde entiteiten die uit de diverse lokale fusies voortkomen, zullen vervolgens tot de nieuwe „combinatieovereenkomst” toetreden. III. DE CONCENTRATIE Beide part¶en hebben de structuur van een interna- tionaal netwerk van afzonderl¶ke en autonome nationale ondernemingen die onder een gemeen- schappel¶ke naam actief z¶n en gemeenschappe- l¶ke beroepsnormen en een gemeenschappel¶k niveau van dienstverlening in acht nemen. In verband met deze meervoudige partnerschapsstruc- tuur moet worden onderzocht of deze groepen van ondernemingen als afzonderl¶ke ondernemingen in de zin van de concentratieverordening kunnen worden beschouwd, alsmede of de combinatie daarvan als (cid:130)(cid:130)n enkele concentratie voor de doel- (8) (9) einden van artikel 3, lid 1, onder a), van de concen- tratieverordening kan worden aangemerkt. Zoals opgemerkt in punt 6, zal de nieuwe entiteit worden gebaseerd op de structuur van de PW- combinatie. Uitgaande van de veronderstelling dat het resultaat van de concentratie (cid:130)(cid:130)n enkele onder- neming is, dat wil zeggen een zelfstandige econo- mische eenheid, moet voor de vraag of de onderha- vige transactie een fusie in de zin van artikel 3, lid 1, onder a), van de concentratieverordening vormt, met andere woorden of de combinatie van de acti- viteiten van voorheen zelfstandige ondernemingen leiden, tot (cid:130)(cid:130)n enkele economische eenheid zal worden onderzocht of in de PW-combinatie voldoende besluitvormings- en financi(cid:137)le belangen z¶n geconcentreerd om voor de doeleinden van de concentratieverordening als (cid:130)(cid:130)n enkele economi- sche eenheid te kunnen worden aangemerkt. De PW-groep heeft een aanzienl¶ke mate van inte- gratie bereikt door de sterke ontwikkeling die de structuur de laatste jaren heeft doorgemaakt. Voor- afgaand aan de combinatieovereenkomsten functio- neerden de PW-ondernemingen als een netwerk van kantoren die onder een gemeenschappel¶ke naam en met inachtneming van een gemeenschap- pel¶k niveau van dienstverlening actief waren. Elke onderneming was voornamel¶k in het eigen gebied actief en een PW-onderneming in een bepaald gebied verwees werk naar een PW-onderneming in een ander gebied indien de gelegenheid daartoe zich voordeed. (10) Aangezien deze structuur op het stuk van de trans- actiekosten en de inzet van middelen onbevredi- gend bleek en er moeil¶kheden waren b¶ het orga- niseren van activiteiten op internationaal niveau, voerde PW een nieuw systeem in, waarb¶ een „combinatieraad” de nationale ondernemingen controleert en richting geeft voor in wezen alle aspecten van hun bedr¶fsvoering. De „PW Europe Combination” werd in 1988 vastgesteld om de Europese PW-ondernemingen te doen functio- neren op een w¶ze die de belangen van de eigenaren van de afzonderl¶ke PW-ondernemingen op (cid:130)(cid:130)n l¶n bracht en de collectieve belangen van deze ondernemingen diende, zodat de prikkel voor deze ondernemingen om besluiten te nemen die uitsluitend de eigen onderneming dienen en die ten koste gaan van andere ondernemingen van de combinatie, deed afnemen. Los daarvan sloot PW van de Verenigde Staten bilaterale overeenkomsten met andere PW-ondernemingen in de gehele wereld, waaronder die in Mexico, India, Isra(cid:137)l en Japan, waarb¶ een „pooling” van middelen en een co(cid:148)rdinatie van de strategie(cid:137)n werd afgesproken, die tot wederz¶ds voordeel dienden te strekken. „PW Europe Combination” Bovendien is de onlangs uitgebreid tot een combinatieovereen- komst tussen de PW-ondernemingen die in Europa 26. 2. 1999 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 50/29 en in de Verenigde Staten actief z¶n. De combi- natie heeft tot gevolg dat de betrokken PW-onder- nemingen collectief als (cid:130)(cid:130)n enkele economische eenheid fungeren. De combinatie omvat PW- bedr¶ven in West-Europa, de Verenigde Staten, Oost-Europa, het Midden-Oosten, Noord-Afrika en in de Republiek Zuid-Afrika. (11) [. ] (1). (12) [. ]. (13) [. ]. (14) [. ]. (15) [. ]. (16) Uit de beschr¶ving in de voorgaande punten bl¶kt dat de PW-combinatie door een aanzienl¶ke mate van integratie wordt gekenmerkt [. ]. (17) Deze kenmerken w¶zen op een hoge mate van centralisatie van het bestuur en [. ]. Voor het doel van de concentratieverordening zal de onderhavige transactie derhalve in (cid:130)(cid:130)n enkele economische eenheid resulteren en vormt z¶ (cid:130)(cid:130)n enkele concen- tratie, waarb¶ PW als geheel genomen, een van de part¶en is. In dit opzicht is in het midden gelaten of de C&L-bedr¶ven (cid:130)(cid:130)n enkele economische eenheid vormen, omdat de reeks afzonderl¶ke fusies tussen elk van de nationale samenwerkings- verbanden van PW en C&L hoe dan ook z¶n onderzocht als onderdeel van (cid:130)(cid:130)n enkele transactie tussen de beide groepen ondernemingen. Inhou- del¶k strekte de beoordeling uit het oogpunt van de mededinging zich in de onderhavige zaak derhalve uit tot alle plaatsel¶ke fusies in de EER. IV. COMMUNAUTAIRE DIMENSIE (18) De totale wereldomzet van beide part¶en bedraagt meer dan 5 miljard ecu (PW: 4 630 miljoen ecu en C&L: 5 305 miljoen ecu). De totale omzet die elk der part¶en in de Gemeenschap behalen, bedraagt meer dan 250 miljoen ecu (dit wil zeggen: PW: 1 301 miljoen ecu en C&L: 2 249 miljoen ecu). Zelfs indien de maatschappen van C&L als afzon- derl¶ke eenheden dienen te worden behandeld, behalen z¶ in ten minste drie lidstaten, namel¶k in het Verenigd Koninkr¶k, in Nederland en in Duitsland, een omzet van meer dan 250 miljoen ecu (respectievel¶k 772 miljoen, 299 miljoen en 487 miljoen ecu). Voorts behalen de part¶en niet meer dan twee derde van hun totale omzet in de Gemeenschap in een zelfde lidstaat, noch meer dan twee derde van hun totale omzet in de EVA in een zelfde EVA-staat. De aangemelde transactie is (1) Deze versie van de beschikking heeft een bewerking onder- gaan om ervoor zorg te dragen dat geen vertrouwel¶ke gege- vens worden pr¶sgegeven. derhalve een concentratie met een communautaire en met een EER-dimensie. V. BEOORDELING UIT HET OOGPUNT VAN DE MEDEDINGING A. DE RELEVANTE PRODUCTMARKTEN 1. Activiteiten van de part¶en (19) Beide part¶en b¶ de concentratie bieden een breed assortiment zakel¶ke diensten voor een cli(cid:137)nten- kring die voornamel¶k bestaat uit grote onderne- internationale mingen van zowel nationale als aantal uiteenlopende dimensie in een groot sectoren van het uit opdrachtgevers uit de openbare sector. bedr¶fsleven, alsmede (20) De part¶en delen dit dienstenassortiment in in v¶f brede gebieden van dienstverlening die z¶ als de zaak relevante beschouwen: fiscale adviezen en vervulling belastingplicht, onderne- mingsadvisering, adviezen op het gebied van insol- ventie en van de financiering van ondernemingen. deze auditing en boekhouding, productmarkten in 2. Relevante productmarkten (21) Het marktonderzoek van de Commissie bevestigde in hoofdl¶nen dat de v¶f genoemde product- markten een correcte onderverdeling van de voor- naamste activiteiten van de part¶en vormden. twee en boekhouding (22) De Commissie heeft evenwel binnen de categorie auditing afzonderl¶ke productmarkten onderscheiden: i) een markt voor diensten aan kleine en middelgrote onderne- mingen, die voornamel¶k nationale onderne- mingen omvat en waarop de „Big Six” tezamen met „tweede echelon” accountantskantoren van het actief z¶n, en ii) een markt voor diensten aan beursgenoteerde en grote ondernemingen, zowel nationaal als internationaal, die voornamel¶k door de „Big Six” worden verricht. (23) De Commissie heeft vastgesteld dat er mogel¶k nog beperktere relevante productmarkten bestaan voor audit- en boekhouddiensten in bepaalde sectoren, en met name in de bank- en verzeke- ringssector. (24) Ook binnen de categorie fiscale adviezen en vervul- ling van de belastingplicht kan volgens de een engere productmarkt Commissie wellicht worden onderscheiden, en wel die van de verlening van deze diensten aan grote ondernemingen die cli(cid:137)nt van de „Big Six” z¶n. (25) De Commissie heeft de procedure ingeleid omdat z¶ bedenkingen koesterde over de gevolgen die de concentratie zou kunnen hebben voor de mededin- ging op de volgende markten: i) op de markt voor L 50/30 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 26. 2. 1999 audit- en boekhouddiensten aan grote onderne- mingen die cli(cid:137)nt van de „Big Six” z¶n, op de markt die mogel¶k kan worden onderscheiden voor audit- en boekhouddiensten aan grote onder- nemingen die cli(cid:137)nt van de „Big Six” z¶n in bepaalde sectoren (met name de bank- en verzeke- ringssector), en op de mogel¶k afzonderl¶k af te bakenen markt van fiscale adviezen en diensten ter vervulling van de belastingplicht aan grote onder- nemingen die cli(cid:137)nt van de „Big Six” z¶n. a) Audit- en boekhouddiensten ten behoeve van grote ondernemingen die cli(cid:137)nt van de „Big Six” z¶n i) Omschr¶ving van de diensten Voor het doel van de onderhavige analyse omvatten „audit- en boekhouddiensten” het uitvoeren van wettel¶ke en andere controles op de boekhoudbe- scheiden van ondernemingen en andere met de controle samenhangende diensten, waarb¶ gebruik wordt gemaakt van de bekwaamheid van de accountant in het onderzoek van zakel¶ke transac- ties en boekhoudkundige processen, teneinde te verifi(cid:137)ren of deze transacties en de gevolgen daarvan (voor onder meer de aansprakel¶kheid, risi- co’s, toekomstige opbrengsten) naar waarheid en correct in de financi(cid:137)le verslaglegging van de onderneming z¶n weergegeven. Tot de „andere met de controle samenhangende rekenen de part¶en ook algemene diensten” systeembewaking, de beoordeling van adviezen, dili- audits, bedr¶fsrisico’s, gence”-onderzoek voorafgaande aan de aankoop van nieuwe ondernemingen, het opstellen van verslagen in verband met beursnoteringen en onderzoek na overnames, enzovoort. interne „due (26) (27) ii) Grote ondernemingen die cli(cid:137)nt van de „Big Six” z¶n (28) De part¶en stellen dat grote multinationale onder- nemingen die toegang tot de internationale kapi- taalmarkten nodig hebben, hun auditdiensten uitsluitend van accountantskantoren betrekken die over zowel een internationaal netwerk als een erkende internationale reputatie beschikken. Deze ziensw¶ze is t¶dens het marktonderzoek van de Commissie door verschillende marktdeelnemers bevestigd. Voorts bleek uit dit onderzoek dat de keuze van deze zakel¶ke cli(cid:137)nten beperkt is tot de zes accountantskantoren die bekend