title: Het Phare-Programma - Jaarverslag 1998

eurovoc_concepts:
Central and Eastern European Countries
EU financing
EU programme
EU relations
accession to the European Union

formats: html pdf

text: COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN Brussel, 31. 03. 2000 COM(2000) 183 definitief Het Phare-Programma Jaarverslag 1998 (door de Commissie ingediend) Inhoud Het Phare-Programma Phare in 1998 Betrekkingen tussen de EU en Midden-Europa Uitvoering van de nieuwe Phare-richtlijnen Uitvoering van wijzigingen in het operationeel beheer Financieel overzicht en financiële prestaties Phare in de afzonderlijke partnerlanden Kandidaatlanden Bulgarije Tsjechië Estland Hongarije Letland Litouwen Polen Roemenië Slowakije Slovenië Andere landen dan kandidaat-lidstaten Albanië Bosnië-Herzegovina De Voormalige Joegoslavische Republiek Macedonië (FYROM) Statistisch overzicht Door Phare per land toegewezen financiële steun, 1990-1998 Door Phare per sector toegewezen financiële steun, 1990-1998 2 Het Phare-Programma Jaaroverzicht In 1998 kregen 13 partnerlanden in Midden-Europa financiële en technische steun van het Phare-Programma van de Europese Gemeenschap. Het doel van Phare is tweeledig: voor de tien landen die een aanvraag voor het lidmaatschap van de EU hebben ingediend, is het programma bedoeld om hen op de toetreding voor te bereiden. Voor de andere drie landen is het Phare-Programma bedoeld als hulp bij de overgang naar democratie en een markteconomie. Dit verslag is opgesteld ter beoordeling van de belangrijkste verrichtingen van Phare in 1998 en om Phare een plaats te geven binnen het totale beleidskader van de EU. In 1998 werden de zogenaamde Partnerschappen voor Toetreding goedgekeurd en toetredingsproces van de werd formeel een begin gemaakt met het tien kandidaatlanden. toetreding zijn de prioriteiten vastgesteld die nodig zijn voor de voorbereiding ten behoeve van het lidmaatschap en het kader voor alle pre-toetredingssteun. In deze partnerschappen voor richten op twee belangrijke prioriteiten: De richtlijnen van Phare voor 1998-1999 werden formeel goedgekeurd en hebben betrekking op alle programma's in 1998. In de richtlijnen wordt bepaald dat Phare institutionele opbouw en zich zal investeringssteun. Voor deze twee prioriteiten staan een pakket van maatregelen en een aantal mechanismen ter beschikking. Met voorbereidingen op samenwerking (twinning), een belangrijk instrument voor institutionele opbouw, werd in 1998 een begin gemaakt, een nieuw investeringsondersteunend mechanisme, ook afgelopen jaar werd opgezet. terwijl de Grootschalige Infrastructuurfaciliteit, Een belangrijk aspect van de richtlijnen is de aandacht voor een verbeterde uitvoering van het programma. De Commissie en de kandidaatlanden hebben aanzienlijke inspanningen geleverd om de Phare-Programma's sneller uit te voeren en ervoor te zorgen dat ze resultaat opleveren. Dientengevolge werd een recordaantal contracten gesloten (1,26 miljard euro). Als gevolg daarvan nam voor het eerst sinds de introductie van het programma in 1990 de omvang van de in het kader van Phare beschikbare middelen, waarvoor geen contracten zijn gesloten (de zogenaamde achterstand) drastisch af. Deze toename in afgesloten contracten ging gepaard met meer aandacht voor de programmeringsfase, waardoor nu programma's worden ontworpen die effect hebben en resultaat opleveren. Men ging verplichtingen aan enkel met het doel om duidelijk omschreven programma's te verwezenlijken, met als gevolg een, in het geval van Polen, afname van de indicatieve jaarlijkse toewijzing. Phare heeft aanzienlijke vooruitgang geboekt in 1998. Het programma heeft zich flexibel opgesteld ten opzichte van de nieuwe eisen waarvoor het wordt geplaatst. Er zijn nieuwe initiatieven opgesteld en hervormingen worden uitgevoerd. Besluiten worden nu sneller genomen, en steeds meer in de kandidaatlanden zelf. Hierdoor is het huidige Phare-Programma efficiënter en gerichter dan ooit, waardoor het een gedegen steun is bij het toetredingsproces. 3 Phare in 1998 4 Betrekkingen tussen de EU en Midden-Europa De uitbreiding van de EU is een van de belangrijkste uitdagingen van de Europese Unie als voorbereiding op de 21e eeuw. Het is bovendien een unieke, historische gelegenheid om het continent op een vreedzame manier verder te integreren, waardoor ook de nieuwe leden stabiliteit en voorspoed in het vooruitzicht wordt gesteld. 1998 was een historisch jaar voor de Europese Unie en voor het uitbreidingsproces. in een De vijftien lidstaten van de Europese Unie bevinden zich nu uitbreidingsproces, waarbij dertien andere landen zijn betrokken: Hongarije, Polen, Roemenië, Slowakije, Letland, Estland, Litouwen, Bulgarije, Tsjechië, Slovenië, Cyprus, Turkije en Malta. In december 1997 nam de Europese Raad in Luxemburg een aantal historische besluiten met betrekking tot de uitbreiding van de Unie en stelde het 'algehele' uitbreidingsproces zo vast dat alle kandidaatlanden die dat ook daadwerkelijk wilden, zich bij de Unie konden aansluiten. Deze uitbreiding is een allesomvattend en geleidelijk verlopend proces, waarbij elke voor toetreding gegadigde staat het eigen tempo bepaalt, afhankelijk van de mate van voorbereiding van iedere kandidaat. Dit uitbreidingsproces bestaat uit drie delen: 1) De Europese Conferentie De Conferentie zorgt voor een multilateraal kader waarin alle landen bijeen worden gebracht die willen toetreden tot de Unie en de waarden en doelstellingen ervan willen delen. De vijftien lidstaten van de EU en de twaalf kandidaatlanden werden uitgenodigd om de Conferentie bij te wonen, die voor het eerst op 12 maart 1998 in Londen werd gehouden en daarna nog een keer op 6 oktober in 1998 in Luxemburg. 2) Het toetredingsproces Op 30 maart 1998 ging het toetredingsproces, bestaande uit de tien Midden- en Oost- Europese landen plus Cyprus, van start. Het heeft betrekking op de versterking van de pre-toetredingsstrategie, die ervoor moet zorgen dat de gegadigde staten zoveel mogelijk op één lijn komen te liggen met het acquis (de EG-wetgeving) van de Unie vóór de toetreding. zijn de Een belangrijk element van de versterkte pre-toetredingsstrategie Partnerschappen voor Toetreding die voor de tien Midden- en Oost-Europese landen zijn opgesteld en waarin een aantal prioriteiten voor de korte en middellange termijn met betrekking tot de voorbereiding op de toetreding worden vastgelegd. Deze prioriteiten zijn bedoeld om binnen een bepaald kader alle vormen van bijstand te mobiliseren voor de landen van Midden-Europa. Als reactie op de Partnerschappen voor Toetreding heeft ieder kandidaatland een Nationaal Programma voor de aanname 5 van het acquis (NPAA) opgesteld, waarin wordt vastgelegd hoe de prioriteiten van de Partnerschappen voor Toetreding alsmede de tijdschema's en toewijzingen van menselijk potentieel en financiële middelen worden vastgesteld. Deze prioriteiten worden regelmatig bijgesteld. Een tweede element is de voorgestelde verdubbeling van de financiële steun voor toetredingsprioriteiten. De financiële bijstand moet zowel uit een geherstructureerd Phare-Programma komen, als uit nieuwe programma's voor het milieu en vervoer alsmede voor landbouw en plattelandsontwikkeling. Voor de landen die nog niet klaar zijn om de onderhandelingen te beginnen, zijn er extra 'inhaalfaciliteiten' opgesteld. Een groot scala aan communautaire programma's zal geleidelijk voor kandidaatlanden worden opengesteld, waarbij men onder andere moet denken aan onderwijs en opleiding, milieu, onderzoek en cultuur. Deze programma's zullen ertoe bijdragen dat de verschillende groepen in de kandidaatlanden kunnen wennen aan de werkwijzen van de EU. Tot slot is een beoordelingsprocedure ontwikkeld in het kader waarvan verslagen moeten worden opgesteld die de vooruitgang van ieder kandidaatland met betrekking tot de voorbereidingen op de toetreding in kaart brengen. De eerste serie van dergelijke verslagen is op 4 november 1998 gepubliceerd (zie hieronder). 3) Toetredingsonderhandelingen Op 31 maart 1998 gingen de onderhandelingen van start met de zes door de Commissie aanbevolen landen (Hongarije, Polen, Estland, Tsjechië, Slovenië, Cyprus). De onderhandelingen met deze landen worden gevoerd tijdens bilaterale toetredingsconferenties tussen de lidstaten en ieder afzonderlijk kandidaatland. 6 Analytisch onderzoek van het acquis communautaire Ter voorbereiding op de onderhandelingen en om de pre-toetredingsvoorbereidingen een extra impuls te geven, werd in april 1998 een screening geïntroduceerd. Het doel van deze screening is om het acquis van de Gemeenschap aan de kandidaatlanden uit te leggen en om de problemen vast te stellen waarmee deze landen te maken kunnen krijgen, wanneer ze het acquis overnemen. Naast de feitelijke aanname van de gemeenschapsregelgeving dienen alle kandidaatlanden de noodzakelijke structuren te creëren en/of te verbeteren om ervoor te zorgen dat het acquis doeltreffend wordt uitgevoerd. Tegen het eind van 1998 was de multilaterale en bilaterale screening van twintig hoofdstukken van het acquis afgerond met de landen Hongarije, Polen, Estland, Tsjechië, Slovenië en Cyprus. De screening-verslagen over alle hoofdstukken – met uitzondering één – werden aan het eind van het jaar aan de Raad voorgelegd. De overige negen hoofdstukken zullen in de herfst van 1999 worden gescreend. De Commissie heeft bovendien de multilaterale screening van 29 hoofdstukken van het acquis afgerond met de landen waarmee de onderhandelingen nog niet zijn begonnen: Bulgarije, Letland, Litouwen, Roemenië Slowakije. Een gedetailleerdere vaststelling van de problemen zal tijdens de bilaterale screening- ontmoetingen plaatsvinden die voor alle hoofdstukken tussen maart en juli 1999 worden gehouden, met uitzondering van de landbouwsector die in de herfst van 1999 zal worden gescreend. en Periodieke Verslagen De Europese Raad van Luxemburg verzocht de Commissie ook om vanaf eind 1998 Periodieke Verslagen op te stellen over de vooruitgang die door ieder kandidaatland wordt geboekt in het voldoen aan de criteria van Kopenhagen. De eerste verslagen werden in november 1998 gepubliceerd en in december 1998 aan de Europese Raad van Wenen voorgelegd. Door deze Periodieke Verslagen op te stellen kon de Commissie nagaan of, in het licht van de criteria van Kopenhagen, de door de kandidaatlanden voorgenomen hervormingen daadwerkelijk sinds juli 1997 zijn uitgevoerd. Om ervoor te zorgen dat in de Verslagen de werkelijke vooruitgang wordt aangegeven, heeft de Commissie alleen de hervormingen vermeld die daadwerkelijk zijn aangenomen, en niet die welke in voorbereiding zijn of binnenkort worden aangenomen. De Commissie heeft ook de vooruitgang geanalyseerd waar het gaat om de capaciteit van ieder kandidaatland om het acquis aan te nemen en wees op de stappen die waren gezet om de bestuurlijke structuren aan te passen aan de vereisten van het acquis. De verslagen wezen ook op de vooruitgang die door sommige kandidaatlanden was geboekt op al de drie gebieden die door de criteria van Kopenhagen waren aangegeven, maar benadrukten tevens dat het tempo van de voorbereiding op de toetreding moest worden opgevoerd wanneer men de termijnen wil halen. Op grond 7 van de Verslagen vond de Commissie het niet nodig om aanbevelingen te doen "over de handelswijze bij of de omvang van de onderhandelingen" zoals die door de Europese Raad zijn gepland. De conclusies van de Commissie voor ieder kandidaatland worden in dit verslag vermeld, en wel in ieder afzonderlijke hoofdstuk van het betreffende land. De Europese Raad van Wenen De Europese Raad van Wenen (11-12 december 1998) verheugde zich over de Verslagen van de Commissie en het feit dat het uitbreidingsproces nu in volle gang is. De Raad merkte op dat met zes kandidaten een begin is gemaakt met substantiële onderhandelingen en dat de eerste concrete resultaten zijn bereikt. Bovendien is er vooruitgang geboekt wat betreft de voorbereidingen op onderhandelingen met de vijf andere kandidaten. De Europese Raad herhaalde bovendien dat "de Unie bereid is voort te gaan met de verlening van pre-toetredingssteun gedurende het gehele proces". De Europese Raad wees erop dat "de afzonderlijke landen ook in de toekomst op hun eigen merites zullen worden beoordeeld", en verzocht de Commissie haar volgende Periodieke Verslagen voor te leggen met het oog op de Europese Raad van Helsinki in december 1999. 