title: Report from the Commission on the implementation of the 1999 broad economic policy guidelines

eurovoc_concepts:
economic growth
economic policy
economic reform
report
tax system

text: COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN Brussel, 14. 3. 2000 COM(2000) 143 definitief VERSLAG VAN DE COMMISSIE over de tenuitvoerlegging van de globale richtsnoeren voor het economisch beleid 1999 INHOUD SAMENVATTING. 3 0. INLEIDING. 8 1. ECONOMISCHE SITUATIE IN DE EU. 8 2. OP GROEI EN STABILITEIT GERICHTE MACRO-ECONOMISCHE POLITIEK. 10 2. 1 Macro-economische beleidmix in de eurozone. 10 2. 2 Macro-economische beleidsmix in de lidstaten die niet aan de eurozone deelnemen. 11 3. GEZONDE EN DOELMATIGE OPENBARE FINANCIËN. 13 3. 1 Begrotingsdoelstellingen 1999 gehaald ondanks groeivertraging. 13 3. 2 Begrotingsplan voor 2000 en daarna. 14 3. 3 Kwaliteit en houdbaarheid van de openbare financiën. 15 4. GEPASTE LOONONTWIKKELING. 18 5. MEER EFFICIËNT PRODUCT (GOEDEREN EN DIENSTEN)-MARKTEN. 19 5. 1 Wettelijk kader van de interne markt moet naar behoren worden toegepast. 20 5. 2 Concurrentiebeleid: vernieuwde wetgeving en vooruitgang op het gebied van staatssteun. 21 5. 3 Openbare nutsbedrijven: vooruitgang in de sectoren telecommunicatie en elektriciteit. 21 5. 4 Distributie: verdere liberalisatie nodig. 22 5. 5 Overheidsdiensten: verhoging van doelmatigheid en voorkoming van oneerlijke concurrentie. 23 5. 6 Andere hervormingen van de regelgeving: verlichting van de formaliteiten voor startende bedrijven. 23 5. 7 Innovatie: hervormingen ter verbetering van de technologische prestaties zijn nodig. 24 6. MEER GEÏNTEGREERDE EN DIEPERE KAPITAALMARKTEN. 25 7. BETER WERKENDE ARBEIDSMARKTEN. 27 7. 1 Algemene ontwikkelingen. 27 7. 2 Actieve arbeidsmarktprogramma's:aanzienlijke vooruitgang. 28 7. 3 Belastingdruk op arbeid: veel hervormingen om de druk te verlichten. 29 7. 4 Uitkeringssystemen: weinig vooruitgang ondanks goede resultaten in sommige landen. 29 7. 5 Organisatie en flexibiliteit van de arbeid: enige, maar niet voldoende vooruitgang. 30 KADERS. 31 2 SAMENVATTING De GREB 1999 waren de eerste die werden vastgesteld na de invoering van de euro. Zij bevalen een evenwichtige en onderling versterkende driepijlerstrategie aan die moet leiden tot een duurzame groei, een hogere levensstandaard, uitbreiding van de werkgelegenheid en minder sociale uitsluiting. In dit verslag wordt een grondige, algemene beoordeling van de tenuitvoerlegging van de beleidsrichtsnoeren uit de GREB 1999 gegeven. Het levert een bijdrage aan het multilaterale toezicht op het economisch beleid van de lidstaten en de Unie overeenkomstig artikel 99, lid 3, van het Verdrag. De evaluatie van de geboekte resultaten zal tevens een belangrijke bijdrage zijn aan de opstelling van de komende GREB. Dit verslag zal immers samen met de beoordeling van de macro-economische situatie in de najaarsprognoses 2000 van de Commissie en de nieuwe beleidsontwikkelingen en -uitdagingen die in recente verslagen in het kader van de diverse coördinatieprocessen en in de bijdrage van de Commissie voor de Topconferentie van Lissabon (Een agenda voor economische en sociale vernieuwing voor Europa) en haar mededeling "Strategische doelstellingen 2000-2005" zijn vastgesteld, de basis vormen voor de formulering van de GREB 2000. Belangrijke uitdagingen die in de documenten voor de Europese Raad van Lissabon werden vermeld, zijn onder meer de overgang naar een sociale, op kennis gebaseerde economie en het streven naar volledige werkgelegenheid als hoofddoel van de economische en sociale politiek. Dit verslag is gebaseerd op en is een samenvatting van de voornaamste bevindingen en conclusies van het gelijkenonderzoek en het toezicht in de verschillende coördinatieprocessen op het niveau van de Unie en voegt daar een geïntegreerde evaluatie aan toe1. Bij het verslag is een werkdocument van de diensten van de Commissie gevoegd waarin een grondig onderzoek van de tenuitvoerlegging van de richtsnoeren per land wordt gegeven. De kerngedachten van het verslag zijn: Verbeterde macro-economische achtergrond De door het buitenland geïnduceerde vertraging die het krachtige herstel van 1997-1998 had onderbroken, is in de loop van 1999 omgeslagen in een versnelde opleving. Deze heeft zich in de jongste tijd tot alle lidstaten uitgebreid en is vrijwel tot volle ontwikkeling gekomen in de landen die de voorhoede vormden. Voor de komende jaren wordt een vaste groei verwacht die boven het potentiële percentage ligt. De werkgelegenheid heeft zich in een krachtig tempo uitgebreid omdat de groei meer banenscheppend is geworden. Daardoor is de werkloosheid in de laatste twee jaren gestaag afgenomen en zal zij naar verwachting in de nabije toekomst een sinds het begin van de jaren negentig niet meer gezien peil bereiken. 1999 was een jaar van lage inflatie en de vooruitzichten blijven gunstig, zij het in iets mindere mate onder de gecombineerde invloed van de stijging van de aardolieprijzen en de depreciatie van de euro. 1 In dit verslag zijn gegevens en bevindingen samengebracht uit diverse documenten en verslagen die in het kader van de verschillende coördinatieprocessen zijn opgesteld: de geactualiseerde stabiliteits- en convergentieprogramma's, de evaluatie ervan door de Commissie en de adviezen van de Raad; de nationale actieplannen voor de werkgelegenheid en het gezamenlijk werkgelegenheidsverslag 1999; de voortgangsverslagen van de lidstaten over de product-, diensten- en kapitaalmarkten; het tweede verslag van de Commissie over "Economische hervorming: verslag over de werking van de product- en kapitaalmarkten in de Gemeenschap in 1999" en het jaarverslag over de structuurhervormingen 2000 van de EPC. 3 Gezonde macro-economische beleidsmix In de GREB 1999 was de klemtoon gelegd op de behoefte aan een macro-economische beleidsmix in de eurozone die bevorderlijk is voor de groei en de werkgelegenheid en deze, mede dank zij voortgezette structuurhervormingen, houdbaar maakt, dus niet-inflatoir. De combinatie van betere groeivooruitzichten, afnemende werkloosheid en lage inflatie werpt een gunstig licht op de macro- economische politiek in de eurozone. Door een goed beheer van de macro-economische politiek zijn de omvang en de duur van de vertraging beperkt gebleven en kon de groei weer aantrekken. Tegen de achtergrond van een lage en afnemende inflatie heeft de oordeelkundige versoepeling van de monetaire politiek de nodige ondersteuning gegeven aan de binnenlandse vraag en de economische bedrijvigheid. Tegelijkertijd hebben de lidstaten begrotingsdiscipline in acht genomen - en deze in sommige gevallen nog verscherpt - ondanks de economische vertraging. Het loonverloop bleef gematigd. Ondanks de besluiten van de ECB in de laatste maanden om de basisrentevoeten te verhogen, blijven de monetaire voorwaarden bevorderlijk voor de groei. De preventieve maatregelen tegen een mogelijke toename van de inflatoire druk in de sterker wordende economie van de eurozone verhogen de kansen op een duurzame en niet-inflatoire opleving. Om de economie op een krachtig groei- en werkgelegenheidspad te brengen, met behoud van prijsstabiliteit, is het nodig een strikte begrotingsdiscipline in acht te blijven nemen, de sociale partners te stimuleren hun looneisen te matigen en de nodige structuurhervormingen uit te voeren. Vooruitgang naar doelmatigere openbare financiën; houdbaarheid eindelijk aangepakt De kwaliteit en houdbaarheid van de openbare financiën is een aangelegenheid die, nu geleidelijk aan gezonde begrotingssituaties tot stand worden gebracht, steeds belangrijker wordt. De aandacht moet worden geconcentreerd op de samenstelling van de openbare financiën, de door de belastingen veroorzaakte scheeftrekkingen en de houdbaarheid op lange termijn. • • De meeste lidstaten zijn begonnen aan een hervorming van hun belastingstelsel. Enkele hebben de belastingen op de arbeid verlaagd, andere hebben de fiscale lasten iets verschoven naar energie- en milieubelastingen, nog andere hebben durfkapitaal fiscaal aantrekkelijker gemaakt. Op het gebied van de BTW is in 1999 een overeenkomst bereikt over de mogelijkheid de BTW op arbeidsintensieve diensten te verlagen. De omvang en impact van deze aanpassingen zijn echter vaak niet voldoende. De totale belastingdruk en vooral die op de arbeid blijft in veel lidstaten hoog, hetgeen betekent dat grondiger maatregelen nodig zijn, terwijl evenwel verder moet worden gestreefd naar budgettaire consolidatie. Hoewel op bepaalde terreinen coördinatie nodig is, vooral wat betreft de belastingen op bepaalde beweeglijke soorten kapitaalinkomsten, mag die over het algemeen nog niet onmiddellijk worden verwacht. De houdbaarheid van de pensioenstelsels op lange termijn vereist in de meeste lidstaten aanzienlijke hervormingen. De reeds plaatsvindende reorganisaties zijn een eerste stap in de goede richting, maar er is meer nodig om het probleem van de vergrijzende bevolking op te vangen. De toegenomen bewustwording van dit probleem is ongetwijfeld een belangrijke stap voorwaarts. Veel lidstaten hebben hervormingsplannen, maar zij stellen de uitvoering ervan over het algemeen uit. Goed geïntegreerde productmarkten, maar mogelijkheid tot verbetering Door de structuurhervormingen van het laatste decennium zijn de productmarkten in de Europese Unie relatief goed geïntegreerd geworden en is de concurrentie toegenomen. De prijsverschillen zijn in vergelijking met de Verenigde Staten, en het proces van echter nog groot, vooral 4 prijsconvergentie is thans trager dan aan het begin van de jaren negentig. Er blijft dus ruimte voor verbetering, vooral in bepaalde dienstensectoren, de bouw en de overheidsopdrachten. • • • • • • De tenuitvoerlegging van de wetgeving betreffende de interne markt is in het laatste jaar verbeterd. Enkele lidstaten lopen echter ver achter en op bepaalde terreinen (veterinaire controles, vervoer) is de vooruitgang traag. Ook op het gebied van de overheidsopdrachten zijn vorderingen gemaakt, maar er blijven problemen, te oordelen naar indicatoren zoals het aantal niet in wetgeving omgezette richtlijnen, het aantal met redenen omklede adviezen en de lage waarde van de oproepen tot inschrijvingen die in het Publicatieblad verschijnen. Veel lidstaten hebben hun concurrentiebeleid verscherpt en in overeenstemming gebracht met de communautaire wetgeving. In de meeste lidstaten hebben de concurrentieautoriteiten thans de bevoegdheid om de artikelen 81 en 82 van het EU-Verdrag (afspraken tussen bedrijven en misbruik van machtsposities) te doen naleven. In verschillende andere landen is vooruitgang geboekt op dit punt. De klemtoon moet nu meer worden gelegd op doorzichtigheid, toezicht en beteugeling. De staatssteun is in de laatste jaren afgenomen en meer generiek en minder specifiek geworden. Hij is echter over het algemeen nog steeds te omvangrijk en moet dus worden verminderd. Het regelgevingskader is in een aantal bedrijfstakken verbeterd, waardoor de concurrentie is toegenomen en de verhouding prijs/kwaliteit verbeterd, met als meest opvallend voorbeeld de telecommunicatie-industrie (maar ook daar blijven er problemen bestaan doordat de gevestigde exploitant vaak een machtspositie heeft en het de regelende instanties ontbreekt aan invloed of doorzichtigheid). In sectoren zoals spoorwegen, water en posterijen die een trage vooruitgang te zien hebben gegeven dienen de zaken te worden bespoedigd, alsook in de sectoren gas en elektriciteit. Een hoge doelmatigheid van de distributiesector is van essentieel belang voor de goede werking van de productmarkten en leidt tot een grotere variëteit producten voor de consument, tegen lagere prijzen. Planning van landgebruik, beperkingen op de openingsuren en specifieke restricties voor grote verkooppunten blijven de concurrentie in deze sector belemmeren. Sommige lidstaten hebben op dit gebied maatregelen genomen, maar in de meeste zou de verdere liberalisaties welkom zijn. Vele lidstaten hebben programma's en maatregelen vastgesteld om de regelgeving op het bedrijfsleven te verbeteren (belemmeringen voor startende bedrijven, zoals ingewikkelde administratieve procedures, ontoereikende financieringsmogelijkheden en beperkte voorlichting) en hebben de belastingdruk op het MKB verlicht. In vele lidstaten is de regelgeving echter nog steeds niet bedrijfsvriendelijk en moet dus worden hervormd. Innovatie: hoofdbron van dynamisme In het algemeen loopt de EU achter op de Verenigde Staten wat betreft innovatievermogen. Alle lidstaten voeren een beleid om O&O en innovaties te stimuleren, maar er zijn nog grote verschillen tussen de lidstaten en de inspanningen van de Unie zijn versnipperd en gesegmenteerd. • Dit betekent dat de EU haar O&O-inspanningen moet opdrijven en verbeteren en de productie en verspreiding van ICT stimuleren. 5 • • • De meeste lidstaten zouden gebaat zijn bij een hogere kwaliteit van onderwijs en opleiding om het banenpotentieel van de informatiemaatschappij te kunnen benutten, hetgeen nog steeds wordt verhinderd door een ernstig tekort aan beroepskwalificaties. Bijkomende voordelen zijn te bereiken door een betere innovaties, een gepast regelgevingskader voor de informatie- en telecommunicatie-industrie en een toename van de concurrentie op deze markten. financiële ondersteuning van O&O en Enkele lidstaten hebben maatregelen genomen om het innovatievermogen te stimuleren door nauwere contacten tussen onderzoekcentra en het bedrijfsleven, maar er is nog steeds geen sprake van een echte "Europese onderzoekruimte" om de wetenschappelijke en technologische activiteiten in de Unie te bevorderen en ten volle gebruik te maken van het grote potentieel dat de lidstaten bezitten. Een meer bedrijfsvriendelijk octrooisysteem zou een stimulerende invloed hebben op O&O en innovatie. Een hervorming van het Europese octrooisysteem zou dus nuttig zijn. Kapitaalmarkten : nog geen volledige integratie, maar de euro brengt verbetering De invoering van de euro heeft belangrijke gevolgen gehad voor het gehele spectrum van Europese financiële markten en heeft bijgedragen tot de schepping van diepe, brede en liquide markten. Er zijn echter nog steeds belemmeringen voor de totstandbrenging van geheel geïntegreerde financiële markten. • • • De afschaffing in een aantal lidstaten van sommige kwantitatieve beperkingen op de beleggingen van institutionele beleggers draagt bij tot verdieping van de financiële markten. De Commissie heeft een mededeling over de pensioenstelsels uitgebracht en werkt aan een richtlijn over het bedrijfseconomisch toezicht op de pensioenfondsen. Sommige lidstaten hebben in hun wetgeving het onderscheid tussen beroepsbelegger en kleine belegger ingevoerd. Dit onderscheid zou meer algemeen en op dezelfde wijze moeten worden toegepast. De Commissie werkt momenteel aan een mededeling over dit onderwerp. Alle lidstaten hebben zich, zij het in diverse mate, beziggehouden met het vraagstuk van het risicokapitaal. De beschikbaarheid en allocatie van risicokapitaal zijn echter nog ver van optimaal. In dit verband heeft de Commissie een mededeling uitgebracht waarin concrete voorstellen worden gedaan om de tenuitvoerlegging van het risicokapitaalactieplan te bespoedigen. Aanzienlijk actiever arbeidsmarktbeleid, maar beperkte hervormingen van de arbeidsmarkt Ondanks de voortdurende verbetering van de werkgelegenheidssituatie in de laatste jaren is de werkloosheid nog steeds onaanvaardbaar hoog en is de gemiddelde participatiegraad in de EU laag. Zoals bewezen werd in het gezamenlijk werkgelegenheidsverslag 1999, is er thans een duidelijke ontwikkeling naar een preventieve aanpak bij de bestrijding van de jeugdwerkloosheid en de langdurige werkloosheid, in overeenstemming met de werkgelegenheidsrichtsnoeren. Sommige lidstaten hebben echter meer vorderingen gemaakt dan andere. Hoewel hervormingen zijn ondernomen, valt slechts een beperkte verbetering van de werking van de arbeidsmarkten vast te stellen, vooral als wordt vergeleken met de hervormingen op de product- en kapitaalmarkten. • Veel lidstaten hebben aanzienlijke vorderingen gemaakt bij de toepassing van een preventieve aanpak van de jeugdwerkloosheid en de langdurige werkloosheid door middel van actieve arbeidsmarktprogramma's. Enkele lidstaten hebben ook belangrijke stappen gezet naar het combineren van een actief beleid met een herziening van de uitkeringsduur en -criteria. Andere 6 • • • dienen echter nog veel inspanningen te leveren om op middellange termijn de streefcijfers voor de preventieve maatregelen te halen die in de werkgelegenheidsrichtsnoeren zijn vastgesteld. Voor alle lidstaten geldt dat dergelijke maatregelen doeltreffend moeten zijn en vooral moeten worden gericht op personen die moeilijk een plaats op de arbeidsmarkt kunnen vinden. De meeste lidstaten hebben hervormingen vastgesteld of gepland om de belastingen en sociale bijdragen op de arbeid te verlagen, vaak met de klemtoon op de onderkant van de loonschaal. Deze inspanningen zijn gaande sedert het midden van de jaren negentig en hebben geleid tot een beperkte verlichting van de directe belastingdruk op de arbeid. De verlichting van de directe belastingdruk op de arbeid werd vooral gefinancierd door een verschuiving naar de indirecte belastingen, zoals de BTW of energie- en milieuheffingen. Deze veranderingen zijn welkom en moeten worden voortgezet. belangrijke Enkele landen zijn begonnen aan een systematisch onderzoek van hun sociale zekerheid en hebben de gerechtigdheidsvoorwaarden. Deze inspanningen hebben bijgedragen tot een belangrijke vermindering de hervormingsinspanningen zeer beperkt en partieel gebleven. Op dit gebied zijn meer inspanningen nodig. structurele werkloosheid. hervormingen ondernomen, landen andere betreft vooral zijn van wat de In Enige vorderingen zijn gemaakt bij de modernisering van de organisatie van het werk. Enkele lidstaten hebben maatregelen genomen om deeltijdwerk te vergemakkelijken. In sommige lidstaten is een beperkte vooruitgang waar te nemen op het gebied van flexibele arbeidstijden en een arbeidstijd op jaarbasis. De vorderingen op deze gebieden zijn ook van belang voor de bevordering van een gelijke behandeling van man en vrouw. Bovendien hebben sommige lidstaten inspanningen gedaan om de participatiegraad van de vrouwen te verhogen, bijvoorbeeld door verbetering van de kinderopvang, maar ook hier zijn meer inspanningen nodig. Nog zeer weinig is gedaan aan de rigiditeiten die een belemmering zijn voor de aanwerving van vast personeel. De gebrekkige aanpassing van de arbeidskosten aan de grote regionale productiviteitsverschillen in bepaalde lidstaten wijst op een algemeen tekort aan arbeidsmarktflexibiliteit. Op weinig uitzonderingen na hebben de sociale partners niet actief genoeg bijgedragen aan de modernisering van de organisatie van het arbeidsproces. Conclusie De GREB 1999 zijn over het algemeen goed ten uitvoer gelegd. Vrijwel alle lidstaten hebben hun budgettaire streefcijfers gehaald of zelfs overtroffen en verwacht wordt dat de begrotingssituaties in de komende jaren nog beter zullen worden. De kwaliteit en houdbaarheid van de openbare financiën, in het bijzonder de hervorming van de belasting- en pensioenstelsels, blijken de grote zorgpunten te zijn. Wat de economische hervormingen op de productmarkten betreft zijn de vorderingen het duidelijkst bij de tenuitvoerlegging van de wetgeving betreffende de interne markt en de liberalisatie van de telecommunicatie- en de elektriciteitssector. Ook bij het aan banden leggen van de staatssteun is vooruitgang gemaakt, maar niet voldoende. Naast belastinghervorming zijn het stimuleren van deeltijdwerk en het toepassen van een preventieve aanpak van de jeugdwerkloosheid en de langdurige werkloosheid de voornaamste punten van vooruitgang op de arbeidsmarkt. Weinig vooruitgang is echter geboekt bij de toepassing en handhaving van de aanbestedingsvoorschriften voor overheidsopdrachten, de liberalisatie van spoorwegen, water, gas en posterijen, de deregulering van de detailhandel, de bevordering van O&O en innovatie, de ontwikkeling van de risicokapitaalmarkten, de hervorming van de sociale zekerheid en de modernisering van de arbeidsorganisatie. Ook zijn de richtsnoeren niet in alle lidstaten in dezelfde mate ten uitvoer gelegd. Kennelijk hebben de lidstaten met een algemene strategie die in overeenstemming is met de GREB de beste economische resultaten behaald. 