title: JAARVERSLAG VAN DE COMMISSIE - Gelijke kansen voor vrouwen en mannen in de Europese Unie - 1998 -

eurovoc_concepts:
EU employment policy
equal pay
equal treatment
gender equality
social rights

formats: html pdf

text: COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN Brussel, 05. 03. 1999 COM(1999) 106 def. JAARVERSLAG VAN DE COMMISSIE Gelijke kansen voor vrouwen en mannen in de Europese Unie – 1998 - SAMENVATTING. 3 DEEL 1: MAINSTREAMING VAN GELIJKE KANSEN. 5 DEEL 2: NIEUWE STRATEGIEËN VOOR WERKGELEGENHEID EN GELIJKHEID. 13 DEEL 3: BEVORDERING VAN EEN EVENWICHTIGE DEELNAME VAN MANNEN EN VROUWEN AAN DE BESLUITVORMING. 21 DEEL 4: WETGEVING INZAKE GELIJKHEID. 25 DEEL 5: GELIJKHEID EN UITBREIDING. 30 2 SAMENVATTING 1998 was het jaar waarin de gelijke kansen voor vrouwen en mannen bovenaan de Europese politieke agenda zijn geplaatst. Dit derde Jaarverslag over Gelijke kansen voor vrouwen en mannen in de Europese Unie1 geeft een overzicht van de ontwikkelingen en resultaten van 1998 en signaleert welke kwesties in 1999, met de volgende eeuw al in zicht, een belangrijke rol zullen spelen. “Mainstreaming” in het Verdrag Het Verdrag van Amsterdam noemt het opheffen van de ongelijkheden tussen vrouwen en mannen en het bevorderen van gelijkheid bij alle activiteiten van de EU uitdrukkelijk als fundamentele doelstellingen. Daarmee is het beginsel van de integratie van gelijke kansen in het beleid op alle andere gebieden (“mainstreaming”) formeel vastgelegd in het Verdrag. Het besluit tot versterking en mainstreaming van het gelijkekansenbeleid op Europees niveau heeft in belangrijke mate bijgedragen tot de stimulering van de aandacht van de politiek in 1998 voor het recht van vrouwen op gelijke behandeling. In dit verslag wordt het toenemende belang van “mainstreaming” als beleidsinstrument beschreven. “Mainstreaming” in de Werkgelegenheidsstrategie De Europese Werkgelegenheidsstrategie is wellicht het beste voorbeeld van wat de mainstreaming van gelijke kansen in de praktijk betekent voor de vormgeving van het beleid. Door het Verdrag is de werkgelegenheid een kwestie van gemeenschappelijk Europees belang geworden. Bij de Werkgelegenheidstop van Luxemburg hebben de 15 lidstaten zichzelf verplicht tot een gecoördineerd werkgelegenheidsbeleid en is de genderkloof van 25 miljoen banen – er zijn 25 miljoen minder vrouwen aan het werk dan mannen – aangemerkt als een van de grootste problemen van de lidstaten. In dit verslag wordt ook nauwkeurig nagegaan welk gevolg is gegeven aan twee van de belangrijkste conclusies van de top van Wenen in december 1998, namelijk dat werkgelegenheid “de topprioriteit van de Europese Unie” is, en dat gelijke kansen voor vrouwen en mannen een essentieel onderdeel vormen van de hele Werkgelegenheidsstrategie. Gelijke kansen en werkgelegenheid zijn dus nu onlosmakelijk met elkaar verbonden; gelijke kansen zijn zowel een kwestie van sociale rechtvaardigheid als een economische noodzaak. De komende tien jaar zal de omvang van de Europese bevolking in de actieve afnemen. De groei van de werkgelegenheid in de EU, die zo belangrijk is voor het economisch welslagen op langere termijn, is dan ook meer dan voorheen afhankelijk van een grotere deelname van vrouwen op de arbeidsmarkt. De lidstaten moeten ervoor zorgen dat de Europese economie en de Europese arbeidsmarkt ten volle kunnen profiteren van de creativiteit, talenten en vaardigheden van vrouwen en dat zowel mannen als vrouwen werk en gezin evenwichtiger kunnen combineren. leeftijd alleen maar 1 In het kader van de samenwerking op grond van de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte zijn, voor zover IJsland en Liechtenstein. relevant, enkele gegevens opgenomen over Noorwegen, 3 “Mainstreaming” op andere beleidsterreinen in beginsel moeten “Mainstreaming” is niet alleen nuttig als instrument en doelstelling voor de Werkgelegenheidsstrategie: alle beleidsterreinen een emancipatie-effectrapportage ondergaan. In het verslag wordt dan ook onderzocht welke vooruitgang van betekenis in 1998 inzake gelijke kansen is geboekt op tal van uiteenlopende beleidsterreinen: ontwikkelingssamenwerking, jeugdzaken, onderwijs en opleiding, en het vijfde kaderprogramma inzake onderzoek en ontwikkeling. Bijzondere aandacht gaat uit naar de voorgestelde herziening van de Structuurfondsen, waarbij de nadruk ligt op de duale strategie: specifieke actie en mainstreaming. “mainstreaming” bij Een evenwichtige deelname aan de besluitvorming Een evenwichtige deelname van vrouwen en mannen aan de besluitvorming is een van de belangrijkste doelstellingen in verband met gelijke kansen. Gesteld kan worden dat de ondervertegenwoordiging van vrouwen in de besluitvorming het effect van “mainstreaming” in de praktijk ondermijnt, aangezien hierdoor geen rekening wordt gehouden met de behoeften en belangen van vrouwen op alle gebieden van het politieke, sociale, culturele en economische leven. Gelijke kansen en uitbreiding Het proces ter uitbreiding van de Unie is een van de grootste uitdagingen voor de nabije toekomst. In het licht van deze ontwikkelingen is in het verslag van 1998 voor het eerst een volledig hoofdstuk gewijd aan de gelijke kansen voor vrouwen en mannen in de kandidaat-lidstaten. Beleid inzake gelijke kansen in 1999 Op het gebied van de gelijke kansen is veel bereikt. 1998 kan worden beschouwd als een jaar van consolidering, beschouwing en toekomstgerichte planning. Het verslag komt tot de conclusie dat de tweeledige strategie inzake gelijke kansen – waarbij “mainstreaming” wordt gecombineerd met activiteiten die specifiek op vrouwen zijn gericht – in de loop van het jaar tastbare resultaten heeft opgeleverd. 1999 belooft nog betere resultaten op te leveren. Te verwachten vallen de ratificatie van het Verdrag van Amsterdam, de van Structuurfondsen, de verdieping van het proces van Luxemburg en van de plannen van de Europese Raad voor een Europees Werkgelegenheidspact en voorbereidingen voor de herziening van het Actieplatform van Peking in het jaar 2000. Naar het zich laat aanzien zullen deze aanstaande gebeurtenissen voor 1999 nog meer verandering brengen in het aanzien van het gelijkekansenbeleid van de Unie. verordeningen goedkeuring nieuwe inzake de 4 DEEL 1: MAINSTREAMING VAN GELIJKE KANSEN De “mainstreaming” van gelijke kansen is wereldwijd in de belangstelling gekomen tijdens de Vierde VN-Wereldvrouwenconferentie van Peking in 1995. Met sterke steun van de EU-delegatie is “mainstreaming” gedefinieerd als de bevordering door regeringen en andere actoren van een actief en zichtbaar beleid voor de integratie van de gelijke kansen in alle beleidslijnen en programma’s opdat, alvorens besluiten worden genomen, de gevolgen ervan voor respectievelijk vrouwen en mannen worden geanalyseerd. Aan deze inspanningsverplichting werd op Europees niveau onmiddellijk concreet gevolg gegeven met de goedkeuring van een mededeling van de Commissie, getiteld “Integratie van de gelijke kansen voor vrouwen en mannen in alle communautaire beleidsvormen en acties”2 en later met het Sociaal Actieprogramma 1998-20003. In het Sociaal Actieprogramma 1998-2000, waarin de stappen voor de toekomstige ontwikkeling van het Europees sociaal beleid zijn weergegeven, gaat met name aandacht uit naar de bevordering van gelijke kansen voor vrouwen en mannen door de tweeledige strategie van zowel “mainstreaming” als specifieke acties. Juist deze duale strategie dient nu als richtsnoer voor de vormgeving van het beleid inzake gelijke kansen. Het Europees kader voor de “mainstreaming” van gelijke kansen is nu in juridisch en institutioneel opzicht formeel vastgelegd in het nieuwe Verdrag van Amsterdam. Artikel 3 luidt nu als volgt: “Bij elk in dit artikel bedoeld optreden streeft de Gemeenschap ernaar de ongelijkheden tussen mannen en vrouwen op te heffen en de gelijkheid van mannen en vrouwen te bevorderen. ” Na de ratificatie van het Verdrag biedt de Europese Unie het eerste voorbeeld van een nagenoeg allesomvattend formeel kader voor gelijke behandeling. Ontwikkeling van de instrumenten voor “mainstreaming” De Commissie heeft in de loop van 1998 gewerkt aan de consolidering van haar strategie voor de beoordeling van alle algemene beleidslijnen en maatregelen op het emancipatie-effect. Met name de Groep van Commissieleden inzake gelijke kansen voor vrouwen en mannen, voorgezeten door Voorzitter Santer, is op dit gebied een drijvende kracht geweest. vindt om onbedoelde van plaats Emancipatie-effectrapportage beleidsbeslissingen te vermijden en de kwaliteit en doeltreffendheid van beleidslijnen te verbeteren. Mainstreaming is een complexe langetermijnbenadering waarvoor passende opleiding en instrumenten nodig zijn. Het ontwikkelen van dergelijke opleidingen en instrumenten om de belangrijkste belemmeringen voor vooruitgang te overwinnen, is een van de hoogste prioriteiten. In 1998 is een zeer praktische stap gezet ter bevordering van de emancipatie-effectrapportage met de publicatie door de gevolgen 2 3 COM (96) 67 def. , 21. 2. 1996 COM (98) 259 def. 5 Commissie van een beknopte gids4 waarbij de emancipatie-effectrapportage ook bij de diensten van de Commissie is ingevoerd. De gids geeft uitleg over en voorbeelden van genderrelevantie en geeft indicatoren voor de evaluatie van het effect op de emancipatie. In 1999 zullen verdere maatregelen worden genomen om ervoor te zorgen dat de emancipatie-effectrapportage van het beleid van de Commissie een standaardprocedure en zelfs een automatisme wordt. Ook zijn maatregelen gepland ter versterking van het streven van de lidstaten naar mainstreaming van gelijke kansen. In dit verband kan worden vermeld dat Nederland een instrument5 voor emancipatie- effectrapportage heeft ontwikkeld dat al op verscheidene beleidsgebieden door de regering is toegepast. Voortbouwend op de Nederlandse ervaringen is in België op instrument verzoek van de Vlaamse regionale autoriteiten een vergelijkbaar ontwikkeld. Nog een ander instrument voor het evalueren van het effect voor de emancipatie wordt momenteel uitgeprobeerd op plaatselijk en regionaal niveau in Zweden. Opmerkelijk is dat emancipatie-effectrapportage voor een belangrijk deel afhankelijk is van genderexpertise en van de beschikbaarheid van naar geslacht gesegregeerde en genderrelevante gegevens. Bevordering van de zichtbaarheid van het proces ter integratie van de genderdimensie in het beleid (het mainstreamingsproces) was het doel van de Commissie inzake de rechten van de vrouw van het Parlement, toen zij besloot tot een gedetailleerd onderzoek naar de begroting van 1998 om vast te stellen welke gevolgen de bestedingen respectievelijk voor mannen en vrouwen hebben6. Bevordering van gelijke behandeling bij de Structuurfondsen instrument voor sociale cohesie en duurzame Als belangrijkste communautair ontwikkeling zijn de Structuurfondsen van grote invloed op de gelijke kansen voor vrouwen en mannen. In 1998 zijn in het kader van de Structuurfondsen enkele specifieke initiatieven van start gegaan die buitengewoon grote invloed hebben op vrouwen. In het kader van Recite II (artikel 10 van het EFRO7) zijn zes Europese centra opgericht voor de bevordering en ondersteuning van de integratie van vrouwen in de economie. In visserijgebieden is uit hoofde van een specifiek proefprogramma steun verleend aan 29 projecten voor vrouwen. initiatief Werkgelegenheid-NOW8 is steun verleend aan specifieke activiteiten voor vrouwen en zijn tegelijkertijd benaderingswijzen ontwikkeld voor de integratie van de genderdimensie in het beleid: in Frankrijk is een project ter bevordering van vrouwen bij de besluitvorming in de dienstensector ondersteund. In Italië is steun verleend aan een project voor de invoering van een genderbewust kwaliteitsmerk voor werkplekken. In het kader van het initiatief Werkgelegenheid-ADAPT9 is een speciale In het kader van het 4 5 6 7 8 9 “A Guide to Gender Impact Assessment”, Europese Commissie, DG V, 1998, Luxemburg: Bureau voor Officiële Publicaties van de Europese Gemeenschap. “Gender Impact Assessment”, Mieke Verloo, Raad van Europa, groep van specialisten inzake mainstreaming, 1996. Werkdocument over gendermainstreaming en de aandacht voor vrouwen in de begroting; PE 227. 894 van 29. 7. 98. Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling. 1994-1999. 1994-1999. 