8 Uitvoering van de nieuwe Phare-richtlijnen Algemeen overzicht Het belangrijkste thema in 1998 was ongetwijfeld de verschuiving bij Phare van een 'vraaggestuurd' programma (waarin de partnerlanden om financiering vroegen voor prioriteiten die ze wilden instellen) naar een 'toetredingsgericht' programma met als uitgangspunt de partnerschappen voor toetreding. Het Phare-Programma in de tien kandidaatlanden spitst zich nu geheel toe op hun voorbereiding op het EU- lidmaatschap. De nieuwe rol van Phare is om kandidaatlanden te helpen de in de Partnerschappen voor Toetreding geschetste prioriteiten aan te pakken. zijn twee duidelijke prioriteiten vastgesteld: Er institutionele opbouw en investeringssteun. Deze twee prioriteiten werden uiteengezet in de 'Richtlijnen voor de uitvoering van het Phare-Programma in de kandidaat-lidstaten, 1998-1999', die in juni 1998 werden goedgekeurd en op de Phare-begrotingen voor 1998 en 1999 betrekking hebben. Institutionele opbouw Institutionele opbouw heeft betrekking op een aantal gebieden, zoals samenwerking, deelname aan communautaire programma's en technische bijstand. da Vinci, In 1998 werd er al met een aantal communautaire programma's begonnen (bijv. voor Europa, Raphael, Media, Save, Life, Leonardo Kankerbestrijding, Gelijke kansen, MKB's). De kandidaatlanden werden ook in de gelegenheid gesteld om volledig deel te nemen aan het Vijfde Kaderprogramma voor onderzoek en ontwikkeling (1998-2002). Jeugd Samenwerking (twinning) Het doel van deze samenwerking is om met behulp van de kennis van de lidstaten de kandidaatlanden te helpen met het uitvoeren van het acquis. De basis van de samenwerking is de detachering van EU-employés, ook wel pre-toetredingsadviseurs genoemd, naar de instellingen in de kandidaatlanden die verantwoordelijk zijn voor de tenuitvoerlegging van het acquis. In sommige gevallen zal samenwerking alleen bestaan uit detachering voor lange tijd (voor een periode van 12 maanden) van één of meer pre-toetredingsadviseurs van een ministerie of ander bevoegd orgaan in een lidstaat om aan een project te werken op het overeenkomstige ministerie in een kandidaatland. Om tot samenwerking te komen zal het in veel gevallen nodig zijn om niet alleen van de diensten van de pre- toetredingsadviseurs gebruik te maken, maar ook om verschillende middelen met elkaar scholing, dienstverlening (bijv. vertalen en tolken) en gespecialiseerde hulp (bijv. speciale computersoftware). zoals deskundigheid op de korte termijn, te combineren, Eind 1997 zette de Commissie de eerste stappen om tot een samenwerking te komen. Er werd een netwerk van nationale contactpunten opgezet om samen met de 9 Commissie aan een samenwerkingsproces te werken. Elke lidstaat en ieder kandidaatland moest een vertegenwoordiger benoemen die contact zou onderhouden met de eigen regering en die via het netwerk de nodige informatie zou verschaffen. In 1998 kwam het netwerk van nationale contactpunten drie keer bij elkaar. Na een eerste bijeenkomst in december 1997 kwam het netwerk in maart 1998 bijeen voor de presentatie en bespreking van het samenwerkingsconcept; daarna weer in mei 1998 voor de start van de eerste ronde, de projectselectie, en tot slot in oktober voor de analyse van de eerste resultaten en het verder verloop van het proces. in het Het opvallendste kenmerk is de resultaatgerichtheid van deze samenwerking. Deze samenwerking is niet leven geroepen om de algemene samenwerking te stimuleren, maar om tevoren met de partners overeengekomen specifieke resultaten te behalen om de prioriteiten van het acquis uit te voeren, zoals die in de partnerschappen voor toetreding zijn vastgelegd. In het kader van de ontwikkeling waren in 1998 de samenwerkingsprojecten in ieder kandidaatland gericht op dezelfde vier belangrijke gebieden van het acquis: landbouw, milieu, financiën alsmede justitie en binnenlandse zaken. De kandidaatlanden hadden de mogelijkheid een extra gebied toe te voegen om zo tegemoet te komen aan hun individuele behoeften. Voorbereidende maatregelen voor de uitvoering van de Structuurfondsen werden later dat jaar als thema toegevoegd. Ongeveer 120 projecten van de Phare-programmering voor 1998 werden in mei en oktober over de lidstaten verdeeld. Daarna werd de lidstaten verzocht om voorstellen te doen over hoe kon worden tegemoetgekomen aan de behoeften die in de verschillende projecten waren vastgesteld. Na de bespreking tussen alle partijen koos het kandidaatland voor het aanbod dat het meest overeenkwam met zijn individuele behoeften. In sommige gevallen bundelden twee of meer lidstaten hun krachten om hulp te verlenen, of het kandidaat-land verzocht lidstaten om verschillende aspecten in één project te combineren. Vervolgens werd de samenwerkingspartners gevraagd om de Commissie een gedetailleerd project ter goedkeuring voor te leggen. Veertien samenwerkingsprojecten zijn door het stuurcomité van de Commissie goedgekeurd. De eerste pre-toetredingsadviseurs zullen in mei 1999 met hun werkzaamheden beginnen. Investeringssteun Overname van het 'acquis communautaire' betekent niet alleen harmonisatie van de wetgeving en verbetering van de institutionele en bestuurlijke structuren. Het betekent ook dat de infrastructuur en ondernemingen in de kandidaatlanden moeten worden aangepast om aan de EU-normen te voldoen, hetgeen aanzienlijke investeringen met zich meebrengt. Omdat ongeveer 70% van de Phare-begroting in de kandidaatlanden naar investeringssteun gaat, moeten voor deze steun investeringen worden vrijgemaakt die nodig zijn om de kandidaatlanden te helpen met het aanpassen van hun industrie en belangrijke infrastructuur aan EU-normen. Naast de blijvende steun in het kader van de nationale Phare-programma's op het gebied van vervoer, energie en milieu, waren de investeringsondersteunende activiteiten van het Phare-Programma in 1998 gericht op drie nieuwe gebieden: 10 • • • verbeterde coördinatie met de Internationale Financiële Instellingen invoering van de grootschalige infrastructuurfaciliteit voorbereiding op het Instrument voor Structurele Pre-toetredingssteun (ISPA). Werken met de Internationale Financiële Instellingen Met het oog op meer investeringen in de landen van Midden- en Oost-Europa (LMOE) op het gebied van de infrastructuur, ondernam de Europese Commissie in 1998 stappen om haar samenwerking met de internationale financiële instellingen te versterken. Op initiatief van de Commissie werd op 2 maart een memorandum van overeenstemming voor Wederopbouw en Ontwikkeling (EBWO) en de Wereldbank. De Europese Investeringsbank (EIB) verplichtte zich ook tot samenwerking in de geest van het memorandum van overeenstemming. de Europese Bank getekend met toetreding over Veel prioriteiten van de partnerschappen voor toetreding komen overeen met de doelstellingen die zijn vastgelegd in het beleid van de EBWO en de Wereldbank over de bijstand aan landen. De gezamenlijke wens om de overgang te stimuleren en het instellingen hun toetredingsproces samenwerking gaan intensiveren. Als belangrijkste financieringsbron van de EU werkt de EIB nauw met de Commissie samen zodat de beleidsdoelstellingen van de EU kunnen worden gerealiseerd. ertoe geleid dat deze steunen heeft te het Het memorandum van overeenstemming schetst de gemeenschappelijke doelen doelstellingen, waaronder voor selecteren medefinanciering en de ontwikkeling van nieuwe financieringsmechanismen. Vier nieuwe partners – de Noordse Financieringsmaatschappij voor het Milieu (NEFCO), de Noordse Investeringsbank, de Internationale Financieringsmaatschappij (IFC) en het Fonds voor Sociale Ontwikkeling van de Raad van Europa - hebben de overeenkomst in oktober ondertekend. specifieke projecten van Medefinanciering door de internationale financiële instellingen draagt ertoe bij dat de financiering door Phare verder kan gaan – iedere Phare-euro die in medegefinancierde projecten wordt geïnvesteerd heeft een hefboomwerking en levert ongeveer acht euro op uit andere de financieringsbronnen. internationale instellingen, financiële nationale en de De grootschalige infrastructuurfaciliteit De grootschalige infrastructuurfaciliteit (LSIF) is een centrale faciliteit die voorziet in medefinanciering van projecten die een grensoverschrijdend effect hebben op de sectoren milieu en vervoer. Internationale financiële instellingen zorgen voor de medefinanciering van de noodzakelijke investeringen. Projecten werden uitgekozen op basis van hun effect op de voorbereidingen op toetreding en hun mate van uitvoerbaarheid. Voorbeelden van in aanmerking komende LSIF-projecten zijn onder andere herstelprojecten voor wegen en spoorwegen, modernisering van water- en afvalsystemen en projecten ter bestrijding van luchtverontreiniging. In 1998 verstrekte Phare ongeveer 180 miljoen euro voor grootschalige infrastructuurprojecten via zowel de grootschalige infrastructuurfaciliteit als de 11 nationale Phare-programma's. De steun van LSIF zal ook in 1999 doorgaan met een begroting van 95 miljoen euro, die vooral voor milieu-investeringen zal worden gebruikt. De LSIF wordt in 2000 door ISPA vervangen (zie hieronder). Plannen voor 2000: Phare, ISPA en SAPARD De voorbereidingen op de voortzetting van de pre-toetredingssteun na 2000 zijn reeds begonnen. Het Phare-Programma gaat door en zal worden aangevuld met nieuwe pre- toetredingsinstrumenten, genaamd ISPA en SAPARD. Investeringen in belangrijke vervoers- en milieu-infrastructuren zullen door ISPA worden gefinancierd, en die in landbouw en plattelandsontwikkeling door SAPARD. In november 1998 hechtte de Raad in beginsel zijn goedkeuring aan de verordeningen voor deze twee instrumenten en een coördinatieverordening. Deze laatste verordening zorgt voor de samenhang tussen de drie instrumenten; in de verordening wordt dat Phare, ISPA en SAPARD dienen te worden gecoördineerd binnen het kader van het beheerscomité van Phare. Pre-toetredingssteun zal na 2000 meer dan verdubbeld zijn tot ruim 3 miljard euro per jaar (1,5 miljard euro voor Phare, 1 miljard euro voor ISPA en 520 miljoen euro voor SAPARD). In de loop van 1998 werden de voorbereidingen voor ISPA in het kader van de grootschalige infrastructuurfaciliteit ondersteund, terwijl werd voortgegaan met het speciale voorbereidingsprogramma, een onderdeel van de nationale programma's, om de kandidaten bij te staan bij het opzetten van de structuren en strategieën voor de uiteindelijke deelname aan de Structuurfondsen. Speciaal voorbereidingsprogramma Na toetreding zullen de kandidaatlanden in aanmerking komen voor steun van de EU- Structuurfondsen. Het speciaal voorbereidingsprogramma werd opgesteld om een soepele overgang naar het nieuwe systeem te garanderen. Dit programma beoogt de kandidaatlanden te helpen met het opzetten van de instellingen en strategieën die nodig zijn om de door de Structuurfondsen gefinancierde activiteiten na toetreding succesvol speciaal voorbereidingsprogramma dient de kandidaatlanden klaar te stomen om programma's op te stellen en uit te voeren die vergelijkbaar zijn met die voor de regio's welke in doelstelling 1 van de EU worden vermeld. te laten verlopen. Het Justitie en binnenlandse zaken het ten van herstructurering Phare-Programma de De behoeve justitie en toetredingprioriteiten betekende in 1998 ook meer aandacht voor binnenlandse zaken (JBZ). De partnerschappen voor toetreding schenken vooral aandacht aan het gebied van justitie en binnenlandse zaken. Naast financiën, landbouw en milieu, was justitie en binnenlandse zaken een van de vier sectoren die steun in het kader van het nieuwe als prioriteit werd vastgesteld voor samenwerkingsprogramma. Van de 110 samenwerkingsprojecten (kosten 75 miljoen euro) die in het kader van het programma van 1998 zijn voorzien, worden 25 (waarde van 12 voor euro) bestemd zaken. Deze 14 miljoen samenwerkingsprojecten zijn vooral gericht op douane en grenscontroles (acht projecten), gerechtelijke instanties (zeven), asiel en immigratie (drie), politieopleiding (twee) en de strijd tegen de georganiseerde misdaad (een). Vier andere projecten zullen zich bezighouden met horizontale JBZ-onderwerpen. binnenlandse justitie en Justitie en binnenlandse zaken is ook een van de drie sectoren die in aanmerking komt voor steun van de inhaalfaciliteit. In 1998 werden vijf projecten op het gebied van justitie en binnenlandse zaken ingediend ter financiering van 6 miljoen euro. Deze projecten hebben betrekking op onder andere corruptiebestrijding, zoals de hervorming van de douane en de bestrijding van de economische misdaad. Tot lopende programma's die op meerdere begunstigden zijn gericht behoort het horizontale programma over justitie en binnenlandse zaken. In 1998 financierde dit programma een studiereis ter evaluatie van de behoeften en tot vaststelling van JBZ- projecten in Bulgarije, Estland, Letland, Litouwen, Polen, Roemenië en Slovenië (al in 1997 hadden in Hongarije, Tsjechië en Slowakije missies plaatsgevonden). EU- deskundigen stelden verslagen op die waren gericht op vijf prioriteiten: asiel, immigratie, grensbeheer en –controles, ordehandhaving en het rechtswezen. De verslagen onderzochten de huidige stand van zaken op deze gebieden en stelde een aantal mogelijke, door Phare te financieren projecten voor. In 1998 gingen ook drie belangrijke nieuwe projecten van start in het kader van dit horizontale Phare-Programma, die de omzetting van het acquis op prioritaire JBZ- gebieden zullen steunen. Deze projecten gaan zich bezighouden met het opleiden van politie in de kandidaatlanden (4,5 miljoen euro), de overdracht van het acquis voor asielzaken (3 miljoen euro) en het bestrijden van de corruptie en de georganiseerde misdaad (1,5 miljoen euro). Het Phare-Programma voor het beheer van de Baltische oostgrenzen is opgesteld om de kundigheid van Estland, Letland en Litouwen te vergroten, zodat zij hun oostgrenzen op een effectieve manier kunnen beheren en zodoende de illegale handel kunnen bestrijden. Dit tweejarig programma (1997-1999), dat 6 miljoen euro van Phare ontvangt, heeft in 1998 vier projecten gefinancierd: uitrusting voor politie en grenswachters in Estland en Litouwen (ieder 1,5 miljoen euro), voorbereiding van aanbestedingen en verzoek om voorstellen in te dienen voor het opknappen van een immigrantencentrum in Litouwen, voorbereiding van aanbestedingen voor de bouw van vier grensposten, en het opleiden van het politiekorps in de drie Baltische staten. op gericht begunstigingden, In 1998 waren het douaneonderdeel met betrekking tot een vereenvoudiging van het het meerdere douanevervoer, moderniseringsprogramma voor de douane vooral gericht op de verbetering van de 'operationele capaciteit' bij de douane van de partnerlanden. Tijdens ontmoetingen en workshops in 1998 werden 'blauwdrukken voor de douane' ontwikkeld en 'analyses over (vergelijking van de bestaande situatie met de normen in de blauwdrukken) uitgevoerd. Tot slot werden de resultaten van de analyses over de tekorten van ieder land gebruikt om de gedetailleerde behoeften voor steun vast te stellen. Tegelijkertijd verleende het programma in 1998 aan de douaneadministratie van de kandidaatlanden rechtstreekse bijstand om hun bedrijfsstrategieën inzake tekorten' en 13 douane en douaneopleiding op te zetten alsmede om de documentatie van hun nationaal Phare-project uit te werken. Bovendien bevond een aantal belangrijke projecten zich in verschillende uitvoeringsfases: • • • • • 'Algemene technische bijstand en scholing voor de douane', waarbij twaalf Phare- partnerlanden waren betrokken 'Maatregelen om de doeltreffendheid aan de grensposten te verbeteren', met heel veel succes in elf kandidaatlanden uitgevoerd, bedoeld om instrumenten en technieken voor risicobeoordeling, het maken van selecties en profilering bij de douane te ontwikkelen 'Informatie en inlichtingen voor de douane', voor de douaneadministratie in twaalf kandidaat-landen, bedoeld en programma's te verbeteren alsmede om informatiemiddelen en -technieken bij de douane uit te voeren 'Doorgang en toepassing van het Enig Administratief Document', uitgevoerd in Bulgarije, Estland, Letland, Litouwen, Roemenië en Slovenië 'Automatisering ondersteuningseenheid', verleent ondersteuning in de praktijk voor alle partnerlanden zodat hun extensieve Phare-computerprogramma's bij de douane kunnen worden uitgevoerd. douane-'informatie'teams nationale om de In de loop van 1998 werd aanzienlijke vooruitgang geboekt met de tenuitvoerlegging van de op meerdere begunstigde gerichte programma's inzake drugs, waardoor de kandidaatlanden konden worden geholpen met het opzetten van een gecoördineerd drugsbeleid, vooral in het licht van de uitbreiding. Het programma wordt vooral gebruikt bij de bestrijding van het witwassen van geld en de controle op precursoren, overeenkomstig het acquis. Het programma richtte zich ook op de ontwikkeling van informatie- en communicatiestructuren alsmede op de voorbereiding op de integratie van de kandidaatlanden in de activiteiten van het Europees Waarnemingscentrum voor drugs en drugsverslaving. Phare verschafte ook vakkennis om het beleid en de capaciteit in de kandidaatlanden inzake de vermindering van de vraag naar drugs te verbeteren. Tot slot stelde het programma nieuwe prioriteiten vast, zoals de bestrijding van synthetische drugs, en schonk in het kader van het gezamenlijke UNDCP-Phare-Programma inzake wetshandhaving op het gebied van drugs, extra aandacht aan de escalerende drugsproblemen langs de Balkanroute. De inhaalfaciliteit Roemenië, Slowakije, Letland, Litouwen en Bulgarije ontvingen in 1998 extra steun om de voorbereidingen op het lidmaatschap te bespoedigen. In de loop van het jaar werd een inhaalfaciliteit opgesteld om deze vijf landen te helpen met het voltooien van het economisch en sociaal hervormingsproces, om investeringen aan te trekken en om corruptie te bestrijden. Het doel van de inhaalfaciliteit is de inclusieve aard van het uitbreidingsproces in stand te houden door de financiering van projecten op gebieden waarop het advies van de Commissie voor deze vijf landen specifieke problemen vaststelde. Voor de inhaalfaciliteit is in de periode 1998-1999 100 miljoen euro toegewezen. 