7 INLEIDING 0. De globale richtsnoeren voor het economisch beleid (GREB) 1999 waren de eerste na de invoering van de euro. Zij behelzen een algemene strategie om te komen tot een krachtige, houdbare groei en werkgelegenheid. De beleidsaanbevelingen van de strategie kunnen worden samengebracht in drie rubrieken: gezonde macro-economische politiek, acties ter verbetering van de werking van de arbeidsmarkt en economische hervormingen ter verhoging van de doelmatigheid en flexibiliteit van de goederen-, diensten- en kapitaalmarkten. De GREB 1999 waren de eerste waarin de algemene richtsnoeren, die voor alle lidstaten gelden, werden aangevuld met een volledige reeks richtsnoeren per land waarin de economische beleidsprioriteiten voor elke lidstaat werden aangegeven met inachtneming van de situatie van elk land. Opdat een economische beleidsstrategie zou functioneren, is het van cruciaal belang een effectieve tenuitvoerlegging te verzekeren door middel van passend en regelmatig toezicht. Dit verslag heeft een tweevoudig doel. In de eerste plaats is het een goede test van de betrokkenheid van de lidstaten bij de gedeelde beleidsstrategie. In de tweede plaats levert het de nodige informatie en analyses voor de opstelling en goedkeuring van een nieuwe reeks richtsnoeren. Dit verslag zal immers samen met de evaluatie van de macro-economische achtergrond die in de najaarprognoses 2000 van de diensten van de Commissie wordt gegeven en de nieuwe beleidsontwikkelingen en -uitdagingen die worden vermeld in de laatste verslagen in het kader van de verschillende coördinatieprocessen en de bijdrage van de Commissie voor de Europese Raad van Lissabon (Een agenda voor economische en sociale vernieuwing voor Europa), alsook haar mededeling "Strategische doelstellingen 2000-2005", de basis vormen voor de formulering van de GREB 2000. In de documenten voor de Topconferentie van Lissabon werden als voornaamste uitdagingen vermeld: de overgang naar een sociale, op kennis gebaseerde economie en het streven naar volledige werkgelegenheid als hoofddoel van de economische en sociale politiek. Deze evaluatie is een samenvatting van de voornaamste bevindingen en conclusies van de genoemde processen en voegt daaraan een geïntegreerde beoordeling toe. Onmiddellijk dient te worden opgemerkt dat dit verslag moet worden gezien als een tussentijdse evaluatie en als onderdeel van het lopende toezichtproces. Dit verslag is opgesteld volgens de grote lijnen van de GREB 1999. In deel 1 wordt een korte beschrijving van de economische situatie in de EU gegeven. In deel 2 wordt de macro-economische beleidsmix bekeken. Deel 3 bevat een overzicht van de vorderingen naar gezonde en doelmatige openbare financiën en deel 4 een evaluatie van de loonontwikkelingen. In de delen 5 tot 7 ten slotte worden de voornaamste resultaten beschreven die de structuurhervormingen op de product-, kapitaal- en arbeidsmarkten hebben opgeleverd. 1. ● ECONOMISCHE SITUATIE IN DE EU Matige en tijdelijke vertraging gevolgd door krachtig groeiherstel De GREB 1999 waren opgesteld tegen de achtergrond van een scherpe groeivertraging na de financiële crisissen van 1997-1998. De reële groei in de Unie is gedaald van ongeveer 3% in de eerste helft van 1998 tot 1,5% in de eerste helft van 1999. De uitvoer liep sterk terug en een zwakke externe vraag in combinatie met minder gunstige groeivooruitzichten leidde tot een aanzienlijke neerwaartse aanpassing van de voorraden. Ook de investeringen in outillage namen af, maar minder dan aanvankelijk was gevreesd. Sedert het begin van de zomer 1999 is de economische bedrijvigheid in de Unie geleidelijk en algemeen aangetrokken. In de tweede helft van het jaar 8 is het tempo van de groei aanzienlijk gestegen. De reële groei van het BBP in 1999 wordt thans geschat op 2,2% (zie grafiek 1 en tabel 1). De binnenlandse vraag was in 1999 de drijvende kracht achter de economische groei en zelfs meer dan als verwacht. Het gezinsverbruik bleef vast onder het gecombineerde effect van een sterke toename van de werkgelegenheid, een gestage expansie van de kredietverlening als gevolg van de lage rentevoeten, een geringe inflatie en dynamische beurzen. De verbeteringen op de arbeidsmarkt en de continue stijging van de reële inkomens per hoofd deden het vertrouwen van de consument toenemen tot een historisch hoog peil. De investeringen waren verrassend resistent, mede dankzij goede winsten. De kapitaaluitgaven werden in toenemende mate ondersteund door de verbetering van de vraagvooruitzichten en het vertrouwen van de ondernemers. Doordat de gevolgen van de crisis in de opkomende economieën afnamen en de Amerikaanse economie snel bleef groeien trok de uitvoer in de tweede helft van het jaar sterk aan. Gevolg was dat de groei van de uitvoer in het jaar 1999 als geheel iets minder is afgenomen dan in het voorjaar was verwacht. De groeiverschillen tussen de lidstaten bleven in 1999 bestaan. Zij waren vooral het gevolg van drie factoren: de uiteenlopende relaties met de door de crisis getroffen opkomende markteconomieën, de uitgestelde effecten van de beleidsaanpassing in de aanloop naar fase 3 van de EMU en dispariteiten in potentiële groeipercentages. De groei bleef zeer levendig in Ierland en Luxemburg, was nog steeds dynamisch in Spanje, Nederland, Portugal en Finland en was krachtig in Zweden. In Duitsland en Italië liep de activiteit nog steeds achter, maar in de loop van het jaar heeft zich een duidelijke versnelling voorgedaan. De vooruitzichten op korte termijn wijzen op een verdere verbetering van het herstel. De uitvoer zal blijven profiteren van de opleving in de wereld, die een hoger tempo aanneemt, en de verbetering van de concurrentiepositie als gevolg van de depreciatie van de euro. De binnenlandse vraag zal naar verwachting de ruggengraat van de groei blijven. Het gezinsverbruik zal worden ondersteund door een hoog vertrouwen van de consument en continue verbeteringen op de arbeidsmarkt, gepaard gaande met een gestage toename van de reële inkomens per hoofd. De verbeterende vraagvooruitzichten, het stijgende vertrouwen van de ondernemers en de hoge rentabiliteit zijn zeer gunstig voor de investeringen. Bovendien zullen de groeiverschillen tussen de lidstaten kleiner worden naarmate de ongelijke effecten van de crisissen in de opkomende economieën en de vertraagde gevolgen van de verschillende aanpassingen van de macro- economische beleidsmix in de aanloop naar fase 3 van de EMU in belang afnemen. ● Werkgelegenheid past zich sneller aan en werkloosheid neemt af jaren van De werkgelegenheidsresultaten zijn de laatste jaren steeds beter geworden omdat de groei tot meer banen heeft geleid. Terwijl de groei tijdelijk is teruggevallen tot iets meer dan 2%, zijn er tekenen dat de werkgelegenheid toch met ongeveer 1,25% is toegenomen. Hieruit blijkt dat de werkgevers de vertraging als tijdelijk hebben beschouwd, maar ook, naast alle zuiver cyclische invloeden, dat de inzetbaarheid en verschillende aanpasbaarheid te verbeteren en het effectieve arbeidsaanbod te verhogen, vruchten hebben afgeworpen. Dit is ook een goed teken voor de toekomst, wanneer de werkgelegenheid zal profiteren van de krachtiger wordende groei en de voortgaande verschuiving naar de meer arbeidsintensieve dienstensectoren. De verbeterende werkgelegenheidssituatie komt steeds meer tot uiting in afnemende werkloosheidspercentages. De werkloosheid, die in 1997 in veel lidstaten een historische hoogte had bereikt, is in 1999 in de EU als geheel geleidelijk teruggevallen tot 9,2% (zie grafiek 2). loonmatiging en structuurhervormingen om de 9 De werkgelegenheid heeft zich vooral sterk uitgebreid in de snel groeiende economieën van Ierland en Luxemburg; in Duitsland en Italië waren de resultaten in 1999 nog altijd vrij matig. Ook in Finland en Spanje heeft zich een sterke banengroei voorgedaan. In dit laatste land bleef de werkloosheid snel afnemen en Luxemburg heeft nog altijd het laagste werkloosheidspercentage in de EU. ● Afwezigheid van inflatoire druk In 1999 genoot de EU nog steeds een hoge mate van prijsstabiliteit. De inflatie (gemeten met het geharmoniseerde indexcijfer van de consumptieprijzen, HICP) bereikte begin 1999 haar laagste punt op 1%. Nadien is zij opgelopen tot 1,8% in januari 2000 als gevolg van de scherpe omslag van de energie- en grondstoffenprijzen, met name van ruwe aardolie, en de verzwakking van de euro. De energiecomponent voegde rechtstreeks 0,9 procentpunt toe aan het officiële cijfer van januari. Anderzijds leidden de interne vraag- en aanbodvoorwaarden tot een daling van de achterliggende inflatie in de Europese economie. De loonstijgingen bleven gematigd en de deregulering en de toename van de concurrentie op bepaalde nutsmarkten (met name telecommunicatie en elektriciteit) oefenden een neerwaartse druk uit op de prijzen. Daardoor viel de kerninflatie (exclusief energie en voeding) terug tot een recordlaagte van ongeveer 1% in 1999 (zie grafiek 3 en tabel 2). Een ander kenmerk van 1999 was een vergroting van de inflatieverschillen tussen de lidstaten. Begin 1999 viel de inflatie snel terug tot een zeer laag peil en Duitsland, Frankrijk en Oostenrijk, maar liep zij op in Spanje, Ierland, Nederland en Portugal. Sedertdien zijn de verschillen in inflatie geleidelijk kleiner geworden. Zij waren vooral het gevolg van structurele verschillen en cyclische kortetermijnafwijkingen in de eurozone. In landen als Spanje en Ierland deden de prijsstijgingen vrezen voor oververhitting en vereisten zij een beleidsbijstelling in de vorm van een vraagbeperking via de begrotingspolitiek. Door de verdere stijging van de aardolieprijzen en de verzwakking van de externe waarde van de euro in de laatste maanden zijn de inflatievooruitzichten onzekerder en minder gunstig geworden. Uitgesloten mag niet worden dat de officiële inflatie begin 2000 tijdelijk iets boven de grens van 2% zal komen te liggen in de eurozone. De verdere ontwikkeling zal afhangen van de mate waarin de depreciatie van de euro op de invoer- en de consumptieprijzen zal inwerken en van de toekomstige loonontwikkelingen. 2. OP GROEI EN STABILITEIT GERICHTE MACRO-ECONOMISCHE POLITIEK 2. 1 Macro-economische beleidsmix in de eurozone In de GREB 1999 werd een beleidsmix aanbevolen die bevorderlijk is voor de groei, de werkgelegenheid en de stabiliteit en die moet bestaan uit een monetair beleid dat gericht is op handhaving van de prijsstabiliteit in overeenstemming met het Verdrag, volgehouden inspanningen om op middellange termijn een begrotingsevenwicht of -overschot te bereiken, loonontwikkelingen die verenigbaar blijven met prijsstabiliteit en werkgelegenheidsschepping en toezeggingen inzake economische hervormingen. In 1999 werd met succes de euro ingevoerd. Het was het eerste jaar waarin het macro-economisch beleid in de eurozone kon worden getest. De resultaten waren positief. De monetaire voorwaarden waren in 1999 in de eurozone over het algemeen groeibevorderlijk, tegen de achtergrond van een economische vertraging en aanhoudende prijsstabiliteit. Daar de inflatierisico's kennelijk kleiner waren geworden, verlaagde de ECB haar basisrente met 50 basispunten tot 2,5% in april en liet haar tarieven ongewijzigd tot november. De daling van de geldmarktrente als reactie op deze maatregel van de ECB ging vergezeld van een 10 aanzienlijke depreciatie van de nominale effectieve wisselkoers van de euro. De impliciete versoepeling van de monetaire voorwaarden werd tot op zekere hoogte gecompenseerd door een sterke stijging van de obligatierendementen in de eurozone, welke ondanks de afwezigheid van interne inflatoire druk werden opgetrokken door de ontwikkelingen in de Verenigde Staten (zie de grafieken 4 en 5). Wegens de verbetering van de groeivooruitzichten in de eurozone, de verwachte stijging van de bezettingsgraad en de verkrappende arbeidsmarkten oordeelde de ECB dat het inflatierisico weer groter was geworden, waarna zij in november haar koers bijstelde en begin februari haar beleidstarieven verhoogde met nogmaals 25 basispunten. Het voeren van de monetaire politiek werd vergemakkelijkt door de vastbeslotenheid van de regeringen van de lidstaten zich aan hun budgettaire streefcijfers voor 1999 te houden, ondanks het feit dat de groei gemiddeld lager was dan ten tijde van de opstelling van de plannen was verwacht. Vrijwel alle lidstaten van de eurozone hebben deze streefcijfers gehaald en zelfs beter gepresteerd. Verschillende factoren hebben tot deze positieve resultaten bijgedragen, waaronder een verdere afname van de schuldendienst (zie deel 3). Daardoor daalde het nettofinancieringstekort van de overheid in de eurozone als geheel met ongeveer 1,25% van het BBP in 1999. Ook heeft zich een aanzienlijke verbetering van het voor de conjunctuur aangepaste tekort in de eurozone voorgedaan met 0,75% van het BBP. Het cyclisch aangepaste primaire begrotingssaldo gaf een geringe verbetering met 0,25 procentpunt te zien en bedroeg in 1999 3,50% van het BBP. De resultaten van 1999 wijzen er ook op dat meer lidstaten dan was verwacht een gezonde achterliggende begrotingssituatie hebben bereikt in overeenstemming met het stabiliteits- en groeipact. De loonontwikkelingen zijn in 1999 in de eurozone verenigbaar gebleven met prijsstabiliteit. Over het algemeen werden gematigde overeenkomsten gesloten, die leidden tot een nominale stijging van de lonen met ongeveer 2,25%. Als rekening wordt gehouden met de productiviteitsstijgingen, zijn de arbeidskosten per eenheid gestegen met ongeveer 1,25%, zodat dus niet werd gevreesd voor inflatie. Bovendien liepen de reële lonen gelijk op met de arbeidsproductiviteit, zodat de rentabiliteit van de inversteringen op een peil bleef dat bevorderlijk zou moeten zijn voor de investeringen, de groei en de werkgelegenheid naarmate de vraag aantrekt (zie ook deel 4). Alles samengenomen hebben de oordeelkundige monetaire politiek, de vaste koers van de begrotingspolitiek en het gepaste loonverloop geleid tot een beleidsmix die was afgestemd op de economische situatie. De economie van de eurozone heeft haar eerste test in macro-economisch beheer goed doorstaan. Bovendien hebben de voortdurende inspanningen om de levendigheid en het reactievermogen van de economie door een algemeen proces van structuurhervormingen te verbeteren de economische subjecten meer vertrouwen gegeven en daardoor de activiteit ondersteund (zie de delen 5 tot 7). 2. 2 Macro-economische beleidsmix in de lidstaten die niet aan de eurozone deelnemen In de GREB 1999 werd opgemerkt dat de lidstaten die niet aan de eurozone deelnemen verantwoordelijk blijven voor hun eigen monetaire politiek en hun wisselkoersbeleid, en werd aanbevolen een op stabiliteit gerichte macro-economische politiek te blijven voeren. In de twee lidstaten die aan het WKM II (wisselkoersmechanisme II) deelnemen, moet vooral aandacht worden besteed aan het handhaven van een solide monetaire en budgettaire politiek, teneinde de wisselkoersverplichtingen na te kunnen leven. De twee lidstaten met een rechtstreeks inflatiestreefcijfer moeten hun monetaire en budgettaire politiek voeren in overeenstemming met dat streefcijfer en aldus de voorwaarden voor koersstabiliteit scheppen. Denemarken staat relatief ver in de economische cyclus en ondervindt enige inflatoire druk doordat de arbeidsmarkt krapper is geworden. De Deense nationale bank heeft toegezegd de kroon binnen de smalle fluctuatiemarge van het WKM II te houden, en de wisselkoers is zeer stabiel gebleven op iets boven de spilkoers, omdat de centrale bank sinds de invoering van het mechanisme dicht bij de 11 koers van de euro is gebleven (grafiek 6). Om een solide basis voor een houdbare groei te verzekeren en tegelijkertijd een vaste wisselkoers ten opzichte van de euro te behouden, werden in 1999 in overeenstemming met het "Whitsun"-pakket van 1998 budgettaire maatregelen genomen om de binnenlandse vraag te temperen. Hoewel de groei hierdoor tijdelijk is afgeremd, zouden deze maatregelen het verlies aan concurrentievermogen, met name ten opzichte van de eurozone, moeten beperken. Bovendien heeft dit discretionaire optreden de openbare financiën nog verbeterd, zodat zij thans een overschot vertonen en ruimschoots voldoen aan de eisen van het stabiliteits- en groeipact. Griekenland heeft vorderingen gemaakt met het reële inhaalproces en ook op het gebied van nominale convergentie. Het inflatieverschil met de eurozone is veel kleiner geworden en de basisrentetarieven werden geleidelijk verlaagd tegen het einde van het jaar, terwijl de drachme boven de spilkoers in het WKM II en binnen de standaardfluctuatiemarge van 15% bleef. Wegens de kleiner wordende outputgap kon het begrotingstekort verder worden verlaagd, hetgeen ook een verbetering van de achterliggende situatie inhield. Gelet op de reeds in 1998 geboekte vooruitgang trok de Raad (Economische en financiële zaken) op aanbeveling van de Commissie in november het besluit over het bestaan van een buitensporig tekort in. In januari werd de spilkoers van de drachme ten opzichte van de euro met 3,50% gerevalueerd, hetgeen de overheid in staat zal stellen de economie op een krachtig groeipad met prijsstabiliteit te houden. Zweden heeft in 1999 een sterke, algemene opleving gekend; de economie bevindt zich nu kennelijk in een positieve cirkel tegen een achtergrond van goede basisvoorwaarden. De inflatie (gemeten met het HICP) is van de laagste in de EU, de lopende rekening vertoont een overschot en de openbare financiën zijn veel beter dan slechts enkele jaren geleden. De begrotingspolitiek werd in 1999 versoepeld. Het begrotingsoverschot blijft voldoen aan de eisen van het stabiliteits- en groeipact en de hoge belastingdruk is enigszins verlicht. Behoedzaamheid is evenwel geboden bij het voeren van een procyclische begrotingspolitiek, want de outputgap wordt kleiner en zal in de komende jaren wellicht weer positief worden. Dit geldt temeer omdat het streven van de Zweedse Riksbank naar prijsstabiliteit nog kracht is bijgezet door de nieuwe wetgeving van 1999. De. De Riskbank heeft als expliciet inflatiestreefcijfer 2% met een tolerantie van + inflatie is nog laag maar begint op te lopen en de korte rentevoeten zijn in de laatste maanden al verhoogd. 1 procentpunt De Britse economie heeft de gevolgen van de crisissen in de opkomende economieën relatief goed doorstaan en de groei is in 1999 dynamischer geworden. Na de belangrijke verbeteringen van de afgelopen jaren is de begrotingspolitiek stabieler geworden en kon 1999 worden afgesloten met een begrotingsoverschot van bijna 1% van het BBP. Deze gunstige ontwikkeling is het gevolg van de inzet van de regering om een begrotingspolitiek te voeren die verenigbaar is met macro- economische stabiliteit. De inflatie is in bedwang gehouden en is in de tweede helft van het jaar zelfs tot onder het gemiddelde van de eurozone gedaald. Er is echter een toenemend inflatierisico omdat de economie dicht bij haar capaciteit staat. De commissie Monetaire politiek van de Bank of England heeft de dalende tendens van de basistarieven in september 1999 omgebogen. Deze en andere sedertdien genomen maatregelen moeten zorgen dat het inflatiestreefcijfer van 2,50% (detailhandelsprijzen exclusief hypotheekrentebetalingen) verder kan worden gehaald. 12 3. GEZONDE EN DOELMATIGE OPENBARE FINANCIËN In 1999 werd de begrotingspolitiek in de EU voor de eerste maal gevoerd in het kader van het stabiliteits- en groeipact. De GREB 1999 bevalen de lidstaten aan (i) niet later dan eind 2002 een en evenwichtige begroting of convergentieprogramma's, (ii) te voldoen aan hun begrotingsoogmerken voor 1999 en (iii) tegelijkertijd de kwaliteit en houdbaarheid van de openbare financiën te verbeteren (zie inzet 1 voor de aanbevelingen per land). Hierna worden eerst de ontwikkelingen in 1999 besproken en vervolgens de vooruitzichten voor de korte termijn en de plannen voor de middellange termijn zoals zij zijn voorgesteld in de recente bijwerking van de stabliteits- en convergentieprogramma's. te verwezenlijken overeenkomstig de een begrotingsoverschot stabiliteits- 3. 1 Begrotingsdoelstellingen 1999 gehaald ondanks groeivertraging Toen de lidstaten in de tweede helft van 1998 hun begrotingsprogramma's voor 1999 opstelden, was de omvang van de vertraging van de economische bedrijvigheid in veel EU-landen nog niet duidelijk. Dit geldt ook voor de eerste ronde stabiliteits- en convergentieprogramma's, want die waren gebaseerd op de begrotingsprogramma's (zie de tabellen 3 en 5). In ongeveer de helft van de lidstaten bleek de groei lager te zijn dan in de programma's was geraamd. De vertraging was vooral merkbaar in Duitsland, Italië en Oostenrijk, terwijl de groei in België, Griekenland en Spanje vrijwel overeenkwam met de oorspronkelijke verwachtingen. In andere landen was de groei echter hoger dan verwacht, namelijk in Frankrijk, Ierland, Nederland, Zweden en het Verenigd Koninkrijk. Ondanks de uiteenlopende groeiresultaten werden de budgettaire streefcijfers voor 1999 echter over het algemeen gehaald en zelfs overtroffen. Zeven van de vijftien lidstaten registreerden een begrotingsoverschot. De landen met een overschot waren de Noordse landen, Ierland, Luxemburg, Nederland en het Verenigd Koninkrijk. Vier landen hadden een tekort van 1 tot 1,50% van het BBP, maar in Frankrijk, Italië, Oostenrijk en Portugal lag het tekort nog dicht bij of boven 2% van het BBP (zie tabel 3). Ook de schuldquotes zijn sneller gedaald dan was verwacht. Sommige landen met een sterker dan verwachte groei overtroffen ook hun oorspronkelijke begrotingsoogmerken. Opmerkelijke resultaten in dit opzicht werden geboekt door Nederland, Zweden en het Verenigd Koninkrijk. Wellicht nog meer vermeldenswaard zijn de begrotingsresultaten van de landen waar zich een sterke vertraging voordeed. Dit geldt in het bijzonder voor Duitsland, waar het begrotingssaldo veel beter uitviel dan was geraamd. In Italië, waar het nagestreefde tekort in de loop van het jaar opwaarts was herzien in verband met de vertraging, viel het tekort iets beter uit dan de aanvankelijk geplande 2% van het BBP. Alleen Ierland en Oostenrijk hebben hun begrotingsoogmerken voor 1999 niet gehaald. Verschillende factoren hebben bijgedragen tot de beter dan verwachte begrotingsresultaten van 1999, maar zij zijn soms moeilijk precies in cijfers uit te drukken. De voornaamste factoren waren2: de beter dan verwachte begrotingsresultaten van 1998 gaven een gunstigere uitgangspositie; volgehouden inspanningen om de uitgaven onder controle te houden; onverwacht goede belastingopbrengsten, mede dankzij de belastingvriendelijke samenstelling van de groei en gesteund door de binnenlandse vraag; en ten slotte de neiging van de lidstaten reserves voor onvoorziene omstandigheden in te bouwen in hun begrotingsoogmerken, kennelijk vooral in verband met de rentebetalingen. Alles samen genomen is het begrotingstekort in de EU als geheel gedaald tot 0,75% van het BBP en is ook de achterliggende positie verbeterd (zie tabel 4). 