6 transnationale werkgroep inzake gelijke kansen op de arbeidsmarkt opgericht voor alle lidstaten met het oog op de verspreiding en integratie in alle beleidslijnen van de resultaten van het Werkgelegenheid-NOW-programma op Europees niveau. Bij de tussentijdse evaluatie van het Europees Sociaal Fonds10 (ESF) is een speciaal hoofdstuk gewijd aan gelijke kansen. Bij de programmering voor 1994-1999 in het kader van doelstelling 3 is het beginsel van de bevordering van gelijke kansen bij alle programmeringsdocumenten beschouwd als transversaal richtsnoer. De toepassing ervan in de praktijk is echter matig gebleken. Bij studies die zijn gepubliceerd over het effect van de steunverlening van het EFRO in Finland, Spanje, Ierland, Portugal en Griekenland en in vier landelijke gebieden in Italië, Griekenland, Nederland en Noorwegen, luidde de conclusie steevast dat het bevorderen en stimuleren van gelijke kansen door middel van steun van de Structuurfondsen een nuttig instrument is gebleken ter bevordering van de integratie van vrouwen op de arbeidsmarkt, met name in de vorm van specifieke acties voor het zelfstandig ondernemerschap van vrouwen en voor kinderopvang. Er is een door het EOGFL11 gefinancierde studie gepubliceerd over de arbeidssituatie en de strategieën voor vrouwelijke agrariërs in gediversifieerde plattelandsgebieden. Het belang van de deelname van vrouwen aan diversifiëringsactiviteiten is duidelijk aangetoond. Uit een onderzoek naar het plattelandsontwikkelingsprogramma in Ierland is een geringe betrokkenheid van vrouwen bij investeringen op het platteland, maar een belangrijke deelname aan activiteiten op het gebied van toerisme en opleiding gebleken. te lering en hieruit trekken voor Tijdens een in september 1998 gehouden Europese conferentie12 is gepoogd tot conclusies te komen over de toepassing van gelijke kansen in de huidige programma’s van de Structuurfondsen, de nieuwe programmeringsperiode. Twee jaar na de conferentie van Brussel in 1996 is tijdens deze bijeenkomst gewezen op het belang van de bijdrage van de Structuurfondsen aan de vermindering van de ongelijkheid tussen vrouwen en mannen bij werkgelegenheid en aan de desegregatie van de arbeidsmarkt, en op het belang van het benutten van de capaciteiten van vrouwen voor de plaatselijke ontwikkeling van zowel stedelijke als landelijke gebieden en voor nieuwe ondernemingen. Er zijn voorbeelden van mainstreamingstrategieën gepresenteerd. Een ervan betrof het LUNA-project van de Algemene Portugese Arbeidersbond waarbij vrouwelijke vakbondsleden zijn opgeleid tot gelijkekansenfunctionaris bij Portugese bedrijven. Hervorming van de Structuurfondsen: nieuwe perspectieven De lopende periode van de Structuurfondsen eindigt in 1999. Op 18 maart 1998 heeft de Europese Commissie de Structuurfondsen goedgekeurd. Het ‘wegnemen van ongelijkheid en het bevorderen van gelijke kansen voor vrouwen en mannen’ bij economische en sociale activiteiten ontwerp-verordeningen verband met vijf in 10 11 12 Conclusies van de tussentijdse evaluatie van het ESF, Europese Commissie , DG V, juni 1998. Europees Ontwikkelings- en Garantiefonds voor de Landbouw. “The Integration of Equality between Women and Men into the Structural Funds”, door de Portugese autoriteiten in samenwerking met de Commissie georganiseerd seminar te Viana do Castelo, Portugal, van 13 tot en met 15 september 1998. 7 is ingevoerd als algemeen beginsel in de doelstellingen en taken van de toekomstige fondsen. Als dit wordt goedgekeurd, is dit een belangrijke stap vooruit voor de hervorming van de Structuurfondsen tot een belangrijk instrument ter bevordering van gelijkheid in de Gemeenschap. De genderdimensie zal dan werkelijk merkbaar zijn in het gehele proces, van planning tot evaluatie. In de ontwerp-verordeningen voor het EFRO, het EOGFL en het FIOV13 wordt voorgesteld dat de lidstaten zichzelf verplichten tot het organiseren van acties ter bevordering van gelijkheid in ieder programma. Het ESF zal bijdragen aan de acties in het kader van de Europese Werkgelegenheidsstrategie. Een van de vijf beleidsterreinen waarop steunverlening door het ESF wordt voorgesteld, is de verbetering van de situatie van vrouwen op de arbeidsmarkt, met inbegrip van hun loopbaanontwikkeling, hun toegang tot nieuwe banen en tot het zelfstandig ondernemerschap, en de vermindering van verticale en sectorale segregatie op de arbeidsmarkt. In Ierland is ter voorbereiding op de volgende ronde voor de Structuurfondsen voorgesteld om bij het volgende CB14 ook een coördinatiecomité gelijke behandeling op te richten en te beginnen met opleidingsbijeenkomsten inzake mainstreaming. Er zijn verscheidene seminars gehouden in samenwerking met de Vrouwencommissie van de COPA-COGECA (verbond van landbouworganisaties van de Europese Gemeenschap) om vrouwen in plattelandsgebieden in te lichten over de hervormingen in verband met Agenda 2000. Deze seminars zijn gefinancierd uit hoofde van de specifieke begrotingslijn die het Parlement heeft aangewezen voor voorlichting en opleiding in plattelandsgebieden. De Commissie is voornemens een nieuw communautair initiatief inzake menselijk potentieel in te voeren ter bestrijding van alle vormen van discriminatie op de arbeidsmarkt en gericht op alle groepen voor wie de toegang tot werkgelegenheid op enigerlei wijze wordt belemmerd. De gelijke kansen voor vrouwen en mannen zouden hierin kunnen worden verwerkt als transversaal vraagstuk. Het Raadgevend Comité inzake gelijke kansen van de Commissie, dat is samengesteld uit vertegenwoordigers van de lidstaten en sociale partners, heeft een advies uitgebracht over de hervorming van de Structuurfondsen15, waarin het onder andere voorstelt de gelijke kansen een grotere rol te geven in de besluitvorming voor alle fondsen. Tijdens de plenaire vergadering van 19 november 199816 heeft het Parlement zijn goedkeuring gehecht aan het voorstel van de Commissie voor de hervorming van het EFRO en het ESF. Er zijn amendementen ontworpen om het ESF beter toe te spitsen op het bestrijden van werkloosheid, het bevorderen van gelijke kansen en het aanmoedigen van opleiding. 13 14 15 16 Financieringsinstrument voor de oriëntatie van de visserij. Communautair bestek. Advies van het Raadgevend Comité inzake gelijke kansen voor vrouwen en mannen inzake de hervorming van de Structuurfondsen, 6 juli 1998. PE 273. 811/39. 8 In september 1998 hebben het Economisch en Sociaal Comité17 en het Comité van de Regio’s18 de door de Commissie voorgestelde verordeningen goedgekeurd, waarbij de gelijke kansen voor vrouwen en mannen als een van de vijf prioriteiten voor de fondsen worden aangemerkt. De rol van het Communautair Actieprogramma op middellange termijn inzake gelijke kansen voor vrouwen en mannen goedgekeurd19. Mainstreaming De Commissie heeft het tussentijds verslag over de uitvoering van het Communautair Actieprogramma op middellange termijn inzake gelijke kansen voor vrouwen en mannen globale, strategische allesomvattende hoofddoelstelling van het programma. De uitvoering ervan in de praktijk heeft de weg vrijgemaakt voor nieuwe acties en een hele reeks voorheen onbenutte mogelijkheden op alle niveaus. daaraan zijn gekozen als uitgangspunt inherente aanpak, en als en de Al bij al is een aanzienlijk aantal projecten, studies en conferenties ontwikkeld, gericht op uiteenlopende beleidsniveaus en -gebieden, met het doel mainstreaming te bevorderen en hulpmiddelen en instrumenten voor de uitvoering ervan te ontwikkelen. Onderwijs- en onderzoeksprogramma’s: naar gelijkheid van vrouwen en mannen Bij de communautaire programma’s op het gebied van onderwijs, opleiding en jeugdzaken bestaat een lange traditie inzake de eerbiediging van gelijke kansen voor vrouwen en mannen. De grootste uitdagingen voor de toekomst zijn onder andere de verdere ontwikkeling en uitbreiding van de bereikte resultaten in de “nieuwe generatie” communautaire programma’s die worden voorbereid voor de periode 2000- 2006. De Raad heeft op 4 december 1998 een gemeenschappelijke standpunt goedgekeurd over de voorstellen voor de volgende fase van de programma’s Socrates20 en Leonardo da Vinci21. Over het voorstel voor de tweede fase van Jeugd voor Europa22 wordt momenteel onderhandeld. De voorstellen zorgen voor een betere plaats voor de gelijke kansen op deze actiegebieden. In de nieuwe programma’s zal bijzondere aandacht worden besteed aan het wegnemen van alle vormen van discriminatie en aan de bevordering van gelijke kansen voor vrouwen en mannen. Deze bepalingen moeten worden geïntegreerd in alle doelstellingen van de drie nieuwe programma’s. Vrouwen zijn bij onderzoeksactiviteiten ernstig ondervertegenwoordigd. Dit was de conclusie van een door de Commissie en het Europees Parlement georganiseerde en op 28 en 29 april te Brussel gehouden conferentie over vrouwen en wetenschap. Tijdens de conferentie is gesproken over allerlei vraagstukken in verband met loopbaanontwikkeling, de vrouwen en wetenschap, zoals belemmeringen, opties, 17 18 19 20 21 22 9-10 september 1998. CdR 167/98. COM(98) 770 def. van 17. 12. 1998. Document 13327/1/98 Rev. 1 van de Raad van 22 december 1998. Document 13380/98 van de Raad van 15 december 1998. COM (98) 695 def. van 22 november 1998. 9 vrouwelijke benadering van wetenschap en het beleid om de positie van de vrouw in de wetenschap te bevorderen. In november 1998 heeft de Commissie een groep van deskundigen, bestaande uit een twaalftal vrouwelijke wetenschappers, opgericht om te werken aan de mainstreaming van vrouwen in onderzoekfuncties in Europa. De Commissie is voornemens contacten tot stand te brengen met reeds bestaande netwerken van vrouwelijke wetenschappers in Europa opdat zij informatie en ervaringen kunnen uitwisselen met het oog op de formulering van aanbevelingen en de totstandbrenging van een structuur op Europees niveau. Ook in het Vijfde kaderprogramma voor Onderzoek en Ontwikkeling wordt een genderperspectief verwerkt. Onderzoek over, door en voor vrouwen is een integrerend deel van het programma. 27 procent van de momenteel ondersteunde projecten worden beheerd door vrouwen, terwijl deze slechts 10 procent van alle inschrijvingen vertegenwoordigden. Een waarnemingscentrum wordt belast met de monitoring van vrouwen die wetenschappelijke functies bekleden. Een belangrijk resultaat van de conferentie over vrouwen en wetenschap in april 1998 was de toezegging van de Commissie om een mededeling te wijden aan de bevordering van gelijke kansen voor vrouwen en mannen in wetenschap en onderzoek. In de ontwerp-mededeling wordt teleurstelling uitgesproken over de aanhoudende dominantie van mannen, de traditionele mentaliteit en de stereotiepe rolverdeling in het wetenschaps- en technologiebeleid van de Gemeenschap, wordt gewezen op de behoefte aan meer en betere, naar geslacht gesegregeerde gegevens en op de noodzaak van een verbetering van de loopbaanmogelijkheden voor vrouwen in wetenschappelijke en technische beroepen, en wordt voorgesteld te streven naar een vertegenwoordiging van 40 procent vrouwen in alle comités, beoordelingsraden en andere relevante besluitvormingsorganen op onderzoeks- en technologiegebied. raadgevende De genderdimensie in het ontwikkelingssamenwerkingsbeleid Regeringen van ontwikkelingslanden zijn steeds vaker bereid tot discussie over de behoeften en mogelijkheden van vrouwen om op gelijke voet met mannen te participeren. De Commissie houdt nu ook rekening met de gendersituatie in landen en sectoren bij het bepalen van de eigen strategie en bij de voorbereiding van projecten. Toch is er nog sprake van grote tekortkomingen, zoals de gevolgen voor vrouwen van veranderingen in de Wereldhandelsorganisatie, de lange arbeidstijden van vrouwen in vele landen, het geweld tegen vrouwen en meisjes binnen het gezin en in de plaatselijke gemeenschap, en de ondervertegenwoordiging van vrouwen in politieke en andere besluitvormingsorganen. De complexiteit van de integratie van gendervraagstukken in de talrijke sectoren die de ontwikkelingssamenwerking bestrijkt, is onderkend door de Raad Ontwikkeling tijdens de follow-up van de Resolutie uit 1995 inzake het integreren van de genderproblematiek in de ontwikkelingssamenwerking23 in mei 1998. Gelet op het tekort aan personele en andere middelen om de integratie van gendervraagstukken te 23 Conclusies van de Raad inzake de integratie van de genderproblematiek in de ontwikkelingssamenwerking van 18 mei 1998. 