title: 2001/98/EG: Beschikking van de Commissie van 13 oktober 1999 waarbij een concentratie verenigbaar met de gemeenschappelijke markt en de werking van de EER-overeenkomst wordt verklaard (zaak nr. IV/M.1439 — Telia/Telenor) (Voor de EER relevante tekst.) (C(1999) 3314)

eurovoc_concepts:
Norway
Sweden
application of EU law
economic concentration
merger control
telecommunications industry

text: 9. 2. 2001 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 40/1 II (Besluiten waarvan de publicatie niet voorwaarde is voor de toepassing) COMMISSIE BESCHIKKING VAN DE COMMISSIE van 13 oktober 1999 waarbij een concentratie verenigbaar met de gemeenschappelijke markt en de werking van de EER-overeenkomst wordt verklaard (Zaak nr. IV/M. 1439 (cid:151) Telia/Telenor) (C(1999) 3314) (Slechts de tekst in de Engelse taal is authentiek) (Voor de EER relevante tekst) (2001/98/EG) DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN, Overwegende hetgeen volgt: Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeen- schap, Gelet op de Overeenkomst betreffende de Europese Economi- sche Ruimte, en met name op artikel 57, Gelet op Verordening (EEG) nr. 4064/89 van de Raad van 21 december 1989 betreffende de controle op concentraties van ondernemingen (1), laatstelijk gewijzigd bij Verordening (EG) nr. 1310/97 (2), en met name op artikel 8, lid 2, Gelet op het besluit van de Commissie van 15 juni 1999 om in de onderhavige zaak de procedure in te leiden, Na de betrokken ondernemingen in de gelegenheid te hebben gesteld hun opmerkingen betreffende de door de Commissie gemaakte bezwaren kenbaar te maken, Gezien het advies van het AdviescomitØ voor concentraties (3), (1) PB L 395 van 30. 12. 1989, blz. 1. Verordening gerectificeerd in PB L 257 van 21. 9. 1990, blz. 13. (2) PB L 180 van 9. 7. 1997, blz. 1. (3) PB C 43 van 9. 2. 2001. (1) Op 28 april 1999 werd een aanmelding ontvangen overeenkomstig artikel 4 van Verordening (EEG) nr. 4064/89, hierna de (cid:132)concentratieverordening(cid:148) genoemd, waarin de Zweedse en de Noorse regering aankondigen dat zij de gezamenlijke zeggenschap, in de zin van de Europese concentratieverordening, zouden verwerven over een nieuwe onderneming, Newco, waarin de aan- delen van Telia AB, hierna (cid:132)Telia(cid:148) genoemd, en Telenor AS, hierna (cid:132)Telenor(cid:148) genoemd, worden ondergebracht. (2) Op 25 mei hebben de aanmeldende partijen bepaalde verbintenissen voorgesteld die afhankelijk waren van de vaststelling door de Commissie van een beschikking overeenkomstig artikel 6, lid 1, onder b), van de concen- tratieverordening. (3) Na onderzoek van de aanmelding kwam de Commissie tot de conclusie dat de aangemelde transactie binnen het toepassingsgebied van de concentratieverordening viel en aanleiding gaf tot ernstige twijfel over de verenig- baarheid daarvan met de gemeenschappelijke markt, omdat er een machtspositie zou ontstaan of worden ver- sterkt, waardoor de mededinging op de gemeenschappe- lijke markt of in een groot deel daarvan en in het gebied dat onder de EER-overeenkomst valt aanzienlijk zou worden belemmerd. De Commissie besloot derhalve op 15 juni 1999 overeenkomstig artikel 6, lid 1 onder c), van de concentratieverordening de procedure in te lei- den. L 40/2 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 9. 2. 2001 I. DE PARTIJEN (4) Telia is het grootste telecommunicatiebedrijf in Zweden en is volledig in het bezit van de Zweedse overheid. Bovendien is het de moedermaatschappij van de Telia- groep. Telenor is het grootste telecommunicatiebedrijf in Noorwegen en is volledig in het bezit van de Noorse overheid. Beide ondernemingen leveren binnen hun res- pectieve landen het volledige assortiment aan zowel tele- com- als televisiediensten; daarnaast bieden zij deze diensten elders in de noordse regio en op internationale schaal aan. II. DE TRANSACTIE EN DE CONCENTRATIE (5) Ingevolge de aangemelde transactie zal een nieuwe onderneming naar Zweeds recht, Newco, worden opge- richt, die alle aandelen Telia en Telenor van de respec- tieve regeringen zal overnemen. In ruil ontvangen de regeringen van Zweden en Noorwegen aandelen ter waarde van respectievelijk 60 % en 40 % van het aan- delenkapitaal van Newco. strategische (6) De Zweedse en de Noorse regering hebben een aandeel- houdersakkoord gesloten, gedateerd 30 maart 1999. Volgens de overeenkomst hebben beide regeringen het recht van veto ten aanzien van het groepsondernemings- plan en de geconsolideerde begroting van Newco, belangrijke aankopen en verkopen, de benoeming en machtiging van commissies binnen het bestuur van Newco en de benoeming van de raad van bestuur van Telia en Telenor (als dochterondernemingen van Newco). Beide regeringen hebben dan ook de moge- lijkheid een beslissende invloed over Newco uit te oefe- nen en derhalve hebben de regeringen gezamenlijk zeg- genschap over de onderneming. Aangezien Newco de twee telecom- en televisiebedrijven erft die voorheen in het bezit waren van de twee respectieve staten, zal zij de taken uitvoeren die normaal worden uitgevoerd door een telecommunicatiebedrijf. Bijgevolg kan worden aan- genomen dat de onderneming duurzaam alle functies van een zelfstandige economische eenheid vervult. III. COMMUNAUTAIRE DIMENSIE (7) De wereldwijde omzet van de Telia-groep lag in 1998 iets boven de 5 600 miljoen EUR en de omzet in de Gemeenschap lag iets boven de [(cid:133)]* miljoen EUR. De wereldwijde omzet van Telenor lag iets boven de 3 400 miljoen EUR en de omzet in de Gemeenschap was in de orde van [> 250]* miljoen EUR. Telia heeft meer dan tweederde deel van haar omzet in de Gemeen- schap in Zweden behaald; Telenor daarentegen behaalt * Gedeelten van deze tekst zijn bewerkt om te voorkomen dat ver- trouwelijke informatie wordt bekendgemaakt. Deze gedeelten staan tussen vierkante haken en zijn aangegeven met een asterisk. in geen enkele lidstaat meer dan tweederde deel van haar omzet. Zowel Telia als Telenor behalen meer dan tweederde deel van hun omzet in de EVA in Noorwegen en de gecombineerde omzet van de betrokken onder- nemingen in de EVA-staten komt overeen met 25 % of meer van de totale omzet binnen het EER-gebied. Bij- gevolg dient de aanmelding in het kader van de EER-sa- menwerking te worden behandeld. IV. VERENIGBAARHEID MET DE GEMEENSCHAPPELIJKE MARKT I. TELEFONIE EN AANVERWANTE DIENSTEN Inleiding tot telefoon- en telecomdiensten (8) Dit is de eerste zaak in het kader van de concentratiever- ordening waarbij het een fusie van twee bestaande natio- nale exploitanten in Europa betreft. Er zijn eerdere zaken geweest met betrekking tot de fusie (of mogelijke fusie) van Europese telecombedrijven, maar daarbij was telkens een van beide bedrijven buiten Europa gevestigd (bijvoorbeeld BT/MCI(II) (4)). Ook zijn er uit hoofde van Verordening nr. 17/62 overeenkomsten aangemeld waarbij geen volledige integratie van alle telecomactivi- teiten (5) van beide partijen tot stand kwam. De huidige zaak gaat echter een stap verder, waardoor er kwesties aan de orde komen die in deze eerdere zaken niet tot in detail behandeld hoefden te worden. Deze situatie vraagt om een inleidend overzicht van de marktafbakening. (9) Voordat de algemene beoordeling en individuele pro- ductmarkten in detail worden behandeld, kan het nuttig zijn een globale uiteenzetting te geven van hoe de bedrijfstak functioneert, en daarnaast duidelijkheid te verschaffen over enkele essentiºle principes met betrek- king tot deze zaak. Structuur en exploitatie van telefoonnetten met geschakelde circuits (10) In de meeste Europese landen heeft de telefoonsector het grootste deel van deze eeuw een structuur van (cid:151) meestal openbare (cid:151) verticaal ge(cid:239)ntegreerde nationale monopolisten gekend. Deze publieke telecommunicatie- bedrijven boden de eindgebruikers ((cid:132)abonnees(cid:148)) primaire spraakdiensten. Dergelijke spraakdiensten omvatten een verbinding met andere abonnees in eigen land en toegang tot het internationale openbare tele- foonnet op grond van internationale afspraken met andere publieke telecommunicatiebedrijven. primaire (4) Zaak nr. IV/M. 1069, beschikking van 8 juli 1998. (5) Zie bijvoorbeeld Beschikking 96/546/EG van de Commissie (zaak nr. IV/35. 337 (cid:151) Atlas), PB L 239 van 19. 9. 1996, blz. 23, en Beschikking 96/547/EG van de Commissie (zaak nr. IV/35. 617 (cid:151) Phoenix/GlobalOne), PB L 239 van 19. 9. 1996, blz. 57. 9. 2. 2001 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 40/3 (11) In de afgelopen decennia zijn er in een aantal landen inspanningen geleverd om de nationale telefoonmarkten vrij te maken door mededinging in te voeren. Daarbij gaat men er in het algemeen van uit dat nationale tele- foonnetten zijn opgebouwd uit drie duidelijk te onder- scheiden segmenten: het lokale net of aansluitnet, dat in wezen het net vormt tussen de abonnees en het punt van verbinding (6) bij de plaatselijke telefooncentrale; interlokaal, het net van kabels en schakelapparatuur dat de plaatselijke centrales verbindt met hogere schakelni- veaus, ook wel bekend als doorgangscentrales; en inter- nationaal, het net van kabels en de bijbehorende scha- kelapparatuur waarmee telefoonverkeer vanuit het inter- nationale netverbindingspunt (vaak een grote stad of een belangrijk netknooppunt), via (cid:132)terugvoerkabels(cid:148) naar de landingspunt, en internationale kabelafsluiting of het van daaruit het land uit richting publieke telecommuni- catiebedrijven in andere landen wordt geleid. (12) Een abonnee van dergelijke spraaktelefoniediensten ver- krijgt toegang tot het net door abonnementsgeld te beta- len. Doorgaans dekt dit abonnementsgeld de kosten van de exploitant voor het leveren van de infrastructuur, in het bijzonder de vaste lijn vanuit de plaatselijke tele- fooncentrale naar het pand van de abonnee. De lijn zelf bestaat doorgaans uit twee op een bepaalde manier gevlochten koperen draden die een getwist aderpaar of gevlochten paar worden genoemd. De fysieke vorm van de twee draden tussen abonnee en centrale kan worden gezien als een doorlopende lus die bestaat uit een lang stuk draad dat begint bij de hoofdverdeler en vandaar naar de abonnee loopt, verbonden is met het telefoon- toestel en via de retourdraad weer terugloopt naar de hoofdverdeler, alwaar alle lussen vanuit dat schakelpunt zijn verbonden. (13) Wanneer er een oproep plaatsvindt, moet er een volledig spraakpad (7) tot stand komen door het net van de bel- lende abonnee te verbinden met dat van de beoogde ontvanger. Als de opgeroepene op dezelfde centrale als de bellende abonnee is aangesloten, kunnen de twee bel- lers op die plaatselijke centrale worden verbonden. (14) Een oproep bestemd voor een abonnee die is aangeslo- ten op een op grotere afstand gelegen telefooncentrale k(cid:224)n direct naar de betrokken telefooncentrale worden gestuurd. Dit is echter ongebruikelijk. Normaal zal de oproep naar een of meerdere (cid:132)doorgangscentrales(cid:148) (8) worden gestuurd, waarvandaan deze dan neerwaarts over het net wordt teruggeleid naar de desbetreffende plaatselijke telefooncentrale en vandaar naar de abon- nee. (15) Wanneer de oproep wordt gedaan, moet er op iedere relevante brug c. q. telefooncentrale een juiste verbinding worden gemaakt zodat er een volledig spraakpad van oproeper naar ontvanger tot stand kan komen. Zodra dit is gebeurd, moet het circuit voor de duur van het gesprek in stand blijven, ongeacht de hoeveelheid spraakverkeer die er tijdens het gesprek over en weer gaat. (16) Een internationale oproep gaat eerst naar een gemakke- lijk bereikbare centrale of netverbinding ((cid:132)gateway(cid:148)), waarna deze via een internationale verbinding (kabels, satelliet of radioverbindingen) wordt doorgestuurd naar de netwerkexploitant in het land van ontvangst. Als er geen directe verbinding tussen de netten aanwezig is, wordt de oproep doorgeleid via de netten van andere exploitanten. (17) Voor de monopolistische publieke telecommunicatie- tele- bedrijven was het uitwisselen van internationaal foonverkeer de enige reden om een interconnectie tot stand te brengen. De fysieke aansluiting tussen de twee netten werd gewoonlijk tot stand gebracht met behulp van een internationale kabel die in elk van de betrokken landen over een afsluiting beschikte. De relatie tussen exploitanten werd in het algemeen als een evenredige relatie gezien. Bij een dergelijke relatie werden de kosten van telefoonverkeer tussen de twee landen bepaald tegen een vaste prijs per minuut, bekend als het verrekenings- tarief (9). Verschillende methoden voor nieuwe exploitanten om toegang te verkrijgen tot het lokale newerk (18) In principe zouden nieuwkomers op de markt hun eigen net kunnen opzetten. Alle bestaande lokale netten zijn echter gedurende langere perioden opgebouwd en gefi- nancierd in tijden dat de betrokken telefoonmaatschap- pijen nog deel van de openbare sector uitmaakten. Voor een nieuwkomer die zich geplaatst ziet tegenover een zittende onderneming vormen de hoge kosten van het opzetten van een nieuw net een aanzienlijke economi- sche belemmering om aldus de markt te betreden. (6) Het punt waar de getwiste aderparen ((cid:132)twistet copper pairs(cid:148)) samenkomen in de lokale telefooncentrale en van waaruit gescha- keld kan worden, wordt doorgaans aangeduid met de naam hoofd- verdeler. (7) Bij traditionele geschakelde telefonie via koperdraden is er voor een spraakpad een gesloten elektrisch circuit tussen de twee abon- nees nodig. Bij gebruik van glasvezelkabels, satelliet- of radiover- bindingen hoeft er niet langer een elektrisch circuit te worden gesloten: sommige onderdelen van het spraakpad kunnen bestaan uit lichtpulsen, radiogolven, enz. (19) Wanneer er een machtige bestaande onderneming is, heeft de potentiºle nieuwkomer te maken met een aantal basisproblemen. Het eerste probleem is potentiºle klan- (8) Zowel de precieze structuur van het systeem als de gebruikte ter- minologie kunnen per net en per land verschillen. (9) Het exacte tarief, doorgaans uitgedrukt in SDR (special drawing rights) kan variºren afhankelijk van de tijd van de dag waarop het gesprek wordt gevoerd. L 40/4 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 9. 2. 2001 ten die thans een abonnement bij de zittende onder- neming hebben, te overreden over te schakelen op de toetredende onderneming als de aanbieder van hun keus. Een tweede probleem is dat abonnees waarschijn- lijk fysiek op de zittende onderneming blijven aangeslo- ten en dat het nodig kan zijn telefoonverkeer door een deel van het net van de zittende onderneming te leiden om het van en naar het net van de nieuwe onderneming te krijgen. Een derde probleem is dat het overgrote deel van de uitgaande oproepen van de nieuwe abonnees nog steeds voor het net van de zittende onderneming bestemd zal zijn en dat de nieuwkomer in staat moet zijn deze oproepen naar het net van de zittende onder- neming door te leiden zonder dat deze hiervoor kosten in rekening brengt die de concurrentiepositie van de nieuwkomer in gevaar brengen. (20) Mededinging op het gebied van voormalige monopolies begon doorgaans met nieuwkomers die zittende onder- nemingen aanvielen op hun meest winstgevende trajec- ten, te weten de internationale en interlokale uitgaande oproepen. De eenvoudigste vorm van toetreding tot de markt is wederverkoop, waarbij de intredende onder- neming een (cid:132)end-to-end-dienst(cid:148) (10) op detailhandels- niveau van de zittende onderneming koopt. De gehele lijn blijft eigendom van en in exploitatie bij de zittende onderneming, maar de nieuwe onderneming (cid:132)verkoopt(cid:148) de diensten die door de zittende onderneming worden geleverd. De abonnee blijft aangesloten op de zittende onderneming wat alle technische en praktische doelein- den betreft, met uitzondering van het bestellen van dien- sten, facturering, merkgerelateerde zaken en klantenser- vice, en verkoop en marketing. De wederverkoper ont- vangt de wederverkochte diensten over het algemeen tegen inkoopprijs of tegen een prijs die lager ligt dan de prijs waartegen de zittende onderneming de diensten levert. De mogelijkheid om winst te maken is afhanke- lijk van het vermogen van de wederverkoper om zijn overheadkosten (doorgaans voor verkoop en marketing, facturering en een servicecentrum) lager te houden dan de vergelijkbare kosten die de zittende onderneming zou hebben gemaakt. (21) Een probleem voor de wederverkopers is dat de zittende onderneming zeggenschap blijft houden over het grootse deel van de kosten van het leveren van telefonie- diensten. Wederverkopers kunnen uitsluitend diensten opnieuw aanbieden die de zittende onderneming zelf al biedt via het eigen net. Hierdoor ontbreekt de mogelijk- heid tot innovatie wat betreft het bieden van nieuwe technische oplossingen die verder voeren dan de dien- sten die de eigenaar van de infrastructuur zelf wil of kan is deze situatie alleen winstgevend bieden. Daarnaast voorzover de zittende onderneming (of de regelgevende instantie) bereid is de wederverkopers te laten voort- bestaan. Als de regelgeving haar niet belet, kan de zit- tende onderneming te allen tijde de prijzen laten dalen om de concurrentiepositie van de wederverkoper te (10) Onder (cid:132)end-to-end-dienst(cid:148) wordt verstaan een dienst waarbij alle elementen van het net tussen de oproeper en de opgeroepene in het bezit of het beheer zijn van dezelfde exploitant. ondermijnen en intreders te dwingen hun marges zover te laten zakken dat hun activiteiten niet langer winst- gevend zijn. (22) Een volgende vorm van toetreding tot de markt is call- by-call carrier selection (carrier selection per gesprek). Deze vorm vereist van de kant van de intreder meer ini- tiatief op het gebied van netwerkontwikkeling. De eind- gebruiker blijft abonnee van de zittende onderneming maar abonneert zich daarnaast op een of meer toetre- dende exploitanten die concurrerende diensten op het gebied van uitgaande oproepen aanbieden. De abonnee blijft te allen tijde fysiek aangesloten op het net van de zittende onderneming en blijft geabonneerd op diens diensten. Wanneer de abonnee gebruik wenst te maken van de diensten van de mededingende exploitant, voert hij voordat het gewenste nummer wordt gekozen een speciale code in. De telefooncentrale herkent de code als de toegangscode van de mededingende exploitant. De oproep wordt bij het dichtstbijzijnde interconnectiepunt tussen de twee netten overgedragen aan de mededin- gende exploitant. (23) Een andere vorm van toetreding, carrier pre-selection, is in essentie hetzelfde als de hierboven beschreven vorm, met dien verstande dat alle uitgaande oproepen automa- tisch naar de nieuwe exploitant worden omgeleid, behalve als deze omleiding handmatig door de abonnee wordt onderdrukt. (24) Carrier pre-selection of call-by-call interlokale of selection worden internationale doorgaans gebruikt bij oproepen, waarbij het verschil tussen de prijzen die door zittende exploitanten in rekening worden gebracht en de kosten groot genoeg is om een toetredende exploitant in staat te stellen een mededingende positie in te nemen door telefoonverkeer over zijn eigen net te laten lopen en klanten hiervoor minder in rekening te brengen. (25) Bij beide soorten carrier selection blijft de abonnee de zittende exploitant abonnementsgeld betalen voor de vaste verbinding. In principe worden door de zittende exploitant geen directe kosten in rekening gebracht wan- neer abonnees door middel van carrier pre-selection of call-by-call selection bellen, ook al moet de oproep zich over een deel van het net van de zittende exploitant ver- plaatsen. In plaats daarvan betaalt de gekozen toetre- dende exploitant de zittende exploitant voor het gebruik van diens net vanaf de abonnee tot op het punt van aansluiting met het net van de toetredende exploitant. Deze betaling wordt wel vergoeding wegens (cid:132)originating interconnection(cid:148) genoemd en de toetredende exploitant zal deze kosten doorgaans als onderdeel van de gesprekskosten verhalen op de abonnee. 9. 2. 2001 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 40/5 (26) De oproepen die door de nieuwe exploitant worden overgenomen, moeten ofwel met het net van de zittende exploitant, ofwel met het eigen net van de nieuwe exploitant of met het net van een derde worden verbon- den. Aangezien de meeste abonnees in het betrokken land op de zittende exploitant aangesloten zullen blijven, zal het grootste deel van de binnenlandse oproepen worden verbonden met het net van de zittende exploi- tant. De nieuwe exploitant zal de zittende exploitant daarom ook een bedrag moeten betalen om de kosten voor het verzorgen van het eindtraject van de onder- linge verbinding ((cid:132)terminating interconnection(cid:148)) te dek- ken. (27) Een belangrijke beperking van deze vormen van markt- toetreding is dat zowel carrier pre-selection als call-by- call selection uitsluitend van toepassing zijn op uit- gaande oproepen. Een verbindingsbedrijf ((cid:132)carrier(cid:148)) dat 1 % van de klanten van de zittende exploitant weet aan te trekken is mogelijk in staat de klanten over te halen het bedrijf voor al hun uitgaande oproepen te gebruiken, maar de verbinding van alle binnenkomende oproepen die bestemd zijn voor de betrokken abonnees zal nog steeds op het net van de zittende exploitant tot stand komen. Om die reden zal een markttoetreder die carrier pre-selection of call-by-call selection aanbiedt, niet de inkomsten uit oproepaansluiting kunnen verdienen die een exploitant met volledig beheer over een lokaal net kan verwachten. (28) Een wezenlijker vorm van markttoetreding is ontbunde- ling van het lokale aansluitnet (locaal loop unbundling, ook wel LLU genoemd). Hoewel de bijzonderheden kun- nen afwijken al naargelang de manier waarop dit wordt uitgevoerd, zal de nieuwe exploitant de kabels direct aansluiten op het getwiste aderpaar van de abonnee op het punt waar dit voordien was aangesloten op de hooofdverdeler van de zittende exploitant. Ontbundeling van het lokale aansluitnet vereist doorgaans dat een of meer nieuwe exploitanten zich in dezelfde telefooncen- trale vestigen, hetgeen inhoudt dat de nieuwe exploitant zijn eigen netcentrale opzet om het telefoonverkeer vanaf dat punt over de hevelen naar zijn eigen net. (29) Voor de betrokken abonnee lijkt het alsof hij zijn kabel- aansluiting had overgezet van de ene lokale exploitant op de hoofdverdeler van de andere exploitant (de markt- toetreder). Alle contacten van de abonnee lopen via de nieuwe exploitant. De enige vorm van zeggenschap die de zittende exploitant over een afgestaan net behoudt, is dat hij uiteindelijk de eigenaar blijft van het getwiste aderpaar naar de eindgebruiker. Doorgaans moet de toe- tredende exploitant de zittende exploitant betalen voor de huur van de getwiste koperdraden tussen het pand van de zittende exploitant en de abonnee. (30) In theorie is er geen reden waarom de nieuwe exploitant niet volledig eigenaar van het getwiste aderpaar zou kunnen worden. In praktijk zijn de draden echter voor in kabels waarin ook andere een groot deel gevat getwiste aderparen zijn opgenomen. Deze kabels blijven bij de zittende exploitant in beheer. Het is dan ook van belang dat het gebruik van het afgestane aderpaar geen onaanvaardbare storing van andere draden in de kabel met zich brengt, zoals overspraak of radiostoring van andere circuits in de kabels in het lokale net van de zit- tende exploitant. Een kabel waarin diverse specifieke cir- cuits geheel in het bezit zijn van een ander dan de eigenaar van de kabels zou aanleiding kunnen geven tot problemen op het gebied van de toewijzing van de gronden onderhoudsverantwoordelijkheid. Op genieten huurovereenkomsten doorgaans de voorkeur. deze (31) Er zijn andere mogelijkheden om toegang tot het lokale net (dat wil zeggen vaste toegang tot de uiteindelijke abonnees) te verkrijgen, waarbij het gebruik van de vaste lijnen van de zittende exploitant wordt vermeden. Het meest gangbare alternatief voor het gebruik van de vaste lijnen van de zittende exploitant is het gebruik van de kabeltelevisieaansluitingen. (32) Kabelnetten zijn doorgaans ontworpen om verkeer in ØØn richting te verzenden en hebben dan ook een struc- tuur van (cid:132)hoofdlijn plus vertakkingen(cid:148), oftewel een (cid:132)cas- cadestructuur(cid:148) die niet ideaal is voor telefonie. Ter ver- gelijking: bij een traditioneel telefoonsysteem heeft iedere abonnee een eigen lokale aansluiting op de plaat- selijke centrale, die uitsluitend wordt gebruikt voor het eigen telefoonverkeer. De koperdraden van het telefoon- net zullen minder snel overbelast raken, ongeacht het aantal gebruikers dat gelijktijdig de telefoon gebruikt. Bij traditionele kabelnetwerken bestaat daarentegen de mogelijkheid dat de hoofdverbindingen in het systeem overbelast raken door kerend telefoonverkeer. De netten kunnen echter worden aangepast. De eerste stap is het reserveren van bandbreedte op de kabel om een uit- gaand en retourpad voor telefoonverkeer te creºren. Het systeem dient opnieuw te worden geconfigureerd om het op te splitsen in aparte eenheden van ongeveer 500-1 000 abonnees, als beveiliging tegen overbelasting tijdens piekuren. Het kan nodig zijn de capaciteit van de belangrijkste hoofdtransmissielijnen te verhogen zodat het systeem al het telefoonverkeer kan verwerken. Dit kan gebeuren door het plaatsen van extra kabels of door de koperen coaxkabels te vervangen door glasvezel. In dat laatste geval zijn er elektronische aanpassingen nodig om de optische vezels in werking te stellen. Aan beide uiteinden van de lijn moeten kabelmodems wor- den geplaatst. Niet aangepaste kabelnetwerken zijn dan ook geen direct alternatief voor het telecomnet, maar kunnen dat met enige investering wel worden. (33) In sommige landen (zoals het Verenigd Koninkrijk) zijn kabelnetten aangelegd die niet alleen zijn voorzien van de gebruikelijke coaxkabels voor de levering van televi- siediensten, maar ook van een getwist aderpaar met de bedoeling dat deze eventueel voor telefonie zouden kun- nen worden gebruikt. In andere landen bestaan de kabel- netten uitsluitend uit coaxkabels. Uiteraard zijn de tech- nische en financiºle implicaties van aanpassing van een dergelijk net ten behoeve van telefonie ingrijpender. L 40/6 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 9. 2. 2001 (34) Andere alternatieven voor het gebruik van de vaste lij- nen van de zittende exploitant brengen de toepassing van relatief nieuwe technologieºn met zich, zoals tele- foonverkeer dat via de elektriciteitskabels het pand van de abonnee binnenkomt. Omdat deze technologie echter nog niet voor commercieel gebruik is ontwikkeld, biedt zij voor het merendeel van de telefoongebruikers geen direct beschikbaar alternatief. (35) Er zijn ook methoden ontwikkeld om het gebruik van vaste lijnen geheel te vermijden, zoals radioverbinding. Hiervoor worden radiosignalen met hoge frequentie gebruikt die worden gericht op zend- en ontvangappara- tuur die bij de abonnee is geplaatst. Het nadeel van dit systeem is dat er radiosignalen met zeer korte golf wor- den gebruikt. Hiervoor is direct-zicht nodig, zodat het gebruik van radionetwerksystemen mogelijk beperkt blijft landelijke gebieden in plaats van bebouwde gebieden en stadscentra of tot bedrijven die beschikken over hoge gebouwen of zendmasten waarop de ont- vangstantenne kan worden geplaatst. Het gebruik van dergelijke radiofrequenties kan leiden tot onaanvaard- bare storingen van andere apparatuur. Daarnaast moet er aan de kant van de abonnee aanzienlijk in apparatuur worden ge(cid:239)nvesteerd. Een poging in het Verenigd Koninkrijk tot commerciºle exploitatie van radioverbin- dingen is onlangs mislukt. tot (ontbundelde toegang tot het (36) Het is belangrijk onderscheid te maken tussen lokale netdiensten waarbij de toetredende exploitant uitsluitend de uitgaande oproepen van de abonnee beheert (zoals carrier pre-selection en call-by-call selection) en techno- logieºn waarbij de nieuwe exploitant een positie ver- krijgt die overeenkomt met die van de zittende exploi- lokale aansluitnet, tant radioverbinding, en kabelnetten). De tweede categorie verschaft de exploitant de mogelijkheid om inkomsten te genereren uit zowel binnenkomende als uitgaande oproepen. Mogelijk biedt alleen de tweede categorie, en hiervan op korte termijn alleen de ontbundelde toegang tot het lokale net, mede- dingers werkelijk de mogelijkheid toe te treden tot de markt onder dezelfde voorwaarden als de zittende exploitant. elektriciteitskabels toegang via Interconnectie: correspondentrelaties en verrekeningstarief (37) Interconnectie is de mogelijkheid waarmee twee netten van verschillende eigenaren onderling telefoonverkeer uitwisselen. Het systeem van verrekeningstarieven dat hierboven reeds werd genoemd, is een bepaalde vorm is voor iedere telefoonmaat- van interconnectie. Het schappij van essentieel belangt om over voldoende inter- connectie te beschikken om telefoonverkeer te kunnen versturen naar en te kunnen ontvangen van vrijwel iedere punt op het openbare telefoonnet, inclusief het internationale net. verbindingen ((cid:132)gateways(cid:148)) volledig binnen het net van het nationale publieke telecommunicatiebedrijf gescha- keld. In die context zou (cid:132)interconnectie(cid:148) relatief weinig betekenis hebben. De prijs voor de dienst zoals deze door de abonnee werd betaald (cid:151) een combinatie van een vaste huurprijs en een gebruikstarief voor individu- ele oproepen op basis van tijdsduur, bestemming en mogelijk het tijdstip van de dag (cid:151) was een gecom- bineerd tarief dat alle benodigde schakelactiviteiten bin- nen het net dekte. (39) De financiºle betrekkingen tussen internationale exploi- tanten werden doorgaans (en worden vaak nog steeds) geregeld via een systeem dat het verrekenstelsel wordt genoemd. De twee betrokken nationale telefoonexploi- tanten spreken een prijs af en de exploitant van het begintraject (de exploitant wiens abonnee het initiatief neemt tot de oproep) betaalt een vooraf vastgesteld per- centage, doorgaans 50 % van het verrekeningstarief, aan de andere exploitant voor het leveren of verbinden van de oproep. Aangezien er gewoonlijk sprake is van tele- foonverkeer in twee richtingen tussen de twee exploitan- ten, gaat het verrekenstelsel in de regel vergezeld van een systeem van vergoedingen, waarbij de verkeersstro- men per saldo tussen de twee exploitanten gedurende een periode worden opgeteld en er op regelmatige tijd- stippen betalingen in de ene of de andere richting plaatsvinden op basis van de bestaande onbalans. (40) Men gaat ervan uit dat elk van de twee publieke tele- communicatiebedrijven tot aan een theoretisch midden- punt (de gemeenschappelijke landsgrens of halverwege een onderzeese kabel) eigenaar is van een deel van de fysieke kabelstructuur. De abonnee die de oproep plaatst, betaalt zijn exploitant de volledige prijs van de oproep (die in theorie gerelateerd zou moeten zijn aan het verrekeningstarief, maar dat in de praktijk mogelijk niet is), en deze exploitant, op wiens net het begintraject van de oproep heeft plaatsgevonden, betaalt de exploi- tant van het eindtraject dan doorgaans een vooraf afge- sproken deel, meestal 50 % van het verrekeningstarief, voor het eindtraject van de oproep op het ontvangende net. Het telefoonverkeer tussen de twee exploitanten grofweg in balans zal zijn en dat de betalin- gen worden geregeld in een stelsel van vergoedingen, houdt in dat de werkelijke onderlinge betalingen tussen de twee exploitanten relatief gering zullen zijn in ver- gelijking met de hoeveelheid telefoonverkeer. Er zij op gewezen dat bij dit systeem de prijs van een oproep naar de betrokken telefoonmaatschappijen een weerspie- geling vormt van de overeenkomsten tussen de twee betrokken landen, en dat de exploitant van het eindtra- ject eenzelfde bedrag ontvangt, ongeacht de afstand die een oproep via zijn net moet afleggen om de beoogde abonnee te bereiken. feit dat het Interconnectie op het niveau van de lokale of interlokale oproep (38) In het tijdperk van de monopolistische nationale tele- foonexploitanten werden oproepen tussen lokale centra- les en doorgangscentrales of richting internationale net- (41) Met de opkomst van de liberalisering ontstond de behoefte om nieuwe mededingende netten die zich op het gebied van een zittende exploitant begaven te ver- 9. 2. 2001 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 40/7 binden met de zittende exploitant, en uiteraard met elkaar. Vooral voor markttoetreders is een dergelijke interconnectiviteit van groot belang, aangezien het merendeel van hun abonnees waarschijnlijk een verbin- ding tot stand zal willen brengen met abonnees die op het net van de zittende exploitant zijn aangesloten. (42) Het model voor landelijke interconnectie wijkt door- gaans in lichte mate af van het verrekenmodel dat bij internationale oproepen wordt gebruikt. De exploitant van het begintraject (het net van herkomst van de oproep) betaalt de ontvangende exploitant naast een minimumtarief voor de totstandbrenging van iedere oproep een tarief per minuut voor het eindtraject van het telefoonverkeer dat via de fysieke contactpunten tus- sen de twee netten verloopt. Het tarief per minuut kan variºren afhankelijk van de tijd waarop het verkeer wordt verzonden en de afstand die het vanaf het inter- connectiepunt moet afleggen op het ontvangende net. Interconnectiemodellen (43) De prijsstructuren voor interconnectie kunnen van land tot land verschillen. Een land kan zich opgedeeld in regio’s, en de toetredende exploitant zal een beslissing moeten nemen aangaande de regio’s waar het een ver- binding wil hebben en zal bovendien moeten voldoen aan een aantal minimumnormen die door de zittende exploitant zijn vastgesteld. Zo kan de zittende exploitant bepaalde vaststaande interconnectiepunten binnen de regio hebben aangewezen en/of een bepaald minimum- aantal punten binnen de regio hebben vastgelegd. Bin- nen dit systeem betaalt de toetredende exploitant een bepaald tarief als een oproep de bestemming bereikt in een regio of segment waarin een onderlinge verbinding bestaat, en betaalt de toetreder mogelijk meer als de zit- tende exploitant de oproep naar een regio moet door- verbinden waarin geen onderlinge verbinding bestaat. (44) Een alternatief dat afhankelijk van de geografische inde- ling van het openbare telefoonnet op hetzelfde kan neer- komen, is een systeem waarbij de toetreder interconnec- tie kan kiezen op diverse niveaus binnen de hiºrarchie van de centrale. Zo kan de keuze voor interconnectie op een hoog niveau binnen de hiºrarchie leiden tot toegang tot alle landelijke centrales of een aanzienlijk deel daar- van, en kan de keuze voor interconnectie op lokaal niveau leiden tot beperking van de toegang tot de plaat- selijke telefooncentrales die door de gekozen centrale worden bediend. (45) De zittende exploitant zal de prijzen doorgaans baseren op het deel van het net dat door de over interconnectie beschikkende exploitant zal worden gebruikt. Om een bepaalde klant op het lokale net van de zittende exploi- tant te kunnen bereiken zal de voordeligste interconnec- tie normaliter bestaan uit een verbinding in of zo dicht mogelijk bij de lokale centrale waar het getwiste ader- paar in kwestie is aangesloten. Als het interconnectie- punt zich in een doorgangscentrale bevindt (cid:151) hoger in de verbindingshiºrarchie (cid:151) dan zal de oproep over een groter deel van het net van de zittende exploitant moe- ten reizen om de lokale aansluiting te bereiken. In dat geval kan de toetreder een hoger tarief verwachten dan wanneer dezelfde oproep op een lokaal interconnectie- punt zou worden aangesloten. Vandaar dat individuele interconnecties op lokaal niveau directer en goedkoper zijn, maar zij bieden toegang tot minder klanten. Over het algemeen kan worden gesteld dat hoe minder inter- connectiepunten een toetreder tot zijn beschikking heeft, hoe meer deze de zittende exploitant zal moeten betalen voor het eindtraject. Omgerekend geldt dat hoe meer interconnectiepunten een toetreder tot zijn beschikking heeft, hoe minder deze de zittende exploitant zal behoe- ven te betalen; uiteraard brengt dit wel een verhoging van de kosten voor het opzetten van een eigen net met zich. (46) In principe kan een toetredend exploitant de kosten zo veel mogelijk beperken door zo laag mogelijk in de hiºrarchie zo veel mogelijk interconnectiepunten op te zetten. Dit brengt echter aanzienlijke kosten met zich voor de totstandbrenging van een verbinding met iedere plaatselijke centrale die hij wil bereiken. Daarnaast kan het moeilijk zijn voor een toetredende exploitant om winst te maken als de kosten voor interconnectie hoog zijn in vergelijking met de tarieven waartegen de zit- tende exploitant zelf diensten levert aan de abonnees. Maar zelfs als de kosten voor interconnectie redelijk zijn, bestaat er nog een mogelijke belemmering voor investe- ringen in nieuwe netten: indien regelgeving ontbreekt, zijn toetredende exploitanten volledig afhankelijk van de zittende exploitant wat betreft de prijzen waartegen interconnectie wordt geboden. Als de prijs voor inter- connectie dusdanig hoog wordt dat de exploitatie van de toetredende exploitant onrendabel wordt, zal investe- ren in het opzetten van netten weinig zin hebben. Toe- tredende exploitanten zullen hun kosten dan ook niet graag laten afhangen van de willekeur van de zittende exploitant, behalve als zij ervan overtuigd zijn dat er voldoende regulerende controlemaatregelen zijn inge- steld om de kosten voor interconnectie op een dusdanig laag niveau te houden dat er op concurrerende wijze diensten kunnen worden aangeboden, en om te voor- komen dat de zittende exploitant misbruik maakt van zijn machtspositie. verkeer moet (47) Voor nieuwe markttoetreders zou de meest wenselijke situatie zijn om op zelfgekozen punten interconnectie tot stand te brengen, ongeacht of dit nu doorgangscen- trales of lokale centrales zijn, op basis van de vraag naar welke locatie het meeste verkeer verzonden moet wor- den. In gebieden waar blijkt dat een nieuwe exploitant veel leveren (bijvoorbeeld aan een bepaalde categorie abonnees in een gebied of stad), wil deze mogelijk interconnectie in specifieke (cid:151) of mis- schien zelfs alle (cid:151) lokale centrales tot stand brengen. In andere gebieden waar weinig verkeer geleverd behoeft te worden, wil de nieuwe exploitant mogelijk alleen op het niveau van de doorgangscentrale interconnectie tot stand brengen, om te voorkomen dat er aanzienlijk moet worden ge(cid:239)nvesteerd in weinig gebruikte capaci- teit. Mogelijk kiest de exploitant er zelfs voor in derge- L 40/8 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 9. 2. 2001 lijke regio’s in het geheel geen interconnectie tot stand inhoudt dat er te brengen en accepteert hij dat dit hogere interconnectietarieven aan de zittende exploitant betaald moeten worden voor het leveren van verkeer in dergelijke gebieden. interconnectiepunten (48) Soms dringen zittende exploitanten erop aan dat inter- connectie geschiedt conform bepaalde criteria, waardoor het moeilijk wordt voor de toetredende exploitant om (cid:132)de krenten uit de pap te halen(cid:148) oftewel alleen de meest gewilde interconnectiepunten uit de kiezen. Zo is het bijvoorbeeld gangbaar dat een toetredende exploitant een minimumaantal realiseert (doorgaans twee) in elke regio waar hij interconnectie wenst. De zittende exploitant kan weigeren interconnec- ties op het niveau van de lokale centrale toe te staan (in tegenstelling tot de duurdere interconnectie via een doorgangscentrale) als de nieuwe exploitant niet bereid is een verbinding met een minimumaantal centrales, of misschien zelfs met iedere lokale centrale binnen de regio tot stand te brengen. De zittende exploitant kan de netten waarmee interconnectie tot stand komt, beperkin- gen opleggen. (49) Ten aanzien van de vraag wie de kosten betaalt, kan worden gesteld dat er doorgaans een eenmalige betaling plaatsvindt voor de totstandbrenging van interconnectie. Daarnaast vinden er periodieke betalingen plaats. De zit- tende exploitant kan erop aandringen dat de toetreder de kosten voor het opzetten van de benodigde fysieke infrastructuur volledig vergoedt, zelfs als de zittende exploitant voordelen ondervindt van de mogelijkheid zelf op beperkte schaal verkeer over de fysieke verbin- ding te versturen. Doordat de zittende exploitant het niveau van de investeringen bepaalt die de toetredende exploitant moet maken voordat deze zijn activiteiten kan beginnen, bieden dergelijke strategieºn de zittende exploitant een grote mate van zeggenschap over de kos- ten van de toetredende exploitant. Daarnaast kan de zit- tende exploitant kwaliteitsverlagende strategieºn ten uit- voer brengen. Levering van capaciteit of gerelateerde producten (50) Een nationale telefoonexploitant is een belangrijk eige- naar van netwerkinfrastructuur in de vorm van kabels en schakelaars. De meeste van deze exploitanten ver- huren een deel van hun ongebruikte capaciteit. Deze verhuur kan op grote schaal (groothandelsniveau) plaats- vinden, waarbij producten aan andere telecomexploitan- ten of grootgebruikers worden aangeboden, of op kleine schaal (kleinhandelsniveau), waarbij producten op end- to-end-basis worden aangeboden, soms aan leveranciers van telefoniediensten maar ook aan privØ-gebruikers, zoals datanetwerkoperators. (51) Alternatieven voor de levering van ruwe bekabeling kunnen bijvoorbeeld ook worden geboden door nuts- bedrijven als spoorweg- en elektriciteitsmaatschappijen die de beschikking hebben over eigen particuliere tele- foonsystemen of eigen rechten van overgang waarlangs netten sneller kunnen worden uitgebreid. Dergelijke mogelijkheden kunnen alternatieve (cid:132)backbones(cid:148) bieden maar beschikken mogelijk niet over de dekking of (cid:132)ca- pillariteit(cid:148) van de netten van de zittende exploitant. Qua bereik en dekking van het fysieke net is de zittende exploitant wellicht beter gepositioneerd dan andere leve- ranciers. (52) De prijzen waartegen huurlijnen en gerelateerde produc- ten worden aangeboden houden verband met de prijzen voor interconnectie en toegang tot het lokale net. In de bovenstaande uiteenzetting over interconnectie werd reeds vermeld dat het doorgaans goedkoper was voor een toetredende exploitant om het net van de zittende exploitant bij telefoonverkeer zoveel mogelijk te mijden, en de interconnectie met het net waarop het eindtraject plaatsvindt zo dicht mogelijk bij het punt van ontvangst van het verkeer te plaatsen. Hierbij werd echter aange- nomen dat de markttoetreder over voldoende middelen beschikt om zijn netten naar ieder gewenst lokaal ver- bindingspunt uit te bouwen. Als de toetreder verkiest lij- nen te huren en in aanzienlijke mate afhankelijk is van de zittende exploitant voor de levering van dergelijke huurlijnen, dan wordt zijn vermogen om een eventuele vijandige prijsstelling voor interconnectie van de kant van de zittende exploitant uit de weg te gaan nog verder ondermijnd doordat hij voor de huurlijnen zowel finan- cieel als operationeel afhankelijk is van de zittende onderneming. De mogelijkheden van de zittende exploi- tant om een dergelijke actie te ondernemen worden ech- ter kleiner naarmate er regulerende of andere concurren- tiebeperkende maatregelen zijn die de vrijheid om zelf de tarieven voor dergelijke diensten te bepalen, op doel- treffende wijze inperken. Circuitschakeling versus pakketschakeling (53) Een van de kenmerken van het hierboven geschetste telefoniemodel is dat er een volledig spraakpad (end-to- end) tot stand moet komen tussen de abonnee die de oproep plaatst en de beoogde ontvanger en dat dit te blijven, spraakpad tijdens het gesprek intact dient ongeacht de hoeveelheid spraak die de lijn in beide rich- tingen passeert. Er moeten dan ook aanzienlijke hoeveel- heden netonderdelen (kabels, schakelapparatuur) exclu- sief voor individuele gesprekken worden bestemd. (54) Een alternatief voor de traditionele circuitschakeling is de pakketschakeling. Aanvankelijk werd pakketschake- ling gebruikt om computers in staat te stellen data uit te wisselen via telefoonlijn, maar het gebruik van pakket- schakeling voor de overbrenging van traditionele spraak- telefonieberichten neemt steeds sterker toe. Bij pakket- geschakelde datacommunicatie wordt de informatie in het bericht opgesplitst in aparte (cid:132)datapakketjes(cid:148). De pak- ketjes worden vanaf de oorspronkelijke terminal verzon- den naar een computer die wordt aangeduid als een (cid:132)router(cid:148). Deze leest de informatie in de aanhef van het pakketje en stuurt het pakketje door naar de volgende router enz. , totdat het de geadresseerde bereikt. Aange- 9. 2. 