title: 99/268/EG: Beschikking van de Commissie van 20 januari 1999 betreffende de aankoop van grond overeenkomstig het Duitse "Ausgleichsleistungsgesetz" (compensatiewet) (kennisgeving geschied onder nummer C(1999) 42) (Slechts de tekst in de Duitse taal is authentiek)

eurovoc_concepts:
Germany
State aid
acquisition of property
agricultural real estate
aid to agriculture
restriction on competition

text: 24. 4. 1999 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 107/21 II (Besluiten waarvan de publicatie niet voorwaarde is voor de toepassing) COMMISSIE BESCHIKKING VAN DE COMMISSIE van 20 januari 1999 betreffende de aankoop van grond overeenkomstig het Duitse „Ausgleichslei- stungsgesetz” (compensatiewet) (kennisgeving geschied onder nummer C(1999) 42) (Slechts de tekst in de Duitse taal is authentiek) (1999/268/EG) DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN, Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, en met name op artikel 93, lid 2, eerste alinea, Na de belanghebbenden overeenkomstig het genoemd artikel te hebben aangemaand hun opmerkingen te maken en gelet op die opmerkingen, Overwegende hetgeen volgt: I De Commissie heeft op 18 maart 1998 besloten ten aanzien van de aankoop van grond overeenkomstig het „Ausgleichsleistungsgesetz” „de compensatiewet” genoemd, de procedure van artikel 93, lid 2, van het EG-Verdrag in te leiden (brief nr. SG(98) D/2532 van 30 maart 1998). (Ausg/LeistG), hierna In die brief heeft de Commissie Duitsland verzocht binnen een maand na de ontvangst van die brief z¶n opmerkingen te maken. Overeenkomstig artikel 93, lid 2, z¶n ook de overige lidstaten en andere belanghebbenden van de brief in kennis gesteld door bekendmaking ervan in het Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen, waarb¶ hen tevens is verzocht hun opmerkingen te maken (1). De Commissie heeft de bovengenoemde procedure inge- leid, omdat z¶ geen zekerheid erover had kunnen verkr¶gen of de reeds sedert 1994 van kracht z¶nde compensatiewet geen maatregelen toeliet die met de gemeenschappel¶ke markt onverenigbaar dienen te worden beschouwd. (1) PB C 215 van 10. 7. 1998, blz. 7. In de eerste plaats heeft de Commissie zich afgevraagd of, enerz¶ds, de betrokken maatregelen als steun in de zin van artikel 92, lid 1, van het EG-Verdrag moesten worden aangemerkt, of, anderz¶ds, als andere, vanuit het oogpunt van het recht ten aanzien steunmaatregelen niet relevante maatregelen ter compensatie van onteigeningen. Wat de zogeheten „Wiedereinrichter” (bedr¶fshoofden die zich opnieuw vestigen) betreft, kon het volgens de Commissie ten om een dergel¶ke compensatie gaan, aanzien van de (nieuwe bedr¶fshoofden) en bepaalde rechtspersonen sterk betw¶- feld kon worden. zogeheten „Neueinrichter” terw¶l dat steun aangemerkte maatregelen had de B¶ de als Commissie voorts haar tw¶fel laten bl¶ken of de voor de aankoop van landbouwgrond geldende maximale steunin- tensiteit wel was nageleefd (op grond van artikel 92, lid 3, punt c), van het EG-Verdrag 35 % voor landbouwgrond in niet-probleemgebieden) bepaald. Voorts diende met de procedure uitsluitsel te worden gegeven over de vraag of en zo ja, in hoeverre de maatre- gelen een in het b¶zonder met de artikelen 6 en 52 en volgende van het EG-Verdrag onverenigbare discriminatie inhouden ten nadele van West-Duitse staatsburgers, respectievel¶k andere burgers van de Gemeenschap. B¶ brief van 29 mei 1998 heeft Duitsland de Commissie z¶n opmerkingen toegezonden (hoofdstuk II). Door de overige lidstaten z¶n geen opmerkingen gemaakt, maar wel door honderden andere belanghebbenden (hoofdstuk III). Duitsland heeft de Commissie nadere inlichtingen verstrekt b¶ brieven van 22 oktober 1998 en van 16 december 1998, alsmede in een werkvergadering op 18 december 1998. L 107/22 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 24. 4. 1999 II Duitsland heeft met betrekking tot de mededeling van de Commissie van 30 maart 1998 betreffende de inleiding van de procedure het volgende standpunt ingenomen: 1. Wat de toepassel¶kheid van de artikelen 92, 93 en 94 van het EG-Verdrag betreft: Duitsland is van mening dat de grondaankoop buiten het bestek staatssteunbepalingen van de artikelen 92, 93 en 94 van het EG-Verdrag valt, omdat het in de t¶d gezien om een regeling gaat die eigenl¶k de DDR had moeten treffen en het inhoudel¶k een regeling van onopgeloste vermogenskwesties betreft, die als algemene maatregel niet onder de steunmaat- regelen van het EG-Verdrag valt. Duitsland voert terzake meer in het b¶zonder het volgende aan: De grondaankoopregelingen overeenkomstig het EALG („Entsch(cid:132)digungs- und Ausgleichsleistungsge- setz”) (cid:190) (schadeloosstellings- en compensatiewet) maken deel uit van de nog door de DDR ingeleide aanpassing van de DDR-rechtsregels inzake grondei- gendom in land en bosbouw aan de rechtsorde van de Bondsrepubliek Duitsland en vormen derhalve een uit unieke historische omstandigheden resulte- rende algemene maatregel. Het rechtskader en de inhoudel¶ke doelstelling ervan z¶n reeds in het eerste Staatsverdrag van de DDR en in het Verdrag inzake de Duitse eenmaking aangegeven: 1. 1. Staatsverdrag van 18 mei 1990 federatief, Een essenti(cid:137)le basis van het Staatsverdrag van 18 mei 1990 (Verdrag tot oprichting van een monetaire, economische en sociale unie tussen de Bondsrepu- bliek Duitsland en de Duitse Democratische Repu- bliek) opgerichte monetaire, economische en sociale unie is gelegen in de invoering van een privaatrech- tel¶ke eigendomsregeling. In dat Verdrag spreken beide part¶en zich uit voor een liberaal, democra- rechtsstatel¶k en sociaal bestel tisch, (artikel 2, lid 1, eerste zin) en voor particuliere eigendom (artikel 1, lid 3). De DDR verplicht zich uitdrukkel¶k ertoe haar wetgeving volgens de begin- selen van een dergel¶ke rechtsorde te hervormen (gemeenschappel¶k protocol betreffende grondbe- ginselen A I, punt 1). Daardoor heeft de DDR reeds in het Staatsverdrag de verplichting op zich genomen voor het toenmalige „Volkseigentum” een op de beginselen van de rechtsstaat en van de markteco- nomie berustende eigendomsregeling vast te stellen. 1. 2. Gemeenschappel¶ke verklaring van 15 juni 1990 De niet opgeloste vermogenskwesties zorgden echter voor b¶zondere problemen. De beide part¶en b¶ het Staatsverdrag z¶n terzake nog v(cid:155)(cid:155)r de ratificering ervan op 15 juni 1990 overeengekomen een gemeen- schappel¶ke verklaring ter regeling van onopgeloste vermogenskwesties op te stellen. Uit het doel van de geplande regeling vloeide voort dat de werkingssfeer ervan logischerw¶ze beperkt bleef tot het gebied van de DDR, die van de gemeenschappel¶ke markt nimmer deel heeft uitgemaakt en b¶ de regeling van de vermogenskwesties derhalve zich ook niet aan de maatstaven van het EG-Verdrag behoefde te houden. Het ging evenmin om een aanpassing van onderne- mingen aan de zich aftekenende verandering in de concurrentieomstandigheden, maar om noodzake- l¶ke maatregelen tot w¶ziging van de eigendomsver- houdingen in het licht van het persoonl¶ke nadeel dat de betrokkenen tientallen jaren lang hadden ondervonden. De opzet van de regeling hield derhalve ook inhoudel¶k geen enkel verband met taken van de Gemeenschap in de zin van het EG- Verdrag. Het zo tot de regeling van nog openstaande vermogenskwesties beperkte doel van de voorge- in de preambule van de nomen regeling wordt gemeenschappel¶ke verklaring als volgt gepreciseerd: „De deling van Duitsland, de daarmee verbonden bevolkingstrek van Oost naar West en de verschil- lende rechtsordes in de beide Duitse Staten hebben tot talr¶ke vermogensrechtel¶ke problemen geleid, die vele burgers in de Duitse Democratische Repu- bliek en in de Bondsrepubliek Duitsland raken. Voor de oplossing van de af te handelen vermogens- kwesties gaan de beide regeringen ervan uit dat er een maatschappel¶k aanvaardbare compensatie van de verschillende belangen moet komen. Rechtszeker- heid en eenduidigheid van het recht alsmede het recht op eigendom z¶n de beginselen waardoor de regering van de Duitse Democratische Republiek en die van de Bondsrepubliek Duitsland zich b¶ de oplossing van de nog af te handelen vermogenskwes- ties laten leiden. Alleen op die w¶ze kan de rechts- vrede in een toekomstig verenigd Duitsland duur- zaam worden gewaarborgd. ” Voor het niet-agrarische bedr¶fsleven heeft de DDR zelf de wettel¶ke grondslag voor de wederinvoering van de particuliere eigendomsregeling geschapen. Met de privatiseringswet („Gesetz zur Privatisierung und Reorganisation des volkseigenen Verm(cid:148)gens” van 17 juni 1990, hierna het „Treuhandgesetz” genoemd) werd het sein tot privatisering van de ondernemingen gegeven. Alleen echter voor het niet- agrarische bedr¶fsleven werd de grondslag voor de herstructurering van de eigendom gelegd. Door de omzetting van de „volkseigen” bedr¶ven in door de „Treuhandanstalt” (trustmaatschapp¶) beheerde kapi- taalvennootschappen was de mogel¶kheid geopend om deze aan eenieder overeenkomstig de beginselen van de markteconomie te verkopen. Onmiddell¶k daarna, toen de DDR nog een zelfstandige staat was, heeft de privatisering van de industri(cid:137)le en commer- ci(cid:137)le ondernemingen een aanvang genomen. B¶ de herstructurering van het genationaliseerde vermogen in land- en bosbouw werd de DDR met b¶zondere moeil¶kheden geconfronteerd. Op grond van het „Treuhandgesetz” moesten in deze sector, evenals in de industrie- en handelssector, de bedr¶ven in beginsel weliswaar worden geprivatiseerd, maar voorwaarden gesteld, daarb¶ waren beperkende 24. 4. 1999 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 107/23 namel¶k dat b¶ de privatisering en reorganisatie van het „volkseigen” vermogen in land- en bosbouw met de economische, ecologische, structurele en het eigendomsrecht betreffende b¶zondere kenmerken van die sector rekening moest worden gehouden (artikel 1, lid l, eerste zin, en lid 6, van het „Treu- handgesetz”). Met het oog op de eigen kenmerken van de te priva- tiseren grond bestond er b¶ de totstandkoming van de gemeenschappel¶ke verklaring tussen de beide regeringen overeenstemming over dat een duurzame rechtsvrede slechts mogel¶k is door voldoende reke- ning te houden met de buitengewoon scherpe belan- gentegenstellingen tussen de huidige exploitanten en de voormalige eigenaren. Daarom werd in de pream- bule van de gemeenschappel¶ke verklaring gesteld dat er een maatschappel¶k aanvaardbare compensatie tot stand diende te komen. In de landbouwsector was voor deze compensatie uitgangspunt dat enerz¶ds teruggave aan de voormalige eigenaren uitgesloten was en dat anderz¶ds een alleen LPG’s („Landwirt- schaftliche Produktionsgenossenschaften” (cid:190) collec- tieve boerder¶en) ten goede komende eigendoms- optie („Landwirtschaftliche Produktionsgenossen- schaften”) verhinderd werd. In het kader van een maatschappel¶k aanvaardbare compensatie moest derhalve worden uitgemaakt wie onder welke voor- waarden eigenaar van de te privatiseren voormalige „volkseigen” gronden kon worden. De DDR had b¶ een dergel¶ke verklaring een zeer sterk belang, daar deze de tussen 1945 en 1949 geschiede onteigen- ingen niet had kunnen herzien (gemeenschappel¶ke verklaring, punt 1) en z¶ b¶gevolg ten aanzien van het grondgebruik voorzorgsmaatregelen ten behoeve van de DDR-burgers wenste te treffen. Bovendien was de DDR met het oog op de totstandbrenging van een regeling inzake particuliere eigendom verplicht ook voor deze eigendomskwesties een oplossing te vinden (gemeenschappel¶ke verklaring, punt 13). Door het verloop van het eenmakingsproces schortte het de DDR aan t¶d, zodat op dat punt de eigen- domskwesties onopgelost bleven. 1. 3. Verdrag betreffende de Duitse eenmaking van 31 augustus 1990 Ook dit Verdrag is tot stand gekomen toen de DDR nog een zelfstandige staat was, zodat het eveneens buiten de werkingssfeer van het EG-Verdrag valt. De DDR hield b¶ de onderhandelingen over het Verdrag hardnekkig vast aan haar in de gemeen- schappel¶ke verklaring ingenomen standpunt. Daar de eigendomskwesties nog onopgelost bleven, werd de gemeenschappel¶ke verklaring een integre- rend bestanddeel van het Eenmakingsverdrag, hierna „EV” genoemd, gemaakt (artikel 41 van het EV). Eerst met de vaststelling van de grondaankoopregeling in het kader van de EALG is terzake in de voor geheel Duitsland geldende wetgeving een maatschappel¶k aanvaardbare compensatie bereikt. Daarmee moest alsnog een regeling worden getroffen, die de DDR voor het zelf niet meer tot stand had kunnen brengen. De in de gemeenschappel¶ke verklaring vastgelegde en door het EV met de souvereine DDR bekrachtigde rechtsposities voormalige DDR-gebied werken in deze regeling door. In het grondaankoop- programma z¶n, vooral op aandrang van de nieuwe deelstaten, in het belang van de DDR-burgers, waarvan de bescherming in dat Verdrag gewaarborgd wordt (artikel 44 van het EV) in het EV aangegane verbintenissen getransponeerd. Met het oog op een maatschappel¶k aanvaardbare compensatie voor de belangentegenstellingen b¶ de nog niet opgeloste vermogenskwesties heeft de Bondsraad in een besluit van 19 december 1996 uitdrukkel¶k bevestigd dat de integrerend verklaring gemeenschappel¶ke bestanddeel van het EV, waarvan de nieuwe deel- staten nakoming kunnen vorderen b¶ het „Bundes- verfassungsgericht” (het Constitutionele Gerechtshof) (BR-Drs. 871/96). een Bl¶kens de verdere toelichting b¶ de ontstaansge- schiedenis was er volgens Duitsland geen parlemen- taire meerderheid voor een gew¶zigde wettel¶ke regeling waarb¶ niet ook de op 3 oktober 1990 ter plaatse gevestigde nieuwe bedr¶fshoofden en rechts- personen voor het grondaankoopprogramma in aanmerking zouden komen. Dat zou dan, zo luidt het verder, tot gevolg gehad hebben dat het vraagstuk van de te privatiseren grond voor onafzienbare t¶d onop- gelost zou bl¶ven, omdat het politieke debat daarover van voren af aan opnieuw had moeten beginnen. Dit betekende in Duitsland opnieuw met een politieke vuurproef te worden geconfronteerd. 2. Wat de compensatie voor geleden schade betreft De Bondsregering houdt vast aan het ruime schade- begrip. Z¶ betoogt dat het in beginsel gaat om het herstel van de grondslag voor een economisch handelen op eigen verantwoordel¶kheid. Het zo verregaand mogel¶ke herstel van de particuliere eigendom en van evenwichtige eigendomsstructuren, dat ook voor het naar elkaar toegroeien van Oost en West en niet het minst voor de politieke stabiliteit in het eengemaakte Duitsland noodzakel¶k is, moet in de ruimste zin als het wegwerken van een nadeel worden begrepen. De argumentering van de Commissie betreffende het gezichtspunt van de compensatie van nadeel is te beperkt en daarb¶ wordt ook geen recht gedaan aan de specifieke problemen van de transformering en integratie van een deel van een land met de structuur van een staatseconomie in een markteconomisch kader. Bovendien is een op het afzonderl¶ke geval gerichte benadering praktisch niet uitvoerbaar en kan een belasting voor de rechtsvrede in de nieuwe deelstaten vormen. Overigens zou een individueel bew¶s van schade tot een enorm aantal afzonderl¶ke aanmel- dingen leiden. L 107/24 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 24. 4. 1999 3. Wat het recht op de verwerving van grond betreft door de nieuwe bedr¶fshoofden die op de peildatum nog niet de leeft¶d hadden bereikt voor de uitoefening van een beroep of voor het verrichten van arbeid van 3 miljard DEM. In ieder geval valt te verwachten dat dalende marktwaarde dit bedrag „relativeert”. Daarb¶ is geen nadere toelichting gegeven. Met betrekking tot deze categorie nieuwe bedr¶fs- hoofden heeft Duitsland het volgende aangevoerd: 6. Wat de concurrentievervalsing en de ongun- stige be(cid:139)nvloeding van het intracommunautaire handelsverkeer betreft Dit geval is slechts in b¶zondere omstandigheden denkbaar en heeft in de prakt¶k geen betekenis. Want naast het voorschrift dat de gerechtigde op 3 oktober 1990 z¶n woonplaats in de nieuwe deelstaten moest hebben, schr¶ft de wetgever ook nog voor dat h¶ zich v(cid:155)(cid:155)r 1 oktober 1996 als nieuw bedr¶fshoofd moest hebben gevestigd, begrip „Neueinrichter”) en voor grond van de „Treuhandan- stalt” een langlopende pachtovereenkomst moest hebben gesloten. Aan een dergel¶ke pachtovereen- komst was bovendien de voorwaarde verbonden dat de betrokkene de grond zelf moest exploiteren en over beroepsbekwaamheid moest beschikken om een landbouwbedr¶f te leiden. (vandaar het voldoende In het door de Commissie aangehaalde geval zou het nieuwe bedr¶fshoofd dus in 1990 nog niet de leeft¶d moeten hebben bereikt om een beroep uit te oefenen of om arbeid te verrichten, tussen 1990 en 1996 z¶n beroepsbekwaamheid moeten hebben verworven, zich daarop als nieuw bedr¶fshoofd moeten hebben gevestigd en onmiddell¶k nadien nog v(cid:155)(cid:155)r 1 oktober 1996 een langlopende pachtovereenkomst moeten hebben kunnen sluiten. In veruit de meeste gevallen hebben de nieuwe bedr¶fshoofden hun beroepsoplei- ding nog in de DDR-t¶d (v(cid:155)(cid:155)r 1990) afgerond en waren z¶ als bediende of arbeider in een LPG of op een VEG („Volkseigenes Gut” (cid:190) landbouwbedr¶f in staatseigendom) werkzaam. Daarover z¶n echter geen statistische gegevens beschikbaar. 