14 Het nieuwe Phare-Programma voor grensoverschrijdende samenwerking Op 18 december 1998 keurde de Europese Commissie een verordening goed inzake het programma voor grensoverschrijdende samenwerking. Hiermee wordt het programma voor grensoverschrijdende samenwerking van 1994 herzien. De totale indicatieve toewijzing voor het programma voor grensoverschrijdende samenwerking ten behoeve van de periode 1995-1999 bedraagt 885 miljoen euro. voor programma grensoverschrijdende Het de grensoverschrijdende samenwerking te stimuleren om de regio's in Midden-Europa gebruik te laten maken van de mogelijkheden en de uitdagingen die de Europese integratie met zich meebrengt, met name als toekomstige begunstigden van de Structuurfondsen van de EG. Het programma beoogt vooral de economische ontwikkeling in grensregio's te stimuleren en de sociaal-economische intergratie aan te moedigen. samenwerking beoogt De nieuwe verordening voorziet in financiering voor activiteiten van structurele aard in grensregio's van de Phare-partnerlanden. Er zullen activiteiten worden uitgevoerd, waarbij rekening wordt gehouden met het structurele beleid van de Gemeenschap en Interreg in het bijzonder. De grenzen die in het kader van de nieuwe verordening voor financiering in aanmerking komen, zijn: • • grenzen tussen de landen van Midden-Europa en de EU grenzen tussen de tien kandidaatlanden onderling. In aanmerking komende projecten voor grensregio's tussen de EU en landen in Midden-Europa zullen normaal gesproken worden gekoppeld aan maatregelen die door Interreg worden gesteund. In aanmerking komende projecten voor grensregio's tussen de landen van Midden-Europa zullen een grensoverschrijdend effect sorteren, waardoor de ontwikkeling van structuren in grensregio's zal toenemen of waardoor de samenwerking tussen de landen als geheel zal verbeteren. Door middel van communautaire subsidies worden de gezamenlijke projecten tussen de in aanmerking komende grensregio's gefinancierd. Het doel van deze projecten is: • • het bevorderen van samenwerking tussen grensregio's in landen en aangrenzende regio's in buurlanden om zo de grensregio's in Midden-Europa te helpen met het overwinnen van specifieke ontwikkelingsproblemen, dit in het belang van de lokale bevolking het bevorderen van de ontwikkeling van samenwerkingsnetwerken aan beide zijden van de grens en het creëren van koppelingen tussen deze netwerken en de grotere EU-netwerken. Soorten activiteiten die kunnen worden gefinancierd in het kader van het nieuwe programma, hebben betrekking op • activiteiten die de problemen verminderen voor het vrije verkeer van personen, goederen of diensten aan gene kant van de grens, met inachtneming van de veiligheidsaspecten 15 activiteiten om de infrastructuur in de grensgebieden te verbeteren • • maatregelen voor de bescherming van het milieu • maatregelen voor de landbouw en plattelandsontwikkeling • maatregelen op het gebied van energie en vervoer ter aanvulling van de • ontwikkeling van de Trans-Europese netwerken activiteiten met betrekking tot het communautaire beleid inzake justitie en binnenlandse zaken • maatregelen om de grensoverschrijdende samenwerking op zakelijk en monetair • gebied te bevorderen investeringshulp en het verschaffen van ondersteunende diensten en faciliteiten, met name voor technologieoverdracht en MKB-marketing • maatregelen met betrekking tot scholing en werkgelegenheid. Het nieuwe programma tracht ook gezamenlijke kleinschalige activiteiten te stimuleren tussen lokale actoren uit de grensregio's en lokale mogelijkheden te vergroten door dergelijke activiteiten te ontwikkelen en uit te voeren. Voor dit doel mag iedere grensregio een klein gezamenlijk projectfonds oprichten; activiteiten die in dit kader kunnen worden gefinancierd, zijn onder meer • activiteiten om de lokale economische ontwikkeling aan te moedigen, zoals het toerisme • maatregelen om samenwerking in de gezondheidszorg te stimuleren, met name door middelen en faciliteiten te delen • maatregelen om faciliteiten en middelen te ontwikkelen ter verbetering van de communicatie tussen grensregio's, zoals grensoverschrijdende radio, TV, kranten en andere media. Het nieuwe programma bevat de aanbevelingen voor een evaluatie die in november 1998 werd afgerond. Het doel was om de problemen te analyseren die voor vertragingen in de uitvoering van de subprogramma's zorgden en om aanbevelingen te geven met betrekking tot een beter beheer, efficiëntere programmering en doeltreffendere uitgavenmechanismen. Uit de evaluatie bleek dat het programma voor grensoverschrijdende samenwerking een aantal positieve resultaten heeft opgeleverd. Met name de dialoog en de samenwerking tussen grensregio's van de EU en aangrenzende regio's in Midden- Europa zijn tot stand gekomen. De economische ontwikkeling in de grensregio's van deze landen is op gang gebracht en werd bovendien gestimuleerd om het ontwikkelingsniveau van de EU te halen. De landen hadden bovendien de gelegenheid om zich vertrouwd te maken met de Interregprocedures, zoals het opstellen van regionale ontwikkelingsstrategieën voor grensregio's. Het evaluatieteam constateerde echter ook een aantal problemen. Er waren verschillen in de manier waarop Phare en Interreg werkten. De evaluatie deed de aanbeveling dat meer moest worden gedaan om deze twee op elkaar af te stemmen. Voor de programma's steeds ingrijpendere maatregelen nodig dan voor de Interreg-programma's; slechts heel weinig projecten hadden een echt grensoverschrijdend karakter, en de uitvoering verliep nogal traag. Lokale en regionale capaciteiten in de kandidaatlanden moeten samenwerking waren grensoverschrijdende voor nog 16 worden versterkt en de betrokkenheid van lokale en regionale actoren moet worden aangemoedigd. Het opzetten van kleine projectfondsen dient meer aandacht te krijgen, zodat de kundigheid in planning kan worden versterkt. De meerjarenaanpak inzake de programmering, die is opgezet om met de Interregprogrammering overeen te komen, bleek niet geheel succesvol te zijn: -doelstellingen gemeenschappelijke ontwikkelingsconcepten, tekort. De ontbraken en de externe samenhang tussen de programma's schoot programma's hadden ook vaak een te weinig op de regio gerichte specifieke aanpak, en er waren er maar een paar die samen met regionale en lokale overheden of met sociale partners waren opgesteld. -strategieën en verordening Deze problemen kunnen niet geheel worden opgelost zolang Phare alleen maar een jaarlijkse begroting heeft en Interreg een meerjarenbegroting en zolang er twee afzonderlijke verordeningen worden toegepast die zorgen voor een uitgavenbeperking van de kandidaatlanden respectievelijk van de lidstaten. Toch zijn er verbeteringen gemeenschappelijke mogelijk. De nieuwe grensoverschrijdende gemeenschappelijke ontwikkelingsstrategieën en -prioriteiten voor de grensregio's kunnen worden vastgesteld. Er zal gebruik worden gemaakt van een gemeenschappelijke programmerings- en controlestructuur waarbij een geïntegreerd en gezamenlijk comité voor grensoverschrijdende samenwerking wordt betrokken. Het nieuwe programma vergroot ook het geografische bereik van het programma. Naast de grenzen van de kandidaatlanden van de EU bestrijkt het nieuwe programma ook de grenzen tussen de kandidaatlanden onderling. programma's, in nieuwe waardoor voorziet 17 Uitvoering van wijzigingen in het operationele beheer Een van de doelstellingen van de nieuwe Phare-richtlijnen is een betere tenuitvoerlegging van de programma's. De Commissie en de partnerlanden hebben aanzienlijke inspanningen geleverd om de uitvoering van Phare-programma's te versnellen en ervoor te zorgen dat ze resultaat opleveren. Daartoe was zowel deconcentratie (meer verantwoordelijkheid voor de Delegaties van de Commissie in de partnerlanden) als decentralisatie (overdracht van de verantwoordelijkheid naar de partnerlanden zelf) nodig. Hierdoor werden er in 1998 een recordaantal contracten gesloten (1. 260 miljoen euro), en het niveau van niet-vastgelegde middelen, die sinds de oprichting van het Phare-Programma in 1990 beschikbaar zijn, daalde voor de eerste keer. Deze verbetering in gunning van contracten ging samen met meer aandacht voor de programmeringsfase, waardoor er resultaatgerichte programma's konden worden opgesteld. Deconcentratie Deconcentratie betekent het overdragen van verantwoordelijkheden over de tenuitvoerlegging van het Phare-Programma vanuit het hoofdkantoor van de Commissie in Brussel naar haar Delegaties in de partnerlanden. Hierdoor worden de besluiten daar genomen waar zij eigenlijk thuishoren – ter plaatse. De nieuwe Phare-richtlijnen voorzagen een grotere verantwoordelijkheid voor de Delegaties in de partnerlanden bij het toezicht op de programma-uitvoering. Deconcentratie wordt door Rekenkamer en het Europees Parlement gestimuleerd om overlapping van controles en besluitvormingsprocessen tussen het hoofdkantoor en de delegaties te beperken. Deze deconcentratie betekende ook een belangrijke stap op weg naar een verdere decentralisatie van het programma voor de partnerlanden zelf. Er bestond al enige vorm van deconcentratie in het kader van het gedecentraliseerd uitvoeringssysteem van Phare (DIS), waarbij het hoofd van de Delegatie in het partnerland de bevoegdheid had contracten van maximaal 500. 000 euro goed te keuren. Nu is het hoofd van de Delegatie bevoegd om alle aanbestedingsdocumenten en –evaluaties goed te keuren alsmede akkoord te gaan met contracten van maximaal 5 miljoen euro. Deconcentratie wordt door de Delegaties in alle partnerlanden uitgevoerd. Om ervoor te zorgen dat de Delegaties de toegenomen werklast aankunnen, wordt er extra personeel naar hen toegestuurd en worden de interne procedures verbeterd. Voor het financieel ambtenaar deconcentratieproces krijgt toegewezen die verantwoordelijk is voor de controle op de correcte naleving van alle Phare-regels voor het plaatsen van opdrachten. iedere Delegatie een speciaal Na de werving en de opleiding van lokaal personeel en financieel ambtenaar werd de deconcentratie tegen het eind van 1998 in zeven delegaties ingevoerd – Hongarije, Polen, Tsjechië, Estland, Letland, Litouwen en Slovenië. Bovendien waren de voorbereidingen in Bulgarije, Roemenië en Slowakije op een spoedige invoering van deconcentratie begin 1999 vergevorderd. 