2001 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 40/9 zien de verbinding tussen twee kabels alleen opengehou- den behoeft te worden gedurende de tijd die ØØn pakket nodig heeft om via het schakelpunt van een kabel naar de volgende over te gaan, worden datapakketsystemen wel verbindingloos (11) genoemd. in pakketgeschakelde (55) De eerste experimentele pakketgeschakelde netwerken waren beperkt tot ØØn locatie, vaak binnen een univer- siteit en zouden nu worden aangeduid met de term LAN (local area network). De soorten routers en schakelaars die datanetwerkcommunicatie worden gebruikt, kunnen echter ook bij de knooppun- ten (12) van traditionele kabelnetten voor telecommunica- tie worden geplaatst. Hiermee kunnen datanetwerken gebruikmaken van de onderliggende fysieke kabel- of telecommunicatienetten en aldus van het brede bereik en de brede dekking van de betrokken netten, terwijl het fysieke schakelen bij de knooppunten in een traditioneel circuitgeschakeld net wordt vermeden. Voordeel hiervan is dat hetzelfde fysieke stelsel van schakelingen niet lan- ger per oproep in dienst van ØØn gebruiker hoeft te wor- den gesteld, maar gebruikt kan worden om gelijktijdig een groot aantal datatransmissies te verwerken. het hoofdkantoor en de klant is die van een internatio- naal gesprek tussen X en Y. Als het spraak/datanetwerk van het bedrijf echter over een verbinding met het open- bare telefoonnet in land Y beschikt, kan al het verkeer tussen werknemers in het regionale kantoor in land Y en de klant in land Y direct worden doorgeleid naar het openbare telefoonnet in land Y, hetgeen lagere verbin- dingskosten met zich brengt. (58) De normale interactie tussen het particuliere datanet- werk en de zittende exploitant zal niet geschieden in de vorm van verzoeken om interconnectie met het open- bare telefoonnet als zodanig, maar in de vorm van een (capaciteit). Om het vraag om netwerkinfrastructuur datanetwerk op te zetten is het nodig om (cid:151) waarschijn- lijk van de zittende exploitant (cid:151) capaciteit te huren of virtuele netwerktransportdiensten als Frame Relay of ATM (asynchronous transfer mode) te kopen die tot op bepaalde hoogte de functie van gehuurde capaciteit kun- nen overnemen. Een onderneming die een eigen data- netwerk wil opzetten (of een dergelijk netwerk voor anderen wil opzetten) is dus afhankelijk van de prijzen waartegen dergelijke capaciteitsproducten en gerela- teerde apparatuur verkrijgbaar is. Pakketgeschakelde datanetwerken in gebruik: zakelijke datacommunicatie en het internet Het internet (56) Een datanetwerk kan worden opgebouwd uit kabels, schakelaars en routers die volledig zijn afgescheiden van het openbare telefoonnet en hier hoegenaamd niet mee verbonden zijn. Veel LAN’s (bijvoorbeeld in kantoorge- bouwen) kunnen als dergelijke particuliere datanetwer- ken worden beschouwd. Grote WAN’s (wide-area net- works), zoals de netwerken die de multinationale loca- ties van een groot bedrijf verbinden, kunnen gebruikma- ken van telecomglasvezels die zijn gehuurd van publieke telecommunicatiebedrijven (zoals particuliere internatio- nale huurlijnen), maar in principe zijn ook dit particu- liere netten en hoeven zij niet aangesloten te zijn op een publiek telecommunicatiebedrijf. (59) In feite is het internet een serie onderling verbonden en elkaar overlappende netwerken die alle hetzelfde proto- col, TCP/IP, gebruiken om verkeer uit te wisselen. Inter- netnetwerken kunnen ofwel horizontaal verbonden zijn in een opstelling die (cid:132)peering(cid:148) wordt genoemd, ofwel verticaal, waarbij een netwerk ten behoeve van de ver- bindingsmogelijkheden cliºnt wordt van een ander net- werk. De grootste internetdatanetwerken bieden mon- diale dekking terwijl kleinere netwerken mogelijk slechts een regio, een land of een plaatselijk gebied bestrijken. Alle internetnetwerken zijn ISP’s (internet service provi- ders), zowel ten opzichte van elkaar als van de eind- gebruiker. (57) Indien het om een gecombineerd spraak- en datanetwerk gaat, kan een directe verbinding met het openbare tele- foonnet wel nodig zijn. Als voorbeeld kan een bedrijf met een mondiaal net, een hoofdkantoor in land X en een regionaal kantoor in land Y worden genomen. Als het systeem alleen op het hoofdkantoor in land X is aan- gesloten op het openbare telefoonnet, zal een werk- nemer in het regionale kantoor in land Y die een klant wil bellen in land Y een oproep moeten doen die voert via het hoofdkantoor in X, vandaar naar het openbare telefoonnet, en vandaar via een internationale verbinding naar de klant in land Y. De prijs voor het gesprek tussen (11) Sommige soorten datanetwerken, zoals Frame Relay en X25, zijn (cid:132)connectie-georiºnteerd(cid:148): voordat de datatransmissie plaatsvindt, wordt er een verbinding tot stand gebracht. In dat opzicht hebben zij een aantal kenmerken gemeen met traditionele circuitgescha- kelde telefonie. (12) De punten waar netwerkverbindingen elkaar kruisen. (60) Toegang verkrijgen tot het internet betekent toegang krijgen tot een ISP. Dit kan gebeuren door middel van een toegewezen adres, oftewel een gehuurde vaste kabel- verbinding tussen de eindgebruiker en de ISP, of door middel van een kiesverbinding via een normale open- bare lijn. (61) Een ISP met abonnees die een kiesverbinding gebruiken, heeft een aansluiting op het openbare telefoonnet nodig om cliºnten te bereiken die alleen via dit openbare tele- foonnetwerk te bereiken zijn. In dit geval kan een ISP worden beschouwd als zakelijke klant van de telefoon- maatschappij of als andere telefoonmaatschappij. (62) Wanneer de ISP als (zakelijke) klant wordt beschouwd, zal deze de telefoonmaatschappij net als iedere andere gebruiker van telefoondiensten moeten betalen voor de L 40/10 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 9. 2. 2001 huur van de lijn. Oproepen van internetgebruikers (klan- ten van de ISP) aan de ISP worden op exact dezelfde wijze behandeld als iedere andere geschakelde telefoon- oproep, met dien verstande dat er aan het eind van iedere lijn een modem is geplaatst (namelijk bij de tele- foon van de klant en aan de modempoort van de ISP) om een datastroom te leveren die geschikt is voor ver- zending via een circuitgeschakeld openbaar telefoonnet. Zowel de eindgebruiker als de ISP betalen voor de huur van de lijn, de eindgebruiker betaalt gebruikstarieven voor het gebruik van het net van het publieke telecom- municatiebedrijf en de eindgebruiker betaalt de ISP voor de levering van internetdiensten. (63) Wanneer de ISP echter krachtens de nationale wetgeving als telefoonmaatschappij wordt beschouwd, is de relatie anders. In dat geval is de ISP (die over het algemeen meer oproepen zal ontvangen dan zelf plaatsen) de ont- vanger van een stroom oproepen afkomstig van het net van het publieke telecommunicatiebedrijf en kan deze wellicht een recht doen gelden de betalingen van het publieke telecommunicatiebedrijf voor het eindtraject van de oproepen. Omdat de oproepen over het alge- meen niet door de ISP maar door de klant worden gedaan, is het doorgaans de ISP die financieel voordeel geniet van het verzorgen van het eindtraject voor de zit- tende exploitant. (64) Een aantal zogenaamd (cid:132)gratis(cid:148) diensten van de ISP wor- den gefinancierd door vergoedingen van het publieke telecommunicatiebedrijf aan de ISP, waardoor voor de klant de noodzaak verdwijnt de ISP te betalen. Een publiek telecommunicatiebedrijf kan krachtens regule- ring verplicht zijn de ISP als te beschouwen; indien het publieke telecommunicatie- bedrijf onderhevig is aan aanmerkelijke mededinging voor zaken op ISP-gebied kan het zich op commerciºle gronden geroepen voelen te betalen voor het verbinden van oproepen. Als het publieke telecommunicatiebedrijf dit niet doet, loopt het het risico dat het uitgaand inter- netverkeer verliest aan een ander verbindingsbedrijf (bij- voorbeeld via een carrier pre-select-regeling). telefoonexploitant (65) ISP’s hebben dus een verbinding met het openbare tele- foonnet nodig. Dit kan ofwel interconnectie betekenen (als zij worden beschouwd als telefoonexploitant) ofwel een verbinding als klant (als dat niet het geval is). Daar waar er weinig mededinging voor toegang tot het lokale net is, kan een publiek telecommunicatiebedrijf erop aandringen dat alle ISP’s worden behandeld als reguliere telefoonabonnees. Wanneer het publieke telecommuni- catiebedrijf niet over de mogelijkheid beschikt dit te doen, is het misschien wel in staat de verbindingskosten die het aan dergelijke ISP’s betaalt zodanig te verlagen dat de ISP nauwelijks beter af is dan wanneer deze een abonnee op kleinhandelsniveau was. wijst naar de snelheid waarmee informatie kan worden verzonden. In analoge systemen, zoals traditionele cir- cuitgeschakelde telefonie, wordt bandbreedte gemeten in frequentie (in Hertz). In digitale systemen wordt het bepaald aan de hand van het aantal binaire bits per seconde. Hoe hoger de bandbreedte, hoe hoger de snel- heid van de lijn, en hoe meer informatie een telecom- municatiesysteem kan verzenden. Een conventioneel spraaktelefoniecircuit, aan beide zijden verbonden met een abonnee door middel van een getwist aderpaar, kan lage worden gezien als een smalbandverbinding met snelheid die slechts over een beperkte datatransmissieca- paciteit beschikt. Moderne toepassingen, zoals het inter- net en in het bijzonder tv op aanvraag, vereisen trans- missie van een veel grotere hoeveelheid informatie en (cid:151) willen zij bruikbaar zijn voor de eindgebruiker (cid:151) hebben dan ook breedbandinterconnecties van hoge snelheid nodig. (67) De levering van breedbanddiensten aan eindgebruikers kent twee moeilijkheden. De eerste is de bandbreedtebe- perking van het getwiste aderpaar. Veel telefoonexploi- tanten hebben hun interlokale en internationale capaci- teit gemoderniseerd met behulp van glasvezelkabels om zodoende optimaal gebruik te kunnen maken van de technologie van de pakketschakeling. Binnen het net vormt de traditionele circuitschakeling van het lokale net echter een obstakel voor het gebruik van breedband- technologieºn. De aanzienlijke kosten voor vervanging van de infrastructuur van het lokale net vormen een struikelblok, zelfs voor de zittende exploitant, om de verbindingen te moderniseren. De uitdaging is dan ook manieren te vinden om de diensten via bestaande facili- teiten te leveren. (cid:132)ontsluitende(cid:148) (68) Breedbanddiensten kunnen via de bestaande getwiste aderparen worden geleverd wanneer deze zijn gekoppeld technologieºn zoals aan zogenoemde een van de (cid:132)xDSL-technologieºn(cid:148) (Digital Subscriber Line (13). Met xDSL-technologieºn kan een getwist ader- paar op doeltreffende wijze worden omgebouwd tot digitale hogesnelheidslijn, waardoor de technische beper- kingen van het traditionele lokale net worden omzeild. Gewoonlijk moet de technologie in de hoofdverdeler van de lokale centrale worden aangebracht, zowel aan de kant van de zittende exploitant als aan die van de klant. (69) Concurrerende exploitanten die met behulp van xDSL- technologieºn breedbanddiensten willen leveren aan klanten die nog zijn aangesloten op de zittende exploi- tant, krijgen doorgaans te maken met drie problemen. Allereerst moeten zij wachten totdat de aanvrager de technologie heeft aangebracht; hun technisch aanbod wordt dan ook beperkt door de apparatuur die door de zittende exploitant wordt geplaatst. Ten tweede moeten zij iets verderop op de telefoonlijn (verder verwijderd van de hoofdverdeler) interconnectie tot stand brengen en zij kunnen dan ook verwachten dat het gebruik van een groter deel van het net van de zittende exploitant Diensten met hogere bandbreedte (breedband) (66) De term (cid:132)bandbreedte(cid:148) heeft betrekking op de fysieke karakteristieken van telecommunicatiesystemen en ver- (13) Er zijn een aantal DSL-varianten, zoals ADSL (Asymmetric Digital Subscriber Line), HDSL (High data rate Digital Subscriber Line) en VDSL (Very high data rate Digital Subscriber Line). Gezamenlijk worden deze (cid:132)xDSL(cid:148)-technologieºn genoemd. 9. 2. 2001 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 40/11 zal leiden tot hogere interconnectietarieven. Ten derde zijn markttoetreders afhankelijk van het beleid van de zittende exploitant wat betreft prijsstelling en/of de kwa- liteit van de interconnectie. Als de zittende exploitant de prijzen voor interconnectie verhoogt of de kwaliteit ver- laagt kan de concurrentiepositie van een mededinger die xDSL aanbiedt, worden verzwakt. Interconnectie tussen vaste en mobiele netten (70) De hierboven beschreven beginselen gelden ook bij interconnectie met mobiele netten. In de regel zijn de interconnectietarieven voor mobiele netten echter iets hoger. Dit zou gerechtvaardigd zijn omdat de exploitant van een mobiel netwerk meer inspanningen moet ver- richten om de klant te lokaliseren opdat oproepen gericht aan die klant naar het juiste punt binnen het net- werk kunnen worden verzonden. In hun antwoord op de mededeling van de punten van bezwaar ((cid:132)het ant- woord(cid:148)) voerden de partijen aan dat de tarieven hoger zijn omdat voor een mobiel netwerk hogere kosten wor- den gemaakt in vergelijking met een vast netwerk en omdat de mobiele structuur zich nog in de (cid:132)opbouw- fase(cid:148) bevindt. (71) (cid:132)Roaming(cid:148) is de mogelijkheid van de gebruiker van een mobiele telefoon om zich met de telefoon buiten het gebied te begeven van de maatschappij waarbij hij een abonnement heeft op mobieletelefoondiensten, en de telefoon te gebruiken in het dekkingsgebied van een andere mobieletelefoonexploitant. Om dit mogelijk te maken moet er een roaming-overeenkomst tussen de twee maatschappijen zijn. Een roaming-overeenkomst bevat in de regel de volgende algemene kenmerken: Een abonnee van net X die in het gebied van net Y komt, wordt behandeld als abonnee van net Y. Exploitant Y factureert exploitant X voor eventuele oproepen die de klant doet terwijl deze zich in het gebied van Y bevindt. De factuur geeft het tarief weer dat exploitant Y de eigen klanten in rekening brengt, plus een toeslag voor het feit dat de beller geen abonnee van exploitant Y is. Exploi- tant X brengt op zijn beurt bij zijn klant kosten in reke- ning voor de oproepen, verhoogd met een toeslag voor de bijkomende administratiekosten. (72) Roaming kan op zowel nationale schaal (wanneer een abonnee van een mobieletelefoonexploitant het gebied van een andere exploitant binnengaat) als internationale schaal (wanneer een gebruiker van een mobiele telefoon de telefoon in een ander land gebruikt en de oproep wordt verwerkt door een dienstverlener in dat land) plaatsvinden. A. RELEVANTE PRODUCTMARKTEN (73) In hun aanmelding noemden de partijen zeven relevante productmarkten voor hun diensten op het gebied van telefonie en aanverwante zaken: vaste geschakelde telefo- niediensten; datacommunicatie voor bedrijven; internet- toegang (inclusief kleinhandel en kiesverbinding); PABX- distributie; plaatselijke telefoonboeken (cid:151) lokaal; zake- lijke telefoongidsen; mobiele telefonie. Markten binnen het segment vaste geschakelde telefonie (74) De door de partijen voorgestelde relevante productmark- ten voor vaste geschakelde telefonie omvatten lokale oproepen, interlokale oproepen (binnen ØØn en hetzelfde land), internationale oproepen en oproepen bestemd voor mobiele telefoons. De Commissie is van oordeel dat zowel vanuit het oogpunt van de vraag als vanuit het oogpunt van het aanbod, het activiteitspakket dat onder deze definitie valt, diensten omvat die niet als economisch substitueerbaar kunnen worden aangemerkt. Er is dan ook een beoordeling nodig op basis van een nadere segmentering. Nadere segmentering (75) Bij het marktonderzoek van de Commissie waren veel ondervraagden het ermee eens dat er definities dienden te worden gebruikt die beter aansloten op eerdere zaken, waarmee de primaire telefoniediensten zouden worden opgedeeld in afzonderlijke segmenten. Voorbeeld van een dergelijke segmentatie is een verdeling in lokaal, interlokaal en internationaal. Toegang tot het lokale aan- sluitnet is echter zowel voor abonnees van belang, als voor exploitanten die interconnectie willen. Er kan ook een dienstig onderscheid worden gemaakt tussen onder- steunende infrastructuur en de feitelijk geboden dien- sten. Verschaffing van infrastructuur ten behoeve van toegang tot het lokale aansluitnet (76) Voordat een abonnee zich toegang kan verschaffen tot telefoniediensten op hoger niveau, moet hij of zij fysiek zijn aangesloten op het openbare telefoonnet. Dit geschiedt doorgaans door hem of haar een getwist ader- paar richting dichtstbijzijnde plaatselijke centrale toe te wijzen. Bijgevolg bestaat er onder abonnees en toetre- dende telecomexploitanten behoefte aan lokale aanslui- ting. Verschaffing van infrastructuur ten behoeve van toegang tot het interlokale en internationale net (77) De lokale centrales binnen een land moeten met elkaar verbonden zijn. Daarnaast moet er een mogelijkheid zijn om telefoonverkeer van en naar de internationale net- verbindingen en -schakelingen te versturen. Voor deze diensten is een fysiek netwerk van kabels nodig, plus een onderlinge schakelmogelijkheid. In het verleden waren de telefoonmaatschappijen zelf de voornaamste leveranciers van dergelijke infrastructuur, maar de laatste jaren zijn er op dit gebied nieuwe mogelijkheden ont- staan, met name geboden door nutsbedrijven zoals gas- en elektriciteitsmaatschappijen en spoorwegmaatschap- pijen die bereid zijn een deel van de capaciteit op hun particuliere netten te verhuren. L 40/12 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 9. 2. 2001 (78) Met betrekking tot de vraag geldt dat het verschaffen van transport over lange afstand niet alleen relevant is voor toetredende publieke telecommunicatiebedrijven maar ook voor bedrijven die privØ-netwerken in hun beheer hebben, zoals ISP’s, leveranciers van netwerkdien- sten ten behoeve van de datacommunicatie voor bedrij- ven, en voor ondernemingen die door het opbouwen van eigen datanetwerken zelf in toegang willen voor- zien. In bepaalde dienstverleningsgebieden hebben al deze typen actoren behoefte aan maximale toegang tot volledige netten. Daarnaast bestaat er mogelijk behoefte aan interconnectie met de zittende exploitant om tele- foonverkeer uit te kunnen wisselen afkomstig uit of bestemd voor het betrokken land. (79) Met betrekking tot dergelijke netwerkinfrastructuur dient er onderscheid te worden gemaakt tussen afname op (cid:132)groothandelsniveau(cid:148), geboden door een exploitant aan een exploitant, en afname op (cid:132)kleinhandelsniveau(cid:148), geboden aan eindgebruikers (doorgaans bedrijven) en in de regel bestaand uit privØ-lijnen. (80) Het is mogelijk dat de koper van netwerkinfrastructuur in principe onverschillig staat tegenover de vraag of het product afkomstig is van een telefoonexploitant of een willekeurige andere mededingende leverancier van net- werkinfrastructuur. De aanschaf van een gebundeld pro- duct bij een telefoonmaatschappij (een maatschappij die interconnectie vanzelfsprekend vindt) kan voordelen met zich brengen, maar als de prijs, in vergelijking met het aanbod van mededingers, teveel stijgt, wordt de koper er mogelijk toe verleid dark fibre (ongebruikte en niet-aan- gesloten glasvezel) aan te schaffen, deze zelf aan te slui- ten en er een interconnectieregeling voor te zoeken. De diensten van leveranciers als nutsbedrijven kunnen der- halve, vanuit de optiek van de koper van toegang tot dergelijke infrastructuur, een alternatief vormen voor de diensten die van oudsher door publieke telecommunica- tiebedrijven worden geboden. (81) Het is mogelijk dat wanneer de verhuurder een domi- nante telefoonmaatschappij is, deze onderscheid maakt tussen klanten die als andere telefoonmaatschappijen worden aangemerkt, waaraan niet alleen glasvezel maar ook interconnectie worden aangeboden, en overige klan- ten (bv. bedrijven die een datanetwerk willen opzetten of toetredende exploitanten), waaraan geen interconnec- tie wordt aangeboden. Verder kan een dominant publiek telecommunicatiebedrijf weigeren interconnectie te bie- den (of besluiten interconnectie van lagere kwaliteit te bieden) wanneer er glasvezel wordt gehuurd van een concurrent (die geen publiek telecommunicatiebedrijf is). Aldus kan een dominante telefoniemonopolist de voor- delen van mededingende diensten beperken door simpel- weg te weigeren (of het voor markttoetreders moeilijker te maken) interconnectie te realiseren indien zij glasvezel gebruiken van een andere leverancier dan de zittende exploitant. (82) Vanuit de optiek van telefoonmaatschappijen die op zoek zijn naar infrastructuur kan er dan ook sprake zijn van ØØn markt die niet alleen de diensten van andere telefoonmaatschappijen bestrijkt, maar daarnaast ook die van alternatieve leveranciers. Nochtans is de aanbod- markt voor netwerkinfrastructuur vanuit het gezichts- punt van particuliere kopers zoals datanetwerkleveran- ciers mogelijk beperkter indien interconnectie met de zittende exploitant noodzakelijk is; zij zien zich immers mogelijk gedwongen te huren van de zittende exploi- tant. (83) Desondanks is voor deze beoordeling het bestaan van afzonderlijke markten voor zowel interlokale als inter- nationale netwerkinfrastructuur als uitgangspunt geno- men en worden deze markten geacht alle leveringen van netwerkinfrastructuur te omvatten, ongeacht of deze nu wel of niet worden geleverd door telefoonmaatschap- pijen. Toegang van abonnees tot telefoondiensten: (lokaal, interlokaal en internationaal) (84) Zodra de fysieke verbinding met het net tot stand is gebracht, kunnen er diensten over de lijnen worden ver- zonden. Primaire telefonie bestaat uit binnenkomende en uitgaande oproepen. Deze kunnen op hun beurt wor- (begin- en eindtraject op den onderverdeeld in lokaal hetzelfde lokale net), (verzonden vanuit of interlokaal naar een andere locatie in hetzelfde land), of internatio- naal (verzonden vanuit of naar een ander land) (14). (85) Ongeacht welke aanvullende vormen van segmentatie verder worden toegepast, dringt de vraag zich op of er voor binnenkomende en uitgaande oproepen aparte markten zouden moeten worden gedefinieerd. Dit is vooral relevant met betrekking tot de behandeling van diensten die alleen van toepassing zijn op uitgaande oproepen, zoals carrier pre-selection en call-by-call selec- tion. (86) Toegang van abonnees tot telefoondiensten wordt in de regel door de zittende exploitant aangeboden op basis van een gebundeld product voor zowel het eind- als het begintraject van oproepen. Een eindgebruiker die alleen (14) Er zijn verschillende vormen van segmentatie mogelijk op basis van het soort gebruiker (bv. zakelijke en privØ-segmenten, stede- lijke en landelijke segmenten). Voor deze beoordeling is verdere segmentatie echter niet noodzakelijk, aangezien de uiteindelijke uitkomst hierdoor niet zou worden be(cid:239)nvloed. Een dergelijke seg- mentatie zou echter wel relevant kunnen zijn bij de overweging van maatregelen ter bestrijding van de gevolgen van de concentra- tie: verschillende soorten maatregelen kunnen een verschillende uitwerking hebben op verschillende soorten consumentencatego- rieºn. 9. 2. 2001 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 40/13 oproepen ontvangt maar niet zelf plaatst, betaalt uitslui- tend de huur van de lijn. Een eindgebruiker die oproe- pen plaatst maar niet ontvangt, betaalt kosten die bestaan uit het totaal van de variabele gebruikstarieven vermeerderd met de huur van de lijn. Berekening van de prijzen van de twee onderscheiden diensten wordt bemoeilijkt wanneer ØØn vaste lijn wordt gebruikt voor zowel het ontvangen als het plaatsen van oproepen. Een deel van de huur van de vaste lijn moet namelijk wor- den beschouwd als kosten voor uitgaande oproepen, en een ander deel als kosten voor binnenkomende oproe- pen (15). Het deel van de kosten dat kan worden toege- wezen aan uitgaande oproepen zal variºren, al naarge- lang de verhouding tussen gebruik voor binnenkomende en voor uitgaande oproepen. Het is dan ook lastig de afzonderlijke prijselementen van de dienst voor de eind- gebruiker te ontkoppelen, waardoor de suggestie ont- staat dat de twee diensten als ØØn geheel zouden moeten worden gezien. (87) Ondanks het voorgaande kan worden aangevoerd dat het begin- en het eindtraject van oproepen twee ver- schillende diensten vormen. Een abonnee die wordt geconfronteerd met mededinging op het gebied van lokale toegang zou in theorie namelijk ØØn lijn voor bin- nenkomende oproepen kunnen huren en een andere voor uitgaande oproepen. Op deze manier kan hij twee verschillende diensten afnemen van twee verschillende dienstverleners. Hij zou echter wel tweemaal in plaats van eenmaal de kosten voor de huur van een vaste lijn moeten betalen en het is onwaarschijnlijk dat deze han- delwijze goedkoper zou zijn dan het gebruiken van ØØn lijn voor zowel binnenkomende als uitgaande oproepen. Bij de beoordeling wordt er dan ook van uitgegaan dat zowel binnenkomende als uitgaande oproepen onderdeel uitmaken van de relevante markten. a) Lokale oproepen (88) De dienstenmarkten voor primaire telefonie worden vanouds onderverdeeld in lokaal, interlokaal en inter- nationaal. Met betrekking tot de vraag is het de abonnee die beslist of hij of zij een lokale, interlokale of inter- nationale oproep wil plaatsen. Wanneer de diverse lagen binnen de telefoniehiºrarchie echter worden gescheiden, kan blijken dat de aanbieder van lokale diensten niet in staat is zijn abonnees direct van dienst te zijn op het gebied van interlokale of internationale oproepen en een dergelijke oproep moet doorsturen naar een andere exploitant. Vanuit die optiek kunnen de lagen dus als afzonderlijke markten worden beschouwd. b) Interlokale oproepen (89) Daar waar een publiek telecommunicatiebedrijf een ver- ticaal ge(cid:239)ntegreerde exploitant is, bestaat de overgang van lokaal naar interlokaal louter uit het schakelen van verschillende uitwisselingsniveaus. Wanneer de diverse lagen echter gescheiden zijn, zal een interlokale exploi- tant interconnectie met het lokale net van herkomst tot stand moeten brengen om de oproep aan te kunnen nemen en deze naar elders in het land of de regio te ver- voeren. Van daaruit wordt de oproep mogelijk terug- gezonden naar het lokale net van de zittende exploitant naar een locatie dichter bij het punt van ontvangst, of overgeschakeld naar een andere exploitant. De vraag naar dergelijke diensten ontstaat ook wanneer lokale exploitanten telefoonverkeer moeten verzenden naar of ontvangen van een internationale netverbinding of een toegangspunt tot een internationaal publiek telefoonnet, en eveneens wanneer er telefoonverkeer naar een mobiel net moet worden gerouteerd. (90) Het aangeboden product of de aangeboden dienst kan bestaan uit een combinatie van elementen. Het omvat de verzending over glasvezel door de interlokale net- werkexploitant en kan daarnaast aan beide uiteinden interconnectie met het ontvangende net (of de ontvan- gende netten) omvatten. De verzending kan plaatsvinden via glasvezel van de interlokale exploitant of glasvezel dat door deze is gehuurd van een andere telefoonexploi- tant. Er zijn ook andere capaciteitsproducten die voor de verzending van interlokaal telefoonverkeer kunnen worden gebruikt. Zo kan de verzending plaatsvinden door op groothandelsniveau schakelminuten van de zit- tende exploitant te kopen, of zelfs door communicatie te laten plaatsvinden via virtuele netwerken, zoals data- netwerken die op kleinhandelsbasis door een andere exploitant worden geleverd. (91) De invoering van mededinging bij het doorgeven van interlokale (en internationale) oproepen geschiedt in de regel door middel van wederverkoop, carrier pre-selec- tion en call-by-call selection. Dergelijke diensten worden over het algemeen slechts aangeboden op gebieden waar een hogere marge te behalen valt, zoals interlokale of internationale oproepen, en niet voor uitsluitend lokale oproepen. Zij bieden de klant de mogelijkheid toegang te verkrijgen tot een andere exploitant of wederver- kopers die de oproep voor hen verwerkt. c) Internationale oproepen (92) In ieder land zal er onder abonnees behoefte bestaan aan de doorgifte van telefoonverkeer naar andere landen. Op dit gebied zullen waarschijnlijk wederverkopers en verbindingsbedrijven die call-by-call selection en carrier pre-selection aanbieden actief zijn. d) Oproepen van vaste naar mobiele telefoons (93) Binnen het kader van deze beoordeling kunnen oproe- pen naar mobiele telefoons als vergelijkbaar met inter- lokale oproepen worden beschouwd, voorzover er voor deze oproepen toegang tot het net van de zittende exploitant benodigd is voor het begintraject van de oproep, en voorzover zij hieronder niet apart worden behandeld. (15) In sommige landen worden bepaalde telefoondiensten die door- gaans op gebruiksbasis in rekening worden gebracht, zoals lokale oproepen, gratis aangeboden. Dit geldt echter niet voor de landen die in deze beoordeling worden besproken. (94) De partijen hebben voorgesteld mobiele telefonie, waar- onder wordt verstaan de exploitatie van een mobiel communicatienetwerk, als afzonderlijke relevante pro- Mobiele telefonie L 40/14 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 9. 2. 2001 ductmarkt te beschouwen. De meeste derden die hebben gereageerd op het onderzoek van de Commissie leken voorstander van een marktdefinitie op dit niveau. Verder werd door derden niet geopperd dat er behoefte bestond aan een verdere onderverdeling van de markt (zoals bij- voorbeeld in analoog en digitaal). Met betrekking tot de (cid:132)convergentie(cid:148), oftewel de tendens om vastelijntelefonie te vervangen door mobiele telefonie, brachten veel ondervraagden naar voren dat mobiele telefonie voorals- nog niet als vervanging voor vastelijntelefonie kan wor- den beschouwd, aangezien vaste lijnen bijvoorbeeld voor doeleinden kunnen worden gebruikt waarvoor mobiele telefoons geen gelijkwaardige functionaliteit bieden (bv. internettoegang). Mobieletelefoondiensten worden dan ook als zelfstandig en afzonderlijk product gezien. Toegang van exploitanten tot netten (lokaal, interlokaal en internationaal) (95) Gelijk abonnees toegang tot netten moeten hebben om oproepen te kunnen plaatsen, moeten exploitanten toe- gang hebben om de verbinding met andere netten te verzorgen, of om oproepen te ontvangen ten behoeve van verbinding. Er bestaat op het niveau van de exploi- tant dus een parallellie met de uiteenzetting hierboven aangaande uitgaande en binnenkomende oproepen. a) Toegang van exploitanten tot lokale netten (96) Net zoals een abonnee lokale toegang nodig heeft om uitgaande oproepen te kunnen plaatsen en binnen- komende oproepen te kunnen ontvangen, hebben andere exploitanten interconnectie met lokale netten nodig. Er bestaat dus vraag naar dergelijke toegangsdien- sten, en gewoonlijk staat er een contractuele tegenpres- tatie, in de vorm van een betaling of een wederzijdse dienst tegenover. (97) In de regel wordt interconnectie geregeld in de vorm van een overeenkomst die veelal terminating intercon- nection-overeenkomst wordt genoemd. Een dergelijke overeenkomst houdt in dat de exploitant die het verkeer moet overdragen, de exploitant van het eindtraject betaalt voor diens diensten met betrekking tot het afle- veren van de oproep. Aldus kan het totaal van de kosten een vooraf vastgesteld tarief voor het begintraject van iedere oproep plus een tarief per minuut omvatten afhankelijk van de afstand die de oproep op het net van de zittende exploitant heeft moeten afleggen om de lokale abonnee te bereiken. (98) De Commissie is dan ook van mening dat, daar waar deregulering de toetreding van mededingende exploitan- ten mogelijk heeft gemaakt, er een markt bestaat voor toegang van de exploitant tot het lokale net. b) Toegang van exploitanten tot interlokale of internationale netten over voldoende capaciteit om (met uitzondering van internationale oproepen) te kunnen opereren zonder de behoefte aan overdracht aan lokale, interlokale of inter- nationale exploitanten. Markttoetreders die niet beschik- ken over eigen voorzieningen zullen mogelijk willen gebruikmaken van de diensten van de zittende exploi- tant of van een andere telefoonmaatschappij die over de mogelijkheid beschikt interlokaal of internationaal tele- foonverkeer te verzorgen. (100) Aangezien de fysieke netten in de meeste landen in het tijdperk van de nationale monopolistische telefoon- exploitanten zijn ontstaan, is er doorgaans een beperkt aantal internationale schakelingen die via terugkoppeling zijn verbonden met netverbindingen (internationale lan- dingspunten of kabelafsluitingen). Om die reden moet al het uitgaand telefoonverkeer met internationale bestem- ming dat in het correspondentstelsel wordt verwerkt (met uitzondering van zelf via correspondenten geregeld verkeer en verkeer via privØ-circuits) naar de internatio- nale schakelingen worden gevoerd. Al het binnen- komend verkeer in de richting van een land komt aan bij de internationale schakelingen met het oog op ver- binding in dat land. Datacommunicatie voor bedrijven (101) Datacommunicatie voor bedrijven bestaat uit diensten waarbij vaak grote hoeveelheden data veilig en snel moeten worden verzonden, zowel nationaal als inter- nationaal. Bij datacommunicatie voor bedrijven wordt het LAN (local area network) van een bedrijf op ØØn bepaalde locatie verbonden met andere LAN’s op andere locaties; met deze diensten kunnen ook derden aan een bedrijfsnetwerk worden gekoppeld. De klantenkring voor dit soort diensten bestaat uit bedrijven die hoge eisen stellen op het gebied van communicatie. (102) Diensten met betrekking tot bedrijfsmatige datacom- municatie vormen een andere markt dan die met betrek- king tot traditionele geschakelde spraaktelefonie. Tech- nisch gezien zijn datanetwerken gebaseerd op de fysieke configuratie van het onderliggende telecomkabelnet, maar zij gebruiken een ander soort schakelingen en rou- ters bij de interconnectie- en toegangspunten (de zoge- naamde knooppunten). Bij datacommunicatie voor bedrijven wordt vaak gebruik gemaakt van pakketscha- keling of een vergelijkbare technologie (zoals Frame Relay of ATM). Bedrijfsmatige datanetwerken worden doorgaans (cid:132)virtuele(cid:148) netwerken genoemd. Wanneer een verbinding tot stand moet komen wordt er een (cid:132)virtueel circuit(cid:148) gecreºerd en wordt een datastroom in pakketjes verdeeld die daarna over lijnen worden gezonden die met andere stromen worden gedeeld. Het voordeel van deze technologie is dat het niet noodzakelijk is om delen van het net voor een bepaalde verbinding te reserveren. Bovendien wordt de schakeltijd tot een minimum beperkt. (99) In praktijk zijn de meeste zittende telefoonmaatschap- pijen in Europa verticaal ge(cid:239)ntegreerd en beschikken zij (103) Aanbieders van datacommunicatiediensten voor bedrij- ven kunnen hun eigen net opzetten, hun eigen infra- 9. 2. 2001 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 40/15 structuur combineren met huurlijnen, of netwerktrans- portdiensten (zoals Frame Relay-diensten) kopen van de telefoonexploitant of in zijn algemeenheid van aanbie- ders van netwerkinfrastructuur. Aanbieders van data- communicatie voor bedrijven moeten in ieder geval over lokale toegang beschikken. Voor dit doel kunnen huur- lijnen, glasvezel, PSTN en ISDN (16) worden gebruikt. Connectiviteit over lange afstanden kan ook verkregen worden van aanbieders van netwerkinfrastructuur, door middel van huurlijnen en/of netwerktransportdiensten. (104) Aanbieders van dergelijke datacommunicatiediensten gebruiken deze verschillende elementen om een aanbod samen te stellen en presenteren deze aan de klant als ØØn (cid:132)naadloos(cid:148) pakket. Voor veel zakelijke klanten is het voordeel van een dergelijk product daarin gelegen, dat er niet in elk van de landen waarover hun datanetwerk zich uitstrekt zaken op nationaal niveau hoeven te wor- den gedaan met meerdere telefoonmaatschappijen. ISP-diensten (105) internettoegang. ISP’s bieden hun klanten verbinding met het internet in ruime zin, dat wil zeggen toegang tot elk punt op het internet waartoe de klant toegang wil verkrijgen. Er bestaat dus vraag naar de levering van diensten met betrekking tot In de onderstaande beoordeling worden de marktaandelen voor kiesverbin- ding en een vaste huurlijn ((cid:132)dedicated access(cid:148)) gezamen- lijk en apart in cijfers weergegeven. Aangezien er echter bij zowel een gecombineerde als een afzonderlijke defi- nitie mededingingsbezwaren zouden ontstaan, is het tot op heden niet nodig gebleken een keuze tussen de twee te maken. ISP-diensten op groothandelsniveau (106) Tot de ISP-diensten op groothandelsniveau behoort de wederverkoop van doorvoer op het internet, hetgeen voor de aanbiedende ISP de verplichting inhoudt de afnemende ISP aansluiting met het gehele internet te bie- den. Dit is een wereldomspannende markt. Uit de door de partijen geleverde informatie blijkt dat geen van beide fuserende partijen voldoet aan de definitie van een (cid:132)top level(cid:148)-netwerk Beschikking 1999/287/EG van de Commissie (WorldCom/MCI) (17) en dat zij voor een deel wederverkopers zijn van door- gang verkregen van dergelijke netwerken. Zoals hier- onder wordt aangegeven in het onderdeel internet van de mededingingsbeoordeling is het marktaandeel van Telenor als aanbieder van internetdoorgang bovendien marginaal te noemen; Telia is sterker op Europees niveau maar nog steeds klein op mondiale schaal. Deze markt hoeft dan ook niet nader te worden beschouwd, toegepast zoals in (16) Integrated Services Digital Network (cid:151) een type net gebaseerd op het bestaande openbare telefoonnet waarmee klanten kunnen beschikken over een digitale verbinding en een volledig digitale aansluiting van verzender tot ontvanger. aangezien de aangemelde transactie geen mededingings- bezwaren op het gebied van ISP-diensten op groothan- delsniveau oproept. (107) Adverteren via het internet In de beschikking in de zaak Scandinavia OnLine (18), aangaande de oprichting van de gemeenschappelijke onderneming Scandinavia OnLine ((cid:132)SOL(cid:148)) tussen Telia, Telenor en de Noorse mediagroep Schibsted, heeft de Commissie onder andere een markt voor adverteren via het internet vastgesteld. Op deze markt beconcurreren aanbieders van internetinhoud elkaar om inkomsten uit reclame. In hun antwoord op de mededeling van de punten van bezwaar zijn de partijen het oneens met de stelling dat er een afzonderlijke markt voor adverteren via het internet bestaat en beweren zij dat het voor bedrijven hoogst ongebruikelijk is om het internet als exclusief marktkanaal te gebruiken en dat deze activiteit beschouwd zou moeten worden als onderdeel van een algemenere markt voor reclame via kranten direct mail, tv en radio, enz. De partijen hebben echter geen bewij- zen geleverd waaruit blijkt dat deze andere marketingka- nalen het mededingend gedrag van verkopers van adver- tentieruimte op het internet zouden beperken. Het feit dat de meeste adverteerders hun producten via diverse publiciteitskanalen aanprijzen bewijst niet dat deze andere kanalen alternatieven op het gebied van de vraag zijn. Het toont slechts aan dat adverteerders een gediffe- rentieerde publiciteitsstrategie volgen, gericht op het bereiken van zoveel mogelijk mensen. De verkoop van advertentieruimte in lokale telefoonboeken (108) Net als in veel andere landen worden er in Zweden en Noorwegen een keer per jaar lokale telefoonboeken uit- gegeven die gratis worden verspreid onder huishoudens en bedrijven. Uitgevers genereren inkomsten uit de ver- koop van advertentieruimte aan verschillende adverteer- ders, doorgaans grote en middelgrote bedrijven. Zowel Telia als Telenor zijn uitgever en verspreider van lokale telefoonboeken en verkopen advertentieruimte in hun telefoonboeken. De uitgeversactiviteiten van Telia in Zweden vinden plaats onder het merk DinDel; Telenor opereert via dochteronderneming Lokaldelen Sverige AB ((cid:132)Lokaldelen (cid:148)). Telia is niet actief in Noorwegen. (109) De partijen stellen dat adverteren in lokale telefoonboe- ken geen markt op zich is, maar een segment van de grotere markt voor adverteren via andere media (bv. gra- tis kranten en radio). De informatie die gedurende het onderzoek van de Commissie is vergaard lijkt er echter op te duiden dat telefoonboeken zich in een aantal opzichten onderscheiden van andere publiciteitsmedia. (17) Zaak nr. M. 1069; PB L 116 van 4. 5. 1999, blz. 1, punt 44-46. (18) Zaak nr. IV/JV. 1 (cid:151) Telia/Telenor/Schibsted. L 40/16 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 9. 2. 2001 Om te beginnen worden telefoonboeken eenmaal per jaar uitgegeven. Dit vermindert de kracht van deze reclame en zorgt ervoor dat telefoonboeken een statisch advertentiemedium zijn: de informatie die aan het publiek wordt bekendgemaakt kan niet worden gewij- zigd, ge(cid:239)ntegreerd of bijgewerkt. De eenmalige uitgave per jaar heeft invloed op de prijs voor advertentieruimte in telefoonboeken in vergelijking met andere gedrukte media. Als men de langere levensduur van het medium in overweging neemt, is adverteren in telefoonboeken vaak goedkoper dan adverteren in dag- of maandbladen. Klanten zullen een kleine maar niet te verwaarlozen prijsverhoging dan ook niet aangrijpen om van adver- tentiemedium te wisselen. In hun antwoord op de mede- deling van de punten van bezwaar stellen de partijen dat het feit dat zakelijke telefoongidsen eenmaal per jaar worden uitgegeven (oftewel het feit dat er voor langere perioden tegelijk, doorgaans twaalf maanden, abon- nementen worden genomen), op zich geen reden is deze te onderscheiden van advertentiemedia met een kortere omlooptijd. De partijen stelden dat er andere vormen van reclame waren die op jaarbasis worden verhuurd, zoals reclameborden in voetbal- of ijshockeystadions, of tijdschriften die slechts twee tot zes keer per jaar ver- schijnen. Op basis hiervan stellen zij voor, de markt waarin telefoonboeken mededingen naar inkomsten uit reclame, zodanig te definiºren dat deze ten minste andere advertentiemogelijkheden op lange termijn bevat. De partijen hebben echter geen bewijzen geleverd waar- uit blijkt dat deze andere advertentiemogelijkheden het mededingend gedrag van verkopers van advertentie- ruimte in lokale telefoonboeken zou kunnen beperken. Zo hebben de partijen bijvoorbeeld niet aangetoond dat er een correlatie bestaat tussen de prijs voor adverteren in lokale telefoonboeken en prijzen voor andere vormen van reclame, noch hebben zij enig ander bewijs geleverd waaruit blijkt dat deze andere producten alternatieven zijn op het gebied van de vraag. De verkoop van adver- tentieruimte in lokale telefoonboeken kan dan ook als afzonderlijke productmarkt worden beschouwd. Verkoop van advertentieruimte in zakelijke telefoongidsen (110) Het verschil tussen zakelijke telefoongidsen en lokale telefoonboeken ligt daarin, dat zakelijke telefoongidsen doorgaans door bedrijven worden gebruikt om te zoe- ken naar leveranciers van producten en diensten. Aange- zien de uitgevers inkomsten genereren uit de verkoop van advertentieruimte worden de gidsen doorgaans gra- tis verspreid. Beide partijen zijn zowel uitgever als ver- spreider van zakelijke telefoongidsen. Telia publiceert in Zweden onder de naam Emfas en Telenor publiceert via de Zweedse dochteronderneming Telenor F(cid:246)retagsinfo AB onder de namen Stortele, Sveriges Handelskalender en ISO-guiden. Telia is niet actief in Noorwegen. (111) De partijen stellen dat uitgevers van dit soort telefoon- gidsen mededingen naar inkomsten uit advertenties op de algemene markt voor advertenties. De Commissie is echter de mening toegedaan dat adverteren in zakelijke telefoongidsen een afzonderlijke productmarkt is, en wel om dezelfde redenen als hierboven aangegeven. Adver- teren in zakelijke telefoongidsen onderscheidt zich even- eens van adverteren in gewone lokale telefoongidsen. Zakelijke telefoongidsen zijn niet algemeen beschikbaar voor het publiek maar zijn gericht op specifieke gebrui- kers, te weten de zakenwereld. Adverteren in zakelijke telefoongidsen lijkt goedkoper dan adverteren in gewone lokale telefoonboeken. In hun antwoord op de medede- ling van de punten van bezwaar stellen de partijen dat, lokale telefoongidsen, het feit dat zakelijke net als bij telefoongidsen eenmaal per jaar worden uitgegeven op zich geen reden is deze te onderscheiden van adverten- tiemedia met een kortere omlooptijd. Dezelfde redene- ring als hierboven met betrekking tot lokale telefoon- boeken is aangevoerd, kan worden toegepast ter verwer- ping van de argumenten van de partijen met betrekking tot de afbakening van de markt voor zakelijke telefoon- gidsen. Daarnaast is het duidelijk dat overige vormen van adverteren gericht op het grote publiek (zoals adver- teren via bus en tram) door het specifieke karakter van de zakelijke telefoongidsen (toegesneden op de zaken- wereld) niet kunnen worden gezien als alternatieven op het gebied van de vraag. (112) Uit het voorafgaande blijkt dat er een relevante product- markt bestaat voor de verkoop van advertentieruimte in zakelijke telefoongidsen. (113) Er dient te worden gewezen op het feit dat de partijen naast een papieren versie ook cd-rom- en internetversies van de zakelijke telefoongidsen uitgeven. De partijen ontvangen ook inkomsten uit advertenties in de cd-rom- en internetversies. Deze inkomsten vormen minder dan [0-10 %]* van de inkomsten uit de zakelijke telefoongid- sen. De partijen beschouwen de cd-rom- en internetver- sies als onderdeel van dezelfde markt als de papieren versie. De informatie die gedurende het onderzoek door de Commissie is verzameld lijkt dit standpunt te bevesti- gen. Er dient echter rekening te worden gehouden met het feit dat de internetversie niet in dezelfde lay-out is opgemaakt als de papieren en de cd-rom-versie. In de internetversie zijn de namen en adressen van de bedrij- ven op een objectieve en gelijkmatige manier opge- maakt. De enige bron van inkomsten zijn reclame in banners rond de internetpagina in kwestie sponsoring. Banners en sponsoring staan los van de tekst van de telefoongids, zijn niet noodzakelijk gerelateerd aan de zakelijke informatie die in de gids wordt getoond, en worden los verkocht aan bedrijven die op de internetpa- gina willen adverteren. In de papieren of cd-rom-versie kan de informatie over de betrokken bedrijven daarente- gen op een vertekende manier zijn weergegeven, of kan deze informatie zijn geplaatst binnen advertentieruimten van verschillende formaten die niet als zodanig zijn afgescheiden van de tekst in de telefoongids. De adver- teerders betalen voor een meer in het oog springende vermelding van de bedrijfsnaam of voor advertentie- ruimte. Aangezien deze activiteiten, ongeacht of adver- teren via het internet al dan niet tot de relevante pro- ductmarkt wordt gerekend, mededingingsbezwaren oproepen, is het niet nodig dienaangaande een stand- punt in te nemen. 