4. Wat de rechtspersonen zonder herbeginners („Wiedereinrichter”) betreft De mogel¶kheid voor rechtspersonen zonder herbe- ginners om grond te verwerven is thans zonder prak- tische betekenis, omdat er nauwel¶ks een LPG- opvolgeronderneming is die onder haar vennoten niet iemand zou tellen die de kenmerken van een herbeginner vertoont. Zou dat toch in het verleden (b¶ uitzondering) het geval geweest z¶n, dan heeft de inmiddels bekendgeworden inhoud van het schr¶ven van de Commissie, maar in ieder geval de op handen z¶nde bekendmaking ervan in het Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen, ertoe geleid dat rechtspersonen de kring van hun vennoten dienover- eenkomstig aanpassen. 5. Wat de derving van mogel¶ke inkomsten betreft Wat de derving van mogel¶ke inkomsten betreft, is Duitsland oorspronkel¶k uitgegaan van een bedrag Dienaangaande wordt het volgende opgemerkt: Door de bevoorrechte aankoop worden de markt- en de concurrentiepositie van het betrokken bedr¶f tegenover concurrerende bedr¶ven niet beinvloed, aangezien het slechts gepachte grond kan verwerven die door het bedr¶f reeds ge(cid:137)xploiteerd wordt. Aankoop met geleend kapitaal levert b¶ vergel¶king van de rentekosten met de huidige pachtpr¶zen nagenoeg geen winst op, zodat noch in de productie-, noch in de kostenstructuur van het bedr¶f verande- ring optreedt. De grondaankoop heeft derhalve geen invloed op het gedrag van de landbouwbedr¶ven aan de aanbodz¶de. Pr¶sniveau en marge bl¶ven onver- anderd. Het grondaankoopprogramma veroorzaakt derhalve geen concurrentievervalsing, zodat er ook geen sprake kan z¶n van belemmering van het intracom- munautaire handelsverkeer. Hoogstens wordt de stabiliteit van de bedr¶ven op lange term¶n verbeterd, omdat voor de aangekochte grond de onzekerheid van een anders noodzakel¶ke verlenging van de pachtovereenkomsten wegvalt. Daardoor wordt echter de concurrentiepositie tegen- over andere bedr¶ven niet verbeterd, maar wordt veeleer het eigendomsaandeel in de ge(cid:137)xploiteerde grond verhoogd. Dit aandeel bedraagt in de weste- l¶ke deelstaten 51,8 % tegenover slechts 8,9 % in de nieuwe deelstaten. Het grondaankoopprogramma moet ertoe b¶dragen dat er een met de westel¶ke deelstaten vergel¶kbare verhouding tussen pacht- grond en grond in eigendom komt. Daarb¶ z¶ ook erop gewezen dat door de beperkingen van de beschikkingsvr¶heid (in het kadaster gemaakte voor- lopige aantekening inzake heroverdracht ten gunste van de „Bodenverwerkungs- und -verwaltungsgesell- schaft” (BVVG (cid:190) maatschapp¶ voor bodemgebruik en beheer), verbod tot vervreemding gedurende twintig jaar) de gronden slechts in beperkte mate als risicodragend kapitaal ter beschikking staan en in eerste instantie slechts als zekerheid voor de koop- pr¶s kunnen dienen. Wel kan door de ten opzichte van zuivere pachtbedr¶ven verbeterde vermogens- structuur de toegang tot verder vreemd kapitaal in de vorm van persoonl¶ke leningen worden vergemakke- l¶kt. 24. 4. 1999 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 107/25 7. Wat de in artikel 92, lid 2, punt c), van het EG-Verdrag bedoelde afw¶king betreft Hierover merkt Duitsland het volgende op: In de betrokken bepaling refereert het element „noodzakel¶k om de door deze deling berokkende economische nadelen te compenseren” inderdaad aan de splitsing van het land. Deze deling was echter niet het gevolg van natuurl¶ke omstandigheden die de verbindingen tussen het westen en het oosten van het land bemoeil¶ken of zelfs verhinderen, maar van „t¶dgebonden politieke omstandigheden” (Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen, Jurispr. 1960, blz. 343 e. v. (415) m. b. t. artikel 92, lid 2, punt c)). Gezien de werkel¶ke toestand b¶ de formulering van de bepaling betreffende de deling moet deze niet louter als de feitel¶ke instelling van de grens als kunstmatig tot stand gebrachte barri(cid:138)re worden begrepen, maar veeleer als uitdrukking van de totale politieke samenhang die uit zowel de instelling van die grens als de invoering van een door de staat geleide economie bestaat. De afgrendeling van de voormalige DDR en de totstandbrenging van een centraal door de staat geleide economie waren onlos- makel¶k met elkaar verbonden en moeten als een en hetzelfde proces worden beschouwd. Derhalve is het ook niet mogel¶k de ongunstige economische toestand in de nieuwe deelstaten hetz¶ aan de daadwerkel¶ke afgrendeling, hetz¶ aan de door de staat geleide economie toe te schr¶ven. Het argument van de Commissie dat de huidige economische moeil¶kheden in de nieuwe deelstaten niet door de deling, maar juist door de opheffing ervan veroorzaakt zouden z¶n, gaat slechts op wanneer met de be(cid:137)indiging van de deling de oorzaken van de economische noodsituatie in de Oost-Duitse deelstaten volledig zouden wegvallen en de huidige moeil¶kheden aan nieuwe omstandig- heden zouden z¶n toe te schr¶ven die niet uit de eert¶dse afgrendeling en uit de centraal door de staat geleide economie van de voormalige DDR voort- vloeien. Het valt niet te ontkennen dat de tekortko- mingen van de door de staat geleide economie van de voormalige DDR ook na de verdw¶ning van die staat nog doorwerkt. Het tot stand brengen van de Duitse eenheid en de daarmee verbonden invoering van de markteconomie in Oost-Duitsland is geen gebeurtenis oorzakel¶ke verbanden verbroken heeft; de economische nadelen z¶n daardoor alleen maar duidel¶ker aan de dag getreden, maar bl¶ven hoe dan ook door de deling van Duitsland bepaald. aangetoonde die de De nadelen waren in alle gevallen waarop het grond- aankoopprogramma betrekking heeft, aan de orde en z¶n hierboven nader beschreven. Al deze nadelen z¶n het rechtstreekse gevolg van de deling en z¶n derhalve door dit „incident” veroorzaakt. De wetgever van het EALG had derhalve het recht om deze gevolgen weg te nemen, teneinde ertoe b¶ te dragen de achterstand in te lopen teneinde een met het westen vergel¶kbaar niveau te bereiken. 8. Wat de in artikel 92, lid 3, punt a), van het EG-Verdrag bedoelde afw¶king betreft Duitsland beroept zich niet op artikel 92, lid 3, punt a), van het EG-Verdrag. Het ongedaan maken van een eenmalig onrecht kan niet als gewone regionale steunverlening worden beschouwd, maar eventueel wel als een sectori(cid:137)le steunmaatregel die aan artikel 92, lid 3, punt c), van het EG-Verdrag moet worden getoetst. 9. Wat de in artikel 92, lid 3, punt c), van het EG-Verdrag bedoelde afw¶king betreft De Bondsregering deelt de Commissie met betrek- king tot artikel 92, lid 3, punt c), van het Verdrag het volgende mee: De door de Duitse wetgever vastgestelde begrenzing (maximaal 50 % eigendomsaandeel, maximaal 600 000, respectievel¶k 800 000 opbrengstmeeteen- garanderen dat de bevoorrechte heden) moet aankoop in een evenwichtige verhouding tussen pachtgrond en grond in eigendom resulteert. Doordat de pachters recht op verwerving hebben, is de maatregel in zoverre ook ge(cid:137)igend om structurele onevenwichtigheden van de landbouwbedr¶ven in de nieuwe deelstaten weg te werken. steunverleningsaspect betreft, B¶ het hier te beoordelen voorwerp van de verkoop in moet, wat het aanmerking worden genomen dat de vr¶e beschik- king over de tegen verlaagde pr¶s aangekochte grond aanzienl¶k wordt beperkt door met name een voor twintig jaar geldend vervreemdingsverbod en een even langdurige verplichting om de grond zelf te exploiteren. Bovendien heeft de BWG het recht de koop te ontbinden wanneer de grond gedurende die periode bouwr¶p gemaakt wordt en daardoor een hogere waarde kr¶gt. B¶ een aankoop van de door de koper reeds heden langdurig gepachte gronden, verandert er derhalve vooreerst niets op het gebied van: (cid:190) de productiestructuur, -omvang en -intensiteit; (cid:190) de liquiditeit en rentabiliteit (een lening tegen een rente van 7 % komt ongeveer overeen met een 5 DEM („Boden- punkt”/grondpunt). pachtsom van L 107/26 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 24. 4. 1999 De begunstiging van de landbouwer bestaat er alleen in dat h¶ na twintig jaar landbouwgrond verkr¶gt waarover h¶ vr¶ kan beschikken, die daardoor een behoorl¶ke marktwaarde heeft en die eerst dan volledig beleenbaar is. De begunstigde koper kan voor deze grond echter niet de normaal op de markt voor grondstukken te behalen pr¶s kr¶gen. Het financi(cid:137)le voordeel moet derhalve als volgt bere- kend worden: realiseren. De marktwaarde, berekend voor 4 300 opbrengst- meeteenheden, bedroeg in 1996 6 298 DEM/ha. Het verschil met de in het kader van het EALG te betalen pr¶s (3 010 DEM/ha) bedraagt 3 288 DEM/ha. Deze „meerwaarde” kan de koper echter eerst na twintig veronderstelling dat de jaar aankoopwaarde in de volgende twintig jaar niet verandert, bedraagt het geactualiseerde verschil op de koopdatum (i = 5 %) 1 240 DEM/ha. Dit bedrag is het re(cid:137)le financi(cid:137)le voordeel op de koopdatum. Op basis daarvan bedraagt de steunintensiteit op de koopdatum 29,2 %. In de Een soortgel¶k resultaat wordt ook verkregen door de vraag te beantwoorden in hoeverre de steunontvanger onder de huidige marktvoorwaarden „begunstigd” zou kunnen worden, namel¶k door het aandeel te verhogen van grond die h¶ in eigendom heeft. Ook hier moet in aanmerking worden genomen dat er gedurende twintig jaar een verbod tot vervreemding van de grond geldt, zodat het aan de steun verbonden voordeel eerst na twintig jaar kan worden gerealiseerd en de koper geen speculatiewinst kan maken. Ten opzichte van de marktwaarde van grond waarover vr¶ kan worden beschikt, moet de waarde van dergel¶ke grond lager worden geschat. Aangezien er voor deze grond geen markt bestaat, moet een theoretische marktwaarde worden berekend, die dan met de gesubsidieerde pr¶s vergeleken wordt. voorwaarden is een Onder de bovengenoemde bedr¶fshoofd slechts bereid een kooppr¶s te betalen die met de opbrengstwaarde van de grond overeen- komt, want h¶ kan de grond slechts verwerven om deze te exploiteren (h¶ is zelfs gebonden aan een bedr¶fsplan dat aan het privatiseringsbureau moet worden voorgelegd). De landbouwer zal z¶n kooppr¶s daarom afstemmen op de actuele waarde van de over een periode van twintig jaar gekapitaliseerde pacht die h¶ op lange term¶n kan opbrengen, omdat op grond van de productieomstandigheden in de landbouw de actuele waarde van die pacht met de opbrengstwaarde over- eenkomt. De zo berekende actuele waarde van de pacht bedraagt b¶ een pachtsom van 5 DEM/grond- punt 2 804 DEM/ha (i = 5 %). Aangezien de land- bouwer na twintig jaar de vr¶e beschikking over de grond kr¶gt, zal h¶ ook bereid z¶n voor dit voordeel extra te betalen. Dit voordeel, geactualiseerd op de koopdatum, moet derhalve b¶ de actuele waarde van de pacht worden opgeteld (zie hierboven). Zo bere- kend, komt men tot een marktpr¶s van 4 044 DEM/ ha, die een landbouwer onder marktvoorwaarden bereid zou z¶n te betalen voor grond waarop een vervreemdingsverbod rust. B¶ een gesubsidieerde pr¶s van 3 010 DEM/ha bedraagt de steunintensiteit derhalve 25,6 %. Overigens wordt erop gewezen dat de grootte van een voordeel in verband met de privatisering van voorma- lige „volkseigen” grond niet zonder meer berekend kan worden door een vergel¶king met marktpr¶zen, die volgens een geheel ander mechanisme worden gevormd. 10. Wat de beperking betreft van de bevoorrechte grondaankoop tot personen die op 3 oktober 1990 ter plaatse gevestigd waren Duitsland verklaart daarover het volgende: (cid:190) Door de nieuwe, in het EALG vastgestelde rege- ling van de eigendoms- en maatschappel¶ke verhoudingen tot het grondgebied van de voor- malige DDR te beperken, wordt een recht- streekse band gelegd met de met dit gebied verbonden inwoners van de voormalige DDR enerz¶ds en met de voormalige eigenaren ander- z¶ds. Door 3 oktober 1990 als peildatum vast te stellen, wenste de wetgever te garanderen dat gegadigden die zelf of wier familieleden gedu- rende tientallen jaren in de DDR hebben gewoond en gewerkt, deel kunnen hebben aan de maatschappel¶k aanvaardbare compensatie die tussen hen en de vroegere eigenaren tot stand moest worden gebracht. In het raam van het EALG moest de wetgever b¶ de uitwerking van die compensatie en b¶ de met het oog daarop vast te leggen aankoopcriteria van de op 3 oktober 1990 bestaande situatie in Oost-Duits- land uitgaan. (cid:190) Ook om dwingende redenen met het oog op de handhaving van een sociale continu(cid:139)teit moest b¶ de met de grondaankoop nagestreefde ontwikkeling van land- en bosbouw, voorzover het daarb¶ niet om voormalige eigenaren ging, in het b¶zonder rekening worden gehouden met de belanghebbenden die reeds langere t¶d in het gebied gevestigd waren. B¶ de omschakeling van de door de LPG’s beheerste landbouwstructuur in de DDR mochten de sociale gevolgen niet buiten beschouwing worden gelaten. Toen er abrupt een einde kwam aan het DDR-systeem, 24. 4. 1999 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 107/27 dreigde een ineenstorting van de bestaande maatschappel¶ke structuren. Alleen door deze geleidel¶k aan de nieuwe omstandigheden aan te passen, kon het omschakelingsproces met succes worden bekroond. Van het standpunt van de wetgever gold dat ook voor de vraag wie voor de herstructurering van de grond in aanmerking moest komen. Daarom moest de mogel¶kheid tot grondaankoop de voormalige DDR-burgers in staat stellen om zich in het kader van hun b¶zondere verbondenheid met het gebied in nieuwe sociale structuren terug te vinden. Ook daarom was de wetgever gerechtigd de nieuwe bedr¶fshoofden b¶ de herstructurering van de door de DDR genaaste grond te betrekken. (cid:190) Duitsland verklaart voorts dat zonder de peil- (vooral b¶ datum gelet op het pr¶sverschil bosbouwpercelen) tussen Duitsland en andere landen een snelle en ongeco(cid:148)rdineerde uitver- koop van de Oost-Duitse bossen te verwachten zou z¶n geweest, vermoedel¶k zonder dat de Oost-Duitsers zelf daarin een noemenswaardig aandeel zouden hebben gehad. III Na de publicatie van de mededeling over de inleiding van de procedure (1) heeft de Commissie opmerkingen en commentaar van honderden belanghebbende vereni- gingen, ondernemingen en particulieren ontvangen, zowel uit de lidstaten (onder andere Frankr¶k, het Verenigd Koninkr¶k, Duitsland, Belgi(cid:137)) als uit derde landen (onder andere de Verenigde Staten van Amerika, Canada, Argentini(cid:137), Brazili(cid:137)). Behalve de in hoofdstuk II vermelde opmerkingen van Duitsland z¶n van de andere lidstaten geen opmerkingen binnengekomen. Na afloop van de hiervoor in de inleidingsprocedure bepaalde term¶n z¶n de commentaren en opmerkingen aan Duitsland meegedeeld (2). Z¶ kunnen hoofdzakel¶k als volgt worden samengevat: B¶ de opmerkingen die rechtstreeks op de in de proce- dure aan de orde gestelde vraagstukken betrekking hebben, kunnen twee verschillende tendensen worden onderscheiden. Een deel (3) van de belanghebbenden is van mening dat, voorzover de mededingingsregels van toepassing z¶n, de te onderzoeken maatregelen met de gemeenschappel¶ke markt verenigbaar z¶n. De overige belanghebbenden sluiten zich b¶ de bezwaren van de Commissie aan, gaan nader daarop in of beweren zelfs dat de Commissie niet ver genoeg gegaan is. Voorzover er sprake is van steunele- (1) PB C 215 van 10. 7. 1998, blz. 7. (2) Brief nr. VI/32143 van 19. 8. 1998. (3) Ongeveer 1 % van alle ontvangen reacties. menten, achten z¶ deze onverenigbaar met de gemeen- schappel¶ke markt. 1. Toepassel¶kheid van de artikelen 92, 93 en 94 van het EG-Verdrag Een aantal belanghebbenden w¶zen in de eerste plaats erop dat Duitsland zelf in de brief van 25 januari 1995 en in z¶n later ingenomen standpunten over de vraag of de LPG-opvolgers en nieuwe bedr¶fshoofden al dan niet compensatiegerechtigd z¶n, als z¶n mening te kennen gegeven heeft dat het EALG een aan de artikelen 92, 93 en 94 te toetsen steunregeling is. Volgens hen kan er geen tw¶fel aan de toepassel¶kheid van deze artikelen bestaan. Een belanghebbende verklaart daarentegen dat de grondaankoop niet aan de regels van het EG-Verdrag inzake staatssteun dient te worden getoetst, omdat het om een onderdeel van een uit historisch oogpunt uniek eenmakingsproces gaat. Alle overige belanghebbenden betwisten niet of beamen impliciet dat de betrokken Verdragsbepa- lingen toepassel¶k z¶n. Verscheidene belanghebbenden van beide groepen hebben te kennen gegeven dat het grondaankoop- programma (cid:190) tegen de oorspronkel¶ke bedoeling van de wetgever in (cid:190) eerst later in het EALG is opgenomen. Uit de ontstaansgeschiedenis van de wet bl¶kt dat het de bedoeling was op ruime schaal de verwerving van eigendom door natuurl¶ke personen te bevorderen. Meer in het b¶zonder wordt de stel- ling van de Bondsregering aangevochten dat het om een uit unieke historische omstandigheden resulte- rende algemene maatregel gaat om inzake grondei- gendom een rechtsorde tot stand te brengen die over- eenstemt met die van de Bondsrepubliek. Door deze formulering moest nogmaals worden versluierd dat het om een steunmaatregel in de zin van artikel 92, lid 1, van het EG-Verdrag ging. Want de Bondsrege- ring zelf heeft in haar ontwerp van 31 maart 1993 („Bundesratsdrucksache” stuk) 24p4/1993 van 16 april 1993) voor een „Entsch(cid:132)di- gungs- (EALG) und Ausgleichsleistungsgesetz” namel¶k helemaal geen grondaankoopprogramma voorzien. Volgens hen bestond er geen uit het Eenmakingsverdrag resulterende opdracht voor de Duitse wetgever om met behulp van een grondaan- koopprogramma ook in de sector land- en bosbouw een maatschappel¶k aanvaardbare compensatie voor uiteenlopende belangen tot stand te brengen. Het grondaankoopprogramma is immers ook niet op initiatief van de Bondsregering, maar voor het eerst door de coalitiefracties van CDU/CSU en FDP na de eerste lezing van de wet op 13 mei 1993 („Bundes- tagsdrucksache” 12/4887; stenogr. verslag van de 158e vergadering van de twaalfde zittingsperiode van in het wetsontwerp opgenomen. 