title: Verslag van de Commissie - Enquête naar de sociaal-economische situatie van Erasmus-studenten

eurovoc_concepts:
EU programme
economic survey
foreign student
higher education
social survey

text: COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN Brussel, 18. 01. 2000 COM(2000) 4 definitief VERSLAG VAN DE COMMISSIE ENQUÊTE NAAR DE SOCIAAL-ECONOMISCHE SITUATIE VAN ERASMUS-STUDENTEN INHOUD Samenvatting van de uitkomsten en aanbevelingen I - Inleiding II – Respons op de vragenlijst III – Interpretatie van de statistische tabellen - 1. Algemene en onderwijsaspecten - 2. Sociale status van ERASMUS-studenten en hun ouders - 3. Economische en financiële aspecten Bijlagen - Bijlage 1 - Statistische tabellen (Tabellen 1 tot 28) - Bijlage 2 - Voor de uitvoering van de enquête gehanteerde methodologie - Bijlage 3 - Selectiecriteria voor landensteekproeven - Bijlage 4 - Samenstelling van de stuurgroep - Bijlage 5 - Vragenlijst 3 10 11 12 12 17 20 24 2 SAMENVATTING VAN DE UITKOMSTEN EN AANBEVELINGEN Enquête onder ERASMUS-studenten 1. De enquête naar de sociaal-economische situatie van ERASMUS-studenten werd eind 1998 gehouden. Aan ruim 20. 000 studenten, ofte wel aan bijna een kwart van de studenten die in het academisch jaar 1997/98 aan het communautaire actieprogramma inzake de mobiliteit van studenten - het ERASMUS-programma - deelnamen, werd gevraagd om mee te werken aan de enquête waarbij 300 instellingen voor hoger onderwijs in 15 landen betrokken waren1. Van bijna 9. 500 studenten werd een antwoord ontvangen, wat neerkwam op een respons van bijna is voldoende om betrouwbare gegevens op te leveren over het 46%. Dit ERASMUS-gedeelte van het SOCRATES-programma. 2. In heel Europa is er in de wereld van het hoger onderwijs veel waardering voor het ERASMUS-programma, waaraan bij de start in 1987/88 zo'n 3. 000 studenten deelnamen en nu ruim 100. 000. Het programma wordt nu ook in een groot aantal landen in Midden- en Oost-Europa ingevoerd. Mobiele studenten doen een heel breed scala aan ervaringen op en die ervaringen hebben niet alleen een onderwijskant. 3. Een groot aantal uitkomsten uit de enquête sluit aan op dat wat op grote schaal over de sterke kanten van in het buitenland doorgebrachte studietijdvakken in het kader van het ERASMUS-programma en over de effecten van het programma op de mobiliteit onder studenten in Europa gedacht wordt. De uitkomsten bevestigen dat de communautaire programma's op het gebied van onderwijs, scholing en jongeren een belangrijke rol spelen. 4. De belangrijkste uitkomsten van de enquête die hieronder gepresenteerd worden, komen meer in detail aan de orde in hoofdstuk III van het verslag. De statistische tabellen waarnaar verwezen wordt, zijn opgenomen in bijlage I. A. Algemene punten en vergelijkbare statistieken over de 5. Bij de werkzaamheden aan de enquête is naar voren gekomen dat er een gebrek aan geharmoniseerde sociaal- economische situatie van studenten is. Er zijn tevens sterke aanwijzingen voor dat het verzamelen van dergelijke gegevens op nationaal vlak in een aantal landen niet sociaal en economisch oogpunt te kunnen volgen en om een passend beleid op dit gebied te kunnen uitwerken, is het nodig dat er in de beschikbaarheid van statistieken verbetering komt. De Commissie hoopt dat het recente initiatief van het Duitse Ministerie voor Onderwijs en Onderzoek om een grootschalige enquête naar de sociaal-economische situatie van studenten in de lidstaten te coördineren systematisch geschiedt. Om de studentenpopulatie vanuit 1 Om praktische redenen hebben de drie kleinste landen die aan het ERASMUS-programma deelnemen, namelijk IJsland, Liechtenstein en Luxemburg niet aan de enquête meegedaan. 3 verwezenlijkt zal worden. Op dit initiatief is door een groot aantal Directeuren- generaal voor het hoger onderwijs in de EU positief gereageerd. De Commissie zal evenals in 1997 bij het Euro Student Report2 een bijdrage aan deze werkzaamheden leveren. 6. Voor het SOCRATES-programma in zijn algemeenheid is het een buitengewoon bemoedigende uitkomst dat de ERASMUS-studenten zowel op academisch als op sociaal/cultureel vlak in zeer hoge mate tevreden blijken over de effecten van het in het buitenland doorgebrachte studietijdvak. Het is niet verrassend dat bijna alle studenten (98%) die aan de sociaal-economische enquête hebben deelgenomen van mening waren dat de in het kader van ERASMUS opgedane ervaringen vanuit sociaal en cultureel oogpunt positief tot zeer positief zijn geweest (tabel 4) en bijna hetzelfde percentage (91%) vond dat ze academisch gezien positief waren (tabel 5). De problemen van academische aard die door 9% van de studenten naar voren zijn gebracht, verdienen - vooral in landen die een hoger percentage negatieve reacties te zien geven dan gemiddeld - evenwel de aandacht van de bevoegde instanties. Er kunnen immers een groot aantal uiteenlopende redenen zijn waarom studenten soms problemen ondervinden. De verschillen tussen de nationale onderwijssystemen wat betreft organisatievorm en financiering (wat op zijn beurt weer kan doorwerken in de materiële omstandigheden, de mogelijkheden tot contact met de docenten, de mogelijkheden om met computers te werken, bibliotheken en andere bronnen van informatie te raadplegen) kan een rol spelen, maar er kunnen zich ook problemen op het gebied van de talen en /of de cultuur voordoen. Deze laatstgenoemde problemen spelen, vooral bij uitwisselingen tussen Noord-Europa en Zuid-Europa, stellig een rol. Een ander bekend probleem is de academische erkenning van de studie in het buitenland door de eigen universiteit. De invoering van het Europees systeem voor de overdracht van studiepunten (ECTS) op steeds bredere schaal heeft er reeds toe bijgedragen dat dit probleem tot een oplossing komt, maar er zal nog veel werk moeten worden verzet om ervoor te zorgen dat het systeem op nog grotere schaal ingang vindt. 7. In 1997/98 waren in de 18 landen die deelnamen aan het ERASMUS-programma in het kader van de institutionele ERASMUS-overeenkomsten bijna 181. 000 plaatsen voor studenten beschikbaar. Daarvan werden slechts 86. 000 bezet (hetgeen overeenkomt met een totale bezettingsgraad (ofte wel het percentage plaatsen waarvan feitelijk gebruik wordt gemaakt) van slechts zo'n 50% (tabel 1-3)). De discrepantie tussen het aantal aangeboden plaatsen en het aantal bezette plaatsen kan met een aantal factoren in verband worden gebracht die niet in alle landen hetzelfde gewicht hebben. Het kan te maken hebben met het feit dat de betrokken universiteiten de studentenaantallen ten tijde van de indiening van de aanvraag overschat hebben, maar andere factoren kunnen eveneens een rol spelen. We noemen er hier twee: 2 Euro Student Report. Social and Economic Conditions of Student Life, Synopsis of indicators for Austria, France, Germany and Italy, Deutsches Studentenwerk, Bonn, 1997. 4 (i) Landen wier taal niet op brede schaal onderwezen of gesproken wordt, worden wat de inkomende studenten betreft in het algemeen veel sterker geconfronteerd met een lagere bezettingsgraad. Om hierin verbetering te brengen, zijn al naar gelang de omstandigheden ter plaatse een aantal taalcursussen, zoals maatregelen promotiewerkzaamheden/voorlichting, aanvullende financiering, enz. voorbereidende mogelijk (ii) Daarnaast zou het beleid om hoge beurzen te verstrekken (een beleid waarbij vrij hoge ERASMUS-beurzen worden toegekend aan een klein aantal studenten in plaats van kleinere beurzen aan veel studenten) dat vooral aangetroffen wordt in landen waar de kosten van het levensonderhoud laagst zijn en beperkte nationale regelingen voor rechtstreekse het studiefinanciering bestaan, een van de redenen kunnen zijn waarom er niet van alle plaatsen voor uit te zenden studenten gebruik wordt gemaakt. Een van de mogelijkheden om het beleid van hoge beurzen voor geselecteerde studenten te handhaven en tegelijkertijd een toename van de mobiliteit onder studenten in het algemeen te bewerkstelligen zou kunnen liggen in het uitzenden van ERASMUS-studenten zonder ERASMUS- mobiliteitsbeurs. Bij het afwegen van deze mogelijkheid dient evenwel rekening te worden gehouden met de economische situatie van iedere afzonderlijke student. B. Sociale en economische achtergrond van studenten 8. Het verband tussen de sociaal-economische achtergrond van studenten en hun toegang tot het ERASMUS-programma was een van de belangrijkste punten van zorg die ertoe hebben geleid dat de enquête werd gehouden. Door het hierboven aangestipte gebrek aan vergelijkbare gegevens kon op Europees niveau slechts voor een aantal aspecten van dit vraagstuk een betrouwbare vergelijking worden gemaakt van de gegevens uit de enquête onder ERASMUS-studenten en de studentenpopulatie in het hoger onderwijs en of de bevolking in zijn algemeenheid. Het begrip sociaal-economische achtergrond heeft verschillende betekenissen waaraan afzonderlijk aandacht moet worden besteed. Hieronder zal eerst over de inkomenssituatie, het onderwijsniveau en het beroep van de ouders gesproken worden. Deze elementen worden gewoonlijk afzonderlijk of tezamen gehanteerd om iemands sociaal-economische situatie te bepalen. Daarna zal worden ingegaan op andere sociale aspecten. 9. Uit cijfers van het Euro Student Report (1997) blijkt3 dat het percentage studieverblijven in het buitenland bij studenten uit gezinnen met hogere inkomens aanzienlijk hoger is dan bij studenten uit gezinnen met lagere inkomens en men zou dan ook verwachten dat dit gegeven tot uiting komt in de ERASMUS- enquête. De enquête lijkt echter geen onderbouwing te leveren voor de stelling dat ERASMUS-studenten economisch gezichtspunt geprivilegieerder zijn dan de overige studenten in het hoger onderwijs. In feite geeft 53% van de geënquêteerde studenten aan dat hun ouders een gemiddeld inkomen hebben of een inkomen dat onder het gemiddelde ligt (tabel 19). Er zijn niet veel vergelijkingen met studenten in het hoger onderwijs in het algemeen algemeen vanuit het in 3 Figuur 4: 'Verband tussen voor studiedoeleinden doorgebracht verblijf in het buitenland en het inkomen van de ouders'. 5 gemaakt, maar uit een van de indicatoren uit het Euro Student Report (inkomen van de ouders van studenten) zou kunnen worden opgemaakt dat er in dit opzicht niet veel verschillen met ERASMUS-studenten zijn. De economische situatie van het gezin - in de zin van het inkomen van de ouders - blijkt in het algemeen geen selectiefactor voor ERASMUS- studenten te zijn. Er zijn evenwel aanwijzingen voor dat een laag inkomen van de ouders invloed heeft op de deelname in landen waar studenten normaal gesproken thuis wonen en waar weinig rechtstreekse studiefinanciering wordt verstrekt. de op geen heeft effect significant (tabel 20). 10. Uit de uitkomsten van de enquête komt ook naar voren dat de economische gezinssituatie persoonlijke inkomenssituatie van de ERASMUS-studenten. Het verschil in inkomen tussen studenten met ouders uit de hoogste inkomensgroepen en studenten met ouders uit de laagste inkomensgroepen bedraagt gemiddeld slechts 70 euro, een bedrag dat In landen waarvoor gerust als gering kan worden aangemerkt vergelijkbare cijfers beschikbaar zijn, inkomen van de ERASMUS- studenten die thuis wonen niet hoger dan dat van de andere studenten die thuis wonen. Daarnaast lijken de uitkomsten erop te duiden dat ofwel in de nationale regeling voor (directe of indirecte) studiefinanciering ofwel bij de toekenning van ERASMUS-beurzen ofwel bij beide rekening wordt gehouden met de economische situatie van studenten. Het valt redelijkerwijs aan te nemen dat een eventuele afwijking bij ERASMUS-studenten in de richting van de hogere inkomens in hoge mate een afspiegeling vormt van de situatie onder de studenten in het hoger onderwijs in de lidstaten in zijn algemeenheid. Ondanks alle inspanningen om alle sociale milieus kansen te geven, is er bij de toegang tot het hoger onderwijs sprake van een lichte afwijking in het voordeel van de hogere inkomensgroepen. is het 11. Iets soortgelijks wordt ook gevonden als naar het beroep van de ouders wordt gekeken. Tweederde van de ouders hebben een managementfunctie, een vrij beroep of is werkzaam op het niveau van de technicus (tabel 14) terwijl het bij slechts tweevijfde om werkenden van in het algemeen 45 jaar of ouder gaat (tabel 15). De beschikbare cijfers voor de hele studentenpopulatie (met betrekking tot het beroep van gezinshoofden met studerende kinderen) die ontleend zijn aan de Europese arbeidskrachtentelling (1997) lijken niet op significante verschillen met de ERASMUS-studenten te wijzen. Hoewel voorzichtigheid bij de cijfers uit de arbeidskrachtentelling geboden is, lijkt het redelijk om te stellen dat het beroep van de ouders geen significante factor blijkt te zijn bij de selectie van de ERASMUS-studenten. 12. Indien evenwel het onderwijsniveau van het gezin wordt bekeken, lijken de uitkomsten erop te wijzen dat er een afwijking is in de richting van een hoger onderwijsniveau bij de ouders. Een ouder of beide ouders van de meeste ERASMUS-studenten (59%) hebben een diploma van het hoger onderwijs, waaronder zowel de diploma's van opleidingen van "korte duur" (korter dan 3 jaar) als de diploma's van opleidingen "van lange duur" (3 jaar of langer) begrepen zijn (tabel 17). Uit de beschikbare gegevens4 over studenten uit het hoger onderwijs in zijn algemeenheid blijkt daarentegen dat zo'n 30% van de 4 Europese arbeidskrachtentelling van 1997: analyse van thuiswonende studenten. 6 gezinshoofden met studerende kinderen een diploma hoger onderwijs hebben. Hoewel voorzichtigheid bij de gegevens geboden is, vooral waar het gaat om de Scandinavische en andere landen waar studenten normaal gesproken niet thuis wonen, zijn er toch een aantal aanwijzingen voor dat de ouders van ERASMUS- studenten gemiddeld een hogere opleiding hebben genoten dan de ouders van de andere studenten in het hoger onderwijs in Europa en dat dit inderdaad een significante factor bij de selectie van ERASMUS-studenten is. In moderne samenlevingen waar het onderwijssysteem openstaat voor alle sociale klassen is in feite geconstateerd dat het onderwijsniveau in het gezin de meest relevante factor aan het worden is bij de verklaring van de onderwijsprestaties van kinderen en de invloed van economische factoren aan het overvleugelen is. Deze algemene trend treedt nog duidelijker op de voorgrond bij ERASMUS-studenten. Men zou kunnen aannemen dat de meeste ouders met hoge kwalificaties zich er sterker bewust van zijn dat onderwijs in vreemde talen en andere culturen nodig is om hun kinderen de kans te geven om ondernemend en onafhankelijk te worden - kortom om precies die ervaringen op te doen die in het kader van een ERASMUS-studietijdvak geboden worden. Maar het zou ook kunnen zijn dat de bekendheidsgraad van het uitwisselingsprogramma bij deze gezinnen groter is. is bijgevolg waarschijnlijker dat kinderen uit de betere sociaal-culturele Het milieus (hetgeen niet noodzakelijkerwijs gepaard moet gaan met een hoge economische SOCRATES/ERASMUS- programma deelnemen. levensstandaard) eerder aan het 13. De vraag hoe die afwijking in het voordeel van studenten uit in sociaal- cultureel opzicht geprivilegieerde milieus gekeerd zou kunnen worden ligt in feite zeer moeilijk, omdat het hier niet om oorzaken op economisch vlak maar om oorzaken op cultureel vlak gaat. Programma's als ERASMUS kunnen een bijdrage leveren aan grotere economische gelijkheid, maar ongelijkheid in cultureel opzicht kan alleen op de lange termijn door acties van de hele samenleving worden tegengegaan. Er dient een open discussie gevoerd te worden over de vraag hoe ervoor gezorgd kan worden dat het ERASMUS- programma open komt te staan voor een breder scala aan culturele achtergronden dan nu het geval is. De studentenorganisaties die op Europees niveau werkzaam zijn, zouden kunnen worden aangespoord om actiever mee te werken aan de invulling en realisatie van voorlichtingscampagnes voor deze groepen. in die zin dat 14. De ontwikkelingen die in de afgelopen jaren in het hoger onderwijs in Europa op het punt van de gelijkheid tussen de seksen geconstateerd zijn, komen ook tot uiting in de cijfers over ERASMUS, evenals bij de studentenpopulatie in zijn algemeenheid de vrouwen nu in de meerderheid zijn (bij 59% van de ERASMUS-studenten gaat het om vrouwen) (tabel 9). Sekse heeft in het algemeen dus geen invloed op de deelname aan het ERASMUS- programma. De problemen in verband met de mobiliteit van studenten hebben wat het seksevraagstuk aangaat waarschijnlijk eerder te maken met het feit dat mannen op bepaalde vakgebieden nog steeds de overhand hebben en er op bepaalde vakgebieden minder sprake is van mobiliteit, wat de nationale situatie in het algemeen weerspiegelt. 