title: Verslag van de Commissie aan de Raad, aan het Europees Parlement, aan het Economisch en Sociaal Comité en aan het Comité van de regio's - Gelijke kansen voor vrouwen en mannen in de Europese Unie - 1999 -

formats: html pdf

text: COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN Brussel, 08. 03. 2000 COM(2000) 123 definitief VERSLAG VAN DE COMMISSIE AAN DE RAAD, AAN HET EUROPEES PARLEMENT, AAN HET ECONOMISCH EN SOCIAAL COMITE EN AAN HET COMITE VAN DE REGIO'S Gelijke kansen voor vrouwen en mannen in de Europese Unie – 1999 – INHOUD SAMENVATTING. 3 HOOFDSTUK 1: GENDER MAINSTREAMING EN SPECIFIEKE ACTIES. 6 HOOFDSTUK 2: GELIJKHEID VAN VROUWEN EN MANNEN IN DE EUROPESE WERKGELEGENHEIDSSTRATEGIE. 13 HOOFDSTUK 3: BEVORDERING VAN EEN EVENWICHTIGE DEELNAME VAN MANNEN EN VROUWEN AAN DE BESLUITVORMING. 19 HOOFDSTUK 4: WETGEVING INZAKE GELIJKHEID VAN VROUWEN EN MANNEN. 23 HOOFDSTUK 5: HET GENDERPERSPECTIEF IN DE BUITENLANDSE BETREKKINGEN VAN DE EUROPESE UNIE. 27 2 SAMENVATTING Het streven naar gelijkheid van vrouwen en mannen is in 1999 geconsolideerd toen op 1 mei van dat jaar het Verdrag van Amsterdam in werking trad. Het gelijkheidsbeginsel is nu vastgelegd in artikel 2, waarin de doelstellingen van de Unie uiteen worden gezet. De Europese Gemeenschap heeft ter zake van gelijke kansen nieuwe taken, wetgevende bevoegdheden, verantwoordelijkheden en mogelijkheden gekregen. Dit vierde Jaarverslag over Gelijke kansen voor vrouwen en mannen in de Europese Gemeenschap geeft een overzicht van de belangrijkste ontwikkelingen en resultaten op het gebied van gelijke kansen op Europees1 en nationaal niveau in 1999 en schetst de vooruitzichten voor 2000. Gender mainstreaming en specifieke acties – de Europese werkgelegenheidsstrategie De strategie van de Gemeenschap waarbij enerzijds in alle beleidsonderdelen en programma’s van de Europese Unie een genderperspectief is opgenomen en anderzijds specifieke acties ten gunste van vrouwen worden gevoerd, is in 1999 voortgezet. In dit verslag worden de belangrijkste beleidsterreinen aangegeven waarop in 1999 vooruitgang onderwijs, het ontwikkelingssamenwerking, de bestrijding van geweld en het werkgelegenheidsbeleid. structuurbeleid, onderzoek, geboekt, zoals is al in Zoals de Europese 1998 werkgelegenheidsstrategie een uitstekend voorbeeld van het positieve effect van het integreren van genderaspecten in een grootschalig, gecoördineerd economisch proces. Jaarverslag benadrukt, vormt over het is De lidstaten hebben in hun nationale actieplannen voor werkgelegenheid voor 1999 het aspect gelijke behandeling dynamischer ingevuld dan het jaar daarvoor, maar ondanks de op dit punt geboekte voortgang moet er op bepaalde gebieden nog veel gebeuren. Hier moet in de komende jaren nog intensiever aan worden gewerkt. Vrouwen worden slechter betaald dan mannen. Uit recente statistieken van Eurostat afkomstig van de loonstructuurenquête blijkt dat de beloningsverschillen tussen vrouwen en mannen nog altijd groot zijn. In de particuliere sector verdienen vrouwen gemiddeld 28% minder dan mannen. De werkloosheid onder vrouwen is nog altijd hoger dan onder mannen en ook zijn zij langer werkloos. Vrouwen zijn verder minder goed geïntegreerd in de arbeidsmarkt. Met de nieuwe verordeningen inzake de structuurfondsen en met name het Europees Sociaal Fonds wordt ernaar gestreefd hier verbetering in te brengen. Evenwichtige deelname van vrouwen en mannen aan de besluitvorming De Europese Gemeenschap heeft zich er in bijzondere mate voor ingezet om de status van vrouwen in de samenleving te veranderen, niet alleen via wetgeving maar ook door maatregelen om tot daadwerkelijke gelijkheid te komen. Toch zijn er nog steeds ongelijkheden, met name ten aanzien van de deelname van vrouwen aan de besluitvorming. Willen vrouwen werkelijk invloed kunnen uitoefenen, zodat de beleidsvorming en de beslissingen aansluiten bij de sociale, economische en culturele waarden van de hele 1 In het kader van de samenwerking op grond van de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte zijn, voorzover relevant, enkele gegevens opgenomen over Noorwegen, IJsland en Liechtenstein. 3 samenleving, dan zal, zoals in dit verslag wordt uiteengezet, de deelname van vrouwen uit alle lagen van de bevolking absoluut moeten toenemen. Een stap in deze richting is de in de Raad bereikte overeenkomst om een gemeenschappelijk systeem op te zetten voor het meten van de voortgang naar een evenwichtige deelname aan de politieke besluitvorming. Wetgeving inzake gelijkheid van vrouwen en mannen Met het nieuwe Verdrag van Amsterdam en de evoluerende Europese jurisprudentie beschikt de Europese Unie over een uitvoerig wettelijk kader op het gebied van de gelijkheid van vrouwen en mannen. Zo heeft het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen in 1999 op dit gebied een groot aantal arresten gewezen, die een aanvulling vormen op de wetgeving ten behoeve van gelijke kansen. Het wettelijk kader ter waarborging van gelijke toegang voor vrouwen en mannen tot werk is bijna voltooid, al moet het hier en daar nog worden verbeterd. Bevordering van gelijke kansen is inmiddels een onontkoombare verplichting voor alle instellingen op alle niveaus. Het genderperspectief in de buitenlandse betrekkingen van de Europese Unie In tal van landen ter wereld is de situatie van vrouwen zorgwekkend. De Europese Unie heeft zowel in het uitbreidingsproces als in haar beleid op het gebied van de mensenrechten en de ontwikkelingssamenwerking de taak om gelijke kansen te bevorderen in die landen waar gelijkheid van vrouwen en mannen nog in ontwikkeling is. De Europese Unie steunt de kandidaat-lidstaten bij hun streven om de gelijkheid van vrouwen en mannen te bevorderen. Samen met de EU-lidstaten heeft de Europese Gemeenschap zich ingezet voor de tenuitvoerlegging van het in 1995 goedgekeurde Actieplatform en maatregelen genomen met het oog op de evaluatie Peking + 5. Aangezien het in 2000 vijf jaar geleden is dat de Wereldvrouwenconferentie van de VN in Peking werd gehouden, zal de bijdrage van de Europese Unie tijdens een speciale bijeenkomst van de Algemene Vergadering van de VN in New York in juni 2000 grondig en kritisch worden bekeken. Perspectieven inzake gelijke kansen In 2000 zal het beleid van de Gemeenschap op het gebied van de gelijkheid van vrouwen en mannen worden versterkt. Vóór de zomer van dat jaar zal de Gemeenschap een maatregelenpakket op dit gebied voorstellen, dat verscheidene initiatieven omvat: een nieuw kaderprogramma inzake gelijke behandeling van vrouwen en mannen (2001-2005), een voorstel voor een nieuwe richtlijn en een besluit van de Commissie betreffende een evenwichtigere samenstelling van haar comités en deskundigengroepen. Het programma zal completer zijn dan de vorige programma’s en gelijke behandeling op alle duidelijke als nastreven, met communautaire beoordelingscriteria, monitoring, benchmarking en evaluatie. beleidsterreinen uitgangspunten De sterke politieke steun van het Europees Parlement en de Raad en de nieuwe mogelijkheden die het nieuwe Verdrag biedt, met name de artikelen 141 en 3 (mainstreaming), vormen de basis voor deze nieuwe aanpak van de Commissie. 4 De nieuwe richtlijn behelst een wijziging van Richtlijn 76/207/EEG betreffende de tenuitvoerlegging van het beginsel van gelijke behandeling van mannen en vrouwen ten aanzien van de toegang tot het arbeidsproces, de beroepsopleiding en de promotiekansen en ten aanzien van de arbeidsvoorwaarden en zal nieuwe bepalingen bevatten over belangrijke onderwerpen als seksuele intimidatie op het werk en een aantal reeds bestaande bepalingen nauwkeuriger formuleren. 5 HOOFDSTUK 1: GENDER MAINSTREAMING EN SPECIFIEKE ACTIES De strategie van de Gemeenschap waarbij enerzijds in alle beleidsonderdelen en programma’s van de Europese Gemeenschap een genderperspectief is opgenomen en anderzijds specifieke acties ten gunste van vrouwen worden gevoerd, zoals nu in het Verdrag van Amsterdam is vervat, is in 1999 voortgezet. Al snel na de benoeming van de nieuwe Commissie in het najaar van 1999 heeft voorzitter Prodi een nieuwe groep van commissarissen voor gelijke kansen gevormd waarin vier leden van de Commissie vast zitting hebben, maar ook de andere Commissieleden aan kunnen deelnemen. Deze groep, die wordt voorgezeten door de voorzitter van de Commissie en Anna Diamantopoulou, commissaris voor Werkgelegenheid en sociale zaken als vice-voorzitter heeft, zal de samenhang van de acties van de Commissie op het gebied van gelijke kansen zowel binnen de Commissie als daarbuiten bevorderen. De praktische uitvoering van de mainstreamingstrategie op alle relevante werkterreinen van de Gemeenschap door middel van samenwerking tussen de verschillende diensten, ontwikkeling van geschikte instrumenten en methoden, opleiding van het personeel en monitoring in een aantal diensten van de Commissie die zich met verschillende beleidsterreinen bezighouden, is voortgezet. In 1999 is nagegaan wat de belangrijkste beleidsterreinen waren waarop vooruitgang was geboekt; het betrof hier onder meer het werkgelegenheidsbeleid, onderwijs, onderzoek, de structuurfondsen en de bestrijding van geweld. Op de overige beleidsterreinen van de Gemeenschap is wat dit aangaat weinig gebeurd of werd langzamer voortgang geboekt. De sectoren vervoer en milieu werden aangemerkt als gebieden waar nieuwe initiatieven ten behoeve van de gelijkheid van vrouwen en mannen nodig zijn. Het Economisch en Sociaal Comité heeft stappen genomen om zijn werkzaamheden te voorzien van een genderdimensie2. Het Comité van de Regio’s schaart zich achter de nadruk een die gelijkekansenperspectief in aanmerking. Het Europees Parlement vond mainstreaming belangrijk genoeg om hierover een openbare hoorzitting te houden3. op mainstreaming de Commissie adviezen neemt zijn legt en in De genderplanning van de Commissie voor 2000 en daarna Het wegnemen van hinderpalen voor het tot stand brengen van een genderperspectief op alle gebieden en voor alle activiteiten vergt veel tijd, personeel en expertise. Er was sterke politieke steun voor een nieuw communautair programma inzake gelijke behandeling als opvolger van het huidige Communautair Actieprogramma op middellange termijn inzake gelijke kansen voor vrouwen en mannen (1996-2000). Het Europees Parlement sprak zich in een resolutie4 voor een dergelijk programma uit en de Raad Arbeid en Sociale Zaken deed dit in zijn conclusies van oktober. In een dergelijk programma kunnen de meest uiteenlopende specifieke en algemene beleidsmaatregelen ter zake van gelijke kansen tot één alomvattend kader worden gebundeld. Met een verreikender coördinatie van de acties om tot gelijkheid van vrouwen en mannen te komen, van geweld in de huiselijke sfeer tot de mensenrechten 2 3 4 ESC 286/99 van 22-23. 10. 1999. Europees Parlement, Commissie rechten van de vrouw, openbare hoorzittingen over mainstreaming van gelijke kansen, 20. 4. 1999. Resolutie van het Europees Parlement van 4. 5. 1999 naar aanleiding van doc. nr. A4-0194/99 – definitieve versie. 