9. 2. 2001 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 40/17 PABX (114) Een ander type infrastructuurproduct is de PABX, al wordt dit product niet als deel van het openbare net maar binnen een organisatie gebruikt. Beide partijen zijn distributeur van PABX-en. Een PABX is in wezen een centrale met de capaciteit om gelijktijdig een aantal tele- foonlijnen te verwerken. PABX-en worden door bedrij- ven en instellingen als interne spraaktelefooncentrale gebruikt. De centrales variºren naargelang het aantal aangesloten lijnen. Een PABX die minder dan honderd lijnen kan verwerken geldt over het algemeen als klein; modellen met een capaciteit van meer dan honderd lij- nen gelden als groot. (115) De partijen zijn van mening dat grote en kleine PABX-en deel uitmaken van dezelfde productmarkt aan- gezien de functie ongeacht de grootte hetzelfde is en klanten oplossingen zoeken die zowel een grote als een kleine PABX kunnen inhouden. Klanten willen over het algemeen niet te maken hebben met twee verschillende leveranciers voor grote en kleine PABX-en. De informa- tie die gedurende het onderzoek door de Commissie is verzameld lijkt het standpunt van de partijen te bevesti- gen. Zoals hieronder wordt aangegeven is het voor deze beoordeling echter niet nodig tot een conclusie te komen met betrekking tot de vraag of kleine en grote PABX-en tot een en dezelfde relevante productmarkt behoren. (116) Distributeurs van PABX-systemen hebben de neiging zich te richten op de vervolgmarkt, met andere woorden op het leveren van uppgrades voor klanten die al een (groot of klein) PABX-systeem hebben, en onderhouds- en ondersteuningscontracten met klanten na de plaat- sing. Diensten na de eigenlijke verkoop ((cid:132)aftersales(cid:148)) vor- men een belangrijk deel van de handel op het gebied van PABX-en. De meeste klanten verwachten al deze diensten af te nemen van het bedrijf dat de aanvan- kelijke apparatuur heeft verkocht en ge(cid:239)nstalleerd. Zoals hieronder wordt aangegeven is het echter voor de beoordeling in deze zaak niet nodig tot een conclusie te komen met betrekking tot de vraag of de verkoop van diensten na de eigenlijke verkoop tot dezelfde product- markt behoort als PABX-distributie. B. RELEVANTE GEOGRAFISCHE MARKTEN Nationale of grotere markten (117) De partijen zijn van mening dat alle relevante telecom- municatiemarkten waarvoor deze concentratie gevolgen heeft, nationale markten zijn. Men zou echter kunnen aanvoeren dat de markten weliswaar nu nog nationaal zijn, maar dat er door de fusie (19) grotere markten zou- den ontstaan, zoals voor vaste telefonie en mogelijk ook voor andere diensten, waardoor er een tweelandenmarkt zou ontstaan die bestaat uit Noorwegen en Zweden. Echter, hoewel dit wel het resultaat van de fusie zou kunnen zijn, is het niet een automatisch gevolg ervan. Bij de beoordeling is uitgegaan van in wezen nationale markten voor vaste en mobiele telefonie. (118) Onverminderd het bovenstaande, is het moeilijk om algemene conclusies te trekken voor alle mogelijk betrokken telecommunicatiemarkten. Elke markt dient dus afzonderlijk te worden belicht. Verschaffing van lokale, interlokale en internationale infrastructuur (119) Deze drie markten zijn nationaal qua omvang. Wanneer het lokale net van een bepaalde exploitant wordt uit- gebreid tot een gebied dat groter is dan het nationale grondgebied en wanneer het net een andere configuratie krijgt omdat het geheel onder de controle valt van een- zelfde exploitant, is het geografisch bereik van de markt groter dan strikt nationaal. Het is echter niet nodig dit vast te stellen aangezien er ook mededingingsbezwaren rijzen indien, overeenkomstig de stelling van de partijen, de markt als nationaal wordt aangemerkt. (120) Met betrekking tot de interlokale en internationale infra- structuur kunnen vergelijkbare principes worden toege- past bij de bepaling van de geografisch omvang van de marktafbakening. Het telecommunicatieverkeer over lange afstand was van oudsher in vrijwel alle landen in handen van de zittende monopoliehouder die, om dezelfde redenen als die gelden voor lokale netten dit in een specifiek afgebakend nationaal gebied aanbood. Toegang van abonnees tot telefoniediensten (lokaal, interlokaal en internationaal) (121) De markten voor toegang van abonnees tot telefonie- diensten worden, vanuit het standpunt van de abonnee, ook beschouwd als nationale markten. De dienstver- lening was in het verleden vrijwel steeds beperkt tot het nationale grondgebied omdat telecommunicatiebedrijven dergelijke diensten niet grensoverschrijdend mochten aanbieden. Toegang van exploitanten tot netten (lokaal, interlokaal en internationaal) (19) Gemakshalve wordt de aangemelde transactie vaak als fusie beti- teld, hoewel het overeenkomstig de bepalingen van de concentra- tieverordening technisch gezien om een gemeenschappelijke onderneming gaat. (122) Dienstverlening voor abonneetoegang dient te worden beschouwd als een nationale markt. Hetzelfde geldt voor de toegang van exploitanten tot het lokale net. In de his- torische context van een zittend monopoliehoudend L 40/18 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 9. 2. 2001 telecommunicatiebedrijf was het vraagstuk van de toe- gang tot lokale netten meestal niet relevant voor een externe exploitant die oproepen had die bestemd waren voor het desbetreffende land. De verantwoordelijkheid voor het eindtraject van de oproep werd overgedragen aan het ontvangende telecommunicatiebedrijf op een denkbeeldig punt halverwege de kabel tussen de twee landen. De oproep kon dan verder worden doorgegeven op het verticaal ge(cid:239)ntegreerde net van de zittende exploi- tant en de bestemming bereiken op het lokale net in de laatste fase van het hele proces. (123) Internationale oproepen, in de zin van toegang tot inter- nationale oproepdiensten, kunnen als een apart segment worden beschouwd. In bepaalde gevallen kan het nodig zijn ook nadere afgebakende relevante markten, op basis van specifieke (cid:132)landenpaar(cid:148) - verhoudingen te onderzoe- ken, dat wil zeggen de routes die het verkeer tussen de twee landen volgt. In de hierna volgende beoordeling werd de situatie bekeken in termen van een markt voor toegang tot internationale diensten en het effect van de fusie op specifieke landenparen zoals (Noorwegen-Zwe- den) en Noorwegen of Zweden met Denemarken en Fin- land. Mobiele telefonie (124) Om een aantal redenen gingen de partijen ervan uit dat het nationale markten betrof: de voorwaarden voor het verkrijgen van een vergunning verschillen van lidstaat tot lidstaat; de beschikbaarheid van frequenties beperkt het aantal exploitanten in een land tot 2-4, zodat een exploitant uit een bepaald land niet noodzakelijk een vergunning in alle aangrenzende landen zou kunnen krijgen, en de voorwaarden van de meeste vergunningen verplichten de exploitanten ertoe om infrastructuur aan te leggen in het betrokken geografische gebied. Een andere belangrijke factor vormen de roamingtarieven die worden berekend voor oproepen die worden gemaakt buiten het thuisgebied van de dienstverlener en die het zelden financieel aantrekkelijk maken voor klanten in een bepaald land om hun mobiele diensten permanent te betrekken van een dienstverlener die op een andere nationale markt werkt, met name omdat zij alle binnen- landse oproepen in eigen land als internationale oproe- pen zouden dienen te betalen. Datacommunicatie voor bedrijven (125) De partijen voerden aan dat de relevante markten voor datacommunicatie voor bedrijven nationale markten waren en hebben op grond hiervan cijfers overgelegd. In eerdere vergelijkbare gevallen werd de markt voor data- communicatiepakketten voor bedrijven groter geacht dan nationaal, namelijk Europees of wereldwijd. Immers, een van de doorslaggevende redenen voor bedrijven om dergelijke diensten te kopen was dat zij wilden vermij- den om met een groot aantal nationale telecommunica- tiebedrijven te moeten onderhandelen, zoals dat het geval zou zijn indien zij allemaal zelf hun eigen grens- overschrijdende netten hadden aangelegd. Echter op grond van de stelling van de partijen dat de markten voor dergelijke diensten nationaal zijn, is de beoordeling dienovereenkomstig uitgevoerd. ISP-diensten en reclame (126) Het is een gangbaar standpunt dat de geografische markt voor ISP-diensten in wezen nationaal is, omdat er een lokaal net of een vaste lijn aanwezig dient te zijn om de abonnees fysiek met hun consumenten te verbinden. Dit beperkt de mate waarin bestaande toegangsmarkten bui- ten het nationale grondgebied kunnen worden uit- gebreid. (127) Wat betreft reclame op het internet is de Commissie er in de SOL-beschikking (zaak nr. IV/JV. 1, zie overweging 107) van uitgegaan dat een dergelijke markt ten minste als nationaal dient te worden beschouwd, mogelijk op taalkundige gronden. Een concurrent heeft gesteld, dat gezien de aanzienlijke taalkundige en culturele gelijke- nissen tussen Zweden en Noorwegen, de nieuwe onder- neming dezelfde internetinhoud zou kunnen aanbieden in Zweden en Noorwegen en dus zou meedingen naar reclame-inkomsten in beide landen. Vertalen, wat gezien de grote overeenkomsten tussen beide talen snel en goedkoop zou kunnen gebeuren, zou niet altijd vereist zijn aangezien Zweedstaligen gewoonlijk Noors kunnen lezen en Noorstaligen Zweeds. Het resultaat van de fusie zou dus een relevante geografische markt zijn die groter is dan het nationale grondgebied. In hun antwoord voer- den de partijen aan dat in Zweden en Noorwegen niet dezelfde internetinhoud zou worden aangeboden aange- zien er, ondanks de nabijheid van beide staten en de overeenkomsten tussen hun talen, toch culturele en taal- kundige verschillen zijn. Zij beweerden dat deze ver- schillen aanmerkelijk zijn en er geen bewijzen waren dat adverteerders reclameruimte kopen voor zowel Zweden als Noorwegen samen. Het is echter niet nodig nader op dit vraagstuk in te gaan, aangezien er ook mededin- gingsbezwaren rijzen indien de markt zo eng mogelijk wordt afgebakend, d. w. z. nationaal. Lokale en zakelijke telefoongidsen (128) De partijen zijn van mening dat de relevante geografi- sche markt voor verkoop van reclameruimte in zowel lokale als zakelijke telefoongidsen nationaal is. Zowel hun verkoop- als distributiediensten zijn op nationale leest geschoeid. Verder vermelden zij dat het door de verschillende talen moeilijk is om zich een plaatsje te veroveren op de reclameverkoopmarkt. Derden lijken er over het algemeen mee in te stemmen de relevante geo- grafische markt als nationaal aan te merken. Daarom zal in deze beoordeling de desbetreffende geografische markt als nationaal worden beschouwd. 9. 2. 2001 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 40/19 PABX (129) De partijen zijn van mening dat de markt nationaal is, onder andere omdat het noodzakelijk is om over lokale verkoop-, service- en marketingafdelingen te beschikken met relevante talenkennis en lokale contacten. De par- tijen wezen ook op het feit dat een aantal van hun con- currenten aanzienlijk actief was in ØØn land, maar niet in het andere. De bevindingen van de Commissie die uit het onderzoek resulteren spreken de standpunten van de partijen inzake de geografische markt voor PABX niet tegen. C. BEOORDELING VANUIT HET OOGPUNT VAN DE MEDEDINGING (130) Voordat specifieke markten aan bod kunnen komen, dient er dieper te worden ingegaan op de algemene effecten van de fusie. De fusie zou twee nationale exploitanten verenigen die v(cid:243)(cid:243)r de fusie alle telefonie- diensten aanboden en die niet alleen zeer sterke posities innemen op markten die het meest tegen concurrentie beschermd zijn (zoals die van de vaste geschakelde tele- fonie), maar ook relatief sterke posities op markten waar meer concurrentie is toegestaan, zoals het internet en datacommunicatie voor bedrijven. Zij nemen met name een uiterst sterke positie, om niet te zeggen een machts- positie, in op het punt van de infrastructuur voor lokale aansluiting. Deze exploitanten hebben ook redelijk goede toegang tot de Deense en Finse infrastructuur gezien de meer geliberaliseerde bepalingen inzake lokale aansluiting die in deze landen gelden. Bovendien zijn zij elkaars grootste concurrenten. Door de fusie zouden er belangrijke mededingingsbezwaren rijzen: a) het wegval- len van de bestaande en mogelijke concurrentie tussen de partijen; en b) de grotere mogelijkheden en de gro- tere stimulans voor de nieuwe onderneming om bestaande en mogelijke concurrentie van derden uit te schakelen. Doordat de nieuwe onderneming een veel groter dekkingsgebied zou hebben in de noordse regio, zou die onderneming bepaalde handelsgebruiken kun- nen toepassen waarover haar concurrenten niet kunnen beschikken, bijvoorbeeld de bundeling van het produc- tenaanbod afgestemd op de hele noordse regio. Situatie op het punt van regulering (131) Een belangrijk element van dit ruimere beeld is het ver- schil tussen de reguleringsstelsels in Zweden en Noor- wegen aan de ene kant en Denemarken en Finland aan de andere kant. De belangrijkste verschillen zijn te vin- den in de methodes voor prijsregulering en toegang tot eindgebruikers (door het ontbundelen van de lokale aan- sluiting en andere middelen zoals bijvoorbeeld wederver- koop en carrier selection). Wat betreft de prijsregulering: toezicht op de interconnectietarieven geschiedt in Noor- wegen en Zweden eerder achteraf dan vooraf. Dit houdt in dat de zittende exploitanten buitensporig hoge inter- connectietarieven mogen hanteren en ook nog andere concurrentiebelemmerende praktijken mogen toepassen zonder dat hiervoor toestemming bij de regelgevende instanties dient te worden gevraagd. In Noorwegen en Zweden hoeven de zittende exploitanten niet hetzelfde niveau van toegang tot eindgebruikers aan hun concur- renten te bieden als in Denemarken (waar de regulering voorziet in toegang tot eindgebruikers voor concurren- ten, met inbegrip van de verplichting om ontbundelde lokale aansluiting aan te bieden, de verplichting om tele- voor communicatiediensten wederverkoop aan te bieden aan concurrenten, colloca- tie, carrier selection en nationaal roamen) of in Finland (waar de regulering voorziet in toegang tot eindgebrui- kers voor concurrenten, met inbegrip van de verplich- ting om ontbundelde lokale aansluiting aan te bieden, de verplichting om telecommunicatiediensten op groot- handelsniveau voor wederverkoop aan te bieden aan concurrenten en carrier selection). groothandelsniveau op (132) In hun antwoord hebben de partijen benadrukt dat bemiddeling over de interconnectievoorwaarden die Telia hanteert steeds mogelijk is. Tijdens het onderzoek hebben concurrenten er echter op gewezen dat de beslechting van een geschil over voorwaarden vaak een tijdrovende aangelegenheid is die wel twee jaar kan duren. In Noorwegen dient een voorbereidende fase in de vorm van een bemiddelingspoging vooraf te gaan aan de beslechting van een geschil door de regelgevende instanties. (133) Tijdens de hoorzitting stelden de partijen dat in de regu- leringsstelsels in Zweden en Noorwegen de belangrijkste restricties op het gedrag van de partijen vervat lagen. Zo beweerden zij bijvoorbeeld dat de interconnectietarieven in Zweden gereguleerd en kostengeoriºnteerd zijn. Na onderzoek bleek echter dat de verplichting inzake kostenoriºntatie beperkt was tot uitsluitend de spraak- diensten. Hoewel Telia verplicht is om bij wijze van referentie een interconnectievoorstel te doen, dat op de website van Telia wordt bekendgemaakt, dient dit niet formeel door de nationale regelgevende instantie (NRI) v(cid:243)(cid:243)r bekendmaking te worden goedgekeurd. Er is dus geen toezicht vooraf en bovendien gelden er voor de NRI geen wettelijke verplichtingen om een dergelijke goedkeuring te verlenen. Het interconnectievoorstel wordt dus gebruikt als uitgangspunt voor de onderhan- delingen tussen de partijen. In de praktijk betekent dit dat alle interconnectietarieven, behalve die voor spraak- diensten, worden vastgesteld na onderhandelingen tus- sen de partijen. In Noorwegen omvat de verplichting van Telenor om kostengeoriºnteerde interconnectie aan te bieden ook toegang tot het openbare telefoonnet, openbare transmissiecapaciteit. Voor dit aanbod bestaat echter geen toezicht vooraf, aangezien de formele goedkeuring ervan niet bij wet is voorgeschreven en de praktijk uitwijst dat de regelge- vende instantie dergelijke goedkeuringen niet verleent. telefoniediensten en (134) Volgens de partijen overschat de Commissie de verschil- len tussen de regelgevingsstelsels in de noordse regio. De partijen stellen dat, ondanks het feit dat Denemarken en Finland wetten hebben inzake ontbundeling van het L 40/20 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 9. 2. 2001 lokale aansluitnet, en Noorwegen en Zweden niet, de regelgevingsstelsels in de noordse regio in wezen gelijk zijn. (135) De partijen ontkennen niet dat er, in tegenstelling tot Denemarken en Finland, in Zweden en Noorwegen geen verplichting tot ontbundeling van het lokale aansluitnet bestaat. Dit is een relevant verschil, aangezien door de ontbundeling van het aansluitnet van de zittende exploi- tant er nieuwe bedrijven tegen lagere kosten op de markt kunnen komen. Ter verduidelijking kan hier wor- den vermeld dat in Zweden en Noorwegen, bij gebreke aan een ontbundelde lokale aansluiting, nieuwkomers, om toegang te krijgen tot eindgebruikers, hun eigen infrastructuur mogen opbouwen of een beroep mogen doen op geschakelde toegang (dit omvat call-by-call selection, carrier pre-selection en interconnectie) of toe- gang met een toegewezen adres (huurlijnen en per- manent virtueel circuit). Deze vormen van toegang zijn niet gelijk aan ontbundeling van het lokale aansluitnet aangezien hierdoor het gebruik van de schakel- of trans- portinfrastructuur van de zittende exploitant wordt gekoppeld aan het gebruik van het lokale net. Hierdoor dient er dus per oproep een bijkomende marge te wor- den betaald aan de zittende exploitant. Bij een ontbun- deld lokaal aansluitnet krijgen concurrenten daarentegen toegang tot de gebruiker door het betalen van een vast maandelijks bedrag voor de huur van het net. Bovendien zouden de toegangsmogelijkheden die in Zweden en Noorwegen beschikbaar zijn, in tegenstelling tot ontbun- deling van het lokale aansluitnet, het niet toelaten om diensten zoals xDSL, IP, ATM en digitale video aan te bieden of berusten deze steeds op technologie die door de zittende exploitant wordt aangeboden en beheerd, tegen een door hem bepaalde prijs. is het voor de partijen mogelijk om interconnectie van slechtere technische kwaliteit te leveren aan derden. Lou- ter het feit dat interconnectie beschikbaar is, betekent dus niet dat de partijen geen voordeel meer halen uit hun zeggenschap over het lokale net. Ten tweede, wat de kostenbasis betreft, kan worden gesteld dat in een omgeving waarin steeds meer concurrentie komt, de telecommunicatiebedrijven steeds meer inspanningen gaan leveren om hun kostenbasis te verlagen, door bij- voorbeeld oude, dure uitrusting te vervangen door goed- kopere, efficiºntere uitrusting. Gelet hierop dienen de historische kosten hoger te zijn dan de actuele bedrijfs- of incrementele kosten, waardoor zittende exploitanten hogere interconnectiemarges zouden kunnen behalen. (137) De Commissie merkt ook op dat het hier niet gaat om de doeltreffendheid van de reguleringsstelsels bij het intomen van het toekomstig gedrag van het nieuwe bedrijf na de fusie, maar om de vraag of door de fusie tussen Telia en Telenor al dan niet een machtspositie zou ontstaan of worden versterkt. De regulering in Zwe- den en Noorwegen is erop gericht het gedrag van de zit- tende telecommunicatiebedrijven in goede banen te lei- den en de consumenten te beschermen. Zelfs als ervan wordt uitgegaan dat deze stelsels doeltreffend zijn, kan men niet verwachten dat zij de vorming en/of verster- king van een machtspositie van een door fusie ontstaan bedrijf kunnen voorkomen. Regulering van de telecom- municatiesector is een complexe aangelegenheid, die nauwkeurige afweging door de regulerende instantie en uitgebreid overleg met de bedrijfstak vereist. Regulering biedt geen oplossingen voor de structurele mededin- gingsproblemen die door de fusie rijzen. Sterker nog, indien, zoals is gebleken uit het marktonderzoek van de Commissie, door de fusie tussen Telia en Telenor een machtspositie zou worden gevormd of versterkt, kan slechts toezicht op de fusie en niet regulering achteraf deze effecten voorkomen. en met (136) Met betrekking tot de kostenbasis die wordt gebruikt voor de berekening van de interconnectietarieven zeg- gen de partijen dat het gebruik van historische kosten in Noorwegen en Zweden in overeenstemming is met het name met Richtlijn Gemeenschapsrecht 97/33/EG van het Europees Parlement en de Raad van 30 juni 1997 inzake interconnectie op telecommunica- tiegebied, wat betreft de waarborging van de universele dienst en van de interoperabiliteit door toepassing van de beginselen van Open Network Provision (ONP; de (cid:132)interconnectierichtlijn(cid:148)) (20), bij Richtlijn 98/61/EG (21). Hierbij dienen twee aantekeningen te worden gemaakt. Ten eerste betekent het feit dat inter- connectie kostengeoriºnteerd is niet dat de partijen bestaande en mogelijke concurrentie door derden niet zouden kunnen verhinderen. Interconnectie stelt de zit- tende exploitanten in staat nieuwkomers te dwingen hun diensten te gebruiken en vormt dus een voort- durende bron van inkomsten voor de zittende exploitan- ten. Zelfs indien de interconnectietarieven worden bere- kend in overeenstemming met het Gemeenschapsrecht gewijzigd (20) PB L 199 van 26. 7. 1997, blz. 32. (21) PB L 268 van 3. 10. 1998, blz. 37. Wegvallen van echte concurrentie tussen de partijen (138) De aandacht wordt gevestigd op het feit dat Telia, via Telia Norge (22), een van de actiefste nieuwkomers was in Noorwegen en Telenor, via Telenordia (23), een van de (22) Telia Norge houdt zich in Noorwegen bezig met het leveren van binnenlandse en internationale spraak- en datacommunicatienet- diensten. (23) Telenordia is een gemeenschappelijke onderneming van Telenor, BT en Tele Danmark (zie zaak nr. IV/M. 570 (cid:151) TBT/BT/Tele Dan- mark/Telenor, Beschikking van de Commissie van 24 april 1995; PB C 154 van 21. 6. 1995, blz. 4). Het levert binnenlandse en inter- nationale spraaktelecommunicatiediensten in Zweden alsmede ver- sterkte wereldwijde diensten (via Concert). 9. 2. 2001 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 40/21 actiefste nieuwkomers in Zweden. Deze toetreding tot de markt kon niet alleen in een beperkt aantal specifieke segmenten worden waargenomen, maar in een breed scala aan telefonieactiviteiten, van lokaal tot interlokaal of internationaal en in de datacommunicatie voor bedrij- ven. (142) (139) Door de fusie zou Telia Norge als concurrent op de Noorse markt verdwijnen. Zij zou namelijk een dochter van de nieuwe onderneming worden. Telenordia zou een onderneming worden onder gezamenlijk bestuur van de nieuwe onderneming. Zoals hieronder nader wordt beschreven, zou het wegvallen van een van de actiefste nieuwkomers in een land de versterking beteke- nen van de machtspositie van elke partij op een aantal markten. In hun antwoord en tijdens de hoorzitting merkten de partijen op dat Telia en Telenor in niets afwijken van de andere mogelijke kopers van de af te stoten belangen. De partijen stellen dat aan de vereisten die, volgens de Commissie, van Telia en Telenor zulke grote potentiºle concurrenten maken, ook door andere bedrijven zou worden voldaan. Algemeen gesteld ontkent de Commis- sie niet dat er andere telecommunicatiebedrijven zijn die voldoen aan enkele van de reeds vermelde vereisten, maar buiten Telia en Telenor is er geen bedrijf dat aan alle voorwaarden voldoet. Het is eerder de combinatie van deze voorwaarden en hun gezamenlijk effect dan elke voorwaarde apart die belangrijk is en die Telia en Telenor onderscheidt als potentiºle concurrenten van elkaar. Afstoten van overlappende belangen is geen geschikte remedie (140) Tijdens het onderzoek in fase I hadden de partijen voor- gesteld hun overlappende activiteiten af te stoten om zo de twijfel weg te nemen die volgens hen zou kunnen ontstaan. (141) Door deze afstoting zou een van de andere marktpar- tijen wellicht sterker worden of zou er een nieuwkomer op de markt kunnen komen. Volgens een groot aantal respondenten zullen de bezwaren tegen deze concentra- tie en dan vooral de bezwaren die te maken hebben met telefonie echter niet volledig wegvallen door afstoting van de huidige overlappende activiteiten. Telia Norge put voordelen uit de band met Telia, bijvoorbeeld: merk- naam, technische en financiºle steun, de relatieve nabij- heid van relevante ondersteunende netwerken en een onderhandelingspositie als dochter van een bestaand in een buurland. Telenordia telecommunicatiebedrijf ontleent vergelijkbare voordelen aan haar band met Telenor. Een koper die nog niet in de regio aanwezig is kan weliswaar wellicht financiºle steun verlenen, maar zal niet dezelfde voordelen in dezelfde mate kunnen leveren. Telia is de belangrijkste en grootste potentiºle concurrent in Noorwegen en Telenor is de belangrijkste en grootste potentiºle concurrent in Zweden. Indien een van beide belangen afstoot, heeft dit tot gevolg dat het concurrentiebeperkend gedrag van Telia in Noorwegen en Telenor in Zweden, dat onder andere ontstaat door hun unieke geografische posities en de voordelen die zij genieten door de bepalingen in de regelgeving aan- gaande toegang tot hun lokale netwerken, aan banden wordt gelegd. (143) De partijen stellen dat de belangrijkste elementen voor een geslaagde toetreding tot de thuismarkt van een zit- tende telecommunicatieonderneming de financiºle mid- delen en de technische bekwaamheid van de nieuwko- mer zijn. Telia en Telenor beschikken, volgens de par- tijen, niet over unieke financiºle middelen en bekwaam- heid waarover derden niet kunnen beschikken. De Com- missie is van mening dat financiºle middelen en technische bekwaamheid zeker eerste voorwaarden zijn voor geslaagde mededinging, zowel in de telecommuni- catiesector als in andere sectoren. De Commissie is ech- ter ook van mening dat dit niet de enige elementen zijn waarmee rekening dient te worden gehouden. Er bestaan nog andere elementen, zoals merkbekendheid, het abon- lokale, neebestand van de zittende exploitant en het interlokale in internationale net (inclusief kabelnetten) en kennis van het bedrijfsklimaat, die eveneens een belangrijke rol spelen en die bepalend zijn voor een geslaagde toetreding tot de markt van de zittende exploi- tant. (144) De partijen stellen dat de merken Telia en Telenor geen bijzonder voordeel vormen, omdat voor de particuliere klanten de prijsstrategie van een nieuwkomer van belang is. De Commissie ontkent niet dat voor bepaalde catego- rieºn klanten een concurrerende prijsstelling doorslagge- vend is. Niettemin is de Commissie van mening dat voor andere klanten merken wel belangrijk zijn als waarborg voor de betrouwbaarheid van de aangeboden telecom- municatiediensten. De partijen lijken te erkennen dat voor ondernemingen merkbekendheid wel belangrijk is, hoewel zij ook stellen dat voor deze klanten de grote Europese en internationale merken zoals BT en AT&T minstens net zo aantrekkelijk zouden zijn als Telia en Telenor. De partijen hebben echter geen bewijzen gele- verd waaruit blijkt dat deze buitenlandse merken in Noorwegen en Zweden nu al dezelfde merkbekendheid hebben als Telia of Telenor of dat het waarschijnlijk is dat zij deze alsnog zullen verwerven. Het is nuttig om in dit kader te vermelden dat BT ervoor heeft geopteerd om haar intrede op de Zweedse markt te doen in samenwerking met Telenor en Tele Danmark, waarbij niet het eigen handelsmerk zou worden gebruikt maar een merk dat aanleunt bij dat van Telenor. L 40/22 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 9. 2. 2001 (145) De partijen stellen dat de nabijheid van de aangrenzende netten geen belangrijk voordeel vormt en er geen zake- lijke, taalkundige of culturele banden of marktkennis bestaan die uniek zijn voor Telia en Telenor. ning brachten. Deze concurrentiebeperkende invloed zou ook wegvallen na de fusie. backbone-netten (ruggengraatnetten) (146) Wat betreft de nabijheid van het net kan niet voorbij gegaan worden aan het feit dat de mogelijkheid om aan- te grenzende gebruiken, voor ten minste enkele doeleinden, een alter- natief is voor betaling van interconnectietarieven. Van deze mogelijkheid kan alleen door de partijen gebruik worden gemaakt. Bovendien spreekt het voor zich dat een aangrenzende exploitant bepaalde voordelen heeft, zoals de mogelijkheid om diensten te verlenen (bijvoor- beeld het grensoverschrijdend inzetten van onderhouds- technici) in het aangrenzende gebied, waarbij personeel van de thuismarkt wordt ingezet of de mogelijkheid om de binnenlandse infrastructuur te gebruiken als basis voor de ontwikkeling van de eigen infrastructuur in de aangrenzende markt. In hun antwoord erkennen de par- tijen zelf, op vrij tegenstrijdige wijze, dat (cid:132)door de steeds grotere liberalisering, bepaalde exploitanten eerst naar de mogelijkheden in de aangrenzende markten hebben gekeken. Dit gedragspatroon is karakteristiek voor ondernemingen in alle industrietakken wanneer deze naar mogelijkheden voor uitbreiding buiten hun binnen- landse markt op zoek zijn. (cid:148) (147) Wat betreft de zakelijke, taalkundige of culturele banden of kennis van de noordse markt stelt de Commissie niet dat deze uniek zijn voor Telia en Telenor, maar wel dat Telia en Telenor aan deze voorwaarde voldoen en, vooral in de omgang met zakelijke klanten, een histo- risch voordeel hebben in vergelijking met een exploitant van buiten de regio. Wegvallen van potentiºle concurrentie tussen de partijen (149) In hun antwoord stelden de partijen dat zij voor elkaar geen grotere bedreiging voor toetreding vormden dan een aantal andere exploitanten en dat zij v(cid:243)(cid:243)r de fusie, op basis van hun onderhandelingspositie als leverancier van eindtrajecten, geen concurrentiebelemmering voor elkaar vormden. Zij beweren met name dat het voor hen onwettig zou zijn om elkaar gunstigere toetredings- voorwaarden te bieden (zoals interconnectietarieven) dan aan nieuwkomers. (150) Voor een duurzame en sterke toetreding, is toegang tot het lokale net op concurrerende voorwaarden echter een belangrijke, zo niet essentiºle, vereiste voor diverse tele- communicatiemarkten, vooral bij de breedbanddiensten. Binnen de noordse regio verkeerden Telia en Telenor v(cid:243)(cid:243)r de fusie in een unieke gunstige positie, waarbij zij niet alleen gebruik konden maken van de reeds beschre- ven voordelen in termen van financiºle mogelijkheden, bekwaamheid, merkimago, enz. , maar ook van het (cid:132)rui- len(cid:148) van toegang tot elkaars net. Gezien de positie die de zittende exploitanten, vanuit het oogpunt van de regulering, innemen in Noorwegen en Zweden, als dominante leveranciers van lokale netwerkinfrastructuur en als belangrijke leveranciers van kabelnetten kunnen zij het zich veroorloven om op basis van wederkerigheid te onderhandelen over toegang tot elkaars net. Gezien de situatie van onderlinge afhankelijkheid van elkaars net om een aanzienlijk aantal telecommunicatiediensten te leveren (internationale diensten, regionale diensten, mobiele telefonie, internet, enz. ) verkeren Telia en Tele- nor tevens in een goede positie om te (cid:132)onderhandelen(cid:148) over toegang op de best mogelijke voorwaarden. Andere telecommunicatiebedrijven in Zweden, Noorwegen, Denemarken of Finland kunnen dergelijke toegang niet in ruil aanbieden, omdat hun netten niet groot genoeg zijn (zodat zij bij onderhandelingen met de zittende exploitant niet voldoende gewicht in de schaal kunnen werpen) of omdat in de regelgeving in hun thuisgebied is bepaald dat toegang tot hun eigen netten niet mag worden verhandeld en zij dus geen ruilwaar aan te bie- den hebben. (148) Telia en Telenor zijn de sterkste potentiºle nieuwkomers op elkaars nationale markten. Na de fusie zou deze con- currentiedruk er niet meer zijn. Dit blijft het geval onge- acht of zij v(cid:243)(cid:243)r de fusie ook daadwerkelijk concurrenten waren. Bovendien verkeerden de partijen, gezien de onderlinge afhankelijkheid met betrekking tot de eind- trajecten van hun verkeer (Telia diende voor een aan- zienlijk deel van het uitgaande verkeer van Telenor het eindtraject te verzorgen (cid:151) internationale, mobiele en andere oproepen (cid:151) en Telenor diende ook het eindtra- ject te verzorgen voor een aanzienlijk deel van het uit- gaande verkeer van Telia), in een situatie waarin zij invloed konden uitoefenen op het niveau van de ver- reken- en eindverbindingstarieven die zij elkaar in reke- (151) Zoals hierboven reeds werd beschreven, vloeien de gro- tere mogelijkheden voor toegang door de twee fusiepar- tijen ook voort uit geografische nabijheid. Het is in Europa reeds vaker gebleken dat exploitanten in aan- grenzende gebieden vaak de eerste nieuwkomers zijn op elkaars markten. Zo heeft Belgacom bijvoorbeeld belan- gen in Frankrijk en Nederland, hebben BT en Cable & Wireless hun belangen uitgebreid van het Verenigd Ierland en heeft Deutsche Telekom Koninkrijk naar grote belangen in Oostenrijk, Hongarije en Tsjechiº. Hierbij spelen ook diverse andere factoren een rol, zoals de grotere merkbekendheid van een exploitant uit een aangrenzend gebied en de relatief nauwere zakelijke, taalkundige en culturele banden alsmede de grotere ken- 9. 2. 2001 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 40/23 nis van nabije markten en de nabijheid van de netten (waardoor het o. a. mogelijk is om bepaalde toegangs- tarieven te omzeilen). Dit blijkt uit het feit dat zij reeds de sterkste nieuwkomers zijn in de andere landen. dit nog niet noodzakelijk en automatisch in strijd zijn met artikel 81 van het Verdrag. (152) De partijen hebben in hun antwoord terecht gesteld dat discriminatie met betrekking tot de toetredingsvoorwaar- den overeenkomstig artikel 82 van het Verdrag of de nationale wetgeving verboden zou zijn. Dit is in dit geval echter duidelijk geen relevant gegeven, aangezien de concentratieverordening als doelstelling heeft de vor- ming of versterking te verhinderen van structuren waarin misbruik van machtsposities mogelijk wordt of wordt versterkt. In ieder geval zou de toetreding niet op discriminerende basis geschieden aangezien ook andere marktpartijen voordeel kunnen halen uit de effecten van de onderlinge afhankelijkheid tussen Telia en Telenor. Grotere mogelijkheden en grotere stimulans om bestaande en mogelijke concurrentie door derden te doen verdwijnen. (cid:151) Grotere armslag om de kosten van concurrenten te doen stijgen door het verhogen (of het niet verlagen) van de interconnectie- tarieven of het aanbieden van interconnectie van slechte kwaliteit (153) Wat betreft het uitvlakken van het effect dat de onder- linge afhankelijkheid tussen Telia en Telenor sorteert in de vorm van concurrentiebeperkende invloed op de eindverbindingstarieven die door de partijen v(cid:243)(cid:243)r de fusie worden berekend, leidt de Commisie aan de hand van de bij haar ingediende informatie af dat op de gel- dende interconnectietarieven in Zweden en Noorwegen een neerwaartse druk wordt uitgeoefend door een com- binatie van regulering en wederzijdse afremming. Het feit dat Telia op de Zweedse markt niet-discriminerende voorwaarden voor toegang diende te verlenen aan Tele- nor en alle andere nieuwkomers betekent in de praktijk dat alle nieuwkomers hebben kunnen profiteren van de neerwaartse druk op eindverbindingstarieven die ont- staat door zowel regulering als wederzijdse afremming. Hetzelfde argument geldt voor de Noorse markt. Hieruit blijkt duidelijk het negatieve effect dat het wegvallen van de onderlinge afhankelijkheid tussen de partijen zou sor- teren. Zodra de fusie is voltrokken, valt dit effect van de onderlinge afhankelijkheid weg aangezien geen enkele exploitant meer de exclusieve zeggenschap over een toe- gangsnet als troef voor onderhandelingen zal kunnen gebruiken. (154) Volgens de partijen steunt de Commissie, met haar bewering dat mogelijke concurrentie zal wegvallen, op gedrag dat onwettig zou zijn. De partijen zouden met name niet meer in staat zijn toegang tot elkaars markten te (cid:132)ruilen(cid:148) of elkaars gedrag (cid:132)af te remmen(cid:148) zonder inbreuk te plegen op het nationale of Europese mede- dingingsrecht (artikelen 81 en 82 van het EG-Verdrag). De Commissie is van oordeel dat de theorie van het (cid:132)rui- len(cid:148) van toegang en de effecten van de onderlinge afhan- kelijkheid gebaseerd zijn op het gemeenschappelijk eco- nomisch belang van Telia en Telenor en dat er dus geen voorafgaande overeenkomst of inbreuken aan te pas komen. Zelfs al zou er een overeekomst zijn, dan zou (155) De fusie biedt grotere mogelijkheden en een grotere sti- mulans tot het verhogen (of niet verlagen) van eindver- bindingstarieven of om interconnectie van slechtere kwaliteit aan te bieden. Dit is mogelijk omdat door de fusie een van de belangrijkste remmende factoren van v(cid:243)(cid:243)r de fusie zou wegvallen, namelijk de stimulans die voor beide partijen geldt om tot een gezamenlijke ver- laging te komen van hun verrekeningstarieven, roaming- en/of eindverbindingstarieven. Ook dienen zij zich ver- der geen zorgen meer te maken over een verlies aan inkomsten door een vermindering van het aantal oproe- pen tussen beide partijen. Omdat er tot slot een groter gebied in de macht van ØØn marktpartij in plaats van twee komt en omdat de voormalige zittende exploitan- ten geen bestaande of mogelijke concurrenten meer zijn, zouden alle partijen uiteindelijk profiteren van de con- currentiebeperkende strategie die gevoerd wordt op het gebied van de ander, waardoor het motief om zich tegen een dergelijke strategie te ver- zetten wegvalt (uitluiting) (24). effecten van de (156) Bovendien zou v(cid:243)(cid:243)r de fusie geen enkele van de zit- tende exploitanten baat gehad hebben bij het aanbieden van een slechte eindverbinding aangezien door een slechtere kwaliteit weliswaar het volume afneemt maar er geen invloed is op de marge van de zittende exploi- tant. Na de fusie zou de nieuwe onderneming de moge- lijkheid en de motieven hebben om een eindtraject van te bieden voor oproepen van een slechtere kwaliteit (24) Door het voor een nieuwkomer in bijvoorbeeld Zweden mogelijk te maken verbindingen te krijgen in Noorwegen, behalve tegen een hoge prijs of met slechte kwaliteit, zou de Noorse zittende exploitant mogelijke concurrenten kunnen hinderen die vanuit Zweden werkzaam zijn en die anders niet zouden worden be(cid:239)n- vloed door de interconnectietarieven van de Zweedse zittende exploitant. Het feit dat dergelijk gedrag zou geleid hebben tot ver- geldingsmaatregelen zou de twee zittende exploitanten ertoe genoopt hebben af te zien van de ontwikkeling van een dergelijke strategie. Na de fusie is regulering de enige factor die hen ervan weerhoudt om zich op dergelijke wijze te gedragen. L 40/24 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 9. 2. 2001 andere nieuwkomers, omdat hierdoor de kosten voor de concurrenten kunstmatig hoog worden gehouden. Het is zelfs zo dat na de fusie de partijen een nieuwkomer kunnen selecteren waaraan slechtere kwaliteit zal wor- den geleverd (25). (157) Een ander voordeel voor de fusiepartijen is de mogelijk- heid de betaling van de verreken- en/of interconnectie- prijzen, met name op de route Zweden-Noorwegen te (cid:132)internaliseren(cid:148). Deze partijen zouden dan niet langer onderling betalingen hoeven te verrichten voor oproe- pen (cid:151) voorheen behandeld als internationale oproepen (cid:151) tussen Noorwegen en Zweden. Alleen hun concur- renten zouden dan prijzen dienen te betalen die bepaald worden door de verrekeningstarieven en/of interconnec- tieovereenkomsten. Andere marktpartijen zouden dus vanuit mededingingsoogpunt benadeeld worden door de fusie. (158) In hun antwoord stellen de partijen dat de netto-inkom- sten uit internationaal verkeer tussen de partijen klein zijn vergeleken met hun totale inkomsten uit vaste tele- fonie, en dat enig voordeel voor Telia teniet zou worden gedaan door een even groot nadeel voor Telenor en omgekeerd. Dit argument is echter grotendeels irrele- vant. Ten eerste kan uit de netto-inkomsten tussen de partijen alleen worden afgeleid of het verkeer tussen de twee landen uit financieel oogpunt in evenwicht is. Het zegt niets over de absolute omvang van het verkeer en de omvang van de inkomsten uit deze diensten. Ten tweede zegt het argument dat het verhogen van de ver- rekenings- of interconnectietarieven kan resulteren in een nuloperatie tussen de partijen duidelijk niets over de effecten die een dergelijke strategie kan hebben op con- currenten. Voor de beoordeling van de mate waarin de door de fusie ontstane onderneming in staat is deze kos- ten te internaliseren is het een relevant element dat deze internationale diensten voor alle nieuwkomers een belangrijk deel van de totale omzet vormen. Nieuwko- mers worden gedwongen het merendeel van hun oproe- pen af de handelen op het lokale net van de zittende exploitant. Exploitanten die carrier pre-selection of call- by-call selection aanbieden voor oproepen op de route Noorwegen-Zweden zouden deze oproepen waarschijn- lijk ook dienen te laten beginnen op het lokale net van de zittende exploitant en zouden dus dubbel benadeeld zijn aangezien de nieuwe onderneming zowel de eind- als de beginverbindingskosten kan internaliseren. Tijdens de hoorzitting stelden de partijen dat derden gemakke- lijk een alternatief zouden kunnen vinden voor de ver- rekeningstarieven door, indien zij dat wensten, zelf als correspondent op te treden of een andere onderneming (buiten de zittende exploitant) te zoeken die als corres- pondent kan optreden. Zelfs als zij dit zouden doen, zouden de concurrenten echter nog steeds in een nade- lige mededingingspositie verkeren tegenover de fusiepar- tijen. Zij zouden nog steeds de begin- en/of eindverbin- dingstarieven moeten betalen die Telia en Telenor door de fusie hebben ge(cid:239)nternaliseerd. Het is zelfs mogelijk dat zij meer moeten betalen want, zoals reeds is gezegd, door de fusie zouden de partijen de mogelijkheid en de motieven hebben om de begin- en eindverbindingsmar- ges te verhogen of interconnectie van een slechtere kwa- liteit aan te bieden. Ten slotte, om zelf als correspondent op te treden zouden de concurrenten bijkomende kosten dienen te maken voor aankoop van schakel- en trans- portdiensten om toegang te krijgen tot de incerconnec- tiepunten van de zittende exploitant. (159) Belangrijk is dat het (cid:132)internaliseren(cid:148) niet alleen geldt voor de kosten van het verlenen van alle soorten vaste telefonie (26) maar ook voor regionale diensten (zoals datacommunicatie voor bedrijven) die in alle noordse landen worden verleend en voor mobiele telefonie met betrekking tot roaming en interconnectie. In hun ant- woord stemmen de partijen er in wezen mee in dat deze punten (hierboven beschreven voor vaste telefonie) ook gelden met betrekking tot het internaliseren van roa- ming-kosten voor mobiele telefonie. Men kan dus tot de conclusie komen dat door de fusie voor de partijen dezelfde (reeds beschreven) voordelen zouden ontstaan voor zowel hun vaste als hun mobiele telefonie. De par- tijen zouden met name in staat zijn hun onderlinge roa- ming-kosten af te schaffen of op een peil te brengen waarop voor een oproep tussen Noorwegen en Zweden geen internationale Indien andere Noorse en Zweedse exploitanten van mobiele netwerken zouden trachten ook een dergelijke overeen- komst te sluiten door de roaming-tarieven onderling af te schaffen, zouden zij te kampen hebben met het pro- bleem dat, tenzij de verkeersstroom perfect in balans is, de ene in praktijk de andere zou subsidiºren. Bovendien zouden zij voor een groot deel van hun kosten afhanke- lijk blijven van de nieuwe onderneming aangezien zij voor de afhandeling van de oproepen in beide landen nog steeds toegang zouden dienen te krijgen tot het lokale net. toeslag wordt geheven. Grotere mogelijkheid om producten te (cid:132)bundelen(cid:148) in een groter geografisch gebied (160) De partijen zullen op het punt van de toegang tot het lokale net een unieke positie innemen in de noordse regio. Zij zullen namelijk de toegang controleren in Noorwegen en Zweden en een wettelijk recht tot toe- gang genieten in Finland en Denemarken. De nieuwe onderneming zal de enige onderneming zijn die gebun- (25) Hetzelfde geldt voor elke concurrent die internationale oproepen tussen Noorwegen en Zweden verzorgt. Dit argument is zelfs tweemaal van toepassing op concurrenten die internationale oproepen in beide richtingen aanbieden. (26) De reden is dat toegang tot het lokale net en dus ook de behoefte aan interconnectie een essentieel onderdeel is van het aanbod van telefoniediensten. 