7 15. Wat andere aspecten van het vraagstuk van de gelijke kansen betreft, in het kader van de ERASMUS-enquête is geen aandacht besteed aan studenten met lichamelijke handicaps en bepaalde sociale groeperingen zoals immigranten en andere minderheden. In het kader van het ERASMUS-programma zijn een aantal stappen gezet om studenten met ernstige handicaps van financiële middelen te voorzien, maar op dit gebied is nog maar heel weinig onderzoek gedaan en hier liggen wellicht nog mogelijkheden voor verdere acties. 16. Tot slot is het een buitengewoon interessant gegeven dat zo'n 80 % van de studenten die op de enquêtevragen hebben geantwoord de eersten in het gezin waren die in het buitenland hebben gestudeerd (tabel 13). Dit gegeven bevestigt dat Europese programma's wel degelijk een toegevoegde waarde hebben voor het onderwijssysteem en voor het leven van de afzonderlijke student en het gezin waaruit hij afkomstig is. Een ander interessant gegeven omtrent de gezinssituatie is dat de ERASMUS-studenten in Zuid-Europa gewoonlijk thuis wonen, terwijl het in Noord-Europa veel gebruikelijker is dat studenten op kamers in studentenflats of in woongroepen met andere studenten wonen (tabel 12). C. Economische en financiële vraagstukken 17. De analyse geeft een duidelijk beeld van de extra kosten die gemaakt moesten worden tijdens het studieverblijf in het buitenland. 57% van de studenten gaf aan dat ze financiële problemen in het buitenland hadden gehad (tabel 24). Financiële problemen doen zich vooral voor bij studenten die in hun land van herkomst gewoonlijk thuis wonen - ongeveer eenderde van de ERASMUS- landen waar maar weinig rechtstreekse studenten - en bij studenten uit studiefinanciering wordt verstrekt en studenten bijgevolg sterk afhankelijk zijn van de bijdragen van hun ouders. 18. De verschillen op het gebied van de huisvesting en de nationale regelingen voor studiefinanciering lijken de belangrijkste factoren bij de verklaring van de financiële moeilijkheden van de ERASMUS-studenten. Studenten die in hun land van herkomst normaliter thuis wonen, geven gemiddeld 310 per maand méér uit tijdens hun studieverblijf in het buitenland - ruim twee keer zoveel als thuis. Het zal geen verbazing wekken dat de kosten van huisvesting bijna tweederde van die extra uitgaven uitmaken. Studenten die normaliter niet thuis wonen, krijgen bij een studieverblijf in het buitenland te maken met extra kosten die gemiddeld 25% hoger zijn dan hun normale maandelijkse uitgaven, d. w. z. met 130 méér aan uitgaven. Ook bij deze studenten maken de extra een bedrag van huisvestingskosten een groot deel (ongeveer eenderde) van de extra te maken onkosten in het buitenland uit (tabel 27). € € 19. In het algemeen bevestigt de enquête dat de ERASMUS-beurs een belangrijke financiële tegemoetkoming voor de mobiliteit is en dat de beurs de extra onkosten van het studieverblijf in het buitenland tot op bepaalde hoogte dekt. Vastgesteld kan worden dat de ERASMUS-beurzen in een aantal landen gebruikt worden om het gebrek aan overheidsgelden voor studies in het buitenland te compenseren. Daarnaast is het ook interessant erop te wijzen dat het de groep studenten met de hoogste beurzen is die melding maakt van de grootste financiële moeilijkheden. Dit gegeven kan in verband 8 se per een onderscheid tussen de ERASMUS-beurs worden gebracht met het volgende verschijnsel: de ERASMUS-studenten maken niet en andere overheidsgelden die ze ontvangen als ze meedoen aan een ERASMUS- uitwisseling, en denken dat hun financiële problemen een gevolg zijn van lage ERASMUS-beurzen. De verwachtingen van de studenten zijn vaak niet realistisch en er is behoefte aan meer informatie over zowel de reden waarom de beurs verstrekt wordt (een bijdrage in de marginale kosten van een studieverblijf in het buitenland) als over de feitelijke onkosten waarvoor studenten in het gastland komen te staan. 20. Uit de uitkomsten blijkt dat studenten het zouden toejuichen als de Gemeenschap haar bijdrage aan de ERASMUS-beurzen zou verhogen, maar dat dit geen oplossing voor alle problemen zou zijn in die zin dat het om structurele problemen gaat en om problemen die verband houden met het nationale beleid. Andere manieren om meer geld beschikbaar te krijgen voor studentenmobiliteit zouden eveneens moeten worden bekeken, zoals: – – – de invoering van de een of andere vorm van "inkomenstoetsing" aan de hand van de ervaringen in landen waar dergelijke systemen reeds bestaan; aanboring van alternatieve bronnen van directe of indirecte financiering zoals gereduceerde tarieven in het vervoer, fundraising bij het bedrijfsleven en plaatselijke overheden, enz. ; de totstandbrenging van een systeem van leningen voor studenten op nationaal en/of Europees niveau ter dekking van de extra kosten die aan mobiliteit verbonden zijn. D. Verdere stappen 21. De landen die deelnemen aan het SOCRATES/ERASMUS-programma wordt verzocht om met het oog op een voortdurende verbetering van het programma en een zo breed mogelijke toegang voor alle categorieën stud om tezamen met De leden van het SOCRATES-subcomité voor hoger onderwijs zal worden verzocht het SOCRATES/ERASMUS-programma nationale vervolgmaatregelen - waaronder een diepgaandere analyse van de enquêtegegevens voor ieder afzonderlijk land - te coördineren. de Nationale Agentschappen voor 22. De Commissie zal de resultaten van de vervolgwerkzaamheden bestuderen en met de relevante comités discussiëren over verdere stappen die op het niveau van de Gemeenschap gezet kunnen worden en met name over de vraag op welke wijze er het beste invulling kan worden gegeven aan de bepalingen in het Besluit tot vaststelling van de tweede fase van het SOCRATES-programma over de inachtneming van sociaal-economische factoren bij de toekenning van beurzen aan ERASMUS-studenten. 9 I - INLEIDING Achtergrond In het kader van de besprekingen over de herziening van de begroting voor de eerste fase van het SOCRATES-programma verzocht het Europees Parlement de Europese Commissie om een verslag over de sociaal-economische situatie van de studenten in het hoger onderwijs die deelnemen aan het hoofdstuk ERASMUS van het SOCRATES-programma. Daarom heeft de Commissie in samenwerking met de nationale bureaus ERASMUS een methode ontwikkeld om door middel van een enquête onder een representatieve steekproef van ERASMUS-studenten die in het academisch jaar 1997/98 aan het programma hebben deelgenomen, informatie te verzamelen. Deze enquête werd uitgevoerd tussen mei 1998 en maart 1999. De enquête biedt een goede basis voor een vergelijking met het nationale toewijzingsbeleid. Een stuurgroep (zie bijlage 4) stond de Commissie bij deze werkzaamheden ter zijde. Gehanteerde methodologie De methodologie voor de uitvoering van deze taak omvatte de volgende fasen: Ontwikkeling (cid:1) (cid:1) Opstelling van een geharmoniseerde vragenlijst (in 11 talen); Vaststelling van een methodologie voor de samenstelling van de representatieve steekproef (zie bijlage 3). Gegevensverzameling en analyse (cid:1) (cid:1) Via de nationale bureaus en een geselecteerd aantal hogeronderwijsinstellingen (zie selectiecriteria in bijlage 3). Verwerking van de gegevens en interpretatie van de statistieken. Verslaglegging Dit verslag gaat over de enquête, de interpretatie van de daaruit voortvloeiende gegevens, de conclusies en de aanbevelingen. De statistische tabellen zijn opgenomen in bijlage 1. Het is de bedoeling dat er nadere analyses – met name op nationaal niveau – zullen worden uitgevoerd op basis van gedetailleerdere resultaten van de enquête zelf en vergelijkende landenprofielen. 10 II – RESPONS OP DE VRAGENLIJST (NAAR LAND VAN HERKOMST) Op basis van de door de Commissie aan de nationale bureaus voorgestelde criteria voor de selectie van de hogeronderwijsinstellingen die deel moesten uitmaken van de landensteekproef (zie bijlage 3), werden de volgende eindresultaten verkregen: Respons (totaalresultaat) Aantal hogeronder- wijsinstellingen dat aan de enquête heeft deelgenomen Aantal studenten in de eerste steekproef Aantal respondenten5 Respons (in %) 15 6 21 38 26 10 17 15 18 15 14 23 17 14 7 26 33 301 470 787 1300 992 1704 979 1699 1682 1006 2000 1720 1300 1127 1024 1099 1700 1072 20362 284 546 830 471 775 448 660 939 358 1380 334 791 475 529 741 442 290 9463 60% 69% 64% 47% 45% 46% 39% 56% 36% 69% 19% 61% 42% 52% 67% 26% 27% 46% Land België (fr) België (nl) België totaal Denemarken Duitsland Griekenland Spanje Frankrijk Ierland Italië Nederland Oostenrijk Portugal Finland Zweden UK Noorwegen Totaal De totale respons van 46% mag in vergelijking met andere enquêtes bevredigend worden genoemd, ondanks het feit dat de vragenlijsten tijdens de kerstvakantie werden verzonden. De lengte van de kerstvakantie verschilt per land (in Noorwegen bijvoorbeeld begint zij al in november en duurt tot eind januari: een mogelijke verklaring voor de lage respons in dit land). In slechts drie landen lag de respons onder de 30%: NO (27%), UK (26%) en NL (20%). In IT, BE, SW en AT daarentegen was de respons bijzonder hoog. Het succes van de enquête is voornamelijk te danken aan de medewerking van de nationale bureaus en de geselecteerde hogeronderwijsinstellingen. Bovendien voerde het European Students Information Bureau (ESIB) een voorlichtingscampagne onder studenten in 8 van de daarbij aangesloten landen. 5 In deze cijfers zijn alleen de antwoorden meegeteld die in de analyses zijn verwerkt. Door de Commissie na afronding van de gegevensinvoer ontvangen antwoorden zijn buiten beschouwing gelaten. 11 III – INTERPRETATIE VAN DE STATISTISCHE TABELLEN Toelichting bij de interpretatie van de uitkomsten van de vragenlijsten Sommige basisgegevens waarnaar in de vragenlijst werd gevraagd (bv. land van de gastuniversiteit, studierichting, leeftijd, studiejaar, duur van het in het buitenland doorgebrachte studietijdvak) konden worden vergeleken met de door de nationale bureaus in het kader van hun normale jaarlijkse verslaglegging aan de Commissie verstrekte gegevens. Zo kon de representativiteit van de steekproef voor de ERASMUS-studenten in het algemeen worden beoordeeld. Verder werd onder andere gevraagd naar het geslacht, het opleidingsniveau van de ouders en de gezinssituatie. De vergelijking van de resultaten van de enquête geschiedde aan de hand van de volgende aspecten: (cid:1) (cid:1) (cid:1) Algemene en onderwijsaspecten; Sociale status van de ERASMUS-studenten en hun ouders; Economische en financiële aspecten In de gevallen waarin geen vergelijkbare Europese of nationale gegevens voorhanden waren, bleef de vergelijking beperkt tot de geënquêteerde ERASMUS-studenten in de afzonderlijke landen. 1 – Algemene en onderwijsaspecten 1. 1 – Mobiliteit van de ERASMUS-studenten in 1997/98 (Tabellen 1-3) In 1997/98 waren er in het kader van de institutionele ERASMUS-overeenkomsten jaar aan het 180. 985 studentplaatsen beschikbaar in de 18 landen die dat mobiliteitsprogramma voor ERASMUS-studenten deelnamen. Het totale aantal ERASMUS-studenten bedroeg 86. 000, wat neerkomt op een totale participatie van 48% (tabellen 1-3). Dit is ongeveer 1% van alle studenten in het hoger onderwijs. De participatie kan door vele factoren beïnvloed zijn: bv. voorkeuren van de student; de taal van het gastland; het al dan niet bestaan van voorbereidende taalcursussen; het specifieke karakter van het hogeronderwijsstelsel in een bepaald gastland en de aantrekkelijkheid daarvan; het bestaan van mobiliteitsbeurzen en -leningen en de duur van de studieprogramma’s. De participatie (naar land van herkomst) was het hoogst in Oostenrijk (65%), gevolgd door België en Italië (beide 56%), en Spanje (54%). Zij was het laagst in het UK (39%) en Griekenland (35%). Als gastland scoorden het UK (65%) en Ierland (61%) het hoogst, dicht gevolgd door Spanje (54%), terwijl Griekenland (23%), Portugal (29%), Finland (32%), IJsland (32%) en Noorwegen (33%) de minste studenten trokken (tabel 3). 12 Van alle studenten in het hoger onderwijs in de 18 landen die in 1997/98 aan het mobiliteitsprogramma voor ERASMUS-studenten deelnamen, staat bijna vier vijfde ingeschreven in de vijf grootste lidstaten van de EU (Duitsland, Frankrijk, UK, Italië en Spanje). Zoals te verwachten valt, wisselen deze vijf landen de meeste ERASMUS-studenten uit. In 1997/98 was 71% van alle ERASMUS-studenten uit deze vijf landen afkomstig – iets minder dan hun theoretische uitzendcapaciteit – terwijl zij dat jaar 74% van alle ERASMUS-studenten ontvingen – iets minder dan hun theoretische opvangcapaciteit (tabel 2). Daarentegen zijn de vier Noordse landen (Denemarken, Finland, Zweden en Noorwegen) goed voor ongeveer 6% van alle studenten in het hoger onderwijs, maar zij ontvingen meer dan 8% van alle ERASMUS-studenten – meer dan verwacht mocht worden. Vier EU-landen (UK, Ierland, Nederland en Frankrijk) ontvangen meer ERASMUS- studenten dan zij uitzenden. Voor Portugal, Griekenland en Noorwegen is de belangstelling onder de studenten het geringst (samen ontvingen zij minder dan 4% van alle ERASMUS-studenten) (tabel 2). Deels komt dit doordat het kleine landen zijn, maar bovendien zijn zij bij ERASMUS-studenten niet erg in trek. Italië en Duitsland ontvangen ook aanzienlijk minder ERASMUS-studenten dan zij gezien hun grootte aan zouden kunnen. Met 20. 770 studenten (24%) komt het UK als gastland op de eerste plaats, gevolgd door Frankrijk met 15. 197 studenten (18%), Spanje met 11. 392 studenten (13%) en Duitsland met 10. 969 studenten (13%). Ondanks zijn grote bevolking ontving Italië met 5. 667 studenten (7%) veel minder studenten dan Spanje en slechts iets meer dan Nederland (4. 