13 mei 1993) (parlementair L 107/28 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 24. 4. 1999 Dat is echter niet gebeurd om ook in de sector land- en bosbouw een maatschappel¶k aanvaardbare compensatie voor uiteenlopende belangen tot stand te brengen. Veeleer had dit parlementaire initiatief in de eerste plaats uitsluitend ten doel te voorzien in een „grondaankoopprogramma” voor slachtoffers van onteigeningen/compensatiegerechtigden met als doel schadeloosstelling („Wiedergutmachung”). Eerst nadat het wetsontwerp in de Bondsraad twee- maal afgewezen was en het tweemaal in de „Vermitt- lungsausschuss” (bemiddelingscommissie) behandeld was, is het oorspronkel¶k als schadeloosstelling van slachtoffers van onteigeningen bedoelde grondaan- koopprogramma voornamel¶k tot een programma omgebogen om de vestiging van niet-schadeloosstel- lingsgerechtigden (nieuwe bedr¶fshoofden en LPG- opvolgers) te bevorderen. In de periode 1991-1994 is in de voorbereidende stukken nergens sprake geweest van de nu door Duitsland naar voren gebrachte gronden voor het grondaankoopprogramma. 2. Compensatie voor geleden schade 2. 1. Bedr¶fshoofden zonder recht op teruggave Geen enkele belanghebbende tw¶felt er ernstig aan dat er naar Duits recht b¶ herbeginners zonder recht op teruggave (1) een noodzaak voor aanspraak op compensatie bestond. Een aantal belanghebbenden heeft het compenserende karakter van de compensa- tiewet („AusglLeistG”) ten aanzien van deze groep begunstigden nog onderstreept. Dat geldt ook voor een groot deel van de belanghebbenden die zich b¶ argumenten van Duitsland aansluiten. Z¶ de erkennen dat „het EALG de onteigenden slechts in ontoereikende mate een schadeloosstelling of een compensatie toekent”. 2. 2. Bedr¶fshoofden met aanspraak op teruggave De Commissie is erop attent gemaakt dat een „gewone verslechtering van de vermogenspositie” volgens de Duitse wetgeving niet als schade wordt aangemerkt die de benadeelde het recht geeft op gunstige voorwaarden land- of bosbouwgrond over- eenkomstig artikel 3 van de compensatiewet te verwerven: want bedr¶fshoofden met aanspraak op teruggave (2) hebben hun eert¶dse eigendom terugge- kregen. Op grond van de wet zelf komen z¶ derhalve a priori niet voor in aanmerking om land- of bosbouwgrond tegen gunstige voorwaarden aan te kopen, behalve met een uitzondering, wanneer z¶ (1) Definitie in PB C 215 van 10. 7. 1998, blz. 9: bedr¶fshoofden zonder recht op teruggave z¶n vroegere eigenaren van land- bouwbedr¶ven die in de periode 1945-1949 onteigend z¶n. (2) Definitie in PB C 215 van 10. 7. 1998, blz. 9: bedr¶fshoofden met aanspraak op teruggave z¶n personen wier landbouw- bedr¶f na 1949 onteigend is en die derhalve op grond van de vermogenswet aanspraak kunnen maken op de teruggave ervan. overeenkomstig artikel 3, lid 2, derde zin, eerste zins- deel, van de compensatiewet, hun op de vermo- genswet gesteunde aanspraak op teruggave wegens een in de artikelen 4 en 5 van de vermogenswet geldend kunnen vervatte uitsluitingsgrond niet maken. Indien dat het geval is uiteraard geen is, eigendom teruggegeven. De bedr¶fshoofden met aanspraak op teruggave staan dan b¶ w¶ze van uitzondering op gel¶ke voet met de bedr¶fshoofden zonder recht op teruggave. In die gevallen kan er begripsmatig geen verslechtering van de vermogens- positie teruggegeven eigendom z¶n opgetreden. (hoegenaamd niet) van resterende) Heeft een bedr¶fshoofd met aanspraak op teruggave echter z¶n eert¶dse eigendom teruggekregen, dan is volgens de Duitse wetgeving er geen sprake z¶n van een (nog (wegens verslechtering van de vermogenstoestand). Daarom werden bedr¶fshoofden met aanspraak op teruggave reeds om die reden in het kader van de aangevochten regeling van artikel 3 van de compensatiewet niet begunstigd. vermogensschade Dit volgt niet alleen uit het bepaalde in artikel 3, lid 2, derde zin, eerste zinsdeel, van de compensatiewet lid 3, van het maar bovendien uit artikel 349, „Lastenausgleichsgesetz (LAG)” (wet inzake vergoe- ding van de oorlogs- en in de naoorlogst¶d geleden schade en verliezen). Volgens dat artikel wordt namel¶k b¶ de teruggave van een weggenomen economisch goed ook dan wanneer de waarde van het teruggegeven eigendom aanzienl¶k gedaald is, wettel¶k vermoed dat de ontstane schade in volle omvang vergoed is. Volgens de Duitse wetgeving bestaat er in dit geval derhalve geen „restschade” meer die voor compensatie in aanmerking kan komen. B¶gevolg z¶n de betrokken herbeginners niet gerechtigd om overeenkomstig artikel 3 van de compensatiewet op gunstige voorwaarden land- of bosbouwgronden aan te kopen. Voorts kan verlies van levende have en goederen uit de aard der zaak niet gecompenseerd worden tegen gunstige voor- waarden. Bovendien is aangevoerd dat het vermo- gensverlies voor bedr¶fshoofden met aanspraak op teruggave reeds veelvoudig gecompenseerd is, aange- zien z¶ sedert 1990 jaarl¶ks aanpassingssteun hebben ontvangen van aanzienl¶ke omvang. Voor deze bewe- ring is echter geen nader bew¶s geleverd. Bepaalde herbeginners (zogeheten „Bodenreform- siedler”, dit wil zeggen landbouwers die zich in het kader van de landhervorming gevestigd hebben) zouden niet tot de categorie van compensatiegerech- tigden mogen worden gerekend in aanmerking 24. 4. 1999 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 107/29 mogen komen, omdat z¶ hun grond nooit in volle eigendom hebben gehad (hun land mocht niet verkocht, vererfd of belast worden). Daarom werden aanspraken op teruggave door de hoogste rechterl¶ke instantie afgewezen. „een zelfstandig steunprogramma voor de ontwikke- ling van land- en bosbouw in de nieuwe deelstaten” en niet een schadeloosstellingsregeling („Wiedergut- machung”) omvat. 2. 3. Ter plaatse gevestigde herbeginners Een aantal belanghebbenden kan niet instemmen met het door Duitsland aangevoerde argument dat ter plaatse gevestigde herbeginners (1) compensatie zouden behoeven voor schade aan levende have en goederen. B¶ deze herbeginners kan er geen sprake van z¶n dat de in de LPG ingebrachte levende have en goederen in vele gevallen niet voor de volle waarde z¶n vergoed. Ter zake is namel¶k voor de beoordeling van de in de Duitse wet vervatte steun- elementen de rechtssituatie van belang die uit artikel 44, punt 1, van het „Landwirtschaftsanpassungsge- setz” resulteert. Volgens dat artikel konden de ter plaatse gevestigde herbeginners juridisch aanspraak maken op de volledige vergoeding van de waarde van de ingebrachte levende have en goederen. Een uitspraak in die zin is volgens de Frankfurter Allge- meine Zeitung van 6 mei 1998, blz. 19, eerst onlangs door het „Bundesverfassungsgericht” gedaan (op 22 april 1998 (cid:190) 1BvR 2146/94 en 2189/94). Wanneer de ter plaatse gevestigde herbeginners echter juridisch aanspraak konden maken op de volledige vergoeding van de waarde van de inge- brachte levende have en goederen, moet van rechts- wege ervan worden uitgegaan dat een volledige terug- gave van de in de LPG ingebrachte levende have en goederen is geschied of zou moeten geschieden. Ook feitel¶k konden dergel¶ke vorderingen geldend gemaakt worden, omdat de LPG-opvolgers, niet het minst doordat z¶ sedert 1990 aanzienl¶ke, met Gemeenschapsmiddelen subsidies hebben ontvangen, in de regel over voldoende vermogen beschikten om de vorderingen van de ter plaatse gevestigde herbeginners tot schadevergoeding voor de ingebrachte levende have en goederen te voldoen. Op grond van de Duitse wetgeving kan de Commissie derhalve niet ervan uitgaan dat de in de LPG ingebrachte levende have en goederen in vele gevallen niet volledig vergoed z¶n. Z¶ zou vanuit dit gezichtpunt niet mogen ontkennen dat er b¶ de begunstiging van de ter plaatse gevestigde herbegin- ners steunelementen spelen. gefinancierde Voor deze categorie van ter plaatse gevestigde herbe- ginners geldt veeleer de volledig terechte verw¶zing van de Commissie in haar besluit tot inleiding van de procedure (2) naar de uitspraak van het Bundesver- fassungsgericht van 21 mei 1996 (in het „Europ(cid:132)ische Grundrechte Zeitschrift”, (EuGRZ) 1996, blz. 332 e. v. ). Volgens deze uitspraak heeft de Bondsregering zich zelf tegenover het Bundesverfassungsgericht erop beroepen dat artikel 3 van de compensatiewet Een belanghebbende werpt tegen dat de eigendom van vroegere individuele landbouwers in de DDR, doordat de LPG wettel¶k het recht had daarover onbeperkt een „lege huls” geworden was. Voor dit soort beperkingen, waaronder alle DDR-burgers leden, moeten de in de landbouw werkzame personen minstens ten dele door een voor- delige grondaankoop gecompenseerd worden. te beschikken, tot 2. 4. Nieuwe bedr¶fshoofden vermogen ori(cid:137)ntering aan dat het Een belanghebbende zeer voerde onbill¶k zou z¶n wanneer de ongeveer 800 (cid:133) 1 000 nieuwe bedr¶fshoofden (3), aan wie ongeveer een tiende van de te privatiseren grond toevalt en die evenals de overige aankoopgerechtigden door de in het communistische systeem geldende sociaal-econo- konden geen mische verwerven en geen zelfstandig beroep konden uitoe- fenen, in het kader van het EALG slechter zouden worden behandeld dan de overige aankoopgerech- tigden volgens het EALG. Deze nieuwe bedr¶fs- hoofden hebben b¶ het opzetten van de nieuwe bedr¶ven met zeer veel grotere moeil¶kheden te kampen dan alle andere categorie(cid:137)n, omdat z¶ in tegenstelling tot andere burgers van de Gemeen- schap, in de afgelopen veertig jaar niet de mogel¶k- heid hebben gehad om kapitaal te vergaren en z¶ anders dan de overige begunstigden ook niet over delen van door hen terugverkregen eert¶dse eigen- dommen als risicodragend kapitaal beschikken. Z¶ hebben evenmin in het kader van de door het „Land- wirtschaftsanpassungsgesetz” voorgeschreven vermo- gensregeling voor het gebruik van hun eigendom door de LPG’s een met dat van de herbeginners vergel¶kbaar startkapitaal ontvangen. Een afw¶kende behandeling van de nieuwe bedr¶fshoofden ten opzichte van de overige aankoopgerechtigden valt niet te rechtvaardigen. Andere belanghebbenden z¶n daarentegen van oordeel dat er geen reden bestaat om de nieuwe bedr¶fshoofden beter te behandelen als alle overige ondernemers in de nieuwe deelstaten die sedert de eenmaking een industrieel of commercieel bedr¶f hebben opgezet. 2. 5. Rechtspersonen In de eerste plaats wordt de algemene opmerking gemaakt dat de rechtspersonen, in tegenstelling tot de meeste burgers van de voormalige DDR, indivi- dueel geen schade geleden hebben en hoogstens tot de laagste „graad van getroffenen” van de minst bena- deelden gerekend kunnen worden. (1) Definitie in PB C 215 van 10. 7. 1998, blz. 9. (2) PB C 215 van 10. 7. 1998, blz. 14. (3) Definitie in PB C 215 van 10. 7. 1998, blz. 10. L 107/30 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 24. 4. 1999 Meer bepaald wordt de Commissie erop attent gemaakt dat in het b¶zonder de opmerkingen over de bedr¶fshoofden met aanspraak op teruggave, respectievel¶k over de ter plaatse gevestigde herbe- ginners mutatis mutandis in aanmerking dienen te worden genomen op het stuk van de afbakening tussen compensatie en steun b¶ rechtspersonen waarb¶ een bedr¶fshoofd met aanspraak op teruggave of een ter plaatse gevestigde herbeginner tot de vennoten behoort. z¶ zodat opnemen, Op de opmerking van de Commissie in het besluit tot inleiding van de procedure (1) dat in bepaalde gevallen b¶ rechtspersonen met een herbeginner als vennoot van steun in de zin van artikel 92, lid 1, van het EG-Verdrag geen sprake is, wordt van diverse z¶den kritiek uitgeoefend. Een dergel¶ke regeling zet de deur open voor misbruik. Het gevaar bestaat namel¶k dat de bepalingen inzake steunmaatregelen worden omzeild wanneer de richtsnoeren achteraf herbeginners voordelen verkr¶gen waarop z¶ als niet-compensatiegerech- tigden geen recht zouden hebben. Derhalve wordt te stellen waarop de voorgesteld een datum vast herbeginners deel van de rechtspersoon moesten uitmaken, respectievel¶k tot de vennoten ervan moesten behoeven. Als andere mogel¶kheid wordt voorgesteld voor deze herbeginners een minimum- te quorum onder de vennoten/deelnemers vast stellen. Wanneer er een volkomen onbeduidend aantal van hen in de rechtspersoon is, is het in str¶d met het proportionaliteitsbeginsel om dan de gehele rechtspersoon als benadeelde te beschouwen en deze daarmee voor de gunstige voorwaarden in aanmer- king te laten komen. Andere belanghebbenden verlangen dat alleen de betrokken herbeginner als vennoot op de bevoor- rechte aankoop van grond aanspraak kan maken en dat alleen h¶ en niet de vennootschap (rechtsper- soon) in het kadaster als eigenaar mag worden inge- schreven. De vennootschap mag derhalve zelfs niet eerst indirect van steun kunnen genieten. 3. Recht op de verwerving van grond door nieuwe bedr¶fshoofden die op de vastgestelde datum nog niet de leeft¶d hadden voor de uitoefening van een beroep of voor het verrichten van arbeid Een belanghebbende merkt in dit verband op dat nagenoeg alle aankoopgerechtigden in 1990 meer- derjarig waren en over voldoende ervaring beschikten om een landbouwbedr¶f te exploiteren. Voor de bevoorrechte aankoop van grond geldt namel¶k dat de begunstigde, voorzover h¶ niet onder het Sovjet- bezettingsgezag onteigend was, dit wil zeggen als een zogeheten „Alteigent(cid:129)mer” (eert¶dse eigenaar), op 1 oktober 1996 een langlopende pachtovereenkomst met de BVVG moest hebben gesloten. Volgens de richtl¶nen die de „Treuhandanstalt” in overleg met de voor verpachting van land bevoegde Bondsautori- (1) PB C 215 van 10. 7. 1998, blz. 12. teiten had opgesteld, kon slechts aan personen die een haalbaar landbouwbedr¶fsplan konden voor- leggen, landbouwgrond worden verpacht. Aangezien is bepaald dat de betrokkene z¶n bedr¶f zelf moet exploiteren, konden dus alleen z¶ die voldoende ervaring op landbouwgebied en kennis van bedr¶fseconomie hadden, grond pachten en deze ten slotte overeenkomstig het EALG verwerven. Niets valt uit te sluiten dat een klein aantal personen voor alle v¶f nieuwe deelstaten naar schatting niet meer dan een tien (cid:133) v¶ftiental aan de voorwaarde om op 3 oktober 1990 in de DDR gevestigd te z¶n, voldoen zonder dat z¶ tot de „Alteigent(cid:129)mer” of tot de onder de de DDR-voorwaarden werkzame land- bouwers behoorden. Het aantal personen dat op 3 oktober 1990 reeds ter plaatse gedomicilieerd was en dat zonder DDR- burger te z¶n, is in het kader van de onderhavige procedure wel te verwaarlozen. 4. Concurrentievervalsing en ongunstige be(cid:139)n- vloeding van het intracommunautaire handels- verkeer voorwaarden risicodragend kapitaal Op de dienaangaande door de Commissie gemaakte opmerkingen wordt slechts door (cid:130)(cid:130)n enkele belang- hebbende kritiek uitgeoefend. Volgens hem wordt door de bevoorrechte aankoop van grond de concur- rentiepositie van de begunstigde niet verbeterd. De voordelige aankoop van land- en bosbouwgrond biedt de bedr¶ven niet de mogel¶kheid om op gunstiger te vormen dan concurrerende bedr¶ven. Door eigen kapitaal in grond om te zetten wordt het risicodra- gend kapitaal van de bedr¶ven namel¶k niet verhoogd. Daar echter de meeste bedr¶ven wegens de ongunstige inkomenssituatie in de landbouw geld moeten lenen om grond te kunnen aankopen, neemt de geringe liquiditeit van de bedr¶ven door de nood- zakel¶ke rentebetalingen zelfs nog af en wordt de concurrentiepositie van de begunstigden, voorzover z¶ economisch in de landbouw werkzaam z¶n, nog verzwakt. de voor aangekochte Bovendien waren de banken niet erg toeschietel¶k om krediet te verstrekken, omdat hiervoor in het kadaster een gedurende twintig jaar geldend verkoopverbod werd aangetekend. B¶gevolg kon de aangekochte grond niet als aanvullende zekerheid b¶ de verwerving van bedr¶fskapitaal dienen. grond de voor In de onder leiding van de Bondskanselar¶ opge- stelde „Bohl-nota” van 16 november 1992 is als richt- snoer de bevoorrechte opbrengstwaarde van de grond aangegeven. In het EALG is eenvoudigheidshalve driemaal de uniform vastgestelde fiscale waarde (die oorspronkel¶k in 1935 op de opbrengstwaarde gebaseerd was) als grondslag genomen. aankooppr¶s 24. 4. 