10 vergemakkelijken, heeft de Raad de Gemeenschap en haar lidstaten opgeroepen meer middelen beschikbaar te stellen voor de uitvoering van de resolutie. Op het niveau van de Gemeenschap moeten de instrumenten voor planning en follow- up herzien en gewijzigd worden om rekening te houden met emancipatie- effectrapportages en indicatoren in de hele projectcyclus, van het ontwerp van het project tot de evaluatie. De mainstreaming van gelijke kansen en van de gelijkheid van vrouwen en mannen is een van de drie belangrijkste beginselen die systematisch moeten worden toegepast op alle samenwerkingsgebieden. De verordening van de Raad inzake de integratie van de genderproblematiek in de ontwikkelingssamenwerking is op 22 december 1998 door de Raad goedgekeurd24. Tenuitvoerlegging van het Actieplatform van Peking De 42e bijeenkomst van de VN-Commissie over de positie van de vrouw vond plaats te New York in maart 199825. Het Britse voorzitterschap heeft er namens de Europese Unie op gewezen dat de beginselen van mainstreaming centraal staan bij het Actieplatform. Essentiële kenmerken van deze beginselen zijn het duurzamer beleid te dragen waarin mensen meer het gevoel hebben aan de oplossingen bij (“ownership”), een sterkere positie van de vrouw (“empowerment”), en een evenwichtige deelname van vrouwen en mannen aan de besluitvorming, alle van essentieel belang voor de mensenrechten, de democratie en een op mensen gerichte, duurzame ontwikkeling. Ter voorbereiding van Peking +5, een in juni 2000 te New York te houden wereldwijde conferentie over de tenuitvoerlegging van de Verklaring en het Actieplatform die in 1995 te Peking zijn goedgekeurd, hebben het Spaanse ministerie van Arbeid en Sociale Zaken en de Commissie in november 1998 gezamenlijk een conferentie te Madrid georganiseerd. Op de conferentie, waar vier belangrijke vraagstukken vanuit EU-perspectief centraal stonden, werd bevestigd dat er een gemeenschappelijke Europese agenda inzake gelijkheid is ontstaan, waarbij de nadruk grotendeels ligt op specifieke maar bescheiden maatregelen, met name op het gebied van onderwijs, werkgelegenheid en besluitvorming. Op de conferentie is een verklaring goedgekeurd ter afkeuring van alle vormen van geweld tegen vrouwen. In Peking zelf heeft een vijfdaags seminar over de rechten van de vrouw plaatsgevonden in het kader van de dialoog tussen de EU en China op het gebied van de mensenrechten. Het seminar was door het Oostenrijks voorzitterschap en de Commissie gezamenlijk georganiseerd26. De bijeenkomst bood Chinese en Europese NGO’s een unieke gelegenheid om te overleggen met regeringsvertegenwoordigers en academici. De Raad Arbeid en Sociale Zaken van 2 december 1998 heeft de follow-up van Peking onderzocht en daarbij bijzondere aandacht besteed aan het belang van indicatoren en benchmarks inzake vrouwen in de genderspecifieke gegevens, 24 25 26 Verordening (EG) nr. 2836/98 van 22 december 1998, PB L 354/5 van 30. 12. 1998. United Nations Commission on the Status of Women (CSW), 42e bijeenkomst, VN-Hoofdkwartier, 12-13 maart 1998. Seminar met EU en Algemene Chinese vrouwenfederatie, Peking, 26-30 oktober 1998. 11 besluitvorming op basis van een voorstel van het Oostenrijks voorzitterschap. Naar aanleiding hiervan is een proces op gang gebracht voor de ontwikkeling van indicatoren en benchmarks voor de follow-up van Peking in de Europese Unie. Een nieuwe discussie over de gelijkheid van vrouwen en mannen bij de overheid De integratie van de genderdimensie in de openbare sector was een van de belangrijkste discussiethema’s in 1998. Als onderdeel van het voorzitterschap van het VK hebben de Equal Opportunities Commission en de Europese Commissie, met steun van de Britse regering en de British Council, gezamenlijk een grote internationale conferentie georganiseerd over de integratie van de gelijkheid van vrouwen en mannen in de openbare sector27. Het Oostenrijks voorzitterschap heeft de discussie voortgezet met een conferentie over steun aan vrouwen in overheidsdienst28, waarbij aandacht is besteed aan de uitdagingen waarmee de overheden worden geconfronteerd bij de uitvoering van beleid inzake gelijke kansen. Onder het Oostenrijks voorzitterschap en met steun van de Commissie is ook een seminar gewijd aan positieve acties bij de overheid29. De Commissie heeft hierbij benadrukt dat mainstreaming niet onverenigbaar is met positieve actie. Een opleidings- en bewustmakingsprogramma dat juist gericht is op hooggeplaatste leidinggevenden in alle takken van de overheidssector, is de door Zweden gevolgde aanpak. De deelname van de minister-president en alle leden van het kabinet geeft al aan hoeveel belang aan het programma wordt gehecht. Zweden benadrukte het belang van goede, voor mannen en vrouwen gescheiden statistieken en indicatoren en de rol hiervan bij het verhelderen van nieuwe vraagstukken en vooruitzichten inzake mainstreamingbeleid. De Zweedse vereniging van plaatselijke overheden onderzoekt in het kader van het JÄMKOM-project hoe een comité of raad op systematische wijze zou kunnen bijdragen tot gelijkheid van vrouwen en mannen op alle verschillende werkterreinen. In Zweden hebben goede praktijken bij de overheid en bij politieke partijen geleid tot een gelijke vertegenwoordiging van mannen en vrouwen door middel van opleiding, begeleiding, bewustmaking en de bevordering van een voorkeursbehandeling voor gelijkwaardige gekwalificeerde kandidaten van het ondervertegenwoordigde geslacht. De genderdimensie bij de overheid heeft ook in Italië extra erkenning gekregen door nieuwe positieve acties en opleiding in genderbewustzijn. In Griekenland zijn na de reorganisatie van het Algemeen Secretariaat voor Gelijke Kansen, waarover in het Jaarverslag van 1997 is bericht, Bureaus voor Gelijke Kansen opgericht bij de ministeries van Economische Zaken, Ontwikkeling, Arbeid en Sociale Zekerheid, Volksgezondheid en Welzijn, Onderwijs en Eredienst, Landbouw, Verkeer, Justitie, Perszaken en Massamedia en Openbare Orde. 27 28 29 EG-Conferentie “Mainstreaming Sex Equality into the Public Sector”, Londen, 22-23 juni 1998. Wenen, 12-14 november 1998. Oostenrijkse Academie voor Openbaar Bestuur, Seminar “Positive Action in the Public Services”, 12-13 oktober 1998, Wenen. 12 DEEL 2: NIEUWE STRATEGIEËN VOOR WERKGELEGENHEID EN GELIJKHEID Gelijke kansen in de Europese Werkgelegenheidsstrategie De goedkeuring van de Werkgelegenheidsrichtsnoeren voor 1998 door de Raad in december 1997 was een grote stap voorwaarts voor de bevordering van gelijke kansen voor vrouwen en mannen en in 1998 is het proces geconsolideerd, onder andere met een volledige erkenning van de gelijke kansen als essentieel onderdeel van het Europees model voor het scheppen van werkgelegenheid. De gezamenlijke informele Raad Werkgelegenheid, Sociale Zaken en Gelijke Kansen, in juli 199830 te Innsbruck, Oostenrijk, heeft verklaard dat gelijke kansen een economische noodzaak zijn geworden en dat het behoud van het Europees sociaal model afhankelijk is van de deelname van vrouwen op de arbeidsmarkt. De ministers hebben gesproken over de inhoud van een verslag dat werd gepresenteerd door het Oostenrijkse ministerie van Arbeid, Volksgezondheid en Sociale Zaken31, en waarin de dimensie van de gelijke kansen voor de Werkgelegenheidsstrategie onmisbaar wordt genoemd om drie belangrijke redenen: • • • een van de belangrijkste oorzaken van verschillen in de participatiegraad in ontwikkelde landen, is het aandeel werkende vrouwen; een genderbewust perspectief is onontbeerlijk voor een goed begrip van de recente veranderingen in het werkgelegenheidsstelsel en het zekerheidsstelsel; bevordering van de participatiegraad vergt ook een fundamentele verandering van de sociale en economische organisatie in een meer op tweeverdieners gericht werkgelegenheids- en zekerheidsstelsel. Het Raadgevend Comité inzake gelijke kansen voor vrouwen en mannen van de Commissie heeft zich in zijn advies over de Werkgelegenheidsrichtsnoeren voor 199832 verheugd getoond over de door bepaalde lidstaten genomen stappen ter integratie van de gelijke kansen in alle pijlers. De nationale actieplannen voor werkgelegenheid voor 1998 In 1998 hebben de lidstaten voor het eerst nationale actieplannen (NAP's) opgesteld met nieuwe maatregelen voor het scheppen van werkgelegenheid. In een in mei 1998 gepubliceerde mededeling33 heeft de Commissie de door de lidstaten aangegane inspanningsverplichtingen de Werkgelegenheidsrichtsnoeren voor 1998. Over het algemeen tonen de antwoorden van de lidstaten aan dat er nu sprake is van een duidelijk streven naar vooruitgang op het gebied van de werkgelegenheid. Er konden verscheidene positieve elementen onderzocht licht van het in 30 31 32 33 Van 8 tot en met 10 juli. Rubery, J. en Fagan, C. , maart 1998, “Equal Opportunities and Employment in Europe”, eindverslag voor het Bondsministerie van Arbeid, Volksgezondheid en Sociale Zaken van Oostenrijk, European Work and Employment Research Centre, Manchester. Advies van het Raadgevend Comité inzake gelijke kansen voor vrouwen en mannen inzake de hervorming van de Structuurfondsen, 7 juli 1998. COM(98) 316 van 15. 5. 1998. 13 worden onderscheiden. De nadruk lag in de plannen wel voornamelijk op de eerste twee pijlers, “inzetbaarheid” en “ondernemerschap“. Wat de vierde pijler betreft, bleek de inhoud van de nationale actieplannen voor 1998 met betrekking tot gelijke kansen voor vrouwen en mannen bescheiden en onvoldoende gedetailleerd te zijn. De groep van deskundigen inzake gender en werkgelegenheid van de Commissie heeft de nationale actieplannen vanuit het genderperspectief geëvalueerd34. De resultaten van deze evaluatie zijn besproken tijdens een door de Commissie in juli 1998 georganiseerd seminar35 met de nationale autoriteiten en de sociale partners op Europees niveau. Hieronder volgen enkele van de belangrijkste bevindingen: • In hun nationale actieplannen voor 1998 erkennen de lidstaten dat er sprake is van tekortkomingen op het gebied van de zorg, met name voor kinderen, en geven zij aan voornemens te zijn de zorgvoorzieningen uit te breiden. Oostenrijk, Nederland, het Verenigd Koninkrijk en Luxemburg hebben al hun doelstellingen bepaald. Spanje, het Verenigd Koninkrijk en Italië hebben aangegeven de zorgdiensten te zullen bekostigen door belastingen en toelagen. Over de beschikbaarheid van diensten voor ouderen en andere zorgbehoevende volwassenen wordt nauwelijks gesproken. • Sommige lidstaten hebben de gelijke kansen gemainstreamd in hun algemeen beleid. Dit is bijvoorbeeld het geval in Luxemburg waar door middel van speciale bijdragen wordt gepoogd de deelname van vrouwen aan bedrijfsopleidingen te In Oostenrijk is een geïntegreerde aanpak ontworpen om de bevorderen. genderkloof in de werkgelegenheid te verminderen waarbij verschillende maatregelen voor vrouwen worden gecombineerd, zoals opleiding, loonsubsidies, beroepsopleidingen voor traditionele mannenberoepen en voorzieningen voor kinderopvang. • België, Griekenland en Nederland hebben gewezen op de steun die zij verlenen om de arbeidstijden beter te laten aansluiten op het gezinsleven en om de beschikbaarheid van naschoolse opvang te vergroten. In Ierland is een werkgroep van deskundigen inzake kinderopvang opgericht om een nationaal kader voor de verzorging van kinderopvang te ontwikkelen. De Commissie heeft in de loop van het jaar onderzoek verricht naar de ontwikkelingen op zorggebied36. Tijdens de Europese Raad van Cardiff, op 15 en 16 juni onder Brits voorzitterschap, zijn de lidstaten opgeroepen om: • 34 35 36 de acties voor gelijke kansen te versterken door ervoor te zorgen dat de gelijke behandeling van vrouwen en mannen in alle beleidslijnen wordt geïntegreerd; Bettio, F. Bimonte, S. en Tiezzi, S. , ‘The National Action Plans for Employment: Assessment from a Gender Perspective’, Verslag van het netwerk van deskundigen ‘Gender and Employment’, Europese Commissie, DG V, juli 1998. Brussel, 3 juli 1998. “Gender and Working Time Policies”, 1998, Europees netwerk van deskundigen “Gender and Employment”, Europese Commissie, DG V. “Care in Europe”, gezamenlijk verslag van de netwerken van deskundigen “Gender and Employment” en “Gender and Law”, 1998, Europese Commissie, DG V. 14 • gezinsvriendelijke werkmethoden te bevorderen, met regelingen voor kinderopvang en ouderschapsverlof. inbegrip van passende Het Gemeenschappelijk verslag over de werkgelegenheid37 van 14 oktober 1998 bood een analyse van de uitvoering van de NAP’s en een reeks van goede praktijken uit verschillende lidstaten. Dit gedetailleerde onderzoek is door de staatshoofden en regeringsleiders bestudeerd tijdens de Europese Raad van Wenen in december 1998. aanzienlijke mogelijkheden Op 14 oktober 1998 heeft de Commissie ook haar eerste verslag over de