18 Decentralisatie Decentralisatie betekent het overdragen van een grotere verantwoordelijkheid inzake beheer van de Commissie naar de partnerlanden. Dit wil zeggen dat, afhankelijk van het Financieel Reglement van de Europese Commissie, de kandidaatlanden zelf de verantwoordelijkheid krijgen voor de uitvoering van nationale programma's, echter wel onder uiteindelijk van verantwoordelijk voor de besteding van de middelen. de Europese Commissie. Zij toezicht blijft Gedecentraliseerde uitvoering vormt eigenlijk al sinds 1990 een onderdeel van Phare. Een van de doelstellingen van decentralisatie is om de kandidaatlanden geleidelijk voor te bereiden op het beheren van Gemeenschapsgelden nadat de toetreding een feit is. De bedoeling is om tot op zekere hoogte en op een geleidelijke manier betrekkingen te creëren tussen de Commissie en de kandidaatlanden, waarbij beide partij verantwoordelijkheden hebben. Dit is te vergelijken met de met de lidstaten bestaande decentralisatie inzake de uitvoering van de Structuurfondsen. Decentralisatie wordt door de Commissie per geval in de sectoren goedgekeurd waarin het kandidaatland en/of de betreffende uitvoerende instantie in staat zijn zich te houden aan de tevoren vastgestelde criteria. Conform de doelstellingen in de overeengekomen programma's moet decentralisatie een deugdelijk en doeltreffend beheer alsmede een doorzichtig gebruik van de middelen garanderen. In het kader van dit systeem zijn de kandidaatlanden gebonden aan de door Phare opgestelde regels alsmede aan het Financieel Reglement van de Gemeenschap. Het partnerland is dan financieel verantwoordelijk en de Commissie krijgt de middelen terug voor de totale in het Phare-contract vastgelegde waarde, als de regels niet worden nageleefd. Voor deze verdergaande decentralisatie zijn wijzigingen in het huidige Financieel Reglement van de Europese Gemeenschappen nodig, hetgeen vereist dat de Commissie vooraf aanbestedingen en contracten controleert. De Commissie heeft in haar discussiestuk over de wijziging van het Financieel Reglement (SEC (1998) 1228) voorgesteld om controle achteraf met betrekking tot communautaire bijstandprojecten in de kandidaatlanden toe te staan. Nieuwe uitvoeringsstructuren De nieuwe Phare-richtlijnen bevatten nieuwe steunverlening in de kandidaatlanden te verbeteren, met twee doelstellingen: uitvoeringsstructuren om de • • de doorzichtigheid van financiële transacties verbeteren en de versnippering van middelen over veel instanties voorkomen zo veel mogelijk gebruik maken van duurzame instellingen en uitvoerende instanties die na de toetreding verantwoordelijk zullen zijn voor het beheer en de uitvoering van programma's die uit Gemeenschapsmiddelen worden gefinancierd. Aldus werd in 1998 in ieder kandidaatland een nationaal fonds ingesteld, gewoonlijk bij het ministerie van Financiën, voor het ontvangen en beheren van Phare-middelen. Het nationale fonds, met aan het hoofd een nationale ordonnateur, zorgt voor de coördinatie van het gebruik van de Phare-middelen met andere in het land beschikbare 19 middelen die of uit de staatsbegroting afkomstig zijn of van internationale financiële instellingen. In ieder van de tien kandidaatlanden werd een afzonderlijke centrale financierings- en leven geroepen die namens de ministeries contracteringseenheid (CFCU) in het aanbestedingen, gunning afhandelen. Projectkeuze en toezicht blijven onder verantwoording van de ministeries vallen, die baat zullen hebben bij deze steun. Hierdoor is de doorzichtigheid voor een groot deel verbeterd, terwijl er een drastische afname te zien is van het aantal beheerseenheden van het Phare-Programma, namelijk van ruim 150 naar minder dan 50. van contracten en uitbetalingen gaat Verbetering van de hulpverlening In 1998 werden ook wijzigingen in de programmering ingevoerd die ervoor zorgden dat er een nauwe band ontstaat tussen de steun van Phare en de toetredingsprioriteiten, en dat Phare snel en efficiënt hulp kan verlenen. Het nieuwe systeem voor de Phare-programmering bestaat uit het opstellen van een plan voor een 'programmering per doelstelling' ten behoeve van ieder land op basis van prioriteiten op korte en middellange termijn. Deze prioriteiten worden vastgelegd in de betreffende Partnerschappen voor Toetreding en Nationale Programma's voor de overname van het acquis. In het plan, ontworpen door de Commissie in nauw overleg met het kandidaatland, wordt een aantal belangrijke doelstellingen genoemd die met behulp van de Phare-steun moeten worden verwezenlijkt in het betreffende jaar, en er wordt een schatting van de begroting gegeven voor iedere activiteit. Daarna worden gedetailleerde projectmemoranda geformuleerd voor iedere activiteit voordat het nationaal programma definitief wordt goedgekeurd. De projectmemoranda moeten precies aangeven waarvoor de middelen worden gebruikt en kunnen aantonen dat het project onmiddellijk kan worden uitgevoerd. Hierdoor is een snelle uitvoering mogelijk. Andere verbeteringen in de programma-uitvoering hebben ook betrekking op meer efficiëntie en een hoger tempo. Er moeten zoveel mogelijk contracten worden ondertekend binnen een periode van 6-12 maanden na de ondertekening van het financieringsmemorandum (hoewel voor sommige gevallen, zoals grootschalige infrastructuurprojecten, een langere periode nodig kan zijn). Meer tijd voor langzaam presterende projecten wordt bijna altijd afgewezen wanneer ze worden omgezet in gezamenlijke projecten. Projecten moeten op tijd worden voltooid. Momenteel worden er minder maar wel grotere projecten gefinancierd, waarbij de minimumomvang 2-3 miljoen euro moet bedragen. Hierdoor wordt het effect en de zichtbaarheid in de prioritaire gebieden groter en neemt de druk op het beheer af. Zoals hierboven is beschreven, heeft Brussel aan de Delegaties van de Commissie in de kandidaatlanden een grotere verantwoordelijkheid voor het beheer van nationale en grensoverschrijdende programma's toegekend. Twintig posten zijn van Brussel naar de Delegaties gegaan en iedere delegatie heeft nu zijn eigen financieel ambtenaar. Dit zorgt voor een snellere besluitvorming en vermindert de beheerkosten. 20 De Gemeenschappelijke dienst voor het beheer van de communautaire hulp aan derde landen (SCR) De Gemeenschappelijke dienst voor het beheer van de communautaire hulp aan derde landen (SCR) in Brussel werd halverwege 1998 opgericht en is sinds september 1998 volledig operationeel. De SCR verleent eigen service voor de Directoraten-Generaal die verantwoordelijk zijn voor de uitvoering van communautaire hulp aan niet- financiële, boekhoudkundige, lidstaten. De SCR is verantwoordelijk voor het contractuele en juridische aspect van het projectbeheer. Tevens is de SCR verantwoordelijk over het uitvoeren van op meerdere begunstigden gerichte programma's en andere programma's die niet door decentralisatie en deconcentratie worden beïnvloed. Tot slot heeft de SCR de taak om toezicht te houden op de voortgang van alle Phare-programma's. De SCR is verdeeld in een aantal Directoraten: • Directoraat A is verantwoordelijk voor de tenuitvoerlegging van en het toezicht op (A1 is verantwoordelijk voor de infrastructuur en A2 voor de projecten institutionele opbouw) • Directoraat D is verantwoordelijk voor het financiële beheer, waaronder begrotingsaangelegenheden, contracten, boekhouding en uitbetaling • Directoraat E publiceert de aanbestedingen voor zowel diensten als leveringen en is verantwoordelijk voor juridische zaken en geschillen • Directoraat F is verantwoordelijk voor verschillende taken, waaronder personeelszaken, SCR-computernetwerk, betrekkingen met de Raad en het Europees Parlement, enz. , evaluatie, informatie en communicatie. administratie, beheer van het De oprichting van de SCR moet een betere tenuitvoerlegging tot gevolg hebben (met name van op meerdere begunstigden gerichte programma's), een efficiënter toezicht op activiteiten en het rationaliseren van beheerprocedures. Toezicht en beoordeling van Phare in 1998 zoals uiteengezet in alle partnerlanden en beoordeelt Het toezicht- en beoordelingssysteem van Phare controleert de uitvoering van lopende Phare-programma's in hoeverre zij hun in de programmeringsdocumenten. doelstellingen bereiken, Verslagen inzake toezicht en beoordeling geven informatie over de voortgang van programma's in een bepaalde sector, beoordelen deze en doen concrete aanbevelingen inzake beheer en ontwerp van toekomstige programma's in dezelfde sector. Als zodanig zijn ze een beheerinstrument voor alle relevante partijen bij de uitvoering van Phare gedecentraliseerd en uitvoeringssysteem. onderdeel integraal vormen van een het In 1998 werden drie belangrijke wijzigingen in het systeem doorgevoerd. • Voor de eerste keer sinds de introductie van het systeem in 1996 werden de jaarlijkse werkplan. Het verslagen opgesteld in overeenstemming met het jaarlijkse werkplan werd opgesteld na overleg tussen alle partijen die bij het beheer van programma's zijn betrokken, en hield rekening met het tijdschema van 21 ieder programma. In het werkplan van 1998 waren 103 verslagen gepland over programma's in 11 Phare-landen - Estland, Letland, Litouwen, Polen, Tsjechië, Slowakije, Slovenië, Hongarije, Roemenië, Bulgarije en Albanië - en over op meerdere begunstigden gerichte programma's. • Er werd een follow-upsysteem ingevoerd. Kort na het verschijnen van het verslag organiseert de Delegatie een "debriefing"-bijeenkomst waar de te ondernemen stappen voor het uitwerken van aanbevelingen en het tijdschema hiervoor tussen alle partijen worden afgesproken. Het resultaat van deze bespreking wordt vervolgens door de Commissie gebruikt. • In mei 1998 werd het Voormalige Joegoslavische Republiek Macedonië. toezicht- en beoordelingssysteem uitgebreid naar de In de loop van 1998 werden in totaal 115 verslagen voltooid en uitgegeven (inclusief de 54 waarmee eind 1997 een begin was gemaakt). In 1998 is men met in totaal 107 verslagen begonnen, waarvan er aan het eind van het jaar 61 waren voltooid. De verslagen hadden betrekking op ongeveer 250 programma's in 25 sectoren. Evaluaties van het Phare-Programma Als reactie op het initiatief van de Commissie voor een systeem van gezond en doelmatig financieel beheer (SEM 2000) heeft DG IA in januari 1997 een evaluatie- eenheid voor de Phare-, Tacis- en Obnova-programma's opgericht. De eenheid vormt momenteel een onderdeel van de evaluatie-eenheid van de SCR. Met het oog op de meer doorzichtigheid en informatieplicht worden er regelmatig evaluatieverslagen gepubliceerd die toegankelijk zijn voor een breed publiek. In het kader van het Phare-Programma heeft de evaluatie-eenheid een onderscheid tussen de volgende soorten evaluatie gemaakt: evaluatie per sector om als basis te dienen voor beleidsmatige en strategische ontwikkeling; evaluatie per land om als basis jaarlijkse planningsproces; en evaluatie van de samenwerkende instrumenten van Phare om als basis te dienen voor de toekomstige wijziging van de Phare-verordening alsmede voor het toetredingsproces. te dienen voor het Na de tussentijdse evaluatie van Phare, gepubliceerd in juli 1997 en bedoeld om criteria op te stellen aan de hand waarvan de evaluatie-eenheid nog meer evaluaties per sector en instrument kan uitvoeren, werden in 1998 zeven evaluatiestudies voltooid. Ze hebben betrekking op vier sectoren (bankwezen, herstructurering en privatisering van ondernemingen, douanehervorming, en hervorming van het openbaar bestuur), twee instrumenten (de grensoverschrijdende samenwerking en het programma (essentieel en hulpprogramma voor Bosnië-Herzegovina). Zij zijn voor het publiek op Internet toegankelijk. noodhulpinitiatief partnerschappen) voor één 22 Financieel overzicht 1998 liet een verbetering van de financiële gegevens zien die, samen met de toegenomen aandacht voor kwaliteitsprogrammering, tot betere effecten en resultaten moet leiden. In 1998 legde het Phare-Programma totaal 1. 153,9 miljoen euro voor zijn partnerlanden vast. Dit komt overeen met een vastleggingspercentage van 99,4 ten opzichte van een begroting van 1,161,4 miljoen euro. In de volgende grafiek wordt een verdeling van de Phare-middelen per jaar gegeven die in de periode 1990-1998 zijn vastgelegd (in miljoen euro): 1990 493 1998 1. 153,9 1997 1. 147,7 1996 1. 222,5 1995 1. 153,3 1994 966,9 1993 998,4 1992 996,2 1991 758,9 Wat de financiële prestaties betreft, is er in 1998 sprake van een voortdurende stijging waar het gaat om de gunning van contracten. jaar ondertekenden het hoofdkantoor van de Commissie en de partnerlanden contracten voor een totaalbedrag van 1. 260 miljoen euro, een stijging van 124,5 miljoen euro in vergelijking met de 1. 135,5 miljoen euro in 1997 en een toename van 10,9%. In totaal is 75,3% van alle toegewezen Phare-middelen vastgelegd. In dat Hierdoor is de totale achterstand in de gunning van contracten (d. w. z. het verschil tussen het totaal aantal vastleggingen en het totaal aantal contracten sinds het begin van Phare) voor het eerst teruggelopen, en wel met 125 miljoen euro. De totale achterstand is nu gedaald tot onder de 2,2 miljard euro. Ook wat betreft het aantal betalingen werd in 1998 een record behaald. Door Phare werd in 1998 1. 042,7 miljoen euro betaald in het kader van ondertekende contracten (uitbetalingen in het kader van ten kantore van de Commissie getekende contracten en voorschotten aan partnerlanden), ofwel een stijging met iets meer dan 27,2% ten opzichte van het cijfer in 1997 (819,3 miljoen euro). Wat de uitvoering betreft, kan de stand van zaken dan ook als volgt worden samengevat: Totaal vastleggingen 1990-1998 8. 890,9 miljoen euro Totale waarde van ondertekende contracten 1990-1998 6. 697,3 miljoen euro (ofwel 75, 3% van alle toekenningen is contractueel vastgelegd) Totaal uitbetalingen in het kader van ondertekende contracten 1990-1998 5. 589,1 miljoen euro (ofwel 62,9% van alle vastgelegde middelen is uitbetaald en 83,4% van alle contractueel vastgelegde is uitbetaald). middelen 23 Phare in de afzonderlijke partnerlanden 24 Kandidaatlanden 25 Bulgarije Jaaroverzicht Na de invoering van een breed opgezet en alomvattend hervormingsprogramma in mei 1997 was er in de loop van 1998 sprake van een aanzienlijke verbetering van de macro-economische situatie in Bulgarije. Het hervormingsprogramma bevatte de introductie van een currency board-systeem, een strakker fiscaal beleid en de wederopbloei van structurele hervormingspogingen. Ondanks de minder gunstige situatie elders zorgde de voortzetting van een prudentieel beleid ervoor dat de economische ontwikkelingen in het land over het algemeen gunstig verliepen. De economische groei bereikte een geschatte 4%, en de jaarlijkse inflatie daalde naar amper het 580% in begrotingsoverschot 1,3% van het BBP zijn. vergeleken met 1997. Naar verwachting 1%, zal Andere economische indicatoren lieten in 1998 echter een minder positieve ontwikkeling zien. Het aantal geregistreerde werklozen bleef met 12% relatief hoog. De ontwikkelingen op het gebied van de buitenlandse rekeningen waren minder gunstig dan in 1997, hetgeen een tekort op de lopende rekening tot gevolg had van ongeveer 1% van het BBP. Er was ook minder toestroom van directe buitenlandse investeringen vanwege de relatief trage vooruitgang in het privatiseringsproces en de tanende belangstelling van buitenlandse investeerders voor de groeiende markt. Hierdoor daalden de directe buitenlandse investeringen met meer dan 50% naar ongeveer 150 miljoen euro, vergeleken met de aanzienlijke stroom in 1997. Bulgarije heeft aanzienlijke vooruitgang geboekt met de tenuitvoerlegging van een ambitieus structureel hervormingsprogramma. Er zijn maatregelen genomen om de economie te liberaliseren, waaronder het opheffen van de meeste prijscontroles en de afschaffing van uitvoerverboden voor landbouwproducten. Ook werden belangrijke begrotingshervormingen uitgevoerd. Na het snelle succes in 1997 liep de privatisering in 1998 vertraging op en beperkte zich voor een groot deel tot het uitkopen van werknemers. De in gang gezette privatisering betekende ook dat de werkgelegenheid in de openbare sector bleef dalen. Het aantal geprivatiseerde activa steeg naar bijna 30% aan het eind van 1998, vergeleken met de ca. 20% aan het eind van 1997. Dit percentage bleef echter nog behoorlijk onder het door de regering beoogde cijfer van 50%. De privatisering in de banksector bleef doorgaan, maar in een lager tempo. Tot slot hadden de pogingen om de verliezen van noodlijdende staatsondernemingen en sommige grote nutsbedrijven tegen te gaan slechts gedeeltelijk resultaat. De gehele macro-economische stabiliteit werd aangepast aan de stabiliteit op het politieke front: de regering die in mei 1997 aantrad, blijft een meerderheid behouden in het parlement. Democratische instellingen en mechanismen functioneren goed, en er is aanzienlijke vooruitgang geboekt met het bestrijden van de corruptie. Het onderhouden van nauwe banden met het Euro-Atlantische integratieproces was één van de hoekstenen van het buitenlands beleid van Bulgarije in 1998. Er werden vrijhandelsovereenkomsten met de buurlanden gesloten en Bulgarije trad toe tot de CEFTA in de loop van het jaar. Een oplossing voor de Macedonische taalkwestie betekende een verbetering van de betrekkingen met de Voormalige Joegoslavische Republiek Macedonië, hetgeen ook gold voor de betrekkingen met Turkije. 