2 De omschakeling van het stelsel van economische rekeningen (de begrotingsoogmerken waren vastgesteld op basis van het ESER 79, maar de resultaten op basis van het ESR95) speelde ook een rol. Over het algemeen was de invloed ervan op de cijfers van de begrotingssaldi 1999 gering, maar dat gold niet voor Portugal en Zweden. 13 De verbetering van de begrotingssaldi in 1999 is vooral toe te schrijven aan de stijging van de verhouding tussen de belastingopbrengsten en het BBP. De verhouding tussen de totale uitgaven en het BBP is iets afgenomen, maar dit was volledig toe te schrijven aan het feit dat de stijging van de primaire uitgaven werd gecompenseerd door een lagere rentelast. De achteruitgang van de verhouding tussen de overheidsinvesteringen en het BBP is tot stilstand gekomen. In de EU als geheel is deze verhouding iets verbeterd tot 2,30%, maar dit is nog ver onder het peil van het begin van de jaren negentig (zie grafiek 7). Terwijl de investeringsquote in de meeste landen stabiel bleef, is zij aanzienlijk gestegen in Ierland en Italië. Bovendien hebben veel lidstaten inspanningen geleverd om de investeringen in menselijk kapitaal te vergroten. De hogere quotes wat betreft belastingen en primaire uitgaven kunnen worden beschouwd als een minder positief kenmerk van de algemene begrotingsaanpassingen in 1999, omdat algemeen wordt geoordeeld dat een budgettaire aanpassingsstrategie in de eerste plaats moet worden gericht op uitgavenbeperkingen, waarna dan de belastingdruk kan worden verlicht. Opgemerkt moet evenwel worden dat de belastinghervormingen in de lidstaten over het algemeen voorzien in verlaging van de belastingtarieven samen met een verbreding van de belastinggrondslagen. Op korte termijn kan dit, in de belastingopbrengsten. In zover de inning van de belastingen doelmatiger geschiedt - in sommige gevallen een voorwaarde voor de verlaging van de belastingtarieven - zou dit ook de belastingopbrengsten moeten doen toenemen. Aan de uitgavenzijde heeft, naast de iets hogere investeringsquote, de werking van de automatische stabilisatoren bijgedragen tot de stijging van de uitgaven. Volgens de ingediende begrotingsprogramma's voor de middellange termijn hebben de belastingquote zowel als de primaire-uitgavenquote in 1999 een toppunt bereikt. terwijl de economische subjecten zich aanpassen, fluctuaties leiden tot 3. 2 Begrotingsplannen voor 2000 en daarna Wat betreft de kortetermijnvooruitzichten voor de openbare financiën in 2000 schijnen de meeste lidstaten in hun plannen geen belangrijke consolidatie-inspanningen te hebben opgenomen. Te oordelen naar de tot dusver voor 2000 voorgestelde begrotingsoogmerken zal het begrotingssaldo gemiddeld beter worden dankzij de conjunctuuromstandigheden en de lagere rente-uitgaven. De cyclisch aangepaste primaire saldi zullen vermoedelijk iets minder gunstig worden als de nominale streefcijfers maar juist worden gehaald. De streefcijfers zijn niet zeer ambitieus, maar op te merken valt dat aan de meeste begrotingen opzettelijk voorzichtige economische veronderstellingen ten grondslag zijn gelegd. Met de verbeterde economische vooruitzichten voor 2000 is er dus een goede kans dat de begrotingsstreefcijfers voor dit jaar weer zullen worden overtroffen. Sedert september hebben alle lidstaten op één na een geactualiseerd stabiliteits- of convergentieprogramma ingediend. Alleen Oostenrijk heeft nog geen bijwerking ingediend, omdat een nieuwe regering moest worden gevormd en als gevolg daarvan nog geen begroting voor 2000 was vastgesteld. Verwacht wordt dat de nieuwe regering van Oostenrijk haar geactualiseerde stabiliteitsprogramma zal indienen vóór eind maart. In de geactualiseerde programma's zijn de middellangetermijnstreefcijfers van de oorspronkelijke programma's behouden of versterkt en is het bijkomende jaar aan het einde van het programma vaak bestemd voor een verdere verlaging van het tekort (zie tabel 5). Uit de bijwerkingen blijkt dat de veertien lidstaten nu al of uiterlijk in 2002 voldoen aan de eis van de minimumreferentiepositie, waarbij de automatische stabilisatoren kunnen functioneren zonder risico op overschrijding van de tekortgrens van 3% van het BBP. Acht lidstaten voorzien voor 2002 of 2003 een begrotingsoverschot en vijf andere verwachten een tekort van niet meer dan 0,50% van het BBP. 14 De geactualiseerde programma's zijn over het algemeen gebaseerd op voorzichtige veronderstellingen inzake groei en rentevoeten. Overeenkomstig de GREB 1999 dienen de lidstaten het aanpassingsproces te bespoedigen en de nog steeds hoge schuldquotes te verlagen als de betere economische vooruitzichten werkelijkheid worden. Een meer ambitieuze strategie mocht worden verwacht van de lidstaten die werd verzocht een bijkomende veiligheidsmarge te creëren of de landen waar de zeer hoge overheidsschuld reden tot bezorgdheid geeft. Een bijkomende overweging in dit verband is de conjunctuursituatie. Landen waar de groei sterk is gebleven en het economisch herstel zich in een vergevorderd stadium bevindt, dienen het oververhittingsrisico te verminderen door krachtigere aanpassingen in de beginjaren van het programma. in de geactualiseerde programma's beschreven De samenstelling van de geplande begrotingsaanpassingen valt in het algemeen gunstig uit, in die zin dat de totale belasting- en uitgavenquotes worden gestabiliseerd en op middellange termijn geleidelijk dalen, hoewel zij op een historisch hoog peil blijven. Aan de uitgavenzijde wordt verwacht dat de overheidsinvesteringen vrijwel constant zullen blijven. Verder hebben veel impliciet hun begrotingsstrategie gebaseerd is op beheersing van de primaire uitgaven, teneinde ruimte te scheppen voor verlichting van de belastingdruk. lidstaten expliciet of De schuldquotes zullen naar verwachting verder blijven dalen tot een beter houdbaar niveau is bereikt. Alle lidstaten die een geactualiseerd programma hebben ingediend verwachten dat hun schuldquote lager zal worden dan in het programma van vorig jaar. De meeste zullen al in 2001 hun schuldquote hebben teruggedrongen tot onder 60% van hun BBP. De andere landen met een hoge schuldquote (België, Griekenland en Italië) gaan verder met de verlaging van hun schuldenlast en zullen in 2002/2003 in de buurt van 100% van hun BBP komen (zie tabel 6). 3. 3 Kwaliteit en houdbaarheid van de openbare financiën Pensioenhervorming • Daar veranderingen in de stelsels van pensioenen en gezondheidszorg gevolgen op zeer lange termijn hebben, is het van het hoogste belang dat de hervormingen grondig worden doordacht en algemeen worden aanvaard door de samenleving. De tenuitvoerlegging van de GREB mag in geen geval alleen op grond van de in een bepaald jaar genomen maatregelen worden beoordeeld zonder rekening te houden met hervormingsvoorstellen en raadpleging van de sociale partners. De pensioenstelsels van de lidstaten vertonen grote verschillen en de landen staan niet alle even ver met het hervormingsproces. Het is echter duidelijk dat de budgettaire haalbaarheid op lange termijn, vooral wat betreft de pensioenstelsels, in bijna alle lidstaten hoog op de politieke agenda is geplaatst (zie inzet 2). De hervormingen vertonen een aantal gemeenschappelijke tendensen: (i) gestreefd wordt naar vermindering van de vervroegde uittredingen en verhoging van de participatie van oudere werknemers; (ii) gezocht wordt naar een beter evenwicht tussen bijdragen en uitgaven; (iii) er is een verschuiving gaande naar kapitaaldekkingsstelsels; en (iv) gestreefd wordt naar een beter evenwicht in de pensioenstelsels via versterking van fondsen van de tweede en de derde pijler. In verschillende landen zijn concrete maatregelen vastgesteld of recente hervormingen van kracht geworden, met name in Denemarken, Ierland, Nederland, Finland, Zweden en het Verenigd Koninkrijk. In Duitsland is een overeenkomst gesloten ter vermindering van de werkgevers- en werknemersbijdragen, welke zal worden gefinancierd door verhoging van de energiebelastingen. 15 Het jaar 2000 kan een mijlsteen worden in de hervorming van de pensioenstelsels in Europa, met mogelijk grondige hervormingen in België, Duitsland, Griekenland, Spanje, Frankrijk en Portugal. Verdere hervormingen zijn ook mogelijk en wenselijk in Italië en Oostenrijk. Het is van het grootste belang dat daarbij wordt gelet op de houdbaarheid van de pensioenstelsels op lange termijn en dat de zaken algemeen worden aangepakt: de stelsels moeten meer werkgelegenheidsvriendelijk worden en zorgen voor een billijke verdeling binnen en tussen de generaties. In verschillende lidstaten zijn de hervormingen van de pensioenstelsels uitgesteld als gevolg van verkiezingen, zoals in Duitsland en Frankrijk. De regeringen moeten niet alleen streven naar een brede consensus in de samenleving, maar harde beslissingen mogen niet steeds opnieuw worden uitgesteld. Er is niet veel tijd meer om de hervormingen tot een goed einde te brengen vóór de pensionering van de babyboom-generatie rond het jaar 2010. Over het algemeen zijn de GREB op het punt van houdbaarheid nageleefd, ook al bevinden veel lidstaten zich in de overlegfase. In 2000 zullen de zaken moeten worden beoordeeld naar de mate waarin de voorstellen en de overlegrondes tot concrete actie hebben geleid. In 1999 werd in de EPC (Commissie voor Economische politiek) een werkgroep opgericht om vergelijkende ramingen op te stellen van de budgettaire gevolgen van de vergrijzing. Deze opdracht zal waarschijnlijk worden afgerond in 2000. Om het beleid in de EU te verbeteren zijn consistente en vergelijkbare ramingen van vitaal belang. Bovendien lag de klemtoon tot dusver op de pensioenstelsels. Nu moet meer worden gekeken naar de invloed van de vergrijzing op de gezondheidszorg en de belastingopbrengsten. De werkzaamheden van de EPC zullen belangrijke stof leveren aan de door het Portugese voorzitterschap opgerichte werkgroep op hoog niveau die de houdbaarheid op lange termijn van de stelsels van sociale bescherming, waaronder de pensioenen, zal evalueren. Belastinghervorming • Verlaging van de totale belastingdruk De meeste lidstaten hebben belastinghervormingen ondernomen of gepland die van invloed zullen zijn op de sociale bijdragen, de personenbelastingen, de vennootschapsbelastingen en, in veel mindere mate, de indirecte belastingen (zie inzet 3). Door het terrein dat zij bestrijken en de doelstellingen ervan hebben deze hervormingen tot dusver in veel gevallen slechts een beperkt effect gehad op de overheidsontvangsten. Verwacht wordt evenwel dat de belastingdruk (verhouding tussen de totale overheidsontvangsten en het BBP) in de periode 2000-2003 zal afnemen in de meeste lidstaten, en vooral in Denemarken, Duitsland, Frankrijk, Ierland, Luxemburg, Nederland, Finland en Zweden. Vermindering van de loonwig voor de laagstbetaalden en verschuiving van de belastingen De meeste lidstaten (België, Duitsland, Griekenland, Spanje, Frankrijk, Italië, Nederland, Finland en het Verenigd Koninkrijk) hebben maatregelen genomen om de indirecte arbeidskosten te verlagen. Zij zijn vooral gericht op de laagstbetaalden (België, Frankrijk, Italië, Nederland en het Verenigd Koninkrijk) en het geven van prikkels voor nieuwe, vaste arbeidscontracten (Griekenland, Spanje en Italië). Voorts zijn een aantal lidstaten bezig met een hervorming van de personenbelasting om de totale druk op de arbeid te verlagen. In Duitsland, Spanje, Ierland, Nederland, Finland en Zweden zijn algemene verlagingen van de marginale en de standaardtarieven gepland of toegepast. Gerichte hervormingen (Denemarken, Griekenland, Italië, Oostenrijk en het Verenigd Koninkrijk) die bestaan uit belastingverlagingen aan de onderkant van de inkomensverdeling en verhoging van de vrijgestelde inkomens hebben tot doel de arbeid aantrekkelijk te maken. In het VK is 16 ook het gegarandeerde minimuminkomen (Working Families Tax Credit) opgetrokken in het kader van het zogenaamde Welfare to Work Programme. De hervormingen van de personenbelasting schijnen te leiden tot een beperkte verlichting van de directe belastingdruk op de arbeid3. De daling van de indirecte arbeidskosten is traag op gang gekomen (zie tabel 7)4. Over het algemeen zal de verlaging van de sociale bijdragen waarschijnlijk een te verwaarlozen invloed hebben op de indirecte arbeidskosten5. Dit is niet verrassend, want de meeste maatregelen zijn gerichte maatregelen (nieuwe banen, onderkant van de loonschaal) en betreffen slechts een klein deel van de belastinggrondslag. De hervormingen van de indirecte belastingen zijn vrij beperkt. Alleen Denemarken, Duitsland, Frankrijk, Finland en het Verenigd Koninkrijk hebben de energie- en milieubelastingen verhoogd. In sommige gevallen hebben de hervormingen tot doel de druk op de arbeid te verlichten. In Duitsland en het Verenigd Koninkrijk zijn extra inkomsten bestemd voor de financiering van verlagingen van de indirecte arbeidskosten. In Frankrijk zullen de milieubelastingen mede dienen voor de financiering van de budgettaire gevolgen van de vermindering van de arbeidstijd. Bovendien plannen negen lidstaten (België, Griekenland, Spanje, Frankrijk, Italië, Luxemburg, Nederland, Portugal en het Verenigd Koninkrijk, maar alleen voor het eiland Man) een verlaagd BTW-tarief toe te passen op arbeidsintensieve diensten om de vraag naar arbeid in dergelijke activiteiten te stimuleren. Verbetering van de doelmatigheid van de belastingstelsels Hoewel werkgelegenheidsvriendelijkheid van de belastingstelsels een belangrijk doel van het fiscale beleid van de lidstaten schijnt te zijn, wordt ook gestreefd naar verbetering van de doelmatigheid. In sommige landen zijn de personenbelastingen hervormd door een algemene verlaging van de marginale tarieven. Bovendien zullen bepaalde verstorende effecten van de belastingen, zoals werkloosheidsvallen, worden gerichte belastingverlagingen. Uit de belastingontduiking en -ontwijking blijkt evenwel dat nog inspanningen moeten worden gedaan om de doeltreffendheid en de effecten van beheer en handhaving te verhogen. Bovendien kunnen belastingverlagingen aan de onderkant van de loonschaal en ook het optrekken van het vrijgestelde minimuminkomen discontinuïteiten in de marginale belastingtarieven meebrengen en de progressie van de personenbelastingen in de laagste helft van de inkomensverdeling versterken. verminderd door De hervormingen van de kapitaal- en vennootschapsbelastingen zijn kennelijk niet gericht tegen potentiële belastingconcurrentie. Zij beogen de werking van de kapitaalmarkten te verbeteren (Denemarken, Duitsland, Frankrijk en Italië) en stimulansen te geven voor durfkapitaal en immaterieel kapitaal (Griekenland, Spanje, Frankrijk, Ierland en Italië). In Duitsland en Finland zijn de hervormingen meer algemeen. In het eerste land zullen de vennootschapsbelastingen worden verlaagd, in het tweede met 1 procentpunt verhoogd. Wat de vermogensbelastingen betreft wijzen de huidige hoogte en ontwikkeling van de effectieve belastingtarieven erop dat de hervormingen van de vennootschapsbelasting en andere kapitaalbelastingen geen fundamentele veranderingen in de belastingdruk op kapitaal meebrengen6. 3 De directe belastingdruk op de arbeid bestaat uit de bijdragen voor de sociale zekerheid, de loonbelastingen en het deel van de personenbelastingen dat toe te schrijven is aan arbeidsinkomen. Hij wordt doorgaans uitgedrukt in percent van het brutoloon. 4 Tabel 7 bevat ook de zogenaamde effectieve belastingtarieven. Conceptueel komen deze vrijwel overeen met de impliciete belastingtarieven die door Eurostat worden gepubliceerd, maar er zijn enkele methodologische verschillen. Zij zijn grotendeels gebaseerd op macro-economische gegevens maar kunnen worden aangepast volgens de economische prognoses van de diensten van de Commissie, zodat een beoordeling op basis van de meest recente gegevens mogelijk is. 5 Deze worden berekend als de verhouding tussen de sociale bijdragen en loonbelastingen ten opzichte van de brutolonen. 6 De effectieve belasting op kapitaal omvat de persoonlijke belasting op kapitaalinkomsten, de onroerendgoedbelasting en de vennootschapsbelasting, uitgedrukt in percent van het exploitatieoverschot. 17 Het schijnt eerder zo te zijn dat de hervormingen van de belastingen op persoonlijke inkomens, die ook kapitaalinkomsten omvatten, de belastingdruk zowel op arbeid als op kapitaal verlagen. In de periode 2000-2001 wordt een verlaging van de effectieve kapitaalbelastingen verwacht. Harmonisatie van de BTW en andere indirecte belastingen De indirecte belastingen zijn het terrein waarop de EU in het verleden het meest vooruitgang heeft geboekt. Voor een goede werking van de interne markt zijn evenwel nog meer inspanningen nodig. Tussen de lidstaten bestaan nog grote verschillen in wettelijke en effectieve BTW-tarieven, om niet te spreken van verschillen in vrijstellingen en speciale behandeling van goederen en diensten. Bovendien verandert de technologie de aard van de verbruiksbelastingen. De e-handel kan een grote invloed krijgen op de werking van de belastingstelsels in de EU, want een derde van de overheidsontvangsten bestaat uit indirecte belastingen. Elektronische transacties maken het eindverbruik ten zeerste mobiel en geven mogelijkheden tot BTW-ontwijking. Zij kunnen ook de basisconcepten van belastingbeheer en -inning radicaal veranderen. Deze uitdagingen vragen om een nieuwe en verdere harmonisatie van de BTW en andere indirecte belastingen7. Belastingcoördinatie en belastingconcurrentie Belastingconcurrentie heeft belangrijke positieve gevolgen: zij levert voordelen op voor de burger, brengt een neerwaartse druk op de overheidsuitgaven mee en zorgt ervoor dat bij de belastingpolitiek rekening wordt gehouden met de concurrentiepositie van de Europese Unie in de wereld. Tegelijkertijd vormt de afbrokkeling van bepaalde nationale belastinggrondslagen door een onbeperkte belastingconcurrentie voor de belastingopbrengsten van de lidstaten en kan zij leiden tot een verschuiving van de belastingdruk schadelijke naar minder mobiele elementen, met name de arbeid. Een dergelijke belastingconcurrentie ondermijnt ook de grondslag zelf van de interne markt, namelijk een gelijke uitgangspositie in termen van eerlijke concurrentie tussen bedrijven. een bedreiging in mobiele activiteiten Het pakket maatregelen tegen schadelijke belastingconcurrentie, waaronder de gedragscode voor de belastingen op bedrijven, is gebaseerd op het principe dat coördinatie (eerder dan harmonisatie) van bepaalde beleidsmaatregelen inzake directe belastingen noodzakelijk is. Het levert een middel om gecoördineerde oplossingen te vinden voor problemen die de lidstaten individueel niet kunnen oplossen. In dit verband zijn in het verlengde van de gedragscode verdere coördinatie-inspanningen tussen de lidstaten nodig, vooral wat betreft de belastingen op bepaalde mobiele categorieën kapitaalinkomsten8. 4. GEPASTE LOONONTWIKKELING In de GREB 1999 werd gesteld dat: (i) de nominale loonstijgingen verenigbaar moeten zijn met prijsstabiliteit; (ii) de reële loonstijgingen gerelateerd moeten worden aan de stijging van de arbeidsproductiviteit en verenigbaar moeten zijn met de noodzaak de rentabiliteit van de investeringen waar nodig te verhogen en daarna in stand te houden; (iii) bij loonafspraken meer rekening moet worden gehouden met verschillen in kwalificaties, vaardigheden en geografische gebieden; en (iv) loonimitatie moet worden voorkomen en de verschillen in arbeidskosten tussen de lidstaten de verschillen in arbeidsproductiviteit moeten blijven weerspiegelen. 