1999 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 107/31 is derhalve uitgesloten dat de bevoorrechte Het aankoop van grond lagere kosten voor productiemid- delen mogel¶k maakt en dat de begunstigde daar- door goedkoper landbouwproducten op de markt zou kunnen afzetten. Op de markt voor landbouwgrond spelen winstvoor- uitzichten hoe dan ook geen rol. De hoogte van de grondpr¶s in Duitsland en in nagenoeg alle lidstaten houdt geen verband met de mogel¶kheid om de grond later met winst te verkopen. Uit een oogpunt van productiekosten leidt de aankoop van landbouw- grond in b¶na alle regio’s van de Gemeenschap tot hogere productiekosten, waardoor de concurrentiepo- sitie nadelig be(cid:139)nvloed wordt. Voor de productiekosten in de landbouw is de pacht- pr¶s voor grond en niet de kooppr¶s van grond doorslaggevend. Het valt wel niet te loochenen dat landbouwbedr¶ven die in de afgelopen decennia en vaak van in de voorb¶e eeuwen dankz¶ de spaar- exploitanten grond konden zaamheid van de aankopen, daardoor meer stabiliteit en zekerheid hebben verworven. Dat gaat echter niet op voor de bedr¶ven die in de nieuwe deelstaten worden opgericht en die hoge kredietlasten moeten dragen, en zeker niet voor het vraagstuk van de bevoorrechte grondaankoop dat hier aan de orde is. Bovendien z¶n de grondpr¶zen in de Gemeenschap per lidstaat en regio sterk verschillend en houden z¶ geen enkel verband met de inkomensmogel¶kheden. De drievoudige eenheidswaarde waartegen EALG- begunstigden grond kunnen aankopen, is hoger dan de gemiddelde marktwaarde van de grond in Frank- r¶k, Spanje, Wales en Schotland. Tegen de bezwaren van de verenigingen van grondbezitters uit de betrokken lidstaten moet derhalve worden ingebracht dat z¶ b¶ hen ter plaatse goedkoper grond kunnen verkr¶gen. Bovendien liggen de pachtpr¶zen, die voor het concurrentievermogen van de landbouwbe- dr¶ven bepalend z¶n, in alle lidstaten, West-Duits- land uitgezonderd, ongeveer even hoog als in de nieuwe deelstaten. Een andere belanghebbende merkt daarentegen op dat de begunstigde door de bevoorrechte aankoop van grond z¶n concurrentiepositie verbetert. De tegen gunstige voorwaarden aan te kopen grond zou namel¶k ook als risicodragend kapitaal ter beschik- king staan, omdat de in het kadaster aangebrachte voorlopige aantekening inzake heroverdracht ten gunste van de BVVG in de regel weinig uithaalt, respectievel¶k afloopt. Overigens staat niets eraan in de weg dat de grond met lagere rang wordt bezwaard. lasten/zekerheden van 5. Wat de in artikel 92, lid 2, punt c), van het EG-Verdrag bedoelde afw¶king betreft Geen enkele belanghebbende vecht de ziensw¶ze van de Commissie aan dat de uitzonderingsbepaling in artikel 92, lid 2, punt c), van het EG-Verdrag voor het grondaankoopprogramma niet van toepassing zou z¶n. E(cid:130)n belanghebbende is van mening dat Duits- land daartegen geen overtuigende argumenten heeft kunnen inbrengen. Dat geldt meer in het b¶zonder voor het argument van de Commissie dat de omstreden regelingen niet door de deling van Duits- land, maar juist door de opheffing ervan tot stand gekomen z¶n. Duitsland kan dit argument ook niet ontkrachten met de bewering „dat de tekortko- mingen van de door de staat geleide economie van de DDR ook na de verdw¶ning van die staat nog doorwerkten” of dat de invoering van de markteco- nomie in Oost-Duitsland een rechtstreeks gevolg is van de deling en dat de aangevochten begunstiging derhalve gerechtvaardigd is. Het „incident” van de deling is sedert 1990 voorb¶. Derhalve is de bewering juist dat de opheffing van de deling wel degel¶k de oorzaak van de begunstiging van de pachters is, die voortaan als particuliere ondernemers reusachtige landbouwarealen met het oog op de vorming van een eigen vermogen kunnen exploiteren. Er doet zich dus geen (cid:190) zelfs met de deling verband houdende (cid:190) grond voor om hen ook nog op voordelige voorwaarden eigendom over te dragen. 6. Wat de in artikel 92, lid 3, punt a), van het EG-Verdrag bedoelde afw¶king betreft In dit verband z¶ vastgesteld dat er geen enkele opmerking is geweest die ertoe strekte dat de betrokken maatregel als steun ter bevordering van de economische ontwikkeling van streken waarin de levensstandaard abnormaal laag is of waar een ernstig gebrek aan werkgelegenheid heerst, dient te worden beschouwd. 7. Wat de in artikel 92, lid 3, punt c), van het EG-Verdrag bedoelde afw¶king betreft 7. 1. Ontwikkeling van bepaalde vormen van economi- sche bedr¶vigheid of van bepaalde regionale econo- mie(cid:137)n/gemeenschappel¶k belang Hierover is opgemerkt dat Duitsland niet kan aanvoeren dat de eigendomsstructuur van de land- bouwbedr¶ven in de nieuwe deelstaten structureel L 107/32 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 24. 4. 1999 onevenwichtig is doordat z¶ in veruit de meeste gevallen (91,1 %) gepachte grond exploiteren. Deze situatie aan die is namel¶k ontstaan doordat bedr¶ven, in tegenstelling tot de andere gegadigden, te grote opper- in het b¶zonder de klagers, veel vlakten verpacht z¶n. Overigens kunnen ook lang- lopende pachtovereenkomsten voor grote landbou- woppervlakten toereikend z¶n om investeringen en arbeidsplaatsen veilig te stellen. De bevoorrechte aankoop kan wel tot een evenwichtige verhouding tussen gepachte en in eigendom bezeten grond leiden, voorzover iedere LPG-opvolger afzonderl¶k wordt beschouwd. Wanneer men echter de land- bouwstructuur in de nieuwe deelstaten in z¶n geheel beschouwt, is er van een evenwichtige verdeling van de land- en bosbouwgrond over de betrokken groepen geen sprake. 7. 2. Intensiteit van de steun voor de aankoop van land- bouwgrond in andere dan probleemgebieden E(cid:130)n belanghebbende brengt naar voor dat voor de aankoop van landbouwgrond van rechtswege beper- kingen gelden die de marktwaarde ervan in vergel¶- king met de aankoop van landbouwgrond op de vr¶e markt aanzienl¶k in negatieve zin be(cid:139)nvloeden. Overeenkomstig de grondaankoopverordening om- vatten de koopovereenkomsten namel¶k in de regel een verbod op vervreemding, een beperking van de beschikkingsvr¶heid, een beding inzake de afdracht van de meeropbrengst b¶ verkoop en het recht om de koop te ontbinden, en dit voor een periode van twintig jaar na sluiting van de koopovereenkomst. B¶ de waardebepaling van landbouwgrond wordt algemeen erkend dat ook deze ernstige beperkingen van de beschikkingsvr¶heid en andere beperkingen juridische elementen z¶n die voor langere t¶d de grondpr¶s be(cid:139)nvloeden. B¶gevolg is een vergel¶king van de aankooppr¶s, die driemaal de eenheidswaarde b¶ de in het raam van het grondaankoopprogramma gunstige aankooppr¶s bedraagt, met de aankoop van „onbelaste” landbouwgrond op de vr¶e markt ontoe- laatbaar. B¶ een bepaling van de werkel¶ke marktwaarde van deze landbouwgrond met inachtneming van de beperking van de beschikkingsvr¶heid, komt men veelal, zelfs b¶ een voordelige aankooppr¶s ten bedrage van driemaal de eenheidswaarde tot een steunintensiteit van minder dan 35 %. Deze belanghebbende geeft echter toe dat deze intensiteit in een aantal gevallen boven 35 % kan liggen. Andere belanghebbenden maken Duitsland het verw¶t dat het de steunintensiteit onjuist heeft bere- kend. Z¶ maken bezwaar tegen de poging om het financi(cid:137)le voordeel te „drukken” en zo (cid:190) gelet op het feit dat de Commissie een steunintensiteit van 35 % in andere dan probleemgebieden aanvaardbaar acht (cid:190) tot een vermeende steunintensiteit van slechts 29,2 % op het t¶dstip van de aankoop te komen. Landbouwers met een langlopende pacht- overeenkomst die eigendom willen verwerven, (cid:190) vooral als zekerheid voor kredieten (cid:190) worden door het t¶del¶ke vervreemdingsverbod niet afgeschrikt, omdat het voornemen of de noodzakel¶kheid om te verkopen toch al niet bestaat. Er wordt aangetoond dat de hoogte van de steun in een aantal gevallen meer dan 70 % bedraagt. 7. 3. Op 3 oktober 1990 vastgestelde peildatum (cid:190) Discri- minatie Een belanghebbende betoogt dat uit de ontstaansge- schiedenis van de wet en het aan de wet vooraf- gaande overleg onder leiding van de Bondskanselar¶ bl¶kt dat de Bondsregering met de steun van het parlement ernaar streefde de bevoorrechte aankoop van grond alleen voor ingezetenen van de vroegere DDR te laten gelden. Daardoor zouden ook voorma- lige ingezetenen van de Bondsrepubliek Duitsland, voorzover z¶ niet onder de Sovjetbezetting of door de DDR onteigend waren of in de DDR geen grond in eigendom hadden, eveneens van de regeling uitge- sloten worden en op dezelfde voet als de overige burgers van de Gemeenschap worden behandeld. De Commissie mag volgens hen de nieuwe bedr¶fs- hoofden niet in de kou laten staan. Z¶ hebben in de afgelopen veertig jaar in tegenstelling tot de overige burgers van de Gemeenschap, niet de mogel¶kheid gehad om kapitaal te vergaren. De andere belanghebbenden z¶n daarentegen het volgende van mening: vaak is kritiek uitgeoefend op het feit dat een maatregel niet in verhouding tot de geleden schade stond en is dit als discriminerend ervaren. Zowel de categorie „Alteigent(cid:129)mer” met of zonder aanspraak op teruggave (die hun bedr¶f (als herbeginner of niet zelf exploiterend), alsook de ter plaatse gevestigde herbeginners hebben schade geleden. Wel moet worden erkend dat de hoogte van de schade b¶ de verschillende categorie(cid:137)n moeil¶k nauwkeurig berekend kan worden, in het b¶zonder b¶ de bedr¶fshoofden met aanspraak op teruggave en b¶ de ter plaatse gevestigde herbeginners b¶ wie de schade in een verslechtering van de vermogenspositie of gemiste ontwikkelingskansen bestaat. Wanneer men echter de schade onderling vergel¶kt en naar grootte ordent, is deze b¶ de onteigende landbouwers zonder aanspraak op teruggave onmiskenbaar relatief het grootst en b¶ de ter plaatse gevestigde herbegin- ners, die nooit onteigend werden, daarentegen rela- tief het geringste. 24. 4. 1999 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 107/33 slechts Uitgaande van dit onmiskenbare feit is het uit het oogpunt van de regels inzake staatssteun bedenkel¶k dat de rangorde van degenen die compensatie ontvangen, juist andersom is. Op grond van de compensatiewet hebben de ter plaatse gevestigde herbeginners, die nooit onteigend z¶n en b¶ wie de schade in gemiste ontwikkelingskansen bestaat, een voorkeursrecht voor de aankoop van 600 000 opbrengstmeeteenheden gekregen. „Altei- gent(cid:129)mer” die niet meer als landbouwer werkzaam waren en die, gedeeltel¶k omdat hun land door ter plaatse gevestigde landbouwers ingenomen was, de exploitatie van hun bedr¶f niet hadden kunnen hervatten, werd daarentegen slechts een niet-bevoor- rechte koopoptie voor 300 000 opbrengstmeeteen- heden toegekend. B¶gevolg werd aan diegenen die de grootste schade geleden hadden en die eigenl¶k aanspraak op de grootste compensatie konden maken, althans wanneer z¶ ook, gel¶kt¶dig, pachter waren, de relatief geringste compensatie toegekend, terw¶l dat voor diegenen met de relatief geringste schade de grootste compensatie werd. Er bestaat dus een wanverhouding in de toew¶zing van de compensatie: wie betrekkel¶k geringe schade had geleden, kreeg meer dan diegenen b¶ wie de schade groter was. Menig belanghebbende beschuldigt de wetgever van willekeur: enerz¶ds behoort de voormalige DDR- burger die op grond van de repressie en onlusten in 1989 gevlucht is en eerst na 3 oktober 1990 naar huis terugkeerde, niet tot de begunstigden, hoewel deze misschien z¶n hele leven voordien in de DDR heeft moeten doorbrengen. Wel gerechtigd is anderz¶ds degene die „t¶dig” (v(cid:155)(cid:155)r 3 oktober 1990) uit het toenmalige gebied van de Bondsrepubliek naar de voormalige DDR getrokken is. In het geval van de bewuste belanghebbende heeft dit ertoe geleid dat deze z¶n bedr¶f zelfs niet tegen marktpr¶s op econo- misch verantwoorde w¶ze heeft kunnen uitbreiden, omdat alle aangrenzende percelen in het kader van het EALG tegen voordelige pr¶zen z¶n verkocht. overige belanghebbenden bestempelen de De betrokken maatregel als discriminerend en achten hem in str¶d met artikel 52, artikel 6 en artikel 40, lid 3, van het EG-Verdrag. Z¶ sluiten zich ten volle aan b¶ de bedenkingen die de Commissie hierover in de mededeling betreffende de inleiding van de procedure gemaakt heeft. Voorts wordt nog aange- voerd dat Duitsland tevergeefs tracht de onmisken- bare discriminatie van andere West-Duitsers en burgers van de Gemeenschap objectief te rechtvaar- digen door feitel¶ke omstandigheden die hun oorsprong in de DDR vinden. Duitsland gaat daarb¶ echter voorb¶ aan het feit dat het EALG eerst v¶f jaar na de Duitse eenmaking van kracht geworden is, toen er om juridische noch feitel¶ke redenen aanlei- ding bestond om andere West-Duitsers en burgers van de Gemeenschap tegenover de LPG-opvolgers en de nieuwe bedr¶fshoofden te discrimineren. Ook in dit verband verw¶st Duitsland zonder enige rechtvaardiging eenvoudigweg naar de totstandbren- ging van de maatschappel¶k aanvaardbare compen- satie en naar vermeende „dwingende redenen met het oog op de handhaving van een sociale continu(cid:139)- teit” b¶ de ontwikkeling van land- en bosbouw. Deze belanghebbenden brengen daartegen in dat de begunstiging van de LPG-opvolgers van willekeur getuigt en sociaal onevenwichtig en ten zeerste onrechtvaardig is, zodat de verw¶zing van Duitsland naar een vermeende maatschappel¶k aanvaardbare compensatie niet verwisseld mag worden met de constatering dat de bevoorrechte aankoop inderdaad tot een dergel¶k resultaat heeft geleid. Dat bl¶kt vooral uit de verklaring van Duitsland dat b¶ de herstructurering van de door de LPG’s beheerste landbouwstructuur in de DDR de sociale gevolgen niet buiten beschouwing mochten worden gelaten. Wat in dit verband als een „ineenstorting van de bestaande maatschappel¶ke structuren” genoemd wordt, was in werkel¶kheid het verlies van vele honderdduizenden arbeidsplaatsen op het platteland, dat zich inderdaad voorgedaan heeft maar dat toch niet te verm¶den geweest zou z¶n, en met name ook niet door de begunstiging van de LPG-opvolgers en nieuwe bedr¶fshoofden b¶ de toekenning van pacht- overeenkomsten en b¶ de aankoop van grond. De aangevochten hegunstiging hield derhalve geens- zins verband met de instandhouding van „bestaande maatschappel¶ke structuren”, waarop Duitsland zich beroept. Veeleer is door de massale afvloeiing van agrarische arbeidskrachten uit de LPG’s aan het licht gekomen dat deze bewering slechts een voorwendsel was. De groep personen die nog steeds in de nieuwe deelstaten woont, maar die niet op vergel¶kbare w¶ze begunstigd is, moet het wel als sch¶nheilig voor- komen, wanneer de Bondsregering beweert dat de mogel¶kheid tot grondaankoop de voormalige DDR- burgers in staat moest stellen om zich in het kader van hun b¶zondere verbondenheid met het gebied in nieuwe sociale structuren terug te vinden. Want ook daarb¶ heeft de Bondsregering niet aan „de mensen” in de nieuwe deelstaten (cid:190) en dus ook aan deze belanghebbenden (cid:190) gedacht, maar uitsluitend aan de ongeveer 3 000 LPG-opvolgers. In feite heeft de wetgever om die redenen geen maatschappel¶k aanvaardbare regeling tot stand gebracht. Bovendien is de Commissie uitdrukkel¶k erop attent gemaakt dat in 1996 hoe dan ook de meeste langlo- pende pachtovereenkomsten met Oost-Duitsers gesloten z¶n. Aangezien de meeste West-Duitsers en de overige ingezetenen van de Gemeenschap niet aan de desbetreffende voorwaarden voldoen, kon deze categorie, ook zonder vaststelling van de datum van 3 oktober 1990 toch al niet aan het grondaankooppro- gramma deelnemen. De vaststelling van de datum van 3 oktober 1990 is derhalve onnodig gebleken. L 107/34 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 24. 4. 1999 IV begonnen en daarb¶ ook de in artikel 3, lid 1, van de compensatiewet genoemde gronden te exploiteren. Duitsland heeft b¶ brief van 22 oktober 1998 z¶n stand- punt over de bovenstaande opmerkingen van de belang- hebbenden meegedeeld: 1. Bedr¶fshoofden met aanspraak op teruggave Het is ook onjuist te beweren dat andere Duitse wetten („Lastenausgleichsgesetz” (LAG), „Landwirt- schaftsanpassungsgesetz”) gegadigden van het recht uitsloten om grond aan te kopen in het raam van artikel 3 van de compensatiewet. In tegenstelling tot de beweringen van de klagers en van nog andere belanghebbenden z¶n bedr¶fs- hoofden met aanspraak op teruggave en ter plaatse gevestigde herbeginners die opnieuw over hun in de LPG ingebrachte grond vr¶ kunnen beschikken, overeenkomstig artikel 3, lid 2, eerste zin, van de compensatiewet wel gerechtigd om grond aan te kopen. De bewering dat volgens artikel 3, lid 2, derde zin, eerste zinsdeel, van de compensatiewet bedr¶fs- hoofden met aanspraak op teruggave slechts land- bouw- of bosbouwgrond kunnen aankopen wanneer z¶ hun op de vermogenswet gesteunde aanspraak op teruggave niet geldend kunnen maken op grond van een in de artikelen 4 en 5 van de vermogenswet bedoelde uitsluitingsgrond, gaat niet op. Alleen al de bewoordingen van artikel 3, lid 2, derde zin, van de compensatiewet, als bedoeld in de eerste zin z¶n ook (. )” bew¶st dat de categorie herbeginners in de regeling niet uitputtend gedefinieerd is. Z¶ maakt alleen duidel¶k dat ook de daar genoemde categorie(cid:137)n personen b¶ wie een teruggave van het onteigende vermogen om verschil- lende redenen niet mogel¶k is, tot de herbeginners die hun recht kunnen doen gelden, behoren. „Bedr¶fshoofden namel¶k De wetgever bedoelt met „herbeginners” in de zin van artikel 3, lid 2, eerste zin, van de compensatiewet juist ook die personen die hun vroeger eigendom door restitutie teruggekregen hebben en voormalige LPG-leden die zelf opnieuw hun bedr¶f exploiteren. Anders zou een groot aantal ter plaatse gevestigde herbeginners, die van de BVVG een aanzienl¶k deel van de gronden gepacht hebben, van de aankoop van grond z¶n uitgesloten. Slechts met het oog op een terugvordering/verreke- ning van lastencompensatie houdt artikel 349, lid 3, van het LAG een fictieve volledige schadeloosstelling van de begunstigden in, terw¶l z¶ in werkel¶kheid geen levensvatbare bedr¶ven terugkregen. Deze fictie is uitsluitend juridisch-technisch voor de motivering van terugvorderingen van belang. De terugvorde- ringen in het kader van die wet kunnen nooit meer bedragen dan de re(cid:137)le waarde van de gerestitueerde goederen. De lastencompensatie was bedoeld als hardheidsrege- ling, maar evenmin als de in het Eenmakingsverdrag (EV) bedoelde regeling van nog niet opgeloste vermogenskwesties, omvatte z¶ een volledige schade- loosstelling in burgerrechtel¶ke zin of een schade- loosstelling voor onteigeningen in de zin van artikel 14, lid 3, van de grondwet. De lastencompensaties sluiten derhalve geenszins regelingen op een andere rechtsgrondslag uit, zoals in dit geval een regeling van de eigendomsverhou- dingen. Uit de omstandigheid dat voormalige LPG-leden op grond van artikel 44, punt 1, van het „Landwirt- schaftsanpassungsgesetz” de volledige waarde van de door hen ingebrachte levende have en goederen konden terugvorderen, leidden de klagers voorts af dat „van rechtswege” aangenomen moet worden dat er een volledige vergoeding van de in de LPG inge- brachte bezittingen is geschied. Daarmee stellen z¶ een aanspraak op een prestatie gel¶k met de levering ervan. Het is echter algemeen bekend dat er in vele gevallen geen volledige compensatie voor de in de LPG ingebrachte bezittingen is geweest. 