6 van vrouwen in andere landen, zou het profiel en het effect van die acties toenemen en de voortgang op dat gebied beter gevolgd kunnen worden. De ontwikkeling van mainstreaming-instrumenten in de lidstaten De door de lidstaten opgezette acties en evenementen in het kader van de tweesporenaanpak van mainstreaming en positieve actie maakten gebruik van tal van interessante instrumenten. Genoemd kunnen worden algemene programma’s (Portugal, Zweden), strategisch beleid (Nederland), aandacht voor nieuwe terreinen (Oostenrijk, VK) en doorlichting van de wetgeving (Griekenland). Het oprichten van bedrijven door vrouwen kreeg grote aandacht in de industriële programma’s van Italië en Griekenland. In verband met de ondervertegenwoordiging van vrouwen in de besluitvorming is in Frankrijk op 8 juli 1999 een nieuwe wettelijke regeling goedgekeurd om een gelijke deelname van vrouwen en mannen in de politiek te bereiken. De pas verkozen regering van Finland heeft gender mainstreaming bij de overheid aangemerkt als een van de doelstellingen inzake gelijke behandeling5. In het VK (Noord-Ierland) is de “Equality Commission” in de plaats gekomen van de organen die zich met de aspecten gender, ras, en rechtvaardig personeelsbeleid ongeacht geloofsovertuiging bezighielden. In Ierland is een vergelijkbare infrastructuur opgezet voor het uitbannen van discriminatie op elf gronden, waaronder het geslacht. Gelijke kansen in de nieuwe structuurfondsen en de nieuwe communautaire initiatieven Het structuurbeleid is het belangrijkste instrument van de Gemeenschap om de samenhang te bevorderen, de werkgelegenheid en integratie te verbeteren en duurzame ontwikkeling te verwezenlijken. In de periode 2000-2006 zal zo’n 195 miljard euro naar de nieuwe structuurfondsen gaan. De verruiming van de mogelijkheden van de structuurfondsen om gelijke kansen voor vrouwen en mannen te bevorderen is dus een grote stap voorwaarts. In de algemene verordening inzake de structuurfondsen (2000-2006), waaraan het Parlement zijn instemming verleende6 en die officieel door de Raad werd goedgekeurd7, is gender mainstreaming als verplichting opgenomen. In de verordening staat dat “de Gemeenschap bij haar optreden met het oog op versterking van de economische en sociale samenhang ook streeft naar bevordering van (. ) gelijke behandeling van mannen en vrouwen”. Verder wordt gesteld dat de structuurfondsen moeten “bijdragen tot de opheffing van ongelijkheden en de bevordering van gelijke kansen van mannen en vrouwen”. Van de 56 artikelen van de algemene verordening hebben er tien betrekking op het aspect gelijke kansen, dat een transversaal thema in alle programma’s en acties is geworden. De evaluatie vooraf van de nationale plannen moet ook naar het aspect gelijke kansen kijken (artikel 41 van de verordening). Waar mogelijk moeten de indicatoren naar geslacht worden uitgesplitst (artikel 36). In de toezichtcomités (artikel 35) moeten de partners “zorgen voor een evenwichtige vertegenwoordiging van mannen en vrouwen”. Bij de aanwijzing van partners op nationaal, regionaal en plaatselijk niveau (artikel 8) moeten de lidstaten onder meer rekening houden met “de noodzaak van bevordering van de gelijkheid van mannen en vrouwen”. Dezelfde bepalingen zijn opgenomen in de verordeningen voor de afzonderlijke 5 6 7 Finland heeft ook prioriteit verleend aan het essentiële aandachtsgebied geweld tegen vrouwen. Besluit van het Parlement, 6959/1/99 REV 1, C4-0215/99. Verordening (EG) nr. 1260/1999 van de Raad van 21. 6. 1999. PB L 161 van 26. 6. 1999. 7 fondsen – het Europees Sociaal Fonds (ESF), waarin “de mens” centraal staat, maar ook de fondsen voor de landbouw, de visserij en de regionale ontwikkeling. Het nieuwe ESF is afgestemd op de vier pijlers van de werkgelegenheidsrichtsnoeren. De doelstellingen van het ESF hebben betrekking op vijf beleidsterreinen, waaronder gelijke kansen voor vrouwen en mannen als onderdeel van het streven naar gelijkheid. Het EFRO8 ondersteunt “gelijkheid van mannen en vrouwen”. Het EOGFL9 ondersteunt activiteiten ten behoeve van de plattelandsontwikkeling met betrekking tot “het wegnemen van de ongelijkheid tussen en het bevorderen van gelijke kansen voor vrouwen en mannen, vooral door steun te verlenen voor projecten waartoe het initiatief wordt genomen en die worden uitgevoerd door vrouwen”. Een nieuwe bepaling in het FIOV10 betreft de bevordering van gelijke kansen voor vrouwen en mannen die in de visserij werkzaam zijn. Nieuw is bij dit alles niet dat de gelijkheid van vrouwen en mannen erkend wordt, maar dat dit aspect bij de herziening van het wettelijk kader van de structuurfondsen voor de komende zeven jaar een sterkere positie heeft verkregen. Verwacht wordt dat de nieuwe bepalingen inzake toezicht en evaluatie een groot effect zullen hebben op de bevordering van gelijke kansen voor vrouwen en mannen. Uit het onderdeel Nieuwe kansen voor vrouwen (NOW) van het werkgelegenheidsinitiatief zijn de afgelopen tien jaar tal van goede praktijken voortgekomen en de hiermee opgedane ervaring dient in de algemene aanpak geïntegreerd te worden. Alle voorstellen voor communautaire initiatieven die de Commissie eind 1999 voor de periode 2000-2006 zullen heeft ingediend, bevatten een gelijkekansendimensie. Het communautair initiatief EQUAL11, dat uitgaat van de ervaringen met de initiatieven Employment en Adapt en een budget van 2847 miljard euro heeft, is in het bijzonder gericht op de bestrijding van iedere vorm van discriminatie op de arbeidsmarkt op grond van geslacht, ras of etnische afstamming, godsdienst of overtuiging, handicap, leeftijd of seksuele geaardheid. Wat de gelijkheid van vrouwen en mannen betreft zijn de prioriteiten met name het ontwikkelen van nieuwe vormen van werkorganisatie om het gezins- en beroepsleven met elkaar te kunnen combineren, het verkleinen van genderkloven en het steunen van de desegregatie van de arbeidsmarkt. Het LEADER-initiatief12 beschouwt het potentieel van jonge vrouwen en mannen als hefboom voor de ontwikkeling van de plattelandsgebieden. De Commissie benadrukt in haar voorstel dat zij in de eerste plaats strategieën wenst te ondersteunen waarmee wordt beoogd de mogelijkheden inzake werkgelegenheid en/of andere activiteiten voor deze doelgroepen te bevorderen. Slechte beloning en beloningsverschillen tussen vrouwen en mannen maken de levensomstandigheden voor vrouwen in de landbouw er niet beter op. INTERREG-initiatief13 verklaart de Commissie dat de In haar voorstel voor het programmering in overeenstemming moet zijn met de algemene richtsnoeren voor de structuurfondsen en moet bijdragen tot de bevordering van gelijke kansen voor vrouwen en 8 9 10 11 12 13 Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling. Europees Oriëntatie- en Garantiefonds voor de Landbouw. Financieringsinstrument voor de oriëntatie van de visserij COM(1999) 476 definitief van 13. 10. 1999. COM(1999) 475 definitief van 13. 10. 1999. COM(1999) 479 definitief van 13. 10. 1999. 8 mannen. Over het URBAN-initiatief14 zegt de Commissie dat de strategieën het beginsel gelijke kansen voor vrouwen en mannen moeten eerbiedigen. Onderzoeks- en onderwijsbeleid – naar gelijkheid van vrouwen en mannen Onderzoek Het nieuwe vijfde kaderprogramma voor onderzoek gaat ook uit van gender mainstreaming, zoals de Commissie in de in februari door haar goedgekeurde mededeling “Vrouwen en wetenschap” heeft aangegeven15. In deze mededeling presenteert de Commissie een actieplan met twee doelstellingen: het ontwikkelen van een beleidsdialoog onder de lidstaten over de genomen maatregelen om het aantal vrouwen in de wetenschap te vergroten en het opzetten van een “gender watch system” in het vijfde kaderprogramma zelf, waarbij naar drie aspecten wordt gekeken, namelijk onderzoek door, voor en over vrouwen. Een van de concrete maatregelen die de Commissie heeft aangekondigd is het vaststellen van een streefcijfer van 40% voor het aandeel vrouwen in de verschillende gremia en panels die de Commissie bij de uitvoering van het vijfde programma terzijde staan. Er zullen in het hele vijfde kaderprogramma gendereffectstudies worden uitgevoerd om na te gaan of genderspecifieke aspecten bij het onderzoek in aanmerking genomen zijn. Ook in de “sociaal-economische kernactiviteit” wordt de genderdimensie waar van toepassing meegenomen. De Raad heeft in mei 1999 een resolutie over vrouwen en wetenschap16 goedgekeurd. De resolutie steunt de door de Commissie voorgestelde benadering en versterkt de noodzaak om zowel op het niveau van de lidstaten als op dat van de EU maatregelen te nemen. Op initiatief van de Commissie is een groep “vrouwen en wetenschap” opgericht met vertegenwoordigers van de lidstaten en de overige landen die bij de uitvoering van het vijfde kaderprogramma betrokken zijn, teneinde de beleidsdialoog en de mobilisatie op alle niveaus voort te zetten. Onderzoek, opleiding en jongeren Voor de tweede fase van het programma Leonardo da Vinci voor beroepsopleiding (2000-2006) is bepaald dat bij de verwezenlijking van de doelstellingen bijzondere aandacht wordt besteed aan voorstellen om de toegang van de meest kansarmen op de arbeidsmarkt, met inbegrip van gehandicapten, te vergemakkelijken en aan gelijke kansen voor vrouwen en mannen teneinde discriminatie bij de opleiding te bestrijden17. In de tweede fase van het communautaire actieprogramma op onderwijsgebied Socrates (2000-2006) is de bevordering van gelijke kansen voor vrouwen en mannen en voor meisjes en jongens opgenomen in de doelstelling om het Europese element van permanente educatie te versterken18. De genderdimensie is een van de selectiecriteria voor de activiteiten van het programma en moet in de rapportage van de resultaten en de evaluatie worden meegenomen. Het voorstel van de Commissie jongerenuitwisselingen, jongereninitiatieven en vrijwilligerswerk behelst, noemt ook de bevordering van gelijke kansen als een van zijn doelstellingen19. programma nieuwe Jeugd, voor dat het 14 15 16 17 18 19 COM(1999) 477 definitief van 13. 10. 1999. COM(1999)76 definitief van 17. 2. 1999. Resolutie van de Raad van 20 mei 1999 over vrouwen en wetenschap, PB C 201 van 16. 7. 1999; vijfde kaderprogramma voor onderzoek (1998-2000), PB L 26 van 1. 2. 1999. Besluit van de Raad van 26. 4. 1999. PB L 146 van 11. 6. 1999. Besluit van het Parlement en de Raad van 24. 1. 2000. PB L 28 van 3. 2. 2000. Gemeenschappelijk standpunt van de Raad nr. 22/1999 van 28 juni 1999 – PB C 210 van 22. 7. 1999. 