staan als de „Big Six”, omdat slechts deze kantoren zowel de geografische spreiding hebben die deze onderne- mingen verlangen als de geloofwaardigheid op het gebied van financi(cid:137)le verslaglegging genieten die de internationale kapitaalmarkten als eis stellen. (29) Ook de Commissie heeft in haar onderzoek vastge- steld dat de „Big Six” de voornaamste, en zelfs de enige, aanbieders z¶n van audit- en boekhouddien- sten aan grote nationale beursgenoteerde onderne- mingen, niet om wettel¶ke redenen, maar omdat de algemeen dit verwachten. aandelenmarkten het in (30) (31) Voorts is de Commissie uit de reacties op het marktonderzoek gebleken dat het voornamel¶k de „Big Six” z¶n die over het sectorale specialisme beschikken dat de meeste grote ondernemingen, nationaal of internationaal, voor auditdiensten in hun specifieke segment verlangen. Deze sectorale deskundigheid bleek met name van belang in de bank- en verzekeringssector; hier wordt nader op ingegaan in overweging 35 en volgende. Bovendien is uit het marktonderzoek van de Commissie gebleken dat accountantskantoren die aan de auditbehoeften van grote ondernemingen willen voldoen, aanzienl¶ke middelen moeten kunnen mobiliseren om aan de verlangens van hun cli(cid:137)nten tegemoet te kunnen komen. iii) Conclusie (32) De door de Commissie afgebakende productmarkt omvat de markt voor audit- en boekhouddiensten aan beursgenoteerde en grote ondernemingen, zowel nationaal als internationaal, welke voorna- mel¶k worden verricht door de „Big Six”, omdat in het algemeen alleen deze kantoren kunnen voldoen aan de wensen van hun cli(cid:137)nten, welke erin bestaan dat deze diensten worden verricht door een kantoor dat beschikt over de vereiste reputatie op de finan- ci(cid:137)le markten (in het geval van beursgenoteerde ondernemingen), de geografische spreiding om wereldw¶d aan de verlangens van de onderneming te voldoen (in het geval van multinationale onder- nemingen), de deskundigheid in de specifieke sector (grote ondernemingen in het algemeen, en met name in gereglementeerde sectoren als de bank- en de nodige en verzekeringssector) middelen (alle grote ondernemingen). b) Sectorale audit- en boekhouddiensten ten behoeve van grote ondernemingen die cli(cid:137)nt van de „Big Six” z¶n i) Deskundigheid op het gebied van sectorale audits (33) Audit- en boekhouddiensten z¶n zakel¶ke diensten die verricht worden door ondernemingen met personeel dat over de beroepskwalificaties beschikt om wettel¶ke controles op boekhoudingen te kunnen verrichten. Deze accountants kunnen in een groot aantal verschillende industri(cid:137)le en zake- l¶ke sectoren worden ingezet, maar uit het onder- zoek van de Commissie is gebleken dat z¶ zich 26. 2. 1999 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 50/31 doorgaans in een bepaalde fase in hun carri(cid:138)re in een beperkt aantal sectoren specialiseren, waardoor z¶ b¶komende beroepsvaardigheden van een gespecialiseerd karakter verwerven. In dit verband is gebleken dat een accountantskantoor dat duur- zaam sterk vertegenwoordigd is in een bepaalde sector, zich een reputatie van grote deskundigheid in die sector verwerft. (34) Naar aanleiding van deze bevindingen heeft de Commissie de mogel¶kheid onderzocht dat er afzonderl¶ke markten bestaan voor auditdiensten in bepaalde sectoren die deden vermoeden dat de b¶zonder complexe aard van de activiteiten een aanzienl¶ke specialistische deskundigheid van de accountant vergt. De enige sectoren waarin het marktonderzoek van de Commissie deze mogel¶k- heid bevestigde, waren de sectoren banken en verzekeringen. Zowel cli(cid:137)nten als concurrenten waren het er over eens dat deze beide sectoren van alle overige sectoren, met inbegrip van de andere gereglementeerde sectoren en van openbare onder- nemingen, dienen te worden onderscheiden. ii) Audits in de bank- en verzekeringssector (35) De Commissie heeft de mogel¶kheid onderzocht dat er relevante productmarkten voor audits in deze sectoren bestaan vanwege het specifieke en inge- wikkelde karakter van deze sectoren als geregle- menteerde en met financi(cid:137)le-dienstensectoren, name vanwege de gecombineerde marktpositie die de part¶en ten gevolge van de voorgenomen concentratie in bepaalde lidstaten in deze sectoren zouden innemen. Bovendien vestigden, zoals reeds opgemerkt, ook derden de aandacht van de Commissie op de b¶zondere aard van deze sectoren. aa) V r a a g z ¶ d e diepgaande marktonderzoek (36) De Commissie heeft de cli(cid:137)nten van de „Big Six” in zowel de bank- als de verzekeringssector t¶dens haar uitgebreid geraadpleegd naar aanleiding van de aanw¶zingen die z¶ over het b¶zondere belang van sectorale deskundigheid en reputatie voor deze sectoren had ontvangen. De antwoorden van deze cli(cid:137)nten brachten het ingewikkelde en individuele karakter van de audits in deze beide sectoren aan het licht en wezen erop dat het bezit van de noodzakel¶ke sectorale deskundigheid in een bepaald land, alsmede van voldoende gespecialiseerde middelen, die beide nauw met de reputatie van sectorale deskundigheid van een kantoor op de markt verweven z¶n, voor de cli(cid:137)nten in beide sectoren belangr¶ker pr¶soverwegingen. De Commissie heeft t¶dens haar marktonderzoek b¶ zowel de „Big Six” als hun cli(cid:137)nten volop aanw¶- dan z¶n zingen gevonden van het relatief geringe belang van de pr¶s b¶ de keuze van een accountant door de cli(cid:137)nt. De antwoorden die de Commissie van cli(cid:137)nten uit de bank- en verzekeringssector ontving, duidden erop dat deze de pr¶s vr¶wel alt¶d minder belangr¶k achten, en in veel gevallen „aanzienl¶k minder” eerdergenoemde factoren kennis van de sector en reputatie, of de kennis die de accountant van de cli(cid:137)nt heeft. belangr¶k, dan de dat de meeste omstandigheid Bovendien hebben cli(cid:137)nten erop gewezen dat er een relatief lange periode nodig is voor het verwerven van de voor deze specifieke sectoren benodigde auditvaardigheden. De meeste cli(cid:137)nten stelden dat er een „aanloopperiode” van twee tot drie jaar nodig was vooraleer een ander kantoor van de „Big Six” in staat zou z¶n hun audit tot een goed einde te brengen, en wezen op de „immateri(cid:137)le kosten” van de overschakeling en van de t¶d die het management hiermee kw¶t is. In de onderha- vige zaak wordt deze situatie evenwel verzacht door de de Commissie geraadpleegde cli(cid:137)nten hebben ver- klaard „Big drie, Six”-kantoren als geschikte alternatieve aanbieders te beschouwen. Voorts verwachten deze cli(cid:137)nten van de nieuwe accountant dat h¶ de omschake- lingskosten van financi(cid:137)le aard in z¶n pr¶s verre- kent. Desondanks vertonen cli(cid:137)nten uit de bank- en verzekeringssector vanwege de „immateri(cid:137)le kosten” een grote terughoudendheid ten aanzien van een eventuele verandering van accountant. Een andere reden hiervoor is de grote waarde die z¶ hechten aan de factoren vertrouwen en betrouw- baarheid, die worden opgebouwd gedurende lang- durige, vaak tientallen jaren bestr¶kende relaties met hun accountant. ten minste zoniet door alle, B¶ haar analyse van de bew¶sstukken die z¶ t¶dens het marktonderzoek heeft vergaard, heeft de Commissie evenwel nog andere factoren vastgesteld die de aspecten van de vraagz¶de afzwakken en met name samenhangen met het beeld dat b¶ de cli(cid:137)nten in de bank- en verzekeringssector leeft van i) de t¶d die een ander „Big twee elementen: Six”-kantoor nodig heeft om zich dezelfde bekwaamheid als de huidige accountant eigen te maken (de „aanloopperiode”), en ii) hun terughou- veranderen, dendheid om van accountant hetgeen in overweging 37 werd opgemerkt. te Ten aanzien van de eerste van deze elementen merkt de Commissie op dat de door cli(cid:137)nten genoemde „aanloopperiode” moet worden bezien tegen de algemene achtergrond van een dienst waarb¶ een verandering in de relatie accountant/ cli(cid:137)nt automatisch een inwerkperiode vergt, waarin de nieuwe accountant zich met de cli(cid:137)nt vertrouwd moet maken en die een bepaalde onderbreking en (37) (38) (39) L 50/32 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 26. 2. 1999 cli(cid:137)nt met is derhalve van hen als zich investering in t¶d van de indien niet van sector wordt meebrengt, zelfs veranderd. Dit is in overeenstemming met het belang dat cli(cid:137)nten aan de kennis die de accoun- cli(cid:137)nt heeft, hechten. De tant Commissie van mening dat de „inwerkt¶d” die een verandering van sector voor de accountant meebrengt, een geringe invloed heeft op de totale „aanloopperiode” die door cli(cid:137)nten genoemd is. Voorts is de Commissie van mening dat het belang van deze perioden moet worden bezien in de context van de reeds genoemde zeer lange relaties tussen de accountants en hun cli(cid:137)nten. (40) Met betrekking tot het tweede element merkt de Commissie op dat de geringe bereidheid van de cli(cid:137)nten om van accountant te veranderen, voor zover dit door de cli(cid:137)nten wordt toegeschreven aan factoren als „vertrouwen” en „betrouwbaarheid”, ook in het perspectief moet worden geplaatst van een dienst waarb¶ persoonl¶ke relaties en opvattingen In dit verband is de een grote rol Commissie van mening dat deze kwalitatieve factoren ook dienen te worden ge(cid:139)nterpreteerd tegen de bredere achtergrond van elke accountant/ cli(cid:137)nt-relatie, waarin „vertrouwen” en „betrouwbaar- heid” door de aard van de dienst per definitie, ongeacht de betrokken sector, een inherent belang hebben. spelen. bb) A a n b o d z ¶ d e (41) Inspelend op de verwachtingen en wensen van hun cli(cid:137)nten z¶n de „Big Six” intern op sector- basis georganiseerd en deze strategie wordt ook gerechtvaardigd door de omstandigheid dat het noodzakel¶k is voldoende kennis van de sector te hebben om in de zeer riskante bank- en verzeke- ringssector mogel¶ke aansprakel¶kheidsproble- men te verm¶den. (42) De Commissie heeft t¶dens haar onderzoek aanw¶- zingen gevonden van een zeer hoge sectorgericht- heid b¶ de accountants van de „Big Six” die op het gebied van banken en verzekeringen werkzaam z¶n. De specialisten in elk van deze sectoren besteden naar verhouding een groter gedeelte van hun beroepsbestaan en van hun werkuren aan deze sectoren dan aan andere sectoren waarin z¶ even- tueel actief z¶n. Voorts is uit de antwoorden van de „Big Six” gebleken dat een dergel¶ke mate van specialisatie valt toe te schr¶ven aan het b¶zonder complexe karakter van deze