26 De betrekkingen met de Europese Unie gingen in 1998 aanzienlijk vooruit met het begin van het toetredingsproces in maart, de aanneming van het Partnerschap voor Toetreding en de publicatie in november van het eerste periodieke verslag. Er werden onderhandelingen gevoerd over visproducten en wijn en er vonden besprekingen plaats over nieuwe vergunningen inzake landbouwproducten. Door de Associatieraad werd een aantal besluiten genomen, met name inzake de deelname van Bulgarije aan communautaire programma's en de verlenging van de regionale staatshulp. Tot slot werd door de Commissie in 1998 een antidumpingklacht met betrekking tot staalproducten ingevoerd. Conclusie van het periodiek verslag van de Europese Commissie, november 1998 Bulgarije voldoet aan de politieke criteria van Kopenhagen, ook al moet er nog steeds en voortdurend moeite worden gedaan om de corruptie te bestrijden en de rechterlijke macht te hervormen. Ook al heeft Bulgarije de laatste tijd vooruitgang geboekt met de totstandbrenging van een markteconomie, dan nog zal het waarschijnlijk ernstige moeilijkheden ondervinden bij zijn pogingen om het hoofd te bieden aan de concurrentiedruk en de marktkrachten binnen de Unie, althans op middellange termijn. De door de omzetting van de wetgeving gegeven impuls zou, indien dit gepaard gaat met een versterking van de dienovereenkomstige instellingen, Bulgarije wellicht op den duur in staat moeten stellen de verplichtingen van het lidmaatschap op zich te nemen. Toch moet er nog meer worden bereikt, vooral op gebieden als de interne markt, standaardisering en certifiëring, controle op overheidsdiensten, de toekomst van Kozloduy en justitie en binnenlandse zaken. Het Phare-Programma in 1998 In het kader van de Phare-begroting in 1998 kreeg Bulgarije een totaalbedrag van 149,5 miljoen euro toegewezen om de toetreding van Bulgarije tot de Europese Unie te steunen, in overeenstemming met de prioriteiten waarop in het Partnerschap voor Toetreding wordt gewezen. De steun van Phare voor de toetredingsvoorbereidingen van Bulgarije werd doorgesluisd via vier belangrijke programma's: het nationaal Phare-programma (met een begroting van 68 miljoen euro), het programma voor grensoverschrijdende samenwerking met Griekenland grootschalige infrastructuurfaciliteit (20 miljoen euro) en de inhaalfaciliteit (10,5 miljoen euro). Bulgarije nam in 1998 ook deel aan de op meerdere begunstigden gerichte en horizontale programma's, waaronder douane, democratie, standaardisatie, nucleaire veiligheid, milieubescherming, MKB's, het overheidsapparaat en TAIEX. (51 miljoen hervorming statistiek, euro), van de In overeenstemming met de toetredingsprioriteiten was het nationaal programma voor 1998 gericht op een reeks belangrijke gebieden, terwijl bovendien een aantal 27 nieuwe programma's van start ging. Steun voor het in gang zijnde maar fragiele economische hervormingsproces omvat hulp voor de ontwikkeling van de particuliere sector en het post-privatiseringsfond van Bulgarije (11,7 miljoen euro). Institutionele opbouw is duidelijk een prioriteit, en de steun van Phare zal vooral zijn gericht op het institutioneel vermogen en de bestuurlijke kundigheid van versterken van het Bulgarije door middel van institutionele opbouw ten behoeve van het ministerie van Landbouw, Bosbouw en Landbouwhervorming en op de verandering bij de douane (18 miljoen euro). Het ministerie van Milieubescherming en Waterhuishouding krijgt ook steun voor institutionele opbouw en investeringsprojecten (7,3 miljoen euro). De werkzaamheden aan het vliegveld van Sofia (7,6 miljoen euro) vallen onder de projecten voor de vervoersector, die door IFI worden medegefinancierd. Nucleaire veiligheid behoudt ook prioriteit, zoals de door Phare gefinancierde nucleaire veiligheidsmaatregelen bij de kerncentrale in Kozloduy (6 miljoen euro). Bulgarije krijgt ook hulp via het speciale voorbereidingsprogramma voor de Structuurfondsen en via het project voor de voorbereidingsfaciliteit (10 miljoen euro), waardoor de ontwikkeling van het regionale beleid en regionale cohesie kan worden ondersteund. Door middel van een toewijzing van 5,4 miljoen euro voor scholing en opleiding zal Bulgarije aan EU-programma's deelnemen, waarvan 4 miljoen euro voor Tempus was bestemd. Hierdoor konden 20 gezamenlijke Europese projecten worden gefinancierd, waarvan 8 op het gebied van de institutionele opbouw. Met het oog op het belang van een gezonde burgermaatschappij in Bulgarije kreeg het ontwikkelingsprogramma voor de burgermaatschappij 2 miljoen euro van het nationaal programma voor 1998. Het programma voor grensoverschrijdende samenwerking met Griekenland bestond uit drie hoofdonderdelen. Het eerste had betrekking op de verbetering van de hoofdwegen in de regio voor grensoverschrijdende samenwerking, waaronder de E79 (Sofia naar Thessaloniki), de E85 (Haskovo naar Alexandroupoli) en de opnieuw geopende toegangsweg naar de nieuwe grensovergang bij Illinden (totaal 44 miljoen euro). Phare steunde ook de bouw van een grensoverschrijdende controlepost bij Illinden (3 miljoen euro). Tot slot werd 4 miljoen euro gereserveerd voor de voorbereiding op toekomstige CBC-projecten en programmabeheer. In het kader van de grootschalige infrastructuurfaciliteit financierde Phare voor 20 miljoen euro de voltooiing mee van het regeringsproject voor het herstel van de nationale spoorwegen. De totale begroting hiervoor was 285 miljoen euro. De totale Phare-financiering voor dit project bedraagt 35 miljoen euro. Spoortrajecten die in het kader van dit project moeten worden vernieuwd zijn onder andere twee belangrijke pan-Europese vervoerscorridors. Bulgarije kreeg in 1998 ook pre-toetredingssteun via de inhaalfaciliteit. Een totaalbedrag van 10,5 miljoen euro werd via projecten voor de hervorming van het bankwezen en het bedrijfsleven doorgesluisd alsmede voor de bestrijding van corruptie bij de Bulgaarse douaneadministratie. Inclusief de toewijzing voor 1998 heeft Bulgarije sinds 1990 van Phare bijna 755 miljoen euro ontvangen. 28 Prestaties Een aantal in gang zijnde Phare-programma's heeft in de loop van 1998 aanzienlijke vooruitgang geboekt. Het in 1997 gestarte tweede sociale noodhulpprogramma werd vanaf december 1997 met succes uitgevoerd. Dit met een begroting van 20 miljoen euro opererende programma bleef hulp verlenen aan de bevolkingsgroepen die het ernstigst waren getroffen door de economische crisis in 1997. De hulp bestond uit banenscheppende maatregelen inkomstensubsidies (medegefinancierd en beheerd door het Ontwikkelingsprogramma van de Verenigde Naties). huishoudens voor en Er werd in 1997 van start gegaan met een programma voor structurele aanpassing en bijstand voor de hervormingen (SARA) om de uitvoering van het economische hervormingsprogramma van de regering te steunen. In de loop van 1998 voorzag het programma (20 miljoen euro) in belangrijke en doelgerichte kennisoverdracht op het gebied van de privatisering van bedrijven en banken, het toezicht op het bankwezen, en institutionele opbouw ten behoeve van het buitenlandse investeringsbureau. Het werkgelegenheidsproject, Mooi Bulgarije, werd ook in de loop van 1998 voltooid (zie onderstaand kader). In het kader van het ontwikkelingsprogramma voor de burgermaatschappij werden ongeveer 120 subsidies toegekend. Bulgaarse NGO's kregen deze subsidies toegewezen, met als doel etnische en buitengesloten groepen sociale steun en humanitaire hulp te verlenen. De totale prestatie van het Phare-Programma in Bulgarije is in 1998 verbeterd, niet alleen vanwege de stabilisatie van het politiek klimaat, maar ook vanwege het verbeterde bestuurlijke klimaat. Door de politiek werd dan ook extra aandacht besteed aan de behoefte om uitvoeringsstructuren te versterken. Maar omdat het hervormingsproces van het Bulgaars overheidsapparaat zich nog in een beginstadium bevindt, heeft het operationele gedeelte nog steeds duidelijk te kampen met verschillende beperkingen en onzekerheden. Zoals in de nieuwe Phare-richtlijnen is vastgelegd, is Bulgarije ook begonnen met het opzetten van nieuwe uitvoeringsstructuren. Dientengevolge werden in de loop van het jaar een nationaal fonds, een centrale financierings- en contracteringseenheid (CFCU) en een beperkt aantal uitvoerende instanties opgericht. Deze nieuwe structuren moeten uitvoeringsprocedures verbeteren, meer deconcentratie en decentralisatie mogelijk maken, de reikwijdte voor medefinanciering vergroten en helpen met de voorbereiding op de twee nieuwe pre-toetredingsinstrumenten, ISPA en SAPARD. Toch zijn er nog meer inspanningen nodig om effectieve interne en externe financiële controlemechanismen op te zetten, en om de wetgeving inzake overheidsopdrachten aan te passen en uit te voeren, zoals de EG-normen dat voorschrijven. Tegen het eind van 1998 waren bijna alle programma's die in het kader van de Phare- begrotingen in 1994-1997 zijn toegewezen, contractueel vastgelegd, waardoor het totale vastleggingspercentage voor 1994-1997 bijna 94 % bedroeg. Samen met de vastleggingen in 1998 ligt het totale vastleggingspercentage nu op ongeveer 72 %. 29 Casestudy: Mooi Bulgarije Het doel van dit project was om de armoede in een aantal regio's te bestrijden door het creëren van nieuwe werkgelegenheid, het opleiden van werklozen en het verbeteren van de infrastructuur in de steden Sofia, Plovdiv Varna, Veliko Turnovo en Russe. Het programma werd beheerd en uitgevoerd door het UNDP, in nauwe samenwerking met de gemeentelijke autoriteiten en de regionale arbeidsbureaus. De totale kosten van het project bedroegen 3,4 miljoen euro, waarvan 3 miljoen euro door het Phare- Programma was bijgedragen. Het project werd eind december 1998 met succes afgesloten. Het project heeft een aantal opmerkelijke resultaten geboekt: • ingezet 3. 500 mensen werden op tijdelijke basis van banenscheppende programma's, d. w. z. een totaal van 14. 371 manmaanden. Een geschat percentage van 4-20 heeft, afhankelijk van de stad, zijn baan kunnen behouden 2. 058 mensen volgden een beroepsopleiding en ontwikkelden vaardigheden op gebieden zoals schilderen, tuinieren en landschapsarchitectuur • 216 gebouwen, bouwkundige locaties en parken werden gerenoveerd en verbouwd • Nieuwe samenwerkingsverbanden werden tussen gemeenten, arbeidsbureaus, in het kader • enz. , opgezet • Met 54 ondernemingen werden contracten gesloten om renovaties in de vijf steden uit te voeren; hierdoor kreeg de ontwikkeling van de particuliere sector en de MKB's een positieve impuls • Het project moedigde de betrokken gemeenten en anderen aan om middelen beschikbaar te stellen ter verbetering van de stedelijke infrastructuur • Het project zorgde voor een grote zichtbaarheid van de werken die in het kader van het Phare-Programma in Bulgarije werden uitgevoerd 30 Tsjechië Jaaroverzicht De economische situatie in Tsjechië was ook in 1998 moeilijk. Het reële BBP daalde, de werkloosheid kende een forse stijging en het reële inkomen begon af te nemen. De achteruitgang van de economie blijkt meer algemeen te zijn en langer te duren dan werd verwacht, en de macro-economische vooruitzichten blijven er slecht uitzien. Er deden zich in 1998 echter ook een aantal positieve tendensen voor. Het exportresultaat was goed. Dit en een lagere binnenlandse vraag hebben ertoe geleid dat het buitenlands handelstekort afnam. De inflatie vertoonde in 1998 een neerwaartse tendens. De huidige economische problemen in Tsjechië hebben duidelijk laten zien dat het absoluut noodzakelijk is werk te maken van de structurele hervormingen. Vóór de verkiezingen in juni 1998 werd de economische besluitvorming door politieke problemen bemoeilijkt, die met de aanstelling van een nieuwe minderheidsregering niet volledig zijn verdwenen. Toch werd er in het afgelopen jaar goede vooruitgang geboekt met de tenuitvoerlegging van twee pakketten economische hervormingen die in april en mei 1997 door de vorige regering waren aangekondigd. De handelsbetrekkingen zijn nog steeds goed. Problemen die zich voordeden – zoals de importdepositoregeling, de invoerquota voor appelen, en de invoerbeperkingen voor aardappelen uit de EU – werden opgelost via de overlegmechanismen waarin de Europaovereenkomst voorziet. verkiezingen van De sociaal-democratische minderheidsregering in juli. De nieuwe regering onder premier Zeman is begon de probleemgebieden aan te pakken die tijdens de voorafgaande periode van politieke onzekerheid waren verwaarloosd. zorgden voor juni 1998 een Wat de betrekkingen met de Europese Unie betreft, waren de belangrijkste gebeurtenissen in 1998 de start van het toetredingsproces, de aanneming van het Partnerschap voor Toetreding en de publicatie in november van het eerste periodieke verslag. 