2. Compensatie van vermogensschade Om in de zin van artikel 3, lid 2, in samenwerking met lid 1, van de compensatiewet als herbeginner gerechtigd te z¶n om grond aan te kopen, is het voldoende opnieuw met een landbouwbedr¶f te z¶n In de opmerkingen is meermaals de mening geop- perd dat de landbouwbedr¶ven in de nieuwe deel- staten sedert 1990 jaarl¶ks zoveel aanpassingssteun 24. 4. 1999 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 107/35 ontvangen hebben dat de vermogensschade daardoor al meer dan voldoende gecompenseerd is. Deze mening berust echter op valse vooronderstel- lingen. Weliswaar z¶n sedert 1990 aanzienl¶ke finan- ci(cid:137)le middelen ter beschikking gesteld van de land- bouwbedr¶ven in de nieuwe deelstaten, maar deze waren niet bestemd om vermogensverliezen te compenseren die deze bedr¶ven of bedr¶fshoofden v(cid:155)(cid:155)r de verwezenl¶king van de Duitse eenmaking geleden hebben. De steun had namel¶k het volgende ten doel: door de invoering van de economische, monetaire en sociale unie, de overname van de gemeenschappel¶ke marktordeningen en de aanpas- sing aan het niveau van de landbouwpr¶zen in de westel¶ke deelstaten waren de producentenpr¶zen in de nieuwe deelstaten, die in de DDR-t¶d door de staat werden vastgesteld, aanzienl¶k gedaald. Wel waren tegel¶k ook de pr¶zen voor productiemid- delen gedaald, maar deze daling kon b¶ lange na niet het verlies aan opbrengsten goed maken, zodat het merendeel van de bedr¶ven niet in staat was de beta- lingsverplichtingen na te komen. Om deze nadelen te compenseren, is derhalve aanpassingssteun toege- kend. De Commissie is van deze steunmaatregelen in kennis gesteld en z¶ heeft deze telkens goedgekeurd. uitwerking van de maatschappel¶k aanvaardbare compensatie was richtinggevend beleid dat beleg- gingsmodellen zouden worden uitgesloten. Uit het feit dat voor de grondaankoop slechts personen in aanmerking komen die rechtstreeks nadeel van de Duitse deling ondervonden hebben, bl¶kt bovendien dat de doelstelling om nieuwe eigendomsstructuren tot stand te brengen en zo het en maatschappel¶k leven nieuwe economische impulsen te geven, niet in tegenspraak is met de opzet om de in de DDR-periode ondergane nadelen te compenseren. In het grondaankoopprogramma worden de West- Duitse en andere burgers van de Gemeenschap niet willekeurig gediscrimineerd. In het raam van het EALG moest de wetgever b¶ de uitwerking van de maatschappel¶k aanvaardbare compensatie en b¶ de met het oog daarop vast te leggen aankoopcriteria wel van de op 3 oktober 1990 bestaande situatie in Oost-Duitsland uitgaan. Met het oog op de binnen- landse eenheid en om de rechtsvrede te bewaren, moest aan alle toenmalige ter plaatse gevestigde exploitanten een recht worden toegekend om op gunstige voorwaarden grond te verwerven. Zo was ook gegarandeerd dat aan de grondaankoop alleen diegenen konden deelnemen die rechtstreeks en individueel nadeel van de Duitse deling hadden ondervonden. 3. Discriminatie V Tegen het feit dat er naar Gemeenschapsrecht sprake zou z¶n van grove discriminatie, voert Duitsland aan dat zelfs dan, wanneer een vroegere eigenaar in een (cid:190) hypothetisch (cid:190) op zich zelf staand geval b¶ de verpachting en de latere aankoop van landbouw- grond of b¶ de verkoop van bosgrond tegenover een andere voor de bevoorrechte grondaankoop in aanmerking komende persoon werkel¶k benadeeld zou z¶n, de nationaliteit daarb¶ geen enkele rol heeft gespeeld, aangezien het hierb¶ uitsluitend een zaak tussen voormalige DDR-burgers betrof. Ook acht Duitsland de vaststelling van een peildatum (3 voor de grondaankoop objectief oktober 1990) gerechtvaardigd. West-Duitse burgers verkeerden namel¶k, in vergel¶king met DDR-burgers, volop in de mogel¶kheid hun beroepsactiviteit op hun eigen idee(cid:137)n en vaardigheden af te stemmen; daardoor waren z¶ ook in staat vermogen op te bouwen. Wanneer West-Duitsers (of ingezetenen van andere lidstaten), die geen individueel nadeel van de Duitse deling hadden ondervonden, voor de grondaankoop in aanmerking zouden komen, zouden z¶ zo de gele- genheid kr¶gen om het in het Westen verworven vermogen voordelig in de nieuwe deelstaten te beleggen (b¶voorbeeld in de vorm van een nevenbe- dr¶f in de bosbouw). Daardoor zou tegel¶k aan DDR-burgers die b¶ lange na niet de mogel¶kheid hebben gehad om eigen vermogen te verwerven, de kans worden ontnomen nieuw bedr¶fskapitaal (dus geen particulier vermogen) op te bouwen. B¶ de In de mededeling betreffende de inleiding van de proce- dure heeft de Commissie vastgesteld dat het grondaan- koopprogramma niet als steunprogramma is aangemeld in de zin van artikel 93, lid 3, van het EG-Verdrag. Op grond van deze bepaling moet staatssteun reeds in het stadium van het voornemen daartoe b¶ de Commissie worden aangemeld. Schending van die bepaling heeft tot gevolg dat in zoverre het om steun gaat, deze als onwettig moet worden bestempeld. Duitsland heeft evenwel daartegen ingebracht dat artikel 93, lid 3, alsook de overige steunbepalingen van het Verdrag niet toepassel¶k z¶n. De Commissie w¶st echter erop dat het EG-Verdrag door de toetreding van de DDR tot de Bondsrepubliek op 3 oktober 1990 ook op het grondgebied van de voormalige DDR van toepassing geworden is. Daardoor gelden vanaf dat t¶dstip de concurrentiebepalingen in gel¶ke mate evenzeer voor Oost- als voor West-Duitsland. Het onderdeel van het EALG dat het grondaankooppro- gramma bevat, is op 1 december 1994 van kracht geworden (1), derhalve na 3 oktober 1990, op een t¶dstip waarop het EG-Verdrag voor geheel Duitsland gold. Daarom z¶n zowel artikel 93, lid 3, alsook alle overige voor steunmaatregelen geldende voorschriften van de Gemeenschap op het EALG van toepassing. Voorzorgshalve merkt de Commissie ook nog het volgende op: Duitsland beweert dat het reeds v(cid:155)(cid:155)r 3 oktober 1990 niet alleen politiek, maar ook juridisch (1) BGBl. I, blz. 2624. L 107/36 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 24. 4. 1999 verplicht was de betrokken maatregelen te treffen. Daar- tegen wordt door verscheidene belanghebbenden aange- voerd dat het grondaankoopprogramma oorspronkel¶k in het van het EALG-wetsinitiatief uitmaakte en dat in de voorbereidende stukken niets over een dergel¶ke juridische verplichting is te vinden. geheel niet deel Deze argumenten kunnen echter in het midden gelaten worden, want z¶ z¶n voor deze beschikking niet relevant: ook wanneer de Bondsregering reeds op een van de door haar genoemde t¶dstippen van v(cid:155)(cid:155)r 3 oktober 1990 wer- kel¶k niet alleen politiek, maar ook juridisch de verplich- ting op zich zou hebben genomen om op een later t¶dstip (dit wil zeggen nadat het EG-Verdrag voor de nieuwe deelstaten van toepassing geworden was) speci- fieke steunmaatregelen voor het gebied van deze nieuwe deelstaten vast te stellen, had z¶ op grond van artikel 93, lid 3, de betrokken maatregel toch al v(cid:155)(cid:155)r het aangaan van deze verplichting b¶ de Commissie moeten aanmelden, omdat Duitsland sedert 1958 aan het Verdrag gebonden is. Het kan echter niet worden betwist dat deze aanmelding nooit is geschied. Het grondaankoopprogramma is derhalve, voorzover het steunelementen bevat, onwettig. VI Het feit dat een steunmaatregel onwettig is, laat de vraag onverlet of deze verenigbaar met de gemeenschappel¶ke markt is overeenkomstig artikel 92 van het EG-Verdrag, dat evenals de artikelen 93 en 94 op grond van artikel 42 voor de landbouw van toepassing is. Op die vraag wordt nog nader ingegaan. In de eerste plaats moet worden in hoeverre het grondaankoopprogramma nagegaan, maatregelen bevat die niet aan de voorwaarden van artikel 92, lid 1, van het EG-Verdrag voldoen en die b¶gevolg niet op hun verenigbaarheid met de gemeenschappel¶ke markt behoeven te worden getoetst. Dat kan b¶voorbeeld het geval z¶n, wanneer de staat een economisch subject alleen datgene teruggeeft wat h¶ hem voordien (onrechtmatig) ontnomen heeft. Een typisch geval is de vergoeding (in natura of in geld) van de schade die een economisch subject door onteigeningen en derge- l¶ke geleden heeft. In de mededeling betreffende de inlei- ding van de procedure heeft de Commissie duidel¶k gemaakt dat, voorzover de schadeloosstelling niet groter is dan het nadeel dat het economisch subject door het bovengenoemde overheidsingr¶pen geleden heeft, er geen sprake is van begunstiging in de zin van artikel 92, lid 1, van het EG-Verdrag. In dat geval houdt de maatregel dus geen steun in. In dit verband stelt de Commissie allereerst vast dat dit beginsel noch door Duitsland noch door de andere belanghebbenden werd betw¶feld. B¶ die gelegenheid heeft de Commissie ook uitdrukkel¶k verklaard dat er wegens de opzet van de gesubsidieerde aankoop van grond een vermoeden van begunstiging bestaat. De Commissie stelt vast dat geen van de belangheb- benden, dit wil zeggen Duitsland noch een van de andere belanghebbenden, deze hypothese van een vermoeden heeft aangevochten. B¶gevolg ziet de Commissie geen aanleiding om haar standpunt terzake te veranderen. In beginsel gaat z¶ dus verder ervan uit dat er sprake is van begunstiging, tenz¶ bewezen wordt dat het louter om een maatregel gaat ter compensering van schade die door onteigening of daarmee gel¶k te stellen ingrepen ontstaan is. Als maatstaf neemt de Commissie het nationale recht, in dit geval dus het Duitse recht. B¶gevolg moet haar zonder tw¶fel laten worden bewezen dat in het nationale recht buiten de compensatiewet wordt erkend dat elk van de in het grondaankoopprogramma genoemde categorie(cid:137)n voor compensatie in aanmerking komt. In beginsel z¶n er v¶f van die categorie(cid:137)n: 1. Bedr¶fshoofden zonder recht op teruggave Bedr¶fshoofden zonder recht op teruggave z¶n voor- malige eigenaren van landbouwbedr¶ven die in de periode 1945-1949 onteigend z¶n (1). Meestal ging het om bedr¶ven van minstens 100 hectare. Deze personen hadden hun bedr¶f tot dan toe niet teruggekregen. De omvang van de door hen geleden schade is minstens zo groot als de vermogenswaarde van het onteigende bezit. De Commissie heeft b¶ de inleiding van de proce- dure opgemerkt dat het voordeel slechts in het recht bestaat om een deel van de grond op gunstige voor- waarden terug te kopen. Geen van de betrokkenen, dit wil zeggen Duitsland noch de andere belanghebbenden, heeft dit in tw¶fel getrokken, getrokken evenmin als de daaruit toegekende voordeel derhalve conclusie dat het beneden de waarde van het onteigende bezit bl¶ft (2). Aangezien niemand het tegendeel beweert en er geen verdere aanknopingspunten z¶n, ziet de Commissie derhalve geen aanleiding om van haar eerder stand- punt af te w¶ken. Volgens haar ging het b¶ deze compensaties gewoon om de toepassing van rechts- beginselen inzake de bescherming van het eigen- domsrecht die alle lidstaten gemeen hebben. (1) Met inbegrip van de zogeheten „Alteigent(cid:129)mer”. (2) PB C 215 van 10. 7. 1998, blz. 12, hoofdstuk III. 1. 24. 4. 1999 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 107/37 Om die redenen is de Commissie van oordeel dat b¶ bedr¶fshoofden zonder recht op teruggave geen sprake is van steunelementen als bedoeld in artikel 92, lid 1, van het EG-Verdrag. 2. Bedr¶fshoofden met aanspraak op teruggave Bedr¶fshoofden met aanspraak op teruggave z¶n na 1949 onteigend en kunnen derhalve op grond van de vermogenswet op teruggave aanspraak maken. B¶ deze categorie maakt de wet een onderscheid tussen herbeginners met aanspraak op teruggave b¶ wie de aanspraak op teruggave geldend kan worden gemaakt, en herbeginners b¶ wie dat niet het geval is. Wat de herbeginners betreft met aanspraak op terug- gave, b¶ wie die aanspraak niet geldend kan worden gemaakt, ligt het voor de hand dat wie onteigend is en aanspraak op teruggave kan maken, maar die niet in staat is om z¶n aanspraak geldend te maken, in de prakt¶k in dezelfde situatie verkeert als een bedr¶fs- hoofd zonder recht op teruggave. Bedr¶fshoofden die hun aanspraak op teruggave niet geldend kunnen maken, moeten in het kader van het onderhavige onderzoek derhalve met herbeginners zonder recht op teruggave worden gel¶kgesteld. Daaruit volgt dat voor deze specifieke subgroep van herbeginners met een aanspraak op teruggave dezelfde conclusies gelden als hierboven in punt 1 z¶n uiteengezet. Wat de andere herbeginners met aanspraak op terug- gave betreft, dit wil zeggen diegenen die hun recht op teruggave geldend kunnen maken, lopen de meningen van de Duitse autoriteiten en die van het merendeel van de andere belanghebbenden uiteen: de eerstgenoemden beweren dat z¶ gerechtigd z¶n grond aan te kopen, terw¶l de anderen dat betwisten. De betwisting gaat over de uitlegging van nationaal recht, waarvoor geen van beide part¶en rechtspraak van de hoogste rechterl¶ke instantie heeft aange- voerd. Het staat niet aan de Commissie om zich over de uitlegging van nationaal recht op dit punt uit te spreken. Aangezien Duitsland echter van een recht op aankoop uitgaat, valt in de prakt¶k niet uit te sluiten dat deze categorie personen daadwerkel¶k van de voordelige aankoop van grond kan profiteren. In dit geval is het geenszins uitgesloten dat er van een „begunstiging” in de zin van artikel 92, lid 1, sprake is. Voor deze specifieke subgroep van herbe- ginners met aanspraak op teruggave komt het op het individuele geval aan omdat de Commissie geen aanknopingspunten heeft, waaruit z¶ met zekerheid kan concluderen dat het uit de bevoorrechte grond- aankoop resulterende voordeel in samenhang met de (geldend gemaakte) aanspraak op teruggave in elk van de gevallen rekenkundig (steeds) gel¶k is aan of geringer dan het nadeel dat door de onteigening (respectievel¶k schade aan levende have en goederen) ontstaan is. De door de andere belanghebbenden vermelde „aanzienl¶ke aanpassingssteun” die de landbouwbe- dr¶ven in de nieuwe deelstaten sedert 1990 ontvangen hebben, doet daaraan niets af. Deze steun was niet bestemd ter compensatie van vermogensver- liezen die de begunstigden v(cid:155)(cid:155)r de eenmaking geleden hebben. Derhalve moet deze steun buiten beschouwing bl¶ven. Voorzover hierb¶ sprake is van steunmaatregelen in de zin van artikel 92, lid 1, van het EG-Verdrag, moet nog worden uitgemaakt of deze verenigbaar z¶n met de gemeenschappel¶ke markt. Dit wordt in de volgende hoofdstukken onderzocht. 3. Nieuwe bedr¶fshoofden Ter plaatse gevestigde nieuwe bedr¶fshoofden z¶n personen die tot de grote ommekeer in Oost-Duits- land („die Wende”) in LPG’s of VEG’s werkzaam waren, niet eerder een landbouwbedr¶f hadden, maar nu een nieuw landbouwbedr¶f begonnen z¶n. De nieuwe bedr¶fshoofden z¶n nimmer onteigend geweest. In de DDR-t¶d werd het hun slechts beter eigenaar van land- of bosbouwgrond te worden. De Duitse autoriteiten hebben in dit verband van „gemiste kansen” gesproken (1). Daarom kan deze groep personen volgens Duits recht geen aanspraak maken op een schadevergoe- ding in geld (2). Hierover bestaat geen betwisting. B¶ de Commissie het volgende opgemerkt: inleiding van de procedure heeft de „Allereerst stelt de Commissie terzake vast dat nage- noeg alle DDR-burgers ten t¶de van de communisti- sche planeconomie wel kansen gemist zullen in welke sector z¶ werkzaam hebben, ongeacht waren. (. ) Uitgaande van het schadebegrip volgens de bovenge- noemde jurisprudentie kan de Commissie derhalve niet uitsluiten dat het om steun in de zin van artikel 92, van het EG-Verdrag gaat. ” Na onderzoek van de opmerkingen en commentaar van alle belanghebbenden ziet de Commissie geen reden om haar tot nu toe ingenomen standpunt op te geven. Niemand heeft kunnen aantonen dat er naar Duits recht voor dergel¶ke „schade” een verplichting tot compensatie bestaat. Het herstel van de particu- liere eigendom en van evenwichtige eigendomsver- houdingen kan weliswaar in een ruime zin als het wegnemen van een schade worden gezien, maar in de Duitse rechtsorde is geen dwingende bepaling te vinden om daartoe openbare middelen in te zetten. (1) PB C 215 van 10. 