financi(cid:137)le dienstensec- toren, die een hoger inherent risico kennen en waarvoor b¶komende wettel¶ke verantwoordel¶k- heden gelden, welke de accountant uiteraard moet kennen. (43) Deze situatie werd bevestigd door de part¶en zelf, waarvan er (cid:130)(cid:130)n verklaarde dat deze financi(cid:137)le dien- stensectoren (banken en verzekeringen) „een b¶zondere deskundigheid vergen door het hogere inherente risico en, in bepaalde instellingen, inge- wikkelde transacties”. De andere part¶ heeft opge- merkt dat „in de grote ondernemingen en in kapi- taalcentra het cli(cid:137)ntenbestand zich leent voor de vorming van speciale teams met gespecialiseerde vaardigheden en ervaring met specifieke sectoren (b¶voorbeeld financi(cid:137)le diensten). Het personeel zal doorgaans in dienst treden en binnen deze afde- lingen z¶n carri(cid:138)re opbouwen tot in hoge leiding- gevende posities”. (44) (45) Voorts worden de financi(cid:137)le kosten die aan de controle van cli(cid:137)nten in deze sectoren inherent z¶n, wanneer de nieuwe accountant nog niet over voldoende sectorale deskundigheid beschikt, door het accountantskantoor gedragen, waarvan verwacht wordt dat het z¶n honoraria aanpast door gedu- rende de „aanloopperiode”, die, zoals vermeld in overweging 37, doorgaans twee tot drie jaar vergt, deze kosten in de honoraria te verrekenen. Een accountantskantoor heeft er derhalve alle belang b¶ om over een voldoende aantal accountants met een grote deskundigheid en een bewezen staat van dienst in een van beide sectoren te beschikken, om z¶n cli(cid:137)nten ervan te kunnen overtuigen dat het in staat is om aan hun wensen te voldoen. Bovendien heeft de Commissie vernomen dat van het zeer riskante karakter van deze financi(cid:137)le dien- stensectoren op zich een afschrikkende werking kan uitgaan op accountantskantoren die niet over voldoende sectorale deskundigheid beschikken, omdat z¶ moeten evalueren welke gevolgen deze verantwoordel¶kheden voor hun financi(cid:137)le positie en hun reputatie kunnen hebben, met name wanneer het grote cli(cid:137)nten betreft. (46) Het is echter gebleken dat alle „Big Six” over deze sectorale deskundigheid beschikken. Dit valt af te leiden uit de volgende factoren. — De meeste van de „Big Six” z¶n reeds in deze z¶ het met uiteenlopende sectoren actief, marktposities in de verschillende lidstaten; — In vr¶wel alle lidstaten hebben alle „Big Six” een zeker niveau van sectorale deskundigheid door hun aanwezigheid in een bepaald segment (b¶voorbeeld kleinere banken of verzekerings- of maatschapp¶en, vestigingen van buitenlandse ondernemingen, als accountants optredende namens de regelge- vende instanties, enzovoort); dochterondernemingen — Sectorale deskundigheid kan in een bepaalde lidstaat eenvoudigweg worden verworven door de overname van een onderneming door een cli(cid:137)nt; 26. 2. 1999 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 50/33 — Er is een aanzienl¶k aantal niet-financi(cid:137)le bedr¶ven met dochterondernemingen in finan- ci(cid:137)le diensten (zoals financieringsdochters van autofabrikanten, „retail banking”-dochters van grote detailhandelson- dernemingen, enzovoort). De sectorale deskun- digheid kan derhalve worden opgedaan b¶ de controle van deze dochterondernemingen; betaalkaarten- of — Deskundigheid in de bank- en verzekerings- sector kan ook worden opgedaan via andere opdrachten dan accountantscontroles, zoals ondernemingsadvisering, op welk gebied alle „Big Six” werkzaam z¶n; — De „Big Six” hebben, binnen bepaalde grenzen, de mogel¶kheid om personeel in andere landen in te zetten of personeel van hun concurrenten weg te lokken. (47) Hieruit volgt dat de concurrentiemogel¶kheden van de kantoren van de „Big Six” die in een bepaald land een geringere aanwezigheid in deze sectoren hebben, niet worden bepaald door hun huidige marktaandeel in deze sectoren. Deze bevin- ding is bevestigd door de overgrote meerderheid van cli(cid:137)nten uit de sector banken en verzekering, die te kennen hebben gegeven dat z¶ ten minste vier van de „Big Six” in staat achten de accoun- tantscontrole te verzorgen. Elk van de „Big Six” zou derhalve relatief gemakkel¶k de middelen kunnen vinden om hun controleactiviteiten in deze sectoren uit te breiden. (48) Door deze positie van de „Big Six” hebben zich enkele geslaagde toetredingen in de sector finan- ci(cid:137)le diensten voorgedaan, zoals die van PW in de sector verzekeringen. (49) (50) cc) C o n c l u s i e In het licht van alle voorgaande factoren is de Commissie tot de conclusie gekomen dat audit- en boekhouddiensten ten behoeve van de sectoren banken en verzekeringen voor het doel van de beoordeling van de gevolgen van de onderhavige transactie voor de mededinging geen afzonderl¶ke productmarkten vormen. c) Fiscale adviezen en diensten ter vervulling van de belastingplicht aan grote onderne- mingen die cli(cid:137)nt van de „Big Six” z¶n de fiscale behoren adviesdiensten Tot het verstrekken van adviezen over de structurering van transacties en organisaties om de claim van de fiscus zo gering mogel¶k te doen z¶n, en het onderhouden van contacten met de belastingautori- teiten namens de cli(cid:137)nten. (51) Diensten ter vervulling van de belastingplicht omvatten het verlenen van b¶stand b¶ de bereke- ning van de hoogte van de te betalen belastingen en het invullen van de voor de belastingautoriteiten bestemde aangifteformulieren. (52) De part¶en stellen dat fiscale adviesdiensten en diensten ter vervulling van de belastingplicht niet alleen door accountantskantoren, waaronder die van het „tweede echelon” worden verricht, maar ook door advocatenkantoren. Het onderzoek van de Commissie heeft het argument van de part¶en dat de grote cli(cid:137)nten van de „Big Six” zich voor deze diensten niet noodzakel¶kerw¶s tot deze „Big Six” beperken, bevestigd. (53) De Commissie is daarom tot de conclusie gekomen dat er geen relevante productmarkt is voor fiscale adviesdiensten en diensten ter vervulling van de belastingplicht aan grote ondernemingen die cli(cid:137)nt van de „Big Six” z¶n, welke zou kunnen worden onderscheiden van de markt voor dergel¶ke fiscale diensten aan alle categorie(cid:137)n cli(cid:137)nten. 3. Conclusie ten aanzien van relevante productmarkten (54) In het licht van alle voornoemde factoren is de Commissie tot de bevinding gekomen dat de rele- vante productmarkten voor het doel van de beoor- deling van de onderhavige zaak uit het oogpunt van de mededinging, de markten voor de navolgende diensten z¶n: i) audit- en boekhouddiensten aan grote onder- nemingen die cli(cid:137)nt van de „Big Six” z¶n, ii) audit- en boekhouddiensten aan kleine en middelgrote ondernemingen, iii) fiscale adviesdiensten en diensten ter vervul- (aan de gehele ling van de belastingplicht markt), iv) ondernemingsadvisering, v) adviezen op het gebied van insolventie, vi) adviezen inzake ondernemingsfinanciering. B. DE RELEVANTE GEOGRAFISCHE MARKTEN 1. Audit- en boekhouddiensten a) Regelgeving/nationale markten (55) De verrichting van auditdiensten is in de gehele Gemeenschap op het niveau van de lidstaten gere- glementeerd. De nationale voorschriften bepalen welke lichamen een accountantscontrole moeten ondergaan, hoe vaak deze moet geschieden, welk soort beroepsbeoefenaar deze wettel¶ke controles mogen uitvoeren, de beroepskwalificaties die h¶ moet bezitten, en welke rechtsvorm accountants- kantoren moeten hebben. Hoewel cli(cid:137)nten hun eigen accountants kiezen, in verscheidene lidstaten voor bepaalde sectoren (banken, verzeke- ringen en beursgenoteerde ondernemingen) voor de aanstelling van de accountant goedkeuring van de relevante toezichthoudende instantie vereist. is L 50/34 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 26. 2. 1999 Voorts kennen sommige lidstaten regels voor de duur en de mogel¶kheden tot verlenging van de accountantscontracten. Nog een ander gereglemen- teerd aspect van auditdiensten is de vr¶heid van vestiging voor accountantskantoren, omdat in de afzonderl¶ke lidstaten beperkingen ten aanzien van eigendom, bestuur en rechtsvorm van deze kantoren gelden. (59) (56) De part¶en zelf erkennen dat audit- en boekhoud- diensten in sterke mate op nationaal niveau z¶n gereglementeerd en dat dit feit het bestaan van nationale markten voor deze diensten „suggereert”. Z¶ betogen evenwel dat een dergel¶ke afbakening vooral van toepassing is op accountantsdiensten voor „kleinere ondernemingen die overwegend in slechts (cid:130)(cid:130)n land actief z¶n, en die niet kapitaal op de internationale markten aantrekken”. (57) b) Multinationale dimensie Voorts stellen de part¶en dat de markt voor audit- en boekhouddiensten een internationale dimensie kr¶gt door het toenemende aantal ondernemingen dat multinationaal actief is en dat behoefte eraan heeft om in verscheidene landen van zakel¶ke diensten van een enkele aanbieder gebruik te kunnen maken. De Commissie heeft b¶ haar analyse van de reacties van de marktdeelnemers op het vraagstuk van de geografische reikw¶dte van audit- en boekhouddiensten rekening gehouden met het argument van de internationale dimensie dat de part¶en hebben aangevoerd voor het b¶zon- dere geval van multinationale ondernemingen (waarvoor de „Big Six” de audit- en boekhouddien- sten verzorgen), die deel uitmaken van het cli(cid:137)n- tenbestand in de relevante productmarkt als gedefi- nieerd voor de beoordeling in deze zaak. het partnerkantoor dat eventueel de diensten voor de betrokken vestiging zou gaan verrichten. verklaard dat Een van de part¶en b¶ de transactie heeft de offer- teprocedure omschreven als „het centraal onder- handelen met de moedermaatschapp¶, na consoli- datie van lokale ramingen en onderhandelingen tussen lokale partners en de leidende partner in het en voegde land van de moedermaatschapp¶” hieraan toe dat „deze procedure b¶ ongeveer 90 % van de offertes wordt gevolgd”. De andere part¶ heeft leidende partner na „de ontvangst van de uitnodiging tot het indienen van offertes een inventarisatie maakt van de kantoren, partners en teams die alle vestigingen van de potenti(cid:137)le cli(cid:137)nt zouden bedienen. Deze kantoren worden verzocht de te verrichten werkzaamheden te onderzoeken en een raming te maken van de t¶dswaarde daarvan. Deze ramingen worden recht- streeks aan het leidende kantoor verstrekt en dragen b¶ tot het bepalen van de strategie voor de indien de totaalpr¶s die totale offertepr¶s totaal van de genoemd wordt, ramingen, wordt