31 Conclusie van het periodiek verslag van de Europese Commissie, november 1998 Tsjechië blijft voldoen aan de politieke criteria van Kopenhagen, doch de situatie van de Roma in de Tsjechische samenleving moet aandachtig worden gevolgd. Tsjechië kan worden beschouwd als een functionerende markteconomie en zou op middellange termijn het hoofd moeten kunnen bieden aan de concurrentiedruk en de marktkrachten binnen de Unie op voorwaarde dat het land het ondernemingsbeleid verbetert en de bedrijfsherstructureringen bespoedigt. Tsjechië zou de uit het lidmaatschap voortvloeiende verplichtingen moeten kunnen nakomen op voorwaarde dat het tempo van de overname van het acquis en de versterking van de betrokken administratieve structuren snel opnieuw wordt verhoogd om de langzame vooruitgang van het voorbije jaar, met name op het gebied van de interne markt, landbouw en justitie en binnenlandse zaken, goed te maken. Het Phare-Programma in 1998 Op 12 oktober 1998 ondertekenden de Tsjechische regering en de Europese Commissie het memorandum van overeenstemming voor de oprichting van een nationaal fonds, de financieringsmemoranda voor het nationaal Phare-programma ten behoeve van Tsjechië twee programma's voor grensoverschrijdende samenwerking, alsmede de briefwisseling met betrekking tot de projectmemoranda van deze memoranda. Het financieringsmemorandum ten behoeve van het derde jaar programma voor grensoverschrijdende samenwerking was al eerder dat ondertekend. en de Overeenkomstig de nieuwe Phare-richtlijnen van maart 1997 is het Nationaal Programma voor 1998 gericht op de kortetermijnprioriteiten van het Partnerschap voor Toetreding en het Nationaal Programma voor de voorbereiding van Tsjechië op het EU-lidmaatschap. Hieronder bevond zich echter ook een beperkt aantal activiteiten voor de ondersteuning van prioriteiten op de middellange termijn. aan communautaire programma's De toewijzing van het Nationaal Programma voor 1998 ten behoeve van Tsjechië bedroeg 22,45 miljoen euro, het Tempus-programma (1 miljoen euro) en de steun (3,55 miljoen euro) niet voor deelname meegerekend. De 1 miljoen euro voor Tempus was bedoeld voor 11 gezamenlijke Europese projecten, waaronder 7 op het gebied van institutionele opbouw. De Europese Commissie vermeldde in haar commentaar op het periodieke verslag dat 2 miljoen euro voor maatregelen werd toegewezen om de Roma-gemeenschap te helpen bij de integratie in de Tsjechische samenleving en de organisaties in de burgermaatschappij te versterken. 7 miljoen euro werd toegewezen voor het ontwikkelingsbeleid ten behoeve van de versterking van de economische en sociale samenhang, waarbij extra nadruk werd gelegd op activiteiten die de voorbereiding van Tsjechië op de Structuurfondsen en het Cohesiefonds. 32 Het versterken van instellingen blijft een belangrijk doel, en steun voor de institutionele opbouw werd verkregen via een reeks prioritaire gebieden. Er werd 3 miljoen euro toegewezen voor projecten die waren opgezet voor de versterking van de kundigheid van instellingen en bestuurlijke structuren voor het uitvoeren van het acquis communautaire. In dezelfde geest zal het Tsjechisch ministerie van Landbouw institutionele en beleidssteun (3 miljoen euro) ontvangen, waaronder steun voor de verbetering van de kundigheid in regelgeving inzake veterinaire en voedselcontrole. Omdat justitie en binnenlandse zaken ook een prioritair gebied is, werd 4,8 miljoen euro grenscontroles, ter ordehandhaving en asiel, alsmede voor het onafhankelijk en correct functioneren van de rechterlijke macht. Op milieugebied waren de nieuwe projecten vooral gericht op de versterking van de institutionele en regelgevende kundigheid alsmede het uitvoeren van strategieën met betrekking tot de EG-richtlijnen inzake lucht en afval (2,15 miljoen euro). Ten slotte werd nog 500. 000 euro toegewezen om het projectbeheer te ondersteunen. toegewezen versterking projecten voor van de Samenwerkingsovereenkomsten (twinning), waaronder langetermijndetachering van ambtenaren uit de lidstaten, werden in de subprogramma's inzake economische en sociale samenhang opgenomen, waarmee de institutionele/administratieve capaciteit werd versterkt om het acquis in de sectoren landbouw, justitie en binnenlandse zaken, alsmede milieu uit te voeren. Tsjechië kreeg in 1998 ook steun in het kader van het Phare-Programma voor grensoverschrijdende samenwerking. Een totaalbedrag van 19 miljoen werd toegewezen voor grensoverschrijdende samenwerking met betrekking tot de Interreg II-programma's in regio's die hun grens met Duitsland en Oostenrijk delen. Drie programma's voor grensoverschrijdende samenwerking werden in 1998 ontwikkeld met de nadruk op infrastructuur, milieu en economische ontwikkeling. Het eerste programma bestaat uit activiteiten die moeten helpen de verkeersverbindingen en de technische infrastructuur te verbeteren, zoals energievoorzieningsnetwerken alsmede riolerings- en afvalwatersystemen. Het tweede programma is gericht op verbetering van landelijke gebieden en herbebossing. Het derde programma, is ontwikkeld om de economische ontwikkeling een stimulans te geven, met name door ondersteuning van de toeristische industrie in Tsjechië. Het fonds voor kleinschalige projecten bleef ook steun verlenen aan projecten die de samenwerking tussen lokale en regionale autoriteiten aan beide zijden van de grens bevorderen. ten slotte, Prestaties In de loop van het jaar boekte Phare positieve resultaten op een aantal belangrijke gebieden. te maken van de voorbereiding op de Om de lokale autoriteiten bewust Structuurfondsen en de regionale ontwikkeling werd in het kader hiervan een reeks regionale seminars georganiseerd, met als slot de goedbezochte conferentie in december. Bovendien organiseerde het ministerie de eerste bijeenkomsten van het nationale programmeringscomité dat verantwoordelijk is voor de voorbereidingen op het nationaal ontwikkelingsplan voor september 1999. 33 betrekking onder meer In het kader van de grensoverschrijdende samenwerking werden in de loop van 1998 belangrijke investeringsprojecten met een waarde van 16 miljoen euro voltooid, die vier hadden afvalwaterzuiveringsinstallaties, twee gasleidingen en een viaduct. Met behulp van een Phare-bijdrage ter waarde van 7 miljoen euro hadden deze projecten een positieve uitwerking op het milieu aan beide zijden van de grens en voorzagen lokale autoriteiten van de nodige ervaring met het beheer van EU-middelen. Verder werden in de loop van het jaar contracten ondertekend met een waarde van 55 miljoen euro, terwijl het fonds voor kleinschalige projecten 1,16 miljoen euro uitgaf. rioolleidingen, twee op Phare speelt een belangrijke rol bij de bevordering van overheidssteun voor de ontwikkeling van de particuliere sector. In de loop van 1998 nam de regering de financiering over van het merendeel van de kosten van CzechInvest, het bureau voor buitenlandse rechtstreekse investeringen dat door Phare is opgezet. Bovendien nam de regering ook de financiering van de adviserings- en opleidingsactiviteiten over, verzorgd door de regionale adviescentra voor het bedrijfsleven die voorheen door Phare werden gefinancierd. Gestimuleerd door het succes van het door Phare gefinancierde risicokapitaalfonds in Ostrava, stelde de regering een stimuleringsplan op voor de tenuitvoerlegging van risicokapitaal. Ten slotte speelt ook het aan het ministerie van Financiën gegeven advies een belangrijke rol bij de ontwikkeling van het door de regering gevoerd economisch beleid. Op het gebied van de infrastructuur en milieu werd in de loop van 1998 het grootste Phare-project in Tsjechië operationeel, namelijk de verbetering van de spoorlijn tussen Brno en Vranovice (onderdeel van de spoorlijn tussen Praag en Wenen), met een waarde van 34 miljoen euro (totaalbedrag van het hele project ongeveer 37 miljoen euro). Het energiebesparingsfonds van Phare gaf bijna 8 miljoen euro aan leningen tegen lage rente ten behoeve van investeringen die het energieverbruik terugbrengen. Daarnaast werd het milieufonds voor het bedrijfsleven opgezet om MKB's soortgelijke leningen te verstrekken voor het doen van milieu-investeringen. Beide fondsen werden door een handelsbank medegefinancierd. Tsjechië heef vooruitgang geboekt op het gebied van de aanpassing van de wetgeving, hetgeen duidelijk werd tijdens de screening. Voorbereidingen van Tsjechië op de toetreding werden op dit gebied gesteund door het door Phare gefinancierde consortium voor de aanpassing van de wetgeving, een groep van juridische firma's en deskundige instituten die de Tsjechische regering juridisch advies geven. Een nieuw contract (waarde 1 miljoen euro) werd in 1998 ondertekend dat voor een betere dienstverlening moet zorgen. Hiertoe behoort ook de indiensttreding van een permanente deskundige uit Tsjechië en één uit de EU die elkaars wetgevingskader bestuderen. Bovendien zijn een aantal samenwerkende, zeer gespecialiseerde advocaten beschikbaar die specifieke bijstand kunnen verlenen. In september 1998 richtte de regering een coördinatie- en beoordelingscentrum op om de EG-wetgeving sneller in het Tsjechisch te laten vertalen, een eerste vereiste voor de aanpassing van de wetgeving. In de komende jaren moet dit centrum 70. 000- 80. 000 pagina's aan EG-documenten reviseren, die deels zijn vertaald door een bureau dat is geselecteerd op basis van een Phare-aanbesteding. De gereviseerde teksten zullen als de geautoriseerde Tsjechische vertaling van het acquis gelden. 34 gezondheids- Het ontwikkelingsprogramma voor de burgermaatschappij verleende in 1998 bijstand aan 378 NGO-projecten (1,8 miljoen euro) die betrekking hadden op milieubescherming, mensenrechten, en consumentenbescherming, ontwikkeling van gemeenschappen, informatieverschaffing over activiteiten van burgers in de EU, alsmede NGO-informatie en -opleiding. Er werden 27 extra subsidies (150. 000 euro) aan NGO's voor projecten toegewezen in de gebieden die schade hadden ondervonden van de overstromingen in 1997. In het kader van de Democratie-, LIEN- en partnerschapsprogramma's van Phare ontvingen de Tsjechische NGO's ook nog 82 subsidies voor microprojecten voor een totaalbedrag van 440. 000 euro. sociale zorg, Ten slotte ondersteunde Phare de sociale dienstverlening via het initiatieffonds voor bijstand. Via in totaal 46 projecten (475. 000 euro) werden lokale autoriteiten en NGO's in tien modeldistricten bij elkaar gebracht om het aanbod van sociale dienstverlening te vergroten. Een dergelijke dienstverlening werd voorheen op een centrale manier beheerd of was niet eens beschikbaar. Casestudy: hervorming van het overheidsapparaat in Tsjechië heeft De hervorming van het overheidsapparaat in 1998 meer vaart gekregen. In de lente van dat jaar ging de interim-regering onder premier Tošovský zich bezighouden met de behoefte om de kundigheid van de Tsjechische ambtenarij inzake uitvoering en toepassing van de geharmoniseerde EU-wetgeving te versterken. Een wet voor het creëren van 14 autonome regio's werd aangenomen, en naar men verwacht zullen deze nieuwe regionale structuren, die in 2000 van kracht zullen worden, na 2001 operationeel worden. Onder de nieuwe regering van premier Miloš Zeman werd de hervorming van het overheidsapparaat als prioriteit in het regeringsprogramma opgenomen. Bovendien werd een nieuwe functie gecreëerd, namelijk plaatsvervangend minister van Binnenlandse Zaken, met algemene verantwoordelijkheid voor onderwerpen die betrekking hebben op de hervorming van het overheidsapparaat. Het ministerie van Binnenlandse Zaken nam vervolgens de verantwoordelijkheid op zich voor een in november 1997 begonnen project dat het overheidsapparaat zou gaan verbeteren (500. 000 euro). Het project werd beheerd door het nationale opleidingsfonds (ook door Phare opgericht) en beoogde een grondige analyse te geven alsmede een concept te ontwikkelen voor een hervormingsstrategie. Deze twee documenten zullen de basis vormen voor een hervorming van het Tsjechisch overheidsapparaat die de komende jaren plaatsvindt. De conceptversie van de hervormingsstrategie werd in januari 1999 aan de regering voorgelegd. In 1999 zal men over een aantal belangrijke onderwerpen een beslissing nemen, waarbij deze twee documenten als uitgangspunt zullen dienen: de introductie van een wet op de ambtenarij, de ontwikkeling van een carrière- en promotiesysteem voor ambtenaren, nieuwe opleidingsprogramma's in samenwerking met het academisch onderwijs, gekoppeld aan de ontwikkeling van door het Tempus-programma van Phare gesteunde nieuwe cursussen voor ambtenaren. In samenwerking met het ministerie van Buitenlandse Zaken (verantwoordelijk voor de opleiding van 35 functionarissen voor EU-zaken) academie Tsjechische (medegefinancierd door Phare in 1997-1998) is er een nieuwe institutionele basis gecreëerd voor op EU-gerichte opleiding en onderzoek ten behoeve van het overheidsapparaat in Tsjechië. en de diplomatieke 36 Estland Jaaroverzicht Na een zeer goede prestatie in 1997 had de economie van Estland in 1998 te kampen met een terugval. De economisch groei bereikte in 1998 5,4%, vergeleken met het record van 11,4% van het BBP in 1997. De gemiddelde inflatie daalde echter ook met 8,2% op jaarbasis (met als piek 11% in augustus 1997). Het niveau van de directe buitenlandse investeringen bleef hoog (als percentage van het BBP), maar dat was ook het geval met het tekort op de lopende rekening, hetgeen reden tot bezorgdheid blijft. Toch liet het tekort op de lopende rekening aan het eind van het jaar enig herstel zien; het tekort nam namelijk af van 12,1% van het BBP in 1997 tot 9,2% in 1998. Dit kwam gedeeltelijk door de daling van de buitenlandse vraag en in mindere mate, tenminste in 1998, van de binnenlandse vraag. De financiële crisis in Rusland had ook negatieve gevolgen voor de exportindustrie (zoals visserij en zuivelindustrie) en zorgde voor een afname van het vertrouwen van de consument. Het aantal geregistreerde werklozen steeg naar 4% van het arbeidspotentieel. Na de recordwinst van de banksector in 1997 had de sector in 1998 een turbulent jaar. De herstructurering van de sector ging in 1998 door, met de fusie van de vier grootste banken en de opheffing van drie ondergekapitaliseerde banken. Als reactie op mogelijke risico's met betrekking tot oververhitting die in 1997 plaatsvond, voerden de regering en de centrale bank een strakker fiscaal beleid en verscherpten ze de controle op de sector. Naarmate 1998 vorderde, werd het fiscaal beleid versoepeld en land met een tekort van 0,3% van het BBP (vergeleken met een eindigde het overschot van 2,2% van het BBP in juni). De reële groei van het BBP bedroeg in 1998 4% in vergelijking met de 10,6% in 1997. Estland is de afgelopen jaren met het programma voor snelle privatisering verdergegaan, waardoor het privatiseringsproces eind 1995 bijna volledig werd afgerond, op de grote nutsbedrijven na. In de loop van 1998 werden stappen ondernomen om de spoorwegen, de energie- en de telecommunicatiesector te privatiseren. Zij moeten in de loop van 1999 allemaal worden verkocht. Het landhervormingsproces verloopt echter in een te traag tempo om een goede basis te kunnen leggen voor de landbouwontwikkeling. Estland kon zich blijven verheugen in politieke stabiliteit en een soepel functioneren van zijn democratische instellingen. Er werden verdergaande maatregelen genomen om minderheden te integreren, zoals de aanneming van amendementen op de wet op het staatsburgerschap, waardoor statenloze kinderen konden worden genaturaliseerd. Op het gebied van het buitenlands beleid blijft het verkrijgen van het EU- lidmaatschap een belangrijke beleidsdoelstelling. inwerkingtreding van de Europaovereenkomst, de Wat de betrekkingen met de EU betreft, waren de belangrijkste gebeurtenissen in start van het 1998 de toetredingsproces in maart, het begin van de toetredingsonderhandelingen, de ondertekening van het Partnerschap voor Toetreding en de publicatie in november van het eerste periodieke verslag. 