9. 2. 2001 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 40/25 delde producten kan aanbieden (bijvoorbeeld pakketten voor gecombineerde mobiele en vaste telefonie, gecom- bineerde data/spraak internetpakketten) in de hele noordse regio onder voorwaarden die niet te evenaren zijn. Terwijl er v(cid:243)(cid:243)r de fusie twee leveranciers, of althans potentiºle leveranciers waren die een dergelijke dienst op vergelijkbare wijze konden aanbieden in de noordse regio, blijft er na de fusie slechts ØØn enkele leverancier over met lokale toegang in de vier landen. (161) In hun antwoord stelden de partijen dat zij in de noordse regio niet over bijzondere bundelingsmogelijk- heden zouden beschikken. Deze stelling steunde echter op hun bewering dat de vier nationale reguleringsstelsels in wezen hetzelfde waren, terwijl er echter een duidelijk verschil bestaat, omdat er regelingen inzake ontbunde- ling van het lokale aansluitnet in Denemarken en Fin- land maar niet in Noorwegen en Zweden. Dit verschil alleen al volstaat om hen de hierboven beschreven voor- delen te doen genieten. ondernemingen toegang tot elkaars markten dienden te hebben om een aantal diensten te kunnen aanbieden aan de eigen klanten, bijvoorbeeld internationale oproe- pen en regionale diensten die niet op concurrerende voorwaarden kunnen worden geleverd zonder redelijke toegang tot het lokale net in alle betrokken landen. (165) V(cid:243)(cid:243)r de fusie hadden de partijen dan ook reden elkaar op wederzijds voordelige voorwaarden toegang te ver- lenen. Dit blijkt ook uit de oprichting van Telenordia en Telia Norge. De oprichting van Telenordia is ook een voorbeeld van hoe uniek de positie van de partijen was om een platform aan derden te bieden om in een allian- tie toegang tot de noordse regio te krijgen. Indien er toestemming zou worden verleend om de transactie in de aangemelde vorm te laten doorgaan, zou de nieuwe onderneming de enige exploitant in de noordse regio worden met volledige zeggenschap over het lokale net van haar thuismarkt. De onderneming zou daardoor beter in staat zijn de toegang van exploitanten die geves- tigd zijn in Denemarken, Finland of andere landen te verhinderen. De partijen zouden in staat zijn een veilige mono- polistische thuismarkt te gebruiken om de toegang van exploitanten uit Finland en Denemarken te verhinderen. (162) Een aantal derden heeft de opmerking gemaakt dat de regulering in Finland en Denemarken gunstiger is voor nieuwkomers dan de stelsels in Zweden en Noorwegen, onder andere wegens de geldende vereisten inzake ont- bundeling van het lokale aansluitnet in die eerste lan- den. (166) Naast de nog hogere toetredingsdrempels voor andere exploitanten in de noordse regio, zou de unieke positie van de nieuwe onderneming in termen van toegang tot basisvoorzieningen (lokale netten) in de hele noordse regio ook een strategisch voordeel met zich brengen, aangezien de onderneming in de praktijk de enige tele- communicatie-exploitant in de noordse regio wordt waarmee niet-noordse exploitanten allianties kunnen aangaan, bijvoorbeeld voor het leveren van de noordse component van een Europese of wereldwijde dataoplos- sing voor bedrijven. (163) Dit betekent dat de nieuwe onderneming meer mogelijk- heden zou hebben om de thuismarkt af te schermen voor nieuwkomers uit meer geliberaliseerde markten als Finland en Denemarken. De nieuwe onderneming zal niet alleen een totale omzet hebben die beduidend hoger is dan die van de andere exploitanten in Denemarken en Finland, maar zal ook ontbundelde toegang krijgen tot het lokale net in Finland en Denemarken. Indien exploi- tanten uit die landen echter willen toetreden tot de thuismarkten van de nieuwe onderneming is dit niet mogelijk. Dit zal de Deense en Finse exploitanten ervan doen afzien om in Zweden en Noorwegen op de markt te komen omdat zij beseffen dat er dan vergeldingsmaat- regelen van de nieuwe onderneming zouden volgen op hun thuismarkten, waar de nieuwe onderneming haar toetreding kan financieren met de meeropbrengst afkomstig van haar klanten in markten waar zij een monopolie heeft, namelijk Noorwegen en Zweden. (164) V(cid:243)(cid:243)r de fusie waren noch Telia, noch Telenor zo goed uitgerust om toegang tot hun monopolistische thuis- markt te verhinderen. De reden hiervoor is dat beide (167) De partijen zijn van oordeel dat de Commissie een han- delwijze inroept die eigenlijk bij verordening is verboden als indicatie van de bijkomende marktinvloed die door de fusie wordt gecreºerd. De partijen stellen met name dat een poging van de nieuwe onderneming om de prij- zen te verhogen of een prijsverlaging te vermijden, bij wet verboden zou zijn omdat een geldige kostenrecht- vaardiging ontbreekt. De Commissie heeft er reeds op gewezen dat haar redenering eerder berust op de moge- lijkheid die de partijen hebben om bestaande en moge- lijke concurrentie door derden te verhinderen dan op de kostenoriºntatie van interconnectievoorwaarden. In elk geval is de Commissie van mening dat de historische basis voor calculatie die gangbaar is in Zweden en Noor- wegen zou kunnen leiden tot een situatie waarin de interconnectietarieven hoger zijn dan de werkelijke kos- ten. Dit zou resulteren in hoge winstmarges voor de zit- tende exploitanten die zo een verlaging van de intercon- nectiekosten kunnen vermijden. Wat betreft het regule- rend toezicht op interconnectietarieven dient er rekening mee te worden gehouden dat, overeenkomstig de con- centratieverordening, de werkelijke toetssteen is, of er door de concentratie een machtspositie wordt gevormd of versterkt. Zodra de Commissie het bestaan van een L 40/26 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 9. 2. 2001 versterkte machtpositie kan aantonen, wordt die machts- positie niet teniet gedaan door het bestaan van regule- rend toezicht op prijzen of ander concurrentiebelemme- rend gedrag. De voorbeelden die de Commissie geeft, zijn niet de reden voor het verbieden van de concentra- tie, maar aanwijzingen voor het bestaan of de verster- king van een machtspositie. BEOORDELING VAN AFZONDERLIJKE MARKTEN Verschaffing van infrastructuur ten behoeve van lokale aansluiting (168) Telenor raamt de totale capaciteit van haar lokale net in Noorwegen op [(cid:133)]* Mbits/s (cid:215) km. Telia raamt de capa- citeit van haar lokale net op [(cid:133)]* Mbits/s (cid:215) km. Het belang van hun capaciteit in verhouding tot die van hun concurrenten blijkt uit het marktaandeel aan oproepen via het lokale net, zoals hieronder beschreven. Telia en Telenor zijn in Zweden, respectievelijk Noorwegen de dominante leveranciers van lokale netwerkinfrastructuur en bezitten het merendeel van dergelijke verbindingen. Toegang van andere concurrenten voor het aanleggen of moderniseren van nieuwe concurrerende netten is moei- lijk gezien de kosten die verbonden zijn aan het parallel aanleggen, moderniseren of uitbreiden van netten. (169) Aangezien er in Zweden geen ontbundelde toegang tot het lokale aansluitnet mogelijk is, dienen bedrijven die daar als concurrenten gelden over het algemeen een andere wijze van toegang tot het lokale net te bieden. De partijen wezen erop dat bepaalde lokale overheden (bijvoorbeeld Stokab, Gotnet, Link(cid:246)ping Energi, Bitnet en Gavlenet) eigen glasvezelnet hebben en internettoe- gang via de kabel aanbieden. Deze netten zijn echter relatief klein. De partijen stelden dat kabeltelevisienetten voor telefonie kunnen worden gebruikt. Dit is waar- schijnlijk juist voorzover de netten voor spraaktelefonie geschikt kunnen worden gemaakt. Tot nu toe bleef het moderniseren van kabeltelevisienetten vooral beperkt tot aanpassingen aan de netwerkarchitectuur (van (cid:132)cascade- vorm(cid:148) of (cid:132)hoofdtransmissielijn plus vertakkingen(cid:148) tot internet stervorming) om snel downloaden vanaf het mogelijk te maken. Aanpassingen die nodig zijn om tra- ditionele telefoniediensten over het kabeltelevisienet aan te bieden bleven dus buiten beschouwing. Dit zou namelijk betekenen dat er dient te worden ge(cid:239)nvesteerd in retourpaden met grote capaciteit, hetgeen aanzienlijk duurder is (volgens een van de concurrenten vijf keer zo duur). Een ander nadeel is dat kabeltelevisienetten geo- grafisch beperkt zijn tot het abonneebestand van de eigenaar van het net. De nieuwkomers zullen dus in belangrijke mate afhankelijk zijn van de zittende exploi- tant omdat het eindtraject van het grootste deel van hun uitgaande verkeer dient te worden verzorgd op het net van de zittende exploitant, terwijl slechts voor een zeer klein deel van het uitgaande verkeer van de zittende exploitant het eindtraject dient te worden verzorgd op de netten van de nieuwkomers. Deze nieuwkomers kun- nen dus tegenover Telia bij de onderhandelingen over interconnectietarieven weinig gewicht in de schaal leg- gen. Door het verhogen van de interconnectietarieven of door het opleggen van strenge technische voorschriften zouden de aanmeldende partijen in staat zijn de kosten van nieuwe netten op te drijven met betrekking tot al het verkeer waarvoor Telia het eindtraject zal verzorgen, hetgeen waarschijnlijk een aanzienlijk deel van al hun verkeer zal zijn. Hoewel kan worden aangevoerd dat de regulering de partijen verbiedt de prijzen op te trekken, zouden zij toch de mogelijkheid hebben om niet alleen de maximale prijsstijging die toegestaan is op te leggen maar ook nieuwkomers te hinderen met andere tactie- ken die niets te maken hebben met prijsstelling, bijvoor- beeld door middel van kwaliteitsverlagende strategieºn. Bovendien geschiedt de regulering in Noorwegen en Zweden met betrekking tot interconnectie achteraf, zodat deze in het kader van toezicht op fusies niet als doeltreffend middel kan worden beschouwd voor het intomen van het marktgedrag van dominante bedrij- ven (27). (170) De partijen hebben als bestaande of mogelijke nieuwko- mers ook bedrijven vermeld die toegang door middel van een toegewezen adres via radioverbindingen aan bedrijven aanbieden (Teracom, Rymdbolaget). Opge- merkt werd wel dat dit aanbod beperkt was tot relatief kleine of plaatsgebonden klantenbestanden (zoals de net- ten van gemeenten) of tot netten die nog niet volledig commercieel operationeel waren (radioverbindingen). (171) Bovendien kan geen van deze bedrijven rechtstreeks de strijd aanbinden met de zittende exploitant voor alle types abonnees van het lokale net; over het algemeen zullen zij hun inspanningen richten op zakelijke gebrui- kers met een hoog volume, of een bepaalde technologi- sche variant aanbieden (kabeltelevisie, radioverbinding) waarmee het probleem van de niet-ontbundelde toegang tot het lokale net wordt omzeild. (172) Ten slotte dient te worden vermeld dat een van de concurrerende netwerken in belangrijkste potentiºle Zweden reeds in handen van Telia is. In Noorwegen bezit Telenor het op een na grootste kabeltelevisienet, Telenor Avidi (28). Hoewel het mogelijk zou zijn de kabeltelevisienetten van de partijen aan te passen voor het verlenen van telefoniediensten, zullen Telia of Tele- nor hiertoe niet zo gauw geneigd zijn. Zij zouden dan immers met zichzelf gaan concurreren bij de verschaf- fing van lokale netwerkinfrastructuur. Van deze netten kan dus niet worden gezegd dat de klanten die erop aangesloten zijn een mogelijk alternatief hebben voor hun telefoonverbindingen, zolang deze door de partijen worden beheerd. (27) Zie het arrest van 25 maart 1999 in zaak nr. T-102/96 (cid:151) Gencor Ltd tegen Commissie van de Europese Gemeenschappen, over- wegingen 317-319; nog niet gepubliceerd. (28) Zie deel II over televisiediensten, overwegingen 261 e. v. 9. 2. 2001 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 40/27 (173) In Noorwegen zijn de huidige of mogelijke concurren- ten: Janco Multicom (biedt telefonie via het kabeltelevi- sienet). Eltele (biedt toegang tot het lokale net via glas- vezelkabels aan grotere publiekrechtelijke instellingen en bedrijven), Enitel (biedt toegang via de glasvezelkabels en radioverbindingen, maar kennelijk nog geen spraak- telefonie) en NetCom (biedt een lokaal net via huurlijnen als onderdeel van een zakelijk pakket). (174) De argumenten betreffende Noorwegen zijn vergelijk- baar met de argumenten die reeds werden aangevoerd met betrekking tot Zweden. De nieuwkomers op deze markt kunnen uitsluitend toegang tot het lokale net krij- gen via de netten van de zittende exploitant. Zij kunnen carrier pre-selection, call-by-call carrier selection of toe- gang via kabeltelevisienetten aanbieden. Zij worden ech- ter op de reeds beschreven manier gehinderd doordat zij niet genoeg inkomsten uit het eindtraject kunnen halen. Als concurrenten vormen zij dus geen bedreiging voor de machtspositie van Telenor. (175) Het feit dat er vrijwel geen nieuwkomers zijn op deze markt illustreert hoe moelijk het is om op deze markt binnen te geraken. Zonder onderbundelde toegang tot het lokale net kunnen nieuwkomers geen eigen markt- positie verwerven voor zowel ingaande als uitgaande oproepen tenzij zij bereid zijn om in eigen netten te investeren. Het moderniseren en uitbreiden van kabel- netten kan een haalbaar alternatief zijn voor het net van de zittende exploitant, vooral wanneer de nieuwkomer via dat net ook kabeltelevisie, telefonie en internettoe- gang kan aanbieden als concurrent van de zittende exploitant. Zoals vermeld, bezit Telia echter het grootste kabelnet in Zweden en Telenor het op een na grootste net in Noorwegen. Bovendien zou het aanleggen van volledig nieuwe netten of het moderniseren en uitbrei- den van bestaande kabel- en/of andere netten voor twee- richtingsverkeer voor individuele abonnees aanzienlijk veel tijd en geld kosten. Hoewel in het bijzonder kabel- televisienetten op de middellange tot lange termijn inte- ressante economische mogelijkheden bieden voor het verlenen van alle soorten telecommunicatiediensten, zijn er geen aanwijzingen voor dat er reeds een dergelijke ontwikkeling aan de gang is die de mededingingsbezwa- ren inzake de zeggenschap van de partijen over het enige lokale toegangsnet voor telecommunicatiediensten zou kunnen afzwakken. De drempels blijven dus hoog. Zoals reeds werd beschreven, heeft de concentratie als gevolg dat Telia en Telenor wegvallen als de belangrijk- ste mogelijke bronnen van concurrentiebeperkende invloed om hun respectieve lokale netten open te stellen voor toegang door concurrenten. (176) Om deze reden zou de voorgestelde transactie de machtspositie versterken die beide zittende exploitanten reeds in hun respectieve thuismarkten innemen met betrekking tot de verschaffing van lokale netwerkinfra- structuur in elk land. Verschaffing van infrastructuur ten behoeve van interlokale en internationale toegang (177) Telenor raamt de totale capaciteit van haar interlokale net op [(cid:133)]* Mbits/s (cid:215) km en de internationale capaciteit (of meer bepaald het nationale deel van haar internatio- nale capaciteit) op [(cid:133)]* Mbits/s (cid:215) km. Circa [55-65 %]* van de interlokale capaciteit wordt gebruikt door Tele- nor of derden (bijvoorbeeld door middel van intercon- nectie). Circa [35-45 %]* ervan is beschikbaar voor ver- huur. Volgens de ramingen van de partijen wordt circa [65(cid:150)75 %] van alle gehuurde interlokale capaciteit van Telenor gehuurd. (178) Er zijn nog andere leveranciers van netwerkinfrastruc- tuur in Noorwegen, bijvoorbeeld Telia N(cid:228)ttj(cid:228)nster Nor- den AB (zie deel IV). Een aantal concurrenten was bezorgd over het feit dat alle andere leveranciers van kabelinfrastructuur nutsbedrijven zijn die ofwel over- heidsbedrijven zijn of bedrijven waarop de overheid mogelijk invloed kan uitoefenen, zoals Jernbaneverket (de spoorwegbeheerder), Enitel (een consortium van elektriciteitsbedrijven) en ElTele. Tijdens het marktonder- zoek heeft de Commissie echter geen bewijzen gevon- den voor het bestaan van belangenverstrengelingen waardoor de alternatieve leveranciers zouden worden ontmoedigd hun capaciteit als alternatief voor die van Telenor aan te bieden. (179) In Zweden raamt Telia (waarvan de capaciteit anders wordt ingedeeld) de regionale capaciteit op [(cid:133)]* Mbits/s (cid:215) km en de interlokale capaciteit op circa [(cid:133)]* Mbits/s (cid:215) km. Circa [20-30 %]* van de netcapaciteit van Telia wordt verhuurd aan derden (klanten en exploitanten). Telia zegt dat er geen bepaalde capaciteit is voorbehou- den voor eigen gebruik. In een onafhankelijk onderzoek dat door de partijen wordt geciteerd (29), wordt geraamd dat 43 % van de gehuurde interlokale capaciteit van Telia werd gehuurd. Er zijn nog andere leveranciers van infra- structuur voor interlokaal verkeer in Zweden. Hiervan zijn Banverket en Svenska Kraftn(cid:228)t de grootste leveran- ciers. Andere alternatieve leveranciers zijn, onder andere, Tele2, Stokab en een groot aantal gemeenten. Hoewel geen enkele van deze leveranciers van interlokale infra- structuur een capaciteit heeft die gelijk is aan die van Telia, kan toch niet voorbij worden gegaan aan het feit dat zij individueel en gezamenlijk toegang hebben tot een aanzienlijke hoeveelheid alternatieve capaciteit die zij op de markt aanbieden (inclusief dark fibre). Het marktonderzoek van de Commissie heeft geen bewijzen opgeleverd voor het bestaan van belangverstrengelingen waardoor de alternatieve leveranciers zouden worden ontmoedigd hun capaciteit als concurrenten van Telia aan te bieden. (29) Verslag van Price Waterhouse Coopers aan de PTS (de Zweedse toezichthoudende instantie voor telefoonbedrijven). L 40/28 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 9. 2. 2001 (180) Indien de prijzen voor capaciteit in het ene land zouden stijgen ten opzichte van de prijzen in het andere land, zouden exploitanten die capaciteit wensen op dit ogen- blik geneigt zijn oplossingen te zoeken waardoor zij capaciteit aan de andere kant van de grens kunnen gebruiken. Het gaat hier namelijk om een grens over land met diverse verbindingspunten voor telecommuni- catie, terwijl de infrastructuur in andere buurlanden zoals Denemarken, Finland of Rusland, hiervoor niet geschikt zou zijn omdat daarvoor ofwel een nieuwe ver- binding over het water dient te worden aangelegd ofwel er minder verbindingspunten zijn. Indien dus de capaci- teitstarieven van bijvoorbeeld Telenor in Noorwegen te veel zouden stijgen, bestaat de mogelijkheid dat Telia Norge van haar bijzondere positie gebruik zou kunnen ten minste interlokaal vervoer voor maken door bepaalde delen van Noorwegen en in het bijzonder voor noordzuidcommunicatie aan te bieden, door verkeer over de grens naar Zweden te brengen, het over de interlokale netten van Telia te laten lopen en het weer in Noorwegen af te leveren, op huurlijnen, maar dicht bij het punt van ontvangst. Hetzelfde geldt natuurlijk voor verkeer in de andere richting. In hun antwoord hebben de partijen aangegeven dat dit een onwaarschijn- lijk scenario is, aangezien het merendeel van de klanten zich in het zuiden van respectievelijk Zweden en Noor- wegen bevindt. Het blijft echter een feit dat voor een deel van de omzet een dergelijke routering wel degelijk een reºle optie is. Hoewel Telenor wellicht geneigd zal zijn dergelijke beweringen als onderhandelingstactiek van tafel te vegen, zou zij niet in staat zijn om deze als tegenactie volledig uit te sluiten en als zodanig zou een dergelijke bedreiging in zekere mate een belemmering vormen voor de prijsstelling van Telenor. In ieder geval hebben beide partijen evenveel te verliezen: indien Telia Norge hinder ondervindt van hoge prijzen in Noor- wegen, kunnen er in Zweden vergeldingsmaatregelen tegen Telenordia volgen. In hun antwoord stellen de partijen dat een dergelijke actie strijdig zou zijn met het nationale en het Gemeenschapsrecht. Hierbij dient te worden opgemerkt dat de mogelijkheid om toekomstige inbreuken op het nationale of het Gemeenschapsrecht te controleren geen rechtvaardiging is voor het vormen of versterken van een machtspositie. Zodra de fusie is vol- tooid zouden dergelijke beperkende invloeden wegvallen en zouden de partijen een sterkere machtspositie op beide markten innemen. (181) Bovendien konden de partijen v(cid:243)(cid:243)r de fusie, in ieder geval ten behoeve van de verkoop aan zakelijke klanten, de nationale infrastructuur van de zittende exploitant op het gebied van de andere omzeilen door een beroep te doen op toegang met een toegewezen adres, dat wil zeg- gen huurlijnen of virtuele particuliere netten. Door de fusie zou ook deze mogelijkheid wegvallen. (182) Hierdoor zou de voorgestelde transactie de machtsposi- tie versterken die Telenor heeft op de markt voor het leveren van interlokale en internationale netwerkinfra- structuur in Noorwegen. Gezien de verbintenissen die partijen hebben voorgesteld met betrekking tot het afstoten van hun overlappende activiteiten, hun kabel- televisiebedrijven en de verschaffing van ontbundelde toegang tot het lokale aansluitnet (LLU) (zie deel IV), is het niet nodig te onderzoeken of de transactie zou heb- ben geleid tot de vorming of versterking van een machtspositie op de Zweedse markten voor de verschaf- fing van interlokale en internationale netwerkinfrastruc- tuur. Toegang van abonnees tot telefoniediensten Toegang van abonnees tot lokale diensten (183) Telia heeft een marktaandeel In Zweden van [90-100 %]* gemeten op basis van de inkomsten. Er zijn een aantal concurrenten met zeer kleine marktaandelen die de rest voor hun rekening nemen [0-10 %]*. Het betreft hier onder andere Tele 2 en Telenordia. Met een dergelijk marktaandeel staat de machtspositie van Telia buiten kijf. (184) In Noorwegen is Telenor de zittende exploitant, met een marktaandeel van [90-100 %]*. Een dergelijk groot marktaandeel wijst op een machtspositie. Telia heeft een aandeel van [0-10 %]* (30), via Telia Norge, en Tele 2 heeft een aandeel van minder dan [0-10 %]*. (185) Door de fusie zou de concurrentie van Telenordia in Zweden en Telia Norge in Noorwegen wegvallen (31). Ook zou dit de uitschakeling betekenen van de efficiºntst mogelijke concurrent in Noorwegen en Zwe- den. Ten slotte zou de nieuwe onderneming, om de reeds beschreven redenen, door de fusie meer mogelijk- heden en redenen hebben om interconnectietarieven te verhogen (of prijzen niet te verlagen) of een slechtere kwaliteit van lokale aansluiting te bieden. Zo zou Tele- nor v(cid:243)(cid:243)r de fusie bijvoorbeeld ervan weerhouden wor- den de interconnectietarieven voor de binnenlandse con- currenten te verhogen aangezien dit gevolgen zou heb- ben voor Telia Norge. Telia zou dan namelijk op haar beurt haar onderhandelingspositie gebruikt hebben voor activiteiten van Telenor of Telenordia in Zweden. Na de fusie zou deze beperkende invloed verdwijnen (32). (30) In een latere verklaring noemen de partijen een cijfer van [0-10 %]* in oproepminuten en [0-10 %]* in inkomsten voor de aandelen eind 1998. Het argument blijft echter steek houden, onge- acht of de eerste of de laatste cijfers worden toegepast. (31) Hoewel het marktaandeel van de nieuwe onderneming in Noor- wegen en Zweden slechts in geringe mate zou toenemen, zou dit wel de verdwijning betekenen van een aanzienlijk deel van het kleine puntje marktaandeel dat nog niet in handen van de zittende exploitant is. (32) Concurrenten die lokale oproepen aanbieden zouden in mindere of meerdere mate de gevolgen ondervinden van de grotere moge- lijkheden die de partijen hebben om de kosten van hun rivalen te verhogen, afhankelijk van het feit of zij binnenlandse diensten of binnenlandse Øn internationale diensten aanbieden in ØØn land of in beide landen of een combinatie van beide. 9. 2. 2001 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 40/29 (186) Om de hierbovern vermelde redenen en andere, meer algemene redenen die vermeld worden in de inleiding op de beoordeling vanuit het oogpunt van de mededin- ging, zou de fusie de huidige machtsposities van de zit- tende exploitanten op de markt voor de toegang van abonnees tot lokale diensten versterken. Interlokale diensten Interlokaal verkeer in Noorwegen en Zweden (187) Volgens de informatie die de partijen hebben overgelegd waren er circa [(cid:133)]* miljoen minuten interlokaal verkeer in Noorwegen en circa [(cid:133)]* miljoen minuten in Zwe- den. (188) De tabel toont de marktaandelen voor het interlokale verkeer in 1998 op basis van inkomsten. Interlokaal Alleen Zweden Alleen Noorwegen Telia Telenor [65-75 %]* [0-10 %]* [0-10 %]* [90-100 %]* Telenordia [0-10 %]* [0-10 %]* Tele2 Tele 8 [15-25%]* [0-10 %]* [0-10 %]* Global One [0-10 %]* Sonera RSL Com Netnet [0-10 %]* [0-10 %]* [0-10 %]* (189) In Noorwegen beschikt Telenor over een dominant marktaandeel van [90-100 %]*, terwijl Telia Norge over [0-10 %]* beschikt. Telia Norge bezit dus eenzesde van het marktaandeel dat nog niet in handen is van de zit- tende exploitant. In Zweden heeft Telia een marktaan- deel van [70-80 %]*. Telenor is vertegenwoordigd in de gemeenschappelijke onderneming Telenordia, die een marktaandeel van [0-10 %]* heeft. Deze [0-10 %]* ver- tegenwoordigt circa eenvierde van het marktaandeel dat nog niet in handen is van de zittende exploitant. dia in Zweden aangezien Telia Norge en Telenordia als concurrerende leveranciers zullen verdwijnen. Om de reeds vermelde redenen, zou door de fusie ook de con- currentie wegvallen die van Telia en Telenor had kunnen uitgaan. Een belangrijk element in het aanbieden van een interlokale dienst is de mogelijkheid om intercon- nectie te krijgen met het net van de zittende exploitant en met andere concurrenten. Een concurrent die inter- lokaal verkeer wenst te laten vervoeren, dient wellicht de zittende exploitant te vergoeden voor het gebruik van diens net (bijvoorbeeld indien de oproep tot stand is gekomen door carrier pre-selection of call-by-call selec- tion), de kosten te betalen voor het huren van de inter- lokale lijnen (waarschijnlijk weer aan de zittende exploi- tant), en ten slotte te betalen voor de interconnectie om de oproep ter afhandeling af te leveren op het netwerk van de zittende exploitant. De zittende exploitant ver- keert in een situatie waarin hij al deze kosten kan bepa- len. zij de vereiste (191) Door de fusie zijn de partijen beter in staat concurren- ten uit te schakelen door de prijzen te verhogen of inter- connectie van slechtere kwaliteit aan te bieden aan der- den die oproepen willen laten afhandelen, of door de eigen klanten betere voorwaarden te bieden voor inter- lokale oproepen dan de concurrenten kunnen aanbieden zodra interconnectiekosten hebben betaald. Om dezelfde redenen als die hierboven zijn uit- eengezet voor lokale oproepen, zouden zij meer moge- lijkheden en redenen hebben om de kosten van hun rivalen te verhogen, omdat hun eigen dochteronder- nemingen op elkaars grondgebied geen nadelige gevol- gen meer zouden ondervinden van vergeldende prijsver- hogingen door de andere zittende exploitant. Toen Telia en Telenor nog afzonderlijke ondernemingen waren, werden de prijzen van de aangeboden interlokale dien- sten en bijbehorende ondersteuning be(cid:239)nvloed door het inzicht dat zij de prijzen voor concurrenten (cid:151) en dus ook elkaar (cid:151) niet konden verhogen zonder hun eigen belangen in het aangrenzende gebied te schaden. Boven- dien zouden hun klanten reden hebben om grensover- schrijdende infrastructuur te gebruiken als wijze van prijzenconcurrentie tegen hun hoofdleverancier. Na de fusie zou deze beperkende invloed niet meer bestaan. Bovendien kunnen zij hun zeggenschap over het lokale net gebruiken in hun onderhandelingen met exploitan- ten die interconnectie nodig hebben omdat zij door dat lokale net een voordeel hebben dat hun concurrenten niet kunnen aanbieden. Zij kunnen ook interlokale pro- ducten aanbieden in een groter geografisch gebied en onder de prijzen van de concurrenten gaan die enkel binnen de nationale grenzen kunnen opereren. Deze situatie zou nog worden versterkt door het feit dat zij in hun eigen nationale gebieden een zeer sterke positie leveren van onderliggende innemen wat betreft het infrastructuur (kabelcapaciteit). (190) De fusie zal resulteren in het wegvallen van de huidige concurrentie van Telenordia in Noorwegen en Telenor- (192) Hierdoor zou de voorgestelde transactie de machtsposi- tie versterken die de partijen innemen op de markt voor interlokale diensten in respectievelijk Zweden en Noor- wegen. L 40/30 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 9. 2. 2001 Internationaal (193) De internationale markt kan ofwel als een markt voor internationale telefoniediensten ofwel als een markt voor specifieke landenparen worden beschouwd. (194) Volgens de informatie die de partijen in hun formulier CO hebben gegeven, beliep het verkeer van internatio- nale oproepen in 1998 voor de gehele markt[(cid:133)]* mil- joen minuten in Noorwegen en [(cid:133)]* miljoen minuten in Zweden. (195) Onderstaande tabel toont het marktaandeel uitgedrukt in percentages van een nationale markt op basis van totale inkomsten uit oproepen uit deze sector. Internationaal Alleen Noorwegen Alleen Zweden Telia Telenor [0-10 %]* [60-70 %]* [80-90 %]* [0-10 %]* Telenordia [0-10 %]* [0-10 %]* Samen Tele 2 Tele 8 Global One Sonera RSL Com [0-10%]* [20-30 %]* [0-10 %]* [0-10 %]* [0-10 %]* [0-10 %]* [0-10 %]* MCI WorldCom Netnet [0-10 %]* (196) Gemeten naar de nationale markt blijkt uit de aandelen duidelijk dat Telenor met van [80-90 %]* een machtspositie inneemt op de Noorse markt. Voor Zweden is het aandeel van Telia, [60-70 %]* van de internationale oproepen, kenmerkend voor een machtspositie. een marktaandeel (197) Uit deze marktaandelen blijkt de machtspositie, gemeten in termen van de aandelen van het totale internationale verkeer die de partijen in handen hebben. In de vol- gende analyse wordt de stroom van het internationale verkeer tussen de specifieke landen besproken. Wat betreft het verkeer naar individuele landen heeft Telenor in 1998 [20-30 %]* van het internationale verkeer naar Zweden gezonden, [10-20 %]* naar Denemarken en [0-10 %]* naar Finland. Telia heeft [15-25 %]* van het internationale verkeer naar Noorwegen gezonden, [10-20 %]* naar Denemarken en [0-10 %]* naar Finland. (198) Onderstaande tabel toont internationale spraakverkeers- stromen tussen de noordse landen uitgedrukt als percen- tage van oproepen van het land vanwaar de oproep uit- gaat in 1997 (bron (cid:132)Direction of traffic 1999(cid:148), Traffic Statistics, ITU). van van van van naar Zweden Noorwegen Finland Denemarken Zweden (cid:151) 26 28,7 15,5 Noorwegen 12,7 Finland 13,6 (cid:151) 2,5 Denemarken 10,3 14,6 3,6 (cid:151) 2,9 9,4 1,8 (cid:151) (199) Uit de tabellen blijkt dat de noordse verkeersstromen een aanzienlijk deel van het verkeer vertegenwoordigen. (200) De fusie zal resulteren in het wegvallen van de huidige concurrentie van Telenordia in Noorwegen en Telenor- dia in Zweden aangezien Telia Norge en Telenordia als concurrerende leveranciers zullen verdwijnen. Zoals hierboven reeds is uiteengezet, zou door de fusie ook de concurrentie wegvallen die van Telia en Telenor had kunnen uitgaan. (201) Bovendien zal de nieuwe onderneming, zoals reeds werd beschreven, meer redenen en mogelijkheden hebben om derden te discrimineren. Zoals aangegeven zullen er door de fusie, in termen van invloed op specifieke lan- denparen, ook meer mogelijkheden en redenen zijn om de eindverbindingstarieven te verhogen (of niet te ver- lagen) of om interconnectie van slechtere kwaliteit te leveren. Hoewel niet voor alle oproepen een eindtraject in Noorwegen of Zweden dient te worden verzorgd (onder andere omdat concurrenten op deze route uitslui- tend diensten voor uitgaande oproepen aanbieden), zul- len er voor deze oproepen nog steeds kosten dienen te worden betaald voor het begintraject van de oproep op de netten van de zittende exploitant. Derhalve zijn de betrokken exploitanten afhankelijk van de zittende exploitanten voor een gedeelte van hun kosten. (202) De partijen stellen dat de omvang van hun verkeer over die grens uiterst gering is en niet meer dan een klein percentage van hun omzet vertegenwoordigt. Wel viel op dat [20-30 %]* van het internationale verkeer van Noorwegen naar Zweden ging en circa [10-20 %]* van het Zweedse internationale verkeer naar Noorwegen. Derden (concurrenten) stellen dat het internationale ver- keer tussen deze twee landen een aanzienlijk deel van hun inkomsten vertegenwoordigt. De internationale rou- tes zijn voor concurrenten vaak een middel om toe te treden tot landen met telecommunicatiemarkten die tot dan toe overheerst werden door de zittende exploitan- ten. Uit bewijzen die door derden aan de Commissie zijn 9. 2. 2001 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 40/31 overgelegd blijkt dat het grensoverschrijdend verkeer in termen van totale inkomsten veel belangrijker was voor hen dan de partijen zelf hadden gesteld. Deze fusie zou dus veel meer invloed hebben op de kostenbasis van concurrenten omdat concurrenten meer afhankelijk lij- ken te zijn van het internationale verkeer tussen Noor- wegen en Zweden dan de zittende exploitanten, niet enkel voor de route zelf maar ook voor gekoppelde pro- ducten. inkomsten werd het marktaandeel van Telia geraamd op [50-60 %]* van de Zweedse markt, terwijl Europolitan [20-30 %]* en Comviq [10-20 %]* in handen hadden. In termen van oproepminuten was de markt [(cid:133)]* miljard waard. Het marktaandeel voor mobiele telefonie (gsm) van Telenor in Noorwegen bedroeg [65-75 %]* terwijl dat van de concurrent, Netcom GSM ASA, [25-35 %]* bedroeg. Uit dit oogpunt hebben de partijen een zeer sterke positie, zo niet een machtspositie, op hun respec- tieve markten. (203) Wat betreft oproepen naar Denemarken en Finland hoeft de nieuwe onderneming niet te vrezen voor ver- geldingen indien zij haar verrekeningstarief met andere exploitanten in de noordse regio verhoogt. De onder- neming kan in deze landen het eindtraject van het eigen uitgaand verkeer namelijk laten verzorgen door eigen dochterondernemingen. De dochterondernemingen van Telia of Telenor in Denemarken en Finland kunnen de eindtrajecten verzorgen door gebruik te maken van hun recht op ontbundelde toegang tot het lokale aansluitnet of door een verbinding te maken met de lokale zittende exploitanten onder vaste, gereguleerde voorwaarden. Bovendien verkeren zij in de comfortabele situatie dat zij beseffen dat concurrenten in Denemarken en Finland niet geneigd zullen zijn om vergeldingsmaatregelen te treffen aangezien deze in Noorwegen of Zweden geen oproepen kunnen laten afhandelen zonder de verreken- of interconnectietarieven van de zittende exploitant te moeten betalen (33). (204) De voorgestelde transactie zou de machtspositie van de partijen op de markten voor internationale telefonie in respectievelijk Zweden en Noorwegen dus versterken, vooral met betrekking tot het landenpaar Zweden-Noor- wegen. (207) Op grond van het feit dat de markten nationaal zijn, stellen de partijen dat er geen overlapping voorkomt in Noorwegen of Zweden, omdat geen enkele van hun dochterondernemingen de gsm-vergunningen gebruikt die hun werden verleend. Het feit dat de respectieve dochterondernemingen zich inspanningen en investerin- gen hebben getroost om deze gsm-vergunningen te ver- werven, dient echter toch als een aanwijzing te worden beschouwd dat zij duidelijk de bedoeling hebben om op elkaars markten werkzaam te zijn. Bovendien dient, gezien het genoemde belang van het verkeer tussen Zweden en Noorwegen en de mogelijkheid die de par- tijen hebben om het eindtraject van oproepen tegen de kostprijs te verzorgen op hun thuismarkten, te worden geconcludeerd dat beide partijen zonder de fusie in een goede positie zouden verkeren om hun gsm-vergunnin- gen te gebruiken voor een solide intrede op elkaars thuismarkt. Een dergelijke intrede had, zoals hieronder wordt beschreven, gebaseerd kunnen zijn op het schrap- pen van roaming-tarieven tussen Noorwegen en Zwe- den. Door de fusie valt er dus zowel in Noorwegen als in Zweden een belangrijke potentiºle concurrent weg. Mobiele telefonie in Noorwegen en Zweden (205) Telia en Telenor exploiteren mobieletelecommunicatie- bedrijven in respectievelijk Zweden en Noorwegen. In Noorwegen werd aan Telia Norge een gsm-vergunning verleend en in Zweden aan Telenordia. De fuserende partijen zouden voordelen kunnen ondervinden van de vergunningen waarover zij in Denemarken en Finland beschikken. (206) In 1998 werd de Zweedse markt voor mobiele telefonie geraamd op [1 500-2 000]* miljoen EUR. Gemeten in (33) Telia bezit kabels die tussen Zweden en Denemarken lopen en die volgens derden voldoende capaciteit hebben om al het Telia/Tele- nor-verkeer naar Denemarken te verwerken. Bovendien bezit Telia hele circuits die van Zweden naar Finland en van Zweden naar Noorwegen gaan. (208) Ten aanzien van mobiele telefonie in de noordse regio rijzen dezelfde bezwaren als met betrekking tot vaste telefonie. De partijen zouden door de fusie met name in staat zijn roaming-tarieven af te schaffen of op een peil te brengen waarop voor een oproep tussen Noorwegen en Zweden geen internationale toeslag wordt geheven. Zij zouden een motief hebben om dit te doen in het kader van een bedrijfsstrategie voor het uitschakelen van concurrenten. Roaming-kosten worden trouwens een theoretisch begrip, omdat betalingen van het ene net naar het andere gewoon betalingen zouden zijn van de ene helft van de nieuwe onderneming aan de andere. Klanten in Zweden zouden hun diensten in Noorwegen kunnen bestellen of omgekeerd en de telefoon voort- durend in roaming-modus kunnen gebruiken. Door het afschaffen van de roaming-kosten (of het verlagen van de roaming-kosten voor oproepen die over hun geza- menlijke netten gaan tot het punt waar de oproepen worden behandeld als nationale oproepen) kunnen de partijen onder de prijzen van hun concurrenten gaan die nog wel in het roaming-kostenstelsel zitten of die elkaar wederzijds zouden subsidiºren als het verkeer niet in balans is. L 40/32 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 9. 2. 2001 (209) Zoals reeds is aangegeven met betrekking tot vaste tele- fonie, zullen er door de fusie ook meer mogelijkheden en redenen zijn om de eindverbindingstarieven te ver- hogen (of niet te verlagen) of om interconnectie van slechtere kwaliteit te leveren. Voor toegang tot mobiele telefonie gelden immers dezelfde overwegingen als voor de andere diensten waarvoor lokale aansluiting belang- rijk is om diensten te kunnen aanbieden. Door het feit dat andere exploitanten van mobiele netten een beroep zouden moeten doen op de partijen om in Noorwegen en Zweden het eindtraject te verzorgen op hun lokale netten, bevinden de partijen zich in dezelfde situatie als wanneer zij het eindtraject zouden verzorgen voor een traditioneel vast net. Mobiele telefonie in Ierland (210) Op het ogenblik is er buiten Zweden en Noorwegen alleen in Ierland sprake van overlapping. Zowel Telia als Telenor hebben gezamenlijke zeggenschap over de exploitanten van mobiele netten die samen de enige twee exploitanten zijn die op de Ierse markt voor mobiele telecommunicatie actief zijn. Telia heeft samen met KPN en de Ierse overheid de gezamenlijke zeggen- schap over Eircom (voorheen Telecom Eireann). Eircoms mobieletelefoonexploitant is Eircell, met een marktaan- deel van [60-70 %]*. Telenor heeft gezamenlijke zeggen- schap, met ESAT Telecom, over ESAT Digifone, op het ogenblik de enige concurrent met een marktaandeel van [30-40 %]*. (211) Op de hoorzitting verklaarden de partijen dat zij hun overlappende activiteiten zouden afstoten zodat de over- lapping tussen Telia en Telenor in Ierland volledig zou komen te vervallen. Dit aanbod werd nog eens herhaald in de verbintenissen die de partijen hebben voorgesteld IV). Zonder een dergelijke afstoting zou de (zie deel nieuwe onderneming gezamenlijke zeggenschap krijgen over alle mobieletelecommunicatiebedrijven (namelijk twee) die op het ogenblik actief zijn op de Ierse markt voor mobiele telecommunicatie. Doordat de nieuwe onderneming gezamenlijke zeggenschap krijgt over alle actoren die op de markt actief zijn, zou de fusie, indien de nodige afstotingen niet plaatsvinden, leiden tot de vorming van een machtspositie in Ierland. Toegang van de exploitant tot lokale netten (Noorwegen en Zweden) (212) De marktinvloed van exploitanten die lokale diensten leveren kan afhankelijk zijn van de hoeveelheid verkeer waarvoor zij het eindtraject kunnen verzorgen, wat op zijn beurt weer afhankelijk is van het aantal abonnees en de hoeveelheid verkeer die naar hen wordt verzon- den. Marktaandelen voor lokaal verkeer via het net van Tele- nor (34) in 1998 Bedrijf (Noorwegen) Marktaandeel in ter- men van inkomsten (percentage oproepminuten tussen haakjes) Marktaandeel in termen van abonnees (35) (zakelijk/particulier) Telenor [90-100 %]* ([90-100 %]*) [90-100 %/90-100 %]* Telia Tele 2 Tele 8 NetNet Overige [0-10 %]* ([0-10 %]*) [0-10 %]* ([0-10 %]*) [0-10 %]* ([0-10 %]*) [0-10 %]* ([0-10 %]*) [0-10 %]* ([0-10 %]*) [0-10 %/0-10 %]* [5-15 %/0-10 %]* Niet beschikbaar [0-10 %/0-10 %]* (213) Hieruit valt af te leiden dat ongeacht of van de inkom- sten, oproepminuten of aantallen abonnees wordt uit- gegaan, Telenor toch de toegang tot het lokale net con- troleert. Telenor biedt geen ontbundelde toegang tot het lokale aansluitnet aan en had tot 1998 een marktaandeel van 100 %. Sinds 1998 zijn er meer concurrenten op de markt gekomen. De partijen stellen dat Telia Norge circa [(cid:133)]* carrier pre-selection-klanten heeft geworven, Tele 2 circa [(cid:133)]* klanten en Tele 1 Europe circa [(cid:133)]* klanten. concurrenten verkrijgen echter geen Deze nieuwe inkomsten uit eindtrajecten, en alleen concurrenten die een eigen vaste toegang hebben, zoals radionetten of zakelijke klanten met een vaste verbinding naar een andere exploitant, kunnen echt de concurrentie met de zittende exploitant aangaan. (34) De partijen merkten op dat deze gegevens uitsluitend betrekking hebben op marktaandelen voor verkeer dat begint via het net van Telenor en dat hun marktaandelen lager zouden zijn indien ook verkeer via de andere netten zou worden toegevoegd. Echter, aan- gezien Telenor geen ontbundelde lokale toegang biedt, zal het overgrote deel van het verkeer dat door lokalenetwerkconcurren- ten wordt begonnen, door middel van carrier pre-selection of call- by-call selection een begintraject hebben op het netwerk van Tele- nor. Wat betreft de eindverbinding zullen enkel netten met een eigen vaste toegang tot het lokale net het eindtraject kunnen ver- zorgen, bovendien zullen zij dat enkel doen voor een deel van het verkeer, in verhouding tot hun grootte ten opzichte van Telenor. Het beeld is dus vrijwel niet (niet meer dan enkele procentpunten) vertekend. (35) De som van de bedragen is meer dan 100 omdat bepaalde abon- nees carrier pre-selection/dial-up hebben en dus meer dan ØØn tele- comexploitant gebruiken. 9. 2. 