werkgelegenheidscijfers gepubliceerd waar tijdens de Europese Werkgelegenheidstop van Luxemburg in november 1997 om was verzocht. Het verslag benadrukt dat de vrouwen werkgelegenheid in de Unie met de juiste stimulansen en mogelijkheden. Verder wordt gewezen op het belang van maatregelen om vrouwen te stimuleren en in staat te stellen gedurende een langere periode van hun actieve leven te blijven werken. De stelsels inzake belastingen, sociale zekerheid en kinderopvang moeten worden hervormd om bij te dragen tot een groei van de werkgelegenheid onder vrouwen. toename bieden voor van een De Werkgelegenheidsrichtsnoeren voor 1999 Het streven van de Raad Sociale Zaken naar gelijke kansen is versterkt bij de goedkeuring van de Werkgelegenheidsrichtsnoeren voor 1999 in december 1998. De gelijke kansen voor vrouwen en mannen zijn gemainstreamd in alle beleidslijnen op werkgelegenheidsgebied het werkgelegenheidsbeleid die extra aandacht vergt en extra maatregelen voor de integratie van vrouwen op de arbeidsmarkt. tegelijkertijd blijven pijler een en in In de nieuwe richtsnoeren voor 1999 zijn de gelijke kansen in alle pijlers geïntegreerd, terwijl aan de gelijke kansen voor vrouwen mannen ook een specifieke, vierde pijler is gewijd. Gelijke kansen voor vrouwen en mannen in de vierde pijler van de Werkgelegenheidsrichtsnoeren voor 1999 "Gender mainstreaming Vrouwen ondervinden nog steeds specifieke problemen in verband met de toegang tot de arbeidsmarkt, loopbaanontwikkeling, salaris, en het combineren van beroep en gezin. Daarom is het van belang om onder andere: ervoor te zorgen dat voor vrouwen een actief arbeidsmarktbeleid wordt gevoerd, dat in verhouding staat tot hun aandeel in de werkloosheid; alle geconstateerde negatieve stimulansen die blijken uit te gaan van belastingen of uitkeringen te beperken, wegens hun negatieve invloed op het aanbod van vrouwelijke arbeidskrachten; bijzondere aandacht te schenken aan de obstakels die vrouwen ondervinden bij het opzetten van een nieuwe zaak of bij het zelfstandig worden; ervoor te zorgen dat vormen van flexibele arbeidsorganisatie gunstig uitvallen voor vrouwen. Daarom dienen de lidstaten: het genderaspect te integreren bij de uitvoering van de richtsnoeren van de vier pijlers. Teneinde een gedegen evaluatie van de met deze aanpak geboekte vooruitgang mogelijk te maken, dienen de lidstaten te zorgen voor adequate systemen en methoden voor gegevensverzameling. 37 SEC(98) 1688. 15 Bestrijding van discriminatie tussen mannen en vrouwen De lidstaten en de sociale partners dienen hun wil om gelijke kansen te bevorderen concreet inhoud te geven door de arbeidsparticipatie van vrouwen te verhogen. Zij dienen eveneens aandacht te besteden aan de onevenwichtigheid in de vertegenwoordiging van vrouwen of mannen in bepaalde sectoren en in bepaalde beroepen, alsmede aan de verbetering van de kansen van vrouwen inzake loopbaanontwikkeling. De lidstaten: moeten trachten de kloof tussen de werkloosheidspercentages van vrouwen en mannen te verkleinen door een grotere participatie van vrouwen actief te steunen en maatregelen te treffen om tot een evenwichtige vertegenwoordiging van vrouwen en mannen in alle economische sectoren en beroepen te komen. Zij ondernemen positieve acties om gelijke beloning voor gelijk of gelijkwaardig werk te bevorderen en de inkomensverschillen tussen mannen en vrouwen te verkleinen. Om de genderkloof te verkleinen gaan de lidstaten ook na of meer gebruik gemaakt kan worden van maatregelen ter verbetering van de positie van vrouwen. Vergemakkelijking van de combinatie van werk en gezin Beleidsmaatregelen voor loopbaanonderbreking, ouderschapsverlof en deeltijdwerk, alsmede flexibele werkregelingen in het belang van zowel de werkgevers als de werknemers, zijn bijzonder belangrijk voor vrouwen en mannen. De uitvoering van de diverse richtlijnen en overeenkomsten van de sociale partners op dit terrein moet worden versneld en regelmatig worden gecontroleerd. Er moet worden gezorgd voor een voldoende aanbod van goede opvangmogelijkheden voor kinderen en verzorgingsvoorzieningen voor andere afhankelijke personen, teneinde de intrede en blijvende participatie van vrouwen en mannen op de arbeidsmarkt te bevorderen. Gelijke verdeling van de gezinstaken is in dit verband van cruciaal belang. Teneinde gelijke kansen te bevorderen, moeten de lidstaten en de sociale partners: gezinsvriendelijke beleidsmaatregelen ontwerpen, uitvoeren en bevorderen, met inbegrip van betaalbare, toegankelijke en kwalitatief goede opvangmogelijkheden voor kinderen en andere afhankelijke personen, en ook ouderschaps- en andere vormen van verlof. Vergemakkelijking van de herintreding op de arbeidsmarkt De lidstaten: schenken bijzondere aandacht aan de situatie van vrouwen en mannen die na een onderbreking van hun loopbaan overwegen weer te gaan werken; daartoe gaan de lidstaten na met welke middelen de hinderpalen voor deze herintreding geleidelijk uit de weg kunnen worden geruimd. " Bron: Ontwerp-resolutie van de Raad van 16. 12. 1998 betreffende de Werkgelegenheidsrichtsnoeren voor 1999. Bestrijding van de genderkloof in de werkgelegenheid De desegregatie van de werkgelegenheid blijft een belangrijke doelstelling van de Werkgelegenheidsstrategie. De werkgelegenheid voor vrouwen is nog steeds geconcentreerd in bepaalde sectoren en deze concentratie is tussen 1996 en 1997 nog enigszins toegenomen. Het percentage vrouwelijke werknemers met een atypische arbeidsovereenkomst is groter dan dat bij de mannen. In 1997 had 13 procent van de vrouwelijke werknemers een arbeidsovereenkomst van bepaalde duur, en slechts 11 procent van de mannen. Vrouwen maken nog steeds 80 procent van alle deeltijdwerkers uit. Het aandeel van de werkgelegenheid in de dienstensector is blijven toenemen en bedroeg in 1997 66 procent van alle banen. De werkgelegenheid voor vrouwen is nog steeds geconcentreerd in de dienstensector, waarin momenteel iets meer dan 80 procent van de vrouwelijke werknemers in de hele Europese Unie werkzaam zijn, variërend van 56 procent in Griekenland tot 94 procent in Denemarken. De toename van de beroepsactiviteit onder vrouwen tijdens de laatste jaren is gepaard 16 gegaan met een stijging van het percentage vrouwen in hogere functies. Op andere gebieden is de segregatie op de arbeidsmarkt echter groter geworden. Zo is het aandeel van vrouwen in kantoorfuncties, een sector waarin vrouwen in tal van lidstaten al sterk vertegenwoordigd waren, in de hele Europese Unie toegenomen. Er zijn ook nieuwe scheidingen ontstaan. De verschillen tussen de mogelijkheden en ervaringen van hoogopgeleide van lagergekwalificeerde vrouwen zijn groter geworden. vrouwen op de arbeidsmarkt en die Participatiegraad van vrouwen en mannen van 15 tot 64 jaar in de Europese Unie, IJsland en Noorwegen, in %, 1997 Vrouwen Mannen 100. 00% 90. 00% 80. 00% 70. 00% 60. 00% 50. 00% 40. 00% 30. 00% 20. 00% 10. 00% 0. 00% B DK D GR E F IRL I L NL A P FIN S UK EU15 IS N Bron: Eurostat LFS Werkloosheidscijfer van vrouwen en mannen van 15 tot 64 jaar in de Europese Unie, IJsland en Noorwegen, in %, 1997 100. 00% 90. 00% 80. 00% 70. 00% 60. 00% 50. 00% 40. 00% 30. 00% 20. 00% 10. 00% 0. 00% Vrouwen Mannen B DK D GR E F IRL I L NL A P FIN S UK EU15 IS N Bron: Eurostat LFS Het evenwicht tussen werk en gezin De demografische vooruitzichten wijzen erop dat de bevolking van de Europese Unie steeds minder kinderen en steeds meer ouderen zal tellen. Dit duidt op een verandering in de afhankelijkheid die aanzienlijke gevolgen zal hebben voor de participatie van vrouwen en mannen op de arbeidsmarkt, maar ook voor het aanbod van zowel betaalde als onbetaalde zorgverlening. De zorg wordt voor het grootste gedeelte door vrouwen geleverd, veelal informeel en onbetaald of onderbetaald. Er zijn verscheidene nieuwe maatregelen ontworpen om de combinatie van werk en zorgtaken te vergemakkelijken38. Het gaat hierbij om maatregelen op het gebied van tijd, zoals verlofregelingen en kortere werktijden, maar 38 “Reconciliation between work and family life”, Europese Commissie, DG V, 1998. 17 ook om uitkeringen en kinderopvang. Hierover is van gedachten gewisseld tijdens de informele Raad van Innsbruck39. Het Raadgevend Comité van de Commissie benadrukte in zijn advies over de mededeling van de Commissie inzake de toekomst van de sociale bescherming40, dat de socialezekerheidsstelsels de grote bijdrage van de zorgverlening aan de samenleving zouden moeten erkennen. De vergrijzing van de bevolking van de Europese Unie is een verre van genderneutrale tendens. Er zijn drie vrouwen voor iedere twee mannen in de leeftijdsgroep van 65- tot 79-jarigen, en dit verschil wordt ieder decennium groter. Aan de gevolgen van de veranderingen in combinatie met het scheppen van banen voor taken die van oudsher onbetaald – door familieleden of vrijwilligers – werden gedaan, is een door de Commissie georganiseerd onderzoek gewijd dat in 1998 in tien landen van start is gegaan41. Gelijkheid van vrouwen en mannen vereist een nieuwe ordening van de werkgelegenheid, op basis van het beginsel van een betere verdeling van de taken tussen vrouwen en mannen. Voor de Europese Unie is de invoering van een sterker beleid voor een betere combinatie van werk en gezin van essentieel belang om de gelijke kansen voor vrouwen en mannen te bevorderen. Dit is benadrukt in Richtsnoer 17 van de Werkgelegenheidsrichtsnoeren voor 1998, waarin staat dat “de lidstaten zich beijveren (. ) om het niveau van de toegang tot opvang- en verzorgingsmogelijkheden te verhogen, in alle behoeften wordt voorzien. ” in gevallen waarin niet De wil om het niveau van de toegang tot opvang- en verzorgingsmogelijkheden te verhogen, in gevallen waarin niet in alle behoeften wordt voorzien, is in de vierde pijler van de richtsnoeren voor 1999 versterkt. Dit bleek ook uit de besprekingen van de ministers van Gelijke Kansen op 5 en 6 mei 1998. De conclusie van de ministers luidde dat een betere combinatie van werk en gezin van cruciaal belang is voor een hele reeks sociale vraagstukken, en dat betaalbare, toegankelijke en kwalitatief goede regelingen voor kinderopvang, ouderschaps- en ander verlof en gezinsvriendelijke werkmethoden onontbeerlijk zijn. Rekening houdend met de conclusies van de ministers tijdens hun bijeenkomst te Belfast, is in de richtsnoeren die door de Raad van ministers van Sociale Zaken goedgekeurd en door de Raad van Wenen in december 1998 onderschreven zijn, vastgelegd dat de lidstaten en de sociale partners “gezinsvriendelijke beleidsmaatregelen ontwerpen, uitvoeren en bevorderen, met inbegrip van betaalbare, toegankelijke en kwalitatief goede opvangmogelijkheden voor kinderen en andere afhankelijke personen, en ook ouderschaps- en andere vormen van verlof”42. Mainstreaming van gelijke kansen in alle Werkgelegenheidsrichtsnoeren De Werkgelegenheidsrichtsnoeren voor 1999 roepen de lidstaten voor het eerst uitdrukkelijk op tot mainstreaming van de gelijke kansen in de eerste drie pijlers van 39 40 41 42 Informele bijeenkomst van de ministers van Arbeid en Sociale Zaken, Innsbruck, Oostenrijk, 8-10 juli 1998. Modernisering en verbetering van de sociale bescherming in de Europese Unie, COM(97) 102 def. van 12. 3. 1997. “Employment, family and community activities”, Europese Stichting voor de verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden, Dublin. Ontwerp-resolutie van de Raad van 16. 12. 1998 betreffende de Werkgelegenheidsrichtsnoeren voor 1999. 