de eventuele korting eerl¶k over de deelnemende kantoren verdeeld”. Deze part¶ heeft voorts verklaard dat „het bestuur van dochter- ondernemingen vaak door dat van de moedermaat- schapp¶ gevraagd wordt z¶n mening te geven over de concurrerende (accountants)kantoren” en dat accountantsprakt¶k „het in gebieden dochterondernemingen bevinden, wordt geraadpleegd om ervoor te zorgen dat b¶ het opstellen van de offerte op centraal niveau lokale wettel¶ke en bestuursrechtel¶ke vereisten in aanmerking worden genomen en dat deze technische aspecten van de offerte nationaal worden behandeld, zodat aan alle vereisten wordt voldaan”. van de zich lager is dan het bestuur waar. c) Verklaringen van de „Big Six” en hun cli(cid:137)nten (60) (58) De analyse van de Commissie duidde erop dat er onder multinationale „Big Six”-cli(cid:137)nten een voort- durend toenemende tendens bestaat om voor hun wereldw¶de vraag naar diensten te onderhandelen met het partnerkantoor van de „Big Six” dat in het land van de moedermaatschapp¶ van de cli(cid:137)nt gevestigd is, zulks in de vorm van een „internatio- naal pakket”. De analyse van de antwoorden die zowel de „Big Six”-accountantskantoren, waaronder de part¶en, als de cli(cid:137)nten van deze kantoren in de loop van het diepgaande marktonderzoek aan de Commissie hebben verstrekt, heeft echter bevestigd dat zo’n „pakket”, indien dat bestaat, in beginsel een pakketovereenkomst is dat het aanbod van het gegadigde accountantskantoor voor alle verschil- lende nationale vestigingen beslaat waarvoor de multinationale cli(cid:137)nt de betrokken diensten nodig heeft, maar dat b¶ de opstelling van een dergel¶ke overeenkomst rekening wordt gehouden met zowel de behoeften van de nationale vestiging van de cli(cid:137)nt (met inbegrip van de nationale wettel¶ke vereisten) als de offerte, honoraria inbegrepen, van Bovendien hebben diverse multinationale cli(cid:137)nten van de part¶en, die door de Commissie t¶dens haar marktonderzoek z¶n benaderd, opgemerkt dat z¶ over deze diensten, en de honoraria, op nationaal niveau met de aanbieders onderhandelen, dat wil zeggen dat hun dochterondernemingen recht- streeks met het nationale partnerkantoor onderhan- delt, ook al wordt de uiteindel¶ke offerte vaak op centraal niveau geco(cid:148)rdineerd en/of gecontroleerd. Een van deze multinationale cli(cid:137)nten, die had verklaard dat de geografische reikw¶dte van de markt nationaal is, bevestigde dat in z¶n geval „de onderhandelingen over de vergoedingen voor de accountantscontrole van dochterondernemingen tot de verantwoordel¶kheid van het bestuur van de dochterondernemingen behoren”. Een andere multinationale cli(cid:137)nt van de part¶en erkende welis- waar dat „de vergoedingen en kwaliteitsaspecten centraal worden besproken”, maar verklaarde dat „de pr¶s en de voorwaarden van onderneming tot onderneming worden afgesproken”, omdat „elke onderneming haar eigen kosten voor deze diensten draagt en het lokale bestuur doorgaans b¶ de besprekingen en onderhandelingen betrokken is”, 26. 2. 1999 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 50/35 (61) „geen enkel internationaal en dat deze cli(cid:137)nt pakket met enig „Big Six”-kantoor was overeenge- komen”. Weer een andere multinationale cli(cid:137)nt van de part¶en heeft verklaard „lokaal met de accoun- tantskantoren te onderhandelen” en „geen centrale onderhandelingen over diensten te voeren”. Voorts is er een factor die alle multinationale cli(cid:137)nten gemeen hebben: als concern van vennoot- schappen moet een accountantscontrole worden uitgevoerd voor de geconsolideerde jaarrekening, die zowel de controle van de boeken en bescheiden van de moedermaatschapp¶ als van die van de dochterondernemingen omvat. Aangezien deze geconsolideerde controle op het grondgebied waar de moedermaatschapp¶ gevestigd is, geschiedt, wordt de selectie van een accountant voor deze controle (en daarmee voor de controle van het concern wereldw¶d) door de moedermaatschapp¶ be(cid:139)nvloed door haar oordeel (met betrekking tot onder meer reputatie en deskundigheid) van het aanbod van diensten in het nationale gebied waar z¶ is gevestigd. Het l¶kt erop dat zelfs een redel¶k sterke positie in een bepaald land en in een bepaalde sector voor de controle van dochteronder- nemingen van buitenlandse bedr¶ven zeer wel gepaard kan gaan met een relatief zwakke positie ten aanzien van de controle van binnenlandse ondernemingen in dezelfde sector. d) Beslissende kenmerken van een nationale markt (62) De Commissie heeft in haar beoordeling van de reikw¶dte geografische geografische productmarkt in de onderhavige zaak rekening gehouden met alle voornoemde factoren en vastge- steld dat met name de volgende kenmerken op een „nationale markt” w¶zen: van de voorgeschreven controle) (beroepskwalificaties a) nationale regelgeving die zowel de vraagz¶de de (wettel¶k aanbodz¶de de accountants en beperkingen op de vr¶heid van vestiging de lidstaten) be(cid:139)nvloeden; accountantskantoren als van van in b) de noodzaak voor de aanbieder van auditdien- sten om lokaal aanwezig te z¶n met het nodige gekwalificeerde personeel en de vereiste deskun- digheid (waaronder kennis van de wetgeving) en de daarmee verbonden merkbekendheid/repu- tatie in elk van de landen waarin de audit- en boekhouddiensten zullen worden verricht. e) Conclusie (63) Gelet de op genoemde „nationale markt”- kenmerken, en rekening houdend met alle overige reeds genoemde elementen, is de Commissie van mening dat voor de beoordeling van de gevolgen van de onderhavige transactie voor de mededinging op de markten voor audit- en boekhouddiensten de nationale markten de markten z¶n. relevante geografische 2. Fiscale adviesdiensten en diensten ter vervulling van de belastingplicht (64) Gezien de specifieke vereisten die op nationaal niveau voor de beroepskwalificaties en deskundig- heid gelden, en het feit dat de belastingwetgeving voor elk land specifiek is, is de Commissie van mening dat voor de beoordeling van de gevolgen van de onderhavige transactie voor de mededinging op de markten voor fiscale adviesdiensten en dien- sten ter vervulling van de belastingplicht de natio- nale markten de relevante geografische markten z¶n. 3. Ondernemingsadvisering (65) Ondernemingsadviezen worden geleverd aan een breed spectrum van cli(cid:137)nten uit het bedr¶fsleven en uit de openbare sector. De part¶en stellen dat de enige factor die de mogel¶kheid tot deelname op deze markt beperkt, de noodzaak is om over de vaardigheden en middelen te beschikken waaraan de cli(cid:137)nt behoefte heeft, waarb¶ sommige cli(cid:137)nten zuiver nationale of lokale behoeften hebben en de behoeften van andere, multinationale, cli(cid:137)nten zich over In dit verband betogen de part¶en dat de markt zowel een nationale als een internationale dimensie kent, waarb¶ een reeks aanbieders op beide niveaus concurreren, waaronder gespecialiseerde „boetieks” (op nationaal/lokaal niveau), accountantskantoren en adviesbureaus (op beide niveaus). landen uitstrekken. verscheidene (66) Het marktonderzoek van de Commissie heeft deze opvattingen van de part¶en in grote l¶nen beves- tigd. Aangezien de transactie evenwel niet tot het ontstaan of versterken van een machtspositie op enige alternatieve geografische markt leidt, zoals uit de beoordeling in overweging 69 en volgende bl¶kt, heeft de Commissie besloten om in de onderhavige zaak nauwgezette afbakening van de relevante geografische markt voor bedr¶fsadvies- diensten ter z¶de te laten. 4. Diensten op het gebied van insolventie (67) De part¶en hebben verklaard dat de verrichting van diensten b¶ insolventie wordt geregeld in de natio- nale wetgeving. Insolventie kan zich weliswaar op internationale schaal voordoen, maar de benoeming van een curator geschiedt nationaal volgens de nati- onale rechtsregels. Voorts heeft het marktonder- zoek van de Commissie bevestigd dat de markt nationaal van aard is. Derhalve is de Commissie van mening dat voor de beoordeling van de gevolgen van de onderhavige transactie voor de mededinging op de markten voor diensten op het gebied van insolventie de nationale markten de relevante geografische markten z¶n. L 50/36 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 26. 2. 1999 (68) 5. Adviesdiensten op het gebied van de ondernemingsfinanciering Volgens de bevindingen van de Commissie in een eerdere beschikking van 30 augustus 1993 (BHF/CCF/Charterhouse — zaak IV/M. 319) (1) worden adviesdiensten op het gebied van de financiering van ondernemingen op nationale markten verricht. De part¶en stellen echter dat de markt voor sommige transacties internationaal is, en het marktonderzoek van de Commissie heeft bevestigd dat er b¶ de verrichting van deze diensten zowel nationale als internationale aspecten spelen. Aangezien de Commissie in haar navolgende beoorde- ling echter heeft geconcludeerd dat de onderhavige transactie niet tot het ontstaan of versterken van een machtspositie op enige alternatieve markt voor deze diensten leidt, heeft z¶ besloten om de relevante geografische markt in deze zaak niet verder af te bakenen. C. BEOORDELING 1. Kenmerken van de markt a) Activiteiten van de „Big Six” (69) Elk van de „Big Six” heeft tegenwoordig aanzienl¶ke activiteiten in alle relevante product- markten, zoals uit de volgende tabel bl¶kt. (De gegevens voor diensten op het gebied van ondernemingsadvisering, insolventie en ondernemingsfinanciering z¶n gecombineerd onder „overige”) Wereldomzet 1996 (raming) Totaal Audit/boek- houding Belastingen Overige (in miljard USD) 9,5 8,1 7,8 6,8 6,5 5,0 2,9 4,5 3,5 3,6 3,6 2,4 1,7 1,6 1,6 1,3 1,3 1,1 4,9 2,0 2,7 1,9 1,6 1,5 AA KPMG E&Y C&L DTTI PW Bron: International Accounting Bulletin. (70) De volgende tabel vermeldt de percentages van de totale omzet (gebaseerd op boven- staande c¶fers) die elk van de „Big Six” met de voornaamste categorie(cid:137)n diensten behalen. Percentage van de totale omzet Audit/boekhouding Belastingen Overige (%) 30,5 55,6 44,9 52,9 55,4 48,0 17,9 19,8 20,5 19,1 20,0 22,0 51,6 24,7 34,6 27,9 24,6 30,0 AA KPMG E&Y C&L DTTI PW (1) PB C 247 van 10. 9. 1993, blz. 4. 26. 2. 