2001 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 40/33 de van lokalenetwerkinkomsten (214) Voor Zweden schatten de partijen dat Telia circa en [90-100 %]* [90-100 %]* van de oproepminuten of [90-100 %]* van de abonnees had. Een dergelijk groot marktaandeel duidt op een machtspositie. Carrier pre-selection is nog niet beschikbaar in Zweden, maar zou op 11 september 1999 worden ingevoerd. Aangezien er geschillen zijn over de uitvoering van de selectieprocedure waarbij Telia weigert klanten aan andere exploitanten over te dragen tenzij er aan bepaalde voorwaarden wordt vol- daan, is overeengekomen de overdrachtperiode met twee maanden te verlengen tot 11 november 1999. (215) Op deze markt hebben dus zowel Telia als Telenor een machtspositie. De fusie zal de machtspositie van Telenor in Noorwegen versterken door het wegvallen van Telia dat op het ogenblik samen met Tele 2 de sterkste con- current is. Zoals reeds aangegeven in de inleiding tot de beoordeling vanuit het oogpunt van de mededinging, komt door de fusie bovendien de mogelijke concurrentie tussen de partijen te vervallen. (216) Door het wegvallen van de huidige en mogelijke concur- rentie zal de nieuwe onderneming in een sterkere positie verkeren om de kosten voor toegang tot het lokale net van rivalen te verhogen, om de redenen die in de inlei- ding tot de beoordeling vanuit het oogpunt van de mededinging zijn uiteengezet. (217) Hierdoor zou de voorgestelde transactie de machtsposi- tie versterken die de partijen innemen op de markt voor toegang van de exploitanten tot lokale netten in respec- tievelijk Zweden en Noorwegen. Toegang van exploitanten tot interlokale en internationale netten (218) Uit de bovenvermelde gegevens over de marktaandelen voor interlokale en internationale oproepen blijkt duide- lijk dat de partijen een machtspositie hebben inzake het verwerken van interlokaal en internationaal oproepver- keer. Op het nationale grondgebied zouden exploitanten die interlokale of internationale toegang willen aanbie- den, hierin gehinderd worden doordat zij geen eindtra- ject als vergoeding aan te bieden hebben. Hoewel zij eventueel wel verkeer met een interlokale of internatio- nale bestemming kunnen aannemen van nieuwe exploi- tanten van lokale netten, zouden zij op de interlokale markt moeilijk concurrerende prijzen kunnen aanbieden omdat interconnectie met de zittende exploitant nodig is om het eindtraject van de oproep te verzorgen. In ieder geval blijven de exploitanten afhankelijk van het net van de zittende exploitanten voor begintrajecten van oproe- pen en dus voor een deel van de kosten afhankelijk van de zittende exploitanten. Wat betreft het internationale verkeer, zouden zij niet in staat zijn om tot een gunstig akkoord te komen met exploitanten buiten Noorwegen en Zweden die op zoek zijn naar een exploitant die voor hen het eindtraject kan verzorgen in Noorwegen en Zweden omdat in hun prijzen voor een deel ook de lokale aansluiting dient te worden verrekend. De zit- tende exploitant zou te allen tijde hun inspanningen teniet kunnen doen door zijn strategieºn aan te passen. Omdat de zittende exploitant in staat zou zijn netten in beide landen samen te voegen en toegang tot eind- gebruikers te controleren, zou hij een kostenstructuur hebben die de concurrenten niet kunnen evenaren. Hier- door zou de voorgestelde transactie de machtspositie versterken die Telenor heeft op de markt voor toegang van exploitanten tot interlokale en internationale netten in Noorwegen. Gezien de verbintenissen die partijen hebben voorgesteld met betrekking tot het afstoten van hun overlappende activiteiten, hun kabeltelevisiebedrij- ven en de verschaffing van ontbundelde toegang tot lokale aansluitnetten (LLU) (zie deel IV), is het niet nodig te onderzoeken of de transactie zou hebben geleid tot de vorming of versterking van een machtspositie op de Zweedse markten voor de verschaffing van interlokale en internationale netwerkinfrastructuur. Datacommunicatie voor bedrijven (219) Onderstaande tabel toont de verdeling van de marktaan- delen op basis van een nationale markt: Percentage markt- aandelen inzake datacommunicatie voor bedrijven Uitsluitend in Noorwegen Uitsluitend in Zweden Telia Telenor Samen [10-20 %]* [60-70 %]* [70-80 %]* [65-75 %]* [10-20 %]* [80-90 %]* (220) Het overwicht van de partijen zou door de fusie worden versterkt omdat de marktaandelen dan ook groter wor- den. Door de fusie zou de grootste concurrent van de zittende exploitant in zowel Zweden als Noorwegen wegvallen. In Zweden zouden de vier grootste concur- renten Tele 2, met [5-15 %]*, Global One, met [0-10 %]*, en Sonera, met MCI WorldCom, met [0-10 %]*, zijn. In Noorwegen zouden de grootste con- currenten Posten SDS, met IBM, met [0-10 %]*, Global One, met [0-10 %]*, Equant, met [0-10 %]* en Fellesdata, met [0-10 %]*, zijn. Bovendien zou door de fusie de meest voor de hand liggende con- current wegvallen. [0-10 %]*, [0-10 %]* (221) Er zijn voorbeelden van bedrijven die op deze markt actief zijn die in wezen een (cid:132)noords(cid:148) zakelijk datacom- municatieproduct aanbieden. Een van deze bedrijven is Telenordia, de gemeenschappelijke onderneming van Telenor, BT en Tele Danmark, die vooral is gericht op het verlenen van dergelijke diensten in Zweden en de noordse regio, onder andere aan klanten die op zoek zijn naar zakelijke bedrijfscommunicatieoplossingen in het noordse gebied. Verder is er nog Nordicom, een dienst die wordt verzorgd door Telenordia, Tele Dan- mark en Telenor waarbij snelle zakelijke communicatie- L 40/34 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 9. 2. 2001 diensten worden aangeboden in de noordse regio. Der- den hebben ook een aanzienlijk aantal voorbeelden aan- gedragen van noordse bedrijven die belangstelling heb- ben getoond voor dienstverlening die zich beperkt tot de specifieke noordse telecommunicatiebehoeften. wenden zal de nieuwe onderneming in staat zijn om concurrentie in de noordse regio tegen te werken. (222) De fusie zou op twee manieren van invloed kunnen zijn op de markt van de datacommunicatie voor bedrijven. Het betreft enerzijds de toegang tot het lokale aansluit- net en anderzijds de toegang tot infrastructuur. De con- currenten op de zakelijke datamarkt die via het open- bare telefoonnet toegang willen krijgen zouden vanuit mededingingsoogpunt benadeeld zijn tegenover de par- tijen, omdat hun diensten nietgelijkwaardig zouden zijn aan de diensten die de partijen zouden kunnen aanbie- den. De partijen zouden met name hun zeggenschap over het lokale net kunnen aanwenden om het datacom- municatieaanbod voor bedrijven in de hele noordse regio te koppelen aan lokalenetwerkdiensten, zoals spraakdiensten. In dit kader kunnen de partijen produc- ten aanbieden die specifiek voor de noordse markt ont- worpen zijn en die de vier noordse landen dekken. Hoe- wel het niet nodig is een standpunt te bepalen inzake de vraag of deze producten een afzonderlijke markt vor- men, is uit het onderzoek van de Commissie gebleken dat bepaalde noordse bedrijven belangstelling hebben getoond voor diensten die zich beperken tot de speci- fieke noordse telecommunicatiebehoeften. Onder overi- gens dergelijke (cid:132)noordse(cid:148) producten aantrekkelijk zijn voor een koper die op zoek is naar een datacommunicatieproduct voor bedrijven. Alleen al in Noorwegen en Zweden zouden de concurrenten van de partijen niet in staat zijn data- producten voor zakelijk gebruik aan te bieden waarvoor lokalenetwerkdiensten nodig zijn, omdat zij daarvoor afhankelijk zijn van de partijen. De partijen zouden dus beter in staat zijn hun kosten te verhogen of hen te dis- crimineren, om de hierboven reeds aangegeven redenen. Concurrenten zouden dus benadeeld zijn. omstandigheden zouden gelijke (223) Bovendien dient rekening te worden gehouden met het feit dat, zoals reeds is beschreven in de inleiding tot de beoordeling vanuit het oogpunt van de mededinging, de partijen in de noordse regio concurrentiebelemmerende praktijken kunnen toepassen bij alle datacommunicatie- diensten (en andere telecommunicatiediensten). In Dene- marken en Finland is de toegang tot het lokale aansluit- net gereguleerd en derhalve is toegang tot het lokale net beschikbaar op een meer rendabele wijze dan in Noor- wegen en Zweden, waar er geen verplichting tot ont- bundeling van de lokale aansluiting bestaat. Deze situa- tie, alsook de internalisering van de kosten die door de fusie mogelijk wordt gemaakt, zal waarschijnlijk de toe- gangskosten opvoeren die de concurrenten van de nieuwe onderneming in Zweden en Noorwegen zullen moeten gaan betalen om hun klanten noordse inter- lokale diensten te bieden. De nieuwe onderneming zal daarentegen gebruik kunnen blijven maken van de vrij- ere toegangsbepalingen in Denemarken en Finland en in staat zijn voor oproepen in die landen het eindtraject te verzorgen op kostengerelateerde wijze. Door haar ver- sterkte positie op het niveau van de lokale netten aan te (224) De partijen zouden kunnen terugvallen op hun sterke (zie bespreking hier- positie inzake huurlijncapaciteit boven). (225) Indien de fusie de positie van de nieuwe onderneming versterkt in haar onderhandelingen met andere telecom- exploitanten, zullen particuliere datanetwerken die als exploitanten interconnectie wensen waarschijnlijk de eerste slachtoffers zijn, omdat zij bij dergelijke onder- handelingen relatief weinig gewicht in de schaal kunnen leggen. Telia/Telenor zal gunstige voorwaarden kunnen aanbieden voor gekoppelde pakketten waarin lokale aan- sluiting is inbegrepen voor een prijs die de datanetwerk- exploitant weinig of geen keus laat bij de vraag of hij voor deze diensten klant wil worden bij Telia/Telenor. De nieuwe onderneming kan zo het aanbod van potentiºle concurrenten minder aantrekkelijk maken, althans wat lokale aansluiting betreft, en voor een veel groter gebied dan v(cid:243)(cid:243)r de fusie het geval was. (226) In Noorwegen verleent Telenor netwerktransportdien- sten aan een aantal leveranciers van datacommunicatie voor bedrijven. De belangrijkste klant is Telia Norge, dat in 1998 netwerktransportdiensten aankocht ten bedrage van [(cid:133)]* miljoen EUR. Telia Norge kocht ook voor [(cid:133)]* miljoen EUR aan fysieke componenten van Tele- nor. Door de fusie zullen de partijen deze kosten kun- nen internaliseren en zodoende een bijkomend concur- rentievoordeel creºren voor de nieuwe onderneming. (227) Wat betreft de mogelijkheid om pan-noordse telecom- municatiediensten aan te bieden zal door de fusie de mogelijke concurrentie tussen Telia en Telenor wegval- len. Dit waren immers de twee bedrijven die v(cid:243)(cid:243)r de fusie in een positie verkeerden waarin zij diensten kon- den verlenen die hun eigen landen Øn Finland en Dene- marken dekten, met geprivilegieerde toegang tot het lokale net. Het waren bovendien de enige bedrijven die in staat zijn toegang tot hun lokale net te (cid:132)ruilen(cid:148) voor wederzijdse concessies. Ten slotte dient er rekening mee te worden gehouden dat Telenordia, Tele Danmark en Telenor samen de gemeenschappelijke onderneming Nordicom hebben opgericht met de bedoeling snelle communicatiediensten aan zakelijke gebruikers in de noordse regio aan te bieden. Na de fusie valt de huidige en potentiºle concurrentie tussen Telia en Nordicom weg. (228) Hierdoor zou de voorgestelde transactie de machtsposi- tie versterken die de partijen innemen op de markt van de datacommunicatie voor bedrijven in respectievelijk Zweden en Noorwegen. 9. 2. 2001 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 40/35 Beschrijving van het internet Overeenkomst inzake internetnetwerk, (cid:132)peering(cid:148) en doorvoer (229) Technisch gezien is het internet een wereldwijd netwerk van routers en computerservers met een verbindings- structuur van kabels, met name telecommunicatiekabels. Zowel Telia als Telenor beschikken over eigen capaciteit, die wordt gebruikt voor internetdoeleinden, maar niet al hun internetverkeer verloopt via hun netten. Het inter- netverkeer kan in drie categorieºn worden ingedeeld: (cid:151) verkeer dat door een ISP naar ØØn of diverse door- voerproviders wordt gestuurd; (cid:151) het verkeer waarvoor een ISP op zijn eigen net het eindtraject verzorgt (dus rechtstreeks naar de uitein- delijke klanten of naar ISP-netten die bij hem klant zijn); en (cid:151) verkeer dat door de ISP wordt verzonden naar secundaire (cid:132)peering(cid:148)-interfaces (voor verkeer dat onder de (cid:132)peering(cid:148)-overeenkomsten valt worden geen betalingen verricht door de partijen bij het contract) (36). (230) De partijen hebben de volgende beschrijving gegeven van hun netten en hebben hun verkeersstroomcijfers ingedeeld in de drie hierboven vermelde categorieºn: Telia (231) Bovenaan de netwerkinfrastructuur van Telia in Zweden zijn er [(cid:133)]* knooppunten. Op het niveau daaronder beheert Telia [(cid:133)]* verdeelknooppunten. Behalve de [(cid:133)]* knooppunten, beheert Telia ook [(cid:133)]* knooppun- ten voor kiesverbinding op het openbare telefoonnet. Telia is (cid:132)peering(cid:148)-overeenkomsten aangegaan met [(cid:133)]* ISP’s aan het nationale IX-punt (IntereXchange) in Stock- holm (de D-GIX), en [(cid:133)]* particuliere (cid:132)peering(cid:148)-over- eenkomsten [(cid:133)]* met [(cid:133)]*. Tot die [(cid:133)]*ISP’s behoren ook Telenor en Telenordia. Telia verkoopt geen natio- nale (cid:132)doorvoer(cid:148) (d. w. z. het voorzien aan ISP’s van ver- voer op basis van internetprotocol van hun internetcom- municatie binnen de landsgrenzen), of eindverbinding maar verkoopt doorvoer voor internationaal gebruik aan andere ISP’s. Het aandeel van Telia in de doorvoermarkt binnen de EER bedraagt circa [5-15 %]*, op de wereld- markt bedraagt het aandeel [0-10 %]*. (232) In Noorwegen beschikt Telia over een Internetnetwerk met een centraal knooppunt in [(cid:133)]*. Dit staat in ver- binding met het Zweedse net van Telia en met het inter- nationale net. Telia heeft (cid:132)peering(cid:148)-overeenkomsten met [(cid:133)]* ISP’s, waaronder Telenor, aan het Internet-IX punt (NIX) in Oslo. Telia heeft [(cid:133)]* doorvoerklanten. (233) De internationale internetinfrastructuur van Telia (de (cid:132)backbone(cid:148) of ruggengraat) bestaat uit [(cid:133)]* knooppun- ten in Europa en [(cid:133)]* knooppunten in de Verenigde Staten. Het Amerikaanse internetverkeer van Telia wordt vanuit Zweden over het kabelsysteem van [(cid:133)]* door- gestuurd en gaat dan verder via de kabelsystemen van [(cid:133)]* (37). In de Verenigde Staten koopt Telia doorvoer van [(cid:133)]*. Telia heeft ook (cid:132)peering(cid:148)-overeenkomsten met circa [(cid:133)]* ISP’s in de Verenigde Staten. Voor het Euro- pese verkeer koopt Telia doorvoer van de verbindings- bedrijven voor verbindingsbedrijven (carrier’s carriers) [(cid:133)]* van [(cid:133)]*. Telia heeft ook (cid:132)peering(cid:148)-overeenkom- [(cid:133)]* ISP’s aan de LINX (London InterNet sten met eXchange). (234) Telia schat dat circa [25-35 %]* van het verkeer dat van haar net afkomstig is, wordt doorgezonden naar door- gangsleveranciers, [20-30 %]* wordt afgeleverd op het eigen net en [40-50 %]* wordt doorgezonden naar secundaire (cid:132)peering(cid:148)-interfaces. (235) Wat betreft de geografische bestemming van het inter- netverkeer, schat Telia dat circa [50-60 %]* van het eind- gebruikersverkeer van de Zweedse binnenlandse markt naar de Verenigde Staten wordt gezonden. De resterende [40-50 %]* gaat naar Europa, [30-40 %]* hiervan is bin- nenlands/Scandinavisch (d. w. z. [25-35 %]* naar Zweden, [0-10 %]* naar Noorwegen, [0-10 %]* naar Denemarken en [0-10 %]* naar Finland). Van het totale Zweedse ver- keer gaat [0-10 %]* naar Telenordia en minder dan [0-10 %]* naar Telenor. Wat betreft het verkeer dat uit Noorwegen afkomstig is, schat Telia dat [25-35 %]* van dit verkeer voor Noorwegen bestemd is, [0-10 %]* voor Zweden, [0-10 %]* voor Denemarken en [0-10 %]* voor Finland. Van het totale Noorse verkeer gaat [0-10 %]* naar Telenor en minder dan [0-10 %]* naar Telenordia. Telenor (236) Bovenaan de infrastructuur in Noorwegen exploiteert Telenor [(cid:133)]* kernknooppunten [(cid:133)]*. Op het niveau daaronder exploiteert Telianor [(cid:133)]* verdeelknooppun- ten en [(cid:133)]* toegangsknooppunten. Telenor gaat (cid:132)pee- ring(cid:148)-overeenkomsten aan met ISP’s die aanwezig zijn in het in Oslo. Telenor verkoopt door- voerdiensten aan [(cid:133)]* ISP’s, haar aandeel in de door- voermarkt binnen de EER is verwaarloosbaar en bedraagt minder dan [0-10 %]*. internet-IX-punt (36) Beschikking van de Commissie in de zaak WorldCom/MCI, zie overweging 106. (37) [(cid:133)] L 40/36 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 9. 2. 2001 (237) [(cid:133)]* exploiteert Telenordia In Zweden beschikt Telenor, via Telenordia, over een internetinfrastructuur met grote capaciteit. Bovenaan het net kernknooppunten ([(cid:133)]*). Op het niveau daaronder exploiteert Telenordia [(cid:133)]* verdeelknooppunten. Telenordia bezit een lokale radioverbinding die minder dan [(cid:133)]* bedrijven verbindt met de internet-backbone. Telenordia heeft toegang tot de rest van haar klanten door middel van interconnectie- overeenkomsten met Telia. [(cid:133)]* in [(cid:133)]*, waar het (238) Bovendien bezit Telenor, via Telenordia, [(cid:133)]* bij de internet-exchange (cid:132)pee- ring(cid:148)-overeenkomsten heeft gesloten. Bovendien beheert Telenordia een kabel die verbonden is met een knoop- punt in [(cid:133)]*. Telenordia beheert een verbinding tussen [(cid:133)]* en [(cid:133)]* en verstuurt internetverkeer over [(cid:133)]*. Telenordia koopt doorvoerdiensten van [(cid:133)]* voor het Europese verkeer. Het is ook een doorvoerovereenkomst aangegaan met [(cid:133)]*. Circa [55-65 %]* van het internet- verkeer van Telenordia en circa is [70-80 %] van het internationale verkeer gaat naar de Verenigde Staten. Het Amerikaanse verkeer wordt door- gezonden via een kabel die door het TAT-consortium is aangelegd (de 12-kabel). internationaal (239) Wat betreft het backbone-netwerk, bezit Telenor [(cid:133)]* knooppunten in [(cid:133)]*, [(cid:133)]* in het internationale verbin- dingspunt in [(cid:133)]* en [(cid:133)]* in [(cid:133)]*. Het verkeer naar de Verenigde Staten wordt vanuit Noorwegen verzonden naar [(cid:133)]* via de [(cid:133)]* kabel, dan naar Canada via de [(cid:133)]* kabel en wordt daarvandaan geleid over de [(cid:133)]* naar het Telenor-knooppunt in [(cid:133)]*. Telenor huurt capaciteit op het [(cid:133)]* net en het[(cid:133)]* net van [(cid:133)]*. (240) Telenor is van mening dat circa [50-60 %]* van haar totale internetverkeer wordt doorgezonden naar door- gangsleveranciers, [20-30 %]* wordt afgeleverd op het eigen net en [15-25 %]* wordt uitgewisseld door middel van (cid:132)peering(cid:148)-overeenkomsten. (241) Wat de geografische bestemming van het verkeer betreft, schat Telenor dat circa [70-80 %]* van het internetver- keer dat afkomstig is uit Noorwegen, een internationale bestemming heeft en dat [50-60 %]* naar de Verenigde Staten wordt gezonden, [0-10 %]* bestemd is voor de noordse landen [(cid:133)]* en de rest [0-10 %]* voor andere Europese landen. Telenor schat dat [0-10 %]* van haar totale internetverkeer bestemd is voor het Telia-net- werk en dat minder dan [0-10 %]* bestemd is voor het Telenordia-netwerk. terwijl ISP-diensten (242) Telia en Telenor zijn als ISP’s actief in zowel Zweden als Noorwegen. In Noorwegen heeft Telenor voor kiesver- binding en toegang met een toegewezen adres samen (in termen van waarde) een marktaandeel van terwijl Telia een marktaandeel heeft van [50-60 %]*, [5-15 %]*. Het gezamenlijke marktaandeel zou dus [60-70 %]* bedragen. Wat betreft de vaste toegang heeft Telenor een marktaandeel van [30-40 %]* (in termen van waarde en in termen van abonnees). Tele2 en EUNet zijn de volgende grootste actoren met [5-15 %]* elk, gevolgd door Telia met [0-10 %]*. Voor kiesverbinding zijn de (in termen van waarde) Telenor [60-70 %]*, Telia [10-20 %]*, Tele2 [5-15 %]*. In termen van het aantal abonnees zouden de partijen een nog hoger gezamenlijk marktaandeel halen van [80-90 %]* (Telenor [65-75 %]* en Telia [10-20 %]*). cijfers (243) volgt: Telia heeft In Zweden heeft Telia voor kiesverbinding en toegang met een toegewezen adres samen een marktaandeel van [30-40 %]* (in termen van waarde), terwijl Telenordia een marktaandeel van [0-20 %]* heeft. Dit komt neer op een gezamenlijk marktaandeel van [40-50 %]*. Voor de vaste toegang zijn de marktaandelen (in termen van waarde) [30-40 %]*, Tele2 als [20-30 %]*, Telenordia [10-20 %]*, MCI WorldCom [5-15 %]* en Global One [0-10 %]*. In termen van abon- nees (met zowel kiesverbinding als vaste toegang), zou- den de partijen een nog hoger gezamenlijk marktaandeel halen, te weten [50-60 %]*. Voor kiesverbinding zijn de marktaandelen (in termen van waarde) van Telia [30-40 %]*, Telenordia [10-20 %]*, Tele2 [30-40 %]* en BIP [0-10 %]*. In termen van abonnees met een kiesver- binding zou het gezamenljike marktaandeel van de par- tijen in Zweden [50-60 %]* bedragen. Volgens de infor- matie in de aanmelding zijn de marktaandelen van de partijen de afgelopen drie jaar relatief stabiel gebleven, vooral indien deze vergeleken worden met het aandeel van de grootste concurrent, dat volgens dezelfde bron consequent gedaald is in dezelfde periode (zowel voor abonnees met een kiesverbinding als met een vaste toe- gang). (244) Ten gevolge van hun sterkere positie op de capaciteits- markten en hun betere greep op het lokale net zouden de partijen een machtspositie in Zweden verkrijgen en hun reeds bestaande machtspositie in Noorwegen verder versterken. De partijen zijn met name reeds in staat om hun concurrenten te discrimineren ten voordele van hun eigen ISP-activiteiten, bijvoorbeeld door het bundelen van telefoonabonnee- en ISP-diensten. Bovendien zullen de partijen hun ISP-activiteiten kruislings kunnen sub- sidiºren uit de grotere winsten uit lokalenetwerkdien- sten. (245) Aangezien er in Noorwegen en Zweden geen ontbun- delde toegang tot het lokale aansluitnet is, zouden de ISP’s daar vergeleken met de fuserende partijen in een steeds benardere concurrentiepositie verkeren. Ten eerste hebben beide fuserende partijen openbaar aangekondigd dat zij al hun telecommunicatieverkeer zullen overbren- gen naar een IP-platform (internetprotocol) met toege- wezen adrespunten vlakbij de eindgebruikers. Zonder ontbundelde toegang van het lokale aansluitnet zouden concurrenten die ook overstappen op IP-technologie 9. 2. 2001 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 40/37 geen snelle toegang kunnen aanbieden omdat zij niet in staat zouden zijn hun eigen elektronische uitrusting te installeren bij de gebruiker of bij de hoofdverdeler. Het zal voor ISP’s moeilijk zijn om te concurreren met dit wijde, ge(cid:239)ntegreerde en technologisch geavanceerde net- werk (dat ten minste Zweden en Noorwegen dekt en mogelijk ook de infrastructuur van de partijen in de hele noordse regio zal omvatten). ISP’s zouden dan in een situatie kunnen verkeren waarin zij uitsluitend eind- gebruikers kunnen bereiken door middel van een kies- verbinding via een steeds meer verouderd openbaar tele- foonnet. (246) Ten tweede zouden de fuserende partijen hun ISP-con- currenten volledig kunnen uitschakelen doordat er geen ontbundelde toegang tot het lokale aansluitnet is. Zon- der ontbundeling van het lokale aansluitnet, kan niet worden gegarandeerd dat ISP’s breedbanddiensten (snelle internetverbindingen) kunnen aanbieden omdat zij geen snelle toegang kunnen aanbieden zonder hun uitrusting bij zowel de gebruiker als de hoofdverdeler te plaatsen. Breedband is van essentieel belang voor nieuwe internet- toepassingen met betrekking tot video- en spraaktrans- missie. De fuserende partijen zouden kunnen besluiten om breedbanddiensten op groothandelsniveau aan te bieden aan concurrenten, maar er is geen garantie dat dit tegen concurrerende prijzen zou geschieden. Het is waarschijnlijker dat de fuserende partijen de breedband uitsluitend voor zichzelf zouden reserveren, zodat enkel hun eigen ISP’s snelle internetdiensten aan de eind- gebruikers zouden kunnen aanbieden. (247) Door de voorgestelde transactie zou er een machtsposi- tie ontstaan voor de nieuwe onderneming op de markt voor internettoegang in Zweden en zou de reeds bestaande machtspositie van Telenor op die markt in Noorwegen nog worden versterkt. Adverteren via het internet (248) Volgens de partijen is de Zweedse markt voor adver- teren via het internet een prille, ontluikende markt en bestaat er weinig betrouwbare informatie over. De par- tijen stellen (cid:151) een standpunt dat herhaald wordt in hun antwoord op de mededeling van de punten van bezwaar (cid:151) dat de activiteiten van Telia uiterst beperkt zijn en via SOL verlopen. De informatie die de Commissie tij- dens haar onderzoek heeft verzameld wijst erop dat dit niet helemaal correct is. De Commissie heeft vernomen dat Telia en Telenor, via SOL, zeggenschap hebben over de grootste en de op zes na grootste Zweedse site, Pas- sagen en Evreka. Daarnaast is Telia op de Zweedse markt voor adverteren via het internet actief via ten minste vier sites: Telia Internet; Telia E-mail, een zoek- machine voor e-mailadressen, Gula Sidorna (de gouden gids van Telia) en de eigen bedrijfssite van Telia. Telia verkoopt of ruilt banner-advertenties en sponsoring voor deze sites. (249) Volgens de partijen bedraagt het marktaandeel van Telia (en dus ook van SOL) circa [10-20 %]*. Dit cijfer van [10-20 %]* wordt tegengesproken door een klager die beweert dat drie van de eerder vermelde internetsites (Passagen, Evreka en Telia Internet) reeds goed zijn voor 50 % van de inkomsten uit advertenties op het internet. Er dient wel op te worden gewezen dat de klager niet in staat is geweest om bewijzen aan te dragen voor het vermeende marktaandeel van 50 %. De Commissie heeft derhalve geen redenen om te geloven dat de cijfers die door de partijen zijn verstrekt niet zouden kloppen. Daarnaast beschikt Telenordia, waarover Telenor geza- menlijke zeggenschap heeft, over een marktaandeel van circa [0-10 %]*. De partijen hebben deze bewering betwist. Zij stellen dat de volledige Zweedse markt voor adverteren via het internet in 1998 door het IRM (het Instituut voor reclame en media werd geraamd op 207 miljoen SEK, de inkomsten van SOL bedroegen 29,9 miljoen SEK of 14,4 % van de markt. Voor 1999 bedroeg dit (de cijfers zijn ramingen) respectievelijk 408 miljoen SEK en 50 miljoen SEK, wat neerkwam op een marktaandeel van 16,4 % voor SOL. Indien ook rekening wordt gehouden met de inkomsten van de andere sites van Telia, Gula Sidorna en Emfas, bedroeg het totale geraamde marktaandeel 16,4 %. (250) (251) In Zweden exploiteert Telia, met uitzondering van de twee hierboven vermelde sites, uitsluitend via SOL. Tele- nor verricht in Zweden, naast SOL, geen activiteiten in het kader van adverteren via het internet. Gezien het feit dat de partijen reeds hun activiteiten gezamenlijk in SOL hebben ondergebracht, zal de concentratie vanuit mededingsoogpunt geen rechtstreeks effect sorteren op adverteren via het internet in Zweden. In Noorwegen hebben de partijen, via SOL, greep op de grootste Noorse site (Scandinavia OnLine) met een marktaandeel van [40-50 %]* (in termen van waarde). Telenor (buiten SOL) is actief via ABC Startsiden AS en Telenor Media. Zo verkoopt of ruilt Telenor banner-ad- vertenties in de gouden gids. Het economisch belang van deze activiteiten is echter verwaarloosbaar. SOL is marktleider met een marktaandeel van [40-50 %]*; de zijn Nettavisen met drie [10-20 %]*, Aftenposten met [10-20 %]* en Dagbladet met [0-10 %]*. Om dezelfde redenen als reeds voor Zwe- den werden vermeld, zal de fusie vanuit het oogpunt van de mededinging geen rechtstreekse gevolgen hebben voor adverteren via het internet in Noorwegen. concurrenten grootste (252) Na de hoorzitting en op grond van de argumenten die de partijen in hun antwoord hebben geformuleerd, is de Commissie van mening dat de partijen hun grotere marktinvloed als ISP’s niet zullen kunnen aanwenden om de markt van het adverteren op het te beheersen. De Commissie heeft geen bewijzen gevonden (in de vorm van bijvoorbeeld statistieken of onderzoe- internet L 40/38 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 9. 2. 2001 ken) voor het feit dat de greep op de (cid:132)startpagina(cid:148) op het internet, die de ISP’s als standaard startpagina aan- bieden, de doorslaggevende kracht is, vanuit mededin- gingsoogpunt, voor de markt van het adverteren via het internet. Niets verhindert de gebruiker immers om een andere startpagina te kiezen en er zijn geen bewijzen dat een dergelijke overstap naar een andere startpagina niet vaak voorkomt. (258) De partijen stellen dat de toetredingsdrempels laag zijn, vooral voor bestaande fabrikanten die zelf op de markt gaan optreden als distributeurs en dus niet meer via tus- senpersonen verkopen. Echter, het voordeel dat de fabri- kanten hebben, boet enigszins aan waarde in door de normalisering van de PABX-technologie, waardoor de merkbekendheid van de fabrikant verminderd en het voor de verkopers mogelijk wordt om PABX-en van ver- schillende fabrikanten te onderhouden. (253) De Commissie is derhalve van mening dat door de con- centratie geen machtspositie ontstaat of wordt versterkt op de markt voor het adverteren via het internet in Zweden en Noorwegen. De verkoop van advertentieruimte in lokale en zakelijke telefoonboeken (254) Tijdens deze procedure heeft Telenor een overeenkomst gesloten gericht op het afstoten van haar Zweedse doch- terondernemingen Lokaldelen en F(cid:246)retagsinfo, waardoor de overlapping tussen de activiteiten van de partijen op deze markten in Zweden wegvalt alsmede de mededin- gingsbezwaren die in deze markten zouden zijn gerezen. Er is dus geen verdere beoordeling van de markten nodig. (259) Klanten hechten veel belang aan installatie, onderhoud en service. Het is de verkoper die de volledige verant- woordelijkheid draagt voor het product en de gerela- teerde dienstverlening aan de klant. Een verkoper die een reputatie heeft opgebouwd voor het leveren van PABX-en en voor het verlenen van service na verkoop zal dit pluspunt kunnen verzilveren. De fabrikanten beschikken niet over de vereiste serviceorganisatie (daarom zetten zij verkopers zoals de partijen in). Het argument van de partijen inzake de dreigende toetreding door fabrikanten houdt dus geen steek. (260) Op de hoorzitting verklaarden de partijen dat zij hun overlappende activiteiten zouden afstoten, zodat de overlapping tussen Telia en Telenor in Zweden en Noor- wegen volledig zou komen te vervallen. Tenzij er daad- werkelijk een dergelijke afstoting komt, zou door de aangemelde fusie de machtspositie van Telia en Telenor op de markt voor het installeren en verkopen van PABX-en in respectievelijk Noorwegen en Zweden wor- den versterkt. PABX (255) Telia houdt zich vooral bezig met het installeren en ver- kopen van PABX-en in Zweden en heeft een marktaan- deel van circa [45-55 %]*. In dat land is Telenor actief via Internordia, een gemeenschappelijke onderneming met Tele Danmark, dat een marktaandeel van circa [0-10 %]* heeft. De marktaandelen van de grootste con- currenten zijn: Alcatel [20-30 %]*, Philips [0-10 %]*, Sie- mens [0-10 %]* en Enator Dotcom [0-10 %]*. II. TELEVISIEDIENSTEN A. Relevante productmarkten (256) In Noorwegen heeft Telenor een geraamd marktaandeel van [50-60 %]*. Telia is via Telia Norge actief in het leveren van grote PABX-en en heeft een marktaandeel dat geraamd wordt op [10-20 %]*. Voornaamste concur- rent is Alcatel met een marktaandeel van [25-35 %]*. (257) Dergelijk grote marktaandelen vormen een duidelijke aanwijzing voor de machtspositie die elke partij in haar thuisland inneemt. De sterke posities van de partijen zijn historisch verklaarbaar, gezien het feit dat Telia en Tele- in een bevoor- nor, als zittende telefoonexploitanten, rechte positie verkeerden om dergelijke apparatuur op het telecommunicatiesysteem aan te sluiten. Dit wordt bevestigd door de grote merkbekendheid van Telia en Telenor als leveranciers van PABX-en in respectievelijk Zweden en Noorwegen. (261) Telia en Telenor zijn actief op verschillende gebieden die onder de algemene noemer (cid:132)distributie van televisiedien- sten(cid:148) geschaard kunnen worden. Voor Telenor omvat dit: het leveren van satelliettranspondercapaciteit in de noordse regio (dat wil zeggen, Noorwegen, Zweden, Denemarken en Finland), de distributie van Direct-to- Home ((cid:132)DTH(cid:148))-satelliettelevisie in het noordse gebied (verzorgd door (cid:132)Canal Digital(cid:148), een gemeenschappelijke onderneming met Canal+), activiteiten op het gebied van kabeltelevisie in Noorwegen (Telenor Avidi AS) en activiteiten die betrekking hebben op technische dien- sten voor betaaltelevisie (inclusief het eigen Conax-sys- teem). De hoofdactiviteit van Telia op dit gebied wordt gevormd door de kabeltelevisieactiviteiten in Zweden (Telia InfoMedia Television AB) en in Denemarken (Stofa). Beide ondernemingen zijn actief op de markten voor het kopen van inhoud en voor het verkopen van rechten op inhoud op groothandelsniveau. 9. 2. 2001 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 40/39 (262) De markten voor de distributie van televisiediensten worden over het algemeen gekenmerkt door de voort- gaande evolutie van analoge naar digitale technieken. In hun aanmelding hebben de partijen niet aangegeven dat er afzonderlijke relevante markten moeten worden vast- gesteld voor analoge en digitale technieken op de diverse distributieniveaus. In Beschikking 1999/242/EG (38) n worden in analoge en digitale diensten. Alhoewel ana- loge elkaar en digitale diensten momenteel naast bestaan, zijn de meeste bronnen binnen de branche het erover eens dat op de middellange tot lange termijn de digitale diensten geleidelijk de plaats van de analoge diensten zullen overnemen. Parallel met deze ontwikke- ling zullen ook de televisiedistributie-, internet- en tele- foniesector samengaan, zo wordt in brede kringen aan- genomen. (263) Binnen deze context van migratie naar de digitale wereld en de daaruit voortvloeiende ontwikkeling van nieuwe diensten die een enorm groeipotentieel bieden aan betaaltelevisie en diensten met toegevoegde waarde, waaronder internet, is met name de klantenkring van Telia doorslaggevend bij de beoordeling van de aange- melde fusie. Zoals hieronder nader zal worden toege- licht, is de belangrijkste stuwende kracht achter de uit- breiding van de relevante geografische markt voor kabel- televisie, DTH en SMATV (39), de introductie geweest van uit reclame-inkomsten gefinancierde zenders en (cid:132)mi- nibetaalzenders(cid:148). De aantrekkelijkheid voor adverteerders en de daaraan gerelateerde inkomsten houden direct ver- band met de klantenkring die kan worden geboden aan de leveranciers van de inhoud en/of de adverteerders. In de digitale omgeving zal de toegang tot een omvangrijke klantenkring zelfs van nog groter belang zijn voor het bepalen van het succes van dienstenaanbieders zoals de gefuseerde onderneming ((cid:132)Newco(cid:148)). (264) De marktinvloed die elk van de partijen momenteel heeft, en die rechtstreeks voortvloeit uit hun respectieve klantenkring, zal worden versterkt als gevolg van de voordelen van de volledige verticale integratie die door deze fusie tot stand wordt gebracht op alle niveaus van de televisiedistributieketen. Het voordeel dat Newco zal ondervinden van de uitgebreide marktinvloed die uit de verticale integratie resulteert, zal binnen de toekomstige, hierboven geschetste digitale context aanzienlijk groter zijn. De concurrenten van Newco, waaronder Netcom/ MTG, hebben een veel kleinere klantenkring. Deze is weliswaar waardevol in termen van inkomsten uit ana- loge televisie, maar zou in de toekomstige digitale con- text onvoldoende opwegen tegen de concurrentievoor- delen van Newco, die resulteren uit de omvang van Newco’s klantenkring en dus uit de ongeºvenaarde aan- trekkingskracht op adverteerders en inhoudaanbieders. (265) De bovengenoemde marktpositie van Newco, die het resultaat is van de ongeºvenaarde klantenkring en de aantrekkingskracht op daaruit voortvloeiende grote (38) Zaak nr. IV/36. 237 (cid:151) TPS; beschikking van 3 maart 1999; PB L 90 van 2. 4. 1999, blz. 6. (39) Small Master Antenna TV. inhoudsaanbieders, die in een digitale omgeving nog sterker zal zijn, dient te worden geanalyseerd in samen- hang met de sterkere positie van Newco in gerelateerde markten. De verticale integratie die door de oprichting van Newco tot stand komt, zal de onderneming een sterke positie of een machtspositie geven binnen alle infrastructuren die relevant zijn voor het doorgeven van telecommunicatiediensten, en tevens in de sectoren kabeltelevisie, DTH en digitale terrestrische televisie (DTT). Newco zal zich ook in een sterke uitgangspositie bevinden om internetdiensten en interactieve diensten te ontwikkelen. Na de concentratie zouden niet alleen de aanbieders van inhoud een goede reden hebben om con- tracten met Newco af te sluiten, maar Newco zal zelf ook gemotiveerd zijn om haar bevoorrechte positie op infrastructureel niveau aan te wenden om meer invloed te krijgen op de distributieniveaus lager in de bedrijfs- kolom. Newco zal met name op grond van economische motieven fors willen investeren in de acquisitie van de meest waardevolle inhoud die aangeboden wordt door inhoudaanbieders of omroepen, teneinde de balans wat betreft de opkomende multimediamarkten in de Scan- dinavische landen definitief in Newco’s voordeel te doen doorslaan. Door deze handelwijze zou Newco zowel de prikkel als de mogelijkheid hebben om zich te richten op bestaande concurrenten, zoals Netcom/MTG, die v(cid:243)(cid:243)r de voorgestelde concentratie belangrijke marktpar- tijen zijn in termen van eigendom van inhoud en rela- ties met individuele abonnees (via analoge decoders). Satellietcapaciteit (266) Satelliettransmissies worden gebruikt voor de distributie van televisiesignalen, telefoniediensten en andere com- municatiediensten. Bij televisiesignalen, kan de klant ofwel een omroep zijn (CNN, Eurosport, Canal+ enz. ) ofwel een tv-distributeur (zoals Canal Digital, Telia en Telenor). De dienst kan het leveren van uplink-diensten (transmissie naar de satelliet), codering en diverse andere technische diensten omvatten. Acquisitie en distributie van televisiesignalen (267) De partijen maken in de aanmelding geen onderscheid tussen het leveren van televisiedistributie-infrastructuur (hetzij satelliettransmissie, hetzij kabelinfrastructuur) en de pakkettering en verkoop van diverse afzonderlijke televisiekanalen of (cid:132)boeketten(cid:148) televisiekanalen. en (268) De partijen zijn echter van mening dat de distributie aparte markten kabeltelevisie van DTH- beschouwd moeten worden, en dat, op basis daarvan, er geen overlapping bestaat tussen de bestaande activiteiten van Telia en Telenor. De partijen gaan bij dit argument uit van het standpunt dat DTH en kabel vanuit de optiek van de omroep complementaire in plaats van alterna- als L 40/40 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 9. 2. 2001 tieve diensten zijn: de omroep wil eenvoudigweg zoveel mogelijk kijkers bereiken. Om dit standpunt kracht bij te zetten, hebben de partijen het argument naar voren gebracht dat alle omroepen hun programmarechten in de noordse regio afzonderlijk verkopen voor DTH en is voor de kabel. Bovendien, zo luidt het argument, eindgebruikers de uitwisselbaarheid te verwaarlozen: de eindgebruiker is ofwel aangesloten op de kabel, in welk geval hij geen interesse heeft voor DTH, ofwel (cid:132)gedwon- gen(cid:148) te DTH gebruiken omdat hij geen kabelaansluiting kan krijgen. Telia stelde dat haar kabelonderdeel in de afgelopen drie jaar geen enkele klant heeft verloren aan een DTH-exploitant. De partijen zijn tevens van mening dat hun afbakening van afzonderlijke markten wordt onderschreven door de Beschikkingen 94/922/EG (40) en 96/177/EG (41) van de Commissie in eerdere concentra- tiezaken (zaak nr. IV/M 469 (cid:151) MSG Media Service en zaak nr. IV/M 490 (cid:151) Nordic Satellite Distribution). (269) Onderzoek van de Commissie wijst echter uit dat de kwestie van de marktafbakening toch complexer zou kunnen zijn dan de partijen voorstellen. De functie van een kabeltelevisienet of een DTH-operatie is te voorzien in een verbinding tussen omroepen en kijkers. De tv-dis- tributeur is derhalve actief op de hoger in de bedrijfs- kolom gelegen markt voor de acquisitie van rechten op inhoud (als koper), en op de lager in de bedrijfskolom gelegen markt voor de levering van televisiediensten aan individuele kijkers en/of tussenpersonen zoals verhuur- ders of eigenaren van flatgebouwen en exploitanten van kleine of middelgrote kabeltelevisienetten (SMATV). Er dient wellicht een onderscheid gemaakt te worden tus- sen de uitwisselbaarheid van kabel en DTH op enerzijds de hoger in de bedrijfskolom gelegen markt voor de acquisitie van inhoud, en, anderzijds, de lager in de bedrijfskolom gelegen markten voor televisiedistributie op kleinhandels- en groothandelsniveau, dit ondanks het feit dat er concurrentie bestaat tussen deze activiteiten hoger en lager in de bedrijfskolom. (270) Ten eerste is met betrekking tot de lager in de bedrijfs- kolom gelegen markt (waar de kabel- of DTH-exploitant zijn diensten verkoopt aan de uiteindelijke klanten), de stelling van de partijen dat kabel en DTH als afzonder- lijke markten beschouwd moeten worden, door derden betwist. Er bestaan weliswaar in technisch en commerci- eel opzicht enkele verschillen tussen deze distributie- methoden, maar dergelijke verschillen zijn niet per se belangrijker dan bijvoorbeeld de verschillen tussen twee concurrerende kabelexploitanten. (271) Zo kan er bijvoorbeeld onderscheid gemaakt worden tussen het ter beschikking stellen van de infrastructuur- diensten als zodanig (dat wil zeggen de fysieke verbin- ding tussen de kabelstructuur in het gebouw en bijvoor- beeld het net van Telia) en de doorgifte van televisiesig- nalen. In de meeste gevallen is de eigenaar van de infra- structuur tegelijkertijd de onderneming die de televisie- signalen doorgeeft. Dit is echter niet altijd het geval. Bij SMATV bijvoorbeeld kan de infrastructuur eigendom (40) PB L 364 van 31. 12. 1994, blz. 1. (41) PB L 53 van 2. 3. 1996, blz. 20. zijn van de woningbouwvereniging, terwijl een derde, naast het verzorgen van de doorgifte van televisiesigna- len, ook contractueel verantwoordelijk is voor de exploi- tatie en het onderhoud van de kabelstructuur in het gebouw. (272) Ook aan de klantenzijde hoeven de koper van de infra- structuur en de koper van de inhoud niet altijd dezelfde te zijn. Zij zijn doorgaans wel dezelfde bij DTH: een individueel huishouden installeert een satellietschotel en een decoder en koopt daarna smartcards (infrastructuur) om bepaalde televisiesignalen te kunnen ontvangen. In het geval van kabel echter, is de partij die namens de kijker (de infrastructuurklant) een contract afsluit met de omroep normaalgesproken de gebouweigenaar, de ver- huurder of de woningbouwvereniging; de kosten voor deze dienst worden in de huurprijs aan de huurders doorberekend. Daarnaast kunnen de individuele huis- houdens, op overeenkomstige wijze als DTH-huishou- dens, het recht kopen om bepaalde televisiesignalen te zien. (273) Het aanbrengen van een scheiding tussen infrastructuur- en doorgiftediensten wordt bemoeilijkt door het feit dat de leveranciers in meer of mindere mate de levering van deze twee diensten samenbundelen. Telia bijvoorbeeld neemt een brede selectie (cid:132)basispakket(cid:148)-zenders op, die samen met de infrastructuurdiensten als pakket aan de gebouweigenaar worden verkocht (de infrastructuurdien- sten houden in dat het interne netwerk van het gebouw wordt aangesloten op dat van Telia, en omvatten moge- lijk ook het onderhoud en de exploitatie van het interne netwerk). Dit houdt in dat de kabelnetten van Telia een naar verhouding laag aantal individuele huishoudens als rechtstreekse klant hebben. Andere kabelexploitanten bieden een minder uitgebreid (cid:132)basispakket(cid:148) en hebben derhalve naar verhouding een groter aantal individuele huishoudens als rechtstreekse klant. (274) Enkele derden hebben gesteld dat de wijze van distribu- tie niet van belang is aangezien zowel DTH als de kabel de kijker toegang geven tot min of meer hetzelfde scala van televisiezenders (alhoewel sommige zenders alleen beschikbaar zijn bij een of twee DTH-exploitanten). In dit verband kan ook worden opgemerkt dat klanten min of meer dezelfde prijs lijken te betalen voor vergelijkbare kabel- en DTH-diensten. Voor vergelijkbare zenderpak- ketten van het kabelbedrijf van Telia (of van een van haar concurrenten) en van de DTH-diensten van Telenor betalen individuele huishoudens in Zweden bijvoorbeeld dezelfde prijs (199 SEK). Het enige concurrerende DTH- pakket (Viasat) is ongeveer 10 % duurder. Derden heb- ben ook voorbeelden aangedragen van individuele huis- houdens in bekabelde gebieden (inclusief door Telia bestreken gebieden) die ge(cid:239)nvesteerd hebben in DTH- ontvangstapparatuur, en stelden dat deze ontwikkeling zich naar verwachting nog zal uitbreiden bij de intro- ductie van digitale diensten, waarbij de beschikbare capaciteit voor televisiezenders en voor andere diensten zoals het internet en telefonie het aanbod van kabel en DTH minder homogeen zou kunnen maken. Dit zou de prikkel voor de eindgebruiker om over te stappen ver- sterken. 