7 8 In december 1999 heeft de Raad een gemeenschappelijk standpunt aangenomen over een voorstel van de Commissie van november 1998 voor een richtlijn over bepaalde wettelijke aspecten van de elektronische handel in de interne markt. In de GREB 1999 staat vermeld dat de Raad wacht op de resultaten van de bespreking over de belasting van de rente op besparingen overeenkomstig de conclusies van de Europese Raad van Wenen van december 1998; op dit punt is nog geen overeenkomst bereikt. 18 De vergoeding per werknemer, inclusief de werkgeversbijdragen voor de sociale zekerheid, is in 1999 in de EU met bijna 3% gestegen, hetgeen overeenkomt met de tendens van de laatste jaren9. De nominale stijging van de arbeidskosten per eenheid liep op tot ongeveer 2%, deels wegens een conjuncturele daling van de arbeidsproductiviteit (zie tabel 8). Deze situatie is nog steeds volkomen verenigbaar met prijsstabiliteit, maar zij kan inflatoire risico's inhouden wanneer andere factoren extra druk op de prijzen uitoefenen. In sommige conjunctureel ver staande lidstaten, zoals Denemarken en Ierland, zijn de arbeidskosten per eenheid met ongeveer 3% of meer opgelopen. In Portugal versnelde het tempo tot 4% en in het Verenigd Koninkrijk bleef het boven de 4%. Dergelijke percentages kunnen de stabiliteit en de concurrentiepositie in het gedrang brengen. De reële loonstijgingen (nominale vergoeding aangepast met de deflator van het BBP), welke sedert het midden van de jaren tachtig ver onder de groei van de arbeidsproductiviteit lagen en daardoor een opmerkelijke verbetering van de investeringsrentabiliteit mogelijk maakten, hebben in 1999 een iets hoger tempo aangenomen en de productiviteitswinsten enigszins overtroffen. Dit heeft geleid tot een tijdelijke stilstand van de stijging van de rentabiliteit in de EU als geheel. De reële arbeidskosten per eenheid zijn vooral in Zweden en het Verenigd Koninkrijk snel opgelopen. Hoewel de rentabiliteit in deze landen boven het EU-gemiddelde lag, zou een verdere stijging van de lonen die niet met een zelfde verhoging van de arbeidsproductiviteit gepaard gaat, hun concurrentiepositie kunnen aantasten. Sommige landen hebben maatregelen genomen of gepland om ervoor te zorgen dat de verschillen loonkosten beter overeenstemmen met de productiviteitsverschillen tussen de diverse in kwalificaties, vaardigheden en geografische gebieden. Een gerichte verlaging van de indirecte arbeidskosten heeft plaatsgevonden in Spanje, Frankrijk en Italië, en België heeft verdere verlagingen gepland. In Griekenland bieden de territoriale werkgelegenheidspacten in principe een opt-outmogelijkheid van de sectorale loonafspraken in regio's met een hoge werkloosheid, en in Italië is in het "Sociaal pact voor ontwikkeling en werkgelegenheid" de mogelijkheid opgenomen dat in regionale contracten wordt afgeweken van de nationale loonbepalingsnormen. Vooral binnen de eurozone dient het loonverloop in de deelnemende landen afgestemd te blijven op de productiviteit. De ontwikkelingen in 1999 wijzen over het algemeen niet op problemen in dit opzicht, maar in Portugal stegen de arbeidskosten per eenheid sneller dan in de eurozone als geheel, hetgeen uiteraard het prijsconcurrentievermogen van Portugal kan verzwakken. In Ierland zal nauwgezet moeten worden toegezien op de vaststelling van het minimumloon, om te zorgen dat werknemers met een lage productiviteit niet uit de arbeidsmarkt worden geprijsd. 5. MEER EFFICIËNTE PRODUCT (GOEDEREN EN DIENSTEN)-MARKTEN In de GREB 1999 werd gesteld dat: (i) het internemarkt- en het concurrentiebeleid nauwgezet moeten worden toegepast en gecontroleerd; (ii) de lidstaten een rigoureuze zelfdiscipline met betrekking tot staatssteun in acht moeten nemen en de Commissie hierop toezicht moet uitoefenen; (iii) de hervormingen van de regelgeving moeten worden bespoedigd in de sectoren telecommunicatie, vervoer en energie; (iv) de kwaliteit van wet- en regelgeving nog moet worden verbeterd, vooral ten behoeve van het MKB en startende bedrijven; (v) het BTW-stelsel moet worden herzien en vereenvoudigd; (vi) vooruitgang dient te worden geboekt bij het voorkomen van schadelijke fiscale concurrentie; en (vii) de lidstaten ook meer nadruk moeten leggen op de milieuaspecten van het economisch beleid (zie inzet 4 voor de aanbevelingen per land). 9 In 1998 steeg zij met 2,4%. Dit omvat evenwel het effect van de belastinghervorming in Italië waarbij de werkgeversbijdragen voor de sociale zekerheid werden verlaagd. Zonder dit eenmalige effect zou de vergoeding per werknemer in de EU als geheel in dezelfde mate zijn gestegen als in 1999. 19 De productmarkten zijn in de Europese Unie vrij goed geïntegreerd en de concurrentie neemt toe. De gevoeligheid van de binnenlandse productmarkten voor de internationale concurrentie, als gemeten met de openheid van de handel, het belang van de buitenlandse directe investeringen en van grensoverschrijdende fusies en overnames variëren nog tussen de lidstaten (zie tabel 9). Zo zijn landen als België, Ierland, Luxemburg, Nederland en het Verenigd Koninkrijk relatief meer aan de internationale concurrentie blootgesteld dan de andere lidstaten. Daarom zijn in deze laatste hervormingen van de regelgeving zelfs nog belangrijker om de concurrentie op de productmarkten te verhogen en het hoofd te kunnen bieden aan de toekomstige concurrentiedruk. Ondanks de belangrijke vooruitgang van de Europese integratie en de intense handelsrelaties is de prijsdispersie in de EU nog hoog, vooral in vergelijking met de Verenigde Staten10. Bovendien is het proces van prijsconvergentie in de laatste jaren vertraagd ten opzichte van het begin van de jaren negentig. Er zijn nog grote prijsverschillen tussen de lidstaten (zie inzet 5). Er blijft nog veel te verbeteren aan de werking van de interne markt, vooral in bepaalde dienstensectoren, de bouw en de overheidsopdrachten. Sectoren die niet onder de internemarktwetgeving vallen kunnen eveneens baat hebben bij een sterkere concurrentie. Om deze problemen te boven te komen en structurele belemmeringen op te heffen, hebben de lidstaten in de laatste jaren een groot aantal hervormingen doorgevoerd op de productmarkten. 5. 1 Interne markt : wettelijk kader moet naar behoren worden toegepast De tenuitvoerlegging van de internemarktwetgeving is verbeterd. Het wettelijk kader voor de interne markt is thans in vrijwel alle lidstaten grotendeels ingeburgerd. Op het laatste scorebord hebben tien van de vijftien lidstaten een omzettingstekort van minder dan 4% (zie tabel 10). Van de overige (Griekenland, Frankrijk, Ierland, Luxemburg en Portugal), die nog een vijf omzettingstekort van meer dan 4% hebben, wordt nu dezelfde inspanning gevraagd. Bij de veterinaire controles en in de vervoersector is de vooruitgang relatief traag. lidstaten Naarmate de omzetting in nationale wetgeving toeneemt, moet de klemtoon worden verlegd naar de correcte tenuitvoerlegging van de richtlijnen betreffende de interne markt. In dit verband zijn met redenen omklede adviezen een nuttige indicator, want zij wijzen erop dat het Gemeenschapsrecht is overtreden. Vier landen (België, Griekenland, Frankrijk en Italië) zijn goed voor meer dan de helft van de met redenen omklede adviezen die werden uitgebracht tussen september 1998 en augustus 1999. Wegens hun economisch belang zijn de overheidsopdrachten een hoofdelement van de interne markt waar het wettelijk kader naar behoren moet worden toegepast en afgedwongen. De gepubliceerde aanbestedingen voor overheidsopdrachten hebben een waarde van iets minder dan 2% van het BBP, terwijl de markten van de overheidsopdrachten (inclusief de Ministeries van Defensie) goed zijn voor 14% van het BBP van de EU. Verschillende indicatoren (nog niet in wetgeving omgezette richtlijnen, aantal met redenen omklede adviezen, lage waarde van de in het Publicatieblad verschenen aanbestedingen) wijzen op aanhoudende problemen op dit gebied in enkele lidstaten (Duitsland, Italië, Nederland en Oostenrijk)11. De nieuwe aanpak van technische normalisatie, dit is de wetgevende harmonisatie van essentiële producteisen, heeft geleidelijk aan belang gewonnen voor de afschaffing van de nog resterende technische handelsbelemmeringen in de Unie. 10 De prijsverschillen tussen de EU en de Verenigde Staten moeten echter voorzichtig worden beoordeeld. 11 Zie ook het tweede verslag van de Commissie in het kader van het Cardiff-proces "Economische hervorming: verslag over de werking van de communautaire product- en kapitaalmarkten", COM (2000) van 26. 01. 2000. 20 5. 2 Concurrentiebeleid: vernieuwde wetgeving en vooruitgang op het gebied van staatssteun Het concurrentiebeleid heeft een belangrijke functie voor het behoud en de verbetering van de flexibiliteit en de doelmatigheid van de productmarkten. Op dit gebied hebben de meeste lidstaten een belangrijke inspanning geleverd om hun wetgeving te moderniseren en de staatssteun te verminderen. In het Verenigd Koninkrijk wordt op 1 maart 2000 de nieuwe concurrentiewet van kracht, die de bevoegdheden en de onafhankelijkheid van de concurrentieautoriteiten versterkt, en in zes andere lidstaten (België, Duitsland, Spanje, Frankrijk, Nederland en Oostenrijk) werd de concurrentiewetgeving in 1999 verscherpt of vereenvoudigd. In enkele lidstaten bestaat echter nog geen volledig onafhankelijke concurrentieautoriteit. In negen lidstaten hebben de nationale concurrentieautoriteiten thans de bevoegdheid de artikelen 81 en 82 van het EU-Verdrag (afspraken tussen bedrijven en misbruik van machtsposities) af te dwingen. Dit is echter nog niet het geval in Denemarken, Ierland, Luxemburg, Oostenrijk, Finland en Zweden. In Zweden onderzoekt de overheid de mogelijkheid de nationale autoriteit bevoegdheid te geven voor de artikelen 81 en 82 en is een wetsontwerp ingediend om de controle op fusies te vereenvoudigen. Verwacht wordt dat de maatregelen zullen zijn genomen tegen april 2000. In Oostenrijk werd in juli 1999 een nieuwe kartelwet aangenomen die het verbod op kartels uitbreidt. In Denemarken ten slotte zal het Parlement dit jaar een nieuwe wet aannemen die de concurrentieraad de bevoegdheid geeft controle uit te oefenen op fusies en bedrijven boeten op te leggen. Het relatieve hoge niveau van de staatssteun wijst op de behoefte aan voortgezette stringente controle en strenge toepassing van de communautaire voorschriften. In de laatste jaren hebben zich evenwel enkele positieve ontwikkelingen voorgedaan. Zo blijkt de sedert het begin van de jaren negentig begonnen daling zich voort te zetten. In percent van het BBP is de staatssteun (exclusief steun aan de landbouw) nog steeds relatief hoog in Duitsland, Italië en Portugal. De samenstelling van de staatssteun, en dus niet alleen de totale omvang ervan, heeft invloed op de concurrentie binnen de interne markt. Het aandeel van ad hoc- en sectorale steun zou moeten worden verminderd. In dit opzicht is een andere positieve ontwikkeling de daling van het aandeel van de ad hoc-steun in vrijwel alle lidstaten, met als opmerkelijke uitzondering Frankrijk, waar dit soort steun nog steeds goed is voor bijna een vierde van de totale steun, het hoogste percentage in de Unie. Een sterke afname is waargenomen in Duitsland, waar de ad hoc-steun is gehalveerd. De sectorale steun is nog steeds hoog in België (spoorwegen), Duitsland (kolen, spoorwegen, maar weer afnemend in absolute waarde), Griekenland (spoorwegen en luchtvaartmaatschappijen, waar zich thans een sterke daling voordoet), Spanje (spoorwegen, kolen, scheepsbouw), Frankrijk (spoorwegen en financiële diensten) en Ierland (financiële diensten). In Italië is een positieve ontwikkeling de afname van het aandeel van de sectorale steun. Wat de structuur van de staatssteun betreft is het aandeel van de regionale steun gestegen ten koste van de overige horizontale doelstellingen. De horizontale steun overweegt nog sterk in landen als Denemarken, Nederland, Oostenrijk en Finland. 5. 3 Openbare nutsbedrijven: vooruitgang in de sectoren telecommunicatie en elektriciteit Efficiënte nutsvoorzieningen zijn van cruciaal belang voor een ondersteunend bedrijfsklimaat en het economisch groeipotentieel. Aanhoudende inspanningen zijn noodzakelijk om de concurrentie te vergroten en het regelgevend kader te verbeteren in sectoren als openbare nutsbedrijven, distributie en financiële diensten. De nutsbedrijven worden thans geliberaliseerd, maar niet in alle sectoren en lidstaten tegen dezelfde snelheid. De vorderingen zijn het snelst in de sector telecommunicatie, terwijl ook in de elektriciteitssector al sprake is van concurrentie. De liberalisatie van gas, spoorwegen, water en posterijen verloopt echter trager. 21 In het laatste decennium is de telecommunicatiesector in alle lidstaten opengesteld voor de concurrentie. Er zijn nieuwe bedrijven op de markt gekomen die het aandeel van de bestaande bedrijven hebben verlaagd, met als resultaat een sterke prijsdaling in de meeste lidstaten. Zo zijn volgens het vijfde verslag over de tenuitvoerlegging van de regelgeving voor de telecommunicatiesector de prijzen van interzonale en internationale telefoongesprekken in de Europese Unie in de periode 1997-1999 met respectievelijk 27 en 38 percent verlaagd (zie tabel 11). De prijsdaling was enorm voor binnenlandse gesprekken in Ierland (54%), Oostenrijk (41%) en Zweden (39%) en voor internationale gesprekken in Nederland (89%), Duitsland (67%) en Luxemburg (63%). Ondanks deze vooruitgang hebben de gevestigde bedrijven nog een dominante positie in de meeste lidstaten, voornamelijk op de plaatselijke markt. In sommige lidstaten (België, Spanje en Frankrijk) geven het gebrek aan bevoegdheden van de toezichthoudende instantie en het tekort aan doorzichtigheid reden tot bezorgdheid. lidstaten hebben ambitieuze liberalisatiedoelstellingen vastgesteld Ook op de elektriciteits- en de gasmarkt zijn vorderingen gemaakt bij de invoering van de concurrentie. De communautaire richtlijn inzake elektriciteit, die voorziet in een geleidelijke openstelling van de nationale markten voor de concurrentie, is in alle lidstaten in wetgeving omgezet (zie inzet 6). De meeste termen van marktaandelen en -segmenten, en in sommige landen hebben al prijsverlagingen plaatsgevonden. De einddatum voor de tenuitvoerlegging van de richtlijn op gas is augustus 2000. Griekenland en Portugal, waar het gebruik van aardgas nog zeer recent is, hebben een afwijkingsperiode van tien jaar voor de liberalisatie van deze sector gekregen. In het Verenigd Koninkrijk zijn belangrijke maatregelen genomen om de gasmarkt open te stellen (alle consumenten kunnen thans hun leverancier kiezen); dit is ook het geval in Spanje (waar 46% van de markt werd opengesteld in 1998). Dit jaar zal Oostenrijk zijn markt volledig openstellen en Ierland is voornemens 75% van zijn gasmarkt bij wet vrij te maken. Nederland en België zullen deze markt openstellen voor respectievelijk 45 en 47%. in In de sectoren spoorwegen, water en posterijen verloopt het liberalisatieproces trager. Er zijn evenwel al maatregelen genomen om de concurrentie uit te breiden. Bij de spoorwegen is er een tendens tot scheiding van het infrastructuurbeheer en de dienstverlening. De middelen daartoe variëren van de oprichting van interne afdelingen tot wettelijk zelfstandige bedrijven. Stappen in deze richting zijn gezet in België, Denemarken, Duitsland, Spanje, Frankrijk, Italië, Nederland, Oostenrijk, Portugal, Finland, Zweden en het Verenigd Koninkrijk. Alle lidstaten hebben thans de rekeningen van het infrastructuurbeheer en de exploitatie formeel van elkaar gescheiden, zoals wordt geëist in richtlijn 91/440. Voor de posterijen is een communautaire richtlijn aangenomen om de sector open te stellen voor de concurrentie. Zij is echter in verschillende lidstaten nog niet in wetgeving omgezet. Concurrentie in of voor het leveren van diensten levert een prikkel tot verbetering op dit gebied. Met betrekking tot het beheer van de infrastructuur doen zich nieuwe uitdagingen voor, zoals de behoefte aan verbetering van het te zorgen voor investeringsprikkels en doelmatigheid en tegelijkertijd bescherming van de consumentenbelangen. Dit vraagstuk heeft zich bijzonder scherp gesteld in het Verenigd Koninkrijk. Het evenwicht tussen de belangen van de producent en de consument is van cruciaal belang voor alle netwerkindustrieën (zie inzet 7). toezicht op de spoorwegen om 5. 4 Distributie: verdere liberalisatie nodig Verbetering van de doelmatigheid van de distributiesector is van essentieel belang voor de goede werking van de productmarkten. Een efficiënte distributiesector kan de consument een grotere variëteit producten aanbieden tegen lagere prijzen. De grotere prijsdoorzichtigheid die de euro 22 meebrengt kan de ontwikkeling van arbitrageoperaties stimuleren, en in dit opzicht zullen de distributeurs een belangrijke rol spelen in het proces van neerwaartse convergentie van de prijzen. De concurrentie in deze sector blijft echter hinder ondervinden van de planning van landgebruik (in Nederland en Zweden), beperkingen op de openingsuren van de winkels (België, Denemarken, Duitsland en Oostenrijk) en bijzondere restricties voor grote verkooppunten (Spanje en Portugal). In sommige van deze landen (Denemarken, Duitsland en Zweden) worden de effecten van deze regelingen onderzocht. In Italië is in 1998 een belangrijke liberalisering van de detailhandel op gang gekomen, die heeft geleid tot deregulering van de openingsuren en vereenvoudiging van de formaliteiten voor beginnende bedrijven. In veel lidstaten is de detailhandel sterk geconcentreerd, vooral in Finland en Zweden, en dit draagt wellicht bij tot het relatief hoge prijspeil in deze landen. In Frankrijk zal de regering in verband met het risico van misbruik van machtsposities in de betrekkingen tussen producenten en detailhandelaren in 2000 een wetsontwerp indienen om deze betrekkingen te regelen. 5. 5 Overheidsdiensten: verhoging van doelmatigheid en voorkoming van oneerlijke concurrentie Een modern overheidsbestuur is van cruciaal belang voor de goede werking van de economie. Dit geldt vooral voor de EU wegens de relatief grote omvang van de overheidssector in de meeste lidstaten. Daarom zijn maatregelen ter verbetering van de werking van de overheidsdiensten, zoals het gebruik van nieuwe management- en communicatietechnieken (e-handel, internet), ten zeerste gewenst, vooral in lidstaten zoals de Noordse landen waar het aandeel van de overheidssector boven het EU-gemiddelde ligt. In dit verband heeft Finland een bijzondere inspanning geleverd om de toepassing van marktgerichte werkwijzen voor de levering van overheidsdiensten te bevorderen. Over het algemeen, en vooral in deze landen, is het van essentieel belang een oneerlijke concurrentie vanwege de openbare sector met de particuliere sector te voorkomen. Sommige lidstaten (met name België, Ierland, Nederland, Finland, Zweden en het Verenigd Koninkrijk) hebben besloten partnerschappen tussen de openbare en de particuliere sector te bevorderen om in de overheidsdiensten het management en de deskundigheid van de particuliere sector en een doelmatige risicodeling binnen te brengen. Dergelijke initiatieven kunnen de doelmatigheid van de overheidsdiensten verhogen door toepassing van marktmechanismen. Aandacht dient echter te worden besteed aan doorzichtigheid in de betrekkingen tussen de openbare en de particuliere sector om concurrentievervalsing te voorkomen of staatssteun toe te wijzen. 5. 6 Andere hervormingen van de regelgeving: verlichting van de formaliteiten voor startende bedrijven In de laatste jaren zijn de regeringen zich steeds beter bewust geworden van de belemmeringen ingewikkelde administratieve procedures, ontoereikende voor startende bedrijven, zoals financieringsmogelijkheden en beperkte voorlichting. De administratieve procedures waren bijzonder zwaar in Duitsland, Griekenland, Spanje en Italië en iets lichter in de Noordse landen, Luxemburg en het Verenigd Koninkrijk. Veel lidstaten hebben programma's en maatregelen vastgesteld om hierin verbetering te brengen, zoals het éénloketsysteem voor kleine bedrijven (Spanje, Frankrijk, Italië, Portugal en het Verenigd Koninkrijk), vereenvoudiging van de formaliteiten om de bedrijfsinstallatie te verkorten (België, Frankrijk, Ierland, Nederland, Portugal, Finland en Zweden) en verlaging van de registratiekosten (Frankrijk en Oostenrijk). Bovendien hebben enkele lidstaten de belastingdruk op het MKB verlicht (Duitsland, Griekenland, Oostenrijk, Portugal en het Verenigd Koninkrijk). Verdere inspanningen om het ondernemingsklimaat te verbeteren zijn nodig in Griekenland, Spanje en Italië. 23 5. 