7. 1998, blz. 13, punt III. 5. (2) PB C 215 van 10. 7. 1998, blz. 10, punt II. 2. L 107/38 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 24. 4. 1999 Het vermoeden dat dit in de prakt¶k ook onmogel¶k zou z¶n, ligt voor de hand. Anders zouden ook alle economische subjecten in alle andere sectoren van het bedr¶fsleven „schadeloos” moeten worden gesteld voor het feit dat z¶ veertig jaar lang niet vr¶ een economische activiteit hebben kunnen uitoefenen. Anderz¶ds heeft Duitsland ook geen elementen aangevoerd die erop w¶zen dat aan de bovenbedoelde aanspraak in de regel niet is voldaan. De Commissie gaat veeleer ervan uit dat in een rechtsstaat, zoals Duitsland, de wetten door de overheid gewoonl¶k strikt worden nageleefd. De Commissie is het er derhalve niet eens mee dat haar argumentatie over de compensatie van dit nadeel te eng zou z¶n en geen rekening houdt met de b¶zondere problematiek die zich voordoet wanneer een deel van een land, waar de staat tot dan toe de economie beheerste, in een markteconomisch stelsel wordt getransformeerd en ge(cid:139)ntegreerd. B¶gevolg bl¶ft de Commissie b¶ haar standpunt dat de gesubsidieerde verkoop van land- of bosbouw- grond aan de nieuwe bedr¶fshoofden, waarb¶ het om een welbepaalde sector van de economie gaat, als een specifieke maatregel „begunstiging” in de zin van artikel 92, lid 1, van het EG-Verdrag vormt. Of deze maatregel verenigbaar is met de gemeenschappel¶ke markt zal in de volgende hoofdstukken worden onderzocht. De bovenstaande overwegingen gelden uiteraard nog veel meer voor de twee b¶zondere subgroepen van nieuwe bedr¶fshoofden, namel¶k die welke kort v(cid:155)(cid:155)r 3 oktober 1993 hun woonplaats van het Westen naar Oost-Duitsland hebben overgebracht (en die nooit verhinderd z¶n geweest om bos- en landbouwbezit te verkr¶gen) en die welke op die datum nog niet de leeft¶d hadden om een beroep uit te oefenen of om arbeid te verrichten (b¶voorbeeld de leerplichtigen). 4. Ter plaatse gevestigde herbeginners Ter plaatse gevestigde herbeginners z¶n eigenaren van landbouwgrond die deze grond uit de LPG hebben genomen en weer hun eigen bedr¶f begonnen z¶n. Volgens Duitsland bestaat de schade b¶ deze categorie personen erin dat ook z¶ in de regel een aanzienl¶ke waardevermindering van hun oorspronkel¶ke bedr¶f voor lief moesten nemen, die niet in geld gecompenseerd wordt. Bovendien z¶n de in de LPG ingebrachte levende have en goederen veelal niet volledig vergoed. Een aantal belanghebbenden hebben onder verw¶- zing naar de rechtspraak van het Bundsverfassungs- gericht daartegen ingebracht dat in de Duitse rechts- orde reeds in een aanspraak op schadevergoeding voor levende have en goederen is voorzien. Duitsland bestr¶dt dit niet, maar stelt dat een aanspraak op een prestatie niet met de voldoening ervan kan worden gel¶kgesteld. De Commissie is het daarmee eens. is, b¶ zodat gecompenseerd Daarom vermoedt de Commissie b¶ gebrek aan bew¶s van het tegendeel dat de schade aan levende have en aan goederen in de regel wordt gecompen- seerd. Wel kunnen er afzonderl¶ke gevallen z¶n waarin de schade niet of ontoereikend is vergoed. Alles b¶ elkaar gaat de Commissie b¶gevolg ervan uit dat (cid:190) in de regel (cid:190) schade aan levende have en aan goederen in het kader van het „Landwirtschaftsanpas- sungsgesetz” de compensatie niet betrokken steunmaatregel de geringer is dan de schade door verlies of vernietiging van levende have en goederen, maar veeleer hoger uitvalt. Zo bezien, zou er (cid:190) in de regel wel te verstaan (cid:190) sprake z¶n van een „begunstiging” in de zin van artikel 92, lid 1, van het EG-Verdrag. Ieder geval moet echter afzonderl¶k worden beschouwd, temeer omdat de schade ook in een waardeverminde- ring kan bestaan. In dergel¶ke gevallen is een nauw- keurige berekening van de individuele schade nood- zakel¶k. Aangezien de nadelen (verlies van levende have en goederen/waardevermindering) zowel cumu- latief alsook elk afzonderl¶k kunnen optreden en ook de voordelen (op grond van het „Landwirt- schaftsanpassungsgesetz” compensatiewet) gecumuleerd kunnen worden, moet een berekening voor elk afzonderl¶k geval uitw¶zen of het totaal van deze voordelen al dan niet beneden de totale schade bl¶ft. De uitkomst hiervan bepaalt of er van louter compensatie van „begunstiging” in de zin van artikel lid 1, van het EG-Verdrag sprake is. Of een 92, is met de eventuele begunstiging verenigbaar gemeenschappel¶ke markt, moet afzonderl¶k worden beoordeeld. en de 5. Rechtspersonen Ook rechtspersonen kunnen deelnemen aan de bevoorrechte grondaankoop. De wetgever heeft daaraan echter een aantal voorwaarden verbonden: 75 % van het kapitaal moet in handen z¶n van op 3 oktober 1990 ter plaatse gevestigde personen. Sommige belanghebbenden hebben opgemerkt dat (cid:190) in tegenstelling tot de meeste burgers van de voormalige DDR (cid:190) rechtspersonen individueel geen schade geleden hebben. Duitsland heeft deze bewe- ring niet tegengesproken. 24. 4. 1999 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 107/39 Indien er voorzover de betrokken begunstigde rechts- personen niet het slachtoffer van onteigening of van een daarmee gel¶k te stellen overheidsingr¶pen z¶n geweest, is (cid:190) volgens de hierboven uiteengezette hypothese van een vermoeden (cid:190) begunstiging in de zin van artikel 92, lid 1, EG-Verdrag niet a priori uit te sluiten. De Commissie heeft dit reeds b¶ de inlei- ding van de procedure uitdrukkel¶k ten aanzien van deze groep begunstigden duidel¶k gemaakt (1). Toch is de Commissie (cid:190) ondanks het feit dat z¶ misbruik niet uitgesloten acht (cid:190) van mening dat in welbepaalde, duidel¶k omschreven omstandigheden mogel¶k geen steunelementen voorhanden z¶n in gevallen waarin de niet-benadeelde rechtspersoon op gunstige voorwaarden grond verwerft. Dat kan b¶voorbeeld het geval z¶n wanneer een herbeginner zonder aanspraak op teruggave of een met hem gel¶k te stellen ter plaatse gevestigd persoon (met name een herbeginner die z¶n aanspraak op teruggave niet geldend kan maken) beslist dat niet h¶ de grond waarop h¶ recht heeft op gunstige voorwaarden aankoopt, maar wel de rechtspersoon waarvan h¶ deel uitmaakt. Voor het Gemeenschapsrecht kan het geen verschil uitmaken of de herbeginner zonder recht op terug- gave of een met hem gel¶k te stellen ter plaatse gevestigde persoon, de grond op naam van de rechts- persoon in plaats van op eigen naam b¶ het kadaster laat registreren (een zogeheten „Durchgangserwerb”). De Commissie heeft met b¶zondere aandacht kennis genomen van het door tal van belanghebbenden gemaakte bezwaar dat een dergel¶ke regeling aanlei- ding geeft tot misbruik of tot omzeiling van de voor- schriften inzake steun. In de eerste plaats moet nogmaals erop worden gewezen dat het hier louter om de afbakening compensatie dan wel begunstiging in de zin van artikel 92, lid 1, gaat. Het gaat dus niet om de vaststelling van verenigbaarheid met de gemeenschappel¶ke markt. vrees voor misbruik betreft, Wat de stelt de Commissie het volgende vast: slechts indien er voor- zover een dubbele aankoopmogel¶kheid door de deelnemer in een rechtspersoon met zekerheid valt uit te sluiten, is er van begunstiging geen sprake. Onder „dubbele aankoopmogel¶kheid” wordt in dit opzicht verstaan dat zowel de deelnemer in de rechtspersoon als de rechtspersoon zelf grond kunnen aankopen. Indien die mogel¶kheid bestaat, kan de Commissie begunstiging ten aanzien van de rechtspersoon geenszins uitsluiten. Wanneer er daar- entegen geen dubbele aankoopmogel¶kheid bestaat, kan de rechtspersoon niet meer grond (gemiddeld maximaal 140 hectare) aankopen dan de oppervlakte die z¶n deelnemer anders had kunnen verwerven. (1) PB C 215 van 10. 7. 1998, blz. 12. is de Deze voorwaarden in aanmerking genomen, Commissie van mening dat de vaststelling van een peildatum waarop de ter plaatse gevestigde herbe- ginner deelhebber van de rechtspersoon moest z¶n, zoals de belanghebbenden dat hebben ge(cid:137)ist, niet beslist noodzakel¶k is. Wel wil de Commissie van Duitsland een jaarl¶ks verslag over de nakoming van de bovengenoemde voorwaarden ontvangen. De bovengenoemde voorwaarden in aanmerking genomen, is de Commissie van oordeel dat de door de belanghebbenden geopperde bezwaren luidens welke b¶ een slechts volkomen onbelangr¶k aandeel van de herbeginners in de rechtspersoon een inbreuk op het proportionaliteitsbeginsel te duchten valt, omdat de gehele rechtspersoon als benadeelde zou worden beschouwd en daarmee van de begunstiging zou genieten, ongegrond z¶n. Zoals hierboven reeds is uiteengezet, gaat de Commissie in geen enkel opzicht automatisch uit van een benadeling van de rechtspersoon (door ontei- gening en dergel¶ke). Bovendien kan de rechtsper- soon niet meer grond verwerven dan de daarvan deel uitmakende herbeginner zonder aanspraak op terug- gave (of een met deze gel¶kgestelde). Voorts w¶st de Commissie nog op het wettel¶ke voorschrift inzake het aandelenpercentage (75 %). Volgens de bovenstaande gedachtengang kan begun- stiging van een rechtspersoon overeenkomstig artikel 92, lid 1, van het EG-Verdrag slechts in zoverre en louter in die gevallen waarin de rechtspersoon minstens (cid:130)(cid:130)n herbeginner zonder aanspraak op teruggave (respectievel¶k (cid:130)(cid:130)n herbeginner met een aanspraak op teruggave die deze evenwel niet geldend kan maken) die het wettel¶k voorgeschreven deel van het kapitaal bezit, onder z¶n deelnemers telt. B¶ de andere, in de punten 2, 3 en 4 beschreven categorie(cid:137)n deelnemers in de rechtpersoon, kan de Commissie om de daarin uiteengezette redenen niet uitsluiten dat er van begunstiging van de rechtsper- soon sprake is, zelfs een vermoeden van begunstiging. In die gevallen moet worden nagegaan of de maatregel verenigbaar is met de gemeenschappel¶ke markt. respectievel¶k is er Concluderend kan de Commissie ten aanzien van de in dit hoofdstuk behandelde problematiek slechts b¶ herbeginners zonder aanspraak op teruggave, b¶ de met hen gel¶k te stellen herbeginners met aanspraak op teruggave en b¶ rechtspersonen die minstens een van de genoemde herbeginners onder hun deelheb- bers tellen, met zekerheid stellen dat er van begunsti- ging in de zin van artikel 92, lid 1, van het EG- Verdrag geen sprake is. B¶ alle overige begunstigden is dat niet het geval. L 107/40 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 24. 4. 1999 In zoverre een begunstiging niet kan worden uitge- sloten z¶n de mededingingsregels (artikelen 92, 93 en 94) van toepassing. Op grond van artikel 92, lid 1, van het EG-Verdrag z¶n in beginsel alle steunmaatregelen van de staten of in welke vorm ook met staatsmiddelen bekostigd, die de mededinging door begunstiging van bepaalde ondernemingen of bepaalde producties vervalsen of dreigen te vervalsen, onverenigbaar met de gemeen- schappel¶ke markt, steun het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig be(cid:139)n- vloedt. voorzover deze Zoals reeds b¶ de inleiding van de procedure is opgemerkt (1), moet door na te gaan of degene die iets ontvangt, begunstigd wordt, worden beoordeeld of er sprake is van steun waarb¶ de doelstellingen en overwegingen van economisch beleid van de lidstaten buiten beschouwing moeten bl¶ven. Duits- land ontkent dat van het grondaankoopprogramma personen een begunstigende uitwerking heeft. Overeenkomstig de mededeling betreffende staats- steunelementen b¶ de verkoop van gronden en instanties (2) kan de gebouwen door openbare Commissie ervan uitgaan dat b¶ de verkoop van gronden sprake is van staatssteun, wanneer deze verkoop: a) b) niet tot stand kwam op basis van een open en onvoorwaardel¶ke biedprocedure waarb¶ het hoogste of enige bod geldt, of zonder een dergel¶ke procedure, niet tot stand kwam tegen op z¶n minst de marktwaarde die door onafhankel¶ke taxateurs werd vastgesteld. De Commissie gaat er in het onderhavige geval veeleer van uit dat er het grondaankoopprogramma begunstiging heeft meegebracht. Weliswaar is het juist dat de begunstigde als pachter reeds voordien in het bezit van de betrokken grond was, maar nu kr¶gt h¶ die grond bovendien nog in eigendom. Tegenover het loutere bezitsrecht staat het sterkere eigendomsrecht dat de pachter verkr¶gt. De eigenaar heeft niet alleen meer rechten dan de bezitter, maar h¶ staat vooral ook economisch sterker. Zou aan het grondaankoopprogramma hele- maal geen begunstiging z¶n verbonden, dan zou niemand belangstelling voor de aankoop van de betrokken gronden tonen; het grondaankooppro- gramma heeft evenwel grote belangstelling gewekt. De Bondsregering heeft zelf in haar commentaar toegegeven dat over de aangekochte grond als risico- dragend kapitaal kan worden beschikt. Bovendien kan zo de toegang tot meer vreemd kapitaal gemak- kel¶ker worden. Daardoor wordt het door de Commissie b¶ de inlei- ding van de procedure ingenomen standpunt (3) bevestigd, dat de gerechtigden door de voordelig gemaakte aankoop van land- en bosbouwgronden bedr¶fskapitaal en zodoende ook risicodragend kapi- taal kunnen vormen. De Commissie bl¶ft b¶ dit standpunt. Ook de verw¶zing naar de op de aangekochte grond met name het twintigjarige verkoopverbod, doet niets af aan het feit dat het in beginsel om een begunsti- ging gaat. Ook b¶ investeringssteun of b¶ gesubsidieerde grondaankoop in een andere context z¶n dergel¶ke bedingen de Commissie niet onbekend. Een dergel¶k speculatie tegengaand beding heeft juist ten doel te voorkomen dat het verkregen voor- deel niet onmiddell¶k te gelde gemaakt wordt. De land- of bosbouwer moet namel¶k z¶n voordelig aangekochte grond exploiteren en daarmee in z¶n levensonderhoud voorzien. H¶ mag geen winst door speculatie maken. Een dergel¶k speculatie tegen- gaand beding w¶st veeleer erop dat het grondaan- koopprogramma gepaard gaat met de toekenning van een economisch voordeel. Hierna wordt nagegaan hoe groot dit voordeel is (de steunintensiteit). Een belanghebbende was van mening dat de b¶ko- mend aangekochte grond voor de bedr¶fskapitaalver- werving geen b¶komende zekerheid oplevert, omdat de banken „niet erg toeschietel¶k” waren om voor de gekochte grondstukken krediet te verstrekken. Ook dit argument gaat volgens de Commissie niet op. Het b¶ het kadaster geregistreerde verkoopverbod vormt inderdaad een last, maar beperkt de t¶d. De onbezwaarde grond kan zoals alle andere gronden, ook worden bezwaard. Overigens heeft een ander belanghebbende geheel terecht opgemerkt dat ook in de periode van twintig jaar waarin de grond niet verkocht mag worden (en ondanks de (cid:190) in de regel vervallen (cid:190) voorlopige aantekening in het kadaster inzake heroverdracht ten gunste van de BVVG), niets eraan in de weg staat dat de grond met lasten van lagere rang wordt bezwaard. Duitsland heeft dat ook niet tegengesproken. (1) PB C 215 van 10. 7. 1998, blz. 17. (2) PB C 209 van 10. 7. 1997, blz. 3. (3) PB C 215 van 10. 7. 1998, blz. 13. 24. 4. 