9. 2. 2001 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 40/41 (275) In de nabije toekomst, en in de bovengenoemde context van convergentie, zou, indien de voorgestelde concentra- tie zou worden goedgekeurd, Newco een pakket dien- sten aanbieden zoals spraak, snelle toegang tot het inter- net, digitale betaaltelevisie en digitale interactieve dien- sten. Dankzij deze diensten krijgt Newco een groter aan- tal directe contractrelaties met huishoudens, hetgeen een aanvulling betekent op de huidige collectieve contracten tussen Telia en verhuurders/gebouweigenaars. Net zoals bij analoge decoders zullen verhuurders geen verant- woordelijkheid willen dragen voor de betaling door indi- viduele gebruikers voor het gebruik van digitale deco- ders (internet, interactieve diensten, betaaltelevisie, (cid:132)pay- per-view-tv(cid:148)). Newco zal voor deze diensten rechtstreeks met de gebruikers individuele contracten moeten afslui- ten. Dit betekent echter niet dat de voordelen die Telia ondervindt van de contracten met verhuurders daarmee verdwijnen. Integendeel, Newco zal in een positie ver- keren om dit te gebruiken om de tijd en moeite die nodig is om over te schakelen op een nieuwe digitale multimarktomgeving aanzienlijk te beperken; haar vermogen om verschillende diensten te bundelen zal van essentieel belang zijn voor haar vermogen dergelijke contracten binnen te halen (42). collectieve onderhandelingsmodel (276) Het vermeende onderscheid tussen kabel en DTH zal derhalve na verloop van tijd minder relevant worden in de nieuwe digitale omgeving. Ten eerste zal, zoals hier- boven geschetst, in de relevante geografische markten de concurrentiestructuur in toenemende mate worden in die zin dat alle tv-distributeurs op gelijkgetrokken, kleinhandelsniveau een individuele abonnementsover- eenkomst met hun kijkers zullen sluiten (hetgeen zoals gezegd nodig is bij digitale decoders). Verhuurders zul- len niet langer als enige vertegenwoordiger van de meer- derheid van de kijkers optreden en zullen derhalve ook een minder belangrijke rol spelen in de distributieketen. Zowel kabel als DTH zullen worden gedistribueerd mid- dels individuele contracten die rechtstreeks met de kij- kers worden afgesloten. Ten tweede is het duidelijk dat klanten de nieuwe digitale aanbieders zullen beoordelen op hun vermogen een aantrekkelijk en breed diensten- pakket te leveren. De meeste klanten zullen geen duide- lijke voorkeur hebben voor een bepaalde techniek waar- mee de nieuwe digitale diensten worden geleverd, of het nu gaat om DTH, breedbandkabel of kabel/satelliet in combinatie met een traditioneel koperen telecommuni- catienet als retourpad voor de interactieve diensten. Wanneer Newco echter al deze leveringsvormen zou controleren, dan zou dat de concurrentie op het niveau van de lokale toegang tot de kijkers aanzienlijk vermin- deren. bueren) passend zijn om onderscheid te maken tussen het kopen van het recht om televisiezenders door te geven en het kopen van individuele inhoud, zoals afzon- derlijke films, sportevenementen of andere evenementen. Een ander mogelijk onderscheid is tussen enerzijds inhoud in de vorm van uit reclame-inkomsten gefinan- cierde televisiezenders en televisiezenders die worden gefinancierd door lage abonnementsgelden (de zogehe- ten (cid:132)minibetaalzenders(cid:148), waar de kabel- of DTH-distribu- teur optreedt als groothandelaar die doorgaans verschil- lende zenders samenbundelt in een boeket, en anderzijds de premium betaaltelevisiezenders. In de praktijk hebben de meeste televisiezenders uit de eerste categorie een inkomstenbasis, een mix van reclame-inkomsten en abonnementsgelden. Bovendien hebben beide typen tele- visiezenders belang bij een zo groot mogelijke distribu- tie; hierdoor stijgen namelijk de inkomsten uit reclame (die direct gekoppeld zijn aan het aantal aangesloten huishoudens), en/of de abonnementsgelden, terwijl de marginale kosten gering zijn. Om deze reden zullen de meeste van dergelijke omroepen ernaar streven opge- nomen te worden in het (cid:132)basispakket(cid:148) van een DTH-, kabel- of SMATV-exploitant, ongeacht het feit of de kij- kers van die exploitant een decoder nodig hebben om het basispakket te ontvangen. Omroepen met premium betaaltelevisiezenders en sport) genereren hun inkomsten uit de relatief hoge abon- nementsgelden die de kijker betaalt om toegang te krij- gen tot deze specifieke zenders; deze zenders worden nooit opgenomen in het (cid:132)basispakket(cid:148). De kabel- of DTH-distributeur zal vaak optreden als agent voor de premiumzender; de laatste bepaalt normaliter de prijzen. Omroepen met premium betaaltelevisiezenders richten zich hoofdzakelijk op huishoudens die al een decoder hebben aangeschaft of een ander middel om gescram- belde tv-signalen te ontvangen. (hoofdzakelijk films (278) Verschillende omroepen hebben aangegeven dat zij kabel, DTH en SMATV als concurrerende distributieka- nalen zien. De reden voor dit standpunt is dat niettegen- staande de wens om een zo breed mogelijke distributie te bereiken, deze omroepen geen penetratiegraad van 100 % hoeven te hebben voor een rendabele bedrijfsvoe- ring, dit ondanks het feit dat bij het economische model waarop hun omroepactiviteiten zijn gebaseerd een bepaalde minimum distributiegraad in een gegeven gebied vereist is. Volgens deze omroepen gaf deze omstandigheid hun v(cid:243)(cid:243)r de aangemelde concentratie een zekere mate van flexibiliteit in hun onderhandelin- gen met verschillende distributeurs; deze flexibiliteit zou met de komst van Newco verdwijnen. (277) Ten tweede kan het in de hoger in de bedrijfskolom gelegen markten (dat wil zeggen daar waar een kabel- of DTH-distributeur het recht verwerft om inhoud te distri- (42) Op 27 augustus 1999 kondigde Telia een overeenkomst aan met HSB Malm(cid:246), waarbij Telia 34 000 appartementen zal aansluiten op een breedbandoplossing inclusief high-speed internet, telefonie, mobiele telefonie en digitale tv-diensten. (279) Concluderend kan worden gesteld dat er een aantal aspecten zijn die erop duiden dat er een bepaalde mate van substitueerbaarheid zou kunnen bestaan tussen de kabel-, DTH- en SMATV-activiteiten van Telia, Telenor en Canal Digital, zowel wat betreft de tv-distributie op kleinhandelsniveau in het lagere deel van de bedrijfs- kolom als het kopen van inhoud in het hogere deel van de bedrijfskolom. Echter, om de hieronder uiteengezette L 40/42 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 9. 2. 2001 redenen is marktafbakening niet doorslaggevend bij de beoordeling van de voorgestelde concentratie. Indien het standpunt van de partijen wat betreft het ontbreken van een horizontale overlapping zou worden geaccepteerd, zou de voorgestelde concentratie op de lager in de bedrijfskolom gelegen distributiemarkten de machtsposi- tie van Telia op de Zweedse kabeltelevisiemarkt verster- ken. Indien van ØØn van de andere afbakeningen van de markt zou worden uitgegaan (gecombineerde nationale markten voor kabeltelevisie en DTH, of Scandinavische of noordse markten), zou de voorgestelde concentratie nog steeds een machtspositie doen ontstaan of verster- ken. Ook ten aanzien van de markt voor het kopen van inhoud zou de aangemelde operatie een machtspositie doen ontstaan, ongeacht het feit of men ervan uitgaat dat de kabel-, DTH en SMATV-activiteiten van de par- tijen op dezelfde of op aangrenzende markten plaatsvin- den (zie hieronder). Groothandelsverkoop van rechten op inhoud (280) De partijen hebben verklaard dat zowel zijzelf als hun voornaamste concurrenten op het gebied van DTH- en kabeldistributie, rechtstreeks contracten afsluiten met omroepen. De markt voor de groothandelsverkoop van in wezen rechten op inhoud is derhalve momenteel beperkt tot verkopen aan kleine en onafhankelijke kabel- exploitanten (SMATV). Telenor en, in mindere mate, Telia, zijn actief op deze markt die gelieerd is aan de markten voor het kopen van inhoud in de zin dat het recht van een distributeur om bepaalde inhoud te gebruiken voor zijn eigen distributieactiviteiten en voor groothandelsactiviteiten gewoonlijk is vastgesteld in een enkele overeenkomst met de omroep. Technologie voor technische diensten met betrekking tot betaaltelevisie (281) Technische diensten met betrekking tot betaaltelevisie omvatten diensten als encryptie en decryptie van televi- siesignalen, afhandelen van voorwaardelijketoegangssys- temen, marketing van decoders en smartcards. Telenor heeft een eigen voorwaardelijketoegangssysteem ontwik- keld voor het scrambelen en ontscrambelen van tv-sig- nalen (Conax). Enkele van de technische functies zijn vanuit commercieel oogpunt uiterst gevoelig, aangezien zij toegang geven tot klantengegevens en details van overeenkomsten met omroepen. Beide partijen bieden deze diensten (cid:132)in-house(cid:148). Daarnaast bieden zij een aantal van deze diensten aan concurrerende kabeltelevisie-ex- ploitanten. inhoud, de groothandelsverkoop van rechten op inhoud en technische diensten met betrekking tot betaaltelevisie nationale markten zijn; de partijen baseren zich hierbij grotendeels op eerdere beschikkingen van de Commissie (zie boven). Zij hebben eveneens benadrukt dat deze activiteiten door nationale serviceorganisaties onder- steund moeten worden, dat de wettelijke regelingen ver- schillen en dat de omroepen recht op inhoud meestal op nationale basis verkopen. (283) In hun antwoord op de mededeling overeenkomstig arti- kel 18 van de concentratieverordening, hierna (cid:132)het ant- woord(cid:148) genoemd, hebben de partijen verklaard dat de markt voor satelliettranspondercapaciteit Europees is en dat andere satellietbedrijven (Eutelsat en Astra) diensten leveren die de diensten van Telenor kunnen vervangen. (284) Het standpunt dat de partijen in het antwoord innemen, wordt echter tegengesproken door de feiten met betrek- king tot Telia’s lease van transpondercapaciteit van NSAB. Toen Telia deze strategische investering deed, was een van de alternatieven die werden overwogen het leasen van capaciteit van Eutelsat, waarvan Telia, als het zittende Zweedse telecombedrijf, aandeelhouder is. Telia verwierp echter de Eutelsat-optie, ondanks het feit dat de benodigde capaciteit bij Eutelsat kon worden inge- kocht voor ongeveer de helft van de prijs die NSAB vroeg (en het feit dat het aandeel in Eutelsat Telia betere mogelijkheden zou hebben gegeven de strategische te be(cid:239)nvloeden). beslissingen van de satellietexploitant De reden dat Telia ondanks deze voordelen besloot geen capaciteit bij Eutelsat te leasen, is dat het geen aantrek- kelijk bedekkingsgebied biedt voor uitzendingen die gericht zijn op de noordse landen, en dat nagenoeg alle potentiºle kijkers in dat gebied hun schotel op de Tele- nor- en NSAB-satellieten hebben gericht. Vanuit het gezichtspunt van de omroep zou het gebruik van een andere satellietpositie voor uitzendingen gericht tot noordse kijkers zeer hoge kosten met zich brengen; een aanzienlijk deel van de kijkers zou moeten worden over- gehaald om ofwel niet meer te kijken naar de op de noordse markt gerichte programma’s die via de satellie- ten van Telenor worden doorgegeven (en die van NSAB), ofwel te investeren in een tweede schotel. Vanuit het oogpunt van de kijker geredeneerd is het niet moge- lijk om eenvoudigweg de schotel op de Eutelsat- of Astra-satelliet te richten, aangezien er geen noordse omroep uitzendt via die satellieten. Het standpunt dat de partijen in hun antwoord innamen met betrekking tot de Europese markt voor satelliettranspondercapaci- teit, kan derhalve niet worden geaccepteerd. Om deze redenen blijft de Commissie bij haar opvatting zoals die ook in de NSD-zaak kenbaar is gemaakt, namelijk dat de markt voor satelliettranspondercapaciteit de noordse regio bestrijkt. B. Relevante geografische markten (282) Wat de markten voor televisiedistributie betreft, hebben de partijen aangevoerd dat de markten voor de levering van DTH-distributie, kabeltelevisie, het kopen van (285) Een aantal derden hebben voorgesteld, de markt voor de distributie van televisiesignalen op kleinhandelsniveau en de markt voor het kopen van inhoud als Scandinavi- sche markt (dat wil zeggen, Noorwegen, Zweden en Denemarken) of als noordse markt (dat wil zeggen, de 9. 2. 2001 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 40/43 inhoud te distribueren, drie genoemde landen plus Finland) te beschouwen. De belangrijkste redenen voor dit standpunt hebben betrek- king op de (cid:132)landsgrensoverschrijdende(cid:148) aard van de acti- viteiten van de partijen hoger in de bedrijfskolom. Ten eerste is er algemene overeenstemming over het feit dat satelliettranspondercapaciteit wordt geleverd op Scan- dinavische en noordse basis. Ten tweede hebben de meeste derden gesteld dat contracten met betrekking tot het recht (inhoud voor com- merciºle zenders en betaaltelevisie, zoals film- en sport- rechten) vaak worden afgesloten op Scandinavische of noordse basis; een opvatting die niet wordt gedeeld door de partijen. Culturele en lingu(cid:239)stische factoren worden niet beschouwd als belangrijke hindernissen die het uit- zenden van grotendeels hetzelfde materiaal in alle Scan- dinavische landen in de weg zouden staan; zo is het in al deze landen gebruikelijk programma’s te ondertitelen. Daarnaast verwachten de derden dat Newco haar pan- Scandinavische (of pan-noordse) aankoopactiviteiten ver- der zal uitbreiden teneinde alle tv-distributieactiviteiten lager in de bedrijfskolom van toevoer te voorzien. Dit zal tot gevolg hebben dat de concurrentievoorwaarden nog homogener zullen worden. Het argument van de partijen dat individuele kabeltelevisieklanten niet kunnen overstappen naar leveranciers buiten hun eigen land, vormt duidelijk geen beletsel om van een bredere markt- afbakening uit te gaan wat betreft het kopen van inhoud, de groothandelsverkoop van rechten en techno- logie voor betaaltelevisie. Voor tv-distributie op klein- handelsniveau, wordt de keuze van leveranciers voor de klanten (met name kijkers van kabeltelevisie) momenteel beperkt door de beschikbare technische middelen om toegang te krijgen en de uitzendrechten die in handen zijn van de verschillende distributeurs. Echter, gezien de overgang naar digitale diensten, in combinatie met de tendens pan-noordse contracten voor distributierechten te sluiten, dient ook deze markt wellicht in een bredere context gezien te worden (dat wil zeggen, Scandinavisch of noords). (286) Voor deze beschikking is het echter niet noodzakelijk om de exacte geografische omvang van de markt vast te stellen; de aangemelde transactie zou een machtspositie doen ontstaan of versterken op verschillende niveaus van de distributieketen voor de levering van televisie- diensten, ongeacht of dit beoordeeld zou worden op nationaal, Scandinavisch of noords niveau (zier hier- onder). C. Mededingingsrechtelijke beoordeling Satellietcapaciteit sat (43)-satellieten van Telenor, gesitueerd op 1(cid:176) wester- lengte, hebben in totaal 48 transponders. In hun ant- woord voerden de partijen aan dat alle transponders van Telenor geschikt zijn voor het uitzenden van televisiesig- nalen. Echter slechts 34 transponders van Telenor zijn zogeheten BSS-transponders, die in technisch opzicht geschikt zijn voor de transmissie van DTH-televisiesigna- len. De overige 14 transponders (de Intelsat-transpon- ders) kunnen bijvoorbeeld gebruikt worden om kabel- televisienetten te voeden, maar zijn ongeschikt voor DTH-transmissies. Alle satelliettransponders van Telenor hebben een (cid:132)noords bedekkingsgebied(cid:148). Daarnaast heeft Telenor concrete plannen om haar capaciteit in de nabije toekomst zelfs verder uit te breiden door de lan- cering van nog een satelliet. Telenor en Canal Digital hebben aanzienlijke bedragen ge(cid:239)nvesteerd in hun tech- nische faciliteiten en hebben het enige noordse platform opgericht voor de transmissie van digitale tv-signalen. (288) Telia heeft geen eigen satellietcapaciteit, maar is sinds 1997 een van de belangrijkste klanten van NSAB, Tele- nor’s enige concurrent met een specifiek (cid:132)noords bedek- kingsgebied(cid:148). In hun antwoord voerden de partijen aan dat Telia geen strategische klant is voor NSAB. Dit argu- ment kan de toets der kritiek echter niet geheel door- staan aangezien het gebaseerd is op de stelling dat Telia haar geleasde transponders niet zal gebruiken om enige diensten te ontwikkelen die andere klanten ertoe zouden kunnen aanzetten van dezelfde satelliet gebruik te maken als Telia. Voorzover deze opvatting correct is, is dit een van de gevolgen van de voorgestelde concentra- tie, zoals hieronder zal worden uitgelegd. Feit blijft dus dat toen Telia een leasecontract [voor lange tijd]* afsloot voor [(cid:133)]* NSAB-transponders, de onderneming con- crete plannen had om DTH-activiteiten te ontwikkelen als concurrent van Telenor. Telia leasde daarom BSS- transponders, die, zoals gezegd, geschikt zijn voor de transmissie van DTH-signalen. De leaseperiode komt overeen met de verwachte levensduur van de satelliet. (289) Toen het leasecontract werd afgesloten, vertegenwoor- digden deze transponders [(cid:133)]* van de capaciteit van NSAB, en vanuit NSAB’s optiek was het duidelijk dat Telia van plan was een concurrerende DTH-dienst te ontwikkelen. Het standpunt dat Telia als klant niet van strategisch belang is voor NSAB, kan derhalve niet wor- den geaccepteerd. (290) Naast de investeringen in de lease van satelliettranspon- ders (de jaarlijkse kosten hiervoor vertegenwoordigen een aanzienlijk deel van de omzet van Telia uit kabel- televisie), heeft Telia ook strategische investeringen gedaan in uplink-faciliteiten in Stockholm. Vanuit tech- nisch oogpunt zou Telia, zonder de voorgestelde con- centratie, zich in een goede positie bevinden om via de satelliet rechtstreeks televisiesignalen en andere signalen door te geven aan individuele kijkers (zie hieronder). (287) Telenor is de grootste aanbieder van satelliettranspon- in de noordse regio. De Thor en Intel- dercapaciteit (43) Telenor least alle beschikbare transponders op de Intelsat-satelliet op 1(cid:176) westerlengte. L 40/44 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 9. 2. 2001 (291) Na de concentratie zou Newco zeggenschap krijgen over 34 tot [(cid:133)]* BSS-transponders (afhankelijk van het feit of de door Telia geleasde NSAB-transponders worden meegeteld) van de in totaal 51 BSS-transponders op 1(cid:176) westerlengte en 5(cid:176) oosterlengte. Dit betekent dat Newco zeggenschap zou krijgen over [60-80 %)* van het totale aantal transponders dat geschikt is om DTH-televisiesig- nalen uit te zenden naar de noordse regio. Zoals hier- boven reeds vermeld, is Telenor van mening dat [(cid:133)]* van haar[(cid:133)]* transponders geschikt zijn voor het uit- zenden van televisiebeeelden naar de noordse regio. Als al deze [(cid:133)]* transponders in de berekening worden meegenomen, zou het aandeel van Newco in de beschik- bare transpondercapaciteit voor het uitzenden van tele- visiesignalen stijgen tot [(cid:133)]* van de [(cid:133)]* (wederom afhankelijk van het feit of de door Telia geleasde NSAB- transponders worden meegeteld). Dit zou [70-80 %]* van de totaal beschikbare capaciteit vertegenwoordigen. (292) In hun antwoord stelden de partijen dat het aantal trans- ponders waarover NSAB kan beschikken, hoger is dan het voornoemde aantal. Dit is onjuist. NSAB heeft momenteel twee satellieten op 5(cid:176) oosterlengte (Sirius I en Sirius II). De eerste heeft vier werkzame BSS-trans- ponders. De laatste heeft 32 transponders. Van deze 32 transponders zijn er echter zes uitsluitend geschikt voor communicatiedoeleinden (niet voor het uitzenden van televisiesignalen). Dertien van de resterende 26 trans- ponders zijn geen eigendom van NSAB. Deze transpon- ders zijn eigendom van GEAmericom, en zijn niet gericht op de noordse regio (44). Het totale aantal trans- ponders voor het uitzenden van televisiesignalen waar- over NSAB momenteel kan beschikken is derhalve 17 (of elf als de door Telia geleasde transponders niet wor- den meegeteeld), zoals ook blijkt uit de voornoemde percentages. (293) De partijen zijn tevens van mening dat het aantal NSAB- transponders verhoogd moet worden met het aantal transponders dat beschikbaar is op de Sirius III-satelliet, die eigendom is van NSAB. Deze satelliet wordt momen- teel door Astra geleasd, en wordt niet gebruikt voor uit- zendingen naar de noordse regio. Er bestaan echter plannen om, wanneer het leasecontract in oktober 1999 afloopt, de satelliet te verplaatsen naar de eigen positie van NSAB op 5(cid:176) oosterlengte. Indien een dergelijke ver- huizing zou plaatsvinden, zou Sirius I door Sirius III ver- vangen worden (beide satellieten zenden op dezelfde fre- quentie uit tegelijkertijd en kunnen derhalve niet gebruikt worden). Het totale aantal transponders waar- over NSAB kan beschikken zou dan 27 zijn (of 21 als de door Telia geleasde transponders niet worden mee- geteeld), en niet 31 zoals de partijen in hun antwoord beweren. inderdaad verplaatst zal worden naar 5(cid:176) oosterlengte en ook op deze positie zal blijven. Een van de factoren die van invloed zijn op deze beslissing, is de impact die de voorgestelde concentratie zal hebben op het vermogen van NSAB om omroepen aan te trekken. Echter, zelfs al zou Sirius III op 5(cid:176) oosterlengte gesitueerd worden, dan nog hebben de partijen geen overtuigende argumenten aangevoerd voor de stelling dat dit de concurrentieposi- tie van NSAB zou verbeteren. Ten eerste beschikken Telenor en NSAB zelfs in de huidige analoge situatie (waarin ØØn transponder ØØn televisiekanaal kan door- zenden) over voldoende reservecapaciteit. In de digitale omgeving zal de bestaande capaciteit verveelvoudigd worden, aangezien ØØn transponder gebruikt kan wor- den voor het doorzenden van zes tot acht tv-zenders. Vanuit technisch oogpunt betekent dit dat de Telenor- satellieten die momenteel beschikbaar zijn, in staat zul- len zijn alle huidige analoge signalen in een digitaal for- maat door te zenden. Dit geldt ook voor NSAB. Het is derhalve niet duidelijk in welk opzicht de marktpositie van NSAB verstevigd zou kunnen worden door de uit- breiding van transpondercapaciteit op haar satellietposi- tie, zoals de partijen stellen. Ten tweede heeft Telenor zoals reeds gemeld, plannen om nog een satelliet te positioneren op 1(cid:176) westerlengte (Thor IV). Volgens de aanmelding zal Thor IV worden gelanceerd in 2002 (45). Enig mogelijk voordeel dat voortvloeit uit de capaciteits- uitbreiding zal naar verwachting op korte termijn ook door Telenor worden behaald of worden overtroffen. Ten derde zijn er sterke aanwijzingen dat de voor- gestelde concentratie, zoals deze is aangemeld, de con- currentiepositie van NSAB sterk zou verzwakken, zoals hieronder nader zal worden uitgelegd. De kwestie van de beschikbare capaciteit van NSAB is derhalve groten- deels irrelevant voor deze beoordeling. (295) De eigenaren van NSAB zijn SSC, Teracom (elk 37,5 %), en Tele Danmark (25 %). NSAB is niet verticaal ge(cid:239)nte- greerd in een van de verticaal gerelateerde activiteiten van Telia en Telenor. Uit het onderzoek blijkt dat Newco, gezien haar positie als de enige verticaal ge(cid:239)nte- greerde aanbieder van satelliettransponders met een noords bedekkingsgebied, de enige aanbieder zou zijn die omroepen ØØn gecombineerde dienst zou kunnen leveren bestaande uit de satellietinfrastructuur en distri- butie op kleinhandelsniveau (kabel en DTH). Na de con- centratie zou het aantal kijkers dat op het distributienet van Newco is aangesloten, aanzienlijk stijgen, en wel tot 70 % van alle TV-huishoudens (zie hieronder). Aangezien Telia het grootste kabeltelevisienet in Zweden zou mee- nemen naar Newco (met ongeveer 1,3 miljoen aangeslo- ten woningen), zou dit Newco aanzienlijk betere moge- lijkheden bieden om kopers van satelliettransponderca- paciteit ervan te overtuigen dergelijke capaciteit niet te kopen bij Newco’s enige concurrent, NSAB. (294) Zoals met iedere toekomstige gebeurtenis, bestaat er een zeker mate van onzekerheid over het feit of Sirius III (44) Toen Telia de diverse opties voor DTH-transmissie beoordeelde, kwam men tot de conclusie dat de onderneming alleen gebruik kon maken van de GEAmericomtransponders als alle dertien trans- ponders geleasd zouden worden, aangezien de volledige straal op de noordse regio zou moeten worden gericht. (296) Telenor is al begonnen met een agressieve strategie om omroepen ertoe over te halen van de NSAB-satelliet naar te stappen (en er wordt de Telenor-satelliet over (45) Uit informatie op de homepage van Telenor blijkt dat Thor IV al in 2000 of 2002 gelanceerd zou kunnen worden. 9. 2. 2001 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 40/45 beweerd dat aan ten minste een van de klanten van ter beschikking is NSAB gratis transpondercapaciteit gesteld (46)). De partijen hebben dit in hun antwoord tegengesproken en hebben verklaard dat zij geen gratis capaciteit hebben aangeboden, maar een contract dat is gebaseerd op penetratiegraad; de prijs voor de satelliet- capaciteit is gebaseerd op het aantal kijkers dat de omroep zal bereiken. Het is voor de Commissie moeilijk om nog voordat de Nationale Mededingingsautoriteit tot een besluit is gekomen in dit geschil, een oordeel uit te spreken over deze argumenten. Echter, de conclusie die uit dit voorbeeld kan worden getrokken is dat omroepen overgehaald kunnen worden om een satellietexploitant te kiezen op basis van contracten die gekoppeld zijn aan de gerealiseerde penetratiegraad. Na de concentratie zou Newco zich derhalve in een aanzienlijk betere positie bevinden dan NSAB, die niet ge(cid:239)ntegreerd is in de markt lager in de bedrijfskolom en dus niet in staat zal zijn toegang te garanderen tot kabel- of DTH-kijkers. De concentratie zou bovendien niet alleen Newco beter in staat stellen omroepen toegang te bieden tot distributie op kleinhandelsniveau, maar tegelijkertijd de mogelijkhe- den van NSAB beperken om ditzelfde aan te bieden; Telia’s kabeltelevisiebedrijf zou wel eens niet zo ge(cid:239)nte- resseerd meer kunnen zijn in het doorgeven van via NSAB geleverde diensten. (297) Verder blijkt dat derden nu de levensvatbaarheid van NSAB als concurrent trekken als de voor- in twijfel gestelde transactie in de aangemelde vorm zou door- gaan. Men zou kunnen stellen dat deze visie door Tele- nor wordt gedeeld aangezien Telenor vlak voordat de aangemelde transactie werd aangekondigd besloot de bestaande samenwerking met NSAB met betrekking tot de promotie van de (cid:132)Nordenparabolen(cid:148)-schotel niet lan- ger voort te zetten. Deze analoge schotel kan tegelijker- tijd signalen van Telenor en van NSAB ontvangen. Als Telenor van mening was geweest dat na afronding van de aangemelde transactie een aanzienlijk aantal omroe- pen bij NSAB zou blijven, zou het logisch zijn geweest de samenwerking voort te zetten. In hun antwoord voer- den de partijen aan dat de overeenkomst tussen Telenor en NSAB met betrekking tot de promotie van de (cid:132)Nor- denparabolen(cid:148)-schotel in 1998 afliep, en dat de onder- neming besloot dat het commercieel verstandiger was de samenwerking niet voort te zetten; de (cid:132)Nordenparabo- len(cid:148)-schotel wordt echter nog steeds door Telenor ondersteund. Dit argument heeft echter geen betrekking op de hoofdzaak, namelijk dat de handelingen van Tele- nor bevestigen dat de onderneming denkt in een gun- stige positie te komen als kijkers schotels gebruiken die gericht zijn, op ØØn van de twee noordse satellietposi- ties (47). In ieder geval zal de beslissing van Telenor om beºindigen de ongetwijfeld zijn weerslag hebben op de concurrentie- positie van NSAB, gezien de vele kijkers in de noordse (cid:132)Nordenparabolen(cid:148)-samenwerking te (46) Deze zaak is onder de aandacht gebracht van de Zweedse Mede- dingingsautoriteit, zaak nr. Dnr 353/1999. Er is in dit stadium nog geen besluit vastgesteld. (47) Op de homepage van Canal Digital is de volgende verklaring te lezen: (cid:132)Alle zenders die wij doorgeven kunnen ontvangen worden van een en dezelfde satellietpositie. Dit betekent dat u niet meer- dere LNB’s op uw schotel hoeft te installeren. (cid:148) regio die geen signalen kunnen ontvangen van de NSAB-satellieten. (298) Het onderzoek toont derhalve aan dat de aangemelde concentratie Newco in staat zou stellen de bestaande concurrentie van NSAB sterk te verminderen of zelfs te doen verdwijnen. Dit zou niet alleen een machtspositie creºren op de markt voor het aanbieden van satelliet- transpondercapaciteit, maar ook de macht van Newco op alle niveaus van de tv-distributieketen aanzienlijk ver- sterken. Newco zou hierdoor een poortwachtersrol kun- nen spelen; elk bedrijf dat op enig niveau van de distri- butieketen zou willen participeren, zou voor de trans- pondercapaciteit een contract met Newco moeten afslui- ten. (299) De partijen hebben aangevoerd dat Newco ten eerste geen (cid:132)flessenhalsaanbieder(cid:148) van satelliettranspondercapa- citeit in de noordse regio zal worden. Zij baseren dit hoofdzakelijk op het bestaan van een concurrerende aanbieder van dergelijke diensten, NSAB, en de sleutelrol die Netcom/MTG (48) speelt als koper van transponderca- paciteit en aanbieder van omroepdiensten ten behoeve van haar eigen tv-distributieactiviteiten. Netcom/MTG is als omroep actief via onder andere TV3 en TV1000, die beide in alle Scandinavische landen worden doorgege- ven. Via Kabelvision is de onderneming ook actief in de kabeltelevisiesector in Zweden, en via Viasat in de ana- loge DTH-distributie in alle Scandinavische landen. De onderneming heeft zelf geen belangen in enige satelliet- operatie, maar least capaciteit van Telenor en NSAB. (300) Het betoog van de partijen met betrekking tot de rol van Netcom/MTG als koper van transpondercapaciteit, houdt echter onvoldoende rekening met de middellange- en langetermijneffecten van de voorgestelde concentra- tie. Het is zeker zo dat Netcom/MTG ten opzichte van de concurrentie over enkele sterke punten beschikt, zoals de merknamen van haar televisiezenders. Deze punten moeten echter niet overschat worden. Ten eerste koopt Netcom/MTG het grootste deel van de inhoud voor haar zenders van derden, waaronder Amerikaanse en andere productiestudio’s en organisatoren van sport- evenementen. is de onderneming in zekere zin kwetsbaar; immers, de meeste kijkers zijn trouw aan de specifieke inhoud (die in de toekomst door In dat opzicht (48) Netcom, MTG and Kinnevik staan afzonderlijk aan de Beurs van Stockholm genoteerd, terwijl Netcom en MYG ook een afzonder- lijke Nasdaq-notering hebben. De Commissie is op de hoogte gesteld van het feit dat voor het behoud van deze afzonderlijke noteringen, de ondernemingen moeten voldoen aan de eisen van de beurs wat betreft een onafhankelijke directie en onafhankelijk- heid van handelen. Desondanks menen de partijen dat Netcom en MTG bij deze beoordeling als groep beschouwd moeten worden, gezien het feit dat Kinnevik (de familie Stenbeck) belangrijke aan- delen heeft in beide ondernemingen. Voor deze beschikking neemt de Commissie deze zienswijze, die het gunstigste is voor de aan- meldende partijen, over. (De telefoniebelangen van Netcom/Tele2 zijn beschreven in het deel waarin dergelijke diensten worden behandeld. ) L 40/46 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 9. 2. 2001 een andere omroep kan worden verworven), en niet zozeer aan de zender. Dit betekent dat het voor Net- com/MTG noodzakelijk is om het huidige distributieni- veau (de basis voor reclame-inkomsten en overige inkomsten) te handhaven om aantrekkelijke inhoud te kunnen blijven kopen en zich zo te verzekeren van de trouw van de kijkers. In hun antwoord voerden de par- tijen aan dat Netcom/MTG reeds een aantal overeen- komsten heeft gesloten met diverse Amerikaanse en andere productiestudio’s en organisatoren van sporteve- nementen. Een aantal van deze overeenkomsten zijn exclusief. Dit argument heeft voornamelijk betrekking op de huidige positie van Netcom/MTG op de down- stream-markten voor distributie op kleinhandelsniveau. Deze positie zal hieronder geanalyseerd worden. Voor het beoordelen van de gevolgen die de concentratie zal hebben voor de satelliettranspondermarkt volstaat het te concluderen dat het merendeel van de bedoelde contrac- ten tussen 1999-2003 afloopt. Deze overeenkomsten hebben dus een beperkte looptijd, ongeacht de mate van bescherming die Netcom/MTG momenteel heeft op basis van de afgesloten overeenkomsten. Een van de (cid:132)belang- rijkste sportdeals(cid:148) die de partijen aanhaalden om de ver- melde sterke positie van Netcom/MTG aan te tonen, betrof de Italiaanse voetbalcompetitie. In hun antwoord gaven de partijen aan dat Netcom/MTG deze rechten tot 2001 in handen had. Echter, op 1 sepetember 1999 werd bekend dat Canal Digital de rechten voor uitzen- ding van de Italiaanse voetbalcompetitie in de noordse landen had verworven; deze uitzendingen zullen op 12 september 1999 van start gaan. Aangezien Canal Digital klaarblijkelijk in staat is een hoger bod uit te brengen dan Netcom/MTG op deze (cid:132)belangrijke sportdeals(cid:148), kan het bestaan van deze leveringsovereenkomsten niet gezien worden als een vast gegeven binnen de markt wanneer beoordeeld moet worden of Netcom/MTG in staat zal zijn en het ook aantrekkelijk zal vinden om NSAB te steunen als alternatieve satellietexploitant naast Newco. (301) Ten tweede wordt de relatieve kracht van Netcom/MTG in vergelijking met Newco ge(cid:239)llustreerd aan de hand van het feit dat Netcom/MTG, zelfs v(cid:243)(cid:243)r de voorgestelde concentratie, gedwongen was een zeer nadelige distribu- tieovereenkomst met Telia af te sluiten. Netcom/MTG moest Telia zelfs betalen voor het doorgeven van haar populairste zender, TV3, via het kabelnet van Telia. In hun antwoord hebben de partijen getracht deze conclu- sie te betwisten door te verklaren dat TV3 niet de enige omroep is die Telia betaalt voor distributie via haar kabeltelevisienet. Dit argument kan de toets der kritiek echter niet geheel doorstaan. Zelfs al zou Telia als mach- tige kabelexploitant in staat zijn om alle omroepen ongunstige voorwaarden op te leggen, dan nog zou dit op geen enkele manier afbreuk doen aan de conclusie dat Netcom/MTG voor de distributie van Telia afhanke- lijk is en dat deze afhankelijkheid na de oprichting van Newco nog zou toenemen. (302) Gezien deze omstandigheden lijken er vraagtekens te kunnen worden geplaatst bij het argument van de par- tijen dat Netcom/MTG tegenwicht zou kunnen bieden aan Newco’s kennelijke sterktepunten bij het aanbieden van satelliettranspondercapaciteit (of op enig ander niveau binnen de distributieketen). (303) Indien echter, niettegenstaande het bovenstaande, zou worden aangenomen dat Netcom/MTG als belangrijkste concurrent van Newco een goede reden zou hebben om van de NSAB-satellieten gebruik te maken, om niet geheel van Newco afhankelijk te zijn, zou het voor Net- com/MTG steeds moeilijker worden om NSAB te blijven steunen als de meeste omroepen zouden overstappen op de satellieten van Newco. Ten eerste is het zo dat hoe minder klanten NSAB heeft, hoe hoger de prijzen die berekend moeten worden om de bedrijfskosten te dek- ken inclusief toekomstige investeringen in digitale capa- citeit. Het is niet redelijk om aan te nemen, zoals de par- tijen in hun antwoord doen, dat NSAB haar prijzen zal verlagen als de reservecapaciteit groter wordt als gevolg van het overstappen van omroepen naar Newco. Het is weliswaar zo dat inversteringen in satellieten voor een groot deel tot de vaste kosten gerekend worden, maar er kan niet worden aangenomen dat NSAB haar omroep- activiteiten in de noordse regio zou voortzetten als de lease van satellietcapaciteit geen behoorlijk rendement zou opleveren. Als NSAB na de concentratie geen noordse omroepen meer zou kunnen aantrekken, ligt het meer voor de hand dat NSAB de satellieten zal ver- kopen of leasen aan een andere exploitant, die de satel- lieten naar een andere positie zou verplaatsen, dan dat de onderneming een verliesgevende activiteit zou voort- zetten, zoals de partijen suggereren. Het is evenmin juist om te verklaren, zoals de partijen deden in hun ant- woord, dat NSAB niet afhankelijk is van inkomsten uit de noordse omroepactiviteiten, aangezien dergelijke inkomsten een groot deel uitmaken van de totale inkomsten van NSAB. (304) De situatie zou voor Newco juist omgekeerd zijn; hoe meer klanten Newco kan aantrekken door verticaal gebundelde diensten aan te bieden, zoals ge(cid:239)llustreerd door de voornoemde op penetratiegraad gebaseerde contracten, hoe lager de prijzen die Newco in rekening moet brengen. Newco zou derhalve in vergelijking met NSAB een belangrijk kostenvoordeel hebben. Ten tweede zou Netcom/MTG in de hoedanigheid van omroep met commerciºle televisie en betaaltelevisie wat betreft de distributie nog afhankelijker zijn van Newco dan het tot nu toe was van Telia of Telenor. Dit zou een verdere beperking betekenen van Netcom/MTG’s moge- lijkheden om de marktmacht van Newco te beperken door NSAB te ondersteunen. Ten derde kan NSAB om technische redenen een groot aantal kijkers, met name in Noorwegen en Denemarken, niet bereiken omdat hun ontvangstapparatuur gericht is op de satellietpositie van Telenor; zij kunnen daarom geen signalen van NSAG inclusief Netcom/MTG, zouden ontvangen. Omroepen, daarom een belangrijk deel van hun DTH-kijkers verlie- zen als zij niet worden doorgegeven via een van de satellieten van Telenor. (305) In hun antwoord gaven de partijen aan dat dit niet lan- ger het geval zal zijn in een digitale omgeving, aange- zien de klanten een nieuwe decoder moeten kopen en meestal ook een nieuwe LNB. (306) Er is algemene overeenstemming over het feit dat alle kijkers een nieuwe decoder nodig hebben om digitale signalen te ontvangen. Het is echter duidelijk dat dit niet van invloed is op de mogelijkheid om DTH-kijkers te 9. 2. 2001 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 40/47 bereiken die hun schotel uitsluitend op de satellietpositie van Telenor hebben gericht. Wat betreft de noodzaak om de LNB op de schotel te verwisselen, onderbouwen de partijen hun opvatting dat dit noodzakelijk is met de verklaring dat meestal (cid:132)een nieuwe LNB noodzakelijk is aangezien de oude LNB’s niet compatibel zijn met nieuwe analoge en digitale decoders(cid:148). De partijen heb- ben niet verklaard waarom het in hun ogen relevant is om de eisen betreffende de overgang naar digitaal in de beoordeling te betrekken aan de hand van een vergelij- king met de noodzaak om oude analoge LNB’s te ver- vangen, die kennelijk ook niet compatibel zijn met nieuwe analoge decoders. (309) Gezien het bovenstaande moet de conclusie worden getrokken dat de voorgestelde concentratie, in de aange- melde vorm, belangrijke bedenkingen deed rijzen met betrekking tot het aanbieden van satelliettransponderca- paciteit. Bovendien zouden de gevolgen van Newco’s positie op dit gebied ook aanleiding geven tot mededin- gingsbezwaren op de markten lager in de bedrijfskolom (zie hieronder). Derhalve moet de conclusie worden getrokken dat de aangemelde concentratie een machts- positie zou creºren die tot gevolg zou hebben dat een daadwerkelijke mededinging op de noordse markt voor het aanbieden van satelliettranspondercapaciteit aanmer- kelijk zou worden belemmerd. (307) Derden onderschrijven niet, dat het vanuit technisch oogpunt noodzakelijk is om bestaande schotels of LNB’s te vervangen bij de overstap naar digitaal. Bovendien zijn vanuit een commercieel oogpunt gezien, Canal Digital en Telia beide begonnen met digitale diensten en bieden klanten tegen gesubsidieerde prijzen eigen deco- ders aan waarop de smartcards van Netcom/MTG niet gebruikt kunnen worden. Het argument dat de partijen tijdens de hoorzitting naar voren brachten (cid:151) dat Net- com/MTG zou kunnen (cid:132)meeliften(cid:148) met de investeringen van de partijen in digitale technologie (cid:151) wordt derhalve niet door de feiten ondersteund. Gezien het boven- staande kan de stelling van de partijen dat de overstap naar digitale diensten Netcom/MTG minder afhankelijk zal maken van Newco’s satellietdiensten, niet worden geaccepteerd. Hieruit volgt dat ook de tweede stelling van de partijen niet kan worden aanvaard: Netcom/MTG zou niet in staat zijn om NSAB te ondersteunen, waar- door de bovengenoemde negatieve gevolgen van de con- centratie voor de concurrentiepositie van NSAB teniet zouden worden gedaan. Tv-distributie op kleinhandelsniveau (aan individuele huishoudens) (310) Zoals hierboven is aangegeven, zijn de partijen van mening dat de relevante markt voor tv-distributie op kleinhandelsniveau op nationaal niveau beoordeeld moe- ten worden, op basis van afzonderlijke markten voor kabeltelevisie en DTH. Er zijn aan de andere kant een aantal aanwijzingen dat de markt in een bredere context moet worden beschouwd, zowel vanuit het oogpunt van het product als vanuit geografisch oogpunt. Daar de Commissie echter van mening is dat de voorgestelde concentratie een machtspositie zou doen ontstaan of versterken, ongeacht welke van deze benaderingen wordt gevolgd, zullen in dit deel de gevolgen van de voorgestelde concentratie worden beoordeeld op het door de partijen voorgestelde niveau alsmede op het niveau van een gecombineerde markt voor kabeltelevisie en DTH (nationaal en Scandinavisch/noords). (308) In hun antwoord voerden de partijen ten slotte aan dat zij geconfronteerd worden met de nadelige gevolgen van een nieuwe intreder, namelijk Intelsat. Zoals hierboven vermeld least Telenor momenteel al haar capaciteit van de Intelsat-satelliet op 1(cid:176) westerlengte en zendt zij van die positie uit. De partijen hebben niet toegelicht waarom het onredelijk zou zijn te veronderstellen dat Telenor ook betrokken zou worden bij een capaciteits- uitbreiding van Intelsat op 1(cid:176) westerlengte. De indruk dat alle nieuwe capaciteit die door Intelsat wordt ge(cid:239)n- troduceerd eerder zal samenwerken met Telenor, wordt versterkt door het feit dat Telenor kennelijk toegang heeft tot vertrouwelijke bedrijfsplannen van Intelsat. Daarnaast waren de partijen niet in staat om een reden aan te dragen waarom Intelsat, indien zij de markt onaf- hankelijk van Telenor zou betreden niet geconfronteerd zou worden met alle problemen om omroepen aan te trekken die boven staan beschreven in verband met NSAB. Intelsat zou zo mogelijk zelfs nog grotere proble- men kunnen ondervinden aangezien de onderneming niet over een marktpositie beschikt die als basis kan die- nen voor een dergelijke intrede. De Commissie kan der- halve niet aanvaarden dat er enige aanwijzing is dat de positie van Newco in de markt voor satelliettranspon- dercapaciteit hinder zou ondervinden van de nieuwe intrede van Intelsat. (311) i) Nationale markten voor kabeltelevisie en DTH (afzonderlijk beschouwd) A. Kabeltelevisie zijn kabeltelevisiehuishoudens In Noorwegen is Telenor eigenaar van het op een na grootste kabelnet, waarop ongeveer [30-40 %]* van alle Noorse aangesloten. Evenzo is Telia eigenaar van het op een na grootste kabelnet in Denemarken. Volgens de aanmelding heeft Telia een aandeel van [10-20 %]* van alle aangesloten huishoudens in Denemarken ([30-40 %]* als kabel en SMATV worden gecombineerd). Het aandeel van Tele Danmark wordt gesteld op [80-90 %]* wat betreft kabel- televisie en [50-60 %]* als SMATV wordt meegerekend. Uitgaande van de hypothese dat de relevante markt voor de distributie van kabeltelevisie nationaal is, is het voor deze beschikking niet noodzakelijk de gevolgen van de voorgestelde concentratie in Noorwegen en Denemarken in aanmerking te nemen. L 40/48 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 9. 2. 