922 studenten, ofte wel 6%). De verschillen in mobiliteitspatronen kunnen worden toegeschreven aan een veelheid van factoren: bijvoorbeeld taalbarrières; de reputatie van bepaalde instellingen of programma’s; de flexibiliteit van de programma’s in eigen land ten aanzien van het meetellen van het in het buitenland doorgebrachte studietijdvak; en de beperkingen van het hogeronderwijsaanbod in eigen land. De verschillen in mobiliteitspatronen kunnen ook het gevolg zijn van geografische en historische banden, culturele aspiraties en het beleid van regeringen en instellingen om de overdracht van studiepunten tussen instellingen in het eigen land en in het gastland te vergemakkelijken. De historische, culturele en taalkundige banden tussen landen komen in de mobiliteitspatronen van ERASMUS-studenten minder tot uiting dan zou kunnen worden verwacht. De Noordse landen bijvoorbeeld vormen in diverse opzichten een homogene groep (geschiedenis, talen, politieke en economische instellingen, arbeidsmarkten en kosten van levensonderhoud). Niettemin gaat slechts 4% van de ERASMUS-studenten uit deze landen naar een ander Noords land - 96% geeft de voorkeur aan een land buiten de regio (tabel 2). Zo gaat ook slechts 1% van de ERASMUS-studenten uit Engelstalige landen en 2% van de studenten uit Duitstalige landen naar landen binnen hun eigen taalgroep (ofschoon hierbij zij opgemerkt dat veel niet-Engelstalige landen studieprogramma’s in het Engels aanbieden). 13 Aan de andere kant speelt de gemeenschappelijke taal tussen Franstalig België en Frankrijk enerzijds en Nederlandstalig België en Nederland anderzijds mogelijk een belangrijke rol bij de keuze van de Belgische en Nederlandse studenten. In totaal gaat 17% van de ERASMUS-studenten uit België naar Frankrijk en 12% naar Nederland, ofschoon die uit het Franstalige deel van België eerder voor Nederland dan Frankrijk kiezen en die uit Vlaanderen eerder voor Frankrijk dan voor Nederland. Ongeveer 6% van de Nederlandse ERASMUS-studenten gaat naar België. 1. 2 – Beoordeling van het in het kader van ERASMUS in het buitenland doorgebrachte studietijdvak (Tabellen 4-6) De overgrote meerderheid (91%) van de ondervraagde studenten beoordeelde hun in het buitenland doorgebrachte studietijdvak uit onderwijsoogpunt als “positief” of “zeer positief” (respectievelijk 54% en 37%). Het meest tevreden waren de studenten uit Griekenland (97%), Portugal (97%) en Oostenrijk (96%). De hoogste percentages studenten die hun ervaring als “negatief’ of “zeer negatief” beoordeelden, noteerden Noorwegen (15%), het Verenigd Koninkrijk (14%) en Denemarken (14%) (tabel 5). Per gastland gezien neemt het percentage studenten dat hun onderwijservaring als “negatief” of “zeer negatief” beoordeelde, echter aanzienlijk toe onder degenen die naar Italië (17%), Griekenland (16%), Portugal (14%), Spanje (11%) en Frankrijk (11%) gingen (tabel 6). De analyse van de gegevens brengt geen correlatie aan het licht tussen deze beoordeling en het studiejaar, noch met de duur van het in het buitenland doorgebrachte studietijdvak, noch met het soort gastinstelling. De meest significante correlatie is derhalve die met het gastland. ERASMUS-studenten die naar Zuid-Europese landen gingen, waren duidelijk ontevredener uit onderwijsoogpunt dan degenen die een studietijdvak in een ander land doorbrachten. Voor deze “negatieve” beoordeling kan een aantal factoren worden aangevoerd: taalproblemen en onvoldoende taalkundige voorbereiding vóór het vertrek naar het buitenland, met name naar gastlanden met minder onderwezen en gebruikte talen; pedagogische verschillen tussen de hogeronderwijsstelsels; verschillen tussen de onderwijs- en organisatorische aspecten van de studieprogramma’s; de verplichting vakken te volgen die niet aan de eigen universiteit worden aangeboden of die aan de gastuniversiteit zwaarder zijn. De beoordeling van de studenten kan ook beïnvloed zijn door verschillen in tradities: de Britse universiteiten leggen sterk de nadruk op communicatie tussen docenten en studenten buiten de colleges om, terwijl aan de Duitse universiteiten sterk de nadruk wordt gelegd op de vrijheid van de studenten om zelfstandig te werken en minder belang wordt gehecht aan regelmatig collegebezoek. Het tegenovergestelde is het geval in Frankrijk en Portugal, waar sterk de nadruk ligt op regelmatig collegebezoek en op de docenten als belangrijkste bron van informatie. Echter, uit sociaal en cultureel oogpunt (tabel 4), beoordeelde 98% van alle studenten hun ervaring in het gastland als “zeer positief” (79%) of “positief” (19%). 14 Het is interessant dat in de landen waar de onderwijservaring in het buitenland als minder positief werd aangemerkt (de Zuid-Europese landen), de sociale contacten en het culturele leven veel positiever werden beoordeeld. Over het geheel genomen beoordeelde slechts 2% van de studenten de ERASMUS-ervaring (uit sociaal en cultureel oogpunt) als “negatief” of “zeer negatief”, met name de Britten (4%) en de Denen (3%). 1. 3 – Leeftijd van de ERASMUS-studenten en studiejaar (Tabellen 7 en 8) De leeftijdsprofielen van de studenten in het hoger onderwijs verschillen sterk van het ene tot het andere land. Volgens de editie van 1997 van de OESO-publicatie “Education at a Glance”, is in Oostenrijk, Denemarken, Finland en Italië ongeveer 75% of meer van alle universitaire afgestudeerden 25 jaar of ouder. De typische afstudeerleeftijd (d. w. z. na een ononderbroken voltijdse studie) varieert van rond de 21 jaar in Ierland, Portugal, Spanje en het Verenigd Koninkrijk (universitaire programma’s van het korte type) tot circa 26 jaar of ouder in Denemarken, Finland, Noorwegen en Duitsland (universitaire programma’s van het lange type). De leeftijd van de afgestudeerden is ten dele een afspiegeling van de lengte van de programma’s, die van land tot land sterk verschilt. De leeftijd van de studenten op het moment van toegang tot het hoger onderwijs wisselt echter ook sterk. In sommige landen is het nog steeds de gewoonte dat studenten onmiddellijk na de middelbare school naar de universiteit gaan. In Frankrijk en Ierland bijvoorbeeld is meer dan 80% van de eerstejaars onder de 20. Hetzelfde geldt voor Griekenland. In Denemarken, Noorwegen en Zweden is het tegenovergestelde het geval: 80% van de eerstejaars is 20 jaar of ouder. De tendens die uit de enquête naar voren komt, stemt overeen met de algemene situatie, niet alleen voor alle ERASMUS-studenten, maar ook voor de gehele studentenpopulatie. Volgens de door de nationale bureaus verstrekte cijfers bedroeg in 1997/98 de gemiddelde leeftijd van alle ERASMUS-studenten 23,9 jaar. Hierin is sinds 1988/89, toen de gemiddelde leeftijd 23,4 jaar bedroeg, weinig verandering gekomen. De gemiddelde leeftijd van de ondervraagde studenten was 23,7 jaar (tabel 7). De mannelijke studenten zijn gemiddeld iets ouder dan de vrouwelijke – wat mogelijk het gevolg is van de in een aantal landen nog steeds bestaande militaire dienstplicht (die vaak alleen voor mannen geldt en die gewoonlijk wordt vervuld tussen het einde van de middelbare school en het begin van een studie in het hoger onderwijs). De hoogste gemiddelde leeftijd onder de ondervraagde studenten werd genoteerd in Denemarken (25,6 jaar), Zweden (25,1) en Noorwegen (25,0). Ierse studenten waren gemiddeld het jongst (21,4 jaar). Wat het studiejaar betreft, zij opgemerkt dat sommige ondervraagde studenten de vraag mogelijk verkeerd begrepen hebben en dikwijls het kalenderjaar hebben vermeld. Bovendien gaf 3% van alle ondervraagden aan dat zij voor het eerste jaar waren ingeschreven, daarmee vermoedelijk bedoelend het eerste jaar van een tweede of volgende cyclus, aangezien eerstejaars niet voor deelname aan ERASMUS in aanmerking komen. 15 Niettemin volgden de studenten volgens de enquête ten tijde van de ERASMUS- periode in het buitenland gemiddeld 3,5 jaar hoger onderwijs. Dit varieert al naar gelang van het land van herkomst van gemiddeld 2,7 jaar in het Verenigd Koninkrijk tot 4,4 jaar in Oostenrijk. De verschillen zijn waarschijnlijk toe te schrijven aan de verschillen in lengte van de hoofdstudieprogramma’s in de betrokken landen: in die met korte cycli zal een studie in het buitenland vroeger worden aangevat. 1. 4 – Geslacht van de ERASMUS-studenten (Tabel 9) Volgens de OESO (Education at a Glance, 1997) is het aantal vrouwen dat hoger onderwijs volgt, de laatste tien jaar duidelijk gestegen. De huidige inschrijvingscijfers bevestigen deze ontwikkeling. Gemiddeld is ongeveer de helft van alle studenten in het hoger onderwijs tussen de 17 en 34 jaar vrouw, met 57% in Portugal en 55% in Frankrijk, Noorwegen en Zweden. Zowel bij de inschrijvings- als bij de afstudeercijfers hebben vrouwen duidelijk de overhand. Dit verschil kan aan diverse factoren worden toegeschreven. Zo volgen mannen doorgaans programma’s met een langere duur of doen zij langer over hun studie. Deze enquête bracht een vergelijkbare tendens aan het licht: 59% van de respondenten was vrouw. De hoogste percentages vrouwelijke ERASMUS- studenten werden genoteerd in Griekenland (70%), Finland (69%) en Ierland (67%). 1. 5 - Studierichtingen (Tabellen 9 en 12) Hoewel vrouwen met rasse schreden hun opleidingsachterstand op mannen zijn ingelopen, zijn er per sutdierichting nog steeds grote sekseverschillen. De studierichtingen met de minste vrouwen zijn natuurwetenschappen en techniek; daarentegen zijn zij goed vertegenwoordigd in de gezondheidsberoepen, het onderwijs, de sociale wetenschappen en de gedragswetenschappen. In de wiskunde, informatica, techniek en architectuur studeren veel minder vrouwen af dan mannen. Het percentage afgestudeerde vrouwen in de techniek en de architectuur varieert van 6% in Duitsland en 7% in Spanje tot 25% in Denemarken en Portugal, en 38% in Oostenrijk. Een bestudering van de editie van 1997 van de OESO-publicatie Education at a Glance wijst evenwel uit dat vrouwen vooruitgang hebben geboekt op specifieke terreinen die belangrijk zijn voor de nationale en internationale concurrentiepositie, en dit is hoofdzakelijk te danken aan de stimulansen van de ouders, een betere opleiding van de leraren wiskunde en natuurwetenschappen, de wisselwerking tussen docenten en studenten, de curriculuminhoud, praktische laboratoriumervaring, het zelfbeeld van vrouwen, een veranderde houding tegenover wiskunde en de beschikbare middelen thuis. In een tijd waarin het vermogen van de Europese industrie om op de wereldmarkt te concurreren in toenemende mate afhangt van technologische innovatie en waarin de werkgelegenheid de sterk natuurwetenschappen leunen, toeneemt, kan het dichten van de genderkloof een belangrijk beleidsdoel vormen om voldoende aanbod van de vereiste kennis en vaardigheden te waarborgen. speerpunttechnologie sectoren die op en in 16 Onder de ERASMUS-studenten zijn er eveneens grote sekseverschillen bij de verschillende studierichtingen. Vrouwen zijn talrijker bij de talenstudies (84%) en onderwijswetenschappen (81%), terwijl mannen de overhand hebben bij techniek (77%) en wiskunde (65%) (tabel 9). Deze verschillen doen zich echter onder de studenten in het hoger onderwijs in het algemeen voor en duiden daarom niet op een ernstig seksevooroordeel bij de selectie van ERASMUS-studenten. Over het geheel genomen zijn bedrijfskunde (24% van alle ERASMUS-studenten) en talen (19%) veel populairder onder ERASMUS-studenten dan onder de studenten in het hoger onderwijs in het algemeen. Afgezien van sociale wetenschappen (10%), techniek (9%) en rechten (8%), zijn de meeste andere studierichtingen onder de ERASMUS-studenten enigszins ondervertegenwoordigd. Naar land van herkomst werden de hoogste percentages studenten bedrijfskunde genoteerd in Zweden (91% van alle uitgezonden Zweedse ERASMUS-studenten), Ierland (34%) en Frankrijk (28%). In talen werden de hoogste percentages genoteerd in het UK (31% van alle uitgaande Britse studenten) en Ierland (22%) (tabel 11). 1. 6 - Duur van de studie in het buitenland (Tabel 10) De gemiddelde duur van de studie in het buitenland bedraagt voor ERASMUS- studenten bijna 7 maanden. Over het geheel genomen bracht 42% van de ondervraagde studenten tussen de 4 en 6 maanden in het buitenland door; 25% 7-9 maanden en 21% 10-12 maanden (d. w. z. een volledig academisch jaar). Slechts 12% bracht 3 maanden in het buitenland door, het voor ERASMUS geldende minimum (tabel 10). in het buitenland wordt De duur van het studietijdvak in het buitenland hangt deels samen met de studierichting waarvoor de studenten staan ingeschreven. De langste gemiddelde verblijfsduur studierichtingen als bedrijfskunde, talen, sociale wetenschappen en techniek. De gemiddelde studieduur in het buitenland is over het algemeen korter bij studierichtingen die traditioneel ondervertegenwoordigd zijn in ERASMUS. Mogelijk zijn andere factoren, zoals het soort activiteiten dat tijdens de periode in het buitenland wordt ondernomen, van invloed op de duur: werk, voorbereiding van een proefschrift en laboratoriumwerk. aangetroffen bij 2 - Sociale status van de ERASMUS-studenten en hun ouders 2. 1 - Gezinssituatie (Tabellen 12 en 13) Een derde van de geënquêteerde studenten gaf aan dat zij in eigen land normaal gesproken bij hun ouders wonen. Deze woonsituatie is met name in Zuid-Europa gewoon. De hoogste percentages werden gemeld in Spanje (75%), Italië (66%), Griekenland (56%) en Portugal (55%). Nog een derde van de ERASMUS-studenten woont op kamers of in een studentenflat – het vaakst in Noord-Europa – terwijl een kwart samen met andere studenten woonruimte deelt (tabel 12). 17 84% van de ERASMUS-studenten heeft broers of zussen, doch in bijna de helft van de gevallen slechts een. Dit percentage is in alle landen ongeveer gelijk, behalve voor Ierland, waar slechts 10% van de ERASMUS-studenten één broer of zus had, maar 68% twee of meer broers of zussen (tabel 13). Driekwart van de studenten gaf aan dat een of meer broers of zussen hoger onderwijs had gevolgd. De hoogste percentages vinden we in Italië (93%), Ierland (85%) en België (85%) (tabel 13). Vergeleken met het hoogste opleidingsniveau van de ouders van de studenten, zijn deze cijfers met name interessant in het geval van Italië, waar slechts 18% van de ERASMUS-studenten verklaarde dat beide ouders een hogeronderwijsgraad hadden (tabel 17). Gemiddeld gaf echter slechts 20% van de studenten aan dat hun broers of zussen in het buitenland hadden gestudeerd, ofschoon een derde van de Zweedse en een kwart van de Spaanse en Ierse studenten verklaarde dat ten minste een van hun broers of zussen in het buitenland had gestudeerd. Bovendien verklaarde 82% van de studenten de eerste in het gezin te zijn die in het buitenland studeerde (tabel 13). 86% van de ondervraagden verklaarde dat hun ouders tijdens hun ERASMUS- studietijdvak in het buitenland thuis nog een of meer kinderen ten laste hadden. De hoogste percentages werden genoteerd in Griekenland (97%), Spanje (95%), België (94%), Ierland (94%) en Italië (93%). Over het geheel genomen verklaarde bijna een op de vijf studenten dat hun ouders meer dan twee kinderen ten laste thuis hadden ten tijde van hun studieperiode in het buitenland. In Ierland lag dit percentage erg hoog (47%) (tabel 13). 2. 2 – Beroep van de ouders (Tabellen 14-16) De studenten werden gevraagd naar het hoofdberoep van hun ouders. De vragenlijst bevatte een volledige lijst van de door Eurostat en de OESO gehanteerde ISCO-codes (Internationale Standaardclassificatie van beroepen). Om de interpretatie en het lezen van de gegevens echter te vergemakkelijken, zijn de beroepen in 6 hoofdcategorieën ondergebracht: managementfuncties en wetenschappelijk personeel; vrije beroepen of technische functies; kantoor-, secretariaats-, dienstverlenend en winkelpersoneel; ambachtelijke beroepen en commerciële functies; inactieven of werklozen; en overige beroepen. Bijna een derde van de ondervraagde studenten verklaarde dat beide ouders een managementfunctie, een vrij beroep of een technische functie uitoefenden; bijna hetzelfde percentage (30%) verklaarde dat alleen de vader een dergelijke functie uitoefende en nog eens 6% alleen de moeder (tabel 16). De hoogste percentages studenten wier beide ouders een managementfunctie, een vrij beroep of een technische functie uitoefenden, werden aangetroffen in Zweden (54%), Noorwegen (46%) en Portugal (42%). In Spanje, Italië, Oostenrijk en Ierland daarentegen verklaarde meer dan twee vijfde van de ERASMUS-studenten dat geen van beide ouders een dergelijke functie uitoefende. 