18 de strategie, die betrekking hebben op inzetbaarheid, ondernemerschap en aanpassingsvermogen. Dit houdt in dat de genderdimensie moet worden geïntegreerd in beleidslijnen die ruimer zijn dan het “klassieke” gelijkekansenbeleid. Op Europees niveau is al een begin gemaakt met de mainstreaming op deze gebieden en hieraan is in 1998 verder gewerkt. Het onderstaande illustreert de betekenis en de praktische inhoud van mainstreaming in werkgelegenheidsvraagstukken. • Het ondernemerschap van vrouwen Nog steeds gaan te weinig vrouwen over tot de oprichting van een eigen onderneming en stuiten vrouwen veel vaker dan mannen op belemmeringen bij het oprichten van initiatief een bedrijf of bij de toegang tot kredieten. Werkgelegenheid-NOW is een thematische werkgroep opgericht om het zelfstandig ondernemerschap van vrouwen te bevorderen. Verscheidene succesrijke initiatieven zijn onderzocht en in 1998 is een speciale brochure43 verschenen met analyses en goede voorbeelden. In het kader van het In het kader van het derde meerjarenprogramma voor het MKB44 is in 1997 een oproep tot het indienen van voorstellen gedaan45. Bij meer dan een derde van de ondersteunde projecten horen vrouwelijke ondernemers en mede-ondernemers tot de doelgroep. • Nieuwe arbeidstijdpatronen Er moeten mogelijkheden worden geschapen voor deeltijdwerk en flexibele arbeidstijden om structurele en incidentele problemen in verband met de zorgtaken van mannen en vrouwen te verhelpen. Duobanen, een zelfstandig beheer van de arbeidstijd gedurende de werkweek en kortere arbeidstijden zijn slechts enkele van de maatregelen die worden genoemd in de groeiende discussie over het arbeidsleven. Het is vrij moeilijk een goed inzicht te krijgen in arbeidstijdpatronen. Gelet op de huidige ontwikkelingen lijkt op dit gebied langzaam vooruitgang te worden geboekt. De kloof tussen de arbeidstijden van vrouwen en die van mannen wordt kleiner. Dit komt wellicht doordat de arbeidstijden van vrouwen steeds meer de langere arbeidstijden van mannen benaderen. Essentieel voor de verschillen tussen vrouwen en mannen op de arbeidsmarkt is de vraag hoe het arbeidstijdenbeleid vrouwen en mannen afzonderlijk beïnvloedt46. • Deelname van vrouwen aan de informatiemaatschappij informatiemaatschappij levert, mede door de ontwikkeling van nieuwe De technologieën, een groot aantal nieuwe banen op. Ook maakt zij nieuwe vormen van werkgelegenheid mogelijk, zoals telewerk, dat in sommige gevallen een goede combinatie van werk en gezin kan bevorderen en vergemakkelijken. Op 27 mei 1998 43 44 45 46 “Business creation by women, measures to support the creation, consolidation and growth of women- owned business”, Europese Commissie, DG V, Eenheid V/B/4, 1998. Derde meerjarenprogramma voor het MKB in de Europese Unie, 1997-2000. PB C 117/17 van 15. 4. 1997. “Gender and Working Time Policies”, 1998, Europees netwerk van deskundigen “Gender and Employment”, Europese Commissie, DG V. 19 heeft de Commissie de lidstaten opgeroepen het Verdrag inzake thuiswerk van de Internationale Arbeidsorganisatie te ratificeren (zie deel 4)47. Vrouwen zijn ondervertegenwoordigd op het gebied van nieuwe technologieën. Het is derhalve voor de toekomst van cruciaal belang segregatie te vermijden en vrouwen in de nieuwe "high-techsectoren" te integreren. Het vraagstuk van de verdeling van banen en taken tussen mannen en vrouwen moet aan de orde worden gesteld zodra er nieuwe technologieën op de werkplek worden geïntroduceerd. Dit was een van de conclusies van een conferentie met de titel “Employment 2002, the future for women”, die op 3 en 4 september 1998 is gehouden te Linz, Oostenrijk. De deelnemers aan het seminar kwamen tot de slotsom dat de ontwikkeling van vaardigheden, veranderende perspectieven en een gezinsvriendelijk beleid de kansen voor vrouwen kunnen vergroten. • De genderdimensie in de sociale dialoog De Europese Raad van Wenen bevestigde dat voor de sociale partners op Europees niveau (UNICE, CEEP en EVV)48 een belangrijke rol is weggelegd bij de uitvoering van de Werkgelegenheidsstrategie. In de Werkgelegenheidsrichtsnoeren voor 1998 en 1999 wordt de gewezen Werkgelegenheidsstrategie in alle pijlers. bijdrage belang hun van aan het op De sociale dialoog en het Europees sociaal model vormden het onderwerp van een onder Oostenrijks voorzitterschap in november 1998 te Wenen gehouden conferentie49. Het belang van de rol van de sociale partners op het gebied van gelijke kansen voor vrouwen en mannen is hierbij benadrukt, met name voor de gelijke beloning en voor de versterking van de status van deeltijdwerkers en werknemers met een overeenkomst van bepaalde duur, waarbij vrouwen in de meerderheid zijn. De sociale partners op Europees niveau zijn op 23 maart 1998 onderhandelingen begonnen over werknemers met een overeenkomst van bepaalde duur, ter aanvulling50 op een in 1997 gesloten overeenkomst inzake deeltijdwerk51. Dit is van cruciaal belang voor vrouwen, aangezien zij de meerderheid vormen van de werknemers in rol als het gaat om het deeltijddienst. Ook hebben zij een belangrijke arbeidstijdenbeleid met het oog op de combinatie van werk en gezin. Sociale partners kunnen bijdragen tot de modernisering van de arbeidsorganisatie, wat een middel is ter vergemakkelijking van en aanvulling op de uitvoering van de pijler van de Werkgelegenheidsrichtsnoeren betreffende het aanpassingsvermogen. Op 25 november 1998 is een mededeling goedgekeurd waarin de sociale partners wordt verzocht nieuwe manieren te zoeken om zowel de flexibiliteit als de zekerheid te 47 48 49 50 51 PB L 165 van 10. 6. 1998. Unie van Industriefederaties van de Europese Gemeenschap, Europees Centrum van gemeenschapsbedrijven, Europees Verbond van Vakverenigingen. “The European Social Model and Social Dialogue”, Wenen, 9 november 1998, door het Bondsministerie van Arbeid, Volksgezondheid en Sociale Zaken georganiseerde conferentie. Richtlijn 98/23/EG van de Raad van 7 april 1998 betreffende de uitbreiding van Richtlijn 97/81/EG tot het VK. Richtlijn 97/81/EG van de Raad van 15 december 1997 betreffende de door de Unice, het CEEP en het EVV gesloten raamovereenkomst inzake deeltijdarbeid. 20 vergroten in een nieuwe organisatie van de arbeid52. De sociale partners zouden ook een nuttige bijdrage kunnen leveren op het gebied van de intrede of herintrede van vrouwen op de arbeidsmarkt, de toegang tot opleiding en het vraagstuk van de combinatie van verantwoordelijkheden in het gezin en op het werk. In september 1998 is tijdens een bijeenkomst van deskundigen te Wenen benadrukt dat de sociale partners een belangrijke rol spelen bij de pogingen om gezin en werk te combineren, en dat de samenleving in de toekomst moet luisteren naar haar kinderen en haar beleid moet richten op hun behoeften en hun verwachtingen van het leven. 53 De sectorale dialoog is in veel gevallen een geschikt niveau om de gelijke kansen van vrouwen op de arbeidsmarkt te bevorderen. Een studie over de arbeidsvoorwaarden in verschillende sectoren van de Europese economie54 leidde tot de conclusie dat er een verband bestaat tussen een gedegen sectoraal overleg en goede praktijken op het gebied van gelijke kansen. Bij wijze van follow-up voor dit verslag zullen de sociale partners in de textiel- en kledingsector en in de elektriciteitssector met steun van de Commissie in de loop van 1999 onderzoeksprojecten, studies en conferenties organiseren. DEEL 3: BEVORDERING VAN EEN EVENWICHTIGE DEELNAME VAN MANNEN EN VROUWEN AAN DE BESLUITVORMING Het vraagstuk van de evenwichtige deelname In de loop van 1998 is uitvoerig gedebatteerd over de vertegenwoordiging van vrouwen in bestuurlijke functies en op besluitvormingsniveau bij politieke organen. Door het verschijnen van vergelijkbare statistieken over de deelname van vrouwen en mannen aan de politieke besluitvorming in de lidstaten in de laatste jaren is het inzicht in dit vraagstuk geleidelijk groter geworden. Een groot aantal regeringen, politieke partijen en instellingen in de Europese Unie hebben ingezien dat de situatie moet veranderen en streven daarom nu naar een evenwichtige deelname van vrouwen en mannen aan zowel verkozen als benoemde organen, commissies en comités. De argumenten voor dit streven zijn van politieke, economische en sociale aard. Het democratisch beginsel veronderstelt een betere vertegenwoordiging van vrouwen en mannen met als uiteindelijk doel een paritaire democratie. Het beginsel van een beter gebruik van het menselijk potentieel veronderstelt een optimale benutting van de talenten en capaciteiten van vrouwen. Het beginsel van sociale rechtvaardigheid veronderstelt de waarborging van een de facto gelijke toegang tot alle beschikbare economische en politieke bronnen. De kwantitatieve doelstelling van een evenwichtige deelname van vrouwen en mannen in besluitvormingsorganen gaat gepaard met een kwalitatieve doelstelling, namelijk de verandering van de politiek en de wijze van besluitvorming. Een kritische hoeveelheid van ongeveer 30% vrouwen wordt nodig geacht om te zorgen voor een zekere dynamiek ter verbetering van de kwaliteit van besluiten opdat daarbij rekening 52 53 54 COM(98) 592 van 25. 11. 1998, Mededeling van de Commissie, Modernisering van de werkorganisatie - Een positieve benadering van de veranderingen. “A Strategy for Europe – Balancing Family and Work”, Wenen , 14-15 september 1998. “Women’s working conditions in different sectors of the European economy”, eindverslag door Tina Weber en Peter Foster. 21 wordt gehouden met de zorgen, behoeften en belangen van zowel vrouwen als mannen. De verschillende, maar wel complementaire en wederzijds verrijkende opvattingen van vrouwen en mannen moeten tot uitdrukking komen in alle vormen van overheidsbeleid die het dagelijks leven van de burger beïnvloeden. Het Verdrag ten van Amsterdam benadrukt de inspanningsverplichting die de Unie aangaat behoeve van de gelijkheid van vrouwen en mannen in alle beleidslijnen. Deze taak vereist een grootschalig partnerschap en een gecoördineerd optreden van alle reële Europese instellingen, vooruitgang te boeken in de richting van een evenwichtige deelname van vrouwen en mannen aan de besluitvorming. sociale partners en NGO’s, lidstaten, teneinde Participatie van vrouwen in de nationale volksvertegenwoordigingen van de EU-lidstaten, het Europees Parlement en de volksvertegenwoordigingen van Liechtenstein, IJsland en Noorwegen, in %, 1997 en 1998 Tabel 37 34. 1. 9 30 25. 1. 9 17 16. 2. 7 19 18. 5. 5 8. 8. 9 6 6. 5. 3 7 14 13. 2. 7 10 10. 8. 2 18 18. 3. 3 42 40. 7. 4 33. 5 34 30 29. 9. 5 23 23. 7. 5 13 13 26 26. 8. 8 17 16. 5. 9 11 12. 6 1997 1998 36 36. 4. 4 25 25. 4. 4 4 4 % 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 B DK* D GR E F IRL I L NL A P FIN S UK EU1 EP FL IS N 5 Bron: FrauenComputerZentrum Berlin. Gegevens 1997 bijgewerkt tot juni 1997; gegevens 1998 bijgewerkt tot juni 1998; gegevens 1998 voor D en S bijgewerkt tot september 1998. * Gegevens voor tweede kamer met uitzondering van 4 op Groenland en de Faroer-eilanden verkozen leden. Participatie van vrouwen in de parlementen en regeringen van de Europese Unie Na enkele verkiezingen in 1997 is de participatie van vrouwen in de nationale parlementaire vergaderingen aanzienlijk groter geworden. Deze vooruitgang werd geconsolideerd, zij het zonder aanzienlijke verbeteringen, na verkiezingen in Denemarken, Nederland, Zweden en Duitsland in de loop van 1998. In totaal is de participatie van vrouwen in nationale parlementen hierbij slechts een magere 0,6 procentpunten toegenomen (van 16,9 procent in 1997 tot 17,5 procent in 1998). Een nadere beschouwing van de tweede kamers duidt op een enigszins gunstiger tendens: in 1997 bedroeg het aandeel van de door vrouwen ingenomen zetels in de tweede kamers van de lidstaten 20,3 procent. In 1998 is dit tot 21,1 procent gestegen. De genderkloof is veel groter in de eerste kamers of senaten van de nationale volksvertegenwoordigingen, waar slechts 10,3 procent van de leden vrouw zijn (1997: 10,4 procent, 1998: 10,3 procent). Op regeringsniveau valt tussen 1997 en 1998 een stijging waar te nemen in het percentage vrouwen met een regeringsfunctie (van 19,3 procent tot 21,9 procent). Er heeft tussen 1997 en 1998 een aanzienlijke stijging plaatsgevonden in de regeringen van Luxemburg (van 25 tot 33,3 procent), Denemarken (van 26,5 tot 35 procent), Duitsland (van 15,6 tot 35 procent) en Italië (van 17,1 tot 20,5 procent). Het percentage is echter gedaald in Finland en Oostenrijk, waar het aandeel van de 22 vrouwen in de regering meer dan 5 procent lager is geworden. De hoogste participatiegraad van vrouwen in de politieke besluitvorming is te vinden op regionaal niveau. Tussen 1997 en 1998 is de participatiegraad van vrouwen bij de regionale regeringen 1,3 procentpunten (van 23,2 tot 24,5 procent) gestegen, en bij de regionale parlementen 1,2 procentpunten (van 26,6 tot 27,8 procent). Vertegenwoordiging van vrouwen in het Europees Parlement De volgende verkiezingen voor het Europees Parlement vinden plaats in juni 1999 voor een periode van vijf jaar. Als algemene tendens kon bij de laatste twee verkiezingen voor het Europees Parlement een gestage toename van het aantal vrouwelijke parlementsleden worden vastgesteld. Het aandeel van de door vrouwen ingenomen parlementszetels is van 17,3 procent (of 75 zetels) na de verkiezingen van juni 1984 gestegen tot 20 procent (of 103 zetels) na de verkiezingen van juni 1989. Na de verkiezingen van juni 1994 is dit percentage opnieuw groter geworden; 25,7 procent van de leden van het Europees