2001 (312) Telia is eigenaar van het grootste kabelnet in Zweden. In 1998 waren 1 250 000 huishoudens op het Telia-net aangesloten ([50-60 %]* van alle Zweedse kabeltelevisie- huishoudens) (49). Daarnaast waren 50 000 SMATV-huis- houdens aangesloten op het Telia-netwerk. Het aantal huishoudens dat is aangesloten op het Telia-netwerk is de afgelopen vier jaar gegroeid. Van de concurrerende exploitanten heeft Kabelvision (de Netcom/MTG-groep) een aandeel van [10-20 %]*, Stj(cid:228)rn TV van [10-20 %]* en Sweden on Line van [0-10 %]*. (313) In hun aanmelding gaven de partijen aan dat naar hun mening de marktaandelen zouden moeten worden afge- meten aan de hand van de inkomsten uit betaaltelevisie en niet aan de hand van het aantal aangesloten huishou- dens. Op die basis, en indien inkomsten uit betaaltelevi- sie, zoals voorgesteld door de partijen, gedefinieerd zou- den worden als opbrengsten die door individuele huis- houdens worden betaald voor betaaltelevisiediensten, zou het marktaandeel van Telia in Zweden worden gesteld op [20-30 %]*; Kabelvision zou dan een aandeel hebben van [30-40 %]*, Stj(cid:228)rn TV van [20-30 %]* en Sweden on Line van [10-20 %]*. (314) De grote verschillen tussen de uitkomsten van de twee berekeningsmethoden kunnen worden verklaard door de commerciºle methoden die Telia hanteert in vergelijking met haar concurrenten. Telia verkoopt doorgaans een infrastructuurdiensten en een gebundeld pakket met relatief groot aantal televisiezenders als (cid:132)gratis basispak- ket(cid:148) aan verhuurders of andere gebouweigenaars. Telia beschouwt de inkomsten uit deze verkopen niet als inkomsten uit betaaltelevisie. Telia rekent hiertoe uitslui- tend de inkomsten die zij ontvangt van individuele huis- houdens die betalen voor extra zenders die zij naast het basispakket ontvangen. Kabelvision en de overige kabel- exploitanten hanteren een andere commerciºle strategie. leveren slechts een relatief klein basispakket (voor- Zij namelijk bestaande uit de (cid:132)must-carry(cid:148) terrestrische zen- ders), en verkopen derhalve de meeste van hun diensten als (cid:132)betaaltelevisie(cid:148) volgens de door de partijen gehan- teerde definitie. De zwakke punten van deze definitie zijn evident. Het zou er in feite op neerkomen dat alle klanten van Telia die uitsluitend een abonnement nemen op het (cid:132)basispakket(cid:148), volgens de voorgestelde marktafba- kening geen enkele omzet zullen genereren. Als daar- entegen een andere klant een abonnement neemt op exact dezelfde zenders bij een van de andere, concurre- rende kabelexploitanten, zou het merendeel van de gege- nereerde omzet binnen de definitie van de partijen val- len. Meer dan [45-55 %]* van de inkomsten van Telia uit haar kabeltelevisieactiviteiten is afkomstig van verhuur- ders en gebouweigenaren. Het is derhalve opmerkelijk dat de partijen getracht hebben dit deel van de omzet van Telia buiten de door hen gedefinieerde (cid:132)betaaltelevi- sie(cid:148)-markt te houden, te meer daar zij de niet meegere- kende omzet volledig buiten beschouwing laten. Op basis van de meest recente cijfers die ter beschikking zijn gesteld, zou het marktaandeel van Telia [55-65 %]* groter zijn dan dat van Kabelvision, wanneer de totale inkomsten als basis voor de berekening zouden worden gebruikt. (315) Belangrijker is dat het onderzoek heeft aangetoond dat zowel Telia als haar concurrenten doorgaans hun gewicht binnen de markt uitdrukken door te verwijzen naar de aangesloten huishoudens en niet zozeer naar de (cid:132)inkomsten uit betaaltelevisie(cid:148) (zie bijvoorbeeld het Jaar- verslag 1997 van Telia). Daarnaast wordt in geval van acquisities van kabelnetten de waarde meestal bepaald op basis van de aangesloten huishoudens. Digitalisering zal, zo wordt in brede kringen aangenomen, het belang van de omvang van de kabeltelevisienet nog verder doen toenemen, onder andere omdat hierdoor de aanzienlijke investeringen over een groter aantal klanten kunnen worden uitgespreid. Gezien het bovenstaande conclu- deert de Commissie dat de relevante maatstaf voor de marktinvloed van de partijen het aantal aangesloten huishoudens is. (316) De partijen voerden aan dat er geen geografische con- cessiegebieden zijn voor het leveren van kabeltelevisie- diensten in Zweden. Dit betekent dat in een analoge omgeving de allerbelangrijkste factor voor het concur- rentievermogen van een kabelexploitant het vermogen is om de gewenste zenders en programmering te bieden tegen prijzen die aantrekkelijk zijn voor verhuurders en/of individuele huishoudens, afhankelijk van de geko- zen distributiemethode. Zoals vermeld, is Telia er v(cid:243)(cid:243)r de voorgestelde concentratie, op basis van het feit dat de onderneming meer dan [55-65 %]* van de markt beheerst, in geslaagd om aanzienlijk betere voorwaarden te verkrijgen van omroepen dan de overige Zweedse kabelexploitanten (inclusief de voorwaarden voor de dis- tributie van TV3, die de partijen beschouwen als een (cid:132)must-carry(cid:148) zender). Dit vermogen om gunstigere voor- waarden te bedingen illustreert de machtspositie van Telia op de Zweedse markt voor kabeltelevisiediensten. De groei van Telia’s kabeltelevisieactiviteiten gedurende de afgelopen vier jaar bevestigt daarnaast dat geen van de kleinere kabelexploitanten erin geslaagd is om deze positie op een belangrijke wijze onder druk te zetten. (317) De verticale effecten van de voorgestelde concentratie zouden de machtspositie van Telia aanzienlijk verster- ken. Ten eerste zou Newco, zoals hierboven is uitgelegd, een poortwachterspositie verwerven wat betreft het aan- bieden van satellietcapaciteit. Televisiezenders die via een kabeltelevisienet worden aangeboden, bereiken de kabelexploitant in de regel via satellieten. Dit betekent dat Newco omroepen een gebundeld dienstenpakket kan bieden, bestaande uit satelliettransmissie en toegang tot het kabeltelevisienet van Telia. V(cid:243)(cid:243)r de concentratie beschikte Telia niet over deze mogelijkheid (50). Geen van de andere Zweedse kabeltelevisie-exploitanten heeft een verticale integratie in satellietdiensten. Na de con- centratie zou Newco derhalve over een unieke mogelijk- heid beschikken om omroepen aan te trekken. (318) Ten tweede, zoals hieronder zal worden uitgelegd, zou Newco in de hoedanigheid van koper van inhoud, een verplichte partner worden voor elke omroep die zich (49) Volgens Telia loopt haar kabelnet langs [(cid:133)]* Zweedse huishou- dens (op een totaal van 3 980 000) dat wil zeggen, dat zij zijn gevestigd binnen 50 m van de kabel. (50) De plannen van Telia met betrekking tot het introduceren van DTH-transmissie zullen hieronder worden toegelicht. 9. 2. 2001 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 40/49 wil richten op Zweedse (en andere noordse) kijkers. Vanuit het gezichtspunt van een omroep is de markt niet beperkt tot de Zweedse kabeltelevisie. Omroepen willen gewoonlijk juist een zo groot mogelijke distribu- tie krijgen. Het onderzoek heeft aangetoond dat distribu- tieovereenkomsten tussen omroepen en noordse kabel- televisie- en DTH-exploitanten vaak heel Scandinaviº of de noordse regio omvatten en betrekking hebben op rechten op kabeltelevisie, SMATV en/of DTH. Ervan uit- gaande dat er afzonderlijke nationale markten zijn voor kabeltelevisie en DTH, is het derhalve zeker relevant dat Newco belangrijke activiteiten zou verrichten op een aantal aangrenzende markten, en dat Newco in totaal de toegang tot bijna tweemaal zoveel noordse huishoudens zou controleren als Telia v(cid:243)(cid:243)r de concentratie. Newco zal derhalve in een nog sterkere positie verkeren bij onderhandelingen met omroepen dan Telia tot dusverre. (319) Ten derde, zoals hieronder zal worden uitgelegd, zou Newco in een positie verkeren waarin de eigen techno- logie van Telenor zou kunnen worden opgelegd als de de facto noordse standaard voor televisie-uitzendingen. Dit zou betekenen dat andere Zweedse kabelexploitan- ten voor hun encryptietechnologie een licentie moeten krijgen van hun belangrijkste concurrent. Als gevolg van de voorgestelde concentratie, zou er een nieuwe vorm van afhankelijkheid worden gecreºerd tussen Telia en de andere Zweedse kabelexploitanten. (320) In hun antwoord voerden de partijen aan dat de positie van Telia als kabeltelevisie-exploitant in Zweden aange- vochten kan worden door andere bestaande kabeltelevi- sie-exploitanten, specialisten op het gebied van breed- bandnetten of zelfs door individuele afnemers van kabel- televisie, die eigenaar zijn van het net in het gebouw en die, volgens de partijen, dit zelf kunnen exploiteren. Deze stelling wordt niet door de feiten gestaafd. In hun antwoord voerden de partijen aan dat (cid:132)Telia tot dusverre geen aanzienlijk aantal contracten heeft verloren(cid:148). Het aantal huishoudens dat op het Telia-net is aangesloten, is de afgelopen vier jaar zelfs gegroeid, zoals hierboven is aangegeven. Derhalve moet de conclusie worden getrokken dat de partijen er niet in zijn geslaagd aan te tonen dat er een zodanige waarschijnlijkheid bestaat dat de huidige groeitrend van Telia zou worden omgekeerd, zeker gezien de concurrentievoordelen die voortvloeien uit de voorgestelde concentratie, dat dit kan leiden tot de bevinding dat het marktgedrag van Telia waarschijn- lijk ernstig belemmerd zou worden door de vrees een groot aantal klanten te verliezen door een van de aange- geven middelen. (321) Concluderend kan worden gesteld dat de bestaande machtspositie van Telia op de Zweedse kabeltelevisie- markt aanzienlijk zou worden versterkt door de verticale integratie in het aanbieden van satellietdiensten, en door Newco’s versterkte positie als koper van inhoud. Het is daarom waarschijnlijk dat deze effecten Newco in staat zouden stellen om nog meer preferentiºle distributie- overeenkomsten af te sluiten dan Telia in het verleden afsloot. De voorgestelde concentratie zou derhalve het concurrerend vermogen van andere Zweedse kabel- exploitanten verder verzwakken. Daarnaast zou Newco’s positie als aanbieder van technische diensten een nieuwe vorm van afhankelijkheid creºren tussen Telia en andere Zweedse kabelexploitanten, die ertoe zou leiden dat de laatste zelf nog minder goed in staat zouden zijn Newco effectief te beconcurreren. (322) De partijen voerden aan dat de voortgaande overgang van analoge naar digitale transmissietechnieken nieuwe mogelijkheden zal scheppen voor bestaande en nieuwe concurrenten. In deze context kan opgemerkt worden dat Telia reeds van start is gegaan met digitale diensten in zijn kabeltelevisienet (51). De meeste kleinere Zweedse kabeltelevisie-exploitanten zijn tot dusverre niet in staat geweest de forse investeringen te plegen die Telia heeft gedaan en die nodig zijn om de kabeltelevisienetten te digitaliseren. Zoals hierboven is vermeld, hanteert Telia een strategie waarbij de meeste huishoudens die op haar kabelnet zijn aangesloten een relatief groot aantal televi- siezenders ontvangen in het analoge (cid:132)basispakket(cid:148); dit betekent dat de decoderpenetratie in het net laag is ver- geleken met andere kabelexploitanten. Het feit dat de kabelnetten van Newco een lage penetratiegraad hebben wat betreft (analoge) decoders zal naar verwachting de introductie van digitale decoders vergemakkelijken, aan- gezien de kijkers niet overgehaald hoeven te worden een tweede investering te doen. Het systeem waarbij Telia contracten afsluit met de verhuurder of gebouweigenaar in plaats van rechtstreeks met de individuele huishou- dens, zal naar verwachting de introductie van digitale In hun antwoord diensten eveneens vergemakkelijken. hebben de partijen dit betwist door een voorbeeld uit het Verenigd Koninkrijk aan te dragen, dat naar hun mening aangeeft dat exploitanten van analoge decoders met een hoge penetratiegraad in een betere positie zijn om digitale decoders te introduceren. Hoewel dit wat het Verenigd Koninkrijk betreft zeker juist zou kunnen zijn, lijken de marktomstandigheden in de noordse lan- den anders te zijn. Volgens een persbericht van Canal Digital (52), was slechts 20 % van haar nieuwe digitale klanten daarvoor in het bezit van analoge apparatuur. Telia heeft geen overeenkomstige cijfers overgelegd met betrekking tot de introductie van digitale diensten in haar kabeltelevisienet. De stelling van de partijen dat zij zich bij de introductie van digitale diensten in een nade- lige positie bevinden ten opzichte van de concurrentie, kan derhalve niet worden geaccepteerd. (323) Zodra het kabeltelevisienet gedigitaliseerd is, heeft elk huishouden een digitale decoder nodig om de signalen te ontvangen. Telia biedt huishoudens die een abon- nement nemen op haar digitale diensten, digitale deco- ders aan tegen een gesubsidieerde prijs. Zoals hieronder zal worden verklaard, zou Newco in staat zijn de toepas- sing van de eigen technologie van Telenor in de digitale decoders in haar eigen distributienetten af te dwingen na de totstandkoming van de concentratie. De digitale decoder is noodzakelijk om diensten met toegevoegde (51) Telenor is van plan om volgend jaar met digitale diensten te begin- nen in haar kabeltelevisienet. (52) 5 juli 1999. L 40/50 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 9. 2. 2001 te en near introduceren, zoals waarde internetconnectiviteit, video-on-demand video-on-demand (VOD) (NVOD) of pay-per-view (PPV). Deze diensten moeten aantrekkelijk zijn voor de kijkers. Derhalve moet worden geconcludeerd dat er geen reden is om aan te nemen dat de introductie van digitale diensten de concurrentie- positie van Telia op de Zweedse kabeltelevisiemarkt zou verzwakken. Integendeel, het feit dat Newco zich wat betreft de introductie van digitale kabeltelevisiediensten in een aanzienlijk sterkere positie bevindt dan alle andere Zweedse kabelexploitanten levert waarschijnlijk nog een belangrijk concurrentievoordeel op; kleinere kabeltelevisie-exploitanten zijn hierdoor nog minder goed in staat tegenwicht te bieden aan de versterkte machtspositie van Newco. grootste en op een na Deense TV3-zenders, TV1000, enz. ); bij Canal Digital betreft dit Canal+ en Kanal5 (en haar zusterzenders in Noorwegen en Denemarken). TV3 en Kanal5 zijn res- pectievelijk de grootste niet-terrestrische tv-zenders in Zweden. Het zijn beide reclame-inkomsten gefinancierde zenders. Hoewel uit TV3 een groter aandeel van de kijkersmarkt heeft (onge- veer [5-15 %]*), heeft Kanal5 haar aandeel de afgelopen jaren bijna verdubbeld tot circa [0-10 %]*. Premium betaaltelevisiezenders vormen de andere zendercategorie die uitsluitend beschikbaar is op Canal Digital (Canal+) en Viasat (TV1000). (324) Concluderend kan worden gesteld, zoals hierboven reeds is aangetoond, dat, indien de door de partijen voor- gestelde marktafbakening wordt geaccepteerd, de voor- gestelde concentratie de machtspositie van Telia op de Zweedse markt voor kabeltelevisiediensten zou verster- ken. B. DTH-distributie (325) Telenor (Canal Digital) is een van de twee bestaande analoge DTH-exploitanten in Zweden (en in de noordse regio in het algemeen). De andere analoge DTH-exploi- tant is Viasat (de Netcom/MTG-groep). Volgens de par- tijen zijn momenteel circa [500 000-600 000]* Zweedse huishoudens aangesloten op de twee analoge DTH-ex- ploitanten. De analoge DTH-ontvangers die in Zweden worden gebruikt (en in de rest van de noordse regio) bevatten gewoonlijk twee sleuven voor smartcards. Zoals hierboven is beschreven, maken de meeste Zweedse DTH-huishoudens bovendien gebruik van de (cid:132)Nordenparabolen(cid:148)-schotel, die zowel signalen van 1(cid:176) westerlengte (Telenor) als 5(cid:176) oosterlengte (NSAB) kan ontvangen. In de analoge omgeving kunnen de meeste DTH-huishoudens dus tegelijkertijd een abonnement nemen op Canal Digital en Viasat (dubbele gebruikers). Het is derhalve moeilijk en weinig zinvol om marktaan- delen volgens de traditionele berekeningsmethode vast te stellen. In 1998 werd [60-70 %]* van alle analoge DTH-huishoudens in Zweden door het analoge DTH-dis- tributienet van Canal Digital bereikt. Viasat bereikte [70-80 %]* van alle dergelijke huishoudens. (326) Analoge DTH-distributie in Zweden (en andere noordse landen) verschilt in ØØn belangrijk opzicht van kabeltele- visiedistributie. Terwijl bij kabeldistributie de meeste tv- zenders van oudsher door alle kabelnetten worden door- gegeven, zijn de DTH-pakketten die door de twee DTH- exploitanten worden aangeboden minder homogeen, gezien het feit dat sommige tv-zenders slechts bij een van de twee DTH-distributeurs beschikbaar zijn. Bij Via- sat betreft dit de zenders die door de Netcom/MTG- groep worden geproduceerd (de Zweedse, Noorse en (327) Zoals uit het bovenstaande blijkt, voerden de partijen terecht aan, dat v(cid:243)(cid:243)r de voorgestelde concentratie Viasat relatief meer succes had met de marketing van haar ana- loge DTH-diensten. Het belang hiervan moet echter niet worden overschat. Feit blijft dat de analoge decoders die door het merendeel van de DTH-huishoudens worden gebruikt in staat zijn signalen te ontvangen van zowel Canal Digital als Viasat. Om van aanbieder te wisselen hoeft de klant alleen maar een nieuwe smartcard in de decoder te steken. Newco is derhalve in staat om het merendeel van de bestaande analoge DTH-huishoudens te bereiken, en zal vanaf het begin een contractuele regeling hebben met [60-70 %]* van al deze huishou- dens. (328) De relevante vraag is derhalve of de concurrentievoor- delen die Newco zou behalen als gevolg van de voor- gestelde concentratie zodanig zijn dat het voor Viasat aanzienlijk moeilijker wordt om concurrerend te blijven op de DTH-markt. Dit moet worden beoordeeld in het licht van de voortgaande overgang naar digitale trans- missie. Zoals vermeld, is Canal Digital de enige aanbie- der van digitale DTH-signalen in Zweden (en in de rest van de noordse regio). Dit betekent dat de onderneming momenteel een aandeel van 100 % heeft in dit marktseg- ment. In hun anwoord voerden de partijen aan dat Via- sat binnen zes maanden digitale DTH-diensten zou kun- nen introduceren, en dat een van de redenen dat Viasat dergelijke diensten nog niet heeft ge(cid:239)ntroduceerd het feit is dat zij de kosten voor dubbele doorgifte (analoog en digitaal) wil technisch oogpunt kan niet worden tegengesproken dat Viasat binnen rela- tief korte tijd digitale DTH zou kunnen introduceren. De belangrijkste beperking ligt echter waarschijnlijk op het commerciºle vlak. Zoals de partijen al hebben opge- merkt vormen de kosten voor dubbele doorgifte een belangrijke factor. Het feit dat Canal Digital in staat was deze kosten op te brengen kan verklaard worden door de verticale integratie in de satellietdiensten van Telenor. In tegenstelling tot Viasat hoeft Canal Digital geen satel- lietcapaciteit te leasen tegen commerciºle voorwaarden. in Bovendien zou, zoals vermeld, Netcom/MTG niet staat zijn om (cid:132)mee te liften(cid:148) met de investeringen in digitale technologie die door de partijen zijn gedaan, aangezien de smartcards van Netcom/MTG niet gebruikt kunnen worden in de digitale decoders die Canal Digital en Telia aan hun abonnees verstrekken. terugbrengen. Vanuit 9. 2. 2001 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 40/51 (329) Hoe het ook zij, feit blijft dat Canal Digital, in ieder geval op de korte tot middellange termijn, de enige aan- bieder is die digitale diensten kan aanbieden aan een nieuwe abonnee (of een bestaande abonnee van analoge DTH die de beschikbare diensten met toegevoegde waarde in digitaal formaat wil ontvangen). Canal Digital heeft daarnaast met omroepen een aantal exclusieve overeenkomsten kunnen afsluiten met betrekking tot digitale transmissie. De exclusieve rechten van Canal Digital zijn op het digitale vlak uitgebreider dan op het analoge. Om dezelfde redenen als hiervoor werden genoemd met betrekking tot kabeltelevisie, zal daarnaast de koopkracht van Newco aanzienlijk groter zijn dan de reeds bestaande positie van Canal Digital en Telenor. Ten slotte, wederom zoals hiervoor werd vermeld met betrekking tot kabeltelevisie, maakt digitale transmissie de introductie mogelijk van diensten met toegevoegde waarde zoals snel downloaden van het internet, NVOD, VOD en PPV; Canal Digital zal de enige aanbieder zijn die deze diensten van haar klanten kan leveren. Canal Digital verkeert derhalve in een sterke positie om haar marktaandeel uit te breiden aangezien de bestaande dub- bele gebruikers van analoge naar digitale diensten zullen overstappen. (330) Dit geldt ook voor het SMATV-segment; hier was het in de analoge omgeving tot dusverre economisch niet haal- baar om diensten met toegevoegde waarde te installeren die een relatief kostbare upgrading van de infrastructuur en het gebruik van een decoder vereisen. Er is echter gesuggereerd dat digitalisering het mogelijk zou maken dergelijke diensten tegen redelijke kosten te introduce- ren. Newco zou SMATV-netten derhalve een (cid:132)antenne in de lucht(cid:148) bieden, waardoor deze netten toegang zouden krijgen tot diensten die anders buiten hun bereik zouden liggen. Telia maakt momenteel gebruik van een soortge- lijk concept om televisiesignalen van haar geleasde satel- te liettransponders op haar Deense kabeltelevisienet brengen. Naast de potentiºle opbrengst die een uitbrei- ding van deze activiteit met zich mee zou brengen, zou een dergelijke strategie ook het aantal huishoudens dat op het distributiesysteem van Newco is aangesloten doen toenemen en ook leiden tot een verdere koop- krachtverhoging van Newco (zie overweging 347 e. v. ). (331) Naast de bovengenoemde effecten die de positie van Canal Digital in de DTH-markt zouden versterken, zou de concentratie ertoe leiden dat Telia als mogelijke con- current uit de DTH-markt zou verdwijnen. Voorafgaande aan de aankondiging van de voorgestelde concentratie, te had Telia zich erop voorbereid het DTH-segment betreden. In 1997, toen Telia de beslissing nam te inves- teren in de lease [voor lange tijd]* van satelliettranspon- dercapaciteit van NSAB, had de onderneming plannen om van start te gaan met DTH-distributieactiviteiten als concurrent van Telenor (en Netcom/MTG). Telia heeft aangevoerd dat haar beslissing om niet door te gaan met DTH-activiteiten, los stond van de plannen om met Telenor te fuseren en dat de concentratie derhalve niet tot het verdwijnen van mogelijke concurrentie. leidt Telia heeft aangevoerd, zonder dit met bewijzen te sta- ven, dat zij haar DTH-plannen heeft laten varen omdat zij niet in staat was omroepen ervan te overtuigen haar distributierechten voor DTH te gunnen. Buiten het feit dat deze verklaring niet door bewijzen wordt gestaafd, impliceert een en ander tevens dat Telia, na jarenlange contacten met omroepen, grootschalige investeringen in satellietcapaciteit zou doen zonder zich ervan te hebben vergewist dat omroepen ertoe overgehaald konden wor- den Telia de DTH-rechten te gunnen die zij nodig heeft om van start te kunnen gaan. Aan deze verklaring kan moeilijk enige waarde worden gehecht. (332) Daarnaast dient te worden opgemerkt dat de beslissing van Telia om de investeringen te doen die nodig zijn te betreden, op het hoogste om het DTH-segment niveau is genomen en in het Jaarverslag 1997 is aange- kondigd. Dit staat in contrast met de naar haar zeggen (cid:132)losstaande(cid:148) beslissing om deze plannen niet door te zet- ten (waardoor de investering in satelliettransponders in feite overbodig werd [(cid:133)]* jaren voordat de lease-over- eenkomst afloopt). Telia is niet in staat gebleken enig top- bewijs te leveren dat erop zou duiden dat het management bij deze beslissing betrokken was, laat staan voor het feit dat deze beslissing los stond van de fusieplannen met Telenor. (333) Concluderend kan worden gesteld, zoals hierboven reeds werd aangetoond, dat, indien de door de partijen voor- gestelde marktafbakening wordt geaccepteerd, de voor- gestelde concentratie de positie van Canal Digital op de Zweedse markt voor DTH-diensten zou versterken, en Telia als mogelijke concurrent zou doen verdwijnen. Niettemin is de Commissie van mening dat de bestaande positie van Viasat op het gebied van de levering van analoge DTH-diensten en de mogelijkheid dat Viasat in staat zou kunnen zijn de commerciºle moeilijkheden te overwinnen die gepaard gaan met het ontplooien van digitaletransmissieactiviteiten, mogelijk tegenwicht zou- den kunnen bieden aan de toekomstige marktpositie van Newco. De Commissie is echter ook van mening dat de bestaande bewijzen duidelijk de bevinding rechtvaardi- gen dat Newco bij toekomstige onderhandelingen met omroepen geloofwaardig kan maken dat zij toegang kan garanderen tot de meeste (of zelfs alle) analoge en digi- tale DTH-huishoudens. Viasat kan een dergelijke bewe- ring niet hard maken, tenzij zij extra satellietcapaciteit van Newco least en met digitale transmissies van start gaat. (334) Er zijn derhalve sterke aanwijzingen dat de voorgestelde transactie kan leiden tot het ontstaan van een machts- positie op de DTH-markt, met name wat digitale DTH- transmissie betreft. Gezien het feit dat de mededingings- bezwaren op de DTH-markt op dezelfde redenen berus- ten als die welke met betrekking tot het versterken van de dominante positie van Telia op de kabeltelevisiemarkt zijn genoemd, kan deze vraag evenwel opengelaten wor- den, aangezien deze de beoordeling van de aangemelde concentratie niet wezenlijk zou be(cid:239)nvloeden. ii) Gecombineerde nationale markt voor kabeltelevisie en DTH (335) Sommige derden hebben geopperd dat het passend zou zijn een beoordeling te verrichten op een niveau waarop kabeltelevisie en DTH gecombineerd zijn, met name gezien de overgang van analoge naar digitale uitzend- technologieºn. Als deze benadering zou worden geac- L 40/52 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 9. 2. 2001 cepteerd, zouden de negatieve gevolgen van de concen- tratie dezelfde zijn als de hierboven aangegeven gevol- gen. Het enige verschil zou zijn dat bij deze benadering de concentratie een uitbreiding van marktaandelen met zich mee zou brengen, dat wil zeggen de toevoeging van het marktaandeel van Telia terzake van haar kabel- televisieactiviteiten, en het marktaandeel van Canal Digi- tal terzake van haar DTH-activiteiten. De Commissie is derhalve van mening dat een dergelijke verbreding van de markt de beoordeling van de aangemelde transactie niet wezenlijk zou be(cid:239)nvloeden. (336) Uitgaande van de cijfers die door de partijen ter beschik- king zijn gesteld, zijn er in Zweden ongeveer vier keer zoveel huishoudens met kabeltelevisie als huishoudens met DTH. Het aantal huishoudens met SMATV is onge- veer gelijk aan het aantal met DTH. Zoals hierboven is verklaard, vormt het grote aantal dubbele gebruikers een complicerende factor bij het berekenen van de markt- aandelen voor DTH. Indien ongeacht deze complicatie de marktaandelen worden berekend voor een gecom- bineerde markt voor kabel-, SMATV- en DTH-distributie, zou het Zweedse marktaandeel van Telia en Canal Digi- tal respectievelijk ongeveer [35-45 %]* en [5-15 %]* bedragen. (337) Daaruit volgt van Newco dat het marktaandeel [45-55 %]* zou zijn, oftewel tweemaal zo groot als dat van haar naaste concurrent, Netcom/MTG. Wordt echter rekening gehouden met het feit dat Canal Digital in staat is alle Zweedse kijkers van analoge DTH te benaderen, zoals hierboven vermeld, dan kan de conclusie worden getrokken dat Newco directe toegang zou hebben tot huishoudens die ongeveer [55-65 %]* van het totale aan- tal huishoudens met kabel, SMATV en DTH vertegen- woordigen. (338) Indien de markt op dit niveau zou worden beoordeeld, zou de voorgestelde concentratie Newco nog steeds alle voornoemde concurrentievoordelen opleveren, dat wil zeggen de combinatie van de belangrijkste distributie- activiteiten van Newco in Zweden (Telia’s kabeltelevisie- net) met de satellietactiviteiten van Telenor. Newco’s positie als koper van inhoud zou om de boven- genoemde redenen aanzienlijk sterker zijn dan die van Telia of Canal Digital, en Newco’s positie als aanbieder van technische diensten zou nog steeds tot een nieuwe vorm van afhankelijkheid leiden tussen Newco en de andere Zweedse kabelexploitanten. Newco zou boven- dien in een belangrijk sterkere positie verkeren voor de overgang van analoge naar digitale diensten. (339) Derhalve moet worden geconcludeerd dat ook bij deze aannames de voorgestelde concentratie een machtsposi- tie zou versterken of doen ontstaan. iii) Gecombineerde Scandinavische/noordse markt voor kabeltelevisie en DTH (340) Sommige derden hebben geopperd dat een beoordeling op Scandinavisch niveau (of misschien zelfs noords niveau) passend zou zijn. De Commissie is ook hier van mening dat een dergelijke verbreding van de markt de beoordeling niet wezenlijk zou be(cid:239)nvloeden. Gemeten op basis van een Scandinavische markt, blijft de hier- boven aangegeven positie van Canal Digital en Viasat wat DTH betreft grotendeels onveranderd, aangezien de marktsituatie in de noordse landen vergelijkbaar is, in die zin van het merendeel van de huishoudens zowel van Canal Digital als van Viasat analoge signalen kunnen ontvangen. De beschikbare cijfers geven aan dat wat betreft het huidige evenwicht in marktaandelen tussen de twee aanbieders de situatie in Denemarken vergelijk- baar is met die in Zweden, terwijl in Noorwegen en Fin- land de situatie omgekeerd is. Newco zou in het kabel- televisiesegment het grootste net in Zweden samenvoe- gen met het op een na grootste in Denemarken en Noorwegen. (341) Voor het berekenen van de marktaandelen geldt dezelfde complicatie met betrekking tot DTH (dubbele gebrui- kers). Daarnaast zijn er verschillende bronnen waaruit de totale omvang van de markt kan worden afgeleid (53). Indien ongeacht deze methodologische moeilijkheden de cijfers van de partijen worden gebruikt als basis voor de berekening van marktaandelen voor een gecombineerde Scandinavische markt voor kabel-, SMATV- en DTH-dis- tributie, zou het marktaandeel van Telia en Telenor/ Canal Digital respectievelijk [25-35 %]* en [15-25 %]* bedragen. Dit betekent dat het marktaandeel van Newco [45-55 %]* zou zijn, oftewel meer dan tweemaal zo groot als dat van haar naaste concurrent, Netcom/MTG, en viermaal zo groot als dat van enige andere concur- rent (54). (342) In hun antwoord hebben de partijen getracht deze cijfers te betwisten door te citeren uit het jaarverslag van MTG. Hierin wordt aangegeven dat MTG omroepen aanslui- ting biedt tot 1,9 miljoen noordse huishoudens. Dit cij- fer omvat echter een groot deel van de klanten op groothandelsniveau en is dus niet vergelijkbaar met de bovengenoemde cijfers. Teneinde de bovengenoemde cij- fers te kunnen vergelijken met de cijfers waarvan de par- tijen in hun antwoord uitgaan, zouden de klanten op groothandelsniveau van Telenor moeten worden mee- geteld. In de Scandinavische regio bedient Telenor [600 000-700 000]* SMATV-kijkers op groothandels- basis. Dit aantal vertegenwoordigt [65-75 %]* van het totale aantal dergelijke kijkers. Het aandeel van Newco van alle verkopen op kleinhandels- en groothandels- niveau aan huishoudens in Scandinaviº met DTH, kabel- televisie en SMATV zou dan [60-70 %]* bedragen (of [50-60 %]* op noords niveau). Dit zou nog steeds twee- maal zo groot zijn als dat van Netcom/MTG. (343) Tevens dient te worden opgemerkt dat de marktaan- delen van de partijen nog groter zouden zijn als reke- ning zou worden gehouden met het feit dat ongeveer (53) Uit alle alternatieve bronnen blijkt dat de totale omvang van de markt kleiner is dan door de partijen is aangegeven. Hieruit volgt dat in de schatting van de partijen hun gecombineerde marktposi- tie minder sterk wordt voorgesteld dan het geval zou zijn als een andere bron zou worden gebruikt (tot 10 %). Voor deze beschik- king is het echter voldoende de door de partijen verstrekte cijfers te vermelden. (54) Geen van de partijen heeft in Finland belangrijke activiteiten. Gezien de relatieve grootte van Finland vergeleken met de drie Scandinavische landen, zou het aandeel van de partijen op de noordse markt echter [40-50 %]*blijven. 9. 2. 2001 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 40/53 [85-95 %]* van alle Scandinavische DTH-klanten analoge tv-uitzendingen van de Telenor-satellieten kunnen ont- vangen zonder andere apparatuur aan te schaffen (of zelfs maar hun schotel te verplaatsen). Dit betekent dat het aantal huishoudens van Newco dat rechtstreeks kan worden bereikt nog hoger zou zijn dan hierboven aan- gegeven. Op deze basis zou het marktaandeel van Newco verder stijgen tot [70-80 %]* van alle huishou- dens in Scandinaviº met DTH, kabeltelevisie en SMATV (of [60-70 %]* op noords niveau). (344) Naast het feit dat Newco ten minste tweemaal zoveel huishoudens zou bereiken dan haar naaste concurrent, indien, de markt op Scandinavisch of noords zou, niveau beoordeeld zou worden, de voorgestelde concen- tratie Newco daarnaast nog steeds alle voornoemde con- currentievoordelen opleveren, namelijk de combinatie van Telia’s Zweedse en Deense kabelnetten met Telenor’s satellietactiviteiten; voorts zou Newco’s positie als koper van inhoud aanzienlijk sterker zijn dan die van Telia of Telenor/Canal Digital; en zou Newco’s positie als aanbie- der van technische diensten nog steeds tot een nieuwe vorm van afhankelijkheid leiden tussen Newco en kabel- televisie-exploitanten die met Telia concurreren. Newco zou bovendien in een belangrijk sterkere positie ver- keren voor de overgang van analoge naar digitale dien- sten. (345) Er moet derhalve worden geconcludeerd dat ook bij de een voorgestelde concentratie laatste machtspositie zou doen ontstaan. aanname de iv) Algemene conclusie betreffende de distributie op kleinhandelsniveau van televisiesignalen naar individuele huishoudens (346) Concluderend kan worden gesteld dat, volgens de infor- matie die aan de Commissie is voorgelegd, Newco op basis van de door de partijen voorgestelde marktafbake- ning de toegang tot meer dan [55-65 %]* van alle huis- houdens in Zweden met kabeltelevisie zou controleren. Ditzelfde zou nog steeds gelden als de markt beoordeeld zou worden op de gecombineerde Zweedse markt voor kabeltelevisie, DTH en SMATV. Zelfs als de markten beoordeeld zouden worden op een Scandinavische of noordse basis, zou Newco de toegang controleren tot [45-55 %]* of meer van alle huishoudens. De combinatie van de distributieactiviteiten van de partijen zou onge- acht de exacte afbakening van de markt, Newco een dis- tributievolume geven dat de positie van al haar concur- renten verre zou overtreffen. Om de bovengenoemde redenen is de Commissie tot de conclusie gekomen dat dit, in combinatie met de verticale effecten met betrek- king tot de integratie van Telia en de bovenbeschreven satellietactiviteiten, en Newco’s sterkere positie als koper van inhoud en aanbieder van technische diensten, een machtspositie zou doen ontstaan of versterken op de relevante markt voor distributie van televisiebeelden op kleinhandelsniveau. Kopen van inhoud (347) De partijen zijn van mening dat zij geen van beide op belangrijke wijze actief zijn als koper van inhoud, aange- zien hun activiteiten zich beperken tot de pakkettering en distributie van televisiezenders. Het onderzoek heeft echter aangetoond dat deze verklaring alleen klopt voor- zover het de inhoud van premium betaaltelevisie betreft (hoofdzakelijk film- en sportrechten). In dit segment zijn de partijen tot dusverre relatief kleine kopers (alhoewel in ieder geval Telia film- en sportrechten heeft verwor- ven en onlangs op haar kabelnet van start is gegaan met een specifieke golfzender). Telenor is niettemin via haar belang in Canal Digital verbonden met Canal+, een van dergelijke ’s werelds inhoud. Canal Digital houdt zich onder andere bezig met de distributie van inhoud voor premium betaaltelevisie. Zo heeft Canal Digital met een aantal belangrijke Holly- woodstudio’s (waaronder Paramount, MGM en Fox) con- tracten afgesloten voor de rechten voor Scandinaviº; tevens heeft Canal Digital premium sportrechten ver- worven, onder andere voor het Engelse Premier League- voetbal en NBA-basketball. Zoals eerder vermeld, heeft Canal Digital op 1 september 1999 de exclusieve noordse rechten verworven voor het uitzenden van de Italiaanse voetbalcompetitie (die daarvoor in handen waren van Netcom/MTG). Deze rechten zijn door Canal+ verworven, dat ook verantwoordelijk is voor het verwerven van PPV-rechten voor Canal Digital. belangrijkste kopers van (348) Daarnaast is aangegeven dat Newco haar activiteiten op het gebied van het kopen van inhoud zou kunnen uit- breiden tot premium film- en sportrechten door de noordse rechten te verwerven voor bijvoorbeeld Holly- woodfilms voor alle relevante bestaande (cid:132)vensters(cid:148) (PPV, VOD, premium en second pay, free en basic pay). Newco zou een prikkel hebben om een dergelijke strate- gie te hanteren teneinde klanten te winnen voor haar PPV-, NVOD- en VOD-diensten bij de uitbreiding van haar digitale distributie (kabel en DTH). Deze premium en second pay rechten zouden gebruikt kunnen worden door Canal+, dat exclusief door Canal Digital wordt gedistribueerd in de noordse regio. Tot slot zou zij de free en basic pay rechten kunnen verkopen aan andere omroepen (of zelf basic pay diensten ontwikkelen). De Hollywoodstudio’s geven er normaliter de voorkeur aan met ØØn verkoper zaken te doen voor zoveel mogelijk (cid:132)vensters(cid:148), aangezien dit de kosten en risico’s vermindert van het verkopen van de noordse rechten op hun inhoud. (349) De partijen hebben dit argument betwist door te verkla- ren dat Netcom/MTG meer inhoud koopt dan de par- tijen. De partijen hebben echter verzuimd om Canal+ in deze vergelijking op te nemen. Canal+ zendt niet alleen haar premium betaaltelevisiezenders exclusief via het Canal Digital DTH-platform uit, maar is tevens verant- woordelijk voor het verwerven van de PPV-rechten voor Canal Digital. Canal+ heeft meer dan 10 miljoen abon- nees in Europa. De bewering dat Newco wat betreft het kopen van inhoud over minder bronnen zou beschikken dan Netcom/MTG, kan derhalve niet worden onder- schreven. Integendeel, op basis van de relatieve omvang van Newco en Netcom/MTG zou Newco waarschijnlijk over meer bronnen beschikken voor het kopen van L 40/54 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 9. 2. 2001 inhoud. De partijen stellen ook dat Netcom/MTG een grotere aanbieder van betaaltelevisiediensten is dan Newco (zie hierboven). Om tot deze conclusie te kun- nen komen hebben de partijen echter wederom aange- voerd dat het aantal aangesloten huishoudens (waar Newco duidelijk de koppositie zal innemen) niet relevant is. Zoals hierboven reeds aangegeven, is dit argument niet verdedigbaar. Naast de voornoemde zwakke punten van Netcom/MTG, dient te worden opgemerkt dat zij niet in staat is digitale DTH- of kabelsignalen door te zenden. Diensten met toegevoegde waarde, zoals PPV, NVOD en VOD, vereisen een aanzienlijk grotere trans- missiecapaciteit dan met analoge technieken bereikt kan worden. Zolang Netcom/MTG er niet in geslaagd is om digitale technieken in te voeren, zal zij geen effectieve concurrent van Newco kunnen zijn als koper van aan- trekkelijke filmrechten voor alle (cid:132)vensters(cid:148). Zelfs na digi- talisering zal Netcom/MTG zich vanuit het oogpunt van de mededinging in een nadelige positie bevinden, aange- zien zij toegang heeft tot een aanzienlijk kleiner aantal aangesloten huishoudens. (352) (350) De inhoud van premium betaaltelevisie is echter niet het interessegebied, enige (en zelfs niet het belangrijkste) aangezien er binnen de industrie algemene overeenstem- ming bestaat over het feit dat premium betaaltelevisie niet de belangrijkste stuwende kracht is geweest achter de uitbreiding van kabeltelevisie, DTH en SMATV in de noordse regio. De belangrijkste stuwende kracht is daar- entegen de invoering geweest van uit reclame-inkomsten gefinancierde zenders en (cid:132)minibetaalzenders(cid:148). Zowel Telia als Telenor zijn actief als kopers van inhoud, in die zin dat zij beide overeenkomsten afsluiten voor het via kabel, DTH en SMATV distribueren van diverse com- merciºle tv-zenders, die zij vervolgens als pakket of (cid:224) la carte aan individuele huishoudens (kleinhandelsniveau), of aan andere kabel- of SMATV-exploitanten (groothan- delsniveau) verkopen. Zoals vermeld, hebben zowel Canal Digital als Viasat exclusieve DTH-rechten verwor- ven voor diverse zenders. Kabeltelevisierechten worden van oudsher op niet-exclusieve basis verleend. Canal Digital heeft echter een aantal gebundelde [(cid:133)]* kunnen verwerven, waaronder DTH, SMATV en kabel. In deze hoedanigheid zou Newco na de implementatie van de aangemelde transactie haar versterkte, verticaal ge(cid:239)nte- greerde positie kunnen aanwenden bij onderhandelingen met aanbieders van inhoud, ongeacht of de boven- genoemde Scandinavische televisiedistributieactiviteiten verondersteld worden plaats te vinden op ØØn relevante markt of op een aantal aangrenzende markten. (351) Uit het onderzoek blijkt dat Newco een verplichte part- ner wordt voor elke omroep die zich met uit reclame-in- komsten gefinancierde zenders of minibetaalzenders op de noordse markt wil richten. Voor dergelijke omroepen zal het doorslaggevend zijn of men in staat is om een voldoende aantal huishoudens te bereiken, teneinde vol- doende inkomsten uit reclame of abonneegelden te kun- nen genereren. Na de concentratie zal dit in Zweden niet mogelijk zijn zonder toegang tot de distributienet- ten van Newco (waar Newco de toegang tot [60-70 %]* van de huishoudens met kabeltelevisie zou controleren, en toegang zou hebben tot het merendeel van de huis- houdens met DTH en SMATV). Newco zou ook de enige distributeur zijn met een goede dekking van tv-huishou- dens in alle belangrijke bevolkingscentra. Hushoudens in deze gebieden zijn bijzonder interessant voor adverteer- ders en dus voor commerciºle omroepen. Geen ander distributiesysteem, zoals dat van Netcom/MTG (met minder dan de helft van de aangesloten huishoudens), zou als substituut beschouwd worden voor het distribu- tienet van Newco. In hun antwoord hebben de partijen getracht het belang af te zwakken van het voordeel dat zij hebben door de toegang tot een groter aantal huishoudens, door te stel- len dat Netcom/MTG en Stj(cid:228)rn TV alternatieven vormen voor omroepen die niet in het (cid:132)basispakket(cid:148) zijn opge- nomen. Dergelijke omroepen zullen echter nog steeds geconfronteerd worden met de mogelijkheden die samenhangen met het feit dat zij door een zo groot mogelijk aantal huishoudens ontvangen willen worden. De exploitant van een kabeltelevisienet kan ervoor kie- zen zijn klanten te laten betalen voor een breed (cid:132)basis- pakket(cid:148) waarvoor geen decoders nodig zijn (zoals Telia en Telenor hebben gedaan), of uitsluitend de (cid:132)must carry(cid:148)-zenders ongescrambeld door te zenden (zoals de meeste andere kabelexploitanten doen). Zelfs als zij gekozen hebben voor een analoge strategie met het gebruik van decoders, zullen de meeste andere kabel- exploitanten doorgaans een (cid:132)basispakket(cid:148) aanbieden en een of meer uitgebreide en dus duurdere zenderboeket- ten. Het opnemen van een zender in het uitgebreide zenderboeket van andere kabeltelevisienetten zal, op dezelfde wijze als bij de kabeltelevisienetten van de par- tijen het geval is, tot gevolg hebben dat het desbetref- fende kanaal slechts door een beperkt deel van alle aan- gesloten huishoudens wordt ontvangen. De commerciºle beslissingen van de kabelexploitant zijn niet van invloed op het elementaire feit dat uit reclame-inkomsten gefi- nancierde zenders afhankelijk zijn van het bereiken van zoveel mogelijk kijkers binnen elk afzonderlijk distribu- tiesysteem. Uit reclame-inkomsten gefinancierde zenders zullen er dus naar streven om in de (cid:132)basispakketten(cid:148) te worden opgenomen, op dezelfde wijze als in de kabel- televisienetten van de partijen. Uit reclame-inkomsten gefinancierde zenders die niet opgenomen kunnen wor- den in het (cid:132)basisaanbod(cid:148) van de distributienetten van de partijen, zullen zich dan ook geconfronteerd zien met grotendeels dezelfde problemen bij de distributie in het overeenkomstige (cid:132)basisaanbod(cid:148) van Netcom/MTG en Stj(cid:228)rn TV. De stelling van de partijen kan derhalve niet worden geaccepteerd. Wanneer de overgang naar de digitale omgeving is afgerond, zal het argument van de partijen volledig irrelevant worden, aangezien, zoals hierboven is aangegeven, alle huishoudens een digitale decoder nodig zullen hebben om de televisiesignalen te ontvangen (55); zelfs de must-carry-signalen kunnen dan niet ongescrambeld worden ontvangen. (353) De partijen hebben ook gesteld dat Stj(cid:228)rn TV een even sterke onderhandelingspositie als Newco zou hebben omdat zij eigendom is van UPC. Het onderzoek recht- vaardigt echter niet de vaststelling dat de televisiedistri- butieactiviteiten van UPC buiten de noordse regio van invloed zouden zijn op het vermogen van UPC om met Newco te concurreren als koper van inhoud. Integen- deel, het onderzoek wijst er juist op dat Stj(cid:228)rn TV of (55) De partijen (en ook de andere distributeurs) zullen een (cid:132)basispak- ket(cid:148) blijven aanbieden in de digitale omgeving. 9. 2. 