18 Over het geheel genomen heeft twee derde van de ERASMUS-studenten ouders die een managementfunctie, vrij beroep of technische functie uitoefenen (tabel 14). Dit percentage ligt een stuk hoger dan dat voor de bevolking in het algemeen. Zo heeft bijvoorbeeld minder dan 40% van de werkenden van 45 jaar en ouder een dergelijke baan (tabel 15). Evenzo verklaarde aan het andere einde van de schaal minder dan 10% van de ERASMUS-studenten dat hun ouders een ambachtelijk beroep of een commerciële functie uitoefenden of in andere lagere functies werkzaam waren (tabel 14), terwijl bijna een derde van de werkenden van 45 jaar en ouder een dergelijke beroepsbezigheid uitoefent (tabel 15). Slechts 2% van de ondervraagde studenten verklaarde dat hun ouders inactief of werkloos waren. 2. 3 – Onderwijs-/opleidingsniveau van de ouders (Tabellen 17 en 18) 36% van de ondervraagde studenten verklaarde dat beide ouders een universitaire graad of andere hogeronderwijskwalificatie hadden; nog eens 16% verklaarde dat alleen hun vader in het bezit was van een dergelijke kwalificatie en 8% verklaarde dat hun moeder er een had (tabel 17). hoogste percentage ERASMUS-studenten van wie Het een hogeronderwijsgraad bezitten, werd genoteerd bij de Scandinaviërs (Zweden 57%, Denemarken 55% en Noorwegen 53%) en Duitsers (51%). Het laagste percentage had Italië (18%) (tabel 17). beide ouders Uit de Europese arbeidskrachtenenquête (1995) blijkt dat slechts 19% van de bevolking in de Europese Unie tussen 25 en 59 jaar hoger onderwijs heeft genoten en dat dit aandeel zelfs nog lager is onder degenen in de leeftijd van 45 jaar en ouder (ongeveer de leeftijdsgroep van de ouders van de ERASMUS-studenten) (tabel 18). 19 3 - Economische en financiële aspecten6 3. 1 – Inkomenssituatie van de ouders (Tabel 19) De studenten werd gevraagd een raming te geven van het inkomen van hun ouders in vergelijking tot het gemiddelde inkomen in hun eigen land. 53% beoordeelde het ouderlijk inkomen als gemiddeld of onder het gemiddelde. De hoogste percentages werden onder de Finse en Oostenrijkse studenten genoteerd (beide 61%). Slechts 6% van de ondervraagde studenten beoordeelde het ouderlijk inkomen als veel hoger dan gemiddeld. Dit percentage schommelde tussen 2% in Spanje en 18% in Nederland. 3. 2 – Inkomen van de studenten in hun eigen land (Tabel 20) schatten hun ERASMUS-studenten die normaal gesproken uitwonend zijn, gemiddelde maandinkomen in eigen land op 530, waarvan 27% afkomstig uit een beurs of lening van de overheid en 51% uit bijdragen van familie- of gezinsleden. € € 330 Uitgedrukt in geld varieerde het gemiddelde maandinkomen sterk per land van 820 in Noorwegen (tabel 20). Deze cijfers hangen echter sterk af van in Portugal tot de kosten van levensonderhoud in elk land. Als rekening wordt gehouden met de plaatselijke koopkracht, zijn de verschillen tussen de studenteninkomens in de diverse landen minder groot. € € gemiddelde studenteninkomens verschilden maar weinig, de De 560 per maand voor studenten uit inkomenssituatie van de ouders: gemiddeld bijna gezinnen met de hoogste inkomens en 490 voor die uit gezinnen met de laagste inkomens. Niettemin zijn de verschillen aanzienlijk als gekeken wordt naar de herkomst van dit inkomen. De studenten uit gezinnen met een laag inkomen ontvingen bijna de helft (49%) van hun inkomen uit een beurs of lening van de overheid en minder dan een kwart (24%) uit bijdragen van familie- of gezinsleden, terwijl die uit gezinnen met de hoogste inkomens het grootste deel van hun inkomen ongeacht € 6 Toelichting: Teneinde een gemeenschappelijke studentenpopulatie voor de interpretatie van de vragen en antwoorden in verband met de economische en financiële aspecten vast te stellen, werden de volgende regels gehanteerd: Er werden alleen studenten opgenomen die: a) b) c) - - - - Alle vragen op pagina B van de vragenlijst volledig hadden beantwoord (uitgaven in eigen land, aandeel van de uitgaven in eigen land, uitgaven in het buitenland, inkomen in eigen land, bronnen van inkomsten in eigen land, inkomen in het buitenland en bronnen van inkomsten in het buitenland). Het inkomen van hun ouders vermeldden De uitgaven en inkomsten vermeldden binnen de volgende grenzen: uitgaven in eigen land: inkomen in eigen land: uitgaven in het buitenland: inkomen in het buitenland: 100 - 2000 100 - 2000 0 - 1500 0 - 1500 € € € € De vaststelling van een bovengrens was noodzakelijk omdat na de gegevensvalidatie in de databasis nog steeds enkele extreem hoge waarden werden aangetroffen. De bovengrenzen elimineren de hoogste 0,5% van de waarden. Deze werkwijze is gerechtvaardigd omdat gemiddelde statistieken door extreme waarden worden beïnvloed. 20 (62%) van hun familie kregen en minder dan een vijfde (19%) uit een beurs of lening van de overheid. De enquête brengt ook aanzienlijke verschillen tussen de landen aan het licht wat de relatieve omvang van de overheids- en particuliere bijdragen betreft (bij de laatste gaat het voornamelijk om bijdragen van familie- en gezinsleden). In Griekenland maken de bijdragen van familie- en gezinsleden gemiddeld 85% van het inkomen van de ERASMUS-studenten uit, terwijl in Zweden en Noorwegen beurzen en leningen van de overheid goed zijn voor driekwart of meer van het studenteninkomen. 3. 3 – ERASMUS-beurzen (Tabellen 21-24) € € 830 per student ofte wel De gemiddelde beurs die in 1997/98 aan ERASMUS-studenten werd toegekend voor een studietijdvak in het buitenland, bedroeg 120 per maand (tabel 21). Griekse en Portugese studenten ontvingen de hoogste beurzen (gemiddeld ongeveer student). De Finse en Zweedse studenten 1. 600 per € 80 daarentegen ontvingen de laagste ERASMUS-beurzen (rond per maand). Deze verschillen vloeien voort uit het nationaal beleid inzake de verdeling van ERASMUS-beurzen en uit de verschillen in de kosten van levensonderhoud in de gastlanden en de beschikbaarheid van andere vormen van financiële bijstand. 500 per student of € € Elk jaar gaat een aantal ERASMUS-studenten zonder ERASMUS-beurs naar het buitenland (tabel 22). In 1997/98 had bijna 9% van de ERASMUS-studenten geen ERASMUS-beurs, ofschoon dit per land sterk verschilt. In veel landen had meer dan 95% van de mobiele studenten een ERASMUS-beurs, maar in een paar landen (Noorwegen, Oostenrijk, België en Frankrijk) lag dit cijfer bij minder dan 80%. Dit zijn landen met nationale of regionale studiefinancieringsstelsels die een aanvulling op ERASMUS vormen. Opgemerkt zij dat 13% van de ERASMUS-studenten uit Portugal studenten) geen ERASMUS-beurs ontving. (een land met weinig overheidsfinanciering voor Niettemin verklaarde bijna de helft (47%) van de ondervraagde studenten die geen ERASMUS-beurs hadden ontvangen, dat zij tijdens hun ERASMUS-periode in het buitenland “geen financiële problemen” hadden ondervonden (tabel 23) – een percentage dat slechts iets hoger is dan dat van de ondervraagde studenten met een ERASMUS-beurs (43%) (tabel 24). Er zijn echter duidelijke verschillen al naar gelang van het type en de hoogte van de studiefinanciering in het eigen land. In studiefinanciering (Denemarken, Finland, Nederland, landen met Noorwegen en Zweden), had 60-65% van de ERASMUS-studenten in het buitenland geen financiële problemen, dit in tegenstelling tot Griekenland, Italië en Portugal (de landen met een lage studiefinanciering), waar tussen twee derde en drie vierde van de studenten verklaarde financiële problemen te hebben gehad (tabellen 23-24). een hoge Een vrij groot percentage studenten verklaarde dat hun ERASMUS-beurs ontoereikend was, met name de studenten uit landen met weinig of geen andere vormen van overheidsteun voor studies in het buitenland. De studenten met een ERASMUS-beurs beklaagden zich hier echter meer over dan die zonder (34% tegen 25%). 21 Een ander belangrijk probleem voor zowel de studenten met als zonder ERASMUS- beurs tijdens hun periode in het buitenland was dat zij hun woonruimte in eigen land moesten opgeven, met uitzondering van de studenten uit landen waar het de gewoonte is dat studenten thuis blijven wonen. Over het geheel genomen echter schijnen de studenten zonder ERASMUS-beurs minder financiële problemen te hebben gehad dan de andere ERASMUS-studenten, met name die uit landen met een hoog of gemiddeld niveau van aanvullende overheidsfinanciering voor studenten. 3. 4 – Inkomen van de studenten tijdens hun ERASMUS-periode in het buitenland (Tabellen 25-26) De bijdragen van familie- of gezinsleden maakten bijna de helft (47%) uit van het inkomen in het buitenland van de studenten zonder ERASMUS-beurs. De bijdrage van familie- of gezinsleden is vooral hoog voor Belgische (85%), Portugese (84%), Griekse (81%) en Italiaanse (77%) studenten (tabel 25). Over het geheel genomen bedroeg het gemiddelde maandinkomen van de ondervraagde studenten tijdens de ERASMUS-periode in het buitenland bijna 600 (tabel 26). Met 44% vormden de bijdragen van familie- of gezinsleden de voornaamste bron van inkomsten, gevolgd door beurzen en leningen van de overheid (21%) en de ERASMUS-beurs (20%). € De inkomenssituatie van de ouders schijnt van weinig invloed te zijn geweest op het studenteninkomen in het buitenland. De studenten uit gezinnen met een laag inkomen 630 voor studenten beschikten over een gemiddeld maandinkomen van uit gezinnen met een hoog inkomen, ofschooon de bijdragen van familie- of gezinsleden een hoger percentage uitmaakten van het inkomen van degenen uit een welgestelder milieu, terwijl het aandeel van beurzen en leningen van de overheid (met inbegrip van de ERASMUS-beurs) lager was (tabel 26). 570 tegen € € De relatieve omvang van de ERASMUS-beurs als bron van inkomsten wordt beïnvloed door het in de individuele landen gevoerde beleid ten aanzien van de toewijzing van beurzen. Elk nationaal bureau ERASMUS is verantwoordelijk voor de vaststelling van het nationaal beleid voor de verdeling van de ERASMUS-beurzen. Zij kunnen zelf uitmaken of zij een hoge beurs aan een kleiner aantal studenten of een relatief lage beurs aan een groter aantal studenten toekennen. Deze flexibiliteit is bedoeld om complementariteit mogelijk te maken tussen de communautaire middelen en de nationale of andere middelen voor studentenmobiliteit. Deze flexibiliteit is echter duidelijk niet alleen van invloed op de participatie in elk land maar ook op de keuze van het land van bestemming en de duur van het studieverblijf in het buitenland, met name voor studenten uit landen zonder nationale steun voor studies in het buitenland. De ERASMUS-beurs maakte ongeveer twee vijfde uit van het maandinkomen van de Oostenrijkse, Portugese en Griekse studenten. Beurzen en leningen van de overheid in het algemeen (inclusief de ERASMUS-beurs) maakten ten minste twee derde uit van het inkomen van de studenten uit de Noordse landen. Alleen in Zweden echter 22 bedroeg de ERASMUS-beurs minder dan 10% van het ERASMUS-studenten (tabel 26). totale inkomen van de 3. 5 – De extra kosten van een studieverblijf in het buitenland (Tabellen 27-28) € € 280 tegen een gemiddeld inkomen van In eigen land gaven de thuiswonende studenten gemiddelde maandelijkse uitgaven op van ongeveer 270, waarvan minder dan 5% voor huisvesting (tabellen 27-28). Tijdens hun studieverblijf in het buitenland echter bedroegen hun maandelijkse uitgaven meer dan het dubbele, gemiddeld zo’n 590 – de grootste stijging deed zich uiteraard voor bij de huisvesting ofschoon de “overige uitgaven” ook een scherpe stijging te zien gaven. De extra maandelijkse kosten van een studieverblijf in het buitenland bedroegen gemiddeld 310 voor studenten die normaal gesproken thuis wonen. € € De hoogste extra kosten van een studieverblijf in het buitenland voor studenten die € 420) en Zweedse normaal gesproken thuis wonen, werden gemeld door de Noorse ( € ( 390) studenten. De laagste werden gemeld door de Britse studenten ( € 210). € € 530 per Normaal gesproken uitwonende studenten gaven in eigen land gemiddeld 200 voor huisvesting). Tijdens hun studieverblijf in het maand uit (inclusief bijna buitenland gaven zij gemiddeld 240 voor huisvesting. Over het geheel genomen stegen de gemiddelde maandelijkse uitgaven voor deze studenten met 25% tijdens hun verblijf in het buitenland, ofschoon de kosten van huisvesting gemiddeld slechts 20% hoger uitvielen. 660 per maand uit, waarvan € € De grootste stijging in de totale maandelijkse uitgaven deed zich voor bij de Portugese € 250) studenten. De laagste werd door de Britse studenten gemeld ( € ( 260) en Griekse ( 30). € Voor in eigen land thuiswonende studenten dekte de ERASMUS-beurs bijna 40% van hun extra kosten. De beurs dekt echter bijna 80% van de extra kosten voor uitwonende studenten (twee derde van alle ondervraagde studenten). 23 Bijlage 1 STATISTISCHE TABELLEN Tabelnummer Tabel 1 Tabel 2 Tabel 3 Tabel 4 Tabel 5 Tabel 6 Tabel 7 Tabel 8 Tabel 9 Tabel 10 Tabel 11 Algemene en onderwijsaspecten Titel van de tabel 1997/98: Totaal aantal beschikbare plaatsen voor ERASMUS- studenten Werkelijke mobiliteit van ERASMUS-studenten in 1997/98: totaal aantal studenten Werkelijke mobiliteit van ERASMUS-studenten in 1997/98: participatie per land Beoordeling van het ERASMUS-studietijdvak in het buitenland uit sociaal en cultureel oogpunt, naar land van herkomst Beoordeling van het ERASMUS-studietijdvak in het buitenland uit academisch oogpunt, naar land van herkomst Beoordeling van het ERASMUS-studietijdvak in het buitenland uit academisch oogpunt, naar gastland Leeftijd ten tijde van het ERASMUS-studietijdvak in het buitenland, naar land van herkomst Studiejaar ten tijde van het ERASMUS-studietijdvak in het buitenland, naar land van herkomst Geslacht van de ERASMUS-studenten, naar studierichting Duur van het ERASMUS-studietijdvak in het buitenland, naar land van herkomst Werkelijke mobiliteit van ERASMUS-studenten in 1997/98, naar studierichting Tabelnummer Tabel 12 Tabel 13 Tabel 14 Tabel 15 Tabel 16 Tabel 17 Tabel 18 Sociale status van de studenten en hun ouders Titel van de tabel Waar ERASMUS-studenten normaal gesproken wonen, naar land van herkomst Gezinssituatie, naar land van herkomst Beroep van de ouders van de ERASMUS-studenten, naar land van herkomst Door de werkenden van 45 en ouder uitgeoefend beroep, 1997 Beroep van de ouders: percentage ERASMUS-studenten wier ouders een managementfunctie, een vrij beroep of een technische functie uitoefenen, naar land van herkomst Onderwijs-/opleidingsniveau van de ouders: percentage ERASMUS-studenten wier ouders een hogeronderwijsgraad hebben, naar land van herkomst Personen in de leeftijd van 25-59 jaar met een hogeronderwijsgraad, naar leeftijdscategorie Bron Commissie Commissie Commissie Enquête Enquête Enquête Enquête Enquête Enquête Enquête Commissie Bron Enquête Enquête Enquête Commissie Enquête Enquête Commissie 24 Tabelnummer Tabel 19 Tabel 20 Tabel 21 Tabel 22 Tabel 23 Tabel 24 Tabel 25 Tabel 26 Tabel 27 Tabel 28 Economische en financiële aspecten Titel van de tabel Beoordeling van de inkomenssituatie van de ouders van ERASMUS-studenten, naar land van herkomst Maandinkomen en voornaamste