7 Innovatie: hervormingen ter verbetering van de technologische prestaties zijn nodig Innovatie is een drijvende kracht achter concurrentievermogen en werkgelegenheid. Wat de innovatiecapaciteit betreft loopt Europa achter op de Verenigde Staten en de achterstand schijnt groter te zijn geworden sedert het midden van de jaren negentig. In 1998 bedroegen de OTO- uitgaven 1,8% van het BBP in de Europese Unie, tegen 2,8% in de Verenigde Staten. Zij verschillen ook sterk van lidstaat tot lidstaat: van 0,5 percent van het BBP in Griekenland tot 3,9% in Zweden (zie tabel 12). Aan de ene kant staan Portugal, Spanje en Italië met een percentage van ongeveer 1% of minder en aan de andere kant Duitsland, Frankrijk, Nederland en Finland met 2 à 3%. Oostenrijk heeft zich tot doel gesteld de OTO-uitgaven tegen het jaar 2005 op te trekken tot 2,5% van het BBP (tegen 1,6% in 1998). Bovendien zijn de onderzoekinspanningen in de Unie nog zeer gefragmenteerd en gesegmenteerd. Het regelgevende en administratieve kader en de referentiesystemen voor onderzoek vertonen grote verschillen en er valt nauwelijks te spreken van een werkelijke "interne markt" voor wetenschappelijke kennis en technologie. Europa loopt ook achter op de Verenigde Staten wat betreft de productie en verspreiding van informatie- en communicatietechnologie (ICT), eveneens met grote verschillen tussen de lidstaten. Twee landen, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk, zijn goed voor bijna de helft van de totale productie van ICT-goederen in de Unie. Op het punt van ICT-penetratie staan de Noordse landen aan de leiding. De Benelux-landen, Duitsland, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk staan wat de verspreiding van ICT betreft in een middenpositie en de laagste penetratiegraad is te vinden in Zuid-Europa. Uit de vergelijking met de Verenigde Staten blijkt dat de Europese Unie meer en beter moet presteren wat betreft OTO en de productie en verspreiding van ICT. Veel lidstaten hebben hervormingen ondernomen om dat te bereiken. In Ierland, waar de OTO-uitgaven van de overheid bijzonder laag zijn, zijn voor de periode 2000-2006 extra begrotingsmiddelen uitgetrokken. Op het gebied van innovatie zijn initiatieven genomen om de samenwerking tussen onderzoekinstellingen en de industrie te bevorderen (Denemarken, Duitsland, Griekenland, Frankrijk, Nederland, Portugal, Finland en Zweden), want de voornaamste handicap van Europa ligt bij de omzetting van wetenschappelijk onderzoek in commerciële resultaten. Andere maatregelen zijn de financiering van OTO-projecten (Ierland) en fiscale prikkels voor OTO-uitgaven (Spanje, Oostenrijk en het Verenigd Koninkrijk). Het belang van de verspreiding van ICT is erkend door de Unie en de lidstaten. Dit onderwerp werd meegenomen in het evaluatieproces van de nationale werkgelegenheidsplannen. In de werkgelegenheidsrichtsnoeren 2000 zijn de lidstaten overeengekomen tegen eind 2002 hun scholen toegang tot internet en andere PC-faciliteiten te verstrekken. Bovendien hebben verschillende lidstaten (België, Duitsland, Frankrijk, Portugal en het Verenigd Koninkrijk) maatregelen genomen om het gebruik van het internet en PC's te stimuleren. Maar om de versnippering van de onderzoekinspanningen tegen te gaan, is een werkelijke "Europese onderzoekruimte" nodig. Dit zou de wetenschappelijke en technologische activiteiten in de Unie bevorderen en leiden tot volledige gebruikmaking van het hoge potentieel dat de lidstaten reeds bezitten. Ten slotte zijn er de ernstige kwalificatietekorten die een belemmering zijn voor de volledige exploitatie van het innovatiepotentieel van de informatiemaatschappij en dus voor de groei en de werkgelegenheid in de Unie. Niet alleen is er een groot tekort op deskundigenniveau, maar de informatiemaatschappij brengt ook nieuwe eisen mee buiten de ICT-sector. De opleiding van het menselijk kapitaal dient dus te worden verbeterd, met name op het gebied van basis-ICT-kennis in de gehele economie. 24 6. MEER GEÏNTEGREERDE EN DIEPERE KAPITAALMARKTEN In de GREB 1999 werd de lidstaten verzocht: i) hun inspanningen ter vermindering van de verschillen in hun regelgeving en belastingstelsels te coördineren en daarbij de samenhang met bedrijfseconomische en fiscale nationale eisen te bewaren; ii) waar passend ervoor te zorgen dat bijkomende gastlandeisen alleen gelden voor de financiële diensten aan particulieren en dus niet aan beroepsbeoefenaren; iii) ervoor te zorgen dat de nationale "algemeen belang"-regels voor de bescherming van de consument en de bevordering van grensoverschrijdende handel worden toegepast op een doorzichtige en evenredige wijze; en iv) het nemen van risico en de innovatie in Europa te bevorderen (zie inzet 8 voor de aanbevelingen per land). In de GREB 1999 werd beklemtoond dat de verschillen in de regelgeving en belastingstelsels van de lidstaten waardoor de financiële markten in de Unie gefragmenteerd blijven, moeten worden verminderd en dat diepere en beter werkende risicokapitaalmarkten moeten worden ontwikkeld. Bijzondere aandacht moet gaan naar de regels voor de institutionele beleggers, een beleid waarin onderscheid wordt gemaakt tussen beroepsbeoefenaren en individuele consumenten bij het opleggen van bijkomende gastlandeisen, de verbetering van de doorzichtigheid bij de toepassing van de nationale "algemeen belang"-regels voor de bescherming van de consument en de vergemakkelijking van de toegang tot risicokapitaal voor het MKB en tot OTO-financiering voor alle bedrijven. De invoering van de euro heeft belangrijke effecten gehad voor het gehele spectrum van Europese financiële markten en heeft bijgedragen tot de schepping van diepe, brede en liquide markten. In de GREB 1999 wordt evenwel opgemerkt dat er nog belemmeringen bestaan voor de totstandbrenging van geheel geïntegreerde financiële markten. In 1999 is vooruitgang geboekt dankzij initiatieven op EU-niveau en hervormingen van de lidstaten. Op EU-niveau vordert de tenuitvoerlegging van het actieplan voor de financiële diensten op basis van de werkzaamheden van de beleidsgroep financiële diensten en vijf groepen van marktdeskundigen. In november 1999 werd een voortgangsverslag uitgebracht. Binnen dit kader zijn maatregelen genomen die overeenstemmen met de aanbevelingen van de GREB 1999: de Commissie heeft een mededeling over de pensioenfondsen uitgebracht en werkt aan een ontwerp- richtlijn over het bedrijfseconomisch toezicht op de pensioenfondsen. Een ontwerp-mededeling over het onderscheid tussen beroepsbeleggers en particuliere beleggers is in voorbereiding in nauwe samenwerking met het FESCO12. Met de bijstand van een groep van marktdeskundigen werkt de Commissie aan een mededeling inzake duidelijke en begrijpelijke informatie ten behoeve van particuliere aankopers van financiële diensten en producten. Ten slotte heeft de Commissie op basis van een onderzoek van de ontwikkelingen op de risicokapitaalmarkten en de reeds genomen maatregelen een mededeling uitgebracht waarin concrete voorstellen worden gedaan met betrekking tot de tenuitvoerlegging van het risicokapitaalactieplan. Ook de lidstaten hebben zich met het onderwerp risicokapitaal beziggehouden en maatregelen genomen die tot de groei van deze markten hebben bijgedragen. Ondanks deze inspanningen blijft de Europese durfkapitaalmarkt echter veel kleiner dan in de VS en is zij niet voldoende gericht op jonge en innoverende bedrijven. Bijzonder interessante maatregelen zijn genomen in Denemarken, Frankrijk, Ierland, Italië, Nederland, Finland en het Verenigd Koninkrijk, vooral in de vorm van financiële steunprogramma's voor innoverende KMO's, belastingverlagingen, aandelen- en optiebezitregelingen voor de werknemers en versoepeling van de kwantitatieve beleggingscontroles op pensioenfondsen en verzekeringsmaatschappijen. Financiële steunmaatregelen moeten uiteraard voldoen aan de staatssteunvoorschriften teneinde de concurrentie niet te verstoren. Andere initiatieven, zoals hervormingen van de wetgeving op insolventie en faillissement, worden door veel lidstaten van het hoogste belang geacht, maar tot dusver zijn zij nog maar in enkele lidstaten uitgevoerd. 12 Forum of European Securities Commissions. 25 De informatie over andere hervormingen van de lidstaten om de integratie en de doelmatigheid van de kapitaalmarkten te verbeteren is minder stelselmatig, en een algemene evaluatie is moeilijk te geven. Sommige lidstaten hebben hervormingen uitgevoerd om de bijzondere kwantitatieve (België bijvoorbeeld), de beperkingen op de beleggingen van de pensioenfondsen te (Spanje en Frankrijk) (Zweden) of de beleggingsfondsen verzekeringsmaatschappijen verminderen. In Luxemburg is een wet ingediend om de oprichting van pensioenfondsen mogelijk te maken, en de hervormingen van de pensioenfondsen in Duitsland en Zweden zullen leiden tot verdieping en verbreding van de financiële markten. In de Franse wetgeving is het begrip een vrijstelling van de "gekwalificeerde belegger" beleggingspromotieregels de bedrijven in staat zal stellen rechtstreeks in contact te treden met beroepsbeleggers. In een groot aantal lidstaten zullen de ingevoerde of overwogen wetswijzigingen ter verbetering van het vennootschappelijk bestuur tot meer doorzichtigheid leiden. in het VK ingevoerd, terwijl Verschillende lidstaten zijn begonnen aan een herziening van het toezicht op de sector van de financiële diensten, teneinde een enkele autoriteit te belasten met het toezicht op alle financiële instellingen (zoals in Ierland) of om het toezicht op de financiële groepen te verbeteren (zoals in Denemarken). De terugtrekking van de overheid uit de financiële sector heeft zich voortgezet in Griekenland, Frankrijk en Italië en is begonnen in Ierland. Het bankwezen ondergaat over het algemeen een grondige herstructurering en consolidatie. Dit is vooral merkbaar in België, Nederland en Spanje en geeft aanleiding tot bezorgdheid wat betreft de concurrentie en het toezicht op de nieuwe eenheden. Ten slotte hebben ook belangrijke ontwikkelingen plaatsgevonden in de vorm van koppelingen en allianties tussen nationale beurzen en markten en de oprichting in verschillende lidstaten van beurzen voor jonge en groeiende bedrijven. Deze Nieuwe Markten, die een nieuwe financieringsbron zijn voor snelgroeiende bedrijven, hebben zich sterk ontwikkeld: eind 1999 waren al ongeveer 750 bedrijven genoteerd op het Euro. NM-netwerk (bestaande uit de nieuwe markten van Parijs, Frankfurt, Amsterdam, Brussel en Milaan), de EASDAQ en de AIM. 26 7. BETER WERKENDE ARBEIDSMARKTEN In de GREB 1999 werd aanbevolen de geïntegreerde vierpijlerstrategie van de werkgelegenheidsrichtsnoeren ten volle en op snelle en doorzichtige wijze ten uitvoer te leggen. De nadruk werd vooral gelegd op de volgende punten: i) zowel aan de vraag- als aan de aanbodzijde moeten maatregelen worden genomen, met toepassing van de preventieve aanpak van de werkgelegenheidsrichtsnoeren, en ii) waar nodig moeten de belastingen en de sociale zekerheid worden herzien en aangepast om te zorgen dat zij de inzetbaarheid en het scheppen van banen actief ondersteunen. Bovendien moeten de sociale partners worden aangemoedigd de organisatie van het werk te moderniseren, en moet bij een eventuele algemene verkorting van de arbeidstijd een verhoging van de arbeidskosten per eenheid worden voorkomen en rekening worden gehouden met de toekomstige behoeften aan een groter arbeidsaanbod (zie inzet 9 voor de aanbevelingen per land). 7. 1 Algemene ontwikkelingen In de EU als geheel zijn de arbeidsmarktresultaten in 1999 verbeterd naarmate de economie aantrok. In januari 2000 was de werkloosheid teruggevallen tot 8,8% (gecorrigeerd voor het seizoen), het laagste peil sedert juni 1992, en verwacht wordt dat de werkgelegenheidsgroei in de komende twee jaren krachtig zal blijven. In de jaren negentig schijnt de groei naar historische normen veel banen te hebben meegebracht: de groei in de expansiefase van het decennium is vergelijkbaar met die van de jaren tachtig, maar de werkgelegenheid is sneller toegenomen. De stijging van de arbeidsproductiviteit is dus iets kleiner geworden. Benadrukt moet worden dat er grote verschillen zijn tussen en zelfs binnen de lidstaten (zie de grafieken 8 en 9). Sommige lidstaten (Denemarken, Luxemburg en Nederland) hebben de VS geëvenaard of overtroffen door een krachtige uitbreiding van de werkgelegenheid en een lage werkloosheid. In Denemarken, Spanje, Ierland, Nederland, Finland en het Verenigd Koninkrijk wijst de scherpe daling van de werkloosheid van de laatste jaren op een afname van de structurele werkloosheid, gezien de relatief matige loonstijgingen op dit punt van de economische cyclus. De verbetering van de werkgelegenheidsresultaten is niet alleen te danken aan de gunstige macro- economische omstandigheden, maar in sommige lidstaten heeft ook het beleid een belangrijke rol gespeeld, met name de structuurhervormingen op de arbeidsmarkten, waaronder de verschuiving van uitkeringsafhankelijkheid naar actieve een preventieve arbeidsmarktmaatregelen. De baten van de algemene hervormingen zijn het duidelijkst in Denemarken, Nederland en het Verenigd Koninkrijk. aanpak op basis van Er blijven echter ernstige redenen voor bezorgdheid. Het lage werkgelegenheidspercentage beperkt het groeipotentieel van de EU en ondermijnt de houdbaarheid van de openbare financiën op lange termijn. Bovendien is in enkele lidstaten, naarmate de conjuncturele werkloosheid is afgenomen, weer een opwaartse druk op de lonen ontstaan, zij het meestal nog beperkt. De structurele werkloosheid is nog altijd onaanvaardbaar hoog, vooral in de grote landen van de eurozone. Bovendien jongeren en is zij sterk geconcentreerd: achtergestelde groepen, vrouwen, laaggeschoolden. In enkele lidstaten, met name België, Spanje, Italië en Duitsland, zijn er aanzienlijke regionale verschillen. Ten slotte is nog steeds ongeveer de helft van de totale werkloosheid van langdurige aard, hetgeen wijst op een structureel probleem (zie grafiek 10). In de is veel hoger eurozone ligt deze verhouding gemiddeld op 50%, maar het percentage 27 in verschillende lidstaten die bijzondere structurele problemen op de arbeidsmarkt ondervinden. Er valt nog veel te doen, vooral in België, Duitsland, Griekenland, Spanje en Italië. 13 Bij de verbetering van de werking van de arbeidsmarkten is over het geheel nog weinig vooruitgang geboekt in vergelijking met de structuurhervormingen op de product- en kapitaalmarkten en de consolidatie van de openbare financiën. Het is dus nodig de klemtoon te leggen op de belangrijke functie van structuurhervormingen en actieve maatregelen om het werkgelegenheidspercentage te verhogen en de structurele werkloosheid terug te dringen. Vorderingen op dit gebied zouden bijdragen tot verhoging van het groeipotentieel op langere termijn en vermindering van de sociale uitsluiting. 7. 2 Actieve arbeidsmarktprogramma's: aanzienlijke vooruitgang de en van door middel Zoals is aangetoond in het gezamenlijk werkgelegenheidsverslag 199914, hebben veel lidstaten aanzienlijke vooruitgang geboekt bij de toepassing van een preventieve aanpak van de jeugdwerkloosheid actieve langdurige werkloosheid arbeidsmarktprogramma's (AAMP) in overeenstemming met de werkgelegenheidsrichtsnoeren. Dergelijke maatregelen leiden tot verbetering van de kwalificaties en de inzetbaarheid en onderhouden het contact met de arbeidsmarkt, zodat zij een belangrijke bijdrage leveren tot de vermindering van de structurele werkloosheid. Zij kunnen uiteraard ook verplaatsings- en administratieve kosten meebrengen en moeten dus vooral worden gericht op personen die zeer moeilijk een plaats vinden op de arbeidsmarkt. In Zweden vormen dergelijke programma's al decennia lang een belangrijk onderdeel van de economische politiek en is de reikwijdte ervan in het begin van de jaren negentig snel toegenomen met de stijging van de werkloosheid. Thans hebben zij nog maar betrekking op 3% van de beroepsbevolking en is de klemtoon meer komen te liggen op arbeidsmarkttraining, verandering die tot doel heeft de programma's doelmatiger te maken. In Frankrijk waren dankzij het programma "Nieuwe diensten - banen voor jongeren" tegen juni 1992 200. 000 banen geschapen, maar is er een risico op hoge displacement- en dead-weightkosten, vooral nu de economische groei aantrekt. Sommige lidstaten hebben ook belangrijke stappen gezet naar het combineren van actieve beleidsmaatregelen met een herziening van de uitkeringsduur en -criteria en hebben de doelmatigheid van de actieve maatregelen verhoogd door de programma's te richten op individuele behoeften. De recente hervormingen in Spanje en het Verenigd Koninkrijk zijn voorbeelden van deze verschuiving van passieve naar actieve maatregelen. In Denemarken en Nederland zijn de activeringsmaatregelen duidelijk op bepaalde groepen gericht op basis van een beoordeling van de individuele behoeften. In Finland is de dienstverlening van de arbeidsbureaus verbeterd en zijn ook goede resultaten behaald met de activering van jonge en langdurige werklozen. Andere landen staan echter nog ver van de in de werkgelegenheidsrichtsnoeren gegeven middellangetermijnstreefcijfers voor de actieve maatregelen. In België, Griekenland en Italië vergt het veel tijd om de preventieve maatregelen toe te passen op jonge en langdurige werklozen en in Duitsland ontbreekt het enigszins aan concrete vooruitgang. In Portugal is nog een adequaat uitkeringssysteem nodig om de actieve maatregelen te ondersteunen. 13 De cijfers over de langdurige werkloosheid in Ierland zijn slechts beschikbaar tot 1997. Uit nationale ramingen blijkt echter dat zij in percent van de totale werkloosheid aanzienlijk is gedaald in 1998. 14 Het gezamenlijk werkgelegenheidsverslag 1999 bevat een grondige evaluatie van de tenuitvoerlegging van de werkgelegenheidsrichtsnoeren. De bevindingen hebben geleid tot de vaststelling van aanbevelingen per land door de Raad eind 1999. Het onderhavige verslag vult deze evaluatie aan en is gericht op de aanbevelingen uit de GREB 1999. 28 7. 3 Belastingdruk op arbeid: veel hervormingen om de druk te verlichten De meeste lidstaten hebben de belastingen en de socialezekerheidsbijdragen op de arbeid verlaagd, vaak met de klemtoon op de onderkant van de loonschaal. Er zijn al inspanningen geleverd sedert het midden van de jaren negentig, welke hebben geleid tot een matige verlaging van de directe belastingdruk op de arbeid (in tabel 7 weergegeven als effectieve belasting op de arbeid). Enkele lidstaten hebben bijkomende verlagingen vastgesteld of aangekondigd. Dit is het geval in Duitsland, Ierland, Italië, Oostenrijk, Finland en Zweden. De verlagingen zijn op de onderkant van de loonschaal gericht in België, Denemarken, Griekenland, Spanje, Frankrijk, Italië, Nederland en het Verenigd Koninkrijk. In veel lidstaten vormen de belasting/premiesystemen een belemmering voor de toetreding van vrouwen tot de arbeidsmarkt. Het belastingstelsel werkt ontmoedigend op de participatie van vrouwen, bijvoorbeeld door de hoge marginale belastingtarieven op het tweede inkomen. De algemene verlaging van de directe belastingdruk op de arbeid is vooral gefinancierd door een verschuiving naar de indirecte belastingen, zoals de BTW of energie- en milieuheffingen. In de komende jaren zal, dankzij de reeds aangekondigde bijkomende belastinghervormingen, zelfs de loonwig kleiner worden. 7. 4 Uitkeringssystemen: weinig vooruitgang ondanks goede resultaten in sommige landen Hoge werkloosheidsuitkeringen in combinatie met een lange uitkeringsduur, soepele criteria en een laks beheer van de uitkeringsstelsels verminderen de geneigdheid om een baan te zoeken of aan actieve arbeidsmarktprogramma's deel te nemen (zie tabel 13). Daardoor bestaat in sommige lidstaten het risico dat werklozen langer dan nodig afhankelijk blijven van een uitkering. Bovendien worden bepaalde andere uitkeringssystemen (vervroegde uittreding of invaliditeit) vaak in plaats van het werkloosheidssysteem gebruikt, met gelijke of zelfs slechtere resultaten wat betreft toetredingen tot de arbeidsmarkt en effectief arbeidsaanbod. In enkele lidstaten is een groot gedeelte van de laag officieel bevolking werkloosheidspercentage zoals Denemarken en Nederland. langdurig uitkeringsafhankelijk, ook landen met een zeer in stimulerende effecten van belastingen Enkele landen zijn begonnen aan een systematische herziening van hun sociale zekerheid en hebben belangrijke hervormingen ondernomen. Algemene thema's op de hervormingsagenda zijn: de gecombineerde sociale zekerheid, de gerechtigdheidsvoorwaarden en beschikbaarheidseisen - waarbij de toekenning van uitkeringen sterker wordt gekoppeld aan de actieve arbeidsmarktprogramma's teneinde de inzetbaarheid te verbeteren - en de invoering van tewerkstellingsafhankelijke uitkeringen en heffingskortingen. De arbeidsmarkthervormingen in het Verenigd Koninkrijk gaan in deze richting en ook Nederland plant een heffingskorting op lage inkomens, maar het is nog te vroeg om deze regelingen te evalueren. Denemarken is een positief voorbeeld van een land waar de werkwilligheidscriteria voor werkloosheidsuitkeringen en sociale bijstand aanzienlijk zijn verscherpt en tegelijkertijd meer onderwijs- en opleidingsmogelijkheden zijn geschapen. en Afgezien van deze enkele landen - waar de hervormingen resultaten hebben afgeworpen en tot een sterke daling van de structurele werkloosheid hebben geleid - zijn de hervormingsinspanningen vaak nog zeer beperkt en partieel. Er zijn nog geen substantiële hervormingen doorgevoerd in Duitsland of België (waar de werkloosheidsverzekering voor sommige soorten werknemers nog van onbepaalde duur is, maar de regering wil dit herzien). In Italië worden hervormingen overwogen maar zijn er nog politieke en financiële moeilijkheden. In Finland zijn de hervormingsinspanningen gering sedert de maatregelen die werden genomen om de laatste recessie te boven te komen. 