2001 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 40/55 UPC een aanzienlijke premie aan televisiezenders zouden moeten betalen om de exclusieve noordse rechten te verwerven, daar zij slechts toegang kunnen garanderen tot minder dan 10 % van alle noordse kijkers. Een tv- zender die overweegt de exlcusieve of preferentiºle noordse rechten aan Stj(cid:228)rn TV of UPC te gunnen, zou een aanzienlijke premie moeten berekenen om het risico te dekken dat de tv-zender niet in staat zou zijn de ove- rige noordse kijkers te bereiken, met name de kijkers die op de diverse netten van Newco zijn aangesloten. Voor een omroep die een uit reclame-inkomsten gefinancierde tv-zender heeft opgericht met specifieke noordse belan- gen, zal distributie door Stj(cid:228)rn TV/UPC naar alle waar- schijnlijkheid geen haalbaar alternatief zijn, ongeacht de hoogte van de premie die de omroep in theorie zou kunnen ontvangen. Om deze redenen kan de stelling van de partijen met betrekking tot de onderhandelings- positie van Stj(cid:228)rn TV niet worden geaccepteerd. (354) is ook het aantal In hun antwoord stelden de partijen eveneens dat de invoering van digitale terrestrische transmissie (DTT) de omroepen minder afhankelijk zou maken van Newco. DTT werd op 1 april 1999 in Zweden ge(cid:239)ntroduceerd. Aangezien de beschikbare bandbreedte relatief beperkt is, licenties beperkt. Licenties zijn gegund aan de drie bestaande (cid:132)must carry(cid:148) analoge ter- restrische zenders. Daarnaast hebben vier commerciºle zenders (TV3, Kanal5, Canal+ en TV8) en vier educa- tieve/regionale zenders licenties gekregen. Tot dusverre is alleen SVT, de bestaande (cid:132)must-carry(cid:148) staatszender, met DTT-uitzendingen van start gegaan. De verkoopcij- fers van DTT-decoders zijn zeer laag (ongeveer 350 in de eerste vier maanden (56)). De suggestie van de partijen dat DTT hun macht ten opzichte van omroepen aan- zienlijk zal inperken, kan derhalve niet worden geaccep- teerd. (355) In Noorwegen en Denemarken zou Newco de toegang tot ongeveer [35-45 %]* en [25-35 %]* van de huishou- dens met kabeltelevisie controleren en een sterke positie innemen ten opzichte van SMATV (zie hieronder), ter- wijl de situatie wat betreft DTH overeen blijkt te komen met die in Zweden. (356) Newco zou een commerciºle strategie kunnen hanteren om deze poortwachterspositie in Zweden (dat ongeveer tweemaal zoveel huishoudens telt als Noorwegen of Denemarken) aan te wenden om preferentiºle of exclu- sieve distributierechten (kabel, DTH en SMATV) te bedingen voor de gehele noordse regio. Ofschoon het zeker zo is, zoals de partijen in hun antwoord hebben benadrukt, dat Newco over aantrekkelijke inhoud moet kunnen beschikken voor haar televisiedistributieactivitei- ten, zal Newco minder afhankelijk zijn van een afzon- derlijke aanbieder van inhoud dan de individuele aanbie- der van inhoud afhankelijk is van Newco. Uit reclame- inkomsten gefinancierde omroepen en (cid:132)minibetaal(cid:148)-om- roepen die actief zijn in de noordse regio opereren aan de hand van financiºle modellen die vereisen dat toe- (56) Aftonbladet, 1 september 1999. gang wordt verkregen tot de kijkers die zijn aangesloten op de distributienetten van Newco in Zweden. Zij zou- den weinig mogelijkheden hebben om weerstand te bie- den tegen de eisen van Newco en zouden daartoe ook geen reden hebben zolang Newco hen in staat stelt hun activiteiten op peil te houden en uit te breiden. Newco zou daarnaast het dreigement aannemelijk kunnen maken dat zij omroepen van haar distributienet zou ver- wijderen (zoals Telia in het verleden heeft gedaan met een van de zenders van Netcom/MTG). Newco zou tevens betaling kunnen vragen voor het doorgeven van de zender in haar distributienetten en/of de zender(s) van een tegenstribbelende omroep zodanig kunnen pak- ketteren dat de omroep hierdoor minder rendement zou krijgen. Ter illustratie van de gevolgen die de pakkette- ringsbeslissingen van de distributeurs kunnen hebben, kan het volgende voorbeeld worden genoemd. Telia heeft sedert een aantal jaren de Engelstalige versie van Eurosport in haar (cid:132)basispakket(cid:148) opgenomen, dat toegan- kelijk is voor alle 1,3 miljoen aangesloten huishoudens. Tegelijkertijd heeft Telia het noordse Eurosportsignaal in haar uitgebreide pakket opgenomen, dat uitsluitend met een decoder kan worden bekeken. Dit heeft tot gevolg dat het overgrote deel van de huishoudens die aangeslo- ten zijn op het kabelnet van Telia (en die uitsluitend voor het (cid:132)basispakket(cid:148) betalen), deze zender niet in hun eigen taal kunnen ontvangen, dit ondanks de inspannin- gen van de omroepen om een betere service te bie- den (57). (357) Wat de pakkettering betreft, is de Commissie er tevens op gewezen dat digitalisering ertoe zal leiden dat de dis- tributeur meer mogelijkheden krijgt om zijn sterke pun- ten uit te buiten ten koste van de omroepen. De reden hiervoor is dat de grote capaciteit de distributeur in staat zal stellen meerdere pakketten samen te stellen, die elk voor een andere categorie consumenten aantrekkelijk zouden zijn (en dus verschillende potentiºle opbrengsten hebben voor de omroepen). Digitalisering zou Newco als dominante distributeur nog beter in staat stellen haar bevoorrechte leveranciers hogere inkomsten te bieden. (358) Newco’s vermogen om preferentiºle of exclusieve distri- butierechten te bedingen, zal de concurrentiepositie van andere televisiedistributeurs (kabel, DTH en SMATV) aanzienlijk verzwakken aangezien de producten van de laatste te kampen hebben met hogere kosten, en/of een verminderd aanbod van televisiezenders aan hun klan- ten. Wanneer bestaande distributieovereenkomsten ver- lengd moeten worden, hebben omroepen geen goed alternatief voor hun noordse distributie. Dit zou der- halve uiteindelijk resulteren in een machtspositie voor Newco als koper van inhoud voor televisiedistributie. (359) Deze vrees wordt nog versterkt door de verticale inte- gratie van Newco in het aanbieden van satelliettranspon- ders met een noords bedekkingsgebied. Aangezien haar (57) In hun antwoord voerden de partijen aan dat het noordse Euro- sport sinds mei 1999 is opgenomen in het (cid:132)basispakket(cid:148) van Telia, als gevolg van een nieuwe overeenkomst, die echter een beperkte looptijd heeft ([(cid:133)]*). L 40/56 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 9. 2. 2001 enige concurrent op het punt van satelliettelevisie, NSAB, geen verticale integratie heeft, zou Newco de enige aanbieder zijn van een gebundeld servicepakket bestaande uit satellietinfrastructuur en distributie op kleinhandelsniveau aan een aanzienlijk deel van de tv- tot op huishoudens. Een dergelijke bundeling wordt zekere hoogte al toegepast door Telenor en Canal Digi- tal. Dit blijkt bijvoorbeeld uit overeenkomsten die Canal Digital met verschillende omroepen heeft afgesloten, en waarin de omroepen niet [(cid:133)]*. Dit is aantrekkelijk voor de omroepen aangezien de transpondercapaciteit, indien die afzonderlijk gehuurd moet worden, meer dan 30 % van de totale kosten van een zender kan uitmaken. Gezien Newco’s controle over 65-77 % van de noordse transpondercapaciteit die geschikt is voor televisiedoel- in staat om in einden, zijn andere distributeurs niet navolging van Newco ook dergelijke gebundelde pakket- ten aan te bieden. De enige mogelijkheid om Newco’s strategie te volgen zou het leasen zijn van een blok transponders van Newco en/of NSAB tegen commerciºle voorwaarden. Naast dit kostenvoordeel zou Newco na de fusie het dreigement hard kunnen maken dat zij de omroepen, met name voor het Telia-kabelnet, minder gunstige distributievoorwaarden op zal leggen (buiten het (cid:132)basispakket(cid:148) bijvoorbeeld), tenzij de omroepen erin toestemmen het gebundelde servicepakket van Newco te nemen. (360) De waarschijnlijkheid dat Newco verschillende bunde- lingsstrategieºn zou hanteren die erop gericht zijn haar sterke positie op een bepaald gebied te gebruiken om haar positie als distributeur op alle gebieden te verster- ken, moet als groot worden aangemerkt. Canal Digital heeft bijvoorbeeld een aantal exclusieve distributieover- eenkomsten gesloten die niet alleen betrekking hebben op haar kernactiviteiten (cid:151) analoge en digitale DTH (cid:151) maar ook op de digitale distributie van kabeltelevisie en SMATV. Ook Telia heeft overeenkomsten gesloten waar- mee zij niet alleen gunstige distributierechten voor kabeltelevisie kreeg, maar ook rechten voor de distribu- tie van SMATV en DTH (die Telia momenteel niet gebruikt bij haar activiteiten). In hun antwoord hebben de partijen deze bevindingen betwist door te stellen dat Canal Digital, en, met name, Telia slechts een beperkt aantal exclusieve rechten hebben, dat deze niet gunstig zijn, dat alle rechten worden gebruikt en tot slot dat Netcom/MTG over belangrijkere rechten beschikt. Geen van de stellingen van de partijen kan worden onderschreven. Volgens hun eigen gegevens beschikt Canal Digital over een uitgebreid aantal exclu- sieve rechten. In Zweden bijvoorbeeld heeft de onder- neming exclusieve rechten voor [(cid:133)]* zenders in DTH, [(cid:133)]* in kabeltelevisie en [(cid:133)]* in SMATV. Dit is veel omvattender dan de rechten die Netcom/MTG bezit. Het wekt geen verbazing dat zenderaanbieders minder ge(cid:239)n- teresseerd waren in het toekennen van exclusieve rech- ten aan Netcom/MTG aangezien veel omroepen voor hun distributie in het noordse gebied niet graag afhanke- lijk zullen willen zijn van een concurrerende omroep. Wat betreft de overige stellingen van de partijen: uit gegevens die door de omroepen en andere distributeurs zijn overgelegd blijkt duidelijk dat Telia over gunstige distributierechten beschikt. Tot slot kan gezegd worden dat het niet relevant is of Telia voor de voorgestelde concentratie al dan niet reeds een grote portefeuille met SMATV- en DTH-rechten had verworven. Wel relevant is, dat het feit dat Telia hiertoe in staat was (zonder al exclusieve actief te zijn geweest op deze gebieden) een duidelijke indicatie geeft van de gecombineerde kracht van Newco na de concentratie. (361) De partijen hebben ook rechten [(cid:133)]* kunnen verwerven van verschillende van hun bestaande aanbieders. Daar- naast is Telenor gestart met een agressieve strategie om omroepen ertoe over te halen over te stappen van de NSAB-naar de Telenor-satellieten. Zoals reeds vermeld, is onlangs een omroep overgehaald om naar 1(cid:176) wester- lengte te verhuizen dankzij het aanbod van een overeen- komst die op penetratiegraad is gebaseerd. Newco zou dergelijke strategieºn kunnen gebruiken om de concur- rentie van andere DTH-, kabel- en SMATV-distributeurs en/of NSAB verder te kunnen terugdringen of te doen verdwijnen. Dit zou leiden tot een verdere versterking van de positie van Newco als verplichte partner van alle commerciºle omroepen. Hierdoor zou de poortwach- tersfunctie van Newco aanzienlijk versterkt worden als- mede haar controle over alle niveaus binnen de televisie- distributieketen in Scandinaviº. (362) Concluderend kan worden gesteld dat om alle boven- genoemde redenen de Commissie tot de conclusie is gekomen dat de aangemelde concentratie zou leiden tot een machtspositie voor Newco als koper van inhoud voor televisiedistributie. Verkopen van rechten op inhoud op groothandelsniveau (363) Beide partijen (en Canal Digital) houden zich bezig met de verkoop op groothandelsniveau van rechten op inhoud. Telenor (inclusief Canal Digital) is de grootste bestaande groothandelaar en heeft meer dan [(cid:133)]* klan- ten op groothandelsniveau in de drie Scandinavische landen. Deze klanten betreffen voornamelijk SMATV- en kabelnetten. Volgens het Jaarverslag 1998 van Telenor hebben 686 000 kijkers in Scandinaviº via deze activi- teiten toegang tot betaaltelevisie aangeboden gekregen. Dit komt neer op 70 % van alle huishoudens met SMATV in de regio. De op een na grootste groothan- delaar in de drie landen is Netcom/MTG, die in 1998 een iets kleiner aantal kijkers bereikte dan Telenor. Vol- gens de aanmelding zijn de activiteiten van Telia tot dusverre beperkt gebleven tot Denemarken, waar de onderneming ongeveer [(cid:133)]* SMATV-netten bedient (58). Een algemeen kenmerk van de groothandelsmarkt is dat een aanzienlijk deel van de klanten door zowel Telenor als Netcom/MTG is bediend. (364) Het blijkt echter dat de voorgestelde concentratie Newco in staat zou stellen deze activiteit verder te ontwikkelen en aanzienlijk te versterken; dit zou van aanzienlijk stra- tegisch belang zijn voor de nieuwe onderneming. De groothandelsactiviteiten van Newco zouden verder ver- sterkt kunnen worden als de poortwachterspositie zou worden uitgebuit bij het aanbieden van satellietdiensten (met name wat betreft de digitale diensten), in combina- (58) Telia heeft niet aangegeven hoeveel huishoudens diensten ontvan- gen via haar activiteiten op groothandelsniveau. 9. 2. 2001 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 40/57 aangegeven, tie met haar positie als verplichte partner voor de com- merciºle zenders bij de distributeur op kleinhandels- niveau. Uitgaande van deze sterke punten, zou Newco verschillende analoge en digitale pakketten kunnen samenstellen. Zoals hierboven is zou Newco in de noordse regio de enige onderneming zijn die in haar digitale pakketten diensten met toegevoegde waarde zou kunnen opnemen zoals PPV, NVOD, VOD en toegang tot het internet. Newco zou dergelijke pak- ketten kunnen aanbieden aan iedere kabel- of SMATV- exploitant in de noordse markt. Newco zou goede rede- nen hebben om een dergelijke strategie te volgen aange- zien de extra kosten die verbonden zijn aan het op groothandelsniveau leveren van dergelijke pakketten, die Newco ten behoeve van haar eigen distributieactiviteiten zou ontwikkelen, zeer gering of zelfs nihil zullen zijn. zij een distributieovereenkomst heeft (365) Zelfs voor de voorgestelde concentratie waren Telia, Telenor en Canal Digital in staat om hun sterke positie in hun respectieve kernactiviteiten te gebruiken om aan- zienlijk gunstigere voorwaarden bij de omroepen te bedingen dan hun concurrrenten (of vanuit het oogpunt van de aanbieders: de omroepen hebben distributie via de netten van de partijen geaccepteerd tegen aanzienlijk minder aantrekkelijke voorwaarden dan bij concurre- rende distributiesystemen). Telia is er in de periode tus- sen 1995 en 1998 bijvoorbeeld in geslaagd het totale bedrag dat zij aan omroepen betaalde aanzienlijk te reduceren, ondanks het feit dat het aantal omroepen met wie in dezelfde periode steeg van [(cid:133)]* naar [(cid:133)]*. In hun ant- woord hebben de partijen deze conclusie betwist. Naar hun mening heeft Telia deze kostenreductie te danken aan een daling van het aantal huishoudens met decoders die van het Telia-net gebruikmaken (van [(cid:133)]* naar [(cid:133)]*), en moet de vergelijking gemaakt worden op basis van de opbrengsten die Telia krijgt uit betaaltelevisie. Alhoewel het onduidelijk is hoe een lager aantal deco- ders kan leiden tot een vermindering van de kosten voor Telia, feit blijft, ten eerste, dat in 1995 Telia gemiddeld [(cid:133)]* aan iedere omroep betaalde. In 1998 was dit cijfer gedaald tot [(cid:133)]*, een vermindering van [(cid:133)]*. Ten tweede wordt, zoals gezegd, de definitie van de partijen van inkomsten uit betaaltelevisie niet door de Commis- sie geaccepteerd, aangezien meer dan de helft van de omzet die Telia behaalt uit televisiedistributie op detail- handelsniveau buiten de definitie valt. Hieruit volgt dat het argument dat de partijen in het antwoord aanvoeren, niet kan worden geaccepteerd. (366) In brede kringen wordt aangenomen dat Newco na de voorgestelde concentratie haar positie als verplichte partner voor omroepen zou gebruiken om nog betere voorwaarden te bedingen voor de gebundelde kleinhan- dels- en groothandelsrechten. Gezien haar concurrentie- voordelen is het derhalve waarschijnlijk dat Newco pro- grammapakketten zou kunnen aanbieden tegen prijzen die het voor andere kabel- en SMATV-exploitanten zeer aantrekkelijk zouden maken deze rechten van Newco te kopen in plaats van rechtstreeks van de individuele omroepen (waaronder Netcom/MTG). Zoals vermeld, zouden deze omroepen ook in toenemende mate van Newco afhankelijk zijn voor de tv-distributie op klein- handelsniveau in de drie Scandinavische landen; dit beperkt hun mogelijkheden om op groothandelsniveau te beconcurreren. Alhoewel een ontwikkeling waarbij Newco althans in eerste instantie aantrekkelijke voor- waarden zou aanbieden voor haar groothandelspakket- ten, op korte termijn bepaalde kostenvoordelen met zich mee zou brengen voor concurrerende kabel- en SMATV- exploitanten, zouden er op de middellange tot lange ter- mijn belangrijke negatieve gevolgen optreden voor de mededinging. (367) Ten eerste zou Newco in staat zijn de concurrentie van andere kabel- en SMATV-exploitanten grotendeels te doen verdwijnen, enerzijds omdat Newco beschikt over alle gegevens over de omvang van hun activiteiten en kostenstructuur, maar mogelijk ook omdat zij exclusivi- teit of andere beperkende verplichtingen kan opleggen, die het de concurrenten onmogelijk zouden maken om op basis van nieuwe of innovatieve inhoud te concurre- ren. (368) Ten tweede zou een dergelijke ontwikkeling voor de inhoudaanbieders betekenen dat zij geconfronteerd zou- den worden met een dominante of zelfs monopsonisti- sche koper van inhoud in Scandinaviº. Dit zou niet alleen hun winstgevendheid in negatieve zin be(cid:239)nvloe- den, maar ook een ernstige beperking betekenen van hun mogelijkheden om de pakkettering en verkoop van hun inhoud of zenders te be(cid:239)nvloeden. Onder dergelijke omstandigheden is het waarschijnlijk dat de omroepen minder geneigd zijn om te investeren in kwaliteitsver- betering en/of innovatie van nieuwe inhoud. Het resul- taat van de voorgestelde concentratie zou zijn dat de Scandinavische markten voor tv-distributie het digitale tijdperk binnentreden in het vooruitzicht dat de keuze voor de consument kleiner zal worden in plaats van, zoals voorzien, groter. (369) De voorgestelde concentratie zou derhalve een machts- positie creºren voor Newco op het gebied van de groot- handelsverkoop van rechten op inhoud, ongeacht of deze markt wordt beoordeeld op Scandinavisch niveau of afzonderlijk voor de drie landen. Technologie voor technische diensten met betrekking tot betaaltelevisie (370) De markt voor het leveren van diensten op het gebied van de betaaltelevisie is momenteel beperkt, aangezien de meeste grote kabel- en DTH-exploitanten deze activi- teiten zelf verrichten (Telia, Telenor, Netcom/MTG e. a. ). De partijen zijn echter voor derden actief als aanbieder van technische diensten op het gebied van betaaltelevi- sie. Telenor biedt deze diensten zowel onder eigen vlag als via Canal Digital aan. Deze laatste is momenteel de enige aanbieder van digitale technische betaaltelevisie in de noordse regio, en heeft een overeenkomst met zowel [(cid:133)]* als met andere Zweedse kabel- en SMATV-exploi- tanten. Telia biedt dergelijke diensten aan kabel- en SMATV-exploitanten in Denemarken aan en heeft een overeenkomst met [(cid:133)]* waarin deze laatste over een licentie beschikt voor de beheersoftware van Telia (ABS: abonneebeheersysteem). aanzienlijke bedragen ge(cid:239)nvesteerd in de ontwikkeling van een eigen digitaal systeem voor voorwaardelijke toegang en API Telenor heeft L 40/58 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 9. 2. 2001 (Application Program Interface), genaamd Conax. De investering van Telenor in deze technologie is in ieder van de voorgaande vier jaren verhoogd met ongeveer [(cid:133)]*. (371) De partijen hebben aangevoerd dat de overname van de Eurobox-normen door verschillende Europese kabeltele- visie-exploitanten in 1997 en de algemene specificaties voor decoders gebaseerd op Europese normen door alle belangrijke noordse tv-distributeurs en omroeporganisa- ties in het kader van de Nordig-gesprekken in 1998, de klant de mogelijkheid zullen bieden om naar een nieuwe leverancier over te stappen zonder van apparatuur te wisselen. De partijen aanvaarden echter dat er binnen het kader van het Nordig-project verdere harmonisatie nodig is voordat dit tot de mogelijkheden kan behoren, en dat Conax binnen de Eurobox-norm niet kan worden toegepast. (372) Tijdens het onderzoek is er bezorgdheid uitgesproken over het feit dat de voorgestelde concentratie Newco zowel de stimulans als de mogelijkheid zal bieden om ofwel het Nordig-project de rug toe te keren en zich op het eigen Conax-systeem te richten, ofwel Conax af te dwingen als te gebruiken voorwaardelijketoegangstech- nologie binnen het Nordig-project. Als Newco zijn voor- uitgeschoven positie op het gebied van digitale diensten zou gebruiken (het kabelnet van Telia en de exploitatie van DTH door Canal Digital) om Conax aan de markt op te dringen als een de facto norm, zou het, gezien het aantal huishoudens dat is aangesloten op de distributie- systemen van Newco, uiterst moeilijk zijn voor een andere marktpartij om een concurrerend systeem te introduceren (59). Als voorbeeld van de wijze waarop Newco de eigen technologie zou kunnen gebruiken om klanten te binden binnen het eigen distributiesysteem hebben derden naar voren gebracht dat Telenor op dit moment al een aanzienlijk aanvullend tarief rekent voor het doorgeven van televisiesignalen die niet met behulp van de Conax-technologie zijn versleuteld. Een ander voorbeeld is dat de digitale DTH-decoders die in Scan- dinavische landen worden verkocht, beperkt zijn tot de programmagids van Canal Digital: de interne modems kunnen niet worden gebruikt om contact te leggen met een andere leverancier. Het gevolg is dat wanneer Net- com/MTG of een andere leverancier digitale DTH-dien- sten zou introduceren, de klanten van Canal Digital alleen in staat zouden zijn om van aanbieder te wisselen wanneer zij een nieuwe decoder zouden aanschaffen. Hoewel Telia tot op heden voor zijn decoders gebruik heeft gemaakt van Viaccess, een technologie die concur- reert met Conax, is het aantal dergelijke decoders dat binnen het kabelnetwerk van Telia is ge(cid:239)nstalleerd nog relatief beperkt (ongeveer [(cid:133)]* van alle aangesloten huishoudens). Daarnaast zou er, volgens de partijen, een gecombineerde digitale decoder geproduceerd kunnen worden (in staat om kabel- en DTH-signalen te ontvan- (59) Richtlijn 95/47/EG van het Europees Parlement en de Raad van 24 oktober 1995 inzake het gebruik van normen voor het uitzenden van televisiesignalen (PB L 281 van 23. 11. 1995, blz. 51) ((cid:132)de richtlijn(cid:148)) verklaart dat exploitanten van voorwaardelijketoegangs- systemen niet-discriminerende toegang tot alle omroepen moeten bieden. Er dient te worden opgemerkt dat de gunstige omstandig- heden behaald door Newco door het opdringen van zijn technolo- gie als een de facto norm, geen activiteiten van de kant van het bedrijf met zich meebrengen die in tegenspraak zijn met de richt- lijn. gen) tegen een prijs die slechts [(cid:133)]* EUR (minder dan [0-20 %]*) hoger is dan de prijs van de huidige signaal- specifieke decoders. De algemeen heersende verwachting is dan ook dat Newco de Conax-technologie ook in het bestaande Telia-kabelnetwerk zou gebruiken en voor de digitale kabeltelevisiedecoders een strategie zou volgen die vergelijkbaar is met de hierboven geschetste strategie aangaande DTH. (373) Het lijkt er derhalve op dat Newco de huidige positie op het gebied van technische diensten (inclusief de eigen Conax-technologie) zou kunnen aanwenden om de greep op bovengenoemde markten nog verder te vergro- ten. Aangezien het bovendien in de lijn der verwachting ligt dat Newco met succes de eigen digitale technologie aan de noordse markt zou kunnen opdringen als de de facto norm, zou de voorgestelde concentratie een machtspositie doen ontstaan op het gebied van de leve- ring van technische diensten ten behoeve van betaaltele- visie. Conclusie aangaande de markten voor televisiedistributie (374) De voorgestelde concentratie zou een verticaal ge(cid:239)nte- greerde onderneming doen ontstaan die alle activiteiten en al het vermogen van Telia en Telenor op het gebied van televisiedistributie zou combineren. Gegeven het feit dat het uiteindelijke doel van al de hierboven beschreven activiteiten erin bestaat alle individuele huishoudens de mogelijkheid te bieden de programmering van diverse omroepen te ontvangen, bestaat er een sterke relatie tus- sen de verschillende niveaus binnen de distributieketen. Dit voorziet Newco van een sterke commerciºle drijfveer om zijn specifieke krachten op ieder individueel niveau te benutten om zodoende de positie op alle andere niveaus te verstevigen. Hierboven is vastgesteld dat de voorgestelde concentratie een machtspositie van Newco zou doen ontstaan of versterken op het punt van het leveren van satelliettranspondercapaciteit, televisiedistri- butie op kleinhandelsschaal, het kopen en op groothan- delsschaal verkopen van inhoud en het leveren van tech- nologie voor technische diensten ten behoeve van com- merciºle tv. Gezien de relatie tussen deze activiteiten, zijn de totale bezwaren die ontstaan naar aanleiding van de concentratie zelfs nog groter dan de som van de bezwaren betreffende ieder afzonderlijk niveau van de distributieketen. Het is bijzonder zorgwekkend dat, zoals hierboven is aangegeven, de positie van Newco binnen de digitale omgeving zelfs nog sterker zou worden. De oprichting van Newco zou dan ook tot een situatie kun- nen leiden waarin ØØn onderneming de macht bezit beslissingen te nemen aangaande de vorm van het nieuwe gecombineerde multimedialandschap, zonder enige tegenwerking van betekenis van de zijde van mededingers, consumenten of eindgebruikers. (375) Daarnaast worden deze bezwaren versterkt door het feit dat Telenor zich opmaakt om in de nabije toekomst een meerderheidspositie in te nemen in Norkring (het Noorse bedrijf dat terrestrische televisieoverdracht ver- zorgt en dat ongeveer 6 500 overdrachtstations in Noor- wegen bezit). Dit zou betekenen dat Newco zeggenschap krijgt over alle bestaande technische platforms voor tele- visiedistributie in Noorwegen. Bovendien zou Newco bij het samenkomen van de media- en de telefoniesectoren (waaronder begrepen de naderende overschakeling van 9. 2. 2001 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 40/59 analoge naar digitale technieken) dankzij het bezit van de benodigde infrastructuur over ongekende mogelijkhe- den beschikken om diverse diensten op het gebied van telefonie, het internet en televisie te bundelen. Het bedrijf zou dan ook in staat zijn een binding met de klant op te bouwen die door geen enkele mededinger met een beperkter dienstenpakket zou kunnen worden geºvenaard. Bijgevolg ontstaat er voor markttoetreders een onoverkomelijke barriŁre die het gehele scala aan activiteiten bestrijkt. III. ALGEHELE BEOORDELING VAN DE AANGEMELDE TRANSACTIE (376) De aangemelde transactie zou een machtspositie doen ontstaan of versterken binnen de bovengenoemde mark- ten voor telefoniediensten in Noorwegen, Zweden en Ierland, en binnen verschillende niveaus van de televisie- distributieketen in de noordse landen. Deze nadelige gevolgen zouden voor een deel voortkomen uit de supe- rieure marktinvloed van de nieuwe onderneming, zoals wordt aangetoond door de hoge marktaandelen in ver- gelijking met de kleinere en zwakkere mededingers. De gevolgen zouden echter aanmerkelijk worden versterkt door de verticale effecten als gevolg van de gecom- bineerde activiteiten van Telia en Telenor. De transactie zou dan ook een nieuwe onderneming met sterke of dominante posities doen ontstaan die de gehele waarde- keten van de telefonie- en televisiesectoren bestrijken. Afgezet tegen het feit dat het merendeel van de concur- renten van Newco op de diverse niveaus in het geheel niet verticaal ge(cid:239)ntegreerd zijn, versterkt dit het algehele overwicht van het bedrijf en verzwakt het de mogelijk- heden van de concurrenten om een effectieve concur- rentiepositie tegenover Newco in te nemen. De breed opgezette activiteiten van de nieuwe onderneming en de vooruitgeschoven positie op het gebied van digitale technologieºn zullen bovendien, op alle activiteitenni- veaus, een substantiºle barriŁrre voor markttoetreders vormen. (377) De bovengenoemde redenen hebben de Commissie doen concluderen dat de aangemelde concentratie in ongewij- zigde vorm onverenigbaar is met de gemeenschappelijke markt en de werking van de EER-overeenkomst, aange- zien er een machtspositie binnen de markten voor tele- fonie- en televisiediensten zou ontstaan of worden ver- sterkt, als gevolg waarvan een daadwerkelijke mededin- ging op significante wijze zou worden belemmerd op de gemeenschappelijke markt in de zin van artikel 2, lid 3, van de concentratieverordening, en in de EER in de zin van artikel 57, lid 1, van de EER-overeenkomst. IV. VOORGESTELDE VERBINTENISSEN (378) Om een oplossing te bieden voor de door de Commissie vastgestelde mededingingsbezwaren hebben de partijen op 17 en 24 september 1999 een aantal door hen aan te gane verbintenissen voorgesteld die de als gevolg van de concentratie gerezen mededingingsbezwaren moeten wegnemen (60). Deze laatste voorstellen zijn weliswaar ingediend buiten de in artikel 18 van Verordening (EG) nr. 447/98 van de Commissie (61) gestelde termijn, doch de verordening bepaalt ook dat het de Commissie is toe- gestaan de termijn van drie maanden in buitengewone omstandigheden te verlengen. In dit geval dient te wor- den opgemerkt dat de partijen binnen de termijn van drie maanden al voorstellen hadden ingediend, en dat er door de Commissie binnen de termijn van drie maanden een verzoek om verlenging van ØØn week is ontvangen om de verbintenissen in te dienen zoals die zijn vervat in het tweede ingediende voorstel. Bovendien werd in het verzoek om verlenging reeds een uiteenzetting gege- ven van de aard van de aan te gane verbintenissen die na de aanvullende week zouden worden ingediend, zodat de Commissie alvast een begin kon maken met de beoordeling van de voorstellen voordat deze formeel werden ingediend. (379) Telia en Telenor zijn eigendom van de Zweedse en de Noorse staat. Bijgevolg waren de fusieplannen onder- hevig aan goedkeuring van de respectieve parlementen. Het Zweedse en het Noorse parlement hebben hun goedkeuring aan de transactie verleend nadat er uitvoe- rige debatten hadden plaatsgevonden, niet alleen over de transactie zelf, maar ook over de gevolgen ervan voor een aantal politieke kwesties van algemeen belang, zoals de pluraliteit van de media en de ontwikkeling van de toekomstige IT-maatschappij. Gezien tegen deze achter- grond moet worden onderkend dat de twee regeringen in hun rol van eigenaar extra aandacht dienden te beste- den aan de potentiºle gevolgen van latere oplossingen voor dergelijke andere politieke kwesties. Hiertoe wer- den onder meer gesprekken gevoerd met afgevaardigden van de respectieve parlementen. Het feit dat het parle- ment bij deze kwesties betrokken moest worden, vormde een extra belemmering ten aanzien van het pro- ces. Het feit dat er politieke lichamen uit twee verschil- lende landen betrokken waren, was een bijkomend obstakel bij de inachtneming van de in Verordening (EG) nr. 447/98 gestelde termijn. De buitengewone omstan- digheden hebben dan ook niet zozeer betrekking op de staatseigendom als zodanig, als wel op het feit dat de zakelijke activiteiten van de partijen, en zeker ook de activiteiten die worden be(cid:239)nvloed door de bijkomende voorstellen, aangelegenheden omvatten met gevolgen voor bredere beleidskwesties van nationaal belang die politieke raadpleging vergen. Bovendien heeft de publi- catie van een rapport met voorstellen voor nieuwe wet- geving aangaande de ontbundeling van het lokale aan- sluitnet door de Zweedse regelgevende instantie op tele- comgebied PTS op 16 september 1999 naar alle waar- schijnlijkheid een vertragende werking gehad op het evaluatieproces van de regering wat betreft de plannen van de partijen om voorstellen in te dienen aangaande ontbundeling van het lokale aansluitnet en kabeltelevisie. (60) Volgend op de beoordeling van de Commissie hebben de partijen op 1 oktober 1999 een aantal technische verduidelijkingen inge- diend ten behoeve van hun voorstel. De term (cid:132)uiteindelijk voor- stel(cid:148) verwijst naar de verbintenissen die op 17 en 24 september 1999 zijn ingediend, inclusief de verduidelijkingen van 1 oktober 1999. (61) PB L 61 van 2. 3. 1998, blz. 1. L 40/60 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 9. 2. 2001 Ten slotte moesten de partijen opnieuw een beroep doen op hun parlementen om de overeenkomst opnieuw aan te melden; de overeenkomst kon dus niet zo gemakkelijk worden ingetrokken en opnieuw in gewijzigde vorm worden aangemeld als dat wellicht met een andere transactie het geval zou zijn geweest. (380) Derhalve dient te worden erkend dat de partijen bij het indienen van hun voorstellen werden geconfronteerd met bijkomende en uitzonderlijke belemmeringen in vergelijking met die van andere (openbare of particu- liere) ondernemingen, wier activiteiten geen directe gevolgen hebben voor politieke kwesties van algemeen belang. Doordat derden al in fase 1 opmerkingen had- den gemaakt met betrekking tot een mogelijk voorstel aangaande ontbundeling van het lokale aansluitnet, en wegens het zeer duidelijke karakter van de voorgestelde verbintenissen, waren de diensten van de Commissie ten slotte in staat geweest een volledige en duidelijke beoor- deling van het gewijzigde voorstel uit te voeren, waar- onder begrepen voldoende overleg met lidstaten en der- den. (381) Het uiteindelijke voorstel voor verbintenissen van de partijen is als volgt: a) A f s t o t i n g e n T e l i a 1. Telia Norge, inclusief de Noorse activiteiten van Telia op het gebied van binnenlandse en inter- nationale spraaktelefoniediensten, datacommuni- catiediensten, levering van PABX-en en gerela- teerde diensten en het aanbieden van internet- diensten; 2. het leveren van de thans via Telia N(cid:228)ttj(cid:228)nster Norden AB aangeboden netwerkdiensten; 3. Telia InfoMedia Television AB, kabeltelevisiebedrijf in Zweden. inclusief het b) A f s t o t i n g e n T e l e n o r c) A f s t o t i n g e n T e l i a o f T e l e n o r De verbintenissen bepalen dat ofwel Telia het vol- ledige aandelenpakket Eircom (voorheen Telecom Eireann) afstoot, ofwel Telenor het volledige aan- delenpakket ESAT Digifone afstoot. d) O n t b u n d e l i n g v a n h e t l o k a l e a a n s l u i t n e t De verbintenis bepaalt dat Telia en Telenor concur- renten zonder discriminatie toegang verlenen tot hun respectieve lokale netten om technisch haalbare diensten te leveren. De verbintenis biedt concurren- ten de mogelijkheid om een exclusieve relatie met afnemers van telecommunicatie te bewerkstelligen. (382) De verbintenis om ontbundelde toegang tot het lokale te bieden wordt van kracht binnen drie aansluitnet maanden na de datum van de beschikking van de Com- missie. Voor de afstoting van de kabeltelevisienetten en andere hierboven genoemde bedrijven die eigendom van de respectieve partijen zijn, gelden de voorwaarden die gewoonlijk in dergelijke gevallen door de Commissie worden gesteld en deze worden van kracht binnen [(cid:133)]* na de beschikking van de Commissie. en productiepersoneel, (383) Elk van de af te stoten bedrijven zal worden verkocht als going concern en zal zijn voorzien van voldoende administratief, verkoop- alle bestaande contracten en alle benodigde vergunningen om de bestaande en momenteel door de respectieve bedrijven gebruikte technologie te blijven gebruiken onder dezelfde als de huidige omstandigheden. Ieder af te stoten bedrijf zal worden verkocht aan een levensvat- bare bestaande of potentiºle concurrent zonder banden met en onafhankelijk van Telia en Telenor, die over vol- doende financiºle middelen en gebleken deskundigheid beschikt om het afgestoten bedrijf te ontwikkelen tot actieve concurrerende marktpartij. Iedere afstoting dient expliciet door de Commissie te worden goedgekeurd. 1. het aandeel van 33 % in Telenordia, met activi- teiten op het gebied van binnenlandse en inter- internet- en nationale spraaktelefoniediensten, datacommunicatiediensten geavanceerde wereldwijde diensten, inclusief Nordicom; en 2. het aandeel van 50 % in Internordia, leverancier van PABX-en in Zweden; 3. de aandelen in Lokaldelen en Telenor F(cid:246)retags- info AB, leveranciers van lokale telefoonboeken en zakelijke telefoongidsen in Zweden; 4. Telenor Avidi AS, inclusief het kabeltelevisie- bedrijf van Telenor in Noorwegen. (384) De partijen verbinden zich ertoe deze bedrijven voor- afgaand aan de afstoting te beschouwen als afzonderlijke te verkoopbare bedrijven. Telia en Telenor benoemen elk een trustee. Deze benoeming is onderworpen aan goedkeuring door de Commissie. Het mandaat van de trustee, eveneens onderworpen aan goedkeuring door de Commissie, omvat de besluitvorming en het beheer van het bestuur en de bedrijfsvoering van het af te stoten bedrijf. De trustee dient aan de Commissie verslag uit te brengen van de wijze waarop Telia en Telenor de door hen gedane verbintenissen naleven, en van de kenmer- ken van potentiºle kopers. Daarnaast bestaat er een ver- slagplicht jegens de Commissie en de nationale instanties voor de regulering van telecommunicatie met betrekking tot de nakoming van de verbintenis op het gebied van ontbundeling van het lokale aansluitnet. 9. 2. 2001 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 40/61 (385) Ten slotte hebben de partijen zich ertoe verbonden, in het geval dat de afstotingen niet binnen een bepaalde periode zijn afgerond, de trustee(s) te voorzien van een onherroepelijk mandaat om een koper voor de af te sto- ten bedrijven te vinden. V. BEOORDELING VAN DE VOORGESTELDE VERBINTENISSEN (386) Op het gebied van televisiediensten zou de voorgestelde afstoting van kabeltelevisiebedrijven de bijkomende bedrijfsactiviteiten wegnemen die door Telia zouden worden ingebracht in de gefuseerde onderneming. De activiteiten op televisiegebied van de gefuseerde onder- neming zouden in dat geval niet breder zijn dan de acti- viteiten die voorheen door Telenor werden uitgevoerd. Belangrijker is dat het totale aantal huishoudens dat op kleinhandelsniveau op het televisiedistributiesysteem van de gefuseerde onderneming zou zijn aangesloten niet groter is dan het aantal dat voorheen op Telenor was aangesloten. Gegeven het feit dat, zoals hierboven is aangegeven, de stijging van het aantal aangesloten huis- houdens ook op de verticaal gerelateerde markten de belangrijkste oorzaak van mededingingsbezwaren was, zou de afstoting van de kabeltelevisiebedrijven ook de belangrijkste bezwaren voor die gerelateerde markten wegnemen. Aldus zou de gefuseerde onderneming hoe- wel deze binnen diverse verticaal gerelateerde markten een sterke positie zou blijven behouden, zich na de afstoting van de activiteiten op het gebied van kabeltele- visie niet in een positie bevinden die merkbaar sterker is dan de positie waarin Telenor zich al bevond, bijvoor- beeld wat betreft het bundelen van diensten op het gebied van satelliettransponders en televisiedistributie op kleinhandelsniveau. (387) De koper(s) van de Zweedse en Noorse kabeltelevisie- bedrijven van de partijen zullen een belangrijke kracht worden op de markten voor de aankoop en distributie van televisiediensten en zullen zich, althans wat betreft het kabeltelevisienet van Telia, op basis van een digitaal uitgerust distributiesysteem direct in de positie bevinden om diensten met toegevoegde waarde te bieden. Het spreekt vanzelf dat de koper(s) van de kabeltelevisienet- ten van de partijen, in overeenstemming met de geves- tigde praktijk, kunnen eisen dat de partijen zich er con- tractueel toe verplichten zich gedurende een periode van drie tot vijf jaar te onthouden van concurrentie met de afgestoten kabeltelevisiebedrijven. (388) In de loop van het marktonderzoek is te berde gebracht dat de partijen in staat zouden zijn de afgestoten activi- teiten op kabeltelevisiegebied te vervangen door ver- gelijkbare activiteiten gebaseerd op xDSL-technologieºn via het openbare telefoonnet. Er zijn echter diverse ele- menten die een beperkende factor vormen voor het aan- passen van het openbare telefoonnet ten behoeve van xDSL-technologieºn voor televisiedistributie. Allereerst zijn deze technologieºn voornamelijk geschikt voor het leveren van snelle internettoegang en niet voor televisie- distributie, aangezien de bandbreedte onvoldoende is om een traditioneel (cid:132)boeket(cid:148) aan kanalen te vervoeren, althans voor de commercieel beschikbare vormen van de xDSL-technologie (ADSL). In de tweede plaats wordt het openbare telefoonnet ook gebruikt voor spraak- en datatelefonie. Het ligt dan ook in de lijn der verwachting dat de introductie van xDSL-technologieºn in een open- baar telefoonnet technische problemen met zich mee- brengt op het gebied van betrouwbaarheid en storing van diensten. In de derde plaats liggen de investerings- kosten die nodig zijn om een bestaand openbaar tele- foonnet aan te passen aan het gebruik van xDSL-techno- logieºn erg hoog, in het bijzonder voor de meer geavan- alleen kan worden ceerde VDSL-technologie, gebruikt bij koperen lijnen tot maximaal 500-800 m vanaf het pand van de klant. Aangezien dergelijke aan- passingen door de partijen netwerkbreed zouden moeten worden doorgevoerd, geldt bovendien dat dit realistisch gezien niet op de korte tot middellange termijn zou kunnen plaatsvinden, zelfs indien zou worden aange- nomen dat de hiervoor benodigde gelden voorhanden zijn. Bijgevolg moet worden geconcludeerd dat de doel- treffendheid van de afstoting van activiteiten op kabel- televisiegebied niet wordt bedreigt door de mogelijkheid van de partijen om deze afgestoten activiteiten te ver- vangen door soortgelijke diensten gebaseerd op xDSL- technologieºn via het openbare telefoonnet. die (389) Concluderend kan worden gesteld dat het uiteindelijke voorstel van de partijen tot afstoting van de kabeltelevi- sienetten in Zweden en Noorwegen alle hierboven genoemde mededingingsbezwaren betreffende de aan- koop en distributie van televisiediensten wegneemt. (390) Het voorstel om in beide landen ontbundeling van het lokale aansluitnet in te voeren is veelomvattend en neemt de in fase 1 door derden gemaakte opmerkingen aangaande het voorstel tot ontbundeling van het lokale aansluitnet als uitgangspunt. De door de Commissie ont- vangen opmerkingen geven geen aanleiding tot bezwa- ren als zou het uiteindelijke voorstel niet doeltreffend zijn wegens beperkingen op het gebied van netwerkvei- ligheid die niet door middel van objectieve criteria zijn te rechtvaardigen. Het voorstel tot ontbundeling van het lokale aansluitnet zal de mededingingsbezwaren die voor de diverse telecomdiensten zijn vastgesteld dan ook sterk verminderen en zal, doordat markttoetreders de moge- lijkheid wordt geboden een unieke relatie met de klant op te bouwen, de garantie bieden dat de gefuseerde onderneming ten minste in dezelfde mate aan mededin- ging onderhevig zal zijn als zowel Telia als Telenor v(cid:243)(cid:243)r de onderhavige fusie. (391) Er dient echter te worden erkend dat het (cid:151) althans vooralsnog (cid:151) waarschijnlijk voornamelijk de grotere zakelijke gebruikers zullen zijn die de grootste voordelen van het voorstel tot ontkoppeling van de lokale aanslui- ting zullen ondervinden. In deze context zal de afstoting van de activiteiten op kabeltelevisiegebied ook een aan- vulling op het voorstel tot ontbundeling van het lokale aansluitnet vormen. De nieuwe eigenaar van de kabel- televisienetten zal met de telecommunicatienetten van de partijen kunnen concurreren door meer concurrentie toe te staan op de verschillende telecommunicatiemark- ten voor thuisgebruikers en kleine bedrijven (gebruikers die waarschijnlijk minder profijt trekken van de ontbun- deling van het lokale aansluitnet). L 40/62 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 9. 2. 2001 (392) Tot slot zal de afstoting van bestaande bedrijven die elkaar op nationaal niveau overlappen de nieuwe eigena- ren van de respectieve bedrijven in staat stellen een ster- kere positie te verkrijgen op de Zweedse en Noorse tele- communicatiemarkten, welke zij verder zullen kunnen ontwikkelen op basis van de hierboven geschetste ver- bintenis tot ontbundeling van het lokale aansluitnet. Daarmee zouden de uiteindelijke door de partijen voor- gestelde oplossingen ook alle vastgestelde mededingings- bezwaren op telecommunicatiegebied wegnemen, HEEFT DE VOLGENDE BESCHIKKING VASTGESTELD: Artikel 2 Deze beschikking is gericht tot: Telia AB (publ) M(cid:229)rbackagatan 11 S-123 86 Farsta en Artikel 1 Telenor AS PO Box 6701, St. Olavs plass N-0130 Oslo De door Telia AB (publ) en Telenor AS op 28 april 1999 aan- gemelde concentratie, waarbij de Zweedse en de Noorse rege- ring voorstellen gezamenlijk zeggenschap te verkrijgen over een nieuwe onderneming, Newco, die wordt opgericht om de aandelen van beide aanmeldende ondernemingen te omvatten, is verenigbaar met de gemeenschappelijke markt en de werking van de EER-overeenkomst, voorzover het uiteindelijke voorstel tot verbintenissen zoals dat is ingediend door de partijen en uiteengezet in de bijlagen I en II, volledig wordt nageleefd. Gedaan te Brussel, 13 oktober 1999. Voor de Commissie Mario MONTI Lid van de Commissie