1999 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 50/37 (71) Hoewel elk van de „Big Six” actief is op elk van de relevante markten die in het voorgaande z¶n gede- finieerd, moet worden opgemerkt dat z¶ op al die markten, met uitzondering van de markt van de „Big Six” voor audit- en boekhouddiensten voor grote ondernemingen, van een reeks van andere dienstverrichters concurrentie ondervinden: (75) — op het gebied van fiscale advisering en diensten ter vervulling van de belastingplicht concur- reren de „Big Six” met andere accountantskan- toren en met advocatenkantoren en banken; — ten aanzien van de ondernemingsadvisering concurreren de „Big Six” met talloze consul- tants, zoals McKinsey, Boston Consulting Group, IBM, EDS, Bain & Co. , enzovoort; — wat diensten op het gebied van de financiering van ondernemingen betreft, concurreren de „Big Six” met een zeer groot aantal investerings- banken en andere instellingen, zoals Goldman Sachs, Morgan Stanley, SBC Warburg Dillon Read, enzovoort; — voor diensten op het gebied van insolventie concurreren de „Big Six” met advocatenkan- toren. b) Audit- en boekhouddiensten (72) Zoals uit bovenstaande tabel bl¶kt, z¶n audit- en boekhouddiensten goed voor ongeveer de helft van de totale omzet van elk van de „Big Six” (uitge- zonderd AA, dat zich meer op de ondernemingsad- visering concentreert). (73) In de Gemeenschap (en in andere landen, zoals de Verenigde Staten) z¶n de voorschriften voor de accountantscontrole in het algemeen zeer ontwik- keld en verf¶nd en is de markt voor deze diensten relatief volwassen. is derhalve auditopdrachten worden verlengd, (74) De periode waarvoor een auditopdracht wordt land (in het gegeven, verschilt van land tot Verenigd Koninkr¶k b¶voorbeeld (cid:130)(cid:130)n jaar, in andere lidstaten verscheidene jaren). De norm is en de dat accountant/cli(cid:137)nt-relatie vaak een langeterm¶nrelatie die vele jaren of zelfs tientallen jaren voortduurt. Uit het onderzoek van de Commissie is gebleken dat een van de redenen hiervoor is dat een verandering van accountant voor de reputatie of voor de aandelenkoers van de betrokken onderneming schadel¶k kan z¶n, omdat beleggers de er meningsverschillen over de financi(cid:137)le verslagleg- ging z¶n geweest en dat er een probleem kan z¶n met de rekeningen van de onderneming; een andere reden is dat het een cli(cid:137)nt veel t¶d, onder- indruk kunnen kr¶gen dat richt en andere middelen kost om er zeker van te kunnen z¶n dat een nieuwe accountant voldoende bekend is met z¶n activa en activiteiten om een bevredigende controle uit te voeren, waarb¶ de risi- co’s voor de aandeelhouders binnen aanvaardbare grenzen bl¶ven. een procedure B¶ het kiezen van een accountant gebruiken grote ondernemingen doorgaans van concurrerende offertes. Een cli(cid:137)nt zal gewoonl¶k diverse (meestal niet meer dan drie of vier) kantoren uitnodigen om initi(cid:137)le voorstellen in te dienen. Op basis daarvan zal de cli(cid:137)nt een eindse- lectie maken. B¶ de selectie hecht de cli(cid:137)nt ook belang aan andere factoren dan de hoogte van het honorarium. De belangr¶kste factor is de kracht van het netwerk van het kantoor, de kwaliteit van het werk, de reputatie, de w¶ze waarop het voorne- mens is het werk uit te voeren (met inbegrip van b¶voorbeeld het gebruik van technologie) en de ervaring en deskundigheid van de medewerkers die voor de controle verantwoordel¶k zullen z¶n. (76) Zelfs na een langdurige relatie kan een cli(cid:137)nt besluiten om concurrerende offertes aan te vragen voor het auditcontract, omdat h¶ van mening is elders meer waar voor z¶n geld te kr¶gen of om een dreigende pr¶sverhoging van de huidige accountant af te wenden. Ook is het mogel¶k dat de cli(cid:137)nt een verandering ondergaat, wegens fusie of overname. De pr¶s van audit- en boekhouddien- sten wordt derhalve vastgesteld door middel van concurrerende offertes die zich in de loop der t¶d voordoen. (77) De historische groei van de vraag naar audit- en boekhouddiensten in de meeste lidstaten is veroor- zaakt door de tenuitvoerlegging van communau- taire richtl¶nen die een controle van de boekhou- ding voor bepaalde ondernemingen verplicht stellen. Verwacht wordt dat de toename van de vraag in de toekomst van niet wettel¶k voorge- schreven audit- en boekhouddiensten zal komen en van structurele veranderingen, zoals privatiseringen en een toenemend gebruik van de kapitaalmarkten om aan middelen te komen. (Richtl¶n vennootschapsrichtl¶n (78) De minimumvereisten betreffende de beroepskwa- lificaties, persoonl¶ke integriteit en onafhankel¶k- heid van personen die wettel¶k voorgeschreven accountantscontroles uitvoeren, z¶n vervat in de achtste 84/ 253/EEG van de Raad) (1). Deze richtl¶n geeft echter geen specifieke aanw¶zingen voor veel andere vraagstukken rond de auditfunctie. De aangelegenheden die doorgaans het voorwerp van zelfregulering z¶n, kunnen in twee hoofdgebieden (onafhankel¶k- worden ingedeeld: gedragsregels heid, bekwaamheid, kwaliteit, geheimhouding) en werk- en verslagregels. De kwesties die door de beroepsgroep zelf worden gereguleerd, z¶n overal in de Gemeenschap verschillend, en ook de regels is zelf verschillen van lidstaat evenwel een toenemende tendens om op nationaal lidstaat. Er tot (1) PB L 126 van 12. 5. 1984, blz. 20. L 50/38 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 26. 2. 1999 niveau de regels over te nemen die op internatio- naal niveau z¶n opgesteld, met name door de Inter- nationale Federatie van accountants (International Federation of Accountants-IFAC). Op Europees niveau legt ook de Federatie van Europese register- accountants (F(cid:130)d(cid:130)ration des Experts Comptables Europ(cid:130)ens-FEE) zich toe op het bevorderen van de invoering van internationale normen in de lidstaten. (79) Het lidmaatschap van nationale zelfregulerende organen is gewoonl¶k een individuele aangelegen- heid. Zelfs in dit opzicht spelen accountantskan- toren echter een belangr¶ke rol in het zelfregule- ringsproces, omdat z¶ zich de t¶d en inspanning kunnen veroorloven om deel te nemen aan werk- groepen die de regels voorbereiden. Dit geldt des te meer op internationaal niveau. Het ligt voor de hand dat de grootste marktpart¶en daarom meer invloed kunnen uitoefenen in de IFAC en dus op de vaststelling van internationale normen. Aange- zien nationale normen doorgaans overeenstemmen met IFAC-normen en dezelfde ondernemingen vaak betrokken z¶n b¶ de vaststelling van normen op nationaal niveau, mag de invloed van de grote accountantskantoren op het proces van de vaststel- ling van normen niet worden onderschat. (80) Het groenboek van de Commissie betreffende „de rol, de positie en de aansprakel¶kheid van de met de wettel¶ke controle belaste accountant in de Europese Unie” (1) werpt een aantal vragen op betreffende de regulering van de accountantscon- trole in de Gemeenschap. De vraag, hoe op Euro- pees niveau toezicht op de zelfregulering van de beroepsgroep moet worden uitgeoefend, zal steeds relevanter worden naarmate de Gemeenschap zich in de richting van een interne markt van accoun- tantscontroles beweegt en de concentratie binnen de sector toeneemt. 2. Audit- en boekhouddiensten; kleine en middelgrote cli(cid:137)nten (81) Het onderzoek van de Commissie heeft uitgewezen dat kleine en middelgrote ondernemingen niet dezelfde middelen (deskundigheid, geografische dekking, enzovoort) van de accountants vergen als grote ondernemingen. Hoewel z¶ in sommige gevallen gebruik kunnen maken van de diensten van de „Big Six”, worden z¶ vaak ook bediend door accountantskantoren van het „tweede echelon”, die de „Big Six” op dit punt sterke concurrentie aandoen. De Commissie heeft derhalve geconclu- deerd dat de transactie geen aanleiding geeft tot enige bezwaren uit het oogpunt van de mededin- ging op de markt voor audit- en boekhouddiensten aan kleine en middelgrote ondernemingen. (1) PB C 321 van 28. 10. 1996, blz. 1. 3. Audit- en boekhouddiensten; grote cli(cid:137)nten (82) De Commissie is van mening dat de relevante productmarkt de markt van de „Big Six” voor audit- en boekhouddiensten aan grote ondernemingen is, en dat deze markt in geografisch opzicht nationaal is (zie overweging 19 en volgende). (83) Dat de relevante markt reeds in zoverre sterk geconcentreerd is, dat slechts de „Big Six” in staat z¶n in elke lidstaat aan de eisen van grote onderne- mingen te voldoen, is voor de Commissie aanlei- ding de mogel¶kheid te onderzoeken dat de voor- genomen concentratie tussen PW en C&L niet alleen tot het ontstaan of versterken van (cid:130)(cid:130)n enkele machtspositie, maar ook tot het ontstaan of versterken van een oligopolide machtspositie leidt. (84) van heeft de machtspositie Voor het onderzoek naar het mogel¶ke ontstaan of versterken de Commissie gebruik gemaakt van de door de part¶en verstrekte openbaar gemaakte gegevens, die betrekking hebben op alle cli(cid:137)nten ongeacht hun grootte. De Commissie acht deze benadering methodologisch correct, omdat de inkomsten uit honoraria van alle „Big Six” proportioneel vergel¶k- baar z¶n, zowel op basis van „alle cli(cid:137)nten” als uitgaande van uitsluitend de „grote cli(cid:137)nten”. a) Een enkele machtspositie (85) Uit b¶lage I bl¶kt dat het marktaandeel van het gefuseerde kantoor in geen enkele lidstaat meer dan 40 % zou bedragen. De drie hoogste gecombi- neerde marktaandelen bedragen 38,6 % in Duits- land, 35,1 % in het Verenigd Koninkr¶k en 34,1 % in Ierland, terw¶l de grootste concurrent (KPMG) daar een marktaandeel van respectievel¶k 31,9 %, 22,7 % en 23,6 % bezit. (Op Europees niveau zou het gefuseerde kantoor een marktaan- deel van 31,7 % bezitten, en KPMG, de naaste concurrent, 25,9 %). Derhalve zou het nieuwe kantoor op geen van de nationale markten een zodanige marktpositie een buitensporige marktmacht ten opzichte van z¶n concurrenten of cli(cid:137)nten zou verkr¶gen. innemen, dat het (86) Zoals reeds is opgemerkt in overweging 69 en volgende, worden accountantsopdrachten gedu- rende vele jaren verlengd en z¶n de relaties vaak langeterm¶nrelaties, die zelfs enkele tientallen jaren kunnen duren. Dit gebrek aan flu(cid:139)diteit van de markt betekent dat niet alleen de marktaandelen voor een bepaald jaar moeten worden onderzocht, maar ook, voor een langere periode, de offertes en gegevens, om een vollediger beeld te kr¶gen van de aard en de strekking van het mededingingsproces op de markt van de „Big Six” voor grote onderne- mingen. 26. 2. 