bronnen van inkomsten tijdens de studie in eigen land Mobiliteit van ERASMUS-studenten: gemiddelde beurzen 1997/98, naar land van herkomst Percentage ERASMUS-studenten zonder ERASMUS-beurs in 1997/98 Door studenten zonder ERASMUS-beurs tijdens hun studie in het buitenland ondervonden financiële problemen Door studenten met een ERASMUS-beurs tijdens hun studie in het buitenland ondervonden financiële problemen Bronnen van inkomsten van studenten zonder ERASMUS-beurs tijdens hun studie in het buitenland Maandinkomen en voornaamste bronnen van inkomsten tijdens het ERASMUS-studietijdvak in het buitenland en financiële situatie van de ouders, naar land van herkomst Maandelijkse uitgaven tijdens de studie in eigen land; extra kosten van de studie in het buitenland, naar woonsituatie van de studenten en naar land van herkomst Extra kosten tijdens de ERASMUS-periode in het buitenland, naar woonsituatie in eigen land Source Bron Enquête Commissie Commissie Enquête Enquête Enquête Enquête Enquête Enquête 25 Tabel 1 1997/98: Totaal aantal beschikbare plaatsen voor ERASMUS-studenten Land van de gastinstelling t s m o k r e h n a v g n i l l e t s n i e d n a v d n a L BE DK DE GR ES FR IRL IT LUX NL AT PT FIN SWE UK IS NO TOTAAL BE DK DE GR ES FR IRL IT LUX NL AT PT FIN SWE UK IS NO 205 1021 279 1325 1138 195 926 0 772 161 312 338 361 919 9 113 190 713 116 560 508 62 358 0 326 97 83 184 155 750 21 138 892 655 666 3501 5769 817 2847 5 1547 456 556 1346 1373 4976 58 493 189 82 874 459 682 48 485 0 206 103 143 216 141 652 4 43 1008 443 3792 364 5162 364 3240 1 1066 409 842 399 487 3475 1258 521 6864 664 5526 1046 3331 22 1157 597 858 645 997 7709 25 157 20 324 256 90 1106 68 472 1176 272 0 259 101 58 179 153 344 9 68 592 272 3088 407 3303 2720 188 1 515 448 447 288 311 1978 16 141 2 0 7 1 2 11 0 2 0 2 0 0 0 0 0 0 878 291 1854 226 1188 1210 191 714 0 195 210 584 668 2067 18 240 186 93 611 135 487 635 75 511 8 185 112 176 206 515 10 84 259 69 640 138 988 844 53 489 2 221 126 130 107 574 4 58 335 132 1274 200 424 636 134 298 0 489 135 108 191 1295 314 145 1449 144 585 982 92 419 0 653 193 93 225 1226 1085 809 6633 599 4100 8868 252 2482 0 2353 671 595 1557 1307 5 66 14 103 37 443 12 24 66 13 37 29 4 24 0 14 12 4 11 13 29 132 131 549 61 207 308 48 164 0 238 77 54 63 101 400 7588 3962 30541 4081 23164 30678 3569 16562 39 10001 3783 4475 6341 6571 26909 250 2471 TOTAAL 8074 4261 25957 4327 21234 31539 4611 14715 27 10534 4029 4702 5722 6637 31791 292 2533 180985 26 Tabel 2 Werkelijke mobiliteit van ERASMUS-studenten in 1997/98: totaal aantal studenten t s m o k r e h n a v g n i l l e t s n i e d n a v d n a L Land van de gastinstelling BE DK DE GR ES FR IRL IT LUX NL AT PT FIN SWE UK IS NO TOTAAL BE DK DE GR ES FR IRL IT LUX NL AT PT FIN SWE UK IS NO 93 227 19 313 190 14 186 105 71 29 37 26 182 16 55 445 266 197 1719 2374 402 1375 5 460 169 205 618 663 1860 20 185 51 6 160 130 160 12 113 1 44 32 14 85 32 149 1 21 691 218 1941 169 2574 181 2035 9 585 339 340 194 264 1706 714 273 2813 248 2687 533 1798 21 568 403 324 267 520 3883 14 132 8 132 171 63 663 23 370 786 192 3 126 79 32 103 99 88 1 24 306 77 1096 123 1525 753 77 3 137 321 194 110 82 818 2 43 59 283 88 696 225 87 454 245 71 121 111 131 259 7 25 1 3 4 500 104 664 89 760 561 81 448 121 137 344 308 684 13 108 100 67 212 38 185 230 36 250 10 76 28 126 160 176 8 39 89 16 127 35 386 213 13 221 2 53 44 39 12 111 20 141 23 369 41 181 277 32 176 1 182 62 32 17 294 3 14 171 34 761 46 310 410 13 240 2 349 140 46 57 303 9 25 706 543 4259 300 3098 5953 79 1673 8 1173 533 317 947 917 11 248 5 7 17 19 4 2 13 6 9 2 5 5 50 39 192 15 89 108 2 97 1 81 44 15 12 28 64 4233 1795 13785 1431 12468 14821 1564 9271 66 4190 2442 1834 3052 3264 10582 113 1071 TOTAAL 2862 1563 10969 1011 11392 15197 2824 5667 8 4922 1741 1381 1845 2916 20770 94 837 85999 27 Tabel 3 Werkelijke mobiliteit van ERASMUS-studenten in 1997/98: participatie per land (percentages) t s m o k r e h n a v g n i l l e t s n i e d n a v d n a L Land van de gastinstelling BE DK DE GR ES FR IRL IT LUX [1] NL AT PT FIN SWE UK IS NO BE DK DE GR ES FR IRL IT LUX [1] NL AT PT FIN SWE UK IS NO 29 28 32 53 20 45 49 32 44 39 33 36 28 78 22 49 32 16 56 37 23 52 32 73 35 20 17 24 76 40 50 41 30 49 41 49 48 30 37 37 46 48 37 34 38 27 7 18 28 23 25 23 21 31 10 39 23 23 25 49 69 49 51 46 50 50 63 55 83 40 49 54 49 56 84 57 52 41 37 49 51 54 49 68 38 41 52 50 40 41 67 70 60 34 78 67 71 49 78 55 58 65 26 11 35 52 28 35 30 46 28 41 27 72 43 38 26 41 13 30 57 36 36 39 64 46 42 63 62 65 59 46 33 72 45 54 72 35 28 38 36 48 49 41 25 72 78 34 80 46 34 23 20 25 39 25 25 45 24 35 30 11 19 0 34 42 17 29 21 43 44 24 59 37 46 30 9 23 60 21 54 23 53 32 53 42 14 57 53 73 49 25 25 64 24 65 67 64 50 76 67 31 67 50 79 53 61 70 30 56 42 29 26 0 51 14 50 54 43 75 0 18 38 17 38 30 35 25 43 35 4 59 34 57 28 19 28 16 Participatie naar gastland 35 37 42 23 54 48 61 39 30 47 43 29 32 44 65 32 33 [1]Deonderverdelingnaarlandisvanwegehetgeringeaantalstudentenachterwegegelaten Participatie naar land van herkomst 56 45 45 35 54 48 44 56 42 65 41 48 50 39 45 43 48 28 Tabel 4 Beoordeling van het Erasmus-studietijdvak in het buitenland uit sociaal en cultureel oogpunt (procent*) ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ Land van de instelling van herkomst Totaal ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ BE DK DE ES FR GR IT IE NL AT PT FI SW UK NO Zeer positief Positief Negatief 75 23 2 59 38 3 78 20 2 88 12 0 81 19 0 84 16 0 81 18 1 81 18 1 76 22 2 85 14 1 88 11 1 65 34 1 75 24 1 75 22 4 78 21 1 79 19 1 Zeer negatief 0 ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 0 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 0 Totaal 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 (415) (169)(1544)(1230)(1569) (178)(1007) (173) (416) (296) (186) (291) (365) (869) (n) ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ (8796) (89) Vraag: Hoe beoordeelt u uw ERASMUS-ervaring uit sociaal en cultureel oogpunt? *Alle aan de enquête deelnemende ERASMUS-studenten Gewogen tabel 29 Tabel 5 Beoordeling van het Erasmus-studietijdvak in het buitenland uit academisch oogpunt (procent*) ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ Land van de instelling van herkomst Totaal ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ BE DK DE ES FR GR IT IE NL AT PT FI SW UK NO Zeer positief Positief Negatief 37 55 6 24 62 12 32 56 11 47 46 6 39 55 6 43 53 3 45 49 5 31 59 10 28 61 11 41 55 4 57 39 2 26 64 10 29 61 10 31 55 13 28 57 14 37 54 8 Zeer negatief 1 ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 1 0 2 1 1 1 0 1 0 1 0 1 1 1 1 Totaal 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 (440) (182)(1544)(1246)(1573) (178)(1005) (174) (416) (299) (189) (301) (367) (943) (n) ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ (8951) (94) Vraag: Hoe beoordeelt u uw ERASMUS-ervaring uit academisch oogpunt? *Alle aan de enquête deelnemende ERASMUS-studenten Gewogen tabel 30 Tabel 6 Beoordeling van het academisch resultaat van het ERASMUS-studietijdvak in het buitenland naar gastland (procent*) ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ Gastland Totaal ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ BE DK DE ES FR GR IT IE NL AT PT FI SW UK NO Andere Zeer positief Positief Negatief 38 54 8 48 49 4 39 54 6 28 61 10 34 55 10 22 62 14 34 49 16 33 58 9 44 53 4 32 62 5 33 53 14 42 49 8 44 52 4 42 51 6 45 49 4 51 49 0 37 54 8 Zeer negatief 1 ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 1 2 0 1 1 0 2 0 0 1 0 0 1 1 0 0 Totaal 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 (n) ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ (289) (211)(1035)(1136)(1548) (156) (581) (348) (472) (169) (162) (233) (362)(2044) (116) (8881) (18) Vraag: Hoe beoordeelt u uw ERASMUS-ervaring uit academisch oogpunt? *Alle aan de enquête deelnemende ERASMUS-studenten 31 Tabel 7 Leeftijd ten tijde van het Erasmus-studietijdvak in het buitenland naar land van herkomst (procent*) ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ Land van de instelling van herkomst Totaal ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ BE DK DE ES FR GR IT IE NL AT PT FI SW UK NO Tot 20 jaar 21 jaar 22 jaar 23 jaar 24 jaar 25 jaar 26 jaar 26 27 25 13 5 1 1 1 6 15 21 17 15 9 2 10 23 20 16 10 7 13 19 23 16 14 8 3 24 30 23 13 6 2 1 17 24 28 17 7 3 2 2 12 26 25 17 8 5 66 21 8 2 1 1 0 15 26 27 18 8 2 2 7 15 20 20 13 11 6 13 24 24 20 7 4 2 7 16 22 19 15 7 4 2 11 18 21 21 10 6 49 26 9 4 3 2 1 7 14 13 17 20 12 5 17 20 21 16 11 6 3 27 jaar en ouder 6 ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 13 15 10 11 3 1 9 6 1 3 5 2 8 5 7 Totaal 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 (n) (457) (187)(1548)(1316)(1576) (178)(1006) (177) (416) (300) (188) (352) (369)(1054) ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ (9219) (95) Gemiddelde leeftijd ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 23,1 25,6 24,7 23,6 22,9 23,0 24,2 21,4 23,1 24,2 23,6 24,5 25,1 22,7 25,0 23,7 Vraag: Leeftijd *Alle aan de enquête deelnemende ERASMUS-studenten Gewogen tabel 32 Tabel 8 Studiejaar ten tijde van het Erasmus-studietijdvak in het buitenland naar land van herkomst (procent*) ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ Land van de instelling van herkomst Totaal ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ BE DK DE ES FR GR IT IE NL AT PT FI SW UK NO Eerste jaar Tweede jaar Derde jaar Vierde jaar Vijfde jaar Zesde jaar 7 9 37 35 7 3 8 30 30 14 10 4 0 12 40 27 13 4 2 15 27 38 11 3 2 12 34 45 4 1 4 6 44 28 14 2 2 5 33 32 17 8 6 19 69 5 1 0 0 8 32 36 19 5 1 13 15 27 22 12 2 13 26 54 5 0 12 21 29 21 12 4 4 18 37 26 11 3 4 26 67 3 0 1 7 20 21 26 17 6 3 14 38 29 10 4 Zevende jaar of hoger 4 ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 10 2 0 4 2 2 1 2 1 4 0 3 1 2 3 Totaal 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 (n) (300) (178)(1496) (792)(1132) (133) (945) (158) (348) (290) (122) (309) (358) (941) ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ (7583) (83) Gemiddelde studiejaar ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 3,5 4,0 4,4 3,8 2,8 3,5 3,2 3,6 3,4 3,4 2,7 3,6 3,1 3,7 3,6 3,4 Vraag: Studiejaar *Alle aan de enquête deelnemende ERASMUS-studenten Gewogen tabel 33 Tabel 9 Geslacht van de Erasmus-studenten, naar studierichting (procent*) ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ Studierichting Totaal ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ Lan Arc Kun Bed Ond Tec Aar Gee Tal Rec Wis Med Nat Soc Com Ove Vrouw 42 46 65 52 81 23 63 63 84 58 35 66 51 62 67 63 59 Man 37 ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 34 48 19 77 58 54 35 37 65 37 42 16 41 33 38 49 Totaal 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 (n) ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ (235) (256) (342)(1626) (355) (861) (126) (417)(1520) (896) (259) (480) (460) (790) (206) (114) (8943) Vraag: Geslacht *Alle aan de enquête deelnemende ERASMUS-studenten Gewogen tabel 34 Tabel 10 Duur van het Erasmus-studietijdvak in het buitenland, naar land van herkomst (procent*) ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ Land van de instelling van herkomst Totaal ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ BE DK DE ES FR GR IT IE NL AT PT FI SW UK NO 3 maanden 4 - 6 maanden 7 - 9 maanden 27 42 16 21 65 6 6 53 21 10 27 39 9 34 30 22 62 11 7 50 26 16 16 35 10 77 6 9 45 22 14 44 21 23 44 16 10 51 15 20 23 29 25 48 9 12 42 25 10 - 12 maanden 16 ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 24 17 21 24 18 28 33 21 28 24 14 20 9 7 5 Totaal 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 (461) (187)(1544)(1308)(1579) (178)(1005) (175) (416) (300) (189) (352) (367)(1006) (n) ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ (9162) (95) Gemiddelde duur ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 6,9 7,8 6,9 5,4 6,9 7,5 6,7 6,8 6,0 5,8 7,1 6,5 5,2 5,1 7,6 5,7 Vraag: Hoelang duurde uw ERASMUS-studietijdvak? *Alle aan de enquête deelnemende ERASMUS-studenten Gewogen tabel 35 Tabel 11 Werkelijke mobiliteit van ERASMUS-studenten in 1997/98 naar studierichting Land van de instelling van herkomst BE DK DE GR ES FR IRL IT LUX NL AT PT FIN SWE UK IS NO TOTAAL Landbouwwetenschappen Architectuur & Ruimtelijke ordening g n i t h c i r e d u t S i Kunst & Vormgeving Bedrijfskunde & Beheerswetenschappen Onderwijs & Lerarenopleiding Technische wetenschappen & Technologie Aardrijkskunde & Geologie Geesteswetenschappen Talen Rechtsgeleerdheid Wiskunde & Informatica Medische wetenschappen Natuurwetenschappen Sociale wetenschappen Communicatie- & Informatiewetenschappen Overige studierichtingen Studierichting onbekend 127 167 165 984 263 315 19 109 678 347 46 335 64 455 104 55 145 631 411 996 192 776 186 623 21 68 54 125 481 516 48 35 92 286 456 451 253 283 331 13 9 36 312 3222 182 2150 4155 524 423 189 1617 1982 27 51 8 60 167 391 210 145 17 119 369 124 17 75 31 490 1448 224 551 2523 1363 359 614 537 48 99 29 91 255 106 56 96 78 171 439 2450 1075 267 620 490 3068 342 1846 1054 406 216 867 59 66 23 72 860 199 340 399 183 1006 173 1221 1215 214 1250 34 16 161 165 18 25 266 155 86 89 47 13 56 29 332 802 111 80 96 30 18 59 136 106 558 268 155 24 105 370 242 75 86 99 109 71 189 2 3 4 1144 375 168 112 71 268 340 26 259 80 19 3 1 3 5 6 1 1 14 4 66 125 81 36 88 179 40 11 6 66 165 568 17 7 30 38 1446 2706 3250 165 814 2981 2206 10 189 20596 97 201 38 29 249 71 39 186 107 279 67 27 209 381 45 110 221 112 50 341 83 289 62 39 14 63 2 20 6 20 15 7 15 46 16 2 321 10 108 546 149 3 2 275 13 85 19 36 3263 8038 1213 3046 3313 23 139 16125 875 20 1 2 4 9 203 229 364 1104 127 71 98 16 120 25 139 8 14 6773 1841 3550 3316 8515 1235 752 335 TOTAAL 4233 1795 13785 1431 12468 14821 1564 9271 66 4190 2442 1834 3052 3264 10582 113 1071 85999 36 Tabel 12 Waar Erasmus-studenten normaal gesproken wonen, naar land van herkomst (procent*) ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ Land van de instelling van herkomst Totaal ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ BE DK DE ES FR GR IT IE NL AT PT FI SW UK NO Bij de ouders Studentenflat Met andere studenten gedeelde flat 37 52 4 36 12 33 75 3 30 46 56 18 66 5 44 9 16 68 27 21 55 14 3 74 12 70 12 34 10 33 9 25 43 19 17 17 26 43 13 35 23 7 10 48 37 34 32 26 Anders 4 ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 15 35 17 20 12 4 9 8 4 8 8 7 4 2 7 Totaal 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 (n) (455) (181)(1544)(1282)(1576) (178)(1006) (175) (416) (298) (190) (334) (365) (929) ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ (9022) (94) Vraag: Als student woont u normaal gesproken (in uw eigen land) *Alle aan de enquête deelnemende ERASMUS-studenten Gewogen tabel 37 Tabel 13 Gezinssituatie, naar land van herkomst (procent*) ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ Land van de instelling van herkomst Totaal ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ BE DK DE ES FR GR IT IE NL AT PT FI SW UK NO Aantal broers en/of zussen Geen Een Twee 13 48 33 16 53 31 15 54 21 20 43 30 16 48 33 5 62 24 17 53 21 22 10 29 7 51 29 19 44 29 15 54 20 18 48 30 12 52 32 17 48 31 16 43 35 16 49 28 Meer 10 ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 10 13 11 39 4 0 6 4 8 8 8 5 6 5 8 Totaal 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 (n) (428) (167)(1548)(1250)(1437) (179)(1004) (175) (415) (285) (187) (324) (344) (984) ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ (8817) (91) Volgen zij hoger onderwijs of hebben zij hoger onderwijs gevolgd? Ja 85 64 62 75 73 74 93 85 76 57 70 49 70 72 73 73 Neen 7 ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 27 28 30 27 51 15 36 24 25 15 27 38 43 29 26 Totaal 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 (n) (374) (146)(1304)(1014)(1229) (165) (834) (138) (385) (230) (160) (269) (304) (838) ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ (7466) (77) Studeren zij in het buitenland of hebben zij in het buitenland gestudeerd? Ja 22 23 17 26 13 23 19 27 17 14 15 20 33 22 23 20 Neen 81 ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 80 67 78 80 77 78 77 77 86 83 87 83 74 73 85 Totaal 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 (n) (372) (145)(1268) (994)(1222) (159) (821) (135) (386) (223) (154) (264) (302) (826) ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ (7347) (77) 38 (vervolg van tabel 13) ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ Land van de instelling van herkomst Totaal ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ BE DK DE ES FR GR IT IE NL AT PT FI SW UK NO Hoeveel kinderen waren tijdens uw ERASMUS-periode ten laste van uw ouders? Geen 1 kind 2 kinderen 6 30 41 60 27 10 9 37 41 5 21 44 11 32 38 3 22 60 7 31 48 6 17 31 16 31 40 17 33 35 9 30 44 34 34 22 60 25 12 17 25 39 56 25 15 14 29 39 Meer dan 2 kinderen 14 ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 18 19 13 29 23 13 15 15 16 47 18 10 3 4 3 Totaal 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 (n) (446) (171)(1474)(1288)(1549) (176) (958) (177) (403) (282) (184) (330) (361)(1025) ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ (8914) (90) Bent u de eerste in de familie die in het buitenland studeert? Ja 80 79 83 79 87 80 84 81 83 86 86 80 70 83 73 82 Neen 16 ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 18 17 30 27 20 20 21 17 14 19 14 13 21 20 17 Totaal 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 (n) (431) (173)(1526)(1246)(1535) (177) (991) (173) (415) (290) (189) (338) (361) (989) ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ (8926) (92) Vraag: Aantal broers en/of zussen Vraag: Volgen zij hoger onderwijs of hebben zij hoger onderwijs gevolgd? Vraag: Studeren zij in het buitenland of hebben zij in het buitenland gestudeerd? Vraag: Hoeveel kinderen waren tijdens uw ERASMUS-periode ten laste van uw ouders? Vraag: Bent u de eerste in de familie die in het buitenland studeert? *Alle aan de enquête deelnemende ERASMUS-studenten Gewogen tabel 39 Tabel 14 Beroep van de ouders van de Erasmus-studenten, naar land van herkomst (procent*) ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ Land van de instelling van herkomst Totaal ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ BE DK DE ES FR GR IT IE NL AT PT FI SW UK NO Management en wetensch. pers. 69 Vrije beroepen of technische functies 6 60 8 63 11 45 9 52 12 56 9 46 10 53 7 76 4 46 12 58 7 56 7 72 9 66 11 70 6 Kantoor- secretariaats-, dienstverlenend 16 en winkelpersoneel Ambachtelijke beroepen en commerciële 7 functies, lagere beroepen Inactief of werkloos 2 24 16 26 23 17 29 26 12 28 22 29 13 16 19 7 1 6 3 15 3 11 2 13 1 11 2 12 2 5 2 12 1 11 1 6 2 5 1 4 2 5 0 57 10 21 9 2 Overige 1 ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 0 2 0 0 0 0 1 1 1 0 0 3 1 2 0 Totaal 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 (461) (187)(1548)(1312)(1566) (178)(1000) (178) (413) (298) (190) (353) (370)(1046) (n) ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ (9194) (94) Vraag: Wat is het hoofdberoep van uw ouders? *Alle aan de enquête deelnemende ERASMUS-studenten Gewogen tabel 40 Tabel 15 Door de werkenden van 45 jaar en ouder uitgeoefend beroep, 1997 BE DK DE ES FR GR IT IE LU NL AT PT FI SW UK Totaal Management en wet. personeel Vrije beroepen en technische functies Kantoor-, secretariaats-, dienstverlenend en winkelpersoneel Ambachtelijke beroepen en commerciële functies, lagere beroepen Overige 34 11 27 26 18 25 24 18 25 23 7 27 24 16 28 23 3 44 14 13 33 27 4 40 28 13 26 39 15 21 22 11 33 17 9 43 27 15 30 23 21 30 33 8 29 28 31 33 42 32 29 36 29 33 23 33 31 27 26 30 1 0 0 0 1 0 4 0 0 3 0 0 1 0 0 25 13 29 32 1 Totaal 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 Bron: Europese arbeidskrachtenenquête, 1997 41 Tabel 16 Beroep van de ouders: percentage ERASMUS-studenten wier ouders een managementfunctie, een vrij beroep of een technische functie uitoefenen, naar land van herkomst (procent*) ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ Land van de instelling van herkomst Totaal ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ BE DK DE ES FR GR IT IE NL AT PT FI SW UK NO Beide Alleen de vader Alleen de moeder 35 34 7 36 26 6 34 37 5 23 29 4 33 27 6 35 27 4 26 24 8 24 32 5 35 43 4 17 37 5 42 16 7 30 25 10 54 22 6 39 33 7 46 24 8 32 30 6 Geen 42 ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 18 35 22 22 32 24 31 35 41 24 35 18 40 44 34 Totaal 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 (n) (436) (180)(1492)(1240)(1477) (174) (940) (168) (385) (285) (182) (341) (361)(1018) ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ (8770) (91) Vraag: Wat is het hoofdberoep van uw ouders? *Alle aan de enquête deelnemende ERASMUS-studenten Gewogen tabel 42 Tabel 17 Onderwijs-/opleidingsniveau van de ouders: percentage ERASMUS-studenten wier ouders een hogeronderwijsgraad hebben, naar land van herkomst (procent*) ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ Land van de instelling van herkomst Totaal ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ BE DK DE ES FR GR IT IE NL AT PT FI SW UK NO Beide Alleen de vader Alleen de moeder 49 15 11 55 12 9 51 17 3 28 17 6 29 13 8 41 21 5 18 13 7 25 17 13 37 27 5 27 20 7 33 11 9 34 12 12 57 13 10 37 15 12 53 15 10 36 16 8 Geen 62 ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 21 35 42 41 23 25 46 46 50 28 31 23 48 46 33 Totaal 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 (n) (450) (174)(1510)(1272)(1469) (175) (945) (170) (398) (291) (178) (328) (311) (989) ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ (8751) (90) Vraag: Wat is het hoogste onderwijs- en/of opleidingsniveau van uw ouders? *Alle aan de enquête deelnemende ERASMUS-studenten Gewogen tabel 43 Tabel 18 Personen in de leeftijd van 25-59 jaar met een hogeronderwijsgraad, naar leeftijdscategorie (procent) BE DK DE ES FR GR IT IE LU NL AT PT FI SW UK Totaal 25 28 23 17 19 16 8 21 16 22 8 12 22 29 22 Alle personen tussen 25 en 59 jaar waarvan: 45-49jaar 50-54jaar 55-59jaar 22 20 32 25 23 14 21 19 25 12 18 13 9 7 14 10 10 8 Bron: Europese arbeidskrachtenenquête, 1995 19 18 16 12 9 7 5 17 17 22 14 16 18 12 12 16 7 7 5 11 20 30 22 10 23 29 19 7 17 21 16 44 Tabel 19 Beoordeling van de inkomenssituatie van de ouders van ERASMUS-studenten, naar land van herkomst (procent*) ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ Land van de instelling van herkomst Totaal ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ BE DK DE ES FR GR IT IE NL AT PT FI SW UK NO Aanmerkelijk hoger dan gemiddeld Hoger dan gemiddeld Gemiddeld Lager dan gemiddeld 7 42 41 8 7 38 43 9 6 46 35 8 2 39 43 12 5 41 40 12 4 41 46 8 5 39 40 12 10 36 40 11 18 48 24 8 6 33 42 14 9 47 31 9 5 34 46 13 9 50 32 7 9 41 35 11 4 45 44 5 6 42 39 11 Aanmerkelijk lager dan gemiddeld 4 ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 2 2 4 2 2 2 3 4 3 2 5 2 2 1 3 Totaal 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 (n) (448) (182)(1524)(1292)(1554) (174) (984) (172) (398) (295) (178) (345) (367)(1001) ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ (9003) (91) Vraag: Geef een raming van het inkomen van uw ouders in vergelijking met het gemiddelde inkomen in uw eigen land. *Alle aan de enquête deelnemende ERASMUS-studenten Gewogen tabel 45 Tabel 20 Maandinkomen en voornaamste bronnen van inkomsten tijdens de studie in eigen land (gemiddelde voor uitwonende studenten) ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ Inkomenssituatie van de ouders Totaal Hoger dan gemiddeld Gemiddeld Lager dan gemiddeld BE DK DE ES FR GR IT IE NL AT gemiddeld inkomen (in euro’s) beurs/lening van de overheid (%) bijdrage van familie- of gezinsleden (%) gemiddeld inkomen (in euro’s) beurs/lening van de overheid (%) bijdrage van familie- of gezinsleden (%) gemiddeld inkomen (in euro’s) beurs/lening van de overheid (%) bijdrage van familie- of gezinsleden (%) gemiddeld inkomen (in euro’s) beurs/lening van de overheid (%) bijdrage van familie- of gezinsleden (%) gemiddeld inkomen (in euro’s) beurs/lening van de overheid (%) bijdrage van familie- of gezinsleden (%) gemiddeld inkomen (in euro’s) beurs/lening van de overheid (%) bijdrage van familie- of gezinsleden (%) gemiddeld inkomen (in euro’s) beurs/lening van de overheid (%) bijdrage van familie- of gezinsleden (%) gemiddeld inkomen (in euro’s) beurs/lening van de overheid (%) bijdrage van familie- of gezinsleden (%) gemiddeld inkomen (in euro’s) beurs/lening van de overheid (%) bijdrage van familie- of gezinsleden (%) gemiddeld inkomen (in euro’s) beurs/lening van de overheid (%) bijdrage van familie- of gezinsleden (%) 444 2 86 680 55 4 581 4 77 383 1 88 489 5 77 475 1 88 490 2 86 533 5 70 520 39 38 535 7 71 371 8 76 657 58 3 531 13 60 370 20 63 481 17 62 385 2 88 451 11 73 381 34 42 524 55 20 515 31 44 412 8 78 668 56 3 557 12 65 361 17 66 477 17 62 428 1 85 454 7 76 446 25 50 519 45 32 523 29 48 415 34 46 658 51 0 519 49 20 309 33 43 442 47 25 437 0 71 388 12 63 393 47 23 500 64 10 518 62 12 46 Tabel 20 (vervolg) Maandinkomen en voornaamste bronnen van inkomsten tijdens de studie in eigen land (gemiddelde voor uitwonende studenten) ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ Inkomenssituatie van de ouders Totaal Gemiddeld Hoger dan gemiddeld Lager dan gemiddeld ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ PT FI SW UK NO gemiddeld inkomen (in euro’s) beurs/lening van de overheid (%) bijdrage van familie- of gezinsleden (%) gemiddeld inkomen (in euro’s) beurs/lening van de overheid (%) bijdrage van familie- of gezinsleden (%) gemiddeld inkomen (in euro’s) beurs/lening van de overheid (%) bijdrage van familie- of gezinsleden (%) gemiddeld inkomen (in euro’s) beurs/lening van de overheid (%) bijdrage van familie- of gezinsleden (%) gemiddeld inkomen (in euro’s) beurs/lening van de overheid (%) bijdrage van familie- of gezinsleden (%) 358 0 87 522 59 11 797 78 10 608 20 62 819 74 6 307 4 86 473 60 9 787 86 4 524 41 33 805 78 3 273 37 49 478 61 11 825 88 2 572 65 12 932 75 0 331 6 82 493 60 10 797 81 7 573 34 44 819 75 5 ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ Totaal gemiddeld inkomen (in euro’s) beurs/lening van de overheid (%) bijdrage van familie- of gezinsleden (%) 559 19 62 507 30 48 489 49 24 530 27 51 ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ Gewogen tabel 47 Tabel 21 Mobiliteit van Erasmus-studenten: gemiddelde beurzen 1997/98, naar land van herkomst Land van herkomst 1997/98 1997/98 B DK DE GR ES FR IRL IT LUX NL AT PT FIN SWE UK FL IS NO ALLE LANDEN [1]Afgerondopdedichtstbijzijnde10ecu 110 120 120 310 110 120 90 130 390 130 120 260 80 80 140 390 340 220 120 570 600 890 1610 790 850 680 880 2380 700 780 1590 480 520 910 3130 2120 1170 830 48 Tabel 22 Percentage ERASMUS-studenten zonder ERASMUS-beurs in 1997/98 Uitgaande studenten Totaal aantal studenten in 1997/98 waarvan% zonderbeurs Inkomende studenten Totaal aantal studenten in 1997/98 waarvan% zonderbeurs aantal (%) aantal (%) B DK DE GR ES FR IRL IT LUX NL AT PT FIN SWE UK IS NO 4233 1795 13785 1431 12468 14821 1564 9271 66 4190 2442 1834 3052 3264 10582 113 1071 22,9 2,6 1,3 1,0 10,0 21,0 1,7 0,0 0,0 0,4 24,0 12,7 14,0 2,8 1,6 0,0 37,3 2862 1563 10969 1011 11392 15197 2824 5667 8 4922 1741 1381 1845 2916 20770 94 837 TOTAAL 85999 8,8 85999 49 5,1 6,1 12,0 8,8 8,8 6,1 8,7 7,6 25,0 8,6 8,1 6,2 4,4 5,6 11,2 4,3 6,9 8,8 Tabel 23 Door studenten zonder ERASMUS-beurs tijdens hun studie in het buitenland ondervonden financiële problemen, naar studiefinancieringsstelsel (procent*) _____________________________________________________________________________________________________________________ type Studiefinancieringsstelsel in land van herkomst Totaal _____________________________________________________________________________________________________________________ Geringe steun Gemiddelde steun Hoge steun (DK, FI, NL, (AT, BE, DE, (GR, IT, PT) NO, SW) ES, FR, IE, UK) Geen financiële problemen 33 Nationale beurs/lening kon niet overgemaakt 1 Ouderbijdrage ontoereikend Woonruimte in eigen land opgegeven Baan moest worden opgegeven ERASMUS-beurs ontoereikend 9 6 9 64 44 4 8 34 12 23 65 1 8 21 5 15 47 3 8 29 10 25 Andere _____________________________________________________________________________________________________________________ 11 8 9 8 Totaal 133 133 122 131 (n) _____________________________________________________________________________________________________________________ (162) (593) (817) (61) Vraag: Hebt u in verband met uw ERASMUS-studietijdvak financiële problemen ondervonden? *Alleen studenten die geen ERASMUS-beurs hebben ontvangen 50 Tabel 24 Door studenten met een Erasmus-beurs tijdens hun studie in het buitenland ondervonden financiële problemen, naar studiefinancieringsstelsel (procent*) _____________________________________________________________________________________________________________________ type Studiefinancieringsstelsel in land van herkomst Totaal _____________________________________________________________________________________________________________________ Geringe steun Gemiddelde steun Hoge steun (DK, FI, NL, (AT, BE, DE, (GR, IT, PT) NO, SW) ES, FR, IE, UK) Geen financiële problemen 25 Nationale beurs/lening kon niet overgemaakt 2 Ouderbijdrage ontoereikend Woonruimte in eigen land opgegeven Baan moest worden opgegeven ERASMUS-beurs ontoereikend 6 6 5 72 44 3 7 31 13 28 59 1 8 20 9 22 43 2 7 26 11 34 Andere _____________________________________________________________________________________________________________________ 10 4 8 7 Totaal 120 134 129 131 (n) _____________________________________________________________________________________________________________________ (1258) (1216) (5623) (8097) Vraag: Hebt u in verband met uw ERASMUS-studietijdvak financiële problemen ondervonden? *Alleen studenten die een ERASMUS-beurs hebben ontvangen 51 Tabel 25 Bronnen van inkomsten van studenten zonder Erasmus-beurs tijdens hun studie in het buitenland (gemiddelde van de percentages*) ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ Land van de instelling van herkomst Totaal ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ BE DK DE ES FR GR IT IE NL AT PT FI SW UK NO Beurs van de overheid Lening van de overheid Particuliere beurs Particuliere lening Bijdrage van familie- of gezinsleden Eigen bijdrage 2 0 2 0 85 10 48 15 6 2 4 9 12 19 26 18 8 4 2 56 18 0 1 0 61 20 1 0 2 56 15 0 0 0 81 2 6 2 0 0 77 14 13 52 72 2 0 3 49 32 7 0 2 23 16 0 2 1 17 7 8 0 1 0 84 7 58 7 3 3 11 15 35 51 1 1 6 6 18 10 1 4 42 20 37 47 0 0 6 10 25 9 1 2 47 15 Andere vormen van steun 1 ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 17 0 2 0 1 0 1 0 5 3 2 0 1 1 0 Totaal 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 (n) ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ (42) (163) (594) (38) (48) (13) (28) (54) (20) (57) (13) (76) (18) (16) (6) (4) Vraag: Welk percentage van bovenvermelde