9 De bevordering van gelijke kansen door het gebruik van instrumenten van de informatiemaatschappij in scholen en in het onderwijs wordt genoemd in een resolutie aan de regeringen van de lidstaten20. De voorstellen van de Commissie voor een programma MEDIA Plus (2001-2005) ter bevordering van de ontwikkeling van de Europese audiovisuele sector zijn erop gericht dat gelijke kansen bij de uitvoering van het programma in aanmerking genomen worden21. In het Verslag van Helsinki over sport22 heeft de Commissie gewezen op het belang van de waarden, waaronder gelijke kansen, die lichamelijke opvoeding en sport belichamen. Evenzo hebben de conclusies van de bijeenkomst van de Europese Unie over sport in mei 1999 de deelnemers opgeroepen om te erkennen dat gelijke kansen in alle aspecten van de sport aanwezig moeten zijn. Ook in de studie over “sport en werkgelegenheid in Europa”23 van september 1999 heeft de genderdimensie grote aandacht gekregen. De genderdimensie in het ontwikkelingssamenwerkingsbeleid Sinds de goedkeuring van de verordening van de Raad betreffende de integratie van de genderproblematiek in de ontwikkelingssamenwerking24 is in dit beleid een geleidelijke progressie van gender mainstreaming te zien, het laatst nog toen de Raad nogmaals het belang hiervan bij de evaluatie van de ontwikkelingsinstrumenten en -programma’s onderstreepte25. In 1999 is begonnen met het actualiseren van genderprofielen in 13 landen die in 1995 waren opgezet. De Europese Commissie heeft met de lidstaten gesproken over een formaat voor de gezamenlijke rapportage over de vorderingen bij de toepassing van de resolutie van de Raad van in ontwikkelingssamenwerking. In 1999 is een actieplan voor gender mainstreaming voorbereid dat begin 2000 nader uitgewerkt zal worden. Er is een speciale begrotingslijn voor de integratie van genderaspecten gebruikt om steunprojecten in het Middellandse-Zeegebied, Latijns-Amerika en de ACS-landen te steunen. Bovendien bood een kadercontract voor de ACS-landen de mogelijkheid tot technische bijstand, opleidingen op het gebied van gender en de evaluatie van vroegere en lopende projectwerkzaamheden betreffende de integratie van de genderproblematiek in de ontwikkelingssamenwerking. gelijkheid december vrouwen mannen inzake 1995 van en In de strategische richtsnoeren voor 1999 van het Bureau voor humanitaire hulp van de Europese Gemeenschap is gender mainstreaming in het kader van humanitaire hulp opgenomen. In januari 1999 is een forum gehouden voor een gedachtewisseling tussen de Commissie, ngo’s, academici en onderzoekers over de vorderingen op het gebied van gender en mensenrechten in de programma’s en het beleid ten behoeve van de seksuele en reproductieve gezondheidszorg26. Ten slotte waren de voorbereidende werkzaamheden voor de evaluatie van de ontwikkelingen in de vijf jaar sinds de goedkeuring van het Actieplatform en de Verklaring van Peking op de 20 21 22 23 24 25 26 Raad Arbeid en Sociale Zaken, resolutie van 29. 11. 1999. COM(1999) 658 definitief van 14. 12. 1999. COM(1999) 644 van 10. 12. 1999. Door het Europees netwerk van instituten voor sportwetenschappen – Europees Waarnemingscentrum voor werkgelegenheid in de sport uitgevoerde studie. PB L 354 van 30. 12. 1998. Zitting van de Raad Ontwikkeling, Brussel, 21. 5. 1999. European round table, Brussel, 21-22. 1. 1999. 10 Vierde VN-Wereldvrouwenconferentie in 1995 en met het oog op de speciale zitting van de Verenigde Naties voor de evaluatie van de Wereldtop voor de sociale ontwikkeling van 1995 voor de lidstaten en de Commissie een goede gelegenheid om te inventariseren wat er zoal op het gebied van gender mainstreaming is bereikt. Vrouwen en geweld – een jaar van bewustmaking De ontwikkeling en bevordering van speciale acties voor vrouwen is naast de mainstream- benadering een volwaardig deel van het tweesporenbeleid ten aanzien van de gelijkheid van vrouwen en mannen. De waarde van deze dubbelstrategie blijkt uit de beleidsmaatregelen, programma’s en wettelijke instrumenten ter bestrijding van geweld tegen vrouwen. De gedane inspanningen om geweld tegen vrouwen in al zijn vormen te bestrijden hebben geleid tot een uitvoerige reeks acties, maatregelen, wettelijke instrumenten en campagnes waarbij tal van sectoren, lidstaten, ministeries en andere instanties betrokken waren. Het voorstel van de Commissie voor een richtlijn van de Raad inzake het recht op gezinshereniging27 schenkt bijzonder aandacht aan de situatie van vrouwen in derde landen die het slachtoffer van geweld in hun gezin zijn: zij worden niet automatisch uitgezet als zij gedwongen zijn hun gezin te verlaten. De allereerste Europa-brede bewustmakingscampagne inzake geweld tegen vrouwen, met een budget van 2,5 miljoen euro, werd op 8 maart 1999 gelanceerd met een verklaring van de Commissie voor het Europees Parlement. Het idee voor de campagne kwam oorspronkelijk van de Commissie rechten van de vrouw van het Europees Parlement en ook bij een aantal ngo’s voor vrouwen stond dit punt hoog op de agenda. De campagne, die een jaar duurt, kreeg grote steun van de Commissie en wordt in mei 2000 in Lissabon afgesloten. Het Duitse voorzitterschap van de EU heeft in maart 1999 met steun van de Commissie een conferentie over geweld tegen vrouwen gehouden28. Op een informele bijeenkomst van de ministers voor gelijke kansen in Berlijn op 14-15 juni heeft de Commissie verklaard dat op het gebied van geweld tegen vrouwen nog veel werk verzet moest worden: steun voor vrouwen in Kosovo, acties gericht op mannen, steun aan ngo’s voor geslagen vrouwen en hun kinderen en ondersteuning van jonge meisjes en vrouwen die het slachtoffer van geweld geworden zijn. Ook het Finse voorzitterschap van de Unie heeft getracht op hoog niveau de problematiek van geweld tegen vrouwen onder de aandacht te brengen door hierover een conferentie van deskundigen te beleggen29. De bestrijding van geweld tegen mensen met een handicap was het thema van de conferentie die op de Europese Gehandicaptendag op 3 december 1999 werd gehouden. Daarbij werd onderstreept dat dit thema vooral speelt voor vrouwen met een handicap. 27 28 29 COM(1999) 638 definitief van 1. 12. 1999. Conferentie van het Duitsevoorzitterschap over geweld tegen vrouwen, Keulen, Duitsland, 29-30 maart 1999. Deskundigenbijeenkomst over geweld, Jyväskylä, Finland, 9. 11. 1999. 11 De Eurobarometer heeft de resultaten gepubliceerd van onderzoek naar Europese attitudes omtrent geweld tegen vrouwen; dit was een van de grootste transnationale studies van deze aard30. Uit deze studie bleek dat slechts weinig Europeanen zeggen een geweldslachtoffer te kennen, al denken zij wel dat het een veelvoorkomend probleem is. In tegenstelling tot wat uit onderzoek naar voren gekomen is, denken de meeste Europeanen dat slachtoffers van geweld meer te vrezen hebben van vreemden dan van bekenden. Het programma DAPHNE (2000-2003) is in december 1999 goedgekeurd31. Het neemt een vooraanstaande plaats in bij de strijd voor gelijkheid van vrouwen en mannen daar het ernaar streeft vrouwelijke geweldsslachtoffers, zowel vrouwen als meisjes, tegen geweld te beschermen. Het zal verdere steun verlenen aan het soort acties dat voorheen uit hoofde van het Daphne-initiatief werd gesteund32. Bovendien zal het aanvragen van zowel overheidsinstanties als organisaties in de privé-sector ondersteunen. Het staat ook open voor de kandidaat-lidstaten en de EVA/EER-landen en zal meerjarenprojecten steunen. De bestrijding van vrouwenhandel en seksuele uitbuiting stond ook in 1999 hoog op de politieke agenda. Karakteristiek voor het beleid op dit gebied is dat de aandacht uitgaat naar de slachtoffers van mensenhandel en de noodzaak om alle verantwoordelijke personen bij de bestrijding van deze vorm van schending van de mensenrechten en de menselijke waardigheid te betrekken (multidisciplinaire aanpak). Het STOP-programma (1996-2000)33 heeft ook in 1999 steun verleend voor opleiding, projecten, seminars en studies op het gebied van de bestrijding van vrouwenhandel en de seksuele uitbuiting van kinderen, waarbij partners uit de kandidaat-lidstaten in grotere mate bij het programma betrokken werden. De conclusies van de Europese Raad in Tampere34 leggen de nadruk op de bestrijding van mensenhandel. De Commissie voor gemeenschappelijke definities, strafbaarstellingen en straffen, inclusief het verstrekken van tijdelijke verblijfsvergunningen aan slachtoffers van mensenhandel die bereid zijn om als getuige op te treden. Ook is aangekondigd dat er een voorstel zal komen voor een verlenging van het STOP-programma met vijf jaar, dat ook voor de kandidaat-lidstaten zal worden opengesteld. zij wetgevingsvoorstellen aangekondigd35 heeft doen dat zal Uit hoofde van het ODYSSEUS-programma36 voor opleiding, uitwisseling en samenwerking op het gebied van het asielbeleid, het immigratiebeleid en de overschrijding van de buitengrenzen heeft de Commissie projecten gesteund ten behoeve van vrouwelijke vluchtelingen en asielzoekers. De Commissie is sinds 1999 betrokken bij de werkzaamheden van de OVSE op het gebied van de vrouwenhandel. Dit punt heeft specifiek aandacht gekregen op de aanvullende bijeenkomst over de menselijke dimensie met betrekking tot de genderproblematiek in juni 1999, op de evaluatieconferentie van de OVSE in september 1999 en op de top van 30 31 32 33 34 35 36 Eurobarometer 51. 0: attitudes ten opzichte van geweld tegen vrouwen, directoraat-generaal Onderwijs en cultuur, 1999. Besluit nr. 293/2000 van het Europees Parlement en de Raad, PB L 34 van 9. 2. 2000. COM(1999) 82, PB C 89 van 30. 3. 1999. Gemeenschappelijk optreden 96/700/JBZ, PB L 322 van 12. 12. 1996. 15-16 oktober 1999. COM(1999) 349 definitief van 14. 7. 99. Slachtoffers van misdrijven in de Europese Unie – Reflecties over normen en maatregelen. Gemeenschappelijk optreden 98/244/JBZ, PB L 99 van 31. 3. 1998. 12 Istanbul in november 1999, waarop een actieplan 2000 voor activiteiten ter bestrijding van mensenhandel werd gelanceerd. De betrokkenheid van de reis- en toerisme-industrie bij de bestrijding van sekstoerisme is vergroot dankzij de goedkeuring door de Commissie van een mededeling over de uitvoering van maatregelen ter bestrijding van kindersekstoerisme in de periode 1997-199837. Naar aanleiding daarvan is direct een team van communicatiedeskundigen op Europees niveau samengesteld om aan acties tegen sekstoerisme bekendheid te geven38. De toerisme-industrie heeft zich inmiddels bereid verklaard om aan deze kwestie aandacht te besteden en de Commissie te steunen in haar actie om de sector te helpen39. HOOFDSTUK 2: GELIJKHEID VAN VROUWEN EN MANNEN IN DE EUROPESE WERKGELEGENHEIDSSTRATEGIE Grote vooruitgang In de twee jaar die zijn verlopen sinds de lancering van het Europese werkgelegenheidsproces in Luxemburg in 1997 heeft de gelijkheid van vrouwen en mannen een vaste plaats op de agenda van het werkgelegenheidsbeleid gekregen. Inmiddels wordt erkend dat Europa de vaardigheden, ervaring en actieve betrokkenheid van vrouwen uit alle lagen van de maatschappij in het arbeidsproces nodig heeft om de groei en samenhang te versterken. Aanvankelijk was het aspect gelijke kansen geïntroduceerd als een van de vier pijlers van de werkgelegenheidsrichtsnoeren voor 1998, samen met inzetbaarheid, ondernemerschap en aanpassingsvermogen. De Raad zag de noodzaak in om gelijke kansen in alle pijlers van de richtsnoeren te integreren en voegde aan de werkgelegenheidsrichtsnoeren voor 1999 een nieuw richtsnoer over gender mainstreaming toe40. Dit betekent een aanzienlijke versterking van het engagement van de Europese Unie ten behoeve van gelijke kansen. In de conclusies van de Europese Raad in Helsinki is gelijke kansen voor vrouwen en mannen aangemerkt als een onderwerp dat bij arbeidsmarkthervormingen bijzondere aandacht verdient41. De nationale actieplannen voor werkgelegenheid voor 1999 De Commissie heeft de nationale actieplannen voor werkgelegenheid in 1999 zorgvuldig geëvalueerd om na te gaan in hoeverre elke lidstaat de gezamenlijk vastgestelde doelstellingen van de werkgelegenheidsrichtsnoeren was nagekomen. Hoewel het beginsel gelijkheid van vrouwen en mannen in de nationale werkgelegenheidsplannen voor 1999 in aanmerking genomen was, hebben niet alle lidstaten het mainstreamingbeginsel volledig toegepast. In het gezamenlijke verslag over de werkgelegenheid dat de Raad in december 1999 heeft goedgekeurd, wordt de werkgelegenheidssituatie in de Europese Unie als geheel en in de afzonderlijke lidstaten beschouwd en worden de nationale actieplannen geanalyseerd42. Op 37 38 39 40 41 42 COM(1999) 262 definitief van 26. 