1999 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 107/41 Voorzover er bl¶kens de huidige stand van het onderzoek sprake is van steun, vervalst deze de mededinging door begunstiging van bepaalde onder- nemingen of bepaalde producties of dreigt die steun deze te vervalsen. Volgens artikel 92, lid 1, van het EG-Verdrag is alleen al het daartoe ge(cid:137)igend z¶n voldoende. De vervalsing van de concurrentie of althans het vermogen daartoe ge(cid:137)igend z¶n, is gebleken uit het feit dat wie voordelig grond kan aankopen, z¶n economische positie verbetert ten opzichte van z¶n concurrenten, niet ontvangen. dergel¶ke steun een die Duitsland brengt daartegen in dat b¶ een „veronder- stelde” verwerving met gebruikmaking van vreemd kapitaal vergel¶king van de rentekosten met de huidige pachtpr¶zen tot de conclusie leidt dat die verwerving nagenoeg een „nuloperatie op het stuk van winst” oplevert, zodat er noch in de productie-, noch in de kostenstructuur verandering optreedt. Dit argument overtuigt echter niet omdat dit slechts (cid:130)(cid:130)n van een aantal hypothesen ten aanzien van de verwerving vormt. Veel belanghebbenden hebben namel¶k erop gewezen dat de begunstigden (in het b¶zonder de LPG-opvolgers) wel in een situatie kunnen verkeren waarin z¶ de aankooppr¶s uit eigen middelen kunnen betalen. Kredietopneming was dus zeker niet alt¶d onverm¶del¶k. Voorts is niet het bew¶s geleverd van de „nuloperatie op het stuk van winst” hetgeen evenmin voor elk afzonderl¶k geval is aangevoerd. B¶gevolg is een be(cid:139)nvloeding van de kostenstructuur van het bedr¶f geenszins uitgesloten. De bewering dat pr¶sniveau en marge onveranderd z¶n gebleven, kan de Commissie b¶ gebreke van nadere toelichting niet beoordelen. Hetzelfde geldt voor de bewering dat de bevoorrechte aankoop van grond productiemiddelen mogel¶k maakt en dat de begunstigde bedr¶ven daardoor goedkoper landbouwproducten op de markt kunnen afzetten. kosten lagere voor Een belanghebbende heeft zonder verder bew¶s gesteld dat de aankoop van grond in de landbouw in b¶na alle regio’s van de Gemeenschap tot hogere productiekosten leidt waardoor de concurrentiepo- sitie van het bedr¶f nadelig wordt be(cid:139)nvloed. Als deze belanghebbende daarmee in alle ernst wil beweren dat de concurrentiepositie van de begunstigde onder- nemingen door de gesubsidieerde grondaankoop in Oost-Duitsland (cid:190) en alleen deze is hier relevant (cid:190) verzwakt wordt, moet men zich in gemoede afvragen waarom de betrokken ondernemingen dan wel aan het grondaankoopprogramma deelnemen. Ook het argument dat de pr¶s waartegen de gerech- tigden in het kader van het EALG grond konden aankopen, namel¶k driemaal de eenheidswaarde, veel hoger ligt dan de in Frankr¶k, Spanje, Wales en Schotland gemiddeld op de markt te betalen grond- pr¶s, doet niet terzake. De voorschriften voor het toezicht op de steunmaat- regelen moeten afgestemd z¶n op de re(cid:137)le economi- sche toestand in de afzonderl¶ke lidstaten en regio’s van de Gemeenschap. Het ligt niet in de geest en het van het mededingingsrecht de objectieve doel verschillen in concurrentievoorwaarden (1) uit te vlakken en absolute gel¶kheid tot stand te brengen. subsidieontvanger De Commissie was b¶ de inleiding van de procedure van mening dat „een ongunstig effect op de handel in de Gemeenschap moet vermoed worden wanneer concurreert met onderne- de mingen uit andere lidstaten. Met betrekking tot de wettel¶k toegestane grondaankoop tegen verlaagde pr¶s z¶n het volgens de Commissie vooral de LPG- opvolgers van wie wegens de grootte en het volume van de aankoop een effect op de andere lidstaten uitgaat. Buitenlandse ondernemingen z¶n daaren- tegen van de regeling uitgesloten en z¶n derhalve benadeeld tegenover de begunstigden”. Daarb¶ dient onderstreept te worden dat ook betrek- kel¶k geringe steun niet zonder meer uitsluit dat de handel tussen de lidstaten ongunstig kan worden be(cid:139)nvloed. De terzake gemaakte opmerkingen brengen de Commissie niet ertoe haar standpunt pr¶s te geven. Met uitzondering van de maatregelen ten gunste van de herbeginners zonder aanspraak op teruggave, de met dezen gel¶k te stellen herbeginners met aanspraak op teruggave, respectievel¶k, de rechtsper- sonen, voorzover deze de hiergenoemden tot hun deelnemers tellen, beantwoordt het grondaankoop- programma aan de criteria in artikel 92, lid 1, van het EG-Verdrag. VII Ten aanzien van de principi(cid:137)le onverenigbaarheid met de gemeenschappel¶ke markt op grond van artikel 92, lid 1, van het EG-Verdrag z¶n echter bepaalde afw¶kingen, respectievel¶k vr¶stellingen mogel¶k. 1. Afw¶king volgens artikel 92, lid 2, punt c), van het EG-Verdrag Op grond van artikel 92, lid 2, punt c), van het EG-Verdrag z¶n steunmaatregelen aan de economie van bepaalde streken van de Bondsrepubliek Duits- land die nadeel ondervinden van de deling van Duitsland verenigbaar met de gemeenschappel¶ke markt, voorzover deze steunmaatregelen noodzakel¶k z¶n om de door deze deling berokkende economi- sche nadelen te compenseren. (1) HvJEG, arrest van 10. 12. 1969n gevoegde zaken 6/69 en 11/69, Commissie tegen Franse Republiek, Jurispr. 1969, blz. 523. L 107/42 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 24. 4. 1999 De Commissie heeft terzake b¶ de inleiding van de procedure verklaard dat artikel 92, lid 2, punt c), van het EG-Verdrag naar letter en geest alleen betrekking heeft op de rechtstreekse gevolgen van de geografi- sche deling van Duitsland, niet op de algehele compensatie voor de slechte economische toestand in de nieuwe deelstaten. Bovendien ontbreekt het vereiste causale verband tussen de deling en de economische nadelen, aangezien de ondernemingen van de voormalige DDR niet door de deling zelf, maar veeleer door de be(cid:137)indiging van deze deling getroffen z¶n. De economische deficits z¶n veroor- zaakt door de communistische planeconomie en niet door de deling van Duitsland. Het gebrek aan bedr¶fs- en risicodragend kapitaal vindt, volgens haar, z¶n oorsprong in de socialisti- sche eigendomsstructuur in de DDR, maar is niet het gevolg van de deling van Duitsland. Volgens Duitsland waren de afgrendeling van de DDR en de totstandbrenging van een centraal geleide planeconomie echter onlosmakel¶k met elkaar verbonden en moeten deze als een en hetzelfde proces worden beschouwd. Het valt niet te ontkennen dat de gebreken van het economische systeem van de DDR ook na de ontbinding ervan nog doorwerkten. De oorzaak van de economische nadelen bleven be(cid:139)nvloed door de deling van Duits- land. Deze nadelen spelen evenwel een rol in alle gevallen waarop grondaankoopprogramma betrekking heeft. het Tegen deze redenering moet worden ingebracht dat de betrokken bepaling in enge zin moet worden uitgelegd. Het gaat slechts om een uitzondering op het in artikel 92, lid 1, vastgelegde principi(cid:137)le verbod van steunmaatregelen. V(cid:155)(cid:155)r de Duitse eenmaking was de werkingssfeer van deze bepaling beperkt tot de gebieden van de vroe- gere Bondsrepubliek die door de deling van Duits- land nadeel ondervonden waren, namel¶k door hun ligging aan de Duitse interne grens („Zonenrandge- biete” en West-Berl¶n). Wanneer deze bepaling na de Duitse eenmaking alsnog verder zou kunnen worden toegepast, dan zou z¶ alleen voor die gebieden van de voormalige DDR gelden die aan de vroegere zonegrens lagen. Dit kan in geen geval een uitbreiding tot het gehele grondgebied van de voormalige DDR rechtvaardigen. Het grondaankoopprogramma houdt nu echter juist de verkoop met staatssteun in van gronden die zich op het gehele gebied van de voormalige DDR bevinden. Bovendien w¶st de Commissie erop dat een noodza- kel¶k causaal verband tussen de deling van Duitsland en de nadelen daarvan voor het gehele grondgebied van de voormalige DDR niet is aangetoond. Zeker in het heeft de deling problemen veroorzaakt, b¶zonder op het gebied van de infrastructuur (verbroken verbindingen) en van de markten (afscherming). Intussen kunnen deze problemen als overwonnen worden beschouwd. De huidige, nog resterende economische problemen in de voormalige DDR z¶n rechtstreeks veroorzaakt door het vroegere politieke en economische systeem (en niet door de deling van Duitsland) of z¶n hoogstens het gevolg van de opheffing van deze deling, omdat z¶ in wer- latere ontwikkelingen z¶n kel¶kheid door andere, ontstaan. Daarom bleef de Commissie haar vaste prakt¶k volgen, namel¶k dat artikel 92, lid 2, punt c), niet van toepassing is voor het gehele grondgebied van de voormalige DDR van toepassing kan z¶n (1). 2. Afw¶king volgens artikel 92, lid 3, punt a), van het EG-Verdrag levensstandaard, Op grond van artikel 92, lid 3, punt a), van het EG-Verdrag kunnen steunmaatregelen ter bevorde- ring van de economische ontwikkeling van streken vergeleken met de waarin de Gemeenschap als geheel, abnormaal laag is, worden toegestaan. Zoals b¶ de inleiding van de procedure reeds verklaard is (2), heeft deze bepaling uitsluitend steunmaatregelen voor betrekking op regionale gebieden in de Gemeenschap met een b¶zonder grote ontwikkelingsachterstand. Deze maatregelen moeten in het kader van alomvattende en doelge- richte ten uitvoer worden gelegd en hebben gewoonl¶k ten doel bedr¶fstak overschr¶dende arbeidsplaatsen te scheppen en nieuwe investeringen te bevorderen. ontwikkelingsprogramma’s regionale Terzake bl¶ft de Commissie b¶ haar standpunt dat de aanwezigheid van een dergel¶ke regionale ontwik- kelingscomponent niet is aangetoond. Door het grondaankoopprogramma wordt voorhands alleen de eigendomsoverdracht „volkseigen” van gronden geregeld. Het effect op de economische ontwikkeling van bepaalde gebieden werd echter niet aangetoond. vroegere Ook bl¶kt niet hoe het grondaankoopprogramma b¶ de bovengenoemde economische raamvoorwaarden voor de begunstigde ondernemingen aansluit. De vraag in hoeverre grondaankoop tegen verlaagde pr¶s door nieuwe bedr¶fshoofden en LPG-opvolgers (1) SG(94)D/5981, blz. 2 (Verkeer Tettau/Beieren); Beschikking 92/465/EEG (Daimler Benz, Berl¶n, Potsdamer Platz), PB L 263 van 9. 9. 1992, blz. 15; Opel-Eisenach (PB C 43 van 16. 2. 1993, blz. 14); Carl-Zeiss-Jena (PB C 97 van 6. 4. 1993, blz. 7); Rhone-Poulenc Rhotex (PB C 210 van 4. 8. 1993, blz. 11); (PB L 114 van 5. 5. 1994, blz. 21); SST-GarnGesellschaft Beschikking 94/1068/EG, Volkswagen I (PB L 385 van 31. 12. 1994, b1z. 1) en Beschikking 94/1074/EG, Deggendorf (PB L 386 van 31. 12. 1994, blz. 13). (2) PB C 215 van 10. 7. 1998, blz. 15. 24. 4. 1999 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 107/43 een geschikte maatregel kan z¶n om de levensstan- daard of de arbeidsmarktsituatie in de nieuwe deel- staten te verbeteren, is opengebleven. Dat moet de steunmaatregel in beginsel evenwel kunnen bewerk- stelligen om op grond van artikel 92, lid 3, punt a), van het Verdrag gerechtvaardigd te z¶n. ming z¶n met de artikelen 92, 93 en 94 van het Verdrag. Volgens vaste prakt¶k maakt de Commissie in deze sector geen bezwaar tegen investeringssteun tot maximaal 100 % van de kosten (5). Voorzorgs- halve w¶st z¶ er nu reeds op dat binnenkort in deze gedragsl¶n mogel¶k verandering komt. Om deze redenen is de betrokken uitzonderingsbe- paling hier niet toepassel¶k. Duitsland en de overige belanghebbenden hebben zich daarop als rechtvaar- digingsgrond ook niet beroepen. 3. Afw¶king in artikel 92, lid 3, punt c), van het EG-Verdrag Overeenkomstig artikel 92, lid 3, punt c), kan staats- steun om de ontwikkeling van bepaalde vormen van economische bedr¶vigheid of van bepaalde regionale economie(cid:137)n te vergemakkel¶ken, worden toegestaan, mits de voorwaarden waaronder het handelsverkeer plaatsvindt daardoor niet zodanig worden veranderd dat het gemeenschappel¶k belang wordt geschaad. Met name is artikel 92, lid 3, punt c), van toepassing wanneer de betrokken steunmaatregel dienstig is om structurele gebreken in economische sectoren of regio’s te verhelpen. inwerkingtreding in samenwerking met artikel 12, Op grond van de rechtstoestand op het t¶dstip van de van het EALG kon de Commissie is beginsel overeenkomstig artikel 35, lid lid 5 (1), van 1, Verordening (EEG) nr. 2328/91 van de Raad van 15 juli 1991 betreffende de verbetering van de doeltref- fendheid van de landbouwstructuur (2) steun voor de aankoop van landbouwgrond als investeringssteun (3) aanmerken en deze als verenigbaar met de gemeen- schappel¶ke markt toestaan, voorzover de steunin- tensiteit niet hoger dan 35 % (respectievel¶k 75 % in de probleemgebieden) (4) is. Wat de bosbouwmaatregelen in het algemeen betreft, kunnen de lidstaten op grond van artikel 8, lid 2, van Verordening (EEG) nr. 2080/92 van 30 juni 1992 van de Raad tot instelling van een communautaire steun- regeling voor bosbouwmaatregelen in de landbouw (PB L 215 van 30 juli 1992, blz. 96), steun verlenen waarvan de toekenningsvoorwaarden of -bepalingen verschillen van die welke b¶ die verordening z¶n vastgesteld of waarvan de bedragen de in die verorde- ning vastgestelde maxima overschr¶den, op voor- waarde dat deze steunmaatregelen in overeenstem- In het onderhavige geval moet de verkoop van bosbouwgronden tegen verlaagde pr¶s worden aange- merkt van hetgeen terzake bepaald in Verordening (EEG) nr. 2080/92 is bepaald. een toekenningsvoorwaarde die als Staatssteun (cid:190) van welke aard dan ook (cid:190) die discri- minerend en in str¶d met het Verdrag is, komt echter niet in aanmerking voor de in artikel 92, lid 3, van het EG-Verdrag bedoelde afw¶king. Ten aanzien van de vraag of de hierboven genoemde b¶zondere voorschriften van de Commissie betref- fende steun voor de gesubsidieerde aankoop van landbouw- en bosbouwgrond in acht genomen z¶n, moet de Commissie eerst nagaan of de steun geen discriminatie in de zin van de desbetreffende bepa- lingen van het EG-Verdrag inhoudt. 3. 1. Discriminatie inleiding van de procedure heeft de B¶ de Commissie betw¶feld of de voorwaarde dat nieuwe bedr¶fshoofden, respectievel¶k 75 % van de aandeel- houders van de rechtspersoon, op 3 oktober 1990 ter plaatse gevestigd moesten z¶n, verenigbaar is met de bepalingen van het EG-Verdrag (onder andere met de artikelen 52 en 6). Z¶ heeft daarb¶ erop gewezen dat op grond van de artikelen 52 tot en met 58 van het Verdrag de beperkingen op de vr¶heid van vesti- ging worden opgeheven. Dit geldt ook voor onderne- mingen, hoofdvestigingen en filialen. Volgens vaste rechtspraak van het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen (6) kan ook de aankoop van onroe- rende goederen ter verwezenl¶king van het maat- schappel¶k doel onder het begrip vr¶heid van vesti- ging vallen (7). Door beperkingen van de vr¶heid van vestiging voor onderdanen van een lidstaat op het grondgebied van een andere lidstaat te verbieden, verw¶st het voorschrift duidel¶k naar de nationali- teit (8) en verbiedt het discriminatie op grond daarvan. B¶ dit verbod gaat het overigens niet alleen om openl¶ke, maar ook om verkapte discriminatie. (1) Thans artikel 12, lid 2, punt a), van Verordening (EG) nr. 950/ 97 van de Raad (PB L 142 van 2. 6. 1997, blz. 1). (5) Vgl. steunmaatregelen nrs. N 567/97, N 752/96, N 750/96, N 646/96 en N 153/96. (6) Zaak 305/87, Commissie tegen Helleense Republiek, Jurispr. (2) Vgl. steunmaatregelen nrs. N 682/97, N 156/97, N 797/96 en 1989, blz. 1461. N 940/96. (3) Zie criteria in de mededeling van de Commissie inzake regio- nale steunregelingen van 1979, b¶lage punt 18, onder i) (PB C 31 van 3. 2. 1979, blz. 9). (4) In de nieuwe deelstaten is slechts ongeveer de helft van alle gebieden als probleemgebied ingedeeld; zie de artikelen 2 en 3 van Richtl¶n 75/268/EEG (nu titel IX van Verordening (EG) nr. 950/97). (7) Zie algemeen programma voor de opheffing van de beper- kingen van de vr¶heid van vestiging van 1962, PB 2 van 15. 1. 1962, blz. 36/62. (8) Overeenkomstig artikel 58 moet b¶ rechtspersonen de natio- naliteit van een vennootschap worden bepaald in overeenstem- ming met de rechtsvoorschriften van een lidstaat volgens welke z¶ is opgericht, en naar gelang van de plaats van haar statutaire zetel, haar hoofdbestuur of haar hoofdvestiging. L 107/44 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 24. 4. 1999 Van verkapte discriminatie op grond van nationaliteit is sprake wanneer de toepassing van andere onder- scheidingscriteria in feite tot hetzelfde resultaat leidt (1), dit wil zeggen dat een onderscheid niet rechtstreeks op grond van de nationaliteit wordt gemaakt, maar wel op grond van criteria waaraan in feite slechts ingezetenen of slechts vreemdelingen kunnen voldoen (b¶voorbeeld vereisten ten aanzien van de plaats van herkomst of de woonplaats). Voorts is in artikel 54, lid 3, punt h), van het EG- Verdrag bepaald dat de Commissie ervoor zorgt dat de voorwaarden van vestiging niet als gevolg van steunmaatregelen van de lidstaten worden vervalst. Op grond van deze bepaling heeft de Raad in het algemeen programma voor de opheffing van de beperkingen van de vr¶heid van vestiging van 1962 (2) voorgeschreven dat de bepalingen en handelw¶zen die alleen voor vreemdelingen de te oefenen die bevoegdheid om de rechten uit gewoonl¶k aan het verrichten van een werkzaamheid anders dan in loondienst z¶n verbonden, uitsluiten, beperken of aan bepaalde voorwaarden onderwerpen, moeten worden opgeheven. Tot deze bepalingen en handelw¶zen behoren ook rechtstreekse of onrecht- streekse overheidssteun, zoals de subsidi(cid:137)ring van grondaankoop. respectievel¶k Door dit verbod op de beperking van de vr¶heid van vestiging z¶n de artikelen 52 tot en met 58 onder andere erop gericht de betrokken ondernemingen op gel¶ke voet te behandelen als ondernemingen die hun zetel in het gastland hebben. De betrokken rege- ling komt echter alleen ten goede aan ter plaatse gevestigde personen in de zin van artikel 3, lid 2, van de compensatiewet. Om in aanmerking te komen, in de nieuwe deelstaten gevestigde hadden niet vennootschappen, natuurl¶ke personen hun zetel, respectievel¶k hoofdverbl¶f daar- heen moeten verleggen. Voor burgers uit andere lidstaten was dit echter tot op de peildatum 3 oktober 1990 praktisch onmogel¶k. Daardoor begunstigt de wet natuurl¶ke en rechtspersonen in de nieuwe deel- staten ten opzichte van personen zonder zetel of woonplaats in Duitsland, zodat de wet mogel¶k in str¶d is met het in de artikelen 52 tot en met 58 bedoelde discriminatieverbod, zoals het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen in z¶n arrest van 7 juni 1996 in zaak C/107/94 (Asscher) heeft geoordeeld (3). (1) Arrest van 23. 2. 1994, zaak C-419/92, Scholz tegen Opera arrest van Universitaria Jurispr. 1994, blz. 23. 5. 1996, zaak C-237/94, O’Flynn, Jurispr. 1996, blz. I-2617, r. o. 17. r. o. 7; I-505, (2) PB 2 van 15. 1. 1962, blz. 36/62. (3) Jurispr. 