totaalbedragen hebt u naar schatting ontvangen uit: *Alle aan de enquête deelnemende ERASMUS-studenten Gewogen tabel 52 Tabel 26 Maandinkomen en voornaamste bronnen van inkomsten tijdens het Erasmus-studietijdvak in het buitenland en financiële situatie van de ouders, naar land van herkomst (gemiddelde van alle Erasmus-studenten die de financiële vragen hebben beantwoord) ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ Inkomenssituatie van de ouders Totaal ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ Hoger dan gemiddeld Gemiddeld Lager dan gemiddeld BE DK DE ES FR GR IT IE gemiddeld inkomen (in euro’s) Erasmus-beurs (%) beurs/lening van de overheid (%) bijdrage van familie- of gezinsleden (%) gemiddeld inkomen (in euro’s) Erasmus-beurs (%) beurs/lening van de overheid (%) bijdrage van familie- of gezinsleden (%) gemiddeld inkomen (in euro’s) Erasmus-beurs (%) beurs/lening van de overheid (%) bijdrage van familie- of gezinsleden (%) gemiddeld inkomen (in euro’s) Erasmus-beurs (%) beurs/lening van de overheid (%) bijdrage van familie- of gezinsleden (%) gemiddeld inkomen (in euro’s) Erasmus-beurs (%) beurs/lening van de overheid (%) bijdrage van familie- of gezinsleden (%) gemiddeld inkomen (in euro’s) Erasmus-beurs (%) beurs/lening van de overheid (%) bijdrage van familie- of gezinsleden (%) gemiddeld inkomen (in euro’s) Erasmus-beurs (%) beurs/lening van de overheid (%) bijdrage van familie- of gezinsleden (%) gemiddeld inkomen (in euro’s) Erasmus-beurs (%) beurs/lening van de overheid (%) bijdrage van familie- of gezinsleden (%) 584 17 2 72 670 14 51 6 649 15 4 70 533 28 2 64 603 18 10 58 687 35 1 59 588 25 8 62 606 10 2 59 529 27 4 55 698 15 53 3 581 17 12 53 474 29 9 51 571 21 18 46 602 38 2 54 552 28 10 53 490 16 17 35 555 33 16 33 670 16 49 2 550 17 42 25 520 27 13 39 559 22 30 23 648 45 1 40 517 28 15 44 484 17 29 22 53 559 23 4 61 681 15 52 4 613 16 12 58 505 28 6 55 584 20 16 48 645 37 2 55 562 27 10 56 542 13 12 44 (vervolg van tabel 26) ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ Inkomenssituatie van de ouders Totaal ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ Hoger dan gemiddeld Gemiddeld Lager dan gemiddeld NL AT PT FI SW UK gemiddeld inkomen (in euro’s) Erasmus-beurs (%) beurs/lening van de overheid (%) bijdrage van familie- of gezinsleden (%) gemiddeld inkomen (in euro’s) Erasmus-beurs (%) beurs/lening van de overheid (%) bijdrage van familie- of gezinsleden (%) gemiddeld inkomen (in euro’s) Erasmus-beurs (%) beurs/lening van de overheid (%) bijdrage van familie- of gezinsleden (%) gemiddeld inkomen (in euro’s) Erasmus-beurs (%) beurs/lening van de overheid (%) bijdrage van familie- of gezinsleden (%) gemiddeld inkomen (in euro’s) Erasmus-beurs (%) beurs/lening van de overheid (%) bijdrage van familie- of gezinsleden (%) gemiddeld inkomen (in euro’s) Erasmus-beurs (%) beurs/lening van de overheid (%) bijdrage van familie- of gezinsleden (%) 608 18 34 35 638 43 8 41 664 39 1 56 624 18 49 11 831 7 73 10 634 19 17 48 539 20 49 18 632 45 21 25 576 43 2 49 588 18 53 9 814 8 81 4 580 23 38 25 584 19 40 29 642 44 19 28 631 40 2 52 603 18 51 10 828 7 77 7 611 21 30 34 528 19 59 13 675 44 37 9 586 42 11 39 591 16 52 9 861 7 83 2 610 25 52 11 54 (vervolg van tabel 26) ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ Inkomenssituatie van de ouders Totaal ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ Hoger dan gemiddeld Gemiddeld Lager dan gemiddeld NO gemiddeld inkomen (in euro’s) Erasmus-beurs (%) beurs/lening van de overheid (%) bijdrage van familie- of gezinsleden (%) 876 18 67 7 842 20 68 3 911 22 65 1 862 19 68 5 ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ Totaal gemiddeld inkomen (in euro’s) Erasmus-beurs (%) beurs/lening van de overheid (%) bijdrage van familie- of gezinsleden (%) 628 20 16 53 573 24 23 40 571 24 34 25 599 22 21 44 ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ Gewogen tabel 55 Tabel 27 Maandelijkse uitgaven tijdens de studie in eigen land; extra kosten van de studie in het buitenland, naar woonsituatie van de studenten en naar land van herkomst (gemiddelde in euro’s) ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ In eigen land In het buitenland Extra kosten ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ Thuiswonend Uitwonend Thuiswonend Uitwonend Thuiswonend Uitwonend BE DK DE ES FR GR IT Totale kosten Huisvesting Reiskosten Cursusgelden Overige uitgaven Totale kosten Huisvesting Reiskosten Cursusgelden Overige uitgaven Totale kosten Huisvesting Reiskosten Cursusgelden Overige uitgaven Totale kosten Huisvesting Reiskosten Cursusgelden Overige uitgaven Totale kosten Huisvesting Reiskosten Cursusgelden Overige uitgaven Totale kosten Huisvesting Reiskosten Cursusgelden Overige uitgaven Totale kosten Huisvesting Reiskosten Cursusgelden Overige uitgaven 278 16 27 31 203 291 34 56 5 195 311 13 56 8 233 236 8 23 43 162 296 25 35 42 195 270 6 33 3 228 281 6 30 49 196 428 159 26 26 217 590 229 32 2 327 535 204 35 11 285 369 131 25 41 172 497 180 40 55 222 417 125 31 1 260 440 143 38 45 214 574 213 66 - 296 643 232 87 - 325 624 244 69 - 310 569 216 71 - 281 596 234 70 - 292 627 198 102 - 327 561 190 73 - 297 589 219 68 - 302 743 278 103 - 362 678 258 65 - 354 572 216 77 - 279 621 247 88 - 286 669 214 101 - 354 611 212 92 - 307 161 60 42 -26 85 153 49 71 -2 35 143 54 30 -11 69 203 87 52 -41 107 124 67 48 -55 64 252 89 70 -1 94 171 69 54 -45 93 296 197 39 -31 93 352 198 31 -5 130 313 231 13 -8 77 333 208 48 -43 119 300 209 35 -42 97 357 192 69 -3 99 280 184 43 -49 101 56 (vervolg van tabel 27) ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ In eigen land In het buitenland Extra kosten ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ Thuiswonend Uitwonend Thuiswonend Uitwonend Thuiswonend Uitwonend IE NL AT PT FI SW UK Totale kosten Huisvesting Reiskosten Cursusgelden Overige uitgaven Totale kosten Huisvesting Reiskosten Cursusgelden Overige uitgaven Totale kosten Huisvesting Reiskosten Cursusgelden Overige uitgaven Totale kosten Huisvesting Reiskosten Cursusgelden Overige uitgaven Totale kosten Huisvesting Reiskosten Cursusgelden Overige uitgaven Totale kosten Huisvesting Reiskosten Cursusgelden Overige uitgaven Totale kosten Huisvesting Reiskosten Cursusgelden Overige uitgaven 251 4 47 10 190 236 2 9 53 173 292 9 37 1 244 332 8 48 86 190 354 6 46 1 301 375 29 67 8 271 376 31 113 10 222 470 187 32 11 239 513 174 20 58 262 530 197 42 1 289 338 89 40 34 176 492 194 41 3 254 751 253 54 9 436 594 260 41 6 287 554 185 66 - 302 524 187 48 - 289 639 215 46 - 377 668 210 73 - 386 655 224 87 - 344 767 244 86 - 437 585 176 69 - 339 585 194 85 - 306 706 249 75 - 382 700 250 74 - 376 598 190 90 - 318 656 224 109 - 324 812 249 105 - 457 627 207 96 - 324 115 7 53 -11 67 193 75 55 -58 120 170 53 32 -1 87 260 101 50 -34 142 164 130 68 -3 70 61 -4 51 -9 21 33 -53 55 -6 37 303 181 19 -10 112 288 185 39 -53 116 347 206 9 -1 133 336 202 25 -86 196 301 218 41 -1 43 392 215 19 -8 166 209 145 -44 -10 117 57 (vervolg van tabel 27) ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ In eigen land In het buitenland Extra kosten ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ Thuiswonend Uitwonend Thuiswonend Uitwonend Thuiswonend Uitwonend ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ NO Totaal Totale kosten Huisvesting Reiskosten Cursusgelden Overige uitgaven Totale kosten Huisvesting Reiskosten Cursusgelden Overige uitgaven 402 43 69 26 265 277 12 35 37 193 739 239 54 12 434 526 197 37 25 268 826 200 169 - 457 586 212 71 - 303 838 241 148 - 449 659 238 85 - 337 424 157 100 -26 192 309 200 36 -37 110 99 2 94 -12 15 133 41 48 -25 69 ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ *Gemiddelde van alle ERASMUS-studenten die de financiële vragen hebben beantwoord Gewogen tabel 58 Tabel 28 Extra kosten tijdens de ERASMUS-periode in het buitenland, naar woonsituatie in eigen land (gemiddelde in euro’s*) _____________________________________________________________________________________________________________________ Ja _____________________________________________________________________________________________________________________ Neen Thuiswonend in eigen land Totaal Inkomen in eigen land Inkomen in het buitenland Aanvullend inkomen in het buitenland Uitgaven in eigen land Uitgaven in het buitenland Extra kosten in het buitenland Erasmus-beurs 270 544 274 277 586 309 121 530 622 91 526 659 133 105 454 599 145 453 638 185 110 Percentage van de extra kosten dat door de Erasmus-beurs wordt gedekt 39% _____________________________________________________________________________________________________________________ 79% 59% (n) _____________________________________________________________________________________________________________________ (6403) (4521) (1882) Vraag: Welk percentage van bovenvermelde totaalbedragen hebt u naar schatting ontvangen uit: * Alleen studenten die een ERASMUS-beurs hebben ontvangen 59 Bijlage 2 VOOR DE UITVOERING VAN DE ENQUÊTE GEHANTEERDE METHODOLOGIE De methodologie voor de uitvoering van deze taak omvatte de volgende fasen: Ontwikkeling (cid:1) (cid:1) Opstelling van een geharmoniseerde vragenlijst (in 11 talen); Vaststelling van een methodologie voor de samenstelling van de representatieve steekproef (zie bijlage 3). Gegevensverzameling en analyse (cid:1) (cid:1) Via de nationale bureaus en een geselecteerd aantal hogeronderwijsinstellingen (zie selectiecriteria in bijlage 3). Verwerking van de gegevens en interpretatie van de statistieken. Verslaglegging Dit verslag gaat over de enquête, de interpretatie van de daaruit voortvloeiende gegevens, de conclusies en de aanbevelingen. De statistische tabellen zijn opgenomen in bijlage 1. De ontwikkelingsfase Er werd een vragenlijst met een gemeenschappelijke structuur opgesteld en aan de nationale bureaus in hun eigen taal toegezonden (zie bijlage 5). De vragenlijst had betrekking op: (cid:1) (cid:1) De persoonlijke achtergrond van de student De bronnen van inkomsten van de studenten (inclusief de ERASMUS-beurzen) en hun uitgavenpatroon in eigen land en in het buitenland De huisvesting van de student Inkomen en beroep van de ouders van de studenten Onderwijs-/opleidingsniveau van de ouders van de studenten (cid:1) (cid:1) (cid:1) NB: De vragenlijst vroeg niet naar de identiteit van de student. De vragenlijst werd voor elke lidstaat aangepast aan de nationale omstandigheden. Alle nationale bureaus werden hierbij betrokken en fungeerden als contactpersoon voor de raadpleging van andere betrokken organisaties in hun land (nationale autoriteiten, academische deskundigen, bureaus voor de statistiek, enz. ). Het was van essentieel belang al in de ontwerpfase een oplossing te vinden voor het probleem van de vergelijkbaarheid van de nationale stelsels. Daarom werden de academische deskundigen en nationale autoriteiten in de deelnemende landen over de tekst van de vragenlijst en de verschillende land- en taalversies geraadpleegd voordat de laatste 60 hand aan de vragenlijst werd gelegd en deze werd gedrukt. De vragenlijst werd ook vooraf getest onder een kleine groep studenten aan verschillende Europese instellingen voor hoger onderwijs. De 86. 000 studenten die in 1997/98 in het kader van ERASMUS in het buitenland studeerden, vormden het steekproefkader voor deze enquête. Gezien de beperkte tijd en middelen, was men van mening dat het alleen doenlijk was een momentopname van de sociaal-economische achtergrond van de ERASMUS-studenten voor het jaar 1997/98 maken. Voor een longitudinaal onderzoek hadden ook de ERASMUS- studenten uit voorafgaande jaren moeten worden ondervraagd en daardoor zou de enquête aanmerkelijk omvangrijker en complexer geworden zijn. Verspreiding van de vragenlijst De vragenlijsten werd per post aan de nationale bureaus verzonden die ze op hun beurt aan hun geselecteerde instellingen voor hoger onderwijs hebben doorgestuurd. De studenten stuurden hun ingevulde vragenlijsten terug aan de nationale bureaus in een ongemerkte, voorgefrankeerde envelop. Men achtte het beter de studenten de individuele vragenlijsten aan het nationaal bureau te laten retourneren om de mogelijkheid van achterhaling van de identiteit van de student door de universiteit uit te sluiten. Alle vragenlijsten werden precies in hetzelfde formaat en volgens dezelfde opmaak gedrukt omdat de overdracht van de gegevens van de vragenlijsten naar de databasis met behulp van optische lezers zou plaatsvinden. De vragenlijsten werden gedrukt in 11 talen en 16 landversies (alle EU- en EER-landen, behalve Luxemburg, IJsland en Liechtenstein). De nationale bureaus noteerden de serienummers van de aan elke instelling verzonden vragenlijsten, teneinde de respons te kunnen meten. Bij een lage respons van de zijde van bepaalde instellingen, werden deze door de nationale bureaus verzocht aan de betrokken studenten een rappelschrijven te sturen. 61 Bijlage 3 SELECTIECRITERIA VOOR LANDENSTEEKPROEVEN Gezien de beschikbare tijd en middelen en het complexe karakter van het werk, was het niet doenlijk alle 86. 000 studenten een vragenlijst toe te sturen. Daarom werd de enquête gebaseerd op een steekproef, de standaardmethode voor dit soort sociaal- economisch onderzoek. De steekproef (20. 000 studenten) werd zo gekozen dat deze representatief was voor de gehele populatie van ERASMUS-studenten. IJsland, Luxemburg en Liechtenstein namen niet aan de enquête deel. Voor de samenstelling van de steekproef werd elk nationaal bureau gevraagd een aantal instellingen voor hoger onderwijs in zijn land te kiezen op grond van de door de stuurgroep voorgestelde criteria. Bij de selectie van de hogeronderwijsinstellingen voor de steekproef werden de nationale bureaus gevraagd ervoor te zorgen dat zij, tezamen genomen, representatief waren voor de participatiegraad onder de uitgezonden ERASMUS-studenten voor het land. Zij moesten er met name voor zorgen dat de steekproef van de instellingen voor hoger onderwijs representatief was uit het oogpunt van: (cid:1) (cid:1) (cid:1) Type instelling (universitair of niet-universitair) Grootte van de instellingen Aangeboden studierichtingen (inclusief een adequaat evenwicht tussen mono- en multidisciplinaire instellingen) Bestemmingen (van de uitgezonden ERASMUS-studenten) Plaats (stad of platteland) Financieringswijze van de instelling (overheid of particulier) Deelname van de instelling aan ERASMUS (actief of eerder passief) (cid:1) (cid:1) (cid:1) (cid:1) De geselecteerde instellingen werd vervolgens gevraagd de sociaal-economische vragenlijst te verspreiden onder alle studenten die in het academisch jaar 1997/98 hebben van SOCRATES/ERASMUS. het mobiliteitsprogramma deelgenomen kader aan het in 62 Bijlage 4 DE STUURGROEP 1 – De leden van de stuurgroep: (cid:1) De heer Michel BOSQUET, Service des Relations Extérieures, Facultés Universitaires Notre-Dame de la Paix, Namen, België (cid:1) (cid:1) (cid:1) (cid:1) (cid:1) (cid:1) (cid:1) (cid:1) (cid:1) Prof. dr. Patrick CLANCY, Associate Professor of Sociology, University College, Dublin, Ierland Mevr. Arlette DELHAXHE, Centrale Eenheid Eurydice, Brussel, België Mevr. Maria Emilia GALVÃO, Adjuncti-directeur, Gabinete de Assuntos Europeus e Relações Internacionais, Ministério da Educação, Lissabon, Portugal De heer Michel JOUVE , Directeur van het Franse nationale bureau SOCRATES, Bordeaux, Frankrijk Prof. dr. Socrates KAPLANIS, President van het Instituut voor Technologie en Onderwijs van Patras, Griekenland Prof. dr. José-Ginés MORA, Vakgroep Toegepaste Economie, Universiteit van Valencia, Spanje De heer Antti PENTIKÄINEN, National Unions of Students in Europe (ESIB), National Union of Finnish Students, Helsinki, Finland De heer John REILLY, Directeur van het Britse nationaal bureau SOCRATES/ERASMUS, University of Kent, Canterbury, UK De heer Dieter SCHÄFERBARTHOLD, Europese Raad voor Studentenzaken, Secretaris-generaal van het Deutsches Studentenwerk, Bonn, Duitsland 2 - De heer Pedro de SOUSA, Academische Coördinator van het project. 