5. 1999. PB S 101 van 27. 5. 1999. Studie van de Europese Commissie, DG Ondernemingen, gecoördineerd door Strat & Com, Brussel, uitgevoerd op de Internationale Toerismebeurs, Berlijn, maart 1999. Richtsnoer 20: resolutie van de Raad van 22. 2. 1999. Conclusies van het voorzitterschap, Europese Raad van Helsinki van 10-11 december 1999. Goedgekeurd door de gecombineerde Raad ECOFIN/Arbeid en Sociale Zaken van 29. 11. 1999 en op 10. 12. 1999 aangenomen door de Europese Raad in Helsinki. 13 grond van deze analyse heeft de Commissie aanbevelingen voor het werkgelegenheidsbeleid van elke lidstaat opgesteld, die weer door de Raad zijn bestudeerd. In haar aanbevelingen merkt de Commissie op dat er nog meer gedaan moet worden om de genderkloof in de werkgelegenheid, de werkloosheid en de beloning te verkleinen, de onevenwichtige vertegenwoordiging van vrouwen en mannen in de verschillende sectoren en beroepen recht te trekken en de zorg voor kinderen en andere afhankelijke personen te verbeteren43. Het grote aantal aanbevelingen over genderkwesties is tekenend voor het belang dat de Commissie aan gelijke kansen hecht. In het bijzonder werd gewezen op: - de noodzaak om de belasting- en uitkeringsstelsels te herzien teneinde de hoge werkloosheid en inactiviteit te bestrijden; - het belang van het scheppen van banen in de dienstensector; - de noodzaak van specifieke maatregelen om de participatie van oudere werkenden te vergroten. De pijler gelijkheid van vrouwen en mannen • Gender mainstreaming De bevordering van gender mainstreaming bij alle vier de pijlers is een belangrijk nieuw aspect in de werkgelegenheidsrichtsnoeren voor 1999. In de nationale actieplannen voor 1999 hebben de lidstaten gender mainstreaming al opgenomen of verklaard dat te zullen doen. Veel lidstaten bevinden zich bij dit proces nog in een voorbereidings- of beginstadium. In de meeste gevallen blijkt de toepassing van gender mainstreaming uit de ontwikkeling van nieuwe methoden voor onderzoek, meting en analyse en onderzoek naar het gendereffect van werkgelegenheidsmaatregelen. Voor pijler 1 (inzetbaarheid) hebben de lidstaten onder meer gekozen voor het verlenen van wettelijke actief arbeidsmarktbeleid of positieve actiemaatregelen ter waarborging van gelijke toegang. Met betrekking tot pijler 2 (ondernemerschap) hebben de meeste lidstaten specifieke maatregelen geïntroduceerd om vrouwen te stimuleren tot het oprichten van een eigen bedrijf. Onder pijler 3 (aanpasbaarheid) brengen sommige lidstaten de rol en bijdrage van de sociale partners bij gender mainstreaming ter sprake. rechten voor de toegang tot • Desegregatie van de arbeidsmarkt in de werkloosheid en het vergroten van de Het verkleinen van de genderkloof arbeidsparticipatie van vrouwen was voor een paar lidstaten het centrale doel. De lidstaten trachten desegregatie van de arbeidsmarkt te bereiken door middel van acties gericht op toekomstige intreders van de arbeidsmarkt op scholen en op vrouwen die zich al op de arbeidsmarkt bevinden. Desegregatie van de arbeidsmarkt is een belangrijke beleidsdoelstelling van richtsnoer 20 geworden. Drie landen met een bijzonder hoge mate van segregatie – Finland, Zweden en Denemarken – hebben maatregelen genomen om in deze situatie verbetering te brengen. Dat en diversificatie is door middel onderwijs-, opleidings- gedaan van van 43 Aanbeveling van de Commissie voor aanbevelingen van de Raad inzake de tenuitvoerlegging van het werkgelegenheidsbeleid van de lidstaten, COM(1999) 445 van 8. 9. 1999. 14 beroepskeuzemogelijkheden, steun voor positieve actie en het wegnemen van knelpunten voor beroepsactiviteiten van vrouwen. • Vergemakkelijking van de herintreding op de arbeidsmarkt combineren De door de lidstaten in de nationale actieplannen voor 1999 aangegeven maatregelen ter uitvoering van dit richtsnoer beperken zich over het algemeen tot de vergemakkelijking van verruimde het opleidingsmogelijkheden. Het richtsnoer is voor 2000 niet gewijzigd, maar wel worden de belasting- en uitkeringsstelsels speciaal genoemd, die voor vrouwen die op de arbeidsmarkt willen terugkeren, en ook voor mannen trouwens, remmend kunnen werken. arbeidsmarktbeleid van werk gezin, actief en en • Vergemakkelijking van de combinatie van werk en gezin Er zijn tussen de lidstaten grote verschillen in de mate waarin zij een gezinsvriendelijk arbeidsmarktbeleid nastreven. In Zweden hebben werkenden met kleine kinderen het recht om in deeltijd te werken. Duitsland en Nederland zijn van plan dit in te voeren. Landen met ontoereikende kinderopvangfaciliteiten hebben uitgebreide maatregelen genomen of gepland (Duitsland, Griekenland, Ierland, Nederland, Oostenrijk, Portugal en het VK). Zweden is voornemens de kosten van kinderopvang te verlagen. In het VK lag het accent vooral op nog niet schoolgaande kinderen. Slechts enkele lidstaten maken melding van zorgvoorzieningen voor ouderen en geen van de nationale actieplannen bevat concrete initiatieven betreffende de zorg voor alle andere afhankelijke personen. De Commissie heeft met een aantal nationale seminars die in 1999 zijn georganiseerd door het Europees netwerk “Gezin en werk” een discussie en gedachtewisseling op gang gebracht (zie over het combineren van werk en gezin. De invoering van ouderschapsverlof hoofdstuk 4) houdt niet alleen verband met de gelijkheid van vrouwen en mannen maar ook met tal van andere aspecten, zoals het onderhouden van het gezinsleven, de situatie op de arbeidsmarkt, de dalende geboortecijfers en de belangen van het kind. Zo gaat in Oostenrijk 60% van de moeders na afloop van het verlof van 18 maanden niet meer werken. In Nederland, waar mensen in overheidsdienst betaald ouderschapsverlof kunnen krijgen, had dit onder mannen een opmerkelijk succes. In Noorwegen, Ierland en Oostenrijk is er een uitgebreid debat geweest over de beloning van zorgactiviteiten in verband met de gelijkwaardige behandeling van buitenshuis werkende en thuisblijvende ouders. • Remmende werking van de socialezekerheids- en belastingstelsels Hoewel dankzij de communautaire wetgeving inzake de gelijkheid van vrouwen en mannen de discriminatie tussen hen op het vlak van de sociale zekerheid aanzienlijk is verminderd, gaan de socialezekerheidsstelsels vaak nog uit van een verdeling van arbeidspatronen en gezinstaken tussen mannen en vrouwen die niet altijd meer met de huidige realiteit overeenstemt. Dit kan leiden tot aanzienlijke verschillen in de mate waarin vrouwen respectievelijk mannen daadwerkelijk van de socialezekerheidsstelsels gebruik kunnen maken, ook al is gelijke behandeling daarin gewaarborgd44. In juli 1999 heeft de Commissie in haar mededeling “Een gemeenschappelijke strategie voor de modernisering van de sociale bescherming” een nieuw afstemmingsproces tussen de lidstaten en de Commissie voorgesteld 44 Sociale bescherming in Europa 1999. 15 om de socialezekerheidsstelsels in de Europese Unie te verbeteren en te moderniseren45. Volgens de mededeling lopen genderaspecten als een rode draad door deze werkzaamheden. De conclusies van de Raad van 17 december 199946 houden in dat er een groep van ambtenaren uit de lidstaten en de Commissie op hoog niveau moet worden ingesteld die op basis van deze voorstellen aan de slag gaat, waarbij wordt onderstreept dat de gelijkheid van vrouwen en mannen bij al deze werkzaamheden in aanmerking genomen moet worden. In de werkgelegenheidsrichtsnoeren voor 1999 is benadrukt dat factoren in de belasting- en uitkeringsstelsels die de participatie van vrouwen in het arbeidsproces bemoeilijken, moeten worden weggenomen. De Commissie heeft er in haar aanbevelingen aan de lidstaten inzake het werkgelegenheidsbeleid van 8 september 1999 de aandacht gevestigd dat hiertoe op het niveau van de lidstaten nog te weinig is gedaan. Ministersconferenties ten behoeve van gelijke behandeling van vrouwen en mannen in het arbeidsproces Het engagement op hoog niveau is voortgezet met een ministersconferentie van de Europese Unie over gender en werkgelegenheid die kort na de bekendmaking van het nieuwe is gehouden47. Deze werkgelegenheidspakket van de Commissie in 1999 in Helsinki conferentie, die ter gelegenheid van het Finse voorzitterschap van de Raad werd gehouden, sloot aan op de informele Raden van Belfast (1998), Innsbrück (1998) en Berlijn (1999). Dankzij de aanwezigheid van leden van het Europees Parlement en de Europese sociale partners kreeg deze gebeurtenis nog meer cachet. Het debat in Helsinki werd ondersteund door en socialezekerheidskwesties in het algehele werkgelegenheidsbeleid. gender mainstreaming discussiestukken uitvoerige belasting- over en De nog altijd bestaande grote beloningsverschillen tussen mannen en vrouwen stonden centraal op een andere ministersconferentie, gewijd aan gelijke beloning en economische onafhankelijkheid als basis van de gelijkheid van vrouwen en mannen48. Hier werd benadrukt dat er nieuwe initiatieven op Europees en nationaal niveau moeten komen om de beloningsverschillen tussen vrouwen en mannen zichtbaarder te maken en de bestaande wetgeving uit te voeren. De werkgelegenheidsrichtsnoeren voor 2000 In de voorstellen voor de werkgelegenheidsrichtsnoeren voor 200049 is de lering verwerkt die is getrokken uit de analyse van de nationale actieplannen voor werkgelegenheid van 1999. In verband met de samenhang en continuïteit van de activiteiten en om er zeker van te zijn dat de lidstaten en de sociale partners hun verbintenissen ten aanzien van het proces van Luxemburg ten volle nakomen, zijn er zo min mogelijk wijzigingen aangebracht. In de pijler gelijke kansen is richtsnoer 22 betreffende het vergemakkelijken van de herintreding op de arbeidsmarkt iets nader gepreciseerd. De werkgelegenheidsrichtsnoeren voor 2000 werden door de Europese Raad van Helsinki op 10 december 1999 gunstig ontvangen en ook werd het gezamenlijk verslag over de werkgelegenheid goedgekeurd50. Er is nog altijd een groot 45 46 47 48 49 50 COM (1999) 347 definitief van 14. 7. 1999. Visserijraad, Brussel, 16-17. 12. 1999. “Gender equality and employment policy”, Helsinki, 30 september en 1 oktober 1999. Door de Zweedse premier en de ministers voor gelijke kansen belegde conferentie, 2-4 november 1999. COM(1999) 442 definitief van 8. 