Parlement zijn vrouwen (146 van de in totaal 567 zetels). Op 1 januari 1995 zijn Oostenrijk, Finland en Zweden toegetreden tot de Europese Unie. Hierdoor is de percentage vrouwen gestegen tot 26,4 procent in 1996. Na vervangingen en terugtrekkingen werden in 1998, met de verkiezingen van 1999 in het vooruitzicht, 26,7 procent van alle zetels van het Europees Parlement door vrouwen ingenomen55. Het Bureau van het Parlement bestaat uit 14 vice-voorzitters en vijf quaestoren. Er zijn momenteel drie vrouwelijke vice-voorzitters (21,4 procent). Verder zijn er momenteel drie vrouwelijke voorzitters van een permanente commissie (van de in totaal 20 permanente commissies) en één vrouwelijke voorzitter van een subcommissie (van de drie). Het Europees Parlement56 heeft een studie gemaakt van de verkiezingsstelsels die momenteel in de lidstaten van kracht zijn, en van het effect hiervan op de politieke vertegenwoordiging van vrouwen. Uit de resultaten blijkt dat vrouwen het best vertegenwoordigd zijn in nationale parlementen met een proportioneel of gemengd kiesstelsel (zoals in Zweden, Finland, Denemarken en Nederland). In de lidstaten met de laagste percentages vrouwelijke volksvertegenwoordigers (Griekenland, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk) geldt een meerderheidsstemmen- of gemengd stelsel. Deze bevindingen worden onderschreven door internationaal onderzoek waarbij 162 landen zijn vergeleken57. In de aanloop naar de verkiezingen voor het Europees Parlement in 1999 wordt door netwerken zoals het EUDIF58 en de Europese vrouwenlobby campagne gevoerd om de politieke partijen in alle lidstaten te overtuigen van de noodzaak om op de kandidatenlijsten mannelijke met vrouwelijke kandidaten af te wisselen. De door de 55 56 57 58 Europees Parlement, 1998. Europees Parlement, Directoraat Studies, “Differential Impact of the Electoral Systems on Female Political Representation”, Serie Rechten van de vrouw, nr. 8, 1997. Interparlementaire Unie, “Electoral Systems: A Worldwide Comparative Study”, Genève, 1993; “Men and Women in Politics: Democracy still in the Making”, Genève, 1997. Europees vrouwennetwerk voor documentatie en informatie, Parijs. 23 Commissie ondersteunde Europese campagne “Vote for a gender balance” zal aanzienlijk aan de toename van vrouwen in verkozen ambten bijdragen. Vertegenwoordiging van vrouwen bij andere Europese instellingen In de loop van 1998 zijn vele nieuwe structuren opgezet om het Derde Actieprogramma voor gelijke kansen voor vrouwen en mannen (1997-2000) bij het personeel van de Commissie uit te voeren. Medio 1998 werkten zo’n 22 directoraten en bureaus aan de oprichting van nieuwe structuren, actieplannen en follow- upmaatregelen, waardoor het vraagstuk van de gelijkheid onder het personeel van de Commissie nieuw leven werd ingeblazen. In 1998 vond ook een ingrijpende verandering plaats door de goedkeuring van een nieuwe verordening van de Raad waardoor bepalingen inzake gelijkheid werden toegevoegd aan de wervings- en selectieprocedures en het statuut van ambtenaren59. Voor de indienstneming in en promotie naar de hoogste rangen werden voor 1998 doelstellingen bepaald. Enkele doelstellingen zijn de benoeming van vrouwen in de rang van directeur, meer benoemingen op het niveau van het “middle management”, de indienstneming van een maximumaantal als rang “uitbreidingspersoneel”, en de indienstneming van een maximumaantal vrouwen als administrateurs en adjunct-administrateurs in het totale ambtenarenkorps60. hoofdadministrateur vrouwen van de en in De Commissie 1989-1993 had twee vrouwelijke leden onder de in totaal 17 leden. De huidige Commissie telt 20 leden, waaronder 5 vrouwen. Eind 1999 zal een nieuwe Commissie worden benoemd. Onmiskenbare vooruitgang in de vertegenwoordiging van vrouwen is te zien bij het Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio’s. Het Economisch en Sociaal Comité (ESC) bestaat uit 222 leden die de sociale en economische groeperingen in de lidstaten vertegenwoordigen. Het aantal vrouwen dat in het ESC wordt benoemd, is de afgelopen jaren toegenomen en het percentage vrouwen in de huidige ambtsperiode (1998-2000) bedraagt 17 procent. In 1998 is voor het eerst een vrouw tot voorzitter van het ESC benoemd. De 222 leden van het Comité van de Regio’s worden benoemd voor een periode van vier jaar. Het aandeel van de vrouwen die als lid van het Comité zijn benoemd voor de tweede ambtstermijn (1998) is van 9,9 procent tijdens de eerste ambtstermijn van het Comité (1994-1998), gestegen tot 14,9 procent. Er is geen sprake van enige vooruitgang bij het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen, dat bestaat uit 15 rechters en 9 advocaten-generaal, allen mannen. Het Gerecht van Eerste Aanleg, bestaande uit 15 rechters, is in 1989 toegevoegd aan het Hof van Justitie en telt onder zijn rechters twee vrouwen. Bij de Rekenkamer zijn alle 15 leden mannen. 59 60 Verordening 781/98 van de Raad van 7. 4. 98. PB L 113 van 15. 4. 98, blz. 4. SEC(1998) 518. 24 De volgende stappen In bijna de helft van de lidstaten hebben de afgelopen 24 maanden verkiezingen of regeringswisselingen plaatsgevonden. In de meeste gevallen is het aantal vrouwen in regeringen en nationale parlementen duidelijk toegenomen. Daarnaast staat de politiek ook meer in de belangstelling door de campagne voor de verkiezingen voor het Europees Parlement in juni 1999. Door deze ontwikkelingen zijn de mogelijkheden toegenomen voor acties ter bevordering van een evenwichtige deelname van vrouwen en mannen aan de politiek. In deze gunstige omstandigheden moeten de lidstaten in 1999 verslag uitbrengen over hun acties overeenkomstig Aanbeveling 96/694/EG61 van de Raad betreffende de evenwichtige deelneming van vrouwen en mannen aan het besluitvormingsproces. Ter voorbereiding van dit verslag heeft de Commissie in mei 1998 een seminar62 georganiseerd om de lidstaten te steunen bij de ontwikkeling van geïntegreerde nationale strategieën om de deelname van vrouwen aan de besluitvorming te bevorderen. Het seminar bracht de belangrijkste nationale actoren bijeen en bood daarmee een forum voor de uitwisseling en verspreiding van de goede praktijken die in vele landen al worden toegepast. In de loop van 1999 zal de Commissie de lidstaten en de Europese instellingen (tot wie de aanbeveling eveneens gericht is) verzoeken om de nodige informatie voor het evalueren van de tenuitvoerlegging van de aanbeveling in de eerste periode van drie jaar na de goedkeuring ervan. Dit verslag zal als basis dienen voor een systematische vergelijking van de nationale beleidslijnen ter bevordering van het evenwicht tussen mannen en vrouwen in de komende jaren. Dit wordt een belangrijk instrument voor de monitoring van de vooruitgang op het betrokken gebied. Het kan bovendien bijdragen tot de vaststelling van indicatoren en benchmarks inzake besluitvorming ten behoeve van de EU-monitoring van het Actieplatform van Peking (zie deel 1). Voor de bestudering door de Raad in 1998 van de follow-up van Peking heeft het Oostenrijks voorzitterschap een discussienota opgesteld over het belang van genderspecifieke gegevens, indicatoren en benchmarks. De nadruk lag in deze nota op de bevordering van vrouwen in invloedrijke en besluitvormingsfuncties, een door de lidstaten onderschreven strategische doelstelling. Het feit dat deze aanpak tijdens de Raad Werkgelegenheid en Sociale Zaken van 2 december 1998 door alle lidstaten is goedgekeurd, geeft aan dat de politieke leiders van de Europese Unie op het hoogste niveau bereid zijn zich in te zetten voor vooruitgang in de richting van een evenwichtige deelname van vrouwen en mannen aan de politieke besluitvorming. Deze bereidheid sluit aan bij en versterkt de politieke inspanningsverplichting van de Europese instellingen met dezelfde strekking. DEEL 4: WETGEVING INZAKE GELIJKHEID Inleiding Wat de juridische aspecten van de gelijke behandeling van vrouwen en mannen betreft, kan 1998 worden beschouwd als een jaar van consolidatie. In wetgevend 61 62 PB L 319 van 10. 12. 1996. Brussel, 11 mei 1998. 25 opzicht heeft de Raad twee richtlijnen goedgekeurd, waarbij de in 1997 uit hoofde van het Sociaal Protocol goedgekeurde richtlijnen over de bewijslast en deeltijdarbeid werden uitgebreid tot het Verenigd Koninkrijk. Deze nieuwe uitbreiding tot het Verenigd Koninkrijk, na de uitbreiding in 1997 van de richtlijnen inzake ouderschapsverlof en inzake de voorlichting en raadpleging van werknemers, symboliseert een terugkeer naar een evenwichtig en eenvormig sociaal beleid. Met de betrokken richtlijnen is het kader van gelijkheidswetgeving van de Europese Unie bijgewerkt en vervolledigd. Wat arresten betreft, heeft het Hof van Justitie een ongebruikelijk groot aantal (11) arresten gegeven op het gebied van de gelijke behandeling van vrouwen en mannen. in 1998 hoorzittingen hebben Ook in verscheidene andere zaken, waarvoor plaatsgevonden, wordt de komende maanden een arrest verwacht. Het grote aantal arresten wijst ongetwijfeld op een grotere bewustwording over de rechten van vrouwelijke werknemers die zich gediscrimineerd voelen op het gebied van beloning, toegang tot werkgelegenheid, arbeidsomstandigheden of socialezekerheidsrechten. 1998 is ook een jaar geweest van onderzoek naar de praktische toepassing van gelijkheidsrichtlijnen door de lidstaten en zo nodig inbreukprocedures voor de handhaving ervan. Ook de te verwachten goedkeuring door de Commissie in 1999 van twee verslagen over de tenuitvoerlegging van de richtlijnen inzake zwangerschaps- en ouderschapsverlof bewijst dat wordt gestreefd naar een streng toezicht op de juiste uitvoering en toepassing van communautaire gelijkheidswetgeving door de lidstaten. Bescherming van zwangere vrouwen en vrouwen na de bevalling Overeenkomstig artikel 14 van Richtlijn 92/85/EEG van de Raad van 19 oktober 1992 inzake de tenuitvoerlegging van maatregelen ter bevordering van de verbetering van de veiligheid en de gezondheid op het werk van werkneemsters tijdens de zwangerschap, na de bevalling en tijdens de lactatie (tiende bijzondere richtlijn in de zin van artikel 16, lid 1, van Richtlijn 89/391/EEG)63, is de Commissie gehouden een verslag goed te keuren over de uitvoering van deze richtlijn in de lidstaten. In haar verslag, opgesteld op basis van de antwoorden van de lidstaten op een vragenlijst, komt de Commissie tot de conclusie dat de meeste bepalingen van de richtlijn correct zijn omgezet. Bijzonder opmerkelijk is het feit dat, ofschoon alle nationale wetgevingen op dit punt aan de richtlijn voldoen, er toch grote verschillen bestaan tussen de lidstaten, zowel wat de duur van het zwangerschapsverlof, als wat de hoogte van de beloning of uitkering tijdens het verlof betreft. In dit verband valt op te merken dat Portugal zijn Wet op de bescherming van zwangere werkneemsters (en van het ouderschap) in 1998 heeft gewijzigd, waarbij het zwangerschapsverlof is verlengd tot 110 dagen met ingang van 1 januari 1999 en tot 120 dagen met ingang van 1 januari 2000. Ten aanzien van bepaalde andere aspecten van de omzettingsmaatregelen in de lidstaten in verband met de moeten echter inbreukprocedures verenigbaarheid ervan met de richtlijn. De Commissie heeft ingeleid tegen lidstaten die enkele bepalingen van de richtlijn onjuist hadden omgezet. enige voorbehouden worden gemaakt 63 PB L 348 van 28. 11. 1992, blz. 1. 