3 - De heer Friedhelm MAIWORM, statisticus. 63 Bijlage 5 VRAGENLIJST Een voorbeeld van de vragenlijst in de taalversie van het verslag is bijgevoegd. 64 EUROPESE COMMISSIE DIRECTORAAT-GENERAAL XXII ONDERWIJS, OPLEIDING EN JEUGDZAKEN De Directeur-Generaal ENQUÊTE NAAR DE SOCIAAL-ECONOMISCHE SITUATIE VAN ERASMUS-STUDENTEN Nederland 65 AANWIJZINGEN VOOR HET INVULLEN VAN DE VRAGENLIJST Dit formulier zal optisch worden gelezen. Zet (met een zwarte balpen) een "x" in de desbetreffende hokjes of vul cijfers in. Probeer zo veel mogelijk onderstaande stijl aan te houden. X 1 2 3 4 5 6 7 8 9 0 Slechts één antwoord invullen tenzij anders vermeld (“meer dan één antwoord mogelijk”). Gelieve het ORIGINEEL (geen fotokopie) van deze vragenlijst terug te sturen ZONDER DEZE TE VOUWEN, TE NIETEN OF ERGENS AAN VAST TE HECHTEN ERASMUS-CODES VOOR DE STUDIERICHTINGEN 01 LANDBOUWWETENSCHAPPEN Landbouwwetenschappen, Landbouwkunde Landbouweconomie, Voedingsleer en technologie, Tuinbouw, Visserij, Bosbouw Veeteelt, Tropische/Subtropische Landbouw Overige Landbouwwetenschappen 02 ARCHITECTUUR, STEDENBOUW EN RUIMTELIJKE ORDENING Architectuur, Stedenbouw en Ruimtelijke Ordening, Architectuur, Binnenhuisarchitectuur, Stedenbouw, Ruimtelijke Ordening, Landschapsarchitectuur, Transport- en Verkeerswezen, Overige Architectuur, Stedenbouw en Ruimtelijke Ordening 03 KUNST EN VORMGEVING Kunst en Vormgeving, Beeldende Kunsten (Schilderkunst, Beeldhouwkunst, Gravure), Muziek en Muziekwetenschap, Theater, Fotografie, Cinematografie Vormgeving (Grafische Vormgeving, Industriële Vormgeving, Mode, Textiel), Kunstgeschiedenis, Overige Kunst en Vormgeving 04 BEDRIJFSKUNDE EN BEHEERSWETENSCHAPPEN Bedrijfskunde met Accountancy, Bank- en Bedrijfskunde, Beheerswetenschappen Bedrijfskunde met Talen Technologie Verzekeringswezen Hotelmanagement Secretariaat en Personeelsbeleid Marketing en Verkoopmanagement Bedrijfskunde, Beheerswetenschappen Toerisme, Catering, Industriële Betrekkingen Overige 05 ONDERWIJS, LERARENOPLEIDING Onderwijs, Lerarenopleiding, Lerarenopleiding Lager Onderwijs, Secundair onderwijs, Beroeps- en Technisch Onderwijs, Volwasseneneducatie, Bijzonder Onderwijs, Pedagogiek, Vergelijkende Pedagogiek, Pedagogische Psychologie, Overige Onderwijs, Lerarenopleiding 06 TECHNISCHE WETENSCHAPPEN, TECHNOLOGIE Technische wetenschappen, Technologie Werktuigbouwkunde, Elektrotechniek, Chemische Technologie, Civiele Technologie, Elektronica, Telecommunicatie, Fabricage (met inbegrip van CAD, CAM, CAE), Materiaalkunde, Luchtvaarttechniek, Overige Technische wetenschappen, Technologie 07 AARDRIJKSKUNDE, GEOLOGIE Aardrijkskunde, Geologie, Aardrijkskunde, Milieuwetenschappen, Ecologie, Geologie, Bodemkunde en Waterbeheer, Geodesie, Cartografie, Teledetectie, Meteorologie, Overige Aardrijkskunde, Geologie 08 GEESTESWETENSCHAPPEN Geesteswetenschappen, Wijsbegeerte Theologie, Geschiedenis, Archeologie, Overige Geesteswetenschappen 09 TALEN EN FILOLOGIE Talen en Filologie Moderne, EG-Talen, Algemene en vergelijkende Literatuurwetenschap, Linguïstiek, Vertalen en Tolken, Klassieke Filologie, Niet-EG-Talen Minder gangbare/onderwezen Talen, Overige Talen en Filologie 10 RECHTSGELEERDHEID Rechtsgeleerdheid, Vergelijkend Recht, Recht met Talen, Internationaal Recht, Burgerlijk Recht, Strafrecht en Criminologie, Grondwettelijk/Publiek Recht, Openbaar Bestuur, Europees Recht, Overige Rechtsgeleerdheid 11 WISKUNDE, INFORMATICA Wiskunde, Informatica, Wiskunde, Statistiek, Informatica, Computerstudies, Kunstmatige Intelligentie, Actuariële Wetenschappen, Overige Wiskunde, Informatica 12 MEDISCHE WETENSCHAPPEN Medische Wetenschappen, Geneeskunde, Psychiatrie en Klinische Psychologie, Tandheelkunde, Diergeneeskunde, Farmacie Verpleegkunde, Verloskunde en Fysiotherapie, Gezondheidszorg, Medische Technologie, Overige Medische Wetenschappen 13 NATUURWETENSCHAPPEN Natuurwetenschappen, Biologie, Natuurkunde, Scheikunde, Microbiologie, Biotechnologie, Kernfysica en Hoge-energiefysica, Biochemie, Astronomie, Astrofysica, Oceanografie, Overige Natuurwetenschappen 14 SOCIALE WETENSCHAPPEN Sociale Wetenschappen, Politieke Wetenschappen, Sociologie, Economische Wetenschappen, Psychologie en Gedragswetenschappen, Maatschappelijk Werk, Internationale Betrekkingen, Europese Studies, Area Studies, Antropologie, Ontwikkelingsstudies, Overige Sociale Wetenschappen 15 COMMUNICATIE- EN INFORMATIEWETENSCHAPPEN Communicatie- en Informatiewetenschappen, Journalistiek, Radio/TV-uitzending, Public Relations, Publiciteit, Reclame, Bibliotheekwetenschappen, Documentatiewetenschappen, Archivistiek, Museumkunde, Monumentenzorg, Overige Communicatie- en Informatiewetenschappen 16 OVERIGE STUDIERICHTINGEN Overige Studierichtingen, Lichamelijke Opvoeding, Sportwetenschappen, Vrijetijdsstudies,Huishoudkunde, Voeding, Zeevaart, Scheepvaart, Overige in Overige Studierichtingen 66 EUROPESE COMMISSIE DIRECTORAAT-GENERAAL XXII ENQUÊTE NAAR DE SOCIAAL- -ECONOMISCHE SITUATIE VAN ERASMUS-STUDENTEN NL NL A FOR COMMISSION USE ONLY BE België GR Griekenland AT Oostenrijk IS IJsland DK Denemarken IT Italië PT Portugal FL Liechtenstein DE Duitsland Ierland IE Finland FI NO Noorwegen ES Spanje LU Luxemburg SW Zweden FR Frankrijk NL Nederland UK Verenigd Koninkrijk AFKORTINGEN VAN LANDNAMEN In welk land hebt u uw ERASMUS-studietijdvak 1997/98 doorgebracht? (niet uw eigen land aankruisen) BE DK DE ES FR GR IT IE LU NL AT PT FI SW UK IS FL NO Vermeld de ERASMUS-code voor de studierichting (zie lijst van studierichtingen op de achterzijde van de voorpagina – bv. als u geschiedenis hebt gestudeerd, vul dan "08" in) Hoelang duurde uw ERASMUS-studietijdvak? (afronden op de dichtstbijzijnde maand) 3 maanden 4 maanden 5 maanden 6 maanden 7 maanden 8 maanden 9 maanden 10 maanden 11 maanden 12 maanden Hoe beoordeelt u uw ERASMUS-ervaring? uit academisch oogpunt Zeer positief Positief Negatief Zeer negatief uit sociaal en cultureel oogpunt Zeer positief Positief Negatief Zeer negatief Hebt u in verband met uw ERASMUS-studietijdvak financiële problemen ondervonden? Ja Nee Zo ja, specificeren (meer dan één antwoord mogelijk) Nationale beurs of lening kon niet worden overgemaakt Ouderbijdrage ontoereikend Aanhouden woonruimte in eigen land Baan moest worden opgegeven ERASMUS-beurs ontoereikend Als student woont u normaal gesproken (in uw eigen land) Bij uw ouders Op kamers/op een studentenflat In een met andere studenten gedeelde flat Andere Anders 67 EUROPESE COMMISSIE DIRECTORAAT-GENERAAL XXII ENQUÊTE NAAR DE SOCIAAL- -ECONOMISCHE SITUATIE VAN ERASMUS-STUDENTEN NL NL B FOR COMMISSION USE ONLY Geef een raming van uw gemiddelde uitgaven als student per MAAND in 1997/98 In hele guldens HFL Welk percentage van bovenvermelde totaalbedragen hebt u naar schatting uitgegeven aan (meer dan één antwoord mogelijk – indien een keuzemogelijkheid niet van toepassing is, hokjes openlaten) THUIS IN HET BUITENLAND In uw eigen land THUIS Tijdens ERASMUS IN HET BUITENLAND Kladruimte (vergeetnietdeuitkomsteninde hokjes intevullen. ) Huisvesting Reiskosten Voeding Cursusgelden Boeken en ander studiemateriaal (incl. computer hard- en software) Kleding, andere persoonlijke artikelen, vrijetijdsbesteding Overige kosten (incl. verzekeringen, sparen, enz. ) % % % % % % % % % % % % % % Geef een raming van uw gemiddelde inkomsten als student per MAAND in 1997/98 In hele guldens HFL Welk percentage van bovenvermelde totaalbedragen hebt u naar schatting ontvangen uit (meer dan één antwoord mogelijk – indien een keuzemogelijkheid niet van toepassing is, hokjes openlaten) THUIS IN HET BUITENLAND In uw eigen land THUIS Tijdens ERASMUS IN HET BUITENLAND Kladruimte (vergeetnietdeuitkomsteninde hokjes intevullen. ) ERASMUS-beurs Studiebeurs van de Studielening van de overheid Particuliere beurs Particuliere lening Bijdrage van familie- of gezinsleden (waaronder ouders, echtgenoot, partner) Eigen bijdrage (vakantiewerk/deeltijdbaan, spaargeld, enz. ) Andere vormen van steun % % % % % % % % % % % % % % % % 68 EUROPESE COMMISSIE DIRECTORAAT-GENERAAL XXII ENQUÊTE NAAR DE SOCIAAL- -ECONOMISCHE SITUATIE VAN ERASMUS-STUDENTEN NL NL C FOR COMMISSION USE ONLY Wat (indien gepensioneerd, hun vorige hoofdberoep vermelden) het is hoofdberoep van uw ouders? Vader Moeder Leden van de uitvoerende macht en de wetgevende lichamen, ambtenaren en hogere leidinggevende functies Bijvoorbeeld: leden van de uitvoerende macht en de wetgevende lichamen, hogere ambtenaren in overheidsdienst; bedrijfsleiders (directeurs en kaderleden, productieleiders en andere gespecialiseerde kaderleden); bedrijfsleiders en zaakvoerders van kleine ondernemingen. Intellectuele en wetenschappelijke beroepen scheikundigen, Bijvoorbeeld: natuurkundigen, wiskundigen, specialisten in de technische wetenschappen (natuurkundigen, wiskundigen, statistici, ingenieurs); specialisten in de bio- en gezondheidswetenschappen (biowetenschappen, medici en paramedici, verpleegkundigen en vroedvrouwen); onderwijsspecialisten (docenten aan universiteiten en instellingen voor hoger onderwijs, leerkrachten in het secundair onderwijs, lager en kleuteronderwijs); andere specialisten van de intellectuele beroepen (specialisten van de administratieve en commerciële functies in bedrijven, juristen, archivarissen, bibliothecarissen, documentalisten, creatieve of uitvoerende schrijvers en kunstenaars, leden van de clerus, administrateurs in overheidsdienst) informaticaspecialisten, architecten, Lagere functies op het gebied van de natuurkunde en de technische wetenschappen Bijvoorbeeld: lagere functies op het gebied van de natuurkunde en de technische wetenschappen (schakeloperateurs en andere computeroperateurs, technici optische en elektronische apparatuur, technici middelen voor vervoer over zee of door de lucht, inspecteurs gebouwen, veiligheid, hygiëne en kwaliteit); overige lagere functies (financiën en verkoop, handelsagenten en makelaars, lagere functies in de openbare administratie van douane en belastingen alsmede aanverwante beroepen, inspecteurs van de gerechtelijke politie en detectives, lagere functies in het sociaal werk, lagere functies in de artistieke creatie, opvoeringen en sport) Administratieve functies Bijvoorbeeld: kantoorpersoneel klantenbedienend personeel; kassa- en loketpersoneel en aanverwanten (personeel voor onthaal en voorlichting van het cliënteel) typisten, personeel van de bibliotheek, postdienst en aanverwante); (secretariaatpersoneel, Dienstverlenende en commerciële functies Bijvoorbeeld: begeleidende functies en aanverwanten (beheerders en personeel van restauratiediensten, verzorgend personeel en aanverwanten, personeel van beschermende en beveiligingsdiensten); modellen, verkopers en demonstrateurs (mannequins en overige modellen, verkopers en demonstrateurs in winkels, verkoop- en marktstands) Geschoolde landbouwers en vissers Bijvoorbeeld: geschoolde landbouwers en vissers in landbouw- en visserijbedrijven die niet aan veeteelt of viskweek doen; veetelers en kwekers; bosbouwberoepen en aanverwanten; vissers, jagers en trappers Ambachtsberoepen en verwante beroepen Bijvoorbeeld: mijn- en groevearbeiders en bouwvakarbeiders (mijnwerkers, steenhouwers, bouwarbeiders en aanverwante beroepen, schilders, schoonmakers van gevels en muren, alsmede aanverwante beroepen); metaalbewerkers en aanverwante beroepen, werknemers in de metaalconstructie en aanverwante beroepen (vormenmakers in de gieterij, lassers, plaatwerkers, monteurs van metalen structuren en aanverwante beroepen, smeden, werktuigmakers en aanverwante beroepen); mechanici en machineregelaars, mechanici en regelaars van elektrische en elektronische apparatuur, precisiemechanici voor metalen en soortgelijke materialen, pottenbakkers, glasblazers, ambachtslieden voor hout, textiel, leer en soortgelijke materialen, ambachtslieden voor het bewerken van leer, huiden en schoeisel) Operators van installaties en machines en assembleurs Bijvoorbeeld: operators van stationaire installaties en aanverwante beroepen (operators van mijn- en andere winninginstallaties, operators van installaties voor de omzetting van metalen, operators voor glas- en keramiekinstallaties en aanverwante beroepen, operators van installaties voor houtbewerking en papierproductie, operators van installaties voor chemische behandeling, operators van installaties voor de productie van energie en aanverwante beroepen, operators van industriële robots); operators van machines, assembleurs; bestuurders van voertuigen en zware installaties voor hijsen en verplaatsen Lagere beroepen voor onderhoud, toezicht en manuele werkzaamheden Bijvoorbeeld: straathandelaars en aanverwante beroepen, schoenpoetsers en andere straathandwerkslieden (hulp in de huishouding en aanverwante beroepen, schoonmakers en stomerijmedewerkers, conciërges, glazenwassers en aanverwante beroepen, bodes, dragers, bewakers, portiers, vuilnisophalers en aanverwante ongeschoolde arbeiders); ongeschoolde arbeiders in de landbouw, de visserij en aanverwante beroepen; ongeschoolde arbeiders in de mijnen, de bouwsector en openbare werken, be- en verwerkende industrie en vervoer Militairen Personen zonder bezoldigd werk, niet-werkzoekend (die bijvoorbeeld voor het huishouden zorgen) Werkzoekende werklozen 69 EUROPESE COMMISSIE DIRECTORAAT-GENERAAL XXII ENQUÊTE NAAR DE SOCIAAL- -ECONOMISCHE SITUATIE VAN ERASMUS-STUDENTEN NL NL D FOR COMMISSION USE ONLY Geef een raming van het inkomen van uw ouders in vergelijking met het gemiddelde inkomen in uw eigen land Aanmerkelijk hoger dan gemiddeld Aanmerkelijk gemiddeld lager dan ++ + Ø - - - Wat is het hoogste onderwijs- en/of opleidingsniveau van uw ouders? (een enkel antwoord) Vader Moeder Al dan niet voltooid kleuter- en basisonderwijs, niet voltooid Middelbaar Algemeen Vormend Onderwijs; klas 3 Hoger Algemeen Vormend onderwijs of Voortbereidend Wetenschappelijk Onderwijs niet met succes doorlopen Voltooid Middelbaar Algemeen Vormend Onderwijs; klas 3 Hoger Algemeen Vormend Onderwijs of Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs met succes doorlopen Voltooid Hoger Algemeen Vormend Onderwijs of Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Voltooid Hoger Beroepsonderwijs Voltooide universitaire opleiding, universitair kandidaatsexamen Persoonlijke gegevens Leeftijd jaar Studiejaar Geslacht Man Vrouw Aantal kinderen 0 1 2 Burgerlijke staat Meer Ongehuwd Gehuwd Uit wat voor gezin/huishouden komt u? Aantal broers en/of zussen Volgen zij hoger onderwijs of hebben zij hoger onderwijs gevolgd? Studeren zij in het buitenland of hebben zij in het buitenland gestudeerd? Hoeveel kinderen waren tijdens uw ERASMUS- periode ten laste van uw ouders? (uzelf inbegrepen indien dat het geval was) Bent u de eerste in de familie die in het buitenland studeert? 0 Ja Ja 0 Ja Dank u voor uw medewerking. 2 2 1 Nee Nee 1 Nee Meer Meer VERGEET A. U. B. NIET deze vragenlijst uiterlijk 16. 12. 1998 ingevuld terug te sturen naar het volgende adres: 70