9. 1999. Conclusies van het voorzitterschap, Europese Raad van Helsinki van 10-11 december 1999. 16 verschil in arbeidsparticipatie tussen vrouwen en mannen, zodat de deelname van vrouwen in de meeste lidstaten nog aanzienlijk groter kan worden. De ervaring van de afgelopen jaren leert dat beleid om de deelname van vrouwen aan het arbeidsproces te stimuleren essentieel is om de participatiegraad in de hele Unie te verhogen. Gelijkheid van vrouwen en mannen bij de overheid In de overheidssector van de Europese Unie, met inbegrip van gemeenten en regio’s, is een aanzienlijk aandeel vrouwen werkzaam: 44% van de werkende vrouwen werkt bij de overheid tegen 22% van de mannen. Voor deze sector is dus bij de bevordering van gelijke kansen een belangrijke taak weggelegd. In 1999 hebben het werkgeversplatform van de Raad der Europese Gemeenten en Regio’s en de Europese Federatie van overheidsdiensten een gezamenlijke verklaring51 ondertekend, waarin onder meer staat dat gelijke kansen een essentieel punt zijn voor de plaatselijke en regionale overheden in verband met de samenstelling van de beroepsbevolking en de rol van de overheid als werkgever. In de verklaring is benadrukt dat er initiatieven moeten komen ter bestrijding van seksuele intimidatie, de tenuitvoerlegging van het beginsel van gelijke beloning voor gelijke arbeid en om gelijke kansen centraal te stellen bij de maatregelen ter modernisering van de overheidssector. De rol van de sociale partners bij het werkgelegenheidsproces De sociale partners zijn op Europees niveau betrokken bij de uitvoering van de werkgelegenheidsrichtsnoeren en de evaluatie van de daardoor geboekte vooruitgang. Doordat de sociale partners, zij het op uiteenlopende wijze, aan de opstelling van de nationale is hun rol bij de vormgeving en uitvoering van het actieplannen hebben meegewerkt, arbeidsmarktbeleid op nationaal niveau versterkt. De Commissie heeft echter in het gezamenlijk verslag over de werkgelegenheid onderstreept dat dit nog verder moet worden ontwikkeld. Uit de door de sociale partners gesloten raamovereenkomst inzake arbeidsovereenkomsten voor bepaalde tijd blijkt hun belangrijke rol in de werkgelegenheidsstrategie52. Op de vergadering van het Permanent Comité voor arbeidsmarktvraagstukken van 11 november 1999 hebben de werkgeversvertegenwoordigers verklaard dat het beginsel gelijkheid van vrouwen en mannen beter geïntegreerd moet worden53. sectorieel comité voor de posterijen besloot In een aantal sectoriële comités, zoals voor de posterijen en de textielsector, is voortgang geboekt. Het in het kader van zijn werkprogramma voor 2000 een reeks goede praktijken op het gebied van gelijke kansen publiceren. In de textiel- en kledingsector wordt een studie uitgevoerd om goede praktijken op te sporen en de toepassing daarvan te bevorderen. Ook de vertegenwoordigers van de elektriciteitssector hebben een specifieke actie in hun gezamenlijke werkzaamheden 51 52 53 Conferentie over gelijke kansen bij de overheid, 8. 3. 1999, Brussel. Richtlijn 1999/70/EG van de Raad van 28 juni 1999 betreffende de door het EVV, de UNICE en het CEEP gesloten raamovereenkomst inzake arbeidsovereenkomsten voor bepaalde tijd, PB L 175 van 10. 7. 1999. Vergadering van het Permanent Comité voor arbeidsmarktvraagstukken, 11. 11. 1999. Conclusies van het voorzitterschap, 12640/99. 17 opgenomen betreffende de gevolgen van de interne markt voor elektriciteit en het effect daarvan op vrouwen. Trends in de werkgelegenheid in de periode 1994-1998 De Europese Unie ligt nog ver achter bij de Verenigde Staten en Japan, waar de arbeidsparticipatie 75% is. De totale participatiegraad in de Europese Unie is tussen 1997 en 1998 licht gestegen (van 60 naar 61%), maar ligt nog altijd lager dan in 1990 (63%). Deze geringe stijging betekent dat er 1,8 miljoen mensen méér werken. Dit is de grootste jaarlijkse stijging sinds 1990 en het dubbele van de stijging in 1997. Nu gaat het erom de totale participatiegraad in de Europese Unie van 61% te verhogen tot het afgesproken streefdoel van 70%. Op dit moment hebben slechts vier lidstaten, Denemarken het VK, Zweden en Oostenrijk een participatiegraad van 70%. Ondanks de grote aandacht die het werkgelegenheidsbeleid in de periode 1994-1998 heeft gekregen, is de participatiegraad in de Europese Unie maar met één procentpunt gestegen. In deze periode bestond de Europese werkgelegenheidsstrategie nog niet. De stijging is voornamelijk toe te schrijven aan de toegenomen arbeidsparticipatie van vrouwen. Daarbij zijn er grote verschillen tussen de lidstaten. Zo is de al hoge participatiegraad in Denemarken tussen 1994 en 1998 nog verder gestegen, zowel voor vrouwen als voor mannen. In Duitsland daarentegen daalde de participatiegraad in dezelfde periode, ook hier onder vrouwen en mannen even sterk. Ook in Zweden daalde de participatiegraad, maar hier werden vrouwen veel zwaarder getroffen dan mannen. ARBEIDSPARTICIPATIE VAN VROUWEN IN DE LIDSTATEN VAN DE EUROPESE UNIE (%) 1994 EN 1998 Diagram 1 % 100 80 60 40 20 0 GR E F IRL I L NL A P FIN S UK 1994 1998 EU12/ 15 37,1 40,3 30,2 34,8 51,3 52,9 39,8 48,2 35,6 37,1 44,9 45,6 52,7 58,9 54,1 58,3 59 60,5 66,4 61,1 63,2 48,4 51,2 B DK 1994 1998 44,8 47,5 67,1 70,3 D 55 55,6 Bron: Europese Arbeidskrachtenenquête 1998. N. B. : Voor 1994 zijn voor Oostenrijk, Zweden en Finland geen vergelijkbare gegevens van de Europese Arbeidskrachtenenquête beschikbaar. in België, De participatiegraad onder vrouwen steeg tussen 1994 en 1998 het sterkst Denemarken, Griekenland, Spanje, Ierland, Nederland, Portugal en het VK (zie diagram 1). Onder de lidstaten waar de participatie van vrouwen sterk gestegen is, waren die waar deze participatie van oudsher gering is. Slechts in twee lidstaten, Italië en Spanje, lag de participatiegraad van vrouwen in 1998 onder de 40%. 18 HOOFDSTUK 3: VAN MANNEN EN VROUWEN AAN DE BESLUITVORMING BEVORDERING VAN EEN EVENWICHTIGE DEELNAME Versterking van het engagement van de EU De nieuwe Commissie heeft zich met een nieuw elan op de voortbestaande genderverschillen in de politieke besluitvorming geworpen. Vanaf haar aantreden in september 1999 heeft de nieuwe Commissie verklaard vastbesloten te zijn een pro-actieve rol te spelen bij het bevorderen van een evenwichtiger deelname van vrouwen in alle relevante organen, comités en deskundigengroepen waar besluiten worden genomen; ook is zij van plan met een besluit en te deskundigengroepen. evenwichtiger samenstelling comités komen eigen over haar van een In de nieuwe Commissie zijn vijf van de twintig leden vrouw en zij hebben belangrijke portefeuilles als vice-voorzitter van de Commissie en betrekkingen met het Europees Parlement, Werkgelegenheid en Sociale Zaken, Vervoer en Energie, Onderwijs en Cultuur, Begroting en Milieu. In de nieuwe kabinetten is 40% vrouw. Als eerste stap in een strategie voor interne hervorming heeft de Commissie in december 1999 aangekondigd maatregelen te gaan nemen om het aantal vrouwen in hoge functies te vergroten. Voor het eerst in de geschiedenis werd in 1999 als een van de vijftien rechters van het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen een vrouw benoemd. Ook in de Europese Rekenkamer werd een vrouw benoemd, zodat nu twee van de vijftien leden vrouw zijn. de evenwichtige De lidstaten en IJsland, Noorwegen en Liechtenstein hebben in 1999 verslag uitgebracht over de tenuitvoerlegging van Aanbeveling 96/694/EG van de Raad van 2 december 1996 het betreffende besluitvormingsproces. Deze aanbeveling verlangt een geïntegreerde strategie ter bevordering van een evenwichtige deelneming van vrouwen en mannen, waarbij de belangrijkste actoren moeten worden betrokken, de verzameling van gegevens en van voorbeelden van goede praktijken en het bevorderen van het evenwicht tussen vrouwen en mannen bij overheidsinstanties en overheidscomités op alle niveaus. en mannen deelneming vrouwen van aan Uit het verslag van de Commissie blijkt dat de ondervertegenwoordiging van vrouwen in de politiek, bij de overheid en in het bijzonder in de particuliere sector, een hardnekkig verschijnsel is waarvoor een langdurige inzet en veelzijdige strategieën nodig zijn. Het verslag zal in het vroege voorjaar van 2000 aan het Europees Parlement, de Raad en het Economisch en Sociaal Comité worden voorgelegd. De in 1999 in Parijs gehouden conferentie “Vrouwen en mannen aan de macht” was voor de Europese Unie een belangrijk evenement op het gebied van vrouwen en besluitvorming. Deze door de Franse regering georganiseerde conferentie werd bezocht door vertegenwoordigers van Europese instellingen, nationale en regionale parlementen en regeringen, het bedrijfsleven, de sociale partners en ngo’s. De bijeenkomst in Parijs heeft geleid tot een krachtige, op de toekomst gerichte verklaring. De ministers van de lidstaten van de Europese Unie, zowel vrouwen als mannen, hebben dit manifest voor “een zorgzame samenleving, een dynamische economie, een visie voor Europa” met hun politieke gewicht gesteund54. Een 54 Verklaring van Parijs, 17 april 1999. 19 positief gevolg was dat de ministers later in het jaar negen gemeenschappelijke indicatoren voor de politieke besluitvorming overeengekomen zijn55. Vrouwen in het Europees Parlement – de verkiezingen van 1999 Sinds 1984 is het aandeel vrouwen in het Europees Parlement bij elke verkiezing gestaag toegenomen. Na de verkiezingen van 1994 bestond 25,7% van het Parlement uit vrouwen. Deze trend heeft zich voortgezet bij de verkiezingen van 1999, die in juni zijn gehouden (zie diagram 2). Toch zijn vrouwen met 30,2% in het Europees Parlement ook in 1999 nog in de minderheid. Daarbij zijn er opvallende verschillen tussen de lidstaten. Van drie landen – Frankrijk, Finland en Zweden – ligt het percentage vrouwelijke afgevaardigden in het Europees Parlement nu boven de 40%. Het aantal vrouwen uit Griekenland en Italië in het Europees Parlement is nog steeds erg klein. Diagram 2 Percentage vrouwelijke leden in het Europees Parlement na de verkiezingen van 1994 en 1999 8 , 3 4 5 , 7 3 4 , 7 3 3 , 4 3 2 3 8 2 4 , 4 3 8 , 2 3 2 , 0 4 1 3 3 , 3 3 7 , 6 2 3 , 3 3 3 , 3 3 5 , 5 3 3 , 2 3 1 , 8 3 8 , 3 4 9 , 0 4 6 1 6 1 6 , 2 1 5 , 1 1 0 2 8 1994 1999 2 , 0 3 7 , 5 2 1 , 4 2 4 , 8 1 % 100 80 60 40 20 0 B K D D R G E F L R I I L L N * A P * N F I * S K U Bron: Europees Parlement. N. B. : A, FIN en S traden in 1995 toe tot de Europese Unie. De nieuwe leden uit deze landen namen hun zetel in 1996 in. 5 1 U E / 2 1 U E Met het oog op de verkiezingen van 1999 zijn op verschillende niveaus activiteiten ontplooid om tot een beter evenwicht tussen vrouwen en mannen in het Europees Parlement te komen. Gezien het succes van de voorlichtingscampagne van 1994 “Stem voor een evenwicht tussen mannen en vrouwen in het Parlement” stelde de Commissie een brochure samen die tijdens de verkiezingscampagnes van 1999 op grote schaal zou worden verspreid en een campagnepakket dat gratis aan alle belanghebbende instanties werd toegezonden. Het aandeel vrouwen dat verkozen wordt en de vertegenwoordiging van vrouwen in de in de lidstaten56. Een nieuw stelsel van besluitvorming hangen af van het kiesstelsel evenredige vertegenwoordiging met meer dan een zetel per kiesdistrict in het Verenigd Koninkrijk en verschillende systemen voor het afwisselen van vrouwelijke en mannelijke kandidaten op de kieslijsten in Frankrijk en Duitsland hadden een positief effect op de vertegenwoordiging van vrouwen in 1999. 