29 7. 5 Organisatie en flexibiliteit van de arbeid: enige, maar niet voldoende vooruitgang Enige vorderingen zijn gemaakt bij de modernisering van de organisatie van het arbeidsproces. Enkele landen hebben maatregelen getroffen om het deeltijdwerk te vergemakkelijken en in sommige lidstaten is vooruitgang geboekt op het gebied van flexibele en jaarlijkse arbeidstijden. Verdere stappen op deze terreinen zijn ook van belang voor de bevordering van een gelijke behandeling van man en vrouw. Bovendien hebben sommige lidstaten maatregelen genomen om de participatie van vrouwen te vergemakkelijken, bijvoorbeeld door verbetering van de kinderopvang, maar ook hier zijn verdere inspanningen nodig. Nog zeer weinig is gedaan aan de starre wetgeving op de arbeidsbescherming en de buitensporige ontslagkosten in sommige lidstaten, die een belemmering zijn voor de aanwerving van vast personeel. De gebrekkige aanpassing van de arbeidskosten aan de grote regionale productiviteitsverschillen in bepaalde lidstaten, met name België, Duitsland, Spanje en Italië, wijst op een algemeen tekort aan arbeidsmarktflexibiliteit. Weinig wijst erop dat de sociale partners de initiatieven hebben genomen die in de GREB 1999 en de werkgelegenheidsrichtsnoeren werden gevraagd om op alle gepaste niveaus te onderhandelen over overeenkomsten inzake modernisering van de organisatie van het werk. In België, Duitsland en Italië is de wetgeving op de arbeidsbescherming nauwelijks hervormd en in Frankrijk is zij zelfs iets verscherpt. In Spanje is het aandeel van de tijdelijke contracten nog groot en moeten de ontslagkosten verder worden verlaagd. In Portugal bestaat er aanleiding tot bezorgdheid over het aandeel van de tijdelijke contracten en het uitblijven van vorderingen wat betreft flexibiliteit en ontslagkosten. In Griekenland is nieuwe wetgeving vastgesteld betreffende deeltijdwerk, glijdende werkuren en totale arbeidstijd, maar zij is nog niet volledig ten uitvoer gelegd. In Oostenrijk is nog niet echt sprake van modernisering van de organisatie van het werk. 30 KADERS Kader 1: 1999: aanbevelingen per land voor het begrotingsbeleid België: (1) De begrotingsdoelstelling voor 1999, 1,3% van het BBP, in 1999 bereiken. (2) De reële jaarlijkse stijging van de primaire uitgaven beperken tot ten hoogste 11/2%, dat is de in het stabiliteitsprogramma vastgestelde limiet. (3) De komende jaren het primaire overschot handhaven op 6% van het BBP. (4) De "samenwerkingsovereenkomst" tussen de federale overheid, de gewesten en de Gemeenschappen verlengen. Denemarken: (1) Trachten in 1999 een hoog overheidsoverschot te handhaven overeenkomstig de planning (2,5% van het BBP). (2) Op middellange termijn de distorsies in het belastingstelsel verder verminderen (zie het "pakket Whitsun"). Duitsland: (1) De doelstelling voor het overheidstekort, 2% van het BBP, in 1999 halen. (2) De middellange- termijndoelstelling voor het tekort sneller bereiken indien de economie zich in 2000 beter herstelt dan geraamd. (3) De belastinghervorming, bestaande in een verlaging van de tarieven en een gelijktijdige verbreding van de grondslag, zou ook moeten leiden tot een effectieve vereenvoudiging van de belastingwetgeving. Griekenland: (1) De doelstelling van een overheidstekort van 1,9% van het BBP in 1999 halen. (2) Streven naar een verdere daling van het begrotingstekort in 2000, mede dank zij een daling van de verhouding van de primaire lopende uitgaven tot het BBP. (3) Het belastingstelsel efficiënter maken door belastingvermijding en -ontduiking te bestrijden. (4) De overheidssector hervormen. Spanje: (1) De doelstelling voor het overheidstekort, 1,6% van het BBP, halen. (2) Het tekort in de begroting voor 2000 op 1,0% van het BBP stellen; het begrotingsbeleid verkrappen indien er tekenen zijn die op oververhitting wijzen. (3) De overheidsuitgaven beter onder controle houden; het bestaande interne stabiliteitspact tussen de regio's en de staat op de voet volgen en volledig naleven. Frankrijk: (1) De doelstelling voor het overheidstekort, 2,3% van het BBP, bereiken. (2) De overheidsuitgaven in 1999 en de jaren daarna in de hand houden. (3) De verwachte toename van de bedrijvigheid in 2000 en daarna gebruiken om voortgang te maken in de richting van de middellange- termijndoelstelling voor het tekort zoals geraamd in het gunstige scenario van het stabiliteitsprogramma. Ierland: (1) De economie door een juist gebruik van het begrotingsbeleid in toom houden indien er aanwijzingen zijn dat de looninflatie blijft toenemen. (2) De toename van het overheidsverbruik afremmen van de geraamde stijging van 5% in volume in 1998 tot 2% in 2001. Italië: (1) Elke belangrijke afwijking van de doelstelling voor het primaire overschot voorkomen en elke vermindering van het primaire overschot beperken tot niet meer dan wat kan worden toegeschreven aan de werking van de automatische stabilisatoren; de doelstelling voor het totale tekort, 2% van het BBP, halen, mede dank zij besparingen op de rentebetalingen. (2) Trachten in de begroting voor 2000 weer te komen op een primair overschot van 5,5% van het BBP. (3) De lopende primaire uitgaven van de overheid in 1999 en de jaren daarna strak beheersen. (4) De hervorming van het pensioenstelsel opnieuw evalueren. Luxemburg: (1) De overheidsuitgaven op de voet volgen. (2) De noodzakelijke hervormingen op lange termijn voortzetten, vooral op het gebied van de sociale zekerheid. (1) De doelstelling voor het overheidstekort, 1,3% van het BBP, halen. Nederland: (2) Als minimumdoelstelling de zeer beperkte vermindering van het tekort tot 1,1% van het BBP in 2002, zoals uiteengezet in het voorzichtige scenario van het stabiliteitsprogramma, nastreven. Oostenrijk: (1) De doelstelling van 2% van het BBP voor het overheidstekort in 1999 halen door een strakke beheersing van de overheidsuitgaven. (2) De begrotingsdoelstellingen in het stabiliteitsprogramma overtreffen en de schuldquote van de gehele overheid energiek op een neerwaarts pad houden. (3) Belangrijke besparingen aan de uitgavenzijde realiseren. Portugal: (1) De doelstelling voor het overheidstekort, 2% van het BBP, halen. (2) Goed letten op de primaire lopende uitgaven, vooral die voor gezondheidszorg en die voor de lonen in de overheidssector. (3) De structurele hervormingen die rechtstreeks van invloed zijn op de begroting, zoals uiteengezet in het tussen de privésector en de stabiliteitsprogramma, snel ten uitvoer overheidssector invoeren in de stelsels voor gezondheidszorg en de criteria voor de toekenning van de pensioenen herzien. (4) Partnerschappen leggen. Finland: (1) Het overheidsoverschot verder vergroten wegens de snel verouderende bevolking en de druk die dit verschijnsel op de sociale rekeningen zal leggen. (2) Voorrang geven aan de vermindering van het tekort van de centrale overheid. (3) De verdere begrotingsconsolidatie baseren op een vermindering van de 31 overheidsuitgaven. (4) De in het stabiliteitsprogramma vastgestelde jaarlijkse maxima voor de uitgaven van de centrale overheid in de jaren 2000 tot en met 2002 nauwgezet naleven. Zweden: (1) De aangekondigde beleidsmaatregelen ten uitvoer leggen aangezien naar verwachting aldus de begrotingsdoelstellingen van de regering, een stijgend overheidsoverschot, kunnen worden bereikt. (2) De strakke beheersing van de uitgaven, waarvan de begrotingsvooruitzichten sterk afhankelijk zijn, handhaven. (3) Zoeken naar methoden om de belastingdruk verder te verlagen. Verenigd Koninkrijk: (1) Zich strikt houden aan de uitgavenplanning zodat de begrotingsregels van de regering kunnen worden nageleefd en de middellange-termijndoelstelling, de overheidsfinanciën min of meer in evenwicht tegen 1999/2000, kan worden gehaald. (2) Snel corrigerend optreden als het overheidssaldo achteruitgaat zonder dat dit kan worden toegeschreven aan de conjunctuurontwikkeling. 32 Kader 2: Recente ontwikkelingen met betrekking tot de overheidspensioenen Voortbouwend op de belangrijke hervormingen die in 1997 voor de werknemers van de particuliere sector zijn ingevoerd, bezint de nieuwe regering zich tezamen met de sociale partners op verdere hervormingen om de nodige voorzieningen te treffen voor de werknemers van de overheidssector en de zelfstandigen. Er wordt ook aan gedacht om particulier gefinancierde pensioenen te bevorderen. De overgang van een stelsel met nauwelijks kapitaaldekking naar een stelsel met een veel hogere mate van kapitaaldekking is reeds enkele jaren gaande. In 1999 werd een tijdelijke bijdrage voor het ATP (aanvullend overheidspensioen op basis van werkgevers- en werknemersbijdragen) ten bedrage van 1% van het gemiddelde loon permanent gemaakt en werden de regels voor vervroegde pensionering strenger gemaakt. is De hervorming van het pensioenstelsel stond zeer hoog op de politieke agenda. Er overeenstemming bereikt over een pakket belastinghervormingsmaatregelen waardoor hogere opbrengsten uit energiebelastingen een verlaging van de werkgevers- en de werknemersbijdrage voor de pensioenen deels konden compenseren. Tevens is overeenstemming bereikt over wijzigingen voor 2000/2001 waarbij verhogingen van de overheidspensioenen worden gekoppeld aan de inflatie in plaats van aan de ontwikkeling van de nettolonen. Belangrijke hervormingen waartoe in 1998 werd besloten en die in 1999 in werking moesten treden, zijn door de nieuwe regering echter voor twee jaar opgeschort in afwachting van belangrijke hervormingen die in 2000 zullen worden aangekondigd. Een hervormingsstrategie in twee fasen werd in 1998 aangekondigd. De eerste fase was grotendeels van organisatorische aard, met bijvoorbeeld de invoering van één enkel sociale-zekerheidsnummer. De tweede fase vereist een ingrijpende herziening van de overheidspensioenen, en zou de gelijkschakeling van de pensioengerechtigde leeftijd in verschillende pensioenstelsels kunnen inhouden, alsmede de aanpassing van de bijdragen en de pensioengerechtigdheid tot duurzame niveaus, en de invoering van een verplichte beroepspensioenregeling. Men wacht nog op aankondigingen over de tweede fase. In 1997 zijn belangrijke hervormingen ingevoerd (gebaseerd op het Pacto de Toledo van 1995) waardoor de overheidspensioenen op een beter op te brengen niveau zijn gebracht. Verdere hervormingen zijn gepland voor 2000. Het zal moeten gaan om maatregelen om de effectieve uittredingsleeftijd te verhogen en vervroegde uittreding te ontmoedigen, en om bijzondere pensioenregelingen (bijvoorbeeld voor zelfstandigen, werknemers in de landbouw). In 2000 zullen de minimumpensioenen met ten minste 5,4 en ten hoogste 16% stijgen afhankelijk van het soort pensioen, maar gemiddeld met slechts iets meer dan 5,4%. In 2000 is in het kader van de sociale zekerheid een fondsreserve gevormd met het oog op het probleem van de veroudering van de bevolking. Het oorspronkelijke fonds beloopt 0,1% van het BBP en in het aangepaste Spaanse stabiliteitsprogramma wordt een verdere verhoging van deze fondsreserve toegezegd. Na een uitstel van de in 1997 goedgekeurde hervormingen is in 1999 een verslag ingediend als uitgangspunt voor een dialoog tussen de autoriteiten en de sociale partners die thans plaatsvindt. Voor 2000 zijn hervormingen gepland, waaronder wellicht maatregelen om de effectieve uittredingsleeftijd te verhogen, een beslissing over de vraag of bijzondere pensioenregelingen moeten worden aangepast aan de "algemene regeling", en de eventuele verhoging van een in de begroting 1998 ingesteld reservefonds van de sociale zekerheid. In mei 1998 zette de regering haar plannen voor de oprichting van een volledig ontwikkeld pensioenstelsel uiteen. Als onderdeel van de begroting 1999 zal een jaarlijkse voorziening van 1% van het BBP worden gevormd als kapitaaldekking voor de toekomstige kosten van de overheidspensioenen. Dit fonds is aangevuld met een deel van de opbrengsten van de privatisering van het staatstelecombedrijf. Een deel van de opbrengsten is ook gebruikt om de toekomstige pensioenverplichtingen van de staat aan personeel van vóór de privatisering af te kopen. Een aantal hervormingen in de jaren negentig, de laatste in 1997, hebben bijgedragen tot de stabilisering van de verhouding van de pensioenuitgaven tot het BBP op middellange termijn, maar deze blijft hoog. De voornaamste zwakke punten van eerdere hervormingen zijn uitermate lange overgangsperiodes, al te grote "vrijgevigheid", en onzekerheid over toekomstige hervormingen. In 1999 vonden geen hervormingen plaats. In 1998 zijn hervormingen ingevoerd om de pensioenregeling voor nieuwe ambtenaren in overeenstemming te brengen met die voor de privésector. Nu voor een groot deel van de pensioenen reeds kapitaaldekking bestaat, wordt het effect van de veroudering van de bevolking opgevangen door middel van de vermindering van de overheidsschuld en maatregelen ter bevordering van de werkgelegenheid. B DK D EL E F IRL I L NL 33 A Uitgebreide pakketten hervormingsmaatregelen zijn in 1993 en meer onlangs in 1998 vastgesteld. Bij de laatste hervorming werd vervroegde uittreding minder aantrekkelijk gemaakt, werden de voorwaarden om in aanmerking te komen voor een arbeidsongeschiktheidspensioen strenger gemaakt, en werd de pensioenregeling voor ambtenaren in overeenstemming gebracht met de algemene regeling. Tevens is een jaarlijkse aanpassingsformule ingevoerd om het financiële effect van de verhoogde levensverwachting in aanmerking te nemen. De toepassing van deze formule werd echter in 1998 en 1999 opgeschort en deze kwestie moet in 2000 worden geregeld. P Een nieuwe raamwet is eind 1999 door de nieuwe regering ingediend in aansluiting op een in 1999 ingediend witboek. De hervormingen zullen derhalve naar verwachting in 2000 worden goedgekeurd. Onder andere zal de invoering van een verplicht tweede-pilaarsstelsel op basis van bijdragen moeten worden geregeld en zal de vervroegde uittreding moeten worden aangepakt. FIN In 1999 is tussen de werkgevers- en werknemersorganisaties overeenstemming bereikt over maatregelen om vervroegde uittreding uit te stellen en de deelname aan het arbeidsproces te verlengen. In combinatie met een hoog primair saldo zal dit het gemakkelijker maken de komende jaren het hoofd te bieden aan de hogere uitgaven in verband met de veroudering van de bevolking. Het blijft echter de vraag of de bestaande overheidspensioenregelingen op lange termijn houdbaar zijn, en er zullen waarschijnlijk verdere hervormingen nodig zijn om de onevenwichtigheden aan de bron aan te pakken. S UK De in 1998 goedgekeurde hervormingen worden thans geleidelijk ingevoerd. Deze houden een verhoging van de kapitaaldekking van de pensioenen in. Zij voorzien ook in een nauwer verband tussen de betaalde bijdragen en de ontvangen uitkeringen, en voorts zijn de indexeringclausules aangepast. In 1999 bekendgemaakte prognoses wijzen op een min of meer duurzame lange-termijnpositie voor de Britse openbare financiën. Uitgebreide hervormingen zijn eind 1998 voorgesteld en in 1999 goedgekeurd. Zij voorzien in een "minimuminkomensgarantie" en een vervanging van SERPS (aan het inkomen gerelateerde overheidspensioenregeling) door een tweede forfaitair pensioen. 34 Kader 3: Belastinghervormingen in de EU-landen Sociale-zeker- heidsbijdragen Inkomstenbe- lastingen Vennootschaps- en vermogens- belastingen Verbruiksbe- lastingen Overige (Energie, milieu) B Verlaging van de SZB, vooral voor de laagbetaalden DK1) De tijdelijke bijdrage voor de aanvullende pensioenstelsels wordt gemaakt. permanent Verlaging van de marginale belastingtarieven voor lage inkomens. Verlaging van de inkomstenbelas- tingen over de hele linie. Minimum tarief marginaal van 25,9% tot 19,9%; maximum tot van 53% 48,5%. Het vrijgestelde mini- muminkomen zal worden verhoogd. Belastingverlagin- gen voor lage inkomens. D2) Verlaging van de SZB het voor pensioenstelsel met 0,8 procentpunt. van Verlaging van de de SZB werkgevers (50%) nieuw voor personeel. Gerichte verlagingen van de SZB voor permanente arbeidsovereen- komsten procentpunt werkgevers, 0,05 werknemers (2000)). (0,2 Verlagingen van de werkgeversbijdra- gen aan het laagste uiteinde de loonschaal van EL E F IRL Verlaging van de op BTW arbeidsintensieve diensten Verhoging van de energiebelastingen. 1999 De in ingevoerde ecologische belastingen zullen geleidelijk worden verhoogd om de verlagingen van de SZB te financieren. Vereenvoudiging van de regels voor op belasting de aandelenbezit voor particulieren. Een belasting van 5% op het rendement van effecten voor pensioenfondsen is ingevoerd. Geleidelijke vermin- dering de belastingaftrek voor rentebetalingen op hypotheken (1999- 2001). van Verlaging van de vennootschapsbelas ting tot 25% (van 40% en 30% voor respectievelijk niet- uitgekeerde en uitgekeerde winst). Geen belastingen op vermogenswinst bij verkoop van deelnemingen tussen ondernemingen. Belastingverlichting voor risicokapitaal. (8 Verlaging procentpunten) van de marginale toptarieven. Geen bronbelasting op effecten. Fiscale stimulansen voor risicokapitaal. van vrijgestelde Verhoging het inkomen (1999). Fiscale stimulansen voor nieuwe innoverende ondernemingen. Verlaagde BTW- op tarieven en herstellingen diensten voor huishoudens Verhoging van de ecologische belastingen om de vermindering van de arbeidstijd te financieren. Verlaging van het toptarief (van 46 naar 44%) en van het normale tarief naar 24 (van Belastingverlichting verlaagde en tarieven voor vermogenswinst Verhoging van de indirecte belastingen tabaksfabrikaten. op 35 voor risicokapitaal. 22%). Verhoging van het vrijgestelde mini- muminkomen. Kortingen op de SZB voor nieuwe banen, alsmede aan het laagste uiteinde van de loonschaal. Belastingtarief van de 2e schijf omlaag met 1% (van 27 naar 26 %). Meer stimulansen voor kapitalisering winst. van Stimulansen voor risicokapitaal. Verlaagde BTW- op tarieven arbeidsintensieve diensten. I L Verlaagde BTW- op tarieven sommige arbeidsintensieve diensten Verlaagde BTW- op tarieven sommige arbeidsintensieve diensten. Verhoging van de BTW (1,5%-2001) Verhoging van de energie- en milieubelastingen in 1999. Verhoging van de energie-belastingen in 2000. NL3) Verlaging van de SZB aan het laagste uiteinde de loonschaal van Verhoging van vrijgestelde het minimuminkome n. Harmonisatie van de voor SZB zelfstandigen en loontrekkenden. P A FIN4) Verlaging van de SZB. S Verlaging van de directe belastingen inkomen arbeid (2001) op uit Verhoging van de kinderbijslag. Verlaging van de bodemtarieven en de middelste tarieven. Tarieven verlaagd 1,5 met procentpunt in 1997-1999. Nieuwe verlagingen gepland 2000-2003. voor Verlaging van de inkomsten- belastingen in 1999 en 2000. Verdere verlagingen gepland 2000-2001. voor Tarieven verhoogd van 28 tot 29% in 2000. De vennootschaps- zullen belastingen in 2000 worden verlaagd. Belastingverlichting en 2000-01. Couponbelasting op aan dividenden buitenlandse ondernemingen deels afgeschaft. in 36 UK Verlaging van de SZB aan de bodem. Verlaging van de werkgeversbijdra- gen met (2001). 0,3% van minimum Verhoging het vrijgestelde voor inkomen werkenden en garantie van een minimuminkome n (belastingskrediet voor werkende gezinnen). voor Heffing klimaatsverande- ring de om verlagingen van de SZB te financieren. 1) Dit heeft betrekking op de belastinghervorming van 1998, het zogenoemde "pakket Whitsun", dat in juni 1998 is goedgekeurd en in de periode 1999-2002 geleidelijk ten uitvoer wordt gelegd. 2) Belastingverlichtingswet 1999/2000/2002. Een verdere verlaging van de belastingdruk is gepland voor 2003, met een verlaging van het basistarief tot 17% en van het toptarief tot 45%. De belastingvrije sommen zullen ook worden verhoogd. 3) Het Nederlandse stabiliteitsprogramma (aanpassing 1999) voorziet in de herziening van het belastingstelsel tegen 2001. 4) De verlagingen van de inkomstenbelastingen zullen deels worden gefinancierd met hogere vermogens-, vennootschaps-, energie- en milieubelastingen. Bron: Diensten van de Commissie. 