1999 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 50/39 (87) Het onderzoek van de Commissie heeft uitgewezen dat offerteprocedures zich weliswaar niet vaak voordoen, maar dat, wanneer een cli(cid:137)nt eenmaal van accountant wenst te veranderen en offertes aanvraagt, andere kantoren van de „Big Six” met de oorspronkel¶ke accountant concurreren en offertes indienen. De cli(cid:137)nten z¶n goed ge(cid:139)nformeerde kopers en z¶n zich zeer bewust van de pr¶s, kwaliteit en waarde van de aangeboden dienst. Het feit dat doorgaans drie of vier leden van de „Big Six” offertes indienen wanneer een offerteprocedure wordt gestart, duidt erop dat de cli(cid:137)nten in zekere mate in staat z¶n de impliciete dreiging van een offerteprocedure te gebruiken om de macht van hun huidige accountant in te perken. (88) Een analyse van recente offertes levert de volgende resultaten op: „Big Six”: aantal verworven en gemiste opdrachten in de EER (1994-1997) Verworven (1) Gemist (2) Verschil (3) Positie (4) 44 45 36 26 18 18 20 25 23 22 17 20 24 20 13 4 1 –2 1 2 3 4 5 6 AA KPMG C&L E&Y PW DTTI Bron: Deloitte Touche. (89) De bovenstaande c¶fers omvatten omschakelingen van cli(cid:137)nten tussen zowel de „Big Six” onderling als de „Big Six” en kantoren van het „tweede echelon”. Uit de c¶fers bl¶kt dat er in de loop der t¶d wel degel¶k een groot aantal omschakelingen z¶n en dat, uitgaande van het verschil tussen verworven en gemiste opdrachten, C&L en PW slechts een derde, respectievel¶k v¶fde plaats onder de „Big Six” innemen. (90) Een aanvullende analyse van het totaal aantal verworven opdrachten in bovenstaande tabel (kolom 1) geeft de volgende posities van de „Big Six” naar aantal van de op andere leden van de „Big Six” veroverde opdrachten. Op andere leden van de „Big Six” veroverde opdrachten in de EER (1994-1997) Op andere leden van de „Big Six” veroverde opdrachten (1) Positie (2) AA KPMG C&L E&Y PW DTTI Bron: Deloitte Touche. 22 17 17 13 8 8 1 2 3 4 5 5 (91) Voor de in aanmerking genomen periode nemen C&L en PW slechts een gedeelde tweede, respectievel¶k een gedeelde v¶fde plaats in. L 50/40 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 26. 2. 1999 (92) De volgende gegevens over het Verenigd Koninkr¶k kunnen als voorbeeld dienen voor de omschakelingen binnen eenzelfde lidstaat. Verandering van accountant binnen de „Big Six” 1993-1997 door de 1600 grootste onderne- mingen van het Verenigd Koninkrijk CL PW KPMG V A E&Y N DTTI AA CL — 3 4 3 1 1 NAAR PW KPMG E&Y DTTI AA TOTAAL 2 — 5 2 3 3 6 2 — 1 2 3 1 2 1 — — 1 5 6 1 — — — — 7 4 — 7 4 1 — 16 19 8 17 10 7 8 69 TOTAAL 12 15 14 Bron: „Office of Fair Trading” van het VK. (93) Uit deze tabel bl¶kt dat PW wat veroverde opdrachten betreft, respectievel¶k een tweede (met 15) en een vierde (met 12) innemen. C&L was het kantoor dat de meeste cli(cid:137)nten verloor (19). Een rangschikking naar netto aanwinst (= nieuwe cli(cid:137)nten min verloren cli(cid:137)nten) geeft het volgende beeld: Positie 1 2 3 4 5 6 Kantoor AA PW DTTI KPMG E&Y C&L Netto aanwinst +8 +7 0 –3 –5 –7 Conclusie (94) Uit de bovenstaande gegevens over zowel marktaandelen als het resultaat van de offerte- activiteiten van de „Big Six” over een aantal jaren bl¶kt duidel¶k dat het gefuseerde kantoor zal worden ingetoomd door het concurrentiegedrag van de resterende vier grote accountantskantoren. Derhalve kan worden uitgesloten dat de concentratie zal leiden tot het binnen een van de nationale markten van de „Big Six” ontstaan of versterken van (cid:130)(cid:130)n enkele machtspositie voor audit- en boekhouddiensten voor grote ondernemingen binnen de Gemeenschap. b) Oligopolide machtspositie i) Bestaande collectieve machtspositie (95) In een oligopolide markt z¶n de reeds aanwezige kenmerken die het punt van collectieve machtsposities aan de orde stellen, in eerdere communautaire concentratiebeschikkingen, zoals in Beschikking 97/26/EG van de Commissie (in zaak IV/M. 619 — Gencor/ Lonrho (1), beschreven. (1) PB L 11 van 14. 1. 1997, blz. 30, overweging 141. 26. 2. 1999 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 50/41 een homogeen product, (96) Aan de vraagz¶de is er een matige groei en een inelastische vraag. De aanbodz¶de is in hoge mate geconcentreerd met een grote markttransparantie een volwassen voor toetredingsdrempels productietechnologie, hoge (met hoge verzonken kosten) en aanbieders met structurele banden. Deze kenmerken van de aanbodz¶de maken het voor de aanbieders gemak- kel¶ker om tot parallel gedrag over te gaan en vormen hiertoe ook een prikkel. (97) Sommige van deze kenmerken gelden ook voor de markt voor audit- en boekhouddiensten voor grote ondernemingen. (98) aa) S t a g n e r e n d e v r a a g Volgens de aanmelding van de part¶en „groeit de vraag naar auditdiensten in de gehele EER, maar langzamer dan die naar bepaalde andere zakel¶ke diensten”. De part¶en z¶n van oordeel dat „de groei van de vraag in de toekomst afkomstig zal z¶n van een grotere vraag naar niet wettel¶k voorgeschreven audit- en boekhouddiensten. Daarentegen wordt een zeer sterke groei verwacht voor ondernemings- adviesdiensten in Europa is duidel¶k dat de markt van de „Big Six” voor audit- en boekhouddiensten voor grote ondernemingen in de afzienbare toekomst geen sterke groeipercen- tages te zien zal geven, en dat, gelet op de zeer grote omvang van elk van de ondernemingen die het cli(cid:137)ntenbestand vormen, dit bestand hoe dan ook geen groei zal genereren door een toename van de populatie van dat cli(cid:137)ntenbestand. De conclusie is derhalve gerechtvaardigd dat de vraag op de rele- vante markt waarsch¶nl¶k op z¶n best langzaam zal bl¶ven groeien. als geheel”. Het bb) P r ¶ s i n e l a s t i c i t e i t v a n d e v r a a g (99) De pr¶selasticiteit van de vraag op de betrokken markt is laag. Dit is te w¶ten aan de omstandigheid dat cli(cid:137)nten wettel¶k verplicht z¶n om de dienst te kopen, dat aan de verandering van accountant kosten z¶n verbonden (zie boven) en dat audit- en boekhouddiensten hoe dan ook slechts een gering deel van de totale kosten van de cli(cid:137)nten van de „Big Six” uitmaken, gelet op de omvang van deze cli(cid:137)nten. De pr¶s werd ook door cli(cid:137)nten als het minst belangr¶ke criterium voor de keuze van een aanbieder genoemd. (De vraag is evenwel in een zekere mate pr¶selastisch, zoals bl¶kt uit het feit dat er enkele omschakelingen voorkomen b¶ offer- teprocedures, zoals vermeld in overweging 88. ) cc) H o m o g e n i t e i t v a n d e p r o d u c t e n , d o o r z i c h t i g h e i d v a n d e m a r k t e n g e r i n g e i n n o v a t i e g r a a d audit (100) Auditdiensten z¶n in die zin relatief homogeen, dat en standaardcontroles, elke -verslagen zal omvatten, alsmede andere vaste elementen die door de nationale regelgeving en voorge- institutionele zelfregulering -analyses worden schreven. Uit het onderzoek van de Commissie is gebleken dat de overgrote meerderheid van de cli(cid:137)nten alle leden van de „Big Six” als onderling verwisselbaar beschouwen. Ook is gebleken dat er in zoverre een grote mate van pr¶stransparantie is, dat de uurtarieven voor auditdiensten van de „Big Six” redel¶k doorzichtig z¶n. De kosten van de „Big Six” z¶n doorzichtig, omdat salarissen en arbeidskosten, die aanzienl¶k meer dan de helft van de totale kosten uitmaken, uit wervingsadver- tenties tussen kantoren bekend z¶n. Ook hier zal de doorzichtig- heid in bepaalde landen groter z¶n door b¶ko- mende factoren, zoals de publicatie van de audit- vergoedingen in de jaarverslagen van cli(cid:137)nten in het Verenigd Koninkr¶k en het wettel¶k vereiste van twee accountants in andere landen. Voorts verandert de methodologie van audit- en boek- houddiensten weinig in de t¶d en wordt deze door een lage innovatiegraad gekenmerkt. van medewerkers en transfers dd) S t r u c t u r e l e b i e d e r s b a n d e n t u s s e n a a n - (101) Economische of structurele banden tussen aanbie- ders kunnen tot het ontstaan van een oligopolie met een machtspositie b¶dragen. Deze structurele banden bestaan in de audit- en boekhoudsector, omdat deze sector zelfregulerend is via instellingen waarvan de accountantskantoren lid z¶n (zie over- wegingen 78, 79 en 80). Accountantskantoren z¶n vertegenwoordigd in de instellingen die voor aangelegenheden welke het voorwerp van zelfregu- lering z¶n, verantwoordel¶k z¶n en hun vertegen- woordigers komen regelmatig b¶een om over deze aangelegenheden, die voor alle betrokkenen van cruciaal belang z¶n, besprekingen te voeren en beslissingen te nemen. Aangezien de grootste kantoren b¶ de vaststelling van deze normen (zie overweging 79) een uitgesproken invloedr¶ke rol vervullen, z¶n z¶ in staat om deze invloed aan te wenden en een stelsel van normen te ontwikkelen die in de prakt¶k tot het ontstaan van een oligopo- lide of collectieve machtspositie van de grote kantoren kunnen b¶dragen. (102) Het is derhalve duidel¶k dat de markt van de „Big Six” voor audit- en boekhouddiensten ten behoeve van grote ondernemingen in zekere mate geken- merkt wordt door elementen die tot een situatie van kunnen dominantie b¶dragen. collectieve zouden (103) De Commissie heeft echter geen doorslaggevende bew¶zen gevonden van het bestaan van een derge- l¶ke machtspositie op de markt van de „Big Six”. Het onderzoek van de Commissie heeft geen aanw¶zingen opgeleverd dat grote ondernemingen die cli(cid:137)nt van de „Big Six” z¶n, geloven dat er thans een collectieve machtspositie is. In algemeen opzicht is een collectieve machtspositie van meer dan drie of vier aanbieders onwaarsch¶nl¶k, gezien L 50/42 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 26. 2. 