55 56 Conclusies van de Raad van 22. 10. 1999. Zie “Electoral Systems in Europe: a gender-impact assessment”, Europese Commissie, directoraat- generaal Werkgelegenheid en sociale zaken, eenheid D/5. 20 Voor de eerste helft van de nieuwe zittingsperiode (1999-2001) werd een vrouw tot voorzitter van het Bureau gekozen, maar van de veertien vice-voorzitters is er slechts één vrouw. Onder de vijf parlementaire quaestoren werden twee vrouwen verkozen. Het aantal vaste commissies en de samenstelling daarvan werden door het Parlement gewijzigd. Vijf van de 17 nieuwe comités hebben nu een vrouw als voorzitter57. Het evenwicht tussen vrouwen en mannen in de parlementen van de Europese Unie Door de 54 verkiezingen die in negen lidstaten op nationaal en regionaal niveau werden gehouden, en daarbij nog de verkiezingen voor het Europees Parlement, is het gebrek aan evenwicht tussen vrouwen en mannen in de politieke besluitvorming sterker onder de aandacht gebracht. In de loop van 1999 werden in vijf lidstaten nationale verkiezingen gehouden. Regionale verkiezingen veranderden het politieke landschap in bijna de helft van de lidstaten – België, Duitsland, Spanje, Italië, Nederland, Oostenrijk en het Verenigd Koninkrijk. Desondanks is de vertegenwoordiging van vrouwen hierdoor maar ternauwernood beter geworden (zie diagram 3). hele Unie De gemiddelde participatiegraad van vrouwen in de nationale parlementen was in 1999 over de vergelijkbare gegevensverzamelingsmethoden is gebleken dat de participatie van vrouwen langzaam maar zeker stijgt. In 1997-1998 viel een stijging van 0,6 procentpunt waar te nemen, in 1998-1999 was dat iets meer dan 1 procentpunt. gebruikmaking genomen 18,6%. Door van Diagram 3 % 100 80 60 40 20 0 3 , 5 2 2 , 7 1 7 1 , 7 3 , 7 3 PERCENTAGE VROUWEN IN DE NATIONALE PARLEMENTEN VAN DE EU-LIDSTATEN, HET EUROPEES PARLEMENT EN DE PARLEMENTEN VAN LIECHTENSTEIN, IJSLAND EN NOORWEGEN 1998 EN 1999 8 , 3 3 9 , 0 3 2 , 2 2 5 , 9 1 7 , 5 3 , 6 6 , 4 1 7 , 3 9 1 , 8 8 , 8 7 , 6 3 1 3 , 8 8 1 , 0 1 , 0 1 6 , 3 4 7 , 2 4 7 3 4 3 7 , 3 2 5 , 3 2 1 , 0 2 3 1 6 , 8 8 1 , 2 1 5 , 7 6 1 , 1 1 2 , 0 3 8 , 6 2 1998 1999 4 4 , , 6 3 6 3 9 , 4 3 4 , 5 2 4 4 1 7 , , 0 3 9 2 B DK* D GR E F IRL I L NL A P FIN S UK** EU15 EP FL IS N Bron: FrauenComputerZentrum Berlin en Deuce. Gegevens voor 1998 bijgewerkt juni 1998; gegevens voor D en S bijgewerkt september 1998. Gegevens voor 1999 bijgewerkt in juni. Gegevens voor E, F, IRL, A en UK bijgewerkt in november. N. B. : DK: bij de gegevens voor Lagerhuis zijn vier in Groenland en de Faeröer buiten beschouwing gelaten. UK (gegevens 1999): 1 zetel onbezet. 57 Europees Parlement, directoraat Pers en audiovisuele media. 21 Er vonden nationale parlementsverkiezingen plaats in Finland, België, Luxemburg, Portugal, Oostenrijk en IJsland. In Finland, België en Portugal steeg het aandeel vrouwen in het nationale parlement en in Portugal en IJsland deed zich zelfs een sterke stijging voor. In de lidstaten waar geen verkiezingen plaatsvonden traden tussen 1998 en 1999 kleine verschuivingen – zowel naar boven als naar beneden – op in het aandeel vrouwen in de nationale parlementen. In zeven landen was er een stijging. In Duitsland, Frankrijk en Italië nam het aandeel vrouwen iets af. Ondanks de geringe stijging van het aandeel vrouwen in de tweede kamers, is de genderkloof in de eerste kamers nog aanzienlijk groter; in 1999 namen vrouwen daar slechts 11,3% van de zetels in. Vrouwen in de nationale regeringen Het aantal vrouwen in de nationale regeringen is wat sterker gestegen en toont aan dat het nieuwe beleidsdenken met betrekking tot de gelijkheid van vrouwen en mannen tot resultaat heeft geleid. Het percentage vrouwelijke ministers en staatssecretarissen steeg in de periode 1998-1999 van 21,9 tot 24,1%. In België, Finland en IJsland ging het grotere aandeel vrouwen in het parlement gepaard met een aanzienlijke stijging van het aantal vrouwen in de regering. In Portugal daalde dit aantal iets. In Zweden zijn de vrouwen in de nationale regering in de meerderheid (52,6%). Dit is deels te verklaren door het gecombineerde effect van groeperingen van verschillende partijen, quota’s en lijsten met afwisselend mannen en vrouwen. Op het regionale besluitvormingsniveau is de snelle groei van het afgelopen decennium kennelijk geconsolideerd, al gaat het nu over het geheel genomen iets langzamer. Tussen 1998 en 1999 is de participatiegraad van vrouwen in de regionale parlementen met 1,1 procentpunten (van 27,8 tot 28,9%) gestegen, bij de regionale regeringen is dit cijfer op 24,5% blijven staan. Bij nadere beschouwing blijken er grote verschillen tussen de lidstaten te zijn, met zowel dalingen (Duitse deelstaten) als stijgingen (Belgische gewesten). Vrouwen in vakverenigingen Het Europees Verbond van Vakverenigingen heeft de resultaten gepubliceerd van een belangrijk, uitvoerig onderzoek naar vrouwen en besluitvorming bij de aangesloten vakorganisaties58. Uit deze studie bleek dat het aandeel vrouwen in de besluitvormende organen van vakbonden over heel Europa in de vijf jaar tussen 1993 en 1998 aanzienlijk is gestegen, namelijk van 23 naar 28%. De veranderingen deden zich voor in het lidmaatschap en de participatie op het niveau van de afvaardiging in het congres, het uitvoerend comité, het stuurcomité/bureau en de afdelingshoofden. In het licht van de resultaten van het rapport heeft het EVV een plan opgesteld ter bevordering van de gelijkheid van vrouwen en mannen bij het EVV en de daarbij aangesloten organisaties, met drie hoofddoelen: ervoor zorgen dat vrouwen naar behoren zijn vertegenwoordigd in de organen voor collectief overleg en besluitvorming, mainstreaming van de gelijkheid van vrouwen en mannen in alle onderdelen van het vakbondsbeleid en het bereiken van gelijke beloning. 58 EVV en Université Catholique de Louvain, “The Second Sex of European Trade Unionism”, Brussel 1999. 22 HOOFDSTUK 4: WETGEVING INZAKE GELIJKHEID VAN VROUWEN EN MANNEN Het Verdrag van Amsterdam Met de inwerkingtreding van het Verdrag van Amsterdam op 1 mei 1999 is de gelijkheid van vrouwen en mannen opgenomen in de grondslagen en doelstellingen van de communautaire rechtsorde. Naast artikel 2 verplicht artikel 3 de Gemeenschap om bij al haar optreden ernaar te streven de ongelijkheden tussen mannen en vrouwen op te heffen en de gelijkheid van mannen en vrouwen te bevorderen. Artikel 13 biedt een rechtsgrond om discriminatie op grond van onder andere geslacht of seksuele geaardheid te bestrijden59. Het nieuwe artikel 137 stelt de Raad in staat om volgens de medebeslissingsprocedure met het Parlement met gekwalificeerde meerderheid maatregelen vast te stellen met betrekking tot de gelijkheid van mannen en vrouwen wat hun kansen op de arbeidsmarkt en de behandeling op het werk betreft. Artikel 141 (voormalig artikel 119) consolideert de eerdere jurisprudentie van het Hof over gelijke beloning door nu ook van gelijkwaardige arbeid te spreken en lid 3 van artikel 141 vormt een nieuwe rechtsgrond voor wetgeving op het gebied van gelijke kansen en gelijke behandeling in werkgelegenheid en beroep. Richtlijn ouderschapsverlof: verslag over de tenuitvoerlegging Richtlijn 96/34/EG inzake ouderschapsverlof60 is op 3 juni 1996 goedgekeurd en legt een minimum van drie maanden verlof vast voor zowel mannelijke als vrouwelijke werknemers bij geboorte of adoptie van een kind. In de richtlijn is een door de sociale partners op Europees niveau gesloten raamovereenkomst inzake ouderschapsverlof opgenomen. De lidstaten hadden tot 3 juni 1998 de tijd om de richtlijn ten uitvoer te leggen; Ierland en Oostenrijk kregen daarvoor een extra termijn van zes maanden, respectievelijk een jaar. Deze op grond van het Protocol betreffende de sociale politiek vastgestelde richtlijn is later uitgebreid tot het Verenigd Koninkrijk, dat tot 15 december 1999 de tijd kreeg om de richtlijn ten uitvoer te leggen61. De Commissie is de tenuitvoerlegging van de richtlijn in de lidstaten nagegaan en brengt hier begin 2000 verslag over uit. De Commissie heeft inbreukprocedures ingeleid tegen drie lidstaten die nog geen maatregelen hebben medegedeeld om de richtlijn om te zetten. De Commissie is afzonderlijke procedures begonnen tegen negen lidstaten wegens ontoereikende omzettingsmaatregelen. Richtlijn moederschapsverlof: verslag over de tenuitvoerlegging in 1999 een verslag uitgebracht over de omzetting van Richtlijn De Commissie heeft 92/85/EEG van de Raad van 19 oktober 1992 inzake de tenuitvoerlegging van maatregelen ter bevordering van de verbetering van de veiligheid en de gezondheid op het werk van 59 60 61 De andere disciminatiegronden waartegen kan worden opgetreden zijn ras of etnische afstamming, godsdienst of overtuiging, handicap en leeftijd. PB L 145 van 19. 6. 1996. Richtlijn 97/75/EG. PB L 10 van 16. 1. 1998. 23 werkneemsters tijdens de zwangerschap, na de bevalling en tijdens de lactatie62. Deze richtlijn moest uiterlijk 19 oktober 1994 zijn omgezet. Uit de antwoorden van de lidstaten maakt de Commissie op dat deze de richtlijn in hoge mate zijn nagekomen. Er zijn echter onderlinge verschillen: zo loopt de duur van het moederschapsverlof sterk uiteen, van 14 tot 28 weken63, evenals het gedeelte dat verplicht is en de mate waarin het betaald wordt. Er zijn tegen verscheidene lidstaten inbreukprocedures ingeleid wegens problemen met onder meer verlof om redenen van gezondheid en veiligheid, de twee weken verplicht moederschapsverlof en het gebruik van lijsten met informatie bij de risico-evaluatie. Verwijzing van zaken van de lidstaten naar het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen In 1999 heeft het Hof van Justitie zeven arresten gewezen in zaken betreffende gelijke beloning en gelijke behandeling van vrouwen en mannen naar aanleiding van door nationale rechters aan het Hof voorgelegde vragen. Er komt nog steeds jurisprudentie tot stand op grond van artikel 141 met betrekking tot de vraag wat discriminatie naar geslacht inhoudt als het gaat om gelijke beloning, wat de materiële werkingssfeer van het beginsel gelijke beloning is ten aanzien van de keuze van vergelijkingsgrondslagen en hoe beloningsverschillen gerechtvaardig kunnen worden. Gelijke beloning (Richtlijn 75/117/EEG van de Raad) In februari 1999 heeft het Hof een belangrijk arrest gewezen over de uitlegging van het begrip indirecte discriminatie in een prejudiciële vraag van het Verenigd Koninkrijk in de zaak Seymour-Smith64. Het Hof kreeg een reeks vragen voorgelegd over onder meer de criteria voor indirecte discriminatie en objectieve rechtvaardiging. Het Hof herhaalde zijn eerdere jurisprudentie dat de nationale rechter moet onderzoeken of de beschikbare statistische gegevens erop wijzen dat een aanzienlijk kleiner percentage vrouwelijke dan mannelijke werknemers aan de betrokken voorwaarden kan voldoen. Van indirecte discriminatie kan ook sprake zijn in geval van een minder groot, maar aanhoudend en vrij constant verschil over een lange periode. Hoewel de lidstaat bij de keuze van de maatregelen ter verwezenlijking van zijn doelstellingen van sociaal beleid over een ruime beoordelingsmarge beschikt, mag dit niet tot gevolg hebben dat de tenuitvoerlegging van een fundamenteel beginsel van Gemeenschapsrecht, zoals dat van de gelijke beloning van vrouwelijke en mannelijke werknemers, van haar inhoud wordt beroofd. Het Oberlandesgericht (regionaal gerechtshof) van Wenen heeft het Hof een aantal vragen voorgelegd betreffende de toepassing van het beginsel van gelijke beloning van artikel 141 en Richtlijn 75/117/EEG van de Raad in de zaak Angestelltenbetriebsrat der Wiener Gebietskrankenkasse en Wiener Gebietskrankenkasse65. Het ging er hierbij om of twee groepen werknemers (als psychotherapeut werkzame psychologen en artsen) die op het eerste identieke activiteiten uitoefenen maar niet dezelfde bevoegdheid of kwalificatie gezicht 62 63 64 65 COM(1999) 100 definitief van 15. 