26 Het Europees Hof van Justitie heeft bovendien twee zeer belangrijke uitspraken gedaan in de zaak-Brown tegen Rentokil64 en de zaak-Boyle65 inzake de bescherming van de rechten van zwangere vrouwen en vrouwen na de bevalling. Het arrest-Brown bepaalt dat vrouwen met een ziekte die verband houdt met de zwangerschap, niet gediscrimineerd mogen worden; dit is een volledige omkering van het eerdere arrest van het Hof in de zaak-Larsson66. Het arrest in de zaak-Boyle was de eerste uitspraak in verband met Richtlijn 92/85/EEG inzake zwangere werkneemsters. In een complex arrest over de verhouding tussen de door de richtlijn gewaarborgde rechten en gunstiger rechten van een arbeidsovereenkomst, bevestigde het Hof onder andere dat vrouwen recht hebben op 14 weken ononderbroken zwangerschapsverlof, dat niet door periodes van ziekteverlof bekort of onderbroken mag worden. Bewijslast in gevallen van discriminatie op grond van geslacht Op 13 juli 1998 heeft de raad zijn goedkeuring gehecht aan een richtlijn67 inzake de uitbreiding tot het Verenigd Koninkrijk van Richtlijn 97/80/EG inzake de bewijslast in gevallen van discriminatie op grond van het geslacht68. Daarbij krijgt het Verenigd Koninkrijk tot 22 juli 2001 de tijd om Richtlijn 97/80/EG ten uitvoer te leggen. Ouderschapsverlof De uiterste datum voor de omzetting in nationale wetgeving van Richtlijn 96/34/EG69 van de Raad van 3 juni 1996 betreffende de door de UNICE, het CEEP en het EVV gesloten raamovereenkomst inzake ouderschapsverlof, was 3 juni 1998. De Commissie heeft een inbreukprocedure ingeleid tegen Italië, Luxemburg en Portugal wegens niet-nakoming van de plicht tot omzetting van de richtlijn binnen de vastgestelde termijn. Ierland en Oostenrijk hebben gebruik gemaakt van de door artikel 2, lid 2, van de Richtlijn geboden mogelijkheid om de termijn voor de omzetting van de richtlijn te verlengen. De Commissie onderzoekt momenteel de nationale wetgeving van de lidstaten die de richtlijn hebben omgezet. Er is sprake van een nieuw streven op nationaal niveau naar investeringen in werk- gezin-regelingen om werkende ouders verlof te bieden. Er is in de loop van 1998 veel veranderd. Sommige lidstaten die al over een ouderschapsregeling beschikten, hebben besloten deze te verbeteren (Nederland). Andere lidstaten, waar nog geen of slechts een beperkte wettelijke ouderschapsregeling bestond (Ierland, Luxemburg en het Verenigd Koninkrijk), maakten bekend op welke termijn zij aan de richtlijn beoogden te voldoen, terwijl in Italië een wet werd ontworpen voor het zwangerschapsverlof, het ouderschapsverlof en de arbeidstijden. In Oostenrijk hebben ouders het recht gekregen tijdens hun ouderschapsverlof tijdelijke betaalde arbeid te verrichten teneinde hun herintrede in het arbeidsproces te vergemakkelijken. 64 65 66 67 68 69 Arrest van het EHvJ van 30. 06. 1998, Zaak C-394/96, Brown tegen Rentokil, [1998] Jurispr. I 4185. Arrest van het EHvJ van 27. 10. 1998, Zaak C-411/96 Margaret Boyle e. a. tegen Equal Opportunities Commission [1998] Jurispr. (nog niet gepubliceerd). Zaak C-400/95 Larsson tegen Føtex Supermarked [1997] Jurispr. I-2757. Richtlijn 98/52/EG, PB L 205 van 22. 7. 1998, blz. 66. PB L 14 van 20. 01. 1998, blz. 6. Richtlijn 96/34/EG, PB L 145 van 19. 6. 1996, blz. 4. 27 Gelijke behandeling van vrouwen en mannen op het gebied van de sociale zekerheid De Commissie heeft inbreukprocedures ingeleid tegen alle lidstaten wegens niet- kennisgeving van de maatregelen tot omzetting van Richtlijn 96/97/EG70 van de Raad van 20 december 1996 tot wijziging van Richtlijn 86/378/EEG betreffende de tenuitvoerlegging van het beginsel van gelijke behandeling van mannen en vrouwen in ondernemings- en sectoriële regelingen inzake sociale zekerheid (de “post-Barber- richtlijn”) voor de uiterste datum van 1 juli 1997. Momenteel lopen alleen nog inbreukprocedures wegens niet-kennisgeving tegen drie lidstaten (Frankrijk, Griekenland en Luxemburg)71. tot het recht Op 11 december 1997 heeft het Hof van Justitie een belangrijk arrest gegeven met betrekking tot bedrijfspensioenregelingen voor deeltijdwerkers72. Het Hof was van oordeel dat tijdvakken van werken met terugwerkende kracht moeten worden meegerekend bij de berekening van aanvullende uitkeringen en dat de rechtstreekse toepassing van artikel 119 van het Verdrag niet beperkt was tot protocol nr. 2 bij het Verdrag betreffende de Europese Unie. niet-discriminatie toegang bij op de Gelijke behandeling bij wettelijke socialezekerheidsstelsels Het Hof verduidelijkte de betekenis van de afwijking van het beginsel van gelijke behandeling die is toegestaan op grond van artikel 7, lid 1, onder a) van Richtlijn 79/7/EEG73 van de Raad van 19 december 1978 betreffende de geleidelijke tenuitvoerlegging van het beginsel van gelijke behandeling van mannen en vrouwen op het gebied van de sociale zekerheid (met betrekking tot de pensioengerechtigde leeftijd). Bij zijn arrest van 30 april 1998 in de zaak-De Vriendt74 en andere zaken, erkent het Hof dat de nieuwe Belgische pensioenwetgeving voldoet aan de vereisten van Richtlijn 79/7/EEG. Thuiswerk In haar Sociaal Actieprogramma op middellange termijn (1995-1997) toonde de Commissie zich terdege bewust van de noodzaak om op Europees niveau te streven naar een verbetering van de arbeidsvoorwaarden voor de talrijke thuiswerkers. Op 27 mei 1998 heeft de Commissie een aanbeveling75 betreffende de ratificatie van het ILO-Verdrag nr. 177 van 20 juni 1996 inzake thuiswerk goedgekeurd. Volgens de beschikbare cijfers werken in de Europese Unie ongeveer zeven miljoen mensen thuis. Op het niveau van de Gemeenschap komt dit overeen met 4,9 procent van de beroepsbevolking. Het ILO-Verdrag bepaalt met name dat landen die het verdrag ratificeren, verplicht zijn een nationaal thuiswerkbeleid goed te keuren, toe te passen en periodiek te herzien; dit beleid moet erop gericht zijn de situatie van thuiswerkers te verbeteren in samenwerking met de sociale partners. In de aanbeveling van de 70 71 72 73 74 75 PB L 46 van 17. 2. 1997, blz. 20. Zie voor bijzonderheden het Vijftiende jaarlijks verslag over de controle op de toepassing van het Gemeenschapsrecht (1997) , COM(98) 317 def. van 19 mei 1998, bijlage IV blz. 48. Zaak C-246/96, Magorrian en Cunningham, [1997] Jurispr. I-7153. PB L 6 van 10. 1. 1979, blz. 24. rrest van 30. 04. 1998, Zaken C-377/96 tot en met C-384/96 De Vriendt e. a. , [1998] Jurispr. I-2015. PB L 165 van 10. 6. 1998, blz. 32. 28 Commissie worden lidstaten die het ILO-Verdrag nog niet geratificeerd hebben, opgeroepen dit alsnog te doen en de Commissie vóór 10 december 1999 hiervan of van de stappen tot naleving van het Verdrag in kennis te stellen. Verdere stappen om de mensenrechten van vrouwen beter te beschermen en geweld op grond van geslacht beter te bestrijden De bestrijding van de vrouwenhandel heeft in de Europese Unie in 1998 veel aandacht gekregen en was dat jaar bovendien het onderwerp van een mededeling van de Commissie76. Teneinde blijvende politieke en financiële steun voor acties op dit gebied te waarborgen, heeft de Commissie in mei 199877 een voorstel ingediend om het DAPHNE-initiatief een juridische grondslag te geven78. Dit waarborgt blijvende steun aan NGO-activiteiten voor de bestrijding van geweld tegen vrouwen, met inbegrip van mensenhandel, en staat open voor de elf kandidaat-lidstaten. Het Europees Parlement, de Commissie, de lidstaten en NGO’s hebben in de loop van 1998 voorbereidingen getroffen ten behoeve van een campagne op Europees niveau in 1999 voor “zero tolerance” van geweld tegen vrouwen79. Het Europees Waarnemingscentrum voor geweld tegen vrouwen, dat wordt gesteund door DAPHNE, pleitte namens Europese NGO’s voor betere en meer geïntegreerde acties tijdens een eendaagse conferentie in New York ter gelegenheid van de 42de bijeenkomst van de VN-Commissie over de positie van de vrouw80. Samenwerking met landen in Oost- en Midden-Europa bij de bestrijding van vrouwenhandel is een grote prioriteit, zowel op regeringsniveau, bijvoorbeeld tussen de migratie-, gerechtelijke en politie-autoriteiten, als op het niveau van NGO’s (zie deel 5). Nieuwe belangrijke zaken voor het Europees Hof van Justitie In de zaak-Anderson81 heeft de universitaire raad van beroep het Hof een vraag voorgelegd over de benoeming van een vrouw als professor in de hydrosferische wetenschappen aan de Universiteit van Göteborg. De kern van de vraag is of een vrouw die minder gekwalificeerd is dan een eveneens voor de functie solliciterende man, mag worden benoemd om gevolg te geven aan het universitair beleid ter bevordering van het aantal vrouwelijke professoren. Deze zaak biedt het Hof de gelegenheid om de bestaande jurisprudentie inzake positieve actie te verduidelijken82. De Zweedse Arbeidsrechtbank heeft het Hof de zaak-Svenaeus83 voorgelegd voor een prejudiciële uitspraak over het vraagstuk van de functieclassificatieregelingen. Ondanks de wettelijke plicht tot gelijke beloning worden vrouwen in de praktijk bij de 76 77 78 79 80 81 82 83 Goedgekeurd op 9. 12. 1998. COM(98) 335 van 20. 5. 1998. Door de Commissie bij de Raad ingediend op 9 juli 1998. Verslag van mevrouw Marianne Eriksson van 16. 7. 1997, EP 220. 962. UN Commission on the Status of Women 12-13 maart 1998. Zaak C-407/98, PB C1/10 van 4. 1. 1999. Marschall, Zaak C-409/95, [1997] Jurispr. I-3051. Zaak C-236/98. (CSW), 42e bijeenkomst, VN-Hoofdkwartier, 29 beloning vaak gediscrimineerd en voor het eerst wordt nu van het Hof gevraagd een uitspraak te doen over functievergelijkingen, waarbij het bovendien richtsnoeren kan geven voor een doeltreffende bestrijding van de kloof tussen de beloning van vrouwen en die van mannen. DEEL 5: GELIJKHEID EN UITBREIDING Gelijkheid van vrouwen en mannen – een voorwaarde voor toetreding Aan het begin van de 21e eeuw gaan we een nieuwe fase van Europese eenwording in. Meer dan 100 miljoen nieuwe burgers uit Bulgarije, Cyprus, Estland, Hongarije, Letland, Litouwen, Polen, de Republiek Tsjechië, Roemenië, Slovenië en Slowakije hebben de wens uitgesproken, lid te worden van de Unie. De sociale dimensie is een essentieel onderdeel van de communautaire orde en gelijkheid en gelijke kansen van vrouwen en mannen zijn een integrerend deel van de sociale dimensie. Er kan geen sprake zijn van toetreding zonder gelijke kansen voor vrouwen en mannen. Deze boodschap is duidelijk uitgesproken door het Europees Parlement en de Europese Commissie84. Wettelijke verworvenheden De Europese Unie is een op het recht gebaseerde unie. Het geheel van communautaire rechten en plichten voor alle lidstaten van de Europese Unie wordt het “acquis communautaire” genoemd, kortweg “het acquis”. De eerste voorwaarde voor toetreding tot de Unie is dat de kandidaat-lidstaat dit acquis van de Unie aanvaardt en omzet, en vervolgens de goedgekeurde wetten handhaaft. Het acquis op het gebied van de gelijke kansen omvat acht richtlijnen inzake gelijke beloning, gelijke toegang tot werk en bevordering, gelijke behandeling inzake sociale zekerheid en voor zelfstandigen, bescherming van zwangere werkneemsters en ouderschapsverlof. De “screening” Het proces waarbij de Unie het acquis toelicht en de wetgeving van de kandidaat- lidstaten onderzoekt, wordt “screening” genoemd. Het eerste onderzoek is uitgevoerd aan de hand van een vragenlijst die de lidstaten hebben ingevuld, en ontmoetingen met ambtenaren van de bevoegde ministeries, waarna de Commissie haar standpunt kon bepalen. In maart 1998 werden de Republiek Tsjechië, Estland, Hongarije, Polen en Slovenië aangewezen als de kandidaat-lidstaten die het meest voldeden aan de criteria voor toetreding tot de Europese Unie. Daarmee is een volgende fase van het uitbreidingsproces ingegaan, waarin een complexe reeks van multi- en bilaterale ontmoetingen met deze landen hebben plaatsgevonden om de toepassing van het acquis inzake gelijkekansenwetgeving hebben plaatsgevonden tussen oktober en december 1998. analyseren. Diepgaande communautaire besprekingen te 84 Heidi Hautala en vertegenwoordigers van de Commissie op 8. 10. 1998 in Bled, Slovenië. 30 Resultaten van de “screening” Na de ontmoetingen heeft de Commissie de stand van de wetgeving in de verschillende landen onderzocht, en geconcludeerd dat het beginsel van non- discriminatie op grond van geslacht in de grondwet van alle kandidaat-lidstaten is vastgelegd. De toepassing van dit beginsel in civiel en arbeidsrecht is echter niet overal even duidelijk. Hierdoor rijzen veel vragen over de handhaving van de bepalingen inzake gelijkheid. De enige zaak over discriminatie op grond van geslacht waarover ooit uitspraak is gedaan in een Midden- of Oost-Europees land, is een zaak in Hongarije85. De rechtbank van de Hongaarse stad Monor oordeelde dat een advertentie waarin een jongeman werd gezocht, strijdig was met de Hongaarse wet. Richtlijnen inzake gelijke behandeling, zoals gelijke toegang tot werk en opleiding en gelijke beloning, worden momenteel in de meeste kandidaat-lidstaten in de wetgeving opgenomen. Richtlijnen over ouderschapsverlof en over de bewijslast met een definitie van indirecte discriminatie, worden echter maar in twee landen in nationaal recht omgezet. Pretoetredingsstrategie is de en van strategie vaststelling ontwikkeling In Agenda 200086 heeft de Commissie haar pretoetredingsstrategie voor de voormalige communistische staten van Midden- en Oost-Europa vastgelegd. van de Onderdeel toetredingspartnerschappen met gedetailleerde inspanningsverplichtingen van de kandidaat-lidstaten die vooral verband houden met democratie en macro-economische stabiliteit. Een nationaal programma voor de goedkeuring van het acquis in ieder advies87 bijzondere communautaire volgens een bepaald tijdschema met aandacht voor bepaalde prioriteiten, behoort eveneens tot de strategie. Centraal in deze strategie staat de steun aan “institution-building”. Dit betekent steun aan de ontwikkeling van de institutionele en administratieve structuren in ieder land, met name de structuren ter vergemakkelijking van de toepassing van het acquis communautaire. Het gaat hierbij in de eerste plaats om het PHARE-programma, maar ook om de deelname aan bestaande communautaire programma’s. Bij het uitbreidingsproces werken alle Europese instellingen – de Raad, de Commissie en het Parlement – samen om gezamenlijk middelen, tijd, ideeën en inspanningen te investeren in de integratie van de LMOE’s in de Europese Unie. Om dit doel te bereiken, zijn nieuwe strategieën geformuleerd en goedgekeurd, vooruitlopend op de belangrijkste veranderingen die de uitbreiding zal veroorzaken, met name voor landen die zich in de overgang naar een markteconomie bevinden88. Werkgelegenheid voor en het beroepsleven van vrouwen Bij de overgang naar een markteconomie en bij het uitbreidingsproces in het algemeen moet worden gewaarborgd dat vrouwen geen nadelige gevolgen ondervinden en dat zij ten volle kunnen delen in de voordelen. 