37 Conclusie van het periodiek verslag van de Europese Commissie, november 1998 Estland blijft voldoen aan de politieke criteria van Kopenhagen, hoewel er besluiten moeten worden genomen over de naturalisatie van statenloze kinderen. Daarnaast bestaat er een grote behoefte aan opleiding en carrièreontwikkeling bij de rechterlijke macht. Estland kan worden beschouwd als een goed functionerende markteconomie en zou de concurrentiedruk en de marktkrachten binnen de Unie op middellange termijn moeten aankunnen, mits het voorzichtig macro-economisch beheer wordt voortgezet om de gevaren verbonden aan de grote externe onevenwichtigheden van het land te beperken. Op voorwaarde dat het probleem van de administratieve capaciteit wordt opgelost, zal Estland in staat zijn de verplichtingen van het lidmaatschap op middellange termijn op zich te nemen, hoewel er bijzondere inspanningen nodig zijn op het gebied van de interne markt en justitie en binnenlandse zaken. Het Phare-Programma in 1998 In totaal 28,5 miljoen euro kreeg Estland toegewezen in het kader van de Phare- begroting van 1998 om de sociaal-economische omvorming te steunen en dus de toekomstige integratie van Estland in de Europese Unie te vergemakkelijken. De steun van Phare voor Estland werd doorgesluisd via drie belangrijke programma's: het nationaal Phare-programma (21 miljoen euro), de grootschalige infrastructuurfaciliteit (5 miljoen euro) en het programma voor grensoverschrijdende samenwerking (2,5 miljoen euro). nationaal Phare-programma Het in voor overeenstemming met de prioriteiten van het Partnerschap voor Toetreding. Deze prioriteiten hebben vooral betrekking op: legde middelen 1998 vast • • • de versterking van de institutionele en administratieve capaciteit, met name in de agrarische sector, het versterken van het ministerie van Financiën, het opzetten van de noodzakelijke bestuurlijke de Structuurfondsen (9,11 miljoen euro) het versterken van het rechtssysteem (1,49 miljoen euro) de aanpassing van de wetgeving in de milieusector, waaronder investeringen in de milieu-infrastructuur (5,81 miljoen euro) structuren ter voorbereiding op • modernisering van de vervoersinfrastructuur (2,5 miljoen euro). Het programma voor grensoverschrijdende samenwerking voor 1998 bestaat uit drie hoofdonderdelen. 38 • Phare zal helpen met de ontwikkeling van de bestuurlijke kundigheid van de lokale autoriteiten van Estland, Letland en Litouwen voor het beheren van grensoverschrijdende samenwerkingsprojecten en, meer in het algemeen, van van overheidswege gefinancierde activiteiten (voor Estland: 138. 000 euro). • Phare zal de aankoop financieren van materiaal dat nodig is voor de bouw van afvalwaterzuiveringsinstallaties en rioleringssystemen in de stad Jogeva (612. 000 euro) om op die manier de vervuiling van grondwater en de storting van onverwerkt afval in de plaatselijke waterwegen en uiteindelijk in de Baltische Zee terug te dringen. • Phare zal in financiering voorzien voor de aanschaf van materiaal voor de ontwikkeling van een maritiem transportsysteem ten behoeve van de haven van teneinde de maritieme veiligheid te verbeteren Tallinn (1,75 miljoen euro), conform de internationale maritieme veiligheidseisen. Als aanvulling op deze nieuwe vastleggingen werd er in 1998 met een pakket van programma's en projecten van start gegaan, terwijl de projecten van voorafgaande jaren werden voortgezet of afgerond. Op het gebied van het openbaar bestuur heeft Phare advies verstrekt over de oprichting van een bureau voor openbaar bestuur, over het opstellen van een ethische code en over het opstellen van beginselen voor een wet inzake doorzichtigheid. Phare heeft ook bijstand verleend bij de decentralisatie van lokale autoriteiten. Bovendien heeft Phare geholpen met het opzetten van een opleidingsprogramma voor de overheidsdienst. De Associatie van Estlandse steden ontving ook hulp om de juiste institutionele en bestuurlijke structuren voor de lokale autoriteiten te ontwikkelen. Ten slotte verleende Phare ook steun voor de ontwikkeling van het Estlands systeem voor het plaatsen van overheidsopdrachten. gesteld dat maatregelen Het taalonderwijsprogramma van Phare/UNDP (1,4 miljoen euro) ging in 1998 van start. Dit programma geeft gehoor aan een opmerking van het advies van de Commissie, waarin wordt om de Russischsprekende niet-staatsburgers te naturaliseren en hen in de Estlandse samenleving te integreren. Het programma zal de naturalisatie vergemakkelijken, waardoor de wederzijdse acceptatie tussen etnische groepen wordt gestimuleerd. In eerste instantie zal de aandacht zijn gericht op taalonderwijs door opleiding van docenten en het opstellen van lesmateriaal ten behoeve van kinderen en volwassenen die geen Estlands spreken (waaronder de voorbereiding op het examen voor het staatsburgerschap). nodig zijn Bovendien ontving Estland een begroting van 1,5 miljoen euro voor Tempus om vijf gezamenlijke Europese projecten te kunnen financieren, waaronder twee op het gebied van institutionele opbouw. Phare bleef ook in 1998 steun verlenen aan de milieusector. De tweede fase van een project dat betrekking had op het terugdringen van de vervuiling in de olieleisteenstreek en het beheer van de watervoorraad in de Ida Virumaa-regio, ging in 1998 van start, net zoals de verbetering van de watervoorziening in Keila. Er werd 4 miljoen euro toegewezen aan een waterzuiveringsproject in drie andere steden, te weten Kuresaare, Pärnu en Valga. Ten slotte kreeg het ministerie van Milieu steun van Phare-programma's uit voorgaande jaren ten behoeve van de institutionele 39 opbouw en de aanpassing van de wetgeving. Deze steun zal ook in 1998 blijven voortduren met de financiering van twee belangrijke samenwerkingsprojecten op het gebied van lucht en water. In de vervoersector werd 5 miljoen euro van de begroting van 1997 in 1998 vastgelegd ten behoeve van het herstel en de verbetering van de spoorweg tussen Tallinn en Narva, de belangrijkste spoorlijn in Estland. De herstelwerkzaamheden aan de weg tussen Tallinn en Paldiski (1 miljoen euro), gefinancierd uit de begroting voor de grensoverschrijdende samenwerking, werden in de loop van 1998 voltooid. Op het gebied van overheidsfinanciën werd een algemeen plan voor IT ontwikkeld voor het begrotings- en schatkistdepartement van het ministerie van Financiën, dat wordt uitgevoerd met middelen die zijn toegewezen in het kader van het Phare- Programma voor 1998. Ook de nationale belastingraad ontving in de loop van het jaar Phare-steun. Op het gebied van de douaneadministratie werd in 1998 een begin gemaakt met en het van transitosysteem, genaamd ASYCUDA. nieuw geautomatiseerd de uitvoering douane- De steun voor het Estlandse regionale ontwikkelingsprogramma werd in 1998 voortgezet, met name via het opstellen van regionale statistieken en een regionaal ontwikkelingsplan. Met de voorbereidingen van het speciaal programma ter voorbereiding op de Structuurfondsen, dat met 3 miljoen euro uit het programma voor 1998 werd gefinancierd, werd ook in de loop van het jaar van start gegaan. Op dit gebied zal steun worden verleend via verschillende maatregelen die vooral gericht zal zijn op een deugdelijk financieel beheer en toezicht, het wetgevend kader, het opstellen van een nationaal ontwikkelingsplan, en activiteiten ter voorbereiding op de nieuwe ISPA- en SAPARD-programma's. Prestaties In verschillende belangrijke sectoren in Estland werd een aantal prestaties geleverd. De landbouwsector is het decor van voortdurende en nieuwe samenwerking met Phare geweest. Zo werd er steun voor de institutionele en capaciteitsopbouw verleend aan het ministerie van Landbouw teneinde te helpen met de ontwikkeling van een toerismestrategie voor plattelandsgebieden en een alternatief beleid voor het grondgebruik. Bovendien werd gezorgd voor de vereiste benodigdheden voor een landbouwregister en een geïntegreerd informatienetwerk inzake voedselkwaliteit/- veiligheid (deze zullen in het eerste kwartaal van 1999 worden geleverd). Een nieuw project om een microkredietplan te ontwikkelen ging ook in de loop van 1998 van start. Omdat de landhervorming zich in Estland nog in het beginstadium bevindt, ging Phare door met het verlenen van de hoognodige steun voor een snellere landhervorming. Ook werd er bijstand verleend voor het opzetten van een landinformatiesysteem (waaronder de aanschaf van het vereiste materiaal), en voor de capaciteitsopbouw binnen de nationale grondraad. slotte Ten institutionele samenwerkingsprojecten, te financieren door het programma voor 1998. Via deze voorbereidingen getroffen voor drie zijn de 40 samenwerkingsprojecten zal steun worden verleend voor de ontwikkeling van een landbouwinformatiesysteem ten behoeve van controles in de fytosanitaire sector en de visserij. Europese integratie en aanpassing van de wetgeving hebben nog steeds een hoge prioriteit, die van Phare-projecten waardevolle steun blijven krijgen. Ook gaf Phare strategisch advies over de integratie in de EU en verleende bijstand voor het Europees integratiebureau om ambtenaren voor EU-aangelegenheden op te leiden, alsmede steun voor de onderafdeling EU-integratie van het ministerie van Economische Zaken. Het Estlandse Centrum voor de ondersteuning van vertalingen en wetgeving ontving ook steun van Phare in de loop van 1998. Institutionele opbouw was ook nodig op het gebied van sociale zaken. Een aantal projecten van Phare hielp met de verbetering van de bestuurlijke en institutionele capaciteit van het ministerie van Sociale Zaken, het nationale arbeidsinspectoraat en de nationale raad voor de arbeidsmarkt. Bovendien werd steun verleend aan de verbetering van gezondheid en veiligheid op het werk. Justitie en binnenlandse zaken hebben hoge prioriteit in de regio, en behelzen het effectieve grensbeheer en -controles. Relatief grote toewijzingen zijn in 1997 opzijgezet om de oostgrens in Estland te versterken. Zo werd in 1998 een contract met een waarde van 2 miljoen euro opgesteld voor het verkrijgen van thermisch beeldmateriaal voor de Estlandse grenswachten. Dit nieuw materiaal brengt het surveillancepotentieel op EU-niveau en zorgt ervoor dat Estland de Schengen-norm binnen korte tijd kan halen. Een aantal projecten dat de afgelopen jaren in het kader van het programma voor grensoverschrijdende samenwerking van start was gegaan, werd in 1998 met succes voltooid. Hieronder vallen het overslagstation voor gevaarlijke afvalstoffen in Tallinn, dat halverwege 1998 operationeel werd, een bejaardentehuis in Kuressaare, de eerste fase van een economisch ontwikkelingsproject voor het platteland en een project voor de ontwikkeling van natuurtoerisme in West-Estland. De toewijzingen in 1998 blijven gericht op investeringen in de infrastructuur voor de milieu- en vervoersector en op de institutionele opbouw voor lokale en regionale autoriteiten. Phare heeft ook een waardevolle bijdrage geleverd aan de en investeringsstimulering, waaronder de hulp bij de opleiding van personeel en bij de ontwikkeling van het Estlandse exportagentschap. Een conceptversie van het exportbeleid is opgesteld met bijstand van Phare; de uiteindelijke goedkeuring door de regering wordt in 1999 verwacht. De steun van Phare aan het Estlandse privatiseringsbureau (zie onderstaand kader) zal helpen met de voltooiing van het privatiseringsproces in Estland. export- 41 Casestudy: het Estlandse privatiseringsbureau Een snel uitgevoerd privatiseringsprogramma betekende dat het privatiseringsproces voor het grootste deel eind 1995 werd afgerond, met uitzondering van de spoorwegen, de energie- en de telecommunicatiesector: hier worden nog steeds hervormingen uitgevoerd. Dankzij de steun van Phare kan het Estlandse privatiseringsbureau deze grote nutsbedrijven en ondernemingen helpen met de voorbereidingen op de privatisering in 1999. De steun van Phare voor het Estlandse privatiseringsbureau omvatte ook het verstrekken van gegevens bedoeld voor de toekomstige privatisering van • Estlandse spoorwegen • Estlandse energievoorziening • Estlandse telecom • • de olieleisteen onderneming de haven van Tallinn. 42 Hongarije Jaaroverzicht Net zoals in 1997 waren de macro-economische prestaties van Hongarije in 1998 positief. De economische groei bereikte naar schatting 4,5% (vergeleken met 4,4% in 1997), en de buitenlandse alsmede binnenlandse rekeningen hielden onverminderd positief aan. Het tekort op de lopende rekening lag op 3% van het BBP (gedaald van 6% in 1997), terwijl het begrotingstekort lichtjes afnam tot 4,5% van het BBP (4,6% in 1997). Directe buitenlandse investeringen bleven relatief sterk, rond de 1. 500-1. 700 miljoen US-dollar, waardoor de netto buitenlandse schuld van Hongarije bleef dalen naar rond 6. 