3. 1999. Krachtens artikel 8 van de richtlijn moet het moederschapsverlof minimaal 14 weken zijn. Zaak C-167/97, Regina tegen Secretary of State for Employment, ex parte Nicole Seymour-Smith en Laura Perez, Jurispr. 1999 blz. I-0623. Zaak Angestelltenbetriebsrat Gebietskrankenkasse. Arrest van 11 mei 1999. der Wiener Gebietskrankenkasse en Wiener C-309/97, 24 hebben, hetzelfde werk kunnen verrichten. Het Hof verklaarde voor recht dat hoewel de twee groepen op het eerste gezicht een identieke werkzaamheid uitoefenen, zij daarbij verschillende kennis en bekwaamheden gebruiken en dus voor de toepassing van artikel 141 niet geacht kunnen worden zich in een gelijke situatie te bevinden. Een tweede prejudiciële verwijzing van Oostenrijk was de zaak Gruber tegen Silhouette International66. Mevrouw Gruber was genoodzaakt ontslag te nemen om voor haar kinderen te zorgen aangezien er geen toereikende kinderopvang beschikbaar was. Zij kreeg een lagere ontslagvergoeding dan werknemers die ontslag nemen in verband met hun werk of het gedrag van hun werkgever. De vraag was of hier sprake is van indirecte discriminatie. Het Europese Hof van Justitie oordeelde dat dit niet het geval is, omdat werknemers die ontslag nemen om redenen die verband houden met de onderneming waardoor voortzetting van de arbeid onmogelijk wordt, niet kunnen worden vergeleken met werknemers die ontslag nemen om voor hun kinderen te zorgen. In de zaak Oumar Dabo Abdoulaye e. a. tegen Régie nationale des usines Renault SA legde de Conseil de Prud'hommes Le Havre (arbeidsgerecht) een verzoek om een prejudiciële beslissing aan het Hof voor67. Een aantal mannelijke werknemers vocht de toekenning moederschapstoelagen aan vrouwelijke personeelsleden van hun werkgever Renault aan omdat dit discriminatie op grond van geslacht zou inhouden. Het Hof oordeelde dat de moederschapstoelagen onder de werkingssfeer van artikel 141 vallen en dat dit artikel zich niet verzet tegen de betaling van toelagen uitsluitend aan vrouwelijke werknemers, die bedoeld zijn ter compensatie van de nadelen die zij ondervinden als gevolg van hun afwezigheid van het werk. Een opmerkelijk arrest werd gewezen in een prejudiciële verwijzing van het Arbeitsgericht München in de zaak Andrea Krüger tegen Kreiskrankenhaus Ebersberg68. Het Hof bevestigde dat een kerstgratificatie die de werkgever krachtens een wet of een collectieve arbeidsovereenkomst aan de werknemer uitkeert, uit hoofde van de dienstbetrekking van laatstgenoemde wordt betaald en derhalve een “beloning” in de zin van artikel 141 van het Verdrag vormt. Uit de jurisprudentie van het Hof blijkt dat artikel 141 op zowel directe als indirecte discriminatie van toepassing is. Hoewel een “beperkt dienstverband” van het toepassingsgebied van de Duitse collectieve arbeidsovereenkomst is uitgesloten, kan dit geen afbreuk doen aan de dwingende aard van artikel 141 van het EG-Verdrag. In de zaak Susanne Lewen tegen Lothar Denda69 oordeelde het Hof dat de weigering om een kerstgratificatie te betalen aan een vrouw die een deel van het jaar met zwangerschapsverlof was, discriminatie in beloning inhoudt als die gratificatie bedoeld is als beloning voor in het verleden verrichte arbeid. 66 67 68 69 Zaak C-249/97, Gabriele Gruber tegen Silhouette International Schmied GmbH & Co. KG, arrest van 14 september 1999. Zaak C-218/98, Oumar Dabo Abdoulaye e. a. tegen Régie nationale des usines Renault SA, arrest van 16 september 1998. C-281/97, Andrea Krüger tegen Kreiskrankenhaus Ebersberg, arrest van 9 september 1999. Zaak C-333/97, Susanne Lewen tegen Lothar Denda, arrest van 21 oktober 1999. 25 Het beginsel van gelijke behandeling De Richtlijn gelijke behandeling (Richtlijn 76/207/EEG van de Raad70) staat in artikel 2 enkele welomschreven uitzonderingen toe. Het Hof krijgt zaken van de lidstaten voorgelegd waarin het erom gaat of de uitsluiting van vrouwen uit het leger met deze richtlijn verenigbaar is, bijvoorbeeld de zaak Angela Maria Sirdar tegen The Army Board en Secretary of State for Defence71. Mevrouw Sirdar was als kok werkzaam bij het Britse leger, maar werd in 1994 getroffen door een afvloeiingsregeling. Het Hof oordeelde dat de uitzondering om redenen van openbare veiligheid niet algemeen op andere terreinen van het Verdrag kan worden toegepast op arbeidsbetrekkingen in het leger. Het Hof verklaarde echter dat de uitsluiting van de dienst in commando-eenheden niet strijdig is met dat beginsel. beginsel van gelijke van toepassing behandeling en dat het is In de zaak Kreil72 oordeelde het Hof dat de algemene uitsluiting van vrouwen van functies in de gewapende dienst van de krijgsmacht, zoals in de Duitse wet bepaald, strijdig is met Richtlijn 76/207/EEG. De weigering om mevrouw Kreil aan te stellen bij de onderhoudsdienst wapenelektronica van de Bundeswehr was daarom illegaal. De richtlijn betreffende gelijke behandeling op het gebied van de sociale zekerheid (Richtlijn 79/7/EEG van de Raad73) biedt de lidstaten de mogelijkheid om in afwijking hiervan verschillen in de pensioengerechtigde leeftijd te handhaven. Deze uitzondering moet echter strikt uitgelegd worden en in de zaak The Queen tegen Secretary of State for Social Security, ex parte Taylor74 oordeelde het Hof van Justitie dat de wetgeving van het Verenigd Koninkrijk niet van het beginsel van gelijke behandeling van vrouwen en mannen mag afwijken als het gaat om een toelage voor stookkosten in de winter. Andere inbreukprocedures Afgezien van de inbreukprocedures die werden ingeleid in verband met onjuiste omzetting van Richtlijn 92/85/EEG inzake zwangerschap en moederschap en Richtlijn 96/34/EG inzake ouderschapsverlof, moet worden vermeld dat de Commissie besloten heeft het Hof van Justitie te verzoeken Frankrijk een boete op te leggen wegens niet-nakoming van een arrest van het Hof van 13 maart 1997. Het Hof had geoordeeld dat Frankrijk het beginsel van gelijke behandeling van vrouwen en mannen had geschonden door in zijn wetgeving een verbod op nachtarbeid voor vrouwen, maar niet voor mannen te handhaven. 70 71 72 73 74 PB L 39 van 14. 2. 1976. Zaak C-273/97, Angela Maria Sirdar tegen The Army Board en Secretary of State for Defence, arrest van 26 oktober 1999. Zaak C-285/98, Tanja Kreil tegen Bondsrepubliek Duitsland, arrest van 11 januari 2000. PB L 6 van 10. 1. 1979. Zaak C-382/98, The Queen tegen Secretary of State for Social Security, ex parte John Henry Taylor, arrest van 16 december 1999. 26 HOOFDSTUK 5: HET GENDERPERSPECTIEF IN DE BUITENLANDSE BETREKKINGEN VAN DE EUROPESE UNIE In 1999 zijn er op het gebied van de buitenlandse betrekkingen belangrijke vorderingen geboekt ten aanzien van de gelijkheid van vrouwen en mannen. Zowel bij het uitbreidingsproces als bij haar beleid op het gebied van de mensenrechten en de ontwikkelingssamenwerking heeft de EU bij haar internationale betrekkingen steeds meer aandacht geschonken aan het genderperspectief in haar buitenlandse betrekkingen. In dezelfde tijd hebben de EU-lidstaten zich in het kader van de follow-up van de vierde VN- Wereldvrouwenconferentie en het Actieplatform van Peking van 1995 gericht op de evaluatie na vijf jaar die bekendstaat als Peking + 5. In dit hoofdstuk worden de vorderingen bij het uitbreidingsproces, de mensenrechten van vrouwen overal in de wereld en de follow-up van Peking nader bekeken. In hoofdstuk 1 het mainstreaming (gender ontwikkelingssamenwerkingsbeleid. specifieke ingegaan acties) op en al is Gelijkheid van vrouwen en mannen bij de uitbreiding De gelijkheid van vrouwen en mannen is een integrerend deel van het uitbreidingsproces. Er zijn nu 13 landen die zich in één kader op de toetreding tot de Europese Unie voorbereiden75. Naast Cyprus en Malta, alsmede Turkije, zijn er tien kandidaten uit Midden- en Oost-Europa: Bulgarije, Estland, Hongarije, Letland, Litouwen, Polen, Roemenië, Slovenië, Slowakije en Tsjechië. De kandidaat-lidstaten moeten bij hun toetreding alle geldende communautaire wetgeving op alle gebieden overnemen, uitvoeren en toepassen, ook de negen richtlijnen inzake gelijke kansen. De Commissie heeft bij het uitbreidingsproces steeds benadrukt dat er geen sprake kan zijn van lidmaatschap als gelijke rechten voor vrouwen en mannen en de mechanismen om die rechten af te dwingen niet gewaarborgd zijn. Aan de bewustwording ten aanzien van deze problematiek is bijgedragen door middel van screeningsbijeenkomsten, bilaterale discussies en deelname van de kandidaat-lidstaten aan Europese conferenties en seminars76. Tsjechië, Slovenië, Hongarije, Litouwen en Roemenië nemen met name deel aan het Communautair Actieprogramma op middellange termijn inzake gelijke kansen voor vrouwen en mannen (1996-2000), dat voor alle kandidaat-lidstaten openstaat. Hongarije heeft projecten uitgevoerd betreffende de opleiding van juristen en de verspreiding van publicaties in het Hongaars over Europees recht. Het ontwikkelen van vergelijkbare, geharmoniseerde rapportages over de situatie van vrouwen en mannen in de landen in de pretoetredingsfase heeft de aandacht gekregen in een rapport van Eurostat77. Uit dit rapport blijkt dat in de meeste van de tien Midden- en Oost-Europese landen de werkloosheid onder vrouwen groter is dan onder mannen. Hongarije, Estland, Bulgarije, Slowakije en Letland vormen hierop een uitzondering. 75 76 77 Conclusies van het voorzitterschap, Europese Raad van Helsinki van 10-11 december 1999. Zie de conferentie over gelijke beloning en economische onafhankelijkheid van 2-4 november 1999 in Stockholm, het seminar over gelijke kansen en werkgelegenheid, 18-21 oktober 1999, Europese Stichting voor de verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden, Dublin, en de Europese conferentie over de follow-up van het Actieplatform van Peking, Brussel, 3-4. 2. 