1996, blz. I-3089, r. o. 36 e. v. Rechtens kon wellicht iedere burger van de Gemeen- schap aantonen aan de voorwaarde om op 3 oktober 1990 z¶n hoofdverbl¶f in de nieuwe deelstaten te hebben, te voldoen. In feite konden echter alleen Duitse staatsburgers die met name reeds hun woon- plaats in de nieuwe deelstaten hadden, deze voor- waarde vervullen. Daardoor kan deze voorwaarde voor personen die niet aan het criterium inzake hoofdverbl¶f, respectie- vel¶k zetel in de nieuwe deelstaten voldoen, een uitsluitingseffect hebben. Wel heeft de Commissie onder verw¶zing naar de desbetreffende rechtspraak van het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen (4) erkend dat onderscheidende criteria als woonplaats of plaats van herkomst in de prakt¶k geen indirecte discriminatie op grond van nationaliteit inhouden, wanneer deze criteria (en de daarmee gepaard gaande verschillende behandeling) op grond van objectieve verschillen gerechtvaardigd z¶n. Het op 3 oktober 1990 ter plaatse gevestigd z¶n als onderscheidend criterium kan slechts dan gerecht- vaardigd z¶n, wanneer dit criterium noodzakel¶k en geschikt is om het door de wetgever nagestreefde doel te bereiken. Een maatregel is niet noodzakel¶k, wanneer het door de wetgever nagestreefde doel met een minder ingr¶pende, maar even geschikte maat- regel kan worden bewerkstelligd. Volgens de Bondsregering beoogde de wetgever „door de datum op 3 oktober 1990 te stellen, (. ) garanderen dat gegadigden die zelf of wier verwanten tientallen jaren lang in de DDR geleefd en gewerkt hadden, konden deel hebben aan het maatschap- pel¶k aanvaardbare compromis dat tussen hen en de vroegere eigenaars tot stand moest worden gebracht”. Het lag dus in de bedoeling de gegadigden die zelf of wier verwanten tientallen jaren lang in de DDR gewoond en gewerkt hadden, b¶ dat compromis te betrekken. Duitsland voert hiervoor „dwingende redenen met het oog op de handhaving van een sociale continu(cid:139)- teit” aan. Er moest gezocht worden naar een „maat- schappel¶k aanvaardbare In het b¶zonder moest rekening gehouden worden „met de belanghebbenden die reeds langere t¶d in het gebied gevestigd waren”. Daarom was de wetgever gerechtigd „de nieuwe bedr¶fshoofden te betrekken b¶ de herstructurering van de door de DDR genaaste grond”. compensatie”. (4) Arrest van 23. 5. 1996, zaak C-237/94, O’Flynn, Jurispr. 1996, blz. I-2617, r. o. 20 en 21. Arrest van 12. 9. 1996, zaak C-278/94, Commissie tegen Koninkr¶k Belgi(cid:137), Jurispr. 1996, blz. I-4307, punt 20. 24. 4. 1999 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 107/45 De Commissie verklaart uitdrukkel¶k dat z¶ met het doel van de maatregelen kan instemmen. Het streven van de Duitse wetgever om de Oost-Duitse eigen- domsstructuren aan het nieuwe economische systeem aan te passen, is volkomen legitiem. In de meeste lidstaten z¶n er inderdaad landhervormingen geweest die de boeren de kans gaven om het door hen bewerkte land te verwerven. De Commissie kan accepteren dat daarb¶ met de territoriale verbonden- heid van de betrokkenen rekening gehouden werd. Om dit doel te bereiken, was het echter niet nodig geweest te bepalen dat de betrokkenen op 3 oktober 1990 ter plaatse gevestigd moesten z¶n. De nieuwe bedr¶fshoofden, respectievel¶k rechtspersonen in de zin van artikel 3, lid 1, van het EALG kwamen namel¶k hoe dan ook voor het grondaankooppro- gramma in aanmerking, wanneer z¶ op 1 oktober 1996 voormalige „volkseigen”, door de „Treuhandan- stalt” te privatiseren grondpercelen in langdurige pacht hadden (1). In het kader van de procedure hebben een aantal belanghebbenden de Commissie uitdrukkel¶k erop gewezen dat veruit de meeste langlopende pachtover- eenkomsten met Oost-Duitsers z¶n gesloten. Duits- land heeft uitvoerig en vastberaden op alle opmer- kingen inzake discriminatie geantwoord. Deze bewe- ring heeft het echter niet tegengesproken, laat staan met omstandige argumenten bestreden. B¶gevolg is het duidel¶k dat het door de wetgever nagestreefde doel (namel¶k de Oost-Duitsers van het grondaankoopprogramma te laten profiteren), ook al is het gewettigd, in de prakt¶k ook zonder de op 3 oktober 1990 gestelde vestigingsdatum bereikt zou z¶n. Voorzover de aankoop van landbouw- en bosbouw- grond derhalve aan de datum van 3 oktober 1990 gebonden is, is deze regeling volgens de Commissie niet noodzakel¶k en derhalve ook niet gerechtvaar- digd. Volgens vaste rechtspraak van het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen is er sprake van een b¶ het Verdrag verboden discriminatie b¶ een verschillende behandeling onder gel¶ke omstandig- heden of b¶ een gel¶ke behandeling onder verschil- lende omstandigheden (3). De gel¶ke of ongel¶ke behandeling moet op dwin- gende objectieve gronden berusten. De Commissie heeft hierboven reeds verklaard dat z¶ de nagestreefde aanpassing van de eigendomsstruc- turen aan het nieuwe systeem volkomen gewettigd acht. economische De aanpassing van de eigendomsstructuren door aan personen die de te privatiseren grond reeds exploi- teren, een bevoorrechte verwervingsmogel¶kheid te verschaffen, zou in beginsel wegens het nauwe zake- l¶ke verband (pachter (cid:190) toekomstige eigenaar) kunnen worden gerechtvaardigd. De datum van 3 oktober 1990 staat echter los van een (langlopende) pacht. Het feitel¶k en a priori uitsluiten van andere burgers van de Gemeenschap kan op grond van de boven- staande overwegingen niet worden gerechtvaardigd. Uit de opmerkingen aangaande de nieuwe bedr¶fs- hoofden (4) bl¶kt duidel¶k dat een aparte behande- ling wegens schade evenmin te rechtvaardigen is: de nieuwe bedr¶fshoofden z¶n, zoals door sommige belanghebbenden terecht opgemerkt is, nimmer onteigend geweest evenmin als hun concurrenten in de andere lidstaten. De Commissie heeft dit reeds in de inleiding van de procedure duidel¶k gemaakt (5). Op grond daarvan w¶st de Commissie het door een belanghebbende gemaakte verw¶t dat z¶ de nieuwe bedr¶fshoofden „in de kou” wil laten staan, van de hand. De Commissie spant zich overeenkomstig haar taakopdracht in louter slechts op de toepassing van het EG-Verdrag toe te zien. Alles b¶ elkaar bl¶ft de Commissie erb¶ dat er wegens de ongerechtvaar- digde, ongel¶ke behandeling van in beginsel gel¶ke gesubsidieerde categorie(cid:137)n gegadigden voor de grondaankoop (gegadigden uit (Oost-)Duitsland/uit de overige lidstaten) van discriminatie en derhalve van een overtreding van de artikelen 52 tot en met 58 van het EG-Verdrag sprake is. Voorzover de vestigingsvoorwaarde niet met het vereiste van een langlopende pachtovereenkomst gepaard gaat (2), geldt het volgende: (1) Voor de aankoop van bosbouwgrond door nieuwe bedr¶fs- hoofden wordt in artikel 3, lid 8, onder b), van de compensa- tiewet een uitzondering gemaakt. (2) Artikel 3, lid 8, onder b), van de compensatiewet. (3) B¶voorbeeld voor de eerste categorie: zaken 8/55 en 9/55, Belgische Steenkoolfederatie/Hoge Autoriteit, Jurispr. 1955/56, blz. 297 e. v. en 331 e. v. ; zaak 14/59, Soci(cid:130)t(cid:130) des Fonderies de Pont (cid:133) Mousson, Jurispr. blz. 465; zaak 79/77, K(cid:129)hlhaus- Zentrum, Jurispr. 1978, blz. 611; en voor de tweede categorie: zaak 13/63, Itali(cid:137)/Commissie, Jurispr. 1963, blz. 357; zaak 8/ 78, Milac, Jurispr. 1978, blz. 1721, zaak 230/78, Eridania, Jurispr. 1979, blz. 2749; zaak 8/82, Wagner, Jurispr. 1983, blz. 371. (4) Hoofdstuk VI, punt 3; rechtspersonen kunnen overeenkomstig artikel 3, hoofdstuk 8, onder b), van de compensatiewet geen grond aankopen. (5) PB C 215 van 10. 7. 1998, blz. 18, hoofdstuk IV, punt 5 (voor- laatste alinea). L 107/46 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 24. 4. 1999 Deze onrechtstreekse discriminatie is, zoals in de mededeling betreffende de inleiding van de proce- dure reeds uitvoerig verklaard is, ook in str¶d met artikel 6 van het EG-Verdrag (1). In die mededeling heeft de Commissie in beginsel evenmin een overtreding van artikel 40, lid 3, van het EG-Verdrag uitgesloten (2). niet verenigbaar z¶n met de gemeenschappel¶ke markt. Wat ten slotte de datum van 1 oktober 1996 betreft, merkt de Commissie op dat geen van de belangheb- benden hiertegen weliswaar bezwaren bekendge- maakt heeft, maar dat de Duitse autoriteiten deze evenmin nader hebben toegelicht. Duitsland heeft daartegen terecht ingebracht dat deze bepaling weliswaar ook voor de lidstaten geldt, maar slechts voorzover deze deel hebben aan de gemeen- schappel¶ke ordening der markten. 3. 2. Intensiteit van de steun B¶ het grondaankoopprogramma gaat het inderdaad om een nationale maatregel. Het gaat niet om de tenuitvoerlegging van een gemeenschappel¶ke orde- ning der markten (3). B¶gevolg valt het programma niet binnen de werkingssfeer van artikel 40, lid 3, van het EG-Verdrag. Over dit punt z¶n geen verdere gegronde opmerkingen gemaakt. Daarom behoeft niet nader te worden ingegaan op de vele opmerkingen van belanghebbenden die beweren dat het grondaankoopprogramma in de eerste plaats de LPG-opvolgers begunstigt, hetgeen volgens hen „getuigt van willekeur en sociaal onevenwichtig en zeer onrechtvaardig is”. De Commissie onthoudt zich derhalve ook van commentaar op het verw¶t dat er ten aanzien van de begunstigden een grote wanver- houding bestond, omdat de relatief minst bena- deelden in het kader van het grondaankooppro- compensatie kregen dan gramma diegenen die door onteigeningen meer schade geleden hadden. Om de bovengenoemde redenen gaat de Commissie ook niet nader in op de aan de Bondsregering gerichte kritiek, die door haar niet weerlegd is, dat de aangevochten regeling niet ge(cid:137)i- gend was om „bestaande maatschappel¶ke struc- turen” in stand te houden, en dat z¶ niet aan „de mensen” in de nieuwe deelstaten, maar uitsluitend aan de ongeveer 3 000 LPG-opvolgers gedacht heeft. een grotere Alles b¶een genomen, stelt de Commissie vast dat de steunmaatregelen waarvoor alleen op 3 oktober 1990 ter plaatse gevestigde personen (nieuwe bedr¶fs- hoofden en rechtspersonen) in aanmerking komen, in str¶d z¶n met artikel 6 en met de artikelen 52 tot en met 58 van het EG-Verdrag, en derhalve overeen- komstig de artikelen 92, 93 en 94 van het Verdrag (1) PB C 215 van 10. 7. 1998, blz. 17, met nog andere voetnoten. (2) PB C 215 van 10. 7. 1998, blz. 17. (3) HvJEG, zaak C-351/92, Graff, jurispr. 1994, blz. I-3361, 3379; jurispr. gevoegde zaken 201 en 202, Klensch e. a. /Luxemburg, 1986, blz. 3477. zekerheid Subsidiair laat de Commissie gelden dat z¶ zich onvoldoende kunnen verschaffen dat de door de Commissie vastgestelde steunpercentages in het grondaankoopprogramma steeds in acht genomen z¶n. erover heeft Reeds volgens de door Duitsland gehanteerde bere- keningsmethode (zie hoofdstuk II, punt 9) wordt een steunintensiteit van 29,2 % voor Oost-Duitsland bereikt. Zelfs wanneer de Commissie deze bereke- ningsmethode volledig zou accepteren, gaat het echter slechts om een gemiddeld percentage. Uit de door Duitsland b¶ brief van 25 juli 1997 aan de Commissie meegedeelde gegevens van het „Statis- tisches Bundesamt” (Bureau voor de Statistiek) bl¶kt echter onmiskenbaar dat er voor elke deelstaat een bandbreedte naar boven (gemiddeld +8,7 % voor Brandenburg) en naar onder (–7,8 % voor Mecklen- burg-Vorpommern) is. Als de gemiddelde percen- tages voor de afzonderl¶ke deelstaten reeds zo sterk kunnen vari(cid:137)ren, is reeds op basis van de door Duits- land meegedeelde berekeningsmethode te vrezen dat het voor andere dan probleemgebieden geldende maximum van 35 % in enkele deelstaten over- schreden is. Aangezien die c¶fers echter ook al gemiddelden voor de respectieve deelstaten z¶n, kan deze 35 %-grens in individuele gevallen (cid:190) nog steeds op basis van de meegedeelde berekeningsw¶ze (cid:190) aanzienl¶k overschreden z¶n. Bovendien wordt zeer sterk eraan getw¶feld of de door Duitsland gehanteerde berekeningsw¶ze wel juist is. Wel erkent de Commissie uitdrukkel¶k dat de voor de betrokken landbouwgronden geldende beperkingen (verkoopverbod gedurende twintig jaar, recht om de koop te ontbinden wanneer de grond bouwr¶p gemaakt wordt) ge(cid:137)igend z¶n de markt- waarde van die gronden ietwat te drukken. B¶ de door Duitsland berekeningsmethode wordt echter ten onrechte ervan uitgegaan dat de op gunstige voorwaarden aangekochte grond in de toegepaste 24. 4. 1999 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 107/47 twintig jaar waarvoor een verkoopverbod geldt, geen „meerwaarde” voor de landbouwer heeft. Een aantal belanghebbenden hebben daartegen terecht aange- voerd dat landbouwers met een langlopende pacht- overeenkomst in de regel niet afgeschrikt worden door het t¶del¶ke vervreemdingsverbod worden afge- schrikt, omdat erb¶ hen hoe dan ook geen noodzaak bestaat om de grond te verkopen. brief uitdrukkel¶k Volgens de Commissie zou het derhalve juister z¶n in beginsel uit te gaan van het door Duitsland in de bovengenoemde genoemde subsidie-equivalent van gemiddeld 55,5 %, eventueel verminderd met een gemiddelde verkoop-, respectie- vel¶k koopontbindingsco(cid:137)ffici(cid:137)nt. Deze verkoop-, respectievel¶k koopontbindingsco(cid:137)ffici(cid:137)nten (dit wil zeggen het gemiddelde aantal keren dat landbouw- grond in de periode van twintig jaar wordt verkocht of r¶p wordt gemaakt voor bouwgrond) heeft Duits- land niet meegedeeld. De Commissie kan derhalve niet nagaan of de door Duitsland uitdrukkel¶k genoemde subsidie-equiva- lenten voor de respectieve deelstaten (Brandenburg 64,2 %; Saksen 61,9 %; Saksen-Anhalt 61,3 %; Thuringen 59,4 %; Mecklenburg-Voorpommeren 47,7 %) niet boven het door de Commissie vastge- stelde maximum van 35 % liggen. Ook om deze reden is het grondaankoopprogramma niet in over- eenstemming met de hierboven beschreven regels die de Commissie maximumsteunintensiteit toepast (1). aanzien van ten de Om deze redenen kan de Commissie geen afw¶king op grond van artikel 92, lid 3, punt c), van het EG-Verdrag toestaan. EG-Verdrag Aangezien de steunregeling evenmin dienstig is om (cid:130)(cid:130)n van de overige in artikel 92, leden 2 (2) en 3, van het te genoemde bereiken, komt de Commissie bovendien tot de slotsom dat deze maatregel niet verenigbaar is met de gemeenschappel¶ke markt. doelstellingen VIII De Commissie komt tot de slotsom dat Duitsland de steunmaatregel in str¶d met artikel 93, lid 3, van het EG-Verdrag heeft toegepast. Iedere onrechtmatig toegekende steun moet van de begunstigde worden teruggevorderd om de economische toestand te herstellen die zonder de betrokken begunsti- ging had bestaan. De terugbetaling, met inbegrip van rente, geschiedt overeenkomstig de procedures en bepa- lingen van het Duitse recht. De rente is verschuldigd vanaf de datum waarop de steun is verleend en wordt berekend op basis van de b¶ de beoordeling van regionale steun toegepaste referentierente. (1) De maxima voor de probleemgebieden (75 %) en voor steun voor de aankoop van bosgrond (100 %) zijn klaarbl¶kel¶k wel in acht genomen. (2) Met inbegrip van de onder b) genoemde afw¶king voor andere buitengewone gebeurtenissen. Duitsland moet derhalve tot intrekking overgaan van de in het kader van het grondaankoopprogramma verleende steun waarvoor slechts op 3 oktober 1990 ter plaatse gevestigde personen in aanmerking kwamen of die meer bedroeg dan het voor andere dan probleemgebieden geldende maximum van 35 %, dat b¶ Verordening (EG) nr. 950/97 voor landbouwgrond is vastgesteld. Duitsland moet de Commissie binnen twee maanden na de kennis- geving van deze beschikking meedelen welke maatregelen het heeft getroffen om aan deze beschikking te voldoen, HEEFT DE VOLGENDE BESCHIKKING GEGEVEN: Artikel 1 bedoelde (compensatiewet) Het in artikel 3 van het Duitse „Ausgleichsleistungsge- grondaankooppro- setz” gramma houdt geen steunmaatregelen in, voorzover de maatregelen slechts een compensatie voor onteigening of voor een daarmee gel¶k te stellen overheidsingr¶pen vormen en de toegekende voordelen tegen de daardoor veroorzaakte vermogensschade opwegen of geringer dan die schade uitvallen. Artikel 2 De steunmaatregelen z¶n verenigbaar met de gemeen- schappel¶ke markt, voor zover daaraan niet de voorwaarde is verbonden dat de begunstigden op 3 oktober 1990 ter plaatse gevestigd moesten z¶n en voor zover daarb¶ de in Verordening (EG) nr. 950/97 voor landbouwgrond in andere dan probleemgebieden vastgestelde maximale steunintensiteit van 35 % in acht is genomen. De steunmaatregelen waaraan de voorwaarde is verbonden dat de begunstigden op 3 oktober 1990 ter plaatse geves- tigd moesten z¶n en die waarvan de steunintensiteit meer bedraagt dan het in Verordening (EG) nr. 950/97 voor landbouwgrond in andere dan probleemgebieden vastge- stelde maximum van 35 %, z¶n onverenigbaar met de gemeenschappel¶ke markt. Duitsland moet de in de tweede alinea bedoelde steun- maatregelen intrekken en mag deze niet meer toekennen. Artikel 3 tweede alinea, Duitsland vordert binnen twee maanden de overeenkom- toegekende steun terug. stig artikel 2, Terugbetaling geschiedt overeenkomstig de procedures en bepalingen van Duits recht met inbegrip van rente die verschuldigd is vanaf de datum waarop de steun is verleend en die berekend wordt op basis van de b¶ de beoordeling van regionale steun toegepaste referentie- rente. Artikel 4 Duitsland deelt de Commissie binnen twee maanden na de kennisgeving van deze beschikking mee welke maatre- gelen getroffen z¶n om aan deze beschikking te voldoen. L 107/48 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 24. 4. 1999 Deze beschikking is gericht tot de Bondsrepubliek Duitsland. Artikel 5 Gedaan te Brussel, 20 januari 1999. Voor de Commissie Franz FISCHLER Lid van de Commissie