85 86 87 88 Zaak-Kadar, Rechtbank van de stad Monor, Nr. 3p21321/1997/13, Hongarije. COM (97) 2000. Standpunten van de Commissie inzake de aanvraag om toetreding tot de Europese Unie. Verordening 622/98, PB L 85 van 20. 3. 1998. 31 In de landen van Midden- en Oost-Europa waren vrouwen traditioneel sterk geïntegreerd in de economie door betaald werk. Tegenwoordig is hun positie, door de herstructurering naar marktgerichte economieën, kwetsbaar geworden. Vrouwen in Midden- en Oost-Europa hadden in de regel een hoog scholings- en opleidingsniveau. Zij zijn op vele gebieden op de arbeidsmarkt op voet van gelijkheid met mannen actief geweest en konden terugvallen op een uitgebreid stelsel van voorzieningen voor kinderopvang. Zij hadden ook een aanzienlijk aandeel in de volksvertegenwoordiging aangezien de kandidatuur van vrouwen voor een zetel in het parlement door de regeringen werd gestimuleerd en hun participatie soms zelfs werd geregeld met een quotasysteem. Tijdens de overgangsperiode heeft op deze punten in sommige landen een achteruitgang plaatsgevonden door de stimulering van het traditionele rollenpatroon voor de vrouw en het kostwinnerschap voor de man. Deze achteruitgang ging gepaard van met kinderopvangvoorzieningen na de ontmanteling van grote, door de staat beheerde instellingen en door de toenemende kosten van kinderopvang. toenemende vrouwen sluiting druk door een op de In sommige landen, maar niet in alle, zijn de werkloosheidscijfers voor vrouwen hoger dan die voor mannen. De herstructurering van de zware industrie heeft geleid tot een grotere werkloosheid onder mannen. De dienstensector, waar de vrouwelijke werknemers in de meerderheid zijn, is niet zo zwaar getroffen door de overgang. De kans bestaat echter dat de participatie van vrouwen in deze sector afneemt als er meer mannen tot deze sector toetreden. Gelet op de verschillen in de metingen van de werkloosheid, vormt de participatiegraad een goede maatstaf voor het vergelijken van de Europese Unie en de LMOE’s. De participatiegraad voor vrouwen in landen zoals Roemenië en de Republiek Tsjechië staat op hetzelfde niveau als die in Finland. Hij is lager dan de participatiegraad onder vrouwen in het VK of Zweden, waar deeltijdwerk een grote rol speelt in de werkgelegenheid. Sommige staten, zoals Roemenië, hebben de duur van het zwangerschapsverlof verlengd. In Slovenië is een vergelijkbaar voorstel geblokkeerd door de vrouwenlobby uit vrees dat de kansen van vrouwen op de arbeidsmarkt zouden verkleinen als zij hun loopbaan voor langere perioden zouden onderbreken. Wat het zwangerschaps-, ouderschaps- en gezinsverlof betreft, kunnen in de voornaamste benaderingswijzen van de diverse LMOE’s uiteenlopende regelingen worden onderscheiden. Vrouwen worden ook zwaarder getroffen door bezuinigingen in de gezondheidszorg en door de ingrijpende en voortdurende herstructureringen van de socialezekerheidsstelsels. Vertegenwoordiging en participatie van vrouwen Participatie en vertegenwoordiging in besluitvormingsorganen vormen kernelementen van de democratie en zijn onmisbaar voor een op het recht en de grondrechten gebaseerde samenleving. In de parlementen van de kandidaat-lidstaten zijn vrouwen tamelijk slecht vertegenwoordigd. Sommige volksvertegenwoordigingen (bijvoorbeeld in Roemenië) bestaan zelfs voor 95 procent uit mannen. Er zijn aanwijzingen voor een zeker gebrek aan belangstelling onder vrouwen voor de formele politieke arena, met name op nationaal niveau. Er bestaat echter wel een grote belangstelling en een sterke 32 betrokkenheid op plaatselijk niveau. In nagenoeg alle landen zijn uiteenlopende NGO’s actief op alle voor vrouwen relevante gebieden. Deze NGO’s zijn over het algemeen erg klein en hebben geen of onvoldoende financiële of andere middelen. Aandeel vrouwen in nationale volksvertegenwoordigingen van de kandidaat-lidstaten, in %, 1998* 0 30 17,5 14,7 13,9 12,7 10,9 10,8 9 8,3 7,8 5,5 5,4 17 26,8 Bron: Interparlementaire unie. * Op 25. 09. 1998. 1998 Litouwen Slowakije Tsjechië Polen Estland Bulgarije Letland Hongarije Slovenië Roemenië Cyprus EU15 EP Handhaving van rechten inzake gelijkheid Zoals gezegd, bevatten de wetgevingen wel anti-discriminatiebepalingen, maar er bestaat geen traditie inzake het afdwingen van non-discriminatie. Een van de belangrijkste vraagstukken op het gebied van de gelijkheid van mannen en vrouwen is derhalve de stimulering van vrouwen om gevallen van discriminatie voor de rechter te brengen. Om dit te bereiken zijn op verschillende niveaus ondersteunende structuren nodig. Met uitzondering van Bulgarije bestaat er in alle LMOE’s een ministeriële eenheid of een bureau voor vrouwenzaken, of een ombudsman voor inbreuken op de rechten inzake gelijke behandeling, of worden dergelijke instanties momenteel opgericht. Deze eenheden, die vaak erg klein zijn, zijn in veel gevallen erg actief en hebben veel belangstelling voor het uitwisselen van ervaringen en het leren van de benaderingswijzen in de Europese Unie zoals de mainstreaming van gelijke kansen op alle beleidsterreinen. Sommige landen hebben het toezicht op de gelijke behandeling inzake beloning en arbeidsomstandigheden toevertrouwd aan het arbeidsinspectoraat. In andere landen worden nog operationele controlemechanismen gezocht of uitgeprobeerd. Om concrete hulp te bieden en vrouwen in staat te stellen hun rechten te doen gelden, zijn permanente structuren nodig, ook op regionaal niveau. 33 Een belangrijke mijlpaal in Cyprus89 was de oprichting, in 1988, van het permanent Centraal Bureau voor de Rechten van de Vrouw. Dit bureau is hervormd en heeft in 1994 de nieuwe naam “Nationaal instrument voor de rechten van de vrouw” gekregen. Een nieuw “Strategisch ontwikkelingsplan” voor de periode 1999-2000 is momenteel in voorbereiding. Steun van de Commissie aan “institution-building” inzake gelijkheid • Seminars Om de kandidaat-lidstaten vertrouwd te maken met het acquis en de handhaving ervan, heeft het Bureau voor de uitwisseling van informatie over technische bijstand (TAIEX) van de Commissie in juni 1998 te Brussel90 een seminar georganiseerd voor alle elf kandidaat-lidstaten, waar verschillende modellen en ervaringen van de LMOE’s en de Unie zijn gepresenteerd. Nieuwe seminars over meer specifieke onderwerpen zijn gepland voor 1999. • Contacten en conferenties op hoog niveau De Commissie heeft een groot aantal ambtenaren van de respectieve ministeries ontvangen en deelgenomen aan door de kandidaat-lidstaten en de Noordse raad van ministers georganiseerde seminars en conferenties om toelichtingen te geven op het acquis en de benodigde structuren voor de tenuitvoerlegging ervan. Om een groter publiek te bereiken en de aandacht te vestigen op het belang van de eerbiediging van gelijke kansen voor vrouwen en mannen bij het uitbreidingsproces, hebben de diensten van de Commissie en TAIEX, samen met het Sloveens Bureau voor vrouwenzaken, in oktober 1998 delegaties uit alle LMOE’s uitgenodigd voor een conferentie te Bled in Slovenië. Bij de conferentie is niet alleen gesproken over technische kwesties in verband met de tenuitvoerlegging, maar ook over aspecten betreffende de besluitvorming, geweld en mainstreaming. De belangrijkste boodschap van de conferentie luidde dat gelijkheid van vrouwen en mannen van essentieel belang is voor een democratie en derhalve voor toetreding. In hun aanbevelingen91 benadrukten de deelnemers de behoefte aan een evenwichtige vertegenwoordiging van vrouwen en mannen in besluitvormingsfuncties, en eerbiediging van de grondrechten van de vrouw. • Netwerkactiviteiten Op verzoek van de deelnemers aan de conferentie van Bled heeft de Commissie een elektronisch informatiepunt tot stand gebracht met inbegrip van een gegevensbank in de lidstaten en in de met deskundigen inzake gelijkheid bij de Commissie, kandidaat-lidstaten, discussieforum. Mensen met en belangstelling voor de beperkt toegankelijke website kunnen contact opnemen met de bibliotheek een een 89 90 91 Strategisch ontwikkelingsplan 1994-1998, Ministerie van Arbeid en Sociale Zekerheid van de Republiek Cyprus. “Transposition and enforcement of EC Legislation in the field of Equal Opportunities”, 25-26 juni 1998, Brussel. Aanbevelingen van de “Agenda Equality Conference” voor de kandidaat-lidstaten uit Midden- en Oost- Europa, 8-10 oktober 1998, Bled, Slovenië. 34 eenheid Gelijke kansen (V/D/5) van de Commissie. Momenteel telt de gegevensbank meer dan 50 bestanden en vinden op het forum actieve discussies plaats. • Toegang tot communautaire programma’s Deelname van de kandidaat-lidstaten aan communautaire programma’s is actief gestimuleerd. Dit geldt voor programma’s op gebieden zoals volksgezondheid, AIDS en kanker, maar ook onderwijs (Socrates), beroepsopleiding (Leonardo da Vinci) en jeugdzaken (Jeugd voor Europa). In 1998 heeft de Commissie rechtstreeks steun kunnen geven aan de ontwikkeling en de werkzaamheden van NGO’s in landen in Midden- en Oost-Europa door middel van PHARE en TACIS. Bijzondere aandacht is uitgegaan naar de betrokkenheid van LMOE’s bij het STOP-programma92 inzake politiesamenwerking ter bestrijding van mensenhandel, in het bijzonder de handel in vrouwen en kinderen, met name en voorlichtingscampagnes. ten behoeve van preventieve acties Een van de belangrijkste vraagstukken in tal van landen is de kwestie van het geweld tegen vrouwen en de grensoverschrijdende handel in vrouwen en meisjes. Deze bezorgdheid wordt gedeeld door het Europees Parlement, de Commissie, de Raad en vele Europese NGO’s. Ook voor het DAPHNE-initiatief93 ten behoeve van steun aan NGO’s bij de bestrijding van geweld tegen vrouwen en kinderen zijn veel aanvragen ontvangen van NGO’s met ervaring op het gebied van mensenhandel. in de staat vastgelegd Zoals het Communautair pretoetredingsstrategie, Actieprogramma op middellange termijn inzake gelijke kansen voor vrouwen en mannen (1996-2000) open voor deelname van andere landen, zoals de landen van de EER en de LMOE’s94. In 1998 is de rechtsgrondslag voor deelname van Hongarije geregeld zodat het land al in dat jaar voorstellen voor projecten kon indienen95. Voor 1999 hebben ook de Republiek Tsjechië, Estland, Litouwen, Roemenië en Slovenië belangstelling voor deelname getoond. Deze deelname is een gelegenheid tot kennismaking met de activiteiten en waarden van de Unie en biedt bovendien een forum voor dialoog. • Toekomstige activiteiten De Commissie zal blijven wijzen op de noodzaak van een volledige naleving van het acquis communautaire door steun te verlenen aan campagnes voor de voorlichting van vrouwen en mannen over hun gelijke rechten. Verder is de Commissie voornemens nog een conferentie op hoog niveau te houden over het belang van gelijke kansen bij het uitbreidingsproces. 92 93 94 95 Gemeenschappelijk optreden van 29 november 1996 door de Raad aangenomen op grond van artikel K. 3 van het Verdrag betreffende de Europese Unie, tot vaststelling van een stimulerings- en uitwisselingsprogramma voor personen die verantwoordelijk zijn voor acties tegen mensenhandel en seksuele uitbuiting van kinderen, PB L 322 van 12/12/1996 COM (98) 335 van 20. 5. 1998. Besluit van de Raad van 22. 12. 95, artikel 6, PB L 335 van 30. 12. 95. Besluit van de Raad van 12. 10. 1998, PB L 295/40 van 4. 11. 1998. 35