2000. Eurostat, Central European countries' employment and labour market review, nr. 1. , juli 1999. 27 Screening van de voortgang in de kandidaat-lidstaten De screening met betrekking tot de sociale bepalingen, waaronder gelijke kansen, is in 1999 voortgezet. De meeste landen hebben wetgeving in voorbereiding die ten tijde van de toetreding goedgekeurd zou moeten zijn. Uit de screening is gebleken dat de gelijkheid van vrouwen en mannen in alle landen grondwettelijk gegarandeerd is. Er zijn echter nog problemen als het gaat om gelijke beloning voor gelijke arbeid en gelijke toegang tot werk, bijvoorbeeld genderspecifieke advertenties, ouderschapsverlof voor vaders en de bewijslast. De Commissie volgt de ontwikkelingen op de voet en zal blijven onderstrepen dat de wettelijke beginselen moeten worden toegepast. Nagegaan is welke voortgang de kandidaat-lidstaten in de periode 1998-1999 geboekt met de overname van het acquis communautaire78 op het gebied van de economische en sociale samenhang en met name de gelijkheid van vrouwen en mannen79. De resultaten lopen uiteen, maar in alle landen is in 1999 aanzienlijke voortgang gemaakt. In de Bulgaarse grondwet is het beginsel gelijke behandeling vastgelegd en er zal specifieke wetgeving komen. Cyprus heeft een nieuw wetsontwerp inzake gelijkheid opgesteld. Hongarije heeft aanzienlijke vooruitgang geboekt met de handhaving van de wetgeving inzake gelijkheid en in 1998 drie aanklachten wegens discriminatie op grond van geslacht behandeld. Malta moet bepalingen invoeren met betrekking tot de bewijslast, zelfstandigen, de duur van het moederschapsverlof en het recht voor moeders en vaders om na verlof in dezelfde baan terug te keren. In Roemenië is het accent vooral gelegd op acties om gelijke rechten, gezinsrechten en bescherming tegen huiselijk geweld ten uitvoer te leggen en de kennis hierover te verbeteren. Bij het ministerie van Arbeid, Sociale Zaken en Gelijke Behandeling in Slowakije is een nieuwe afdeling voor gelijke kansen opgericht. Letland moet nog op alle gebieden in verband met de gelijkheid wetgeving vaststellen, maar Litouwen heeft inmiddels een wet inzake gelijke behandeling en verlengd ouderschapsverlof voor vaders. Het Poolse parlement heeft een wetsvoorstel over gelijke behandeling verworpen. De regering van Slovenië is met een uitvoerig wetsvoorstel gekomen over arbeidsverhoudingen, dat bepalingen bevat inzake indirecte discriminatie. De bevordering van de mensenrechten van vrouwen overal in de wereld In april 1999 heeft de Raad de verordeningen 975/99 en 976/9980 inzake mensenrechten goedgekeurd, die een alomvattend kader bieden voor activiteiten van de EU op het gebied van de mensenrechten. Beide verordeningen maken in artikel 2 resp. 3 melding van gelijke kansen, niet-discriminerende praktijken en vrouwen. De verordeningen verschaffen een juridische grondslag voor het Europees Initiatief voor mensenrechten en democratie, dat de begrotingslijnen voor mensenrechten in één hoofdstuk van de begroting verenigt. In al deze begrotingslijnen worden vrouwen expliciet als doelgroep genoemd en in 1999 zijn een aantal acties gefinancierd om de rechten van vrouwen te bevorderen. In het kader van de mensenrechtendialoog tussen de EU en China hebben het Finse voorzitterschap en de Europese Commissie op 7-8 september 1999 in Rovaniemi (Finland) gezamenlijk een seminar gehouden, ‘Perspectives on human rights with special reference to women’. Het seminar sloot aan op het eerste Chinees-Europese seminar over de rechten van 78 79 80 De bestaande communautaire wetgeving en jurisprudentie. Periodiek verslag van de Commissie over de door elk van de kandidaat-lidstaten op de weg naar de toetreding geboekte voortgang. Overzichtsdocument. COM(1999) 500 van 13. 10. 1999. PB L 120 van 8 mei 1999. 28 vrouwen dat in 1998 in Peking was gehouden; het hield een innovatie in aangezien in alle besproken onderwerpen (economische en sociale rechten, rechten van minderheden) een genderperspectief was zowel genderdeskundigen als deskundigen op het gebied van de mensenrechten. eraan werd deelgenomen opgenomen door en Gender mainstreaming in de handel In het kader van de voorbereiding van een eventuele nieuwe ronde multilaterale handelsgesprekken na de ministersconferentie van de Wereldhandelsorganisatie (WTO) in Seattle in 1999 en overeenkomstig het algemene doel van duurzame ontwikkeling als centraal ijkpunt voor deze ronden, voert de Commissie een duurzaamheidseffectbeoordeling (Sustainability Impact Assessment, SIA) uit81. Deze beoordeling maakt gebruik van een kerngroep van duurzaamheidsindicatoren en bepaalt het effect dat de voorstellen van de EU zouden kunnen hebben op allerlei criteria, waaronder de gelijkheid van vrouwen en mannen. Naarmate voortgang met de SIA wordt gemaakt, kan het verband tussen handel en gender een belangrijk aspect van de beoordeling op sommige gebieden worden. Gedurende de hele duurzaamheidseffectbeoordeling zal grootschalige openbare raadpleging plaatsvinden, waarbij vooral ontwikkelings-ngo’s en organisaties op het gebied van handel en gender worden betrokken. Evaluatie van het Actieplatform van Peking De Vierde Wereldvrouwenconferentie van de Verenigde Naties, die in september 1995 in Peking werd gehouden, moest de uitvoering van de ‘Toekomstgerichte strategieën voor de verbetering van de positie van de vrouw tot aan het jaar 2000’ van 1985 beoordelen. De conferentie van Peking was een enorme stimulans om met hernieuwde inzet te streven naar werkelijke gelijkheid van vrouwen en mannen. Op de conferentie heeft de Europese Unie een duidelijk, eenstemmig geluid laten horen en op een aantal moeilijke en gevoelig liggende punten de rol van bemiddelaar vervuld. De conferentie bevestigde nogmaals dat de rechten van vrouwen tot de mensenrechten behoren en heeft zich er vooral voor ingezet het begrip mainstreaming in het op de conferentie overeengekomen Actieplatform te doen opnemen als essentieel instrument voor het bereiken van gelijkheid. Naar aanleiding van de conferentie heeft de Raad zich ertoe verbonden de uitvoering van het Actieplatform door de Europese Unie jaarlijks te evalueren. De Commissie heeft over de follow-up op communautair niveau verslagen opgesteld ten behoeve van de zittingen van de VN-commissie inzake de positie van de vrouw. In februari 2000 is op uitnodiging van de Commissie in Brussel een bijeenkomst gehouden van vertegenwoordigers van de lidstaten van de EU en de EVA, de kandidaat-lidstaten, de instellingen van de EU, internationale organisaties, instanties voor de gelijkheid van vrouwen en mannen, de sociale partners en ngo’s, alsmede onafhankelijke deskundigen en academici, om de follow-up van Peking te bespreken. Op deze conferentie82. is nadere overeenstemming bereikt over het standpunt van de Europese Unie ten behoeve van de speciale zitting van de Algemene Vergadering van de VN onder de titel “Vrouwen 2000: gelijkheid voor beide 81 82 De definitie van duurzame ontwikkeling heeft de Commissie overgenomen uit de Agenda voor ontwikkeling van de VN (1997). De Commissie is van plan vóór juni 2000 een publicatie voor te bereiden over de follow-up van het Actieplatform van Peking op EU-niveau, waarin een hoofdstuk aan de resultaten van deze conferentie zal worden gewijd. 29 seksen, ontwikkeling en vrede voor de 21e eeuw”, die op 5-9 juni 2000 wordt gehouden; deze evaluatie wordt algemeen aangeduid als “Peking + 5”. Tenuitvoerlegging van het Actieplatform in de Europese Unie Het Actieplatform omvat een taakstelling inzake de gelijkheid van vrouwen en mannen, een beschrijving van het mondiale kader, 12 essentiële aandachtsgebieden en een analyse van de institutionele voorzieningen en de financiële regelingen. In oktober 1998 heeft de VN een vragenlijst over de tenuitvoerlegging aan haar lidstaten gestuurd. De antwoorden die daarop in 1999 zijn ontvangen vormen een belangrijk onderdeel van de follow-up van Peking. Uit een overzicht van de nationale verslagen van de EU-lidstaten blijkt het volgende: • Er zijn de meest uiteenlopende initiatieven ten behoeve van de gelijkheid van vrouwen en mannen ontplooid – nieuwe wetgeving, nieuwe of verbeterde institutionele voorzieningen, meer financiering, onderzoek, conferenties, publicaties, steun voor activiteiten van ngo’s, voorlichtingscampagnes en nog meer zijn in alle lidstaten verwezenlijkt. • De meeste zo niet alle lidstaten hebben deze gelegenheid aangegrepen om met een opmerkelijke eerlijkheid aan te geven op welke gebieden zij hun doelen niet gehaald hebben en welke hinderpalen de specifieke situatie in hun land veroorzaakt. • Alle lidstaten wijzen op de medefinanciering door de overheid van projecten uit hoofde van het Communautair Actieprogramma op middellange termijn inzake gelijke kansen voor vrouwen en mannen (1996-2000). • Alle lidstaten hebben statistieken geproduceerd, maar aangezien de antwoorden van de lidstaten niet geharmoniseerd zijn, zijn die moeilijk te vergelijken. De antwoorden van de Europese Commissie zelf op de vragenlijst van de VN83 betreffen alle aandachtsgebieden en geven aan hoe de Gemeenschap haar verbintenissen van het Actieplatform is nagekomen. Gewezen wordt op het belang van de inwerkingtreding van het Verdrag van Amsterdam, waardoor het aspect gelijke kansen in de Gemeenschap een steviger basis gekregen heeft. Uit bestudering van de antwoorden van de lidstaten op de VN-vragenlijst komen een aantal belangrijke punten naar voren. Erkend wordt dat het veranderen van attitudes en structuren naar een cultuur van gelijkheid een tijdrovend proces is. Veel lidstaten wijzen erop dat financiering ten behoeve van vrouwenzaken in het algemene budget voor gezondheid of onderwijs soms moeilijk afzonderlijk te onderscheiden zijn. Er zijn grote verschillen in de mate waarin met ngo’s voor vrouwen wordt samengewerkt. Met betrekking tot de essentiële aandachtsgebieden van het Actieplatform van Peking hebben alle lidstaten uitgebreide en gedetailleerde informatie over vrouwen en de economie verstrekt. Op de tweede plaats kwam onderwijs en opleiding van vrouwen of geweld jegens vrouwen. De minste aandacht ging over het algemeen uit naar meisjes, vrouwen en het milieu en vrouwen en gewapende conflicten. De geringe belangstelling voor het milieu is verrassend, aangezien hier in de Unie over het algemeen veel aandacht voor is. Het Actieplatform van instellingen en plannen. Peking is van invloed geweest op tal van nieuwe structuren, 83 De vragenlijst wordt naar verwachting voorjaar 2000 ingezonden. 30 in Nederland, de Voorbeelden zijn het Genderbarometerenquête in Finland en de grootschalige evaluatie van de maatregelen ten behoeve van gelijkheid in Denemarken. tienjarige Beleidsprogramma Emancipatie De Europese Gemeenschap heeft met de lidstaten de afgelopen vijf jaar een voortrekkersrol gespeeld op het gebied van de gelijkheid van vrouwen en mannen en zowel rechtstreeks als in partnerschap met andere internationale instellingen in belangrijke mate bijgedragen aan het werk van de Verenigde Naties. Die bijdrage zal in juni 2000 op de slotevaluatie in New York in haar geheel kritisch worden beoordeeld. 31