1999 het complexe karakter van de onderlinge relaties en de daaruit voortkomende verleiding om hiervan af te w¶ken. Een dergel¶ke situatie is op term¶n instabiel en onhoudbaar. Meer in het b¶zonder l¶kt, zoals reeds uiteengezet, de huidige markt van grote ondernemingen in de t¶d gekenmerkt te worden door concurrentie, omdat cli(cid:137)nten offertes aanvragen en veranderingen van „Big Six”-kantoor zich wel degel¶k voordoen. (104) Voorts onderstreept de uitspraak van het Hof van 31 maart 1998 in de gevoegde zaken C-68/94 en C-30/95, Frankr¶k/Commissie en SCPA en EMC/ Commissie (1) met betrekking tot de zaak Kali und Salz/MdK/Treuhand (IV/M. 308) (2) dat op de Commissie een zware bew¶slast rust wanneer z¶ stelt dat er op een oligopolide markt van een collectieve machtspositie sprake is. (105) Het Hof oordeelde dat een hoge mate van concen- tratie op een oligopolide markt op zich voor het bestaan van een collectieve machtspositie geen beslissende factor is. Voorts brengt het arrest met zich mee dat het bew¶s van een gebrek aan tussen een groep daadwerkel¶ke aanbieders met een vermeende collectieve machts- positie zeer zwaarwegend moet z¶n, evenals het bew¶s dat de concurrentiedruk die van andere aanbieders uitgaat (zo die er al z¶n op de betrokken markt), zwak is. concurrentie (106) Gelet op het voorgaande, is de Commissie van mening dat er geen doorslaggevend bew¶s is dat de onderhavige concentratie op de markt van grote ondernemingen die cli(cid:137)nt van de „Big Six” z¶n, tot de versterking van een reeds bestaande oligopolide machtspositie leidt. ii) Ontstaan van een collectieve machtspositie (107) De Commissie heeft onderzocht of de mate van concentratie aan de aanbodz¶de na de concentratie tot het ontstaan van een collectieve machtspositie zou leiden. aa) M a r k t s t r u c t u u r d u b b e l e n a c o n c e n t r a t i e ( P W / C & L e n K P M G / E & Y ) e e n (108) Voorts heeft de Commissie de mogel¶kheid onder- zocht dat er, nadat KPMG en E&Y op 23 december 1997 gezamenl¶k hun voornemen hadden aange- meld om wereldw¶d te fuseren, in het scenario van een dubbele concentratie, een collectieve machts- positie op de markt voor auditdiensten aan grote ondernemingen zou ontstaan. De Commissie achtte het passend om de voorgenomen concen- tratie tussen PW en C&L tegen de achtergrond van de transactie tussen KPMG en E&Y te onder- zoeken, aangezien de gevolgen van concentraties op grond van de concentratieverordening in het licht van de toekomst van de markt worden onder- zocht, waarb¶ niet alleen rekening wordt gehouden (1) Jurispr. 1998, blz. I-1375. (2) Beschikking 94/449/EG van de Commissie (PB L 186 van 21. 7. 1994, blz. 38). met de veranderingen die de concentratie teweeg- brengt, maar ook toekomstige ontwikkelingen in aanmerking worden genomen, zoals nieuwe markt- part¶en, liberalisering, productinnovatie, enzovoort. Daarb¶ komt dat de overeenkomst tussen KPMG en E&Y op de markt algemeen bekend was. (109) In het scenario van de dubbele concentratie zouden de gecombineerde marktaandelen van de twee grootste kantoren op de relevante markt zeer aanzienl¶k z¶n, zowel op nationaal als op commu- nautair en op wereldniveau. Bovendien zouden de beide gefuseerde kantoren in op twee na alle lidstaten de grootste z¶n, met een zeer grote afstand tot de marktaandelen van de overige aanbieders. (110) Gelet op de hoge gecombineerde marktaandelen die de beide gefuseerde kantoren zouden bezitten, en de kenmerken van de markt, zoals uiteengezet in overwegingen 98 tot en met 101, was de Commissie tot de voorlopige conclusie gekomen dat de concentratie tussen PW en C&L een mate van concentratie aan de aanbodz¶de zou veroor- zaken die, in samenhang met die tussen KPMG en E&Y, consistent zou z¶n met de veronderstelling van een collectieve machtspositie. Op 13 februari 1998 maakten KPMG en E&Y echter bekend dat z¶ waren overeengekomen hun fusieplannen te laten varen. (111) De concentratie tussen PW en C&L zou in beginsel tot het ontstaan van een oligopolie met een machtspositie kunnen leiden, met parallel gedrag tussen de resterende „Big Five”, of een duopolie met een machtspositie, waarb¶ de grootste twee kantoren parallel gedrag zouden vertonen en dwang zouden kunnen uitoefenen op de overige, kleinere kantoren. i) Oligopolie met een machtspositie (112) Het risico dat er een oligopolie met een machtspo- sitie zou ontstaan, komt vooral voort uit de alge- mene kenmerken die in overwegingen 98 tot en met 101 z¶n beschreven. Dit risico wordt nog vergroot door een ander kenmerk dat voor deze markt specifiek is (zie overweging 74): de relatie tussen de accountant en de cli(cid:137)nt vertoont de neiging van lange duur te z¶n. Hoewel een cli(cid:137)nt in beginsel tussen zes grote accountantskantoren kan kiezen, zal het vaak om de reeds genoemde redenen gedurende een aanzienl¶ke t¶d niet gemakkel¶k of gunstig z¶n om van accountant te veranderen. De meeste cli(cid:137)nten hebben opgemerkt dat, wanneer z¶ de t¶d r¶p achten om voor een nieuw contract offertes aan te vragen, doorgaans slechts drie of vier aanbieders geschikt worden geacht, in plaats van alle zes. Elke vermindering van het aantal aanbieders op de markt van de „Big Six” voor auditdiensten aan grote ondernemingen is derhalve een extra factor die tot een collectieve machtspositie kan leiden. 26. 2. 1999 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 50/43 (113) Het onderzoek van de Commissie heeft echter niet tot de vaststelling geleid dat de concentratie een oligopolide machtspositie doet ontstaan. Zoals opgemerkt (zie overweging 103), is een collectieve machtspositie van meer dan drie of vier aanbieders te complex en instabiel om lang stand te houden. Op de bestaande „Big Six”-markt l¶kt sprake te z¶n van mededinging in de vorm van offertes, hoewel deze vr¶ zeldzaam z¶n en, zoals opgemerkt, slechts drie of vier van de „Big Six” gewoonl¶k aan elke is niet waar- offerteprocedure meedoen. Het sch¶nl¶k zouden concurrerende verdw¶nen of drastisch zouden afnemen indien er geen zes, maar v¶f aanbieders zouden z¶n. Deze situatie verschilt van de structuur die het resultaat zou z¶n van het scenario van een dubbele fusie (zoals aanvankel¶k door de Commissie werd onder- zocht), waarb¶ het aantal „Big Six”-kantoren dat doorgaans voor een offerteaanvraag geschikt wordt geacht, verder zou dalen van de huidige drie of vier tot een aantal dat de cli(cid:137)nt een zeer beperkte of in het geheel geen daadwerkel¶ke keuze zou laten. offertes dat ii) Duopolie met een machtspositie (114) twee grootste In b¶lage II z¶n, op nationaal, op Europees en op wereldniveau, de marktaandelen voor en na de concentratie (uitsluitend tussen PW en C&L) van de accountantskantoren op de betrokken markt weergegeven. Na de concentratie bereikt het gecombineerde marktaandeel 57,6 % voor de Gemeenschap, 50 % wereldw¶d, en tussen 51,1 % en 70,5 % voor de afzonderl¶ke lidstaten. (115) Het onderzoek van de Commissie heeft echter niet tot de conclusie geleid dat de concentratie tussen PW en C&L binnen de bestaande marktstructuur tot een duopolie met een machtspositie zou leiden. (116) Hoewel het gefuseerde kantoor in alle lidstaten behalve Oostenr¶k een van de twee grootste kantoren zou z¶n, verschilt het tweede kantoor per lidstaat. Van de v¶ftien landen waar PW/C&L een van de twee grootste kantoren zou z¶n, zou het andere in acht landen KPMG z¶n, in drie landen E&Y, in drie landen AA en in (cid:130)(cid:130)n land DTTI (zie b¶lage II). (117) Zoals bl¶kt uit b¶lage III, is het verschil in markt- aandeel tussen het op een na grootste en het op twee na grootste kantoor niet aanzienll¶k, en bedraagt dit in slechts twee lidstaten (Duitsland en Spanje) meer dan 10 %, op communautair niveau iets meer dan 10 % en wereldw¶d 3 %. Dat de geringe afstand tot de op een na en op twee na grootste kantoren zo gering is, belet het gefuseerde kantoor om een strategie van duopolitie domi- nantie te volgen, waarb¶ het op het op twee na grootste kantoor en op de kleinere kantoren dwang of druk zou kunnen uitoefenen. (118) Hoewel elk land een afzonderl¶ke geografische markt voor audit- en boekhouddiensten vormt (zie overweging 19 en volgende), zou het voor PW/C&L bovendien niet haalbaar z¶n om zich in elk land te gedragen met een andere partner parallel (KPMG, AA, E&Y of DTTI, naar gelang van het land). Het is niet realistisch om te veronderstellen dat een kantoor de mogel¶ke voordelen van parallel gedrag in (cid:130)(cid:130)n land zou aanvaarden, wetende dat parallel gedrag tussen PW/C&L en een ander kantoor in een ander land in z¶n nadeel is. Dergel¶k verscheidene kantoren zou niet stabiel z¶n, zeker niet op lange duur. gedrag met parallel iii) Conclusie (119) Aangezien er na de concentratie niet minder dan v¶f aanbieders overbl¶ven, deze v¶f waarsch¶nl¶k aan de offerteprocedures die het concurrentieproces op de relevante markten uitmaken, zullen bl¶ven deelnemen en er na de concentratie geen twee duidel¶k leidende kantoren zullen overbl¶ven, heeft de Commissie geen afdoende bew¶zen gevonden voor de veronderstelling dat de concen- tratie op een van de nationale markten van de „Big Six” voor audit- en boekhouddiensten voor grote ondernemingen binnen de Gemeenschap tot het ontstaan of versterken van een oligopolide of duopolitie machtspositie zou leiden. 4. Fiscale advisering, diensten ter voldoening van de belastingplicht, ondernemingsadvi- sering, diensten op het gebied van insol- ventie en van ondernemingsfinanciering a) Fiscale advisering en diensten ter voldoe- ning van de belastingplicht (120) De ondervinden accountantskantoren sterke concurrentie van elkaar en van advocatenkantoren en banken op deze markt. Indien alle aanbieders b¶ de berekening van de marktaandelen in aanmerking worden genomen, z¶n de enige landen waar de gecombineerde marktaandelen meer dan 15 % zouden bedragen Spanje (19,2 %) en Ierland (18,6 %). b) Ondernemingsadvisering (121) De gecombineerde marktaandelen zullen in geen enkele lidstaat boven 15 % uitgaan. Tot de concur- renten in deze sector behoren andere accountants- kantoren en gespecialiseerde kantoren van wereld- faam, zoals McKinsey, Bain and Co. , Boston Consulting Group, enzovoort. c) Diensten op het gebied van insolventie (122) De enige lidstaat waar de gecombineerde markt- aandelen meer dan 15 % bedragen, is het Verenigd Koninkr¶k (25,8 %). De concurrentie omvat advo- catenkantoren en andere ondernemingen, alsmede accountantskantoren. L 50/44 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 26. 2. 