37 Kader 4: 1999: aanbevelingen per land voor structurele hervormingen op productenmarkten België: (1) Beter presteren bij de tenuitvoerlegging van de interne-marktrichtlijnen, vooral op het gebied van telecommunicatie en vervoer. (2) De netwerkindustrieën, namelijk telecommunicatie, posterijen, energie en vervoer, verder openstellen. Denemarken: (1) De bestaande concurrentieregelingen strenger maken en strenger toepassen. (2) Openbare aanbestedingen voor de verstrekking van openbare diensten invoeren. (3) Onverwijld hervormingen in de elektriciteitssector ten uitvoer leggen. (4) De liberalisatie van de openingstijden van winkels verder herzien. Duitsland: (1) De interne-marktregelingen op het gebied van overheidsopdrachten beter ten uitvoer leggen. (2) De staatssteun blijven verminderen. (3) Intensiever streven naar liberalisatie van de diensten, ook in de distributie voor de kleinhandel. (4) De registratieprocedures voor nieuw op te richten KMO's nog meer bespoedigen. interne-marktwetgeving, vooral voor Griekenland: (1) Beter presteren bij de omzetting van de overheidsopdrachten. (3) De administratieve lasten voor het registreren van nieuwe ondernemingen verder verlichten. (4) O&O-uitgaven van het bedrijfsleven stimuleren. (2) Blijven streven naar privatisering van overheidsondernemingen. Spanje: (1) De interne-marktwetgeving beter omzetten, vooral voor vervoer. (2) De overheidssteun voor specifieke sectoren verminderen. (3) De distributie voor de kleinhandel dereguleren. (4) Het aantal procedures en de duur van de registratie van ondernemingen verminderen. (5) Industriële innovatie blijven bevorderen. (6) Het mededingingsbeleid versterken. (1) De ten uitvoer interne-marktrichtlijnen beter leggen, vooral op het gebied van Frankrijk: leggen op telecommunicatie. (2) Reddings- en herstructureringssteun verminderen en meer nadruk horizontale maatregelen. (3) Sneller voortgang maken met de liberalisatie van de netwerkindustrieën, vooral in de energiesector. (4) De maatregelen ter vereenvoudiging van de formaliteiten op de voet volgen en innovatie aanmoedigen. Ierland: (1) De achterstand bij de omzetting van de interne marktwetgeving, vooral op het gebied van vervoer, sneller inhalen. (2) De mededingingsautoriteit bevoegdheid geven om toe te zien op de naleving van de artikelen 81 en 82 van het EG-Verdrag. (3) Initiatieven overwegen ter bevordering van de concurrentie in de sectoren telecommunicatie, elektriciteits- en gasvoorziening, en binnenlands en internationaal vervoer. (4) Risicokapitaal, lokaal O&O, en overheidsdeelneming ter verbetering van de O&O-performantie bevorderen. Italië: (1) Verdere voortgang maken bij de omzetting van de interne-marktwetgeving, vooral op gebieden zoals vervoer en overheidsopdrachten. (2) De overheidssteun aan andere sectoren dan de landbouw verminderen en de algemene samenstelling van de steunmaatregelen verbeteren. (3) De liberaliatie van het vervoer energieker aanpakken. (4) Het aantal procedures en de duur van de registratie van ondernemingen verminderen. Luxemburg: (1) De tenuitvoerlegging van de interne-marktregelingen, vooral op het gebied van (2) De noodzaak en doeltreffendheid van regionale telecommunicatie en vervoer, bespoedigen. steunmaatregelen evalueren. (3) De afschaffing van het prijsreguleringsstelsel overwegen en een actiever concurrentiebeleid gaan voeren. Nederland: (1) De omzetting van de interne-marktregelingen bespoedigen, vooral op het gebied van vervoer. (2) De tenuitvoerlegging van de maatregelen ter versterking van de concurrentie op de voet volgen en de uit regelgeving voortvloeiende belemmeringen voor de start van nieuwe ondernemingen opheffen. (3) De liberalisatie van het openbaar vervoer bespoedigen. (4) Het effect van de regelingen op het gebied van ruimtelijke ordening op de efficiency van de kleinhandelssector bekijken. (1) De omzetting van de Oostenrijk: interne-marktrichtlijnen op het gebied van vervoer en overheidsopdrachten bespoedigen. (2) De hervorming van de kartelwet van 1988 en de oprichting van een onafhankelijk kartelbureau bespoedigen. (3) Voortgaan met de hervorming van de overheidsdiensten en de derugulering van de nutsbedrijven bespoedigen. (4) De liberalisatie van de openingstijden van winkels veder bekijken. (5) De initiatieven ter vereenvoudiging van de procedures voor het opstarten van nieuwe ondernemingen voortzetten en uitbreiden. (6) De O&O-uitgaven verhogen overeenkomstig de doelstelling. Portugal: (1) De omzetting van de interne-marktregelingen bespoedigen, vooral op het gebied van overheidsopdrachten, telecommunicatie en vervoer. (2) De herstructureringssteun en de steun aan specifieke sectoren verminderen. (3) De mededingingswetgeving in overeenstemming brengen met de EU-wetgeving. (4) Verdere liberalisatie van de netwerkindustrieën nastreven. (5) De wet tot beperking van de verlening van vergunningen aan grote kleinhandelszaken herzien. (6) De aan de oprichting van ondernemingen verbonden administratieve lasten verlichten. (7) Innoverende activiteiten aanmoedigen. Finland: (1) De nationale autoriteiten bevoegdheid geven om toe te zien op de naleving van de artikelen 81 en 82 van het EG-Verdrag. (2) Op de voet de ontwikkeling volgen in sectoren waar overheids- en particuliere ondernemingen concurreren, en blijven streven naar de totstandbrenging van een concurrentieel klimaat in deze sectoren. 38 Zweden: (1) De Zweedse mededingingsautoriteit de bevoegdheid geven om toe te zien op de naleving van de artikelen 81 en 82 van het EG-Verdrag. (2) De efficiency van de overheidssector verhogen. (3) Verdere maatregelen nemen om in de nutssectoren de concurrentie te vergroten, machtsposities op de markt te voorkomen, en de toetreding van nieuwe ondernemingen te bevorderen. (4) De regeling die de concurrentie in de distributie voor de kleinhandel beperkt, herzien. Verenigd Koninkrijk: (1) Beter presteren op het gebied van de interne-marktwetgeving, vooral in de vervoersector. (2) De nieuwe wetgeving die de bevoegdheden van het Office of Fair Trading versterkt, strikt toepassen. (3) De belastingstructuur aanpassen ten gunste van het midden- en kleinbedrijf. 39 Kader 5: Verschillen tussen de prijsniveaus in de EU-lidstaten Het niveau van de prijsverschillen tussen de lidstaten (zoals gemeten door het prijsvariatiecoëfficiënt) verminderde tijdens de aanloop naar de interne markt, van 20,1% in 1985 tot 16,2% in 1993. In de periode 1993-1997 vertraagde dit proces van prijsconvergentie, hetgeen ten dele verklaard kan worden door de wisselkoersfluctuaties. In 1997 lag het niveau van de prijsverschillen op 14,8%. Dit cijfer is gebaseerd op relatieve prijsniveaus inclusief toegevoegde waarde en accijnzen. Het corresponderende cijfer op basis van relatieve prijsniveaus uitgezonderd indirecte belastingen lag op 13,7%, hetgeen meer is dan het niveau van 11% dat werd geregistreerd in de Verenigde Staten. In 1997 waren de prijsniveaus in het algemeen hoog in de Noordse landen, Duitsland, Frankrijk en Luxemburg, maar relatief laag in de zuidelijke landen (zie onderstaande tabel). Deze verschillen in prijsniveaus kunnen onder andere worden verklaard door macro-economische factoren zoals wisselkoersontwikkelingen, verschillen in welvaartspeil en niveaus van indirecte belastingen. Andere, eerder micro-economische factoren, zoals de openstelling voor internationale concurrentie en vroegtijdige liberalisering van nutsbedrijven, kunnen daarentegen ook een rol hebben gespeeld. Teneinde de invloed van enkele van de macro-economische factoren uit te schakelen, is in onderstaande grafiek een regressie-analyse te zien van de prijsniveaus vóór belasting in 1997, afgezet tegen het BBP per hoofd van de bevolking in de lidstaten. In de landen boven de geraamde regressielijn lagen de prijsniveaus vóór belasting boven hetgeen men zou verwachten gezien het welvaartspeil. Dit is met name overduidelijk het geval in Zweden en Finland. Het tegenovergestelde geldt voor landen die zich onder de regressielijn bevinden. Relatieve prijsniveaus in de EU-lidstaten (1997, EU-15=100) Geaggregeerde prijsniveaus incl. belasting Geaggregeerde prijsniveaus excl. belasting BBP per hoofd van de bevolking tegen huidige marktprijzen (PPS) 98 121 108 81 80 108 96 90 108 98 104 65 109 120 100 96 116 110 83 81 106 96 90 111 98 104 65 106 115 101 111 120 109 79 67 104 100 102 168 109 110 70 98 100 100 B DK D E EL F IRL I L NL A P FIN S UK Prijsvariatie EU-151 14,8% 13,7% n. v. t. 1 Zoals gemeten door het variatiecoëfficiënt van de indexcijfers van de prijsniveaus. Bron: diensten van de Commissie. 40 Geaggregeerde prijsniveaus (excl. belasting) en welvaartspeil (1997) y = 0. 74x + 25. 27 2 R = 0. 67 DK S FIN F UK IRL I D A NL B EL E P Ge agg reg eer d pri jsn ive au (E U- 15 =1 00) 125 120 115 110 105 100 95 90 85 80 75 70 65 60 60 65 70 75 80 85 90 95 100 105 110 115 120 125 BBP per hoofd van de bevolking (PPS, EU-15=100) 41 Kader 6: liberalisering van de elektriciteitsmarkt De elektriciteitssector in de Gemeenschap genereert circa 2% van het BBP, voldoet aan eenvijfde van de vraag naar energie (bijna de helft wanneer de vervoersector wordt uitgesloten) en is goed voor een omzet van 165 miljard K. Met de liberalisering van de elektriciteitsmarkt van de Gemeenschap uit hoofde van Richtlijn 96/92 werd een begin gemaakt in februari 1999. Griekenland heeft een vrijstelling voor twee jaar gekregen en twee andere lidstaten, België en Ierland, kregen gedurende één jaar vrijstelling, en zijn derhalve thans begonnen met het openstellen van hun markten. Als gevolg van vertragingen bij de omzetting van de Richtlijn in nationaal recht genoten Frankrijk en Luxemburg de facto een vrijstelling van een jaar. De Richtlijn vereist dat een toenemend aandeel van de binnenlandse elektriciteitsmarkt geleidelijk wordt opengesteld voor concurrentie, van circa 26% in 1999 tot 30% in 2000 en tot 35% in 2003; de Commissie zal de situatie de komende jaren opnieuw bekijken en wellicht met ingang van 2006 verdergaande liberalisering voorstellen. In de praktijk hebben tal van lidstaten al een groter aandeel vrijgegeven dan de minimumpercentages van de richtlijn: in Duitsland, Finland, Zweden en het Verenigd Koninkrijk zijn alle afnemers vrij in de keuze van hun elektriciteitsleverancier. In de laatste drie landen ging de liberalisering vooraf aan de communautaire wetgeving. De liberalisering van de elektriciteitsmarkt van de Gemeenschap heeft plaats tegen de achtergrond van verscheidene jaren van prijsdalingen, in combinatie met dalende energiekosten en technische verbeteringen van de opwekkingstechnieken. De neerwaartse tendens van de elektriciteitsprijzen zette zich voort in de eerste helft van 1999 ondanks een herstel van de olieprijzen: in de meeste lidstaten daalden de prijzen voor de industrie met ten minste 3% in vergelijking met twaalf maanden ervoor. Ofschoon het te vroeg is om een definitief oordeel uit te spreken over het effect van de liberalisering op de consumentenprijzen, geven de ervaringen in het Verenigd Koninkrijk een indicatie van wat we kunnen verwachten: toen de liberalisering van de markt in 1999 volledig voltooid werd, verlaagden alle distributiebedrijven hun prijzen in een poging nieuwe afnemers aan te trekken. De ervaringen in het Verenigd Koninkrijk suggereren voorts dat de angst dat goedkopere elektriciteit zal leiden tot meer vervuiling, ongegrond is. De uitstoot van kooldioxide is sterk gedaald met de ingebruikneming van nieuwe aardgascentrales die in de plaats kwamen van oudere, meer vervuilende capaciteit op steenkool. Het is dan ook niet de liberalisering, maar de tussenkomst van regeringen om restanten van de nationale steenkoolindustrie te beschermen die nadelig is voor het milieu. Niettemin zal de Commissie blijven toezien op de milieu-effecten van de liberalisering; daartoe heeft zij een studie gelanceerd naar de waarschijnlijke effecten, inclusief het effect van de uitbreiding van de Gemeenschap. Het is noodzakelijk om verdere vooruitgang te boeken met betrekking tot de vaststelling van transmissietarieven, met name voor grensoverschrijdende elektriciteitsstromen, voordat sprake kan zijn van een werkelijk Pan- Europese elektriciteitsmarkt. De Commissie gaat voort met haar werkzaamheden in overleg met nationale wetgevers en exploitanten op het gebied van elektriciteit in het kader van het Florence European Regulatory Forum ten einde op dit terrein tot bevredigende afspraken te komen. 42 Kader 7: vervoer Zelfs wanneer geen rekening wordt gehouden met het grote volume van het vervoer dat door ondernemingen en particulieren voor eigen rekening wordt verricht, bedraagt de jaarlijkse omzet van de sector vervoer in de EU ruim K 500 miljard (zie tabel). Dit duidt op een groot onbenut potentieel voor verbetering van de economische doelmatigheid, want een aanmerkelijk deel van de sector is nog immer strak gereguleerd. Niettemin wordt geleidelijk vooruitgang geboekt met de liberalisering en de verbetering van de interne markt in deze sector. De sector wegvervoer kan globaal gezien als geliberaliseerd worden beschouwd en kenmerkt zich door intensieve concurrentie, ook over de grenzen heen, sinds de laatste beperkingen inzake cabotage zijn afgeschaft. In Griekenland, Italië en Spanje beperken prijsbeperkingen voor binnenlands vervoer de omvang van de concurrentie. Het almaar toenemende belang van het grensoverschrijdend vervoer maakt het steeds dringender om potentieel schadelijke belastingconcurrentie door middel van uiteenlopende dieselprijzen te voorkomen, zoals voorzien in het voorstel van de Commissie inzake de energiebelasting. Dit werd bevestigd door de afschaffing van de "fuel escalator" in het VK naar aanleiding van klachten van de sector wegvervoer. Ook moet worden onderzocht in hoeverre verdere harmonisatie van de rijtijdenwetgevingen en belastingen op vrachtvervoer wenselijk zijn. Omzet per type vervoer 1995 ( € miljard) Vervoer per spoor 1,54 1,05 10,20 2,40 0,10 8,00 0,50 6,40 0,08 2,36 1,52 0,29 0,54 1,30 9,07 B DK D E EL F IRL I L NL A P FIN S UK EU-15 45,35 Bron: diensten van de Commissie. Ander vervoer over de weg 8,49 2,98 35,80 14,00 4,41 30,30 1,50 22,70 0,40 8,91 6,02 2,37 3,30 7,56 24,57 173,31 Vervoer over water Lucht- vervoer Bijkomend vervoer Totaal vervoer 1,60 4,42 3,78 2,00 4,15 3,24 0,20 3,46 0,04 4,05 0,22 1,30 1,69 2,72 4,44 37,31 2,46 1,37 7,78 6,00 1,53 9,96 0,40 9,37 0,50 5,04 1,41 1,63 1,15 2,04 12,59 3,71 49,42 13,00 3,13 24,22 0,32 23,48 0,25 7,67 8,15 4,93 3,00 9,59 15,06 65,60 32,09 195,55 26,68 13,53 106,98 37,40 13,32 75,72 2,92 65,31 1,27 28,03 17,32 10,52 9,68 23,21 85,23 517,12 Op het gebied van het stedelijk openbaar vervoer besteden de plaatselijke autoriteiten steeds vaker de exploitatie van hun eigen vervoernetten aan. Dit heeft geleid tot aanzienlijke kostenbesparingen en subsidieverminderingen, bijvoorbeeld in het VK en in Denemarken (zie tabel). In sommige gevallen heeft het streven naar goedkopere exploitatie echter geleid tot hogere vervoertarieven en lagere vervoersfrequenties. Het luchtvervoer blijft snel groeien. De prijzen staan onder enige neerwaartse druk ten gevolge van de aanpassingen in verband met de voltooiing van de interne markt voor het luchtvervoer in april 1997. Luchtvervoerdiensten naar derde landen worden echter nog steeds geregeld in bilaterale overeenkomsten die de voordelen van de interne markt ondermijnen. Met name is de onderhandelingspositie van de EU met betrekking tot het verkrijgen van toegang tot de belangrijke markt in de VS uiterst zwak, omdat lidstaten er de voorkeur aan hebben gegeven bilaterale afspraken te maken met de VS. Deze open sky-overeenkomsten verstoren de interne concurrentie tussen 43 de luchtvaartmaatschappijen in de Gemeenschap en brengen de goede werking van de interne markt in gevaar. Bovendien geven deze overeenkomsten veelal niet het recht op het exploiteren van vluchten in het andere land, maar alleen onbeperkte rechten voor de exploitatie van vluchten tussen het andere land en derde landen. Vanwege de grote verschillen tussen het aantal nationale en buitenlandse vluchten is het resultaat van de open sky- overeenkomsten per saldo nadelig: de Amerikaanse maatschappijen krijgen toegang tot ruwweg 80 % van de Europese markt, terwijl de Europese maatschappijen zich slechts op 20% van de Amerikaanse markt mogen bewegen. De Commissie heeft tegen acht lidstaten een procedure ingeleid bij het HvJ wegens het afsluiten van dergelijke overeenkomsten in strijd met het EU-mededingingsrecht. Voorts is het beheer van het luchtverkeer nog niet geïntegreerd, hetgeen tot toenemende vertraging leidt. Tot slot geniet het luchtvervoer onmiskenbaar een voordelige fiscale behandeling in vergelijking met andere wijzen van vervoer aangezien het in grote mate is vrijgesteld van vervoerspecifieke of milieuheffingen (zoals op brandstof) of algemene belastingen (zoals BTW). Ook deze ongelijke behandeling in sommige lidstaten tussen binnenlandse en intracommunautaire vluchten in het kader van de belasting over de toegevoegde waarde blijft twijfelachtig. Een eerste stap naar harmonisatie werd echter gezet met de afschaffing van het belastingvrij winkelen, dat fungeerde als een indirecte subsidie aan het luchtvervoer. De ontwikkeling van de sector vervoer per spoor blijft nog altijd achter bij andere vervoersectoren en blijft marktaandeel verliezen. Er zijn tekenen die wijzen op grote ondoelmatigheid, een langzame invoering van nieuwe technologieën, terwijl dienstregelingen nog altijd nagenoeg geheel op nationale basis worden ontworpen en geëxploiteerd. De lidstaten trachten de spoorwegexploitatie bedrijfsgerichter te maken en de subsidies te verminderen, hetgeen vooral tot uitdrukking komt in personeelsinkrimpingen. Uitgezonderd het VK zijn alle spoorwegmaatschappijen echter nog altijd in handen van de staat. Een belangrijke stap werd gezet in december 1999 tijdens de Raad Vervoer, toen lidstaten overeenstemming bereikten over een pakket maatregelen ten aanzien van het vervoer per spoor. Het pakket betreft onder meer maatregelen inzake de regulering van de spoorweginfrastructuur en omvat een uitbreiding van de rechten voor ondernemingen uit andere landen om internationaal vrachtvervoer per spoor te exploiteren op een Trans- Europees spoorwegnet, met inbegrip van het gebruik van infrastructuur om de eindverbruiker te bereiken. 44 Kader 8: aanbevelingen per land voor structurele hervormingen op de kapitaalmarkten, 1999 Griekenland: stimuleren van de oprichting van nieuwe ondernemingen door verdere ontwikkeling van de markten voor risicodragend kapitaal en uitbreiding van de effectenmarkt. Ierland: doorgaan met het nemen van maatregelen om risicodragend kapitaal en plaatselijke O&O te stimuleren. Oostenrijk: maatregelen treffen om de toegang tot risicodragend kapitaal tot ontwikkeling te brengen en te vergemakkelijken. Portugal: ontwikkelen van de markt voor risicodragend kapitaal en verbeteren van innoverende activiteiten. Verenigd Koninkrijk: aanpassen van de belastingstructuur ten gunste van het MKB en wijzigen van de wetgeving inzake insolventie en faillissement ten einde ervoor te zorgen dat een groter aandeel van het risicodragend kapitaal terechtkomt bij startende ondernemingen. 45 Kader 9: aanbevelingen per land voor structurele hervormingen van de arbeidsmarkten, 1999 België: (1) Meer aandacht schenken aan het weer aan het werk helpen van werkloze volwassenen. (2) (3) Vergaande ontslagbeschermingswetgeving van Uitkeringsduur en beschikbaarheidsvereisten herzien. administratief personeel heroverwegen. loonovereenkomsten vergemakkelijken. (4) Regionale openingsbepalingen in Denemarken: (1) Arbeidsaanbod vergroten, bijvoorbeeld via hervormingen van de uitkeringen. (2) Evalueren van de belastinghervormingen ten einde de hoge wig te verlagen. (3) Verlofregelingen heroverwegen. (1) Uitkerings- en bijstandsregelingen herzien. Duitsland: (2) Doorgaan met het verlagen van de inkomstenbelasting en de niet-loonkosten, in het bijzonder in de lagere loonschalen. (3) Wetgeving ter bescherming van de werkgelegenheid in het MKB aan een onderzoek onderwerpen. Griekenland: (1) Preventieve aanpak versterken en het onderwijs- en opleidingsstelsel hervormen. (2) Toepassing van nieuwe deeltijdcontracten en meer flexibele werktijdenregelingen aanmoedigen. Spanje: (1) Overschakelen van een passief naar een actief arbeidsmarktbeleid met bijzondere nadruk op onderwijs en opleiding. (2) Voortgaan met de inspanningen om de wig te verkleinen en vervroegde pensionering te ontmoedigen. (4) Loonontwikkelingen aanpassen aan de uiteenlopende productiviteitsniveaus. (3) Versterken van de recente afspraken om de kosten bij ontslag te verlagen. Frankrijk: (1) Stelsels voor werkloosheidsuitkeringen en ontslagbeschermingswetgeving herzien. (2) Voortgaan met het beleid van belastingverlaging in de lagere loonschalen en bevordering van arbeidsplaatsen in de dienstensector. (3) Toezicht op de invoering van de 35-urige werkweek. Ierland: (1) Voortgaan met een evenwichtige combinatie van zowel preventieve als actieve maatregelen en verhogen van de deelname van langdurige werklozen en laaggeschoolde werknemers aan onderwijs- en opleidingsprogramma's. (2) Waarborgen van aanhoudende loonmatiging door middel van naleving van het sociale pact. (3) Voorkomen van potentiële negatieve effecten van de vaststelling van een te hoog minimumloon. Italië: (1) Verhogen van het bereik van actieve arbeidsmarktmaatregelen. (2) Doorgaan met inspanningen om de belastingdruk op arbeid te verschuiven naar andere productiefactoren. (3) Hervormen van uitkeringsregelingen om het aantal personen dat in pensioen- en andere regelingen terecht komt, te verminderen. (4) Bevorderen van snelle activering en adequate werkloosheidsuitkeringen om te zorgen voor een groter arbeidsaanbod en meer arbeidsmobiliteit. (5) Herziening van de ontslagbeschermingswetgeving. (6) Stimuleren van tripartiete lokale afspraken in het zuiden waarbij een combinatie van flexibele beloning in samenhang met de arbeidsproductiviteit wordt ingevoerd. Luxemburg: Hervormingen richten op de lage participatiegraad van vrouwen en oudere werknemers door, onder andere, meer opleiding binnen ondernemingen en het totstandbrengen van meer kinderopvangfaciliteiten. Nederland: (1) Voortgaan met de inspanningen om de totale belastingdruk op arbeid te verminderen, met name voor de laagstbetaalden. (2) Verdere inspanningen om te zorgen voor voldoende stimulansen in de uitkerings- en bijstandsregelingen om werklozen aan te sporen aan het werk te gaan. Oostenrijk: (1) Herziening van de voorwaarden voor vervroegde pensionering, verbetering van de stimulansen om aan het werk te gaan en modernisering van de werkorganisatie. (2) Bijzondere aandacht besteden aan laaggeschoolde en laagbetaalde werknemers. Portugal: (1) Hervorming van het uitkeringenstelsel om adequate stimulansen te geven om aan het werk te gaan en participeren in actieve maatregelen. (2) Voortgaan met de uitvoering van het recente beleid om de flexibiliteit op de arbeidsmarkt te vergroten. Finland: (1) Verminderen van de totale belastingdruk op arbeid. (2) Verhogen van de beschikbaarheid voor werk, het zoeken naar werk efficiënter maken en in het uitkeringenstelsel meer stimulansen opnemen om aan het werk te gaan. (3) Voorwaarden voor vervroegde pensionering herzien. Zweden: (1) Verminderen van het totale aantal deelnemers aan regelingen voor gesubsidieerde arbeidsplaatsen en betere afstemming ervan (ALMP's), alsmede vergroting van het aandeel in arbeidsmarktopleiding. (2) Tenuitvoerlegging van verdere verlaging van de belastingen op arbeid, met prioriteit voor de lagere en middelste loonschalen. (3) Verdere herziening van de uitkerings- en bijstandsregelingen. Verenigd Koninkrijk: (1) Voortgaan met inspanningen om de marginale effectieve belastingtarieven voor laagbetaalde werknemers te verlagen. (2) Regionale werkloosheidsverschillen ondervangen en oplossingen vinden voor het vraagstuk van de sociale uitsluiting. 46 VERSLAG VAN DE COMMISSIE over de tenuitvoerlegging van de globale richtsnoeren voor het economisch beleid in 1999 STATISTISCHE BIJLAGE 47 INHOUDSOPGAVE GRAFIEKEN 1. Recente tendensen in de economische bedrijvigheid, EU-15. 49 2. Werkgelegenheid en werkloosheid, EU-15. 50 3. Inflatietendensen, eurogebied. 51 4. Beleidsmix, eurogebied. 52 5. Monetaire en financiële indicatoren, eurogebied. 53 6. Monetaire en financiële indicatoren, "pre-in"-landen. 54 7. Investeringsresultaten, EU-15. 55 8. Werkloosheids- en werkgelegenheidscijfers in de lidstaten. 56 9. Groei en arbeidsmarktresultaten, 1995-1999. 57 10. Aandeel van de langdurige werkloosheid in de totale werkloosheid, 1998. 58 TABELLEN 1. Macro-economische ontwikkelingen in de EU. 59 2. Inflatie. 60 3. Ontwikkeling van geraamde overheidsbegrotingen voor 1999. 61 4. Verandering in de werkelijke en voor conjunctuurschommelingen gecorrigeerde begrotingssaldi in 1999. 62 5. Prognoses voor vorderingenoverschot (+)/-tekort van de totale overheid. 63 6. Overheidsschuld in de geactualiseerde stabiliteits- en convergentieprogramma’s. 64 7. Niet-loonkosten en belastingdruk op arbeid. 65 8. Loonontwikkelingen in 1999. 66 9. Blootstelling aan internationale concurrentie, 1993-1998. 67 10. Omzetting en tenuitvoerlegging interne-marktrichtlijnen. 68 11. Telecommunicatie - marktstructuur en prijsontwikkeling. 69 12. O & O-uitgaven en internet-verstrekkers. 70 13. Uitkeringsduur en beschikbaarheidsvereisten. 71 48 Grafiek 1: Recente tendensen in de economische bedrijvigheid, EU-15 % 10 Jaarbasis 8 6 4 2 0 -2 -4 -6 -8 BBP-groei Industriële prod. K1-92 K1-93 K1-94 K1-95 K1-96 K1-97 K1-98 K1-99 % 10 Per kwartaal, op jaarbasis K1-92 K1-93 K1-94 K1-95 K1-96 K1-97 K1-98 K1-99 Reële BP op jaarbasis Ind. productie op jaarbasis % Bijdragen tot reël BBP, jaarbasis BV incl. voorraad Netto exsport BBP-groei 8 6 4 2 0 -2 -4 -6 -8 5 4 3 2 1 0 -1 -2 -3 K1-92 K1-93 K1-94 K1-95 K1-96 K1-97 K1-98 K1-99 Bron: diensten van de Commissie. 49 Grafiek 2: Werkgelegenheid en werkloosheid, EU-15 % pj Werkgelegenheidsgroei K1-94 K1-95 K1-96 K1-97 K1-98 K1-99 % van de bevolking tussen 15 en 64 jaar Werkgelegenheidspercentages Japan VS EU-15 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 % Werkloosheidspercentage; totale en langdurige werkloosheid Langdurige werkloosheid Werkloosheidspercentage 2 1. 5 1 0. 5 0 -0. 5 -1 82 79 76 73 70 67 64 61 58 14 12 10 8 6 4 2 0 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 Bron: diensten van de Commissie. 50 Grafiek 3: Inflatietendensen, eurogebied Jaarlijkse procentuele mutatie GICP kern-GICP diensten Jan-98 Jan-99 Jan-00 Jaarlijkse procentuele mutatie Energie GICP Jan-98 Jan-99 Jan-00 Producentenprijzen; jaarlijkse procentuele mutatie Totaal goederen Intermediaire leveringen Kapitalgoederen Consumptiegoederen % 4. 0 3. 0 2. 0 1. 0 0. 0 Jan-97 % 14 12 10 8 6 4 2 0 -2 -4 -6 Jan-97 % 8 6 4 2 0 -2 -4 -6 Jan-97 Jan-98 Jan-99 Jan-00 * GICP exclusief onbeweerkte voeding en energie. Bron:diensten van de Commissie. 51 Grafiek 4: Beleidsmix, eurogebied MFCI index Reële korte rente Reële lange rente Reële effectieve wisselkoers Totaal 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 Laatste meetpunt jan. -2000 4 3 2 1 0 -1 -2 -3 % van het BBP Saldo van de totale overheid Werkelijk netto vorderingen- tekort/overschot Gecorrigeerd voor conjunctuur- schommelingen 1994 1995 1996 1997 1998 1999 Nominale vergoeding per werknemer en NAKE nominale vergoeding per werknemer, totale economie NAKE 0 -1 -2 -3 -4 -5 -6 % 5 4. 5 4 3. 5 3 2. 5 2 1. 5 1 0. 5 0 1994 1995 1996 1997 1998 1999 Bron: diensten van de Commissie. 52 Grafiek 5: Monetaire en financiële indicatoren, eurogebied % Korte en lange rente % 4 Verschil t. o. v. percentages in VS Lange rente Korte rente Belangrijkste herfinancieringstarief Lange rente Korte rente 3. 5 3 2. 5 2 1. 5 1 0. 5 0 Jan-99 Jan-00 Jan-98 Jan-99 Jan-00 8 7 6 5 4 3 2 Jan-98 % Groei geldhoeveelheid M1 M3 16 14 12 10 8 6 4 2 0 Jan-98 Jan-99 Jan-00 Bron: diensten van de Commissie. Indexcijfer: 31/12/1998 = 100 Ontwikkeling van de nominale effectieve wisselkoers, eurogebied EUR11 vs VS EUR11 vs IC24 EUR11 vs G43 110 105 100 95 90 85 Jan-98 Jul-98 Jan-99 Jul-99 Jan-00 53 Grafiek 6: Monetaire en financiële indicatoren ("pre-in"-landen in vergelijking met eurogebied) % Ecart lange rente DK EL S UK % 25 Ecart korte rente 20 15 10 5 0 -5 DK EL S UK 7 6 5 4 3 2 1 0 -1 Jan-97 Jan-98 Jan-99 Jan-00 Jan-97 Jan-98 Jan-99 Jan-00 Index Jan. 1998 = 100 Wisselkoersen t. o. v. euro DKK/Euro GRD/Euro SEK/Euro GBP/Euro 120 115 110 105 100 95 90 85 106 104 102 100 98 96 94 92 90 Index Jan. 1998 = 100 Nominale effectieve wisselkoers DK S EL UK Jan-98 Jan-99 Jan-00 Jan-98 Jan-99 Jan-00 Bron: diensten van de Commissie. 54 Grafiek 7: Investeringsresultaten, EU-15 % van BBP Totale overheid Particuliere sector 22 21 20 19 18 17 16 5 4 3 2 1 1970 1974 1978 1982 1986 1990 1994 1998 Bron: diensten van de Commissie. 55 Grafiek 8: Werkloosheids- en werkgelegenheidscijfers in de lidstaten % Werkloosheidspercentage '94 '99 26 24 22 20 18 16 14 12 10 8 6 4 2 0 B DK D EL E F IRL I L NL A P FIN S UK EU- 15 '94 '99 Werkgelegenheidspercentage % 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 B DK D EL E F IRL I L NL A P FIN S UK EU- 15 Bron: diensten van de Commissie. 56 Grafiek 9: Groei en arbeidsmarktresultaten, 1995-1999 6 5 4 3 2 1 0 ) r a a j / % ( d i e h n e g e l e g k r e W 0 -1 -2 -5 ) n e t n u p t n e c o r p n i 9 9 9 1 - 5 9 9 1 e i t a t u m e t u l o s b a ( e g a t n e c r e p s d i e h s o o l k r e W IRL L FIN E NL P UK DK S F EL B A 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Reële BBP-groei (%/jaar) I D 1 D 2 1 0 -1 -2 -3 -4 -5 -6 -7 -8 -9 EL I A 0 5 B 10 15 L 20 25 30 F S P UK DK NL FIN E IRL Werkgelegenheid (cumulatieve groei 1995-1999 in %) Bron: diensten van de Commissie. 57 Grafiek 10: Aandeel van de langdurige werkloosheid in de totale werkloosheid, 1998 Werkloosheidspercentage % 20 16 12 8 4 0 50% 60% 62% 55% 57% 53% 50% 48% 42% 38% 28% 48% 45% 33% 30% 27% 31% B I IRL EL D EUR- E EU-15 NL P F S UK L A FIN DK 11 Bron: arbeidsmarktonderzoek 1998, behalve Ierland 1997. 58 Tabel 1: macro-economische ontwikkelingen in de EU (jaarlijkse procentuele mutatie tenzij anders vermeld) 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 Voorjaar 1999 voorspeld Voorlopig resultaat* Reële economie BBP-groei Particuliere consumptie Openbare consumptie Investeringen -gebouwen -uitrusting Voorraadopbouw Uitvoer (G & D) Invoer (G & D) Bijdragen aan groei Binnenlandse vraag 1) Netto export Arbeidsmarkt Werkgelegenheid Werkgelegenheidspercentage (%)2) Werkgelegenheidspercentage (%)3) Werkloosheidspercentage (%) Arbeidsproductiviteit RAKE 4) Inflatietendensen GICP5) BBP-deflator Vergoeding per werknemer NAKE6) -0,4 -0,4 1,1 -5,9 -3,1 -10,7 -0,4 1,4 -3,1 -1,7 1,3 -1,7 59,5 57,1 10,7 1,6 -0,7 3,4 3,5 4,3 2,7 2 ,8 1,7 1,0 2,6 1,9 3,8 0,2 9,0 7,8 2,4 0,4 2,4 1,8 0,6 3,3 0,1 8,1 0,5 8,3 7,3 2,1 0,3 1,6 1,9 1,8 1,9 -0,7 4,8 0,0 4,8 4,1 1,3 0,3 2,5 2,0 0,3 3,2 0,8 6,2 0,3 9,6 9,0 2,2 0,3 2,6 3,0 1,3 5,6 1,8 10,0 0,7 5,6 8,6 3,5 -0,8 0,0 0,7 0,4 0,8 1,3 59,3 59,6 59,7 60,1 60,8 55,8 11,1 2,8 -2,3 2,8 2,7 3,1 0,3 55,4 10,7 1,7 -1,4 2,8 3,0 3,4 1,6 55,4 10,8 1,3 -0,5 2,4 2,5 3,3 2,0 55,2 10,6 1,8 -0,9 1,7 2,0 2,9 1,0 55,3 9,9 1,3 -1,0 1,3 2,0 2,4 1,0 * Op basis van de voorlopige voorjaarsprognoses 2000 van de Commissie. 1) Binnenlandse vraag inclusief voorraadopbouw. 2) Benchmark-reeks. 3) Voltijdsequivalent. 4) RAKE = reële arbeidskosten per eenheid. 5) tot 1996 CPI. 6) NAKE = nominale arbeidskosten per eenheid. Bron: diensten van de Commissie. 2,1 2,6 1,7 3,7 3,5 3,8 1,0 3,5 4,7 2,4 -0,4 0,8 61,3 n. a. 9,6 1,3 -0,1 1,2 1,7 2,9 1,6 2,2 2,7 1,6 4,8 3,7 5,9 0,5 3,9 5,5 2,8 -0,5 1,3 61,7 n. a. 9,2 1,0 0,3 1,2 1,5 2,8 1,8 59 Tabel 2: Inflatie (GICP) (jaarlijkse procentuele mutatie) Totale inflatie 1998 0,9 1999 1,1 Kerninflatie1) 1998 1,2 1999 1,1 0,6 1,8 0,7 2,1 2,0 1,0 1,8 0,8 2,2 1,4 1,1 1,3 4,5 1,0 1,6 1,3 0,6 2,2 1,6 0,61 0,6 2,2 0,6 2,5 1,7 1,0 2,0 0,5 2,2 1,4 1,1 2,1 2,3 0,6 1,3 1,2 1,1 2,1 0,9 2,4 2,3 1,3 1,9 1,2 1,5 1,5 1,4 1,4 5,3 1,1 1,9 1,6 Verdeling in het eurogebied 0,5 2,5 2,0 0,73 0,9 2,4 1,5 0,51 0,4 2,4 0,7 2,3 1,8 0,9 1,9 0,7 2,5 1,4 1,1 1,6 2,7 0,5 1,2 1,2 0,4 2,5 2,1 0,76 B D E F IRL I L NL A P FIN EUR-11 DK EL S UK EU-15 Min. Max Verschil Standaard afwijking 1) GICP uitgezonderd onbewerkte voeding en energie. Bron: diensten van de Commissie. 60 Tabel 3: Ontwikkeling van geraamde overheidsbegrotingen voor 1999 (netto vorderingentekort/-overschot van de totale overheid) Aanvankelijk stabiliteits-/ convergentieprogramma * Voorlopig resultaat** Verschil Reële BBP- groei (% change) Begrotings- saldo (% BBP) Reële BBP- groei (% change) Begrotings- saldo (% BBP) Reële BBP- groei (% change) Begrotings- saldo ( % BBP) B D E F IRL I L NL A P FIN EUR-11 DK EL S UK EU-15 2,4 2,0 3,8 2,4 6,7 2,5 3,4 2,3 2,8 3,5 4,0 2,6 1,7 3,7 2,2 1-1½ 2,4 -1,3 -2,0 -1,6 -2,3 1,7 -2,0 1,1 -1,3 -2,0 -2,0 2,4 -1,8 2,5 -2,1 0,3 -0,31) -1,4 2,3 1,4 3,7 2,8 8,3 1,4 5,0 3,3 2,1 3,0 3,6 2,2 1,4 3,5 3,7 1,9 2,2 -0,9 -1,2 -1,1 -1,8 1,4 -1,9 n. v. t. 0,5 -2,2 -2,0 2,6 -1,3 3,1 -1,5 1,9 1,2 -0,7 -0,1 -0,6 -0,1 0,4 1,6 -1,1 1,6 1,0 -0,7 -0,5 -0,4 -0,4 -0,3 -0,2 1,5 0,8 -0,2 0,4 0,8 0,5 0,5 -0,3 -0,1 n. v. t. 1,8 -0,2 0,0 0,2 0,5 0,6 0,6 1,6 1,52) 0,7 * ESER79 basis. ** ESR95 basis. 1) Begrotingsjaar. 2) Ter indicatie, aangezien het gaat om een vergelijking tussen cijfers voor begrotingsjaar en kalenderjaar. Bron: diensten van de Commissie. 61 Tabel 4: Verandering in de werkelijke en voor conjunctuurschommelingen gecorrigeerde begrotingssaldi in 1999 (% van het BBP) Werke- lijk tekort Mutatie tekort 98/99 Mutatie tekort dankzij: Mutatie tekort dankzij: Mutatie in cycl. gecorrigeerd tekort dankzij Verandering inkomsten Verand. primaire uitgaven Verand. reële uitgaven. Cyclische wijzi- gingen Verand. gecorr. saldo Verand. rente- uitgaven 1 -0,9 -1,2 -1,1 -1,8 1,4 -1,9 2 = 3-4-5 = 6+7 +0,1 +0,5 +1,5 1,0 -0,6 +0,9 3 4 5 6 -0,1 +0,7 +0,4 +0,8 +0,7 +0,4 +0,2 +0,2 -0,4 0,0 +1,6 +0,7 -0,4 -0,1 -0,7 -0,2 -0,3 -1,3 -0,2 -0,3 +0,2 +0,2 +0,3 -0,1 7 = -5+9 +0,4 +0,8 +1,3 +0,8 -0,9 +1,0 5 -0,4 -0,1 -0,7 -0,2 -0,3 -1,3 Verand. primair gecorr. saldo 9 -0,1 +0,7 +0,6 +0,6 -1,2 -0,3 n. v. t. n. v. t. n. v. t. n. v. t. n. v. t. n. v. t. n. v. t. n. v. t. n. v. t. 0,5 -2,2 -2,0 2,6 -1,3 3,1 -1,5 1,9 1,2 -0,7 +1,2 +0,2 -0,5 +1,3 +0,6 +2,2 +1,0 -0,4 +0,9 +0,7 +1,0 +0,3 +3,0 +0,5 +0,5 +0,6 +0,7 -1,1 +0,3 +0,5 +0,1 +0,4 +3,0 -0,6 +0,3 -0,6 +0,1 -0,3 -0,2 +0,1 -0,4 -0,3 -0,2 -0,3 -0,4 -0,6 -0,4 -0,5 -0,4 -0,4 0,0 -0,1 0,0 -0,1 -0,1 -0,9 +0,2 +0,9 -0,3 -0,1 +1,2 +0,3 -0,5 +1,4 +0,7 +3,1 +0,8 -1,3 +1,2 +0,8 -0,4 -0,3 -0,2 -0,3 -0,4 -0,6 -0,4 -0,5 -0,4 -0,4 +0,8 0,0 -0,6 +1,1 +0,3 +2,5 +0,4 -1,8 +0,8 +0,3 B D E F IRL I L NL A P FIN EUR-11 DK EL S UK EU-15 Bron: diensten van de Commissie 62 Tabel 5: Prognoses voor vorderingenoverschot (+)/-tekort van de totale overheid (% BBP) 1999 2000 2001 2002 2003 Stabiliteitsprogramma's B D E F IRL I L NL A P FIN EUR-11 DK EL S UK2) EU-15 SP98 GA99 SP98 GA99 SP98 GA99 SP98 GA991) SP98 GA99 SP98 GA99 SP98 GA99 SP98 GA991) SP98 COM SP98 GA99 SP98 GA99 SP98 GA99 CP98 GA99 CP98 GA99 CP98 GA99 CP98 GA99 SP98 GA99 -1,3 -1,1 -2,0 -1,2 -1,6 -1,3 -2,3 -2,1 1,7 1,4 -2,0 -2,0 1,1 2,3 -1,3 -0,6 -2,0 -2,2 -2,0 -2,0 2,4 3,1 -1,8 -1,4 -1,0 -1,0 -2,0 -1,0 -1,0 -0,8 -2,0 -1,7 1,4 1,2 -1,5 -1,5 1,2 2,5 -0,6 -1,7 -2,6 -1,5 -1,5 2,2 4,7 -1,6 -1,1 -0,7 -0,5 -1,5 -1,5 -0,4 -0,4 -1,6 -1,3 1,6 2,5 -1,0 -1,0 1,3 2,6 -1,3 -1,5 -2,4 -1,2 -1,1 2,1 4,2 -1,1 -1,0 Convergentieprogramma's 2,5 2,9 -2,1 -1,5 0,3 1,7 -0,3 0,3 -1,4 -0,9 2,8 2,1 -1,7 -1,2 1,6 2,1 -0,3 0,2 -1,2 -0,7 2,6 2,2 -0,8 -0,2 2,5 2,0 -0,1 0,2 -0,8 -0,7 -0,3 0,0 -1,0 -1,0 0,1 0,1 -1,2 -0,9 2,6 -0,6 1,7 2,9 -1,1 -1,1 -1,4 -0,8 -0,7 2,3 4,6 -0,8 -0,6 2,3 0,2 2,0 0,2 -0,1 -0,5 -0,4 CP = Convergentieprogramma; SP = Stabiliteitsprogramma; GA = geactualiseerd stabiliteits-/convergentieprogramma; COM = Najaarsprognoses 1999 Commissie 1) Gebaseerd op een voorzichtig groeiscenario. 2) Op basis van begrotingsjaar, 1999 = FY 1999/2000. Bron: Nationale stabiliteits- en convergentieprogramma's en diensten van de Commissie. 0,2 -0,5 0,2 -0,5 -0,1 3,1 -0,3 4,7 -0,3 2,5 -0,4 -0,1 63 Tabel 6: Overheidsschuld in de geactualiseerde stabiliteits- en convergentieprogramma's (% BBP) 1999 114,9 61,0 63,5 60,3 52,0 2000 112,4 61,0 62,8 59,4 46,0 2001 108,8 60,5 60,6 59,0 40,0 2002 2003 105,0 101,3 59,5 58,1 58,4 36,0 58,5 55,8 57,7 n. v. t. 20021) 106,8 59,5 59,3 58,3 43,0 (2001) 114,7 111,7 108,5 104,3 100,0 107,0 (2001) 4,3 64,3 n. v. t. n. v. t. 46,6 72,4 52,8 n. v. t. 62,3 n. v. t. 57,1 42,9 71,1 50,1 104,2 103,3 66,1 44,9 67,7 58,8 43,1 65,9 n. v. t. 61,8 n. v. t. 55,2 40,7 69,7 47,5 99,5 54,1 41,3 64,2 n. v. t. 61,0 n. v. t. 53,3 38,0 67,9 44,6 98,0 52,0 39,9 62,5 n. v. t. n. v. t. n. v. t. 51,0 35,2 66,0 41,6 n. v. t. n. v. t. 38,8 60,6 n. v. t. 64,5 60,0 53,2 43,2 68,3 49,0 (2001) 99,8 (2001) 58,0 (2001) 42,0 63,5 B D E F IRL I L NL A P FIN EUR-11 DK EL S UK2) EU-15 1) Streefcijfer 2002 in SP/CP vorig jaar. 2) Begrotingsjaren. Bron: diensten van de Commissie. 64 Tabel 7: Niet-loonkosten en belastingdruk op arbeid Niet-loonkosten1) (% van brutoloon) 1995 26,3 1999 27,0 Mutatie 0,7 Effectief belastingpercentage arbeid op totale werkgelegenheid2) 1999 44,1 1995 42,7 Mutatie 1,4 4,5 30,5 21,1 21,0 34,8 11,9 25,4 n. a. 28,3 25,7 17,9 25,8 23,8 12,0 26,0 5,6 31,7 22,0 22,0 31,6 11,3 23,5 19,0 27,8 26,3 20,9 23,7 22,0 11,9 24,7 1,1 1,2 0,9 1,0 -3,2 -0,6 -1,9 n. a. -0,5 0,6 3,0 -2,1 -1,8 -0,1 -1,3 43,7 42,4 26,2 29,6 41,0 24,3 38,3 n. a. 38,8 38,8 25,2 46,2 46,4 24,3 37,7 44,8 43,7 28,0 29,9 40,8 23,3 37,2 n. a. 36,3 41,5 28,5 44,1 47,6 24,5 37,2 1,1 1,3 1,8 0,3 -0,2 -1,0 -1,1 n. a. -2,5 2,7 3,3 -2,1 1,2 0,2 -0,5 B DK D EL E F IRL I L NL A P FIN S UK EU-15 1) Niet-loonkosten geven de verhouding tussen de totale sociale bijdragen en de totale loonkosten. 2) Het effectieve belastingpercentage arbeid op de totale werkgelegenheid is het aandeel van de sociale- zekerheidsbijdragen + inkomstenbelasting op inkomsten uit arbeid in de bruto lonen. Bron: diensten van de Commissie en OESO. 65 Tabel 8: Loonontwikkelingen in 1999 (Voorlopige resultaten) Nominale vergoeding per werknemer 2,4 1,9 2,4 1,9 7,0 1,8 1,9 3,7 2,8 5,4 2,9 2,2 4,6 4,8 3,5 5,0 2,8 B D E F IRL I L NL A P FIN EUR-11 DK EL S UK EU-15 Reële lonen1) Arbeids- productiviteit NAKE2) RAKE3) 1,6 0,9 -0,3 1,5 3,3 0,2 0,9 2,0 1,8 2,4 1,9 0,9 1,9 1,4 2,8 2,3 1,3 1,2 1,1 0,4 1,4 4,0 0,4 0,5 1,1 1,1 1,2 0,3 1,0 0,8 2,2 1,5 0,8 1,0 1,1 0,8 2,0 0,5 2,9 1,3 1,4 2,6 1,7 4,1 2,6 1,3 3,7 2,5 2,0 4,1 1,8 0,3 -0,1 -0,6 0,0 -0,7 -0,2 0,3 1,0 0,7 1,2 1,6 0,0 1,1 -0,8 1,3 1,4 0,3 1) Nominale vergoeding aangepast voor de BBP-deflator, 2) Nominale arbeidskosten per eenheid, 3) Reële arbeidskosten per eenheid, Bron: diensten van de Commissie, 66 Tabel 9: Blootstelling aan internationale concurrentie, 1993-1998 Gemiddelde van invoer + uitvoer in % van het BBP B BLEU DK D E EL F IRL I L NL A P FIN S UK Gemiddeld grote LS Gemiddeld kleine LS Gemiddeld EU-15 n. v. t. 59,0 26,7 20,8 18,7 16,1 19,4 57,7 18,6 n. v. t. 46,1 27,9 27,1 28,0 29,3 21,9 20,1 37,6 23,7 Bron: diensten van de Commissie. Totaal inkomende directe buitenlandse investeringen als % van het BBP n. v. t. 5,2 1,7 0,6 1,2 n. v. t. 1,0 n. v. t. 0,6 n. v. t. 5,0 n. v. t. 1,5 2,2 4,2 2,8 1,1 3,4 1,6 Fusies en overnemen als percentage van het BBP 2,6 n. v. t. 0,8 0,6 0,3 0,1 1,1 1,9 0,4 6,8 2,0 0,3 0,3 3,0 2,5 1,4 0,8 1,7 1,0 67 Tabel 10: Omzetting en tenuitvoerlegging interne-marktrichtlijnen Uitblijvende omzetting Nov. 1999 Aantal met redenen omklede adviezen Sep. 1998-Aug. 1999 In PB gepubliceerde aanbestedingen als % van het totaal aan aanbestedingen 1998 B DK D E EL F IRL I L NL A P FIN S UK 3,5 1,3 2,9 2,2 6,2 5,6 4,4 3,9 5,7 2,8 3,7 4,9 1,7 2,1 2,8 27 2 24 23 26 43 10 33 7 8 6 13 4 3 9 EU-15 1) 12,6 238 1) Voor EU-15, percentage interne-marktrichtlijnen dat nog niet in de hele Unie is omgezet. Bron: diensten van de Commissie. 27,3 15,1 7,6 13,9 44,7 18,8 18,9 12,3 22,7 10,0 8,4 15,5 11,3 15,3 13,8 13,1 68 Tabel 11: Telecommunicatie - marktstructuur en prijsontwikkeling Lange- afstandstelefoonverkeer (200 km; 10’) Internationaal telefoonverkeer naar VS (10’) Aantal exploitanten 1999 10 11 47 10 1 1) 31 6 12 6 24 20 1 2 19 22 26 Totaal prijsverschil in % 1997-1999 -23 -36 -36 -18 -25 -29 -54 -28 n. v. t. -33 -41 -34 3 -39 -10 Aantal exploitanten 1999 9 11 47 10 1 1) 31 8 12 7 24 20 1 2) 14 22 66 Totaal prijsverschil in % 1997-1999 -21 -30 -67 -27 -16 -55 -37 -50 -63 -89 -34 -49 -32 0 0 Digitaal mobiel telefoonverkeer Aantal exploitanten 1999 4 3 4 4 3 3 3 4 4 2 2 5 3 4 4 n. v. t. -27 n. v. t. -38 n. v. t. B DK D E EL F IRL I L NL A P FIN S UK EU-15 1) 1) Griekenland heeft een vrijstelling tot 2001 voor de invoering van concurrentie op de nationale markt. 2) Portugal heeft tot op heden vier vergunningen voor het openbare net afgegeven, maar commerciële exploitanten konden pas op 1 januari 2000 actief worden vanwege de vrijstelling voor Portugal voor de invoering van concurrentie op de nationale markt. Bron: diensten van de Commissie. 69 Tabel 12: O & O-uitgaven en internet-verstrekkers Bruto O & O-uitgaven als % van het BBP 1998 1) Internet-verstrekkers per 1. 000 inwoners Juli 1999 B DK D E EL F IRL I L NL A P FIN S UK EU-15 1,6 1,9 2,3 0,9 0,5 2,2 1,4 1,0 n. v. t. 2,1 1,6 0,7 2,9 3,9 1,9 1,8 36,6 73,9 25,6 16,2 8,1 22,8 29,9 12,7 39,0 57,2 35,5 8,1 123,2 96,5 44,1 42,0 1) 1998 of laatst beschikbare jaar. Bron: diensten van de Commissie en OESO. 70 Tabel 13: Uitkeringsduur en beschikbaarheidsvereisten Werkloosheids- verzekering Werkloosheids- verzekering 1997 Beschikbaarheids- vereisten B DK D EL E F IRL I L NL A P maanden 1) geen limiet 2) 60 12 3) 12 2) 24 2) 60 2) 3) 15 12 12 60 2) 3) 12 3) 30 3) 23 3) 10 3) 6 maanden 1) index 4) geen limiet geen limiet 6 geen limiet geen limiet 24 geen limiet 10 3,2 2,8 2,6. 2,8 1,8. 4 3,7 2,3 2,9 FIN S UK 1) Voor een 40-jarige alleenstaande werknemer met een lang arbeidsverleden. 2) Afhankelijk van de duur van het arbeidsverleden. 3) Afhankelijk van de leeftijd van de werknemer die werkloos wordt. 4) De index is een gewogen gemiddelde van punten van 1 tot 5 voor 8 categorieën van beschikbaarheid. geen limiet 5 geen limiet 2,8 3,8 2,6 Voor maximale striktheid worden 5 punten gegeven. Bronnen: OESO (1999) en Ministerie van Financiën, Denemarken (1998). 71