1999 d) Financieringsadviezen voor onderne- HEEFT DE VOLGENDE BESCHIKKING GEGEVEN: mingen (123) De gecombineerde marktaandelen liggen in alle lidstaten ver beneden 15 %, en de aanmeldende part¶en concurreren met de grote handels- en investeringsbanken. e) Conclusie (124) Het is uitgesloten dat de concentratie op de vier genoemde markten binnen de Gemeenschap tot het ontstaan of versterken van een machtspositie zou leiden. (125) VI. CONCLUSIE In het licht van het voorgaande kan worden aanvaard dat de voorgenomen transactie niet tot het ontstaan of het versterken van een machtspositie leidt ten gevolge waarvan de daadwerkel¶ke mede- dinging op een wezenl¶k deel van de gemeen- schappel¶ke markt aanzienl¶k zou worden beperkt. Op grond van artikel 2, lid 2, van de concentratie- verordening en artikel 57 van de EER-overeen- komst dient de transactie derhalve verenigbaar met de gemeenschappel¶ke markt en met de werking van de EER-overeenkomst te worden verklaard, Artikel 1 De voorgenomen concentratie tussen Price Waterhouse en Coopers and Lybrand, die op 11 december 1997 is aangemeld, wordt verenigbaar met de gemeenschappel¶ke markt en met de werking van de EER-overeenkomst verklaard. Artikel 2 Deze beschikking is gericht tot: Coopers & Lybrand 1, Embankment Place UK-Londen WC2N 6NN Price Waterhouse Southwark Towers 32, London Bridge Street UK-Londen SE1 9SY. Gedaan te Brussel, 20 mei 1998. Voor de Commissie Karel VAN MIERT Lid van de Commissie B(cid:246)LAGE I Geraamd percentage omzet Marktstructuur v(cid:155)(cid:155)r de concentratie C&L-PW Marktstructuur na de concentratie C&L-PW (%) Oostenr¶k Belgi(cid:137) Denemarken Finland Frankr¶k Duitsland Griekenland (cid:246)sland Ierland Itali(cid:137) Liechtenstein Luxemburg Nederland Noorwegen Portugal Spanje Zweden Verenigd Koninkr¶k Europa Wereld Coopers & Lybrand Price Waterhouse C&L + PW Ernst & Young KPMG Arthur Andersen Deloitte Touche Aandeel grootste Naam grootste Aandeel grootste Naam grootste 10,0 17,6 17,9 29,2 14,3 33,5 18,9 10,2 14,5 16,1 : 10 19,0 23,1 20,6 17,7 12,5 30,0 19,3 21,9 18,0 10,6 11,1 8,6 3,5 11,2 5,1 8,1 0,0 19,6 12,6 N/A 11,0 3,0 6,9 14,8 18,6 4,0 15,8 9,9 12,0 20,6 28,7 26,5 32,7 25,5 38,6 27,0 0,0 34,1 28,7 0,0 30,0 26,1 27,5 32,5 31,1 4,0 35,1 31,7 30,0 23,1 26,4 13,8 15,1 13,3 11,4 15,7 N/C 14,8 18,7 N/A 15,0 25,0 23,6 26,3 16,1 23,0 16,6 15,7 17,0 31,6 19,5 29,3 29,5 34,5 31,9 17,2 ; 20 23,6 16,5 N/A 13,0 26,6 16,1 13,0 14,0 27,0 22,7 25,9 20,0 8,9 12,1 8,5 14,9 15,7 9,5 27,3 10,2 13,4 25,1 N/A 8,0 2,9 17,0 22,1 31,7 5,0 13,1 13,8 17,0 15,8 13,2 21,9 7,8 11,0 8,6 12,8 10,2 14,0 11,1 N/A 23,0 19,4 15,8 6,1 7,1 11,0 12,5 12,7 16,0 31,6 26,4 29,3 29,5 34,5 33,5 27,3 23,6 25,1 23,0 26,6 23,6 26,3 31,7 30,0 22,7 25,9 20,0 KPMG Ernst & Young KPMG KPMG KPMG Coopers & Lybrand Arthur Andersen KPMG Arthur Andersen Deloitte Touche KPMG Ernst & Young Ernst & Young Arthur Andersen Coopers & Lybrand KPMG KPMG KPMG 31,6 28,7 29,3 32,7 34,5 38,6 27,3 34,1 28,7 30,0 26,6 27,5 32,5 31,7 30,0 35,1 31,7 30,0 KPMG C&L + PW KPMG C&L + PW KPMG C&L + PW Arthur Andersen C&L + PW C&L + PW C&L + PW KPMG C&L + PW C&L + PW Arthur Andersen Coopers & Lybrand C&L + PW C&L + PW C&L + PW Bron: IAB-c¶fers in formulier CO, blz. 34. 2 6. 2. 1 9 9 9 N L P u b l i c a t i e b l a d v a n d e E u r o p e s e G e m e e n s c h a p p e n L 5 0 / 4 5 B(cid:246)LAGE II Geraamd percentage omzet Marktstructuur v(cid:155)(cid:155)r de concentratie C&L-PW Marktstructuur na de concentratie C&L-PW (%) Coopers & Lybrand Price Water- house C&L+ PW Ernst & Young KPMG Arthur Andersen Deloitte Touche Aan- delen van twee grootste voor concen- tratie Markt- aandeel grootste Naam grootste Markt- aandeel tweede Naam tweede Aan- delen van twee grootste na concen- trtatie Markt- aandeel grootste Naam grootste Markt- aandeel tweede Naam tweede Oostenr¶k Belgi(cid:137) 10,0 17,6 10,6 11,1 20,6 23,1 28,7 26,4 Denemarken 17,9 8,6 26,5 13,8 31,6 19,5 29,3 8,9 12,1 8,5 15,8 13,2 21,9 54,7 45,9 51,2 31,6 KPMG 23,1 Ernst & Young 54,7 31,6 KPMG 23,1 Ernst & Young 26,4 Ernst & Young 19,5 KPMG 55,1 28,7 C&L + PW 26,4 Ernst & Young 29,3 KPMG 21,9 Deloitte Tou- 55,8 29,3 KPMG 26,5 C&L + PW che Finland 29,2 3,5 32,7 15,1 29,5 14,9 7,8 58,7 29,5 KPMG 29,2 Coopers & 62,2 32,7 C&L + PW 29,5 KPMG Lybrand Frankr¶k 14,3 11,2 25,5 13,3 34,5 15,7 11,0 50,2 34,5 KPMG 15,7 Arthur 60,0 34,5 KPMG 25,5 C&L + PW Andersen Duitsland 33,5 5,1 38,6 11,4 31,9 9,5 8,6 65,4 33,5 Coopers & 31,9 KPMG 70,5 38,6 C&L + PW 31,9 KPMG Lybrand Griekenland 18,9 8,1 27,0 15,7 17,2 27,3 12,8 46,2 27,3 Arthur 18,9 Coopers & 54,3 27,3 Arthur 27,0 C&L + PW Andersen Lybrand Andersen (cid:246)sland Ierland 10,2 14,5 0,0 0,0 N/A ; 20 10,2 19,6 34,1 14,8 23,6 13,4 10,2 14,0 43,2 23,6 KPMG 19,6 Price Water- house 57,7 34,1 C&L + PW 23,6 KPMG Itali(cid:137) 16,1 12,6 28,7 18,7 16,5 25,1 11,1 43,8 25,1 Arthur 18,7 Ernst & Young 53,8 28,7 C&L + PW 25,1 Arthur Andersen Andersen Liechtenstein : 10 N/A 0,0 N/A N/A N/A N/A Luxemburg 19,0 11,0 30,0 15,0 13,0 8,0 23,0 42,0 23,0 Deloitte Tou- 19,0 Coopers & 53,0 30,0 C&L + PW 23,0 Deloitte Tou- che Lybrand che Nederland Noorwegen 23,1 20,6 3,0 6,9 26,1 25,0 27,5 23,6 26,6 16,1 2,9 17,0 19,4 15,8 51,6 44,2 26,6 KPMG 25,0 Ernst & Young 52,7 26,6 KPMG 26,1 C&L + PW 23,6 Ernst & Young 20,6 Coopers & 51,1 27,5 C&L + PW 23,6 Ernst & Young Lybrand L 5 0 / 4 6 N L P u b l i c a t i e b l a d v a n d e E u r o p e s e G e m e e n s c h a p p e n 2 6. 2. 1 9 9 9 Geraamd percentage omzet Marktstructuur v(cid:155)(cid:155)r de concentratie C&L-PW Marktstructuur na de concentratie C&L-PW (%) Coopers & Lybrand Price Water- house C&L+ PW Ernst & Young KPMG Arthur Andersen Deloitte Touche Aan- delen van twee grootste voor concen- tratie Markt- aandeel grootste Naam grootste Markt- aandeel tweede Naam tweede Aan- delen van twee grootste na concen- trtatie Markt- aandeel grootste Naam grootste Markt- aandeel tweede Naam tweede Portugal 17,7 14,8 32,5 26,3 13,0 22,1 6,1 48,4 26,3 Ernst & Young 22,1 Arthur 58,8 32,5 C&L + PW 26,3 Ernst & Young Spanje 12,5 18,6 31,1 16,1 14,0 31,7 7,1 50,3 31,7 Arthur Andersen Andersen 18,6 Price Water- house 62,8 31,7 Arthur 31,1 C&L + PW Andersen Zweden Verenigd Koninkr¶k 30,0 19,3 4,0 15,8 4,0 35,1 23,0 16,6 27,0 22,7 5,0 13,1 11,0 12,5 57,0 42,0 30,0 C&L Zweden 27,0 KPMG 22,7 KPMG 19,3 Coopers & 57,0 57,8 30,0 C&L Zweden 27,0 KPMG 35,1 C&L + PW 22,7 KPMG Lybrand Europa 21,9 9,9 31,7 15,7 25,9 13,8 12,7 47,8 25,9 KPMG 21,9 Coopers & 57,6 31,7 C&L + PW 25,9 KPMG Lybrand Wereld 18,0 12,0 30,0 17,0 20,0 17,0 16,0 38,0 20,0 KPMG 18,0 Coopers & 50,0 30,0 C&L + PW 20,0 KPMG Lybrand Bron: IAB-c¶fers in formulier CO, blz. 34. 2 6. 2. 1 9 9 9 N L P u b l i c a t i e b l a d v a n d e E u r o p e s e G e m e e n s c h a p p e n L 5 0 / 4 7 Geraamd percentage omzet Marktstructuur v(cid:155)(cid:155)r de concentratie C&L/PW Marktstructuur na de concentratie C&L/PW (%) B(cid:246)LAGE III d n a r b y L & s r e p o o C e s u o h r e t a W e c i r P W P + L & C g n u o Y & t s n r E G M P K n e s r e d n A r u h t r A e h c u o T e t t i o l e D e d r o o v e t s t o o r g e i r d e d n a v l e e d n a A e i t a r t n e c n o c e t s t o o r g l e e d n a a t k r a M e t s t o o r g m a a N e d e e w t l e e d n a a t k r a M e d e e w t m a a N e d r e d l e e d n a a t k r a M e d r e d m a a N - n e c n o c e d a n e t s t o o r g e i r d e d n a v l e e d n a A e i t a r t e t s t o o r g l e e d n a a t k r a M e t s t o o r g m a a N e d e e w t l e e d n a a t k r a M e d e e w t m a a N e d r e d l e e d n a a t k r a M e d r e d m a a N Oostenrijk 10,0 10,6 20,6 23,1 31,6 8,9 15,8 70,5 31,6 KPMG 23,1 Ernst & Young 15,8 Deloitte Touche 75,3 31,6 KPMG 23,1 Ernst & Young 20,6 C&L+PW Belgi(cid:137) 17,6 11,1 28,7 26,4 19,5 12,1 13,2 63,5 26,4 Ernst & Young 19,5 KPMG 17,6 Coopers & Lybrand 74,6 28,7 C&L+PW 26,4 Ernst & Young Denemarken 17,9 8,6 26,5 13,8 29,3 8,5 21,9 69,1 29,3 KPMG 21,9 Deloitte Touche Finland 29,2 3,5 32,7 15,1 29,5 14,9 7,8 73,8 29,5 KPMG 29,2 Coopers & Lybrand 17,9 Coopers & 77,7 29,3 KPMG 26,5 C&L+PW Lybrand 15,1 Ernst & Young 77,3 32,7 C&L+PW 29,5 KPMG 19,5 KPMG 21,9 Deloitte Touche 15,1 Ernst & Young Frankrijk 14,3 11,2 25,5 13,3 34,5 15,7 11,0 64,5 34,5 KPMG 15,7 Arthur 14,3 Coopers & 75,7 34,5 KPMG 25,5 C&L+PW 15,7 Arthur Duitsland 33,5 5,1 38,6 11,4 31,9 9,5 8,6 76,8 33,5 Coopers & 31,9 KPMG Lybrand 11,4 Ernst & Young 81,9 38,6 C&L+PW 31,9 KPMG Andersen Lybrand Andersen 11,4 Ernst & Young Griekenland 18,9 8,1 27,0 15,7 17,2 27,3 12,8 63,4 27,3 Arthur 18,9 Coopers & 17,2 KPMG 71,5 27,3 Arthur 27,0 C&L+PW 17,2 KPMG Andersen Lybrand Andersen (cid:246)sland Ierland 10,2 0,0 0,0 N/A ; 20 10,2 10,2 0,0 14,5 19,6 34,1 14,8 23,6 13,4 14,0 58,0 23,6 KPMG 19,6 Price Itali(cid:137) 16,1 12,6 28,7 18,7 16,5 25,1 11,1 60,3 25,1 Arthur Andersen Waterhouse 18,7 Ernst & Young 14,8 Ernst & Young 72,5 34,1 C&L+PW 23,6 KPMG 16,5 KPMG 72,5 28,7 C&L+PW 25,1 Arthur Andersen 14,8 Ernst & Young 18,7 Ernst & Young L 5 0 / 4 8 N L P u b l i c a t i e b l a d v a n d e E u r o p e s e G e m e e n s c h a p p e n 2 6. 2. 1 9 9 9 Geraamd percentage omzet Marktstructuur v(cid:155)(cid:155)r de concentratie C&L/PW Marktstructuur na de concentratie C&L/PW (%) d n a r b y L & s r e p o o C e s u o h r e t a W e c i r P W P + L & C g n u o Y & t s n r E G M P K n e s r e d n A r u h t r A e h c u o T e t t i o l e D e d r o o v e t s t o o r g e i r d e d n a v l e e d n a A e i t a r t n e c n o c e t s t o o r g l e e d n a a t k r a M e t s t o o r g m a a N e d e e w t l e e d n a a t k r a M e d e e w t m a a N e d r e d l e e d n a a t k r a M e d r e d m a a N - n e c n o c e d a n e t s t o o r g e i r d e d n a v l e e d n a A e i t a r t e t s t o o r g l e e d n a a t k r a M e t s t o o r g m a a N e d e e w t l e e d n a a t k r a M e d e e w t m a a N e d r e d l e e d n a a t k r a M e d r e d m a a N Liechtenstein : 10 N/A 0,0 N/A N/A N/A N/A 0,0 Luxemburg 19,0 11,0 30,0 15,0 13,0 8,0 23,0 57,0 23,0 Deloitte Touche 19,0 Coopers & Lybrand 15,0 Ernst & Young 68,0 30,0 C&L+PW 23,0 Deloitte Touche Nederland 23,1 3,0 26,1 25,0 26,6 2,9 19,4 74,7 26,6 KPMG 25,0 Ernst & Young 23,1 Coopers & 77,7 26,6 KPMG 26,1 C&L+PW Lybrand Noorwegen 20,6 6,9 27,5 23,6 16,1 17,0 15,8 61,2 23,6 Ernst & Young 20,6 Coopers & 17,0 Arthur Lybrand Andersen 68,1 27,5 C&L+PW 23,6 Ernst & Young Portugal 17,7 14,8 32,5 26,3 13,0 22,1 6,1 66,1 26,3 Ernst & Young 22,1 Arthur 17,7 Coopers & Andersen Lybrand 80,9 32,5 C&L+PW 26,3 Ernst & Young Spanje 12,5 18,6 31,1 16,1 14,0 31,7 7,1 66,4 31,7 Arthur Andersen 18,6 Price Wa- terhouse Zweden 30,0 4,0 4,0 23,0 27,0 5,0 11,0 80,0 30,0 C&L 27,0 KPMG Zweden Verenigd Koninkrijk 19,3 15,8 35,1 16,6 22,7 13,1 12,5 58,6 22,7 KPMG 19,3 Coopers & Lybrand Europa 21,9 9,9 31,7 15,7 25,9 13,8 12,7 63,5 25,9 KPMG 21,9 Coopers & Lybrand Wereld 18,0 12,0 30,0 17,0 20,0 17,0 16,0 55,0 20,0 KPMG 18,0 Coopers & Lybrand 16,1 Ernst & Young 23,0 Ernst & Young 16,6 Ernst & Young 15,7 Ernst & Young 17,0 Ernst & Young 78,9 31,7 Arthur 31,1 C&L+PW Andersen 80,0 30,0 C&L 27,0 KPMG Zweden 74,4 35,1 C&L+PW 22,7 KPMG 73,3 31,7 C&L+PW 25,9 KPMG 67,0 30,0 C&L+PW 20,0 KPMG 15,0 Ernst & Young 25,0 Ernst & Young 17,0 Arthur Andersen 22,1 Arthur Andersen 16,1 Ernst & Young 23,0 Ernst & Young 16,6 Ernst & Young 15,7 Ernst & Young 17,0 Ernst & Young Bron: IAB-cijfers in formulier CO, blz. 34. 2 6. 2. 1 9 9 9 N L P u b l i c a t i e b l a d v a n d e E u r o p e s e G e m e e n s c h a p p e n L 5 0 / 4 9