900 miljoen euro. De gemiddelde inflatie daalde tot een geschatte 14,9% op jaarbasis, terwijl ook het werkloosheidscijfer een afname tot 8,1% liet zien. De structurele hervormingen bleven doorgaan. De pensioenhervorming, die in de loop van het jaar werd uitgevoerd, was een eerste belangrijke stap op weg naar een grondige herziening van het hele sociale zekerheidsstelsel. Er is al aanzienlijke vooruitgang geboekt in het privatiseringsproces. Grootschalige privatiseringen werden voltooid en de verkoop tegen contanten werd voortgezet. De opbrengsten uit privatiseringen bedroegen ongeveer 1,3 miljard euro, waarvan meer dan de helft in buitenlandse valuta. Na wijzigingen van de privatiseringswet van 1997 zal het Bureau voor Staatseigendommen belangen in 116 bedrijven blijven hebben. De huidige economische prestaties kunnen op deze voet doorgaan als Hongarije zich aan de juiste voorwaarden houdt die voor de handelsintegratie en herstructurering van het bedrijfsleven gelden. Toch zijn er inspanningen nodig om de gezondheidssector te hervormen en om het wetgevend kader ten uitvoer te leggen, zeker met het oog op het geherstructureerde bedrijfsleven en de financiële sector. extra In Hongarije werden in 1998 zowel parlements- als gemeenteraadsverkiezingen gehouden. De parlementaire verkiezingen leidden tot een regeringswisseling, hetgeen het bewijs was van een soepel functioneren van de democratische instellingen in Hongarije. Op het gebied van het buitenlandse beleid was het begin van de onderhandelingen met de Europese Unie over de toetreding van Hongarije zeer zeker de belangrijkste gebeurtenis. de Wat de betrekkingen met de EU betreft, waren de belangrijkste gebeurtenissen in 1998 de toetredingsonderhandelingen, de aanneming van het Partnerschap voor Toetreding en de publicatie in november van het eerste periodieke verslag. toetredingsproces in maart, begin start van van het het 43 Conclusie van het periodiek verslag van de Europese Commissie, november 1998 Hongarije blijft zich toeleggen op het beantwoorden aan de politieke criteria van Kopenhagen. Er dient nog verder aandacht te worden besteed aan een efficiëntere bestrijding van corruptie en een verbetering van de situatie van de Roma. Hongarije kan worden beschouwd als een functionerende markteconomie. Het zal op middellange termijn zeker in staat zijn het hoofd te bieden aan de concurrentiedruk en de marktwerking binnen de Unie, indien althans het huidige voor de integratie van de handel en de herstructurering van het bedrijfsleven gunstige klimaat in stand wordt gehouden. financiële voorschriften Hongarije heeft met betrekking tot de overnamemaatregelen een constant tempo aangehouden en aan die maatregelen worden meestal ook nog adequate institutionele en de tenuitvoerlegging. De Commissie is van oordeel dat de gestadige voortgang van Hongarije, indien die althans wordt aangehouden, het land op middellange termijn in staat zal stellen de verplichtingen van het lidmaatschap op zich te nemen, op voorwaarde niettemin dat met betrekking tot het milieu het overnametempo wordt opgevoerd. vergemakkelijking toegevoegd van ter Het Phare-Programma in 1998 Op 17 december 1998 ondertekenden de Hongaarse regering en de Europese Commissie het nationaal Phare-programma voor 1998 (67 miljoen euro). In het kader van het nationaal Phare-programma voor 1998 zal Phare prioriteit verlenen aan zowel maatregelen voor institutionele opbouw als de investeringen die nodig zijn om aan de verplichtingen van het EU-lidmaatschap te voldoen. De steun zal gericht zijn op de sectoren die in het partnerschap voor toetreding zijn vastgesteld als prioriteiten voor de korte en de middellange termijn. capaciteit in Hongarije. De 7,8 miljoen euro is toegewezen voor de versterking van de institutionele en bestuurlijke van samenwerkingsovereenkomsten met de lidstaten zijn gericht op de ontwikkeling van een controlesysteem voor overheidssteun, belastingheffing, antitrust-autoriteiten, toezichthoudende organen, alsmede comités voor boekhoudkundige controle en boekhoudkundige normen. Phare zal ook steun verlenen voor de verbetering van financiële en statistische gegevens, de versterking van het nationaal auditbureau en het controlebureau van de regering, de vereenvoudiging van de buitenlandse handel en de verbetering van het grensbeheer. projecten basis op Ook zal Phare-steun worden gebruikt om verdergaande integratie in de interne markt (3 miljoen euro) mogelijk te maken door te blijven werken aan de aanneming en de tenuitvoerlegging van het witboek inzake wetgeving, waaronder de ontwikkeling van 44 controle- en certificeringsorganen. De steun op dit gebied heeft ook betrekking op de ontwikkeling van toezichthoudende instellingen voor de markt en het geven van deskundig advies over het EU-recht. Het programma voor justitie en binnenlandse zaken (15 miljoen euro) streeft naar een betere samenwerking in de strijd tegen de georganiseerde misdaad. Middelen hiervoor zijn het geven van opleidingen, materiaalverschaffing voor de politie, grenswachten, het oprichten van een bureau voor de openbare aanklager en een migratiebureau. Grensbeheer is een prioriteit, waarvoor middelen ter beschikking staan ten behoeve van de modernisering van twee belangrijke grenswachten aan de zuidgrens van Hongarije. De steun van Phare in de landbouwsector (16 miljoen euro) zal helpen met het opzetten van inspectieposten aan de grens, met de ontwikkeling van veterinaire en fytosanitaire informatiesystemen, met de modernisering van ijklaboratoria en met de verhoging van normen bij fytosanitaire controles. Het landbouwprogramma zal de ontwikkeling van instellingen steunen die verantwoordelijk zijn voor de toekomstige tenuitvoerlegging van het gemeenschappelijk landbouwbeleid. Naar naleving van de EU-verordeningen inzake kwaliteitscontrole en kwaliteitswaarborging zal worden gestreefd, net zoals de ontwikkeling van beheerstructuren voor de uitvoering van structurele en plattelandsontwikkelingsmaatregelen. In het periodiek verslag werd gewezen op de noodzaak om het aquis inzake het milieu om te zetten en uit te voeren. Het milieuprogramma van 1998 (14,2 miljoen euro) is gericht op de tenuitvoerlegging van belangrijke richtlijnen inzake het milieu (zoals luchtverontreiniging, habitats, Seveso), op de versterking van het centraal fonds voor natuurbehoud voor volledige aanpassing aan de EU-normen, en op de modernisering van milieu-inspectoraten. Voor de regionale ontwikkeling is een speciaal voorbereidingsprogramma (7 miljoen euro) opgesteld dat moet zorgen voor kundigheid in de vaststelling, planning en tenuitvoerlegging van en toezicht op projecten, teneinde Hongarije te helpen met de voorbereidingen op de deelname aan de Structuurfondsen na de toetreding. eindgebruikers in Hongarije krijgen steun voor hun deelname De aan communautaire programma's (3 miljoen euro). De via communautaire programma's verkregen subsidies dekken slechts een deel van de totale projectkosten, hetgeen betekent dat de uiteindelijke begunstigden zelf hun eigen deelname moeten meefinancieren. Steun van buitenaf is van wezenlijk belang willen instellingen en personen in Hongarije volledig kunnen profiteren van de mogelijkheden die de deelname aan communautaire programma's hen biedt. Phare zal financiële steun verlenen aan de uiteindelijke begunstigden van een aantal programma's, waaronder Caleidoscoop, Ariane, Raphael, Gelijke Kansen, Life en Save. Ten slotte zal 1 miljoen euro bijdragen aan het verbeteren van het programmabeheer van en Phare middels contracteringseenheid (CFCU). financierings- oprichting centrale van een de Een extra toewijzing van 10 miljoen euro is in 1998 vastgelegd voor de voortzetting van het Tempus-programma en voor de openstelling van communautaire programma's 45 (voor de kosten van de 'toegangskaarten'). Alleen al 5 miljoen euro ging naar Tempus voor de financiering van 22 gezamenlijke Europese projecten, waaronder 14 op het gebied van de institutionele opbouw. Prestaties Terwijl de programmering in 1998 gestaag vorderde, deden zich een aantal problemen bij het programmabeheer voor. De kundigheid van de Hongaarse autoriteiten inzake uitvoering vertoonde de laatste vier jaren een gestage daling. In 1995 bedroegen de vastgelegde middelen voor dat jaar in totaal ongeveer 110 miljoen euro; dit cijfer zakte in 1996 naar 93 miljoen euro, naar 72 miljoen in 1997 en naar amper 60 miljoen euro in 1998. Samen met de Commissie proberen de Hongaarse autoriteiten deze problemen op te lossen. De prestaties van het Phare-Programma zijn af te lezen aan een aantal sectoren. Op het gebied van de Europese integratie heeft Phare geholpen met het opzetten van Europese studiecentra in Hongarije. Na een aanbestedingsprocedure werden in februari 1998 12 hoger-onderwijsinstellingen als Europese studiecentra geselecteerd. Het programma voor de Europese studiecentra (3 miljoen euro) zorgt ervoor dat de hoger-onderwijsinstellingen in Hongarije alomvattende scholingsprogramma's inzake Europese aangelegenheden kunnen opstellen. De belangrijkste doelgroepen zijn studenten en afgestudeerden, maar er worden ook cursussen gegeven aan ambtenaren, advocaten, journalisten, docenten en aan mensen uit het bedrijfsleven. Een door Phare gesteund programma voor de exportbevordering heeft ook veel succes gehad. Tien ondernemingen gespecialiseerd in gebreide kleding nemen deel aan het ontwikkelingsprogramma voor de gebreide kledingindustrie, dat met Phare- steun van start is gegaan. Het doel van het programma is om ondernemingen te helpen met het ontwikkelen van hun collecties en deze op een efficiënte manier op de markt te brengen. De ondernemingen verschillen in omvang, organisatie en locatie, maar hebben een gezamenlijk doel, namelijk de ambitie om hun producten van hoge kwaliteit op de Europese markt te brengen. De eerste fase van het project (mei 1997- maart 1998) was gericht op de selectie van mogelijke Hongaarse participanten en de ontwikkeling van hun herfst-wintercollectie. De collecties werden met groot succes op internationale beurzen (gefinancierd met Phare-middelen) gepresenteerd: de ondernemingen kregen alleen al op de beurzen voor 60. 000 euro aan opdrachten. Bovendien kwamen ze in contact met een groot aantal verschillende Europese groot- en detailhandelaren. De tweede fase van het project (mei 1998) was bedoeld om meer ondernemingen bij het project te betrekken, terwijl een nieuw onderdeel zich richtte op de ontwikkeling van een gemeenschappelijke herkenbaarheid voor de ondernemingen. De nieuwe collecties zullen in 1999 op vakbeurzen in Europa worden getoond. Het Democratieprogramma en het LIEN-programma van Phare zijn in Hongarije ook erg succesvol. Veel microprojecten verlenen steun aan een heel scala van organisaties en personen. Het Democratieprogramma heeft steun verleend aan 140 NGO's in Hongarije gedurende de laatste drie jaren. Eén microproject heeft bijvoorbeeld de ontwikkeling 46 en coördinatie van NGO's in het district Szabolcs-Szatmár-Bereg bevorderd. Door publicatie en verspreiding van een tweemaandelijkse nieuwsbrief onder NGO's in de regio heeft het project ervoor gezorgd dat de NGO's informatie kregen over evenementen, scholingsbijeenkomsten en relevante uitnodigingen voor het indienen van voorstellen. Een ander project zorgde ervoor dat de jeugd in de Roma-regio's werd onderwezen over democratie, door middel van colleges, studiereizen naar Roma-instellingen in Hongarije en scholingsbijeenkomsten voor de meest getalenteerde jonge mensen. Onder succesvolle LIEN-microprojecten valt het beheer van een dagverblijf voor patiënten die aan Alzheimer en ouderdomsdementie lijden alsmede voor hun familieleden. De patiënten krijgen hier twee dagen per week therapie en advies. Een ander LIEN-microproject ondersteunde het beheer van een mobiele vierentwintiguurs gezondheidsdienst, en maatschappelijk werkers om geestelijk zieke patiënten en drugsverslaafden te behandelen en om hun gezinnen te steunen. De dienst bezoekt mensen thuis wanneer om dringende hulp wordt gevraagd. psychologen, medewerkers psychiatrie bestaande uit Een nationaal fonds en een centrale financierings- en contracteringseenheid (CFCU) die in december 1998 zijn opgezet, zullen ervoor zorgen dat de tenuitvoerlegging van het Phare-Programma in Hongarije wordt verbeterd. De nieuw gekozen regering benoemde in juli 1998 ook een minister die verantwoordelijk is voor het Phare- Programma. Hierdoor erkent de regering dat de tenuitvoerlegging efficiënt moet worden uitgevoerd. Casestudy: steun voor MKB's In de MKB-sector heeft Phare MKB's in een aantal districten geholpen, zoals in Bacs- Kiskun, Borsod en Nograd. Via microkredietfinanciering die voorzag in subsidies van 3. 900 euro, heeft Phare lokale ondernemers geholpen met de uitbreiding van hun zaken, de kwaliteitsverbetering van hun producten en met het scheppen van nieuwe banen. Zo is een werkloze man in het district Borsod een bakkerij als familiebedrijf begonnen. Hij volgde een door Phare gefinancierde cursus en ontving microkrediet om zijn zaak te starten. Hij kocht een garage met behulp van dit krediet, maakte er een geschikt pand van voor zijn zaak en kon vervolgens twee mensen in dienst nemen. Hij heeft zijn bedrijf voortdurend uitgebreid en is nu eigenaar van een van de grootste bakkerijen in de regio, die nu twintig gezinnen in levensonderhoud voorziet. Een ander voorbeeld van succes in de MKB-sector is de oprichting van een accountancy dat deskundig advies geeft op het gebied van de boekhouding, belastingheffing en sociale voorzieningen; diensten die hard nodig zijn vanwege het groeiend aantal MKB's in de regio's. De oprichters van het bedrijf volgden door Phare gefinancierde cursussen en kregen microkrediet, waarmee zij speciale software en IT- apparatuur kochten. De onderneming heeft nu zeven mensen in dienst en verleent diensten aan ongeveer 100 MKB's. 47 Letland Jaaroverzicht als de structurele hervormingen. De De economie van Letland heeft zich in 1998 gunstig ontwikkeld, zowel wat betreft de macro-economisch prestaties algehele economische groei in dat jaar bedroeg 3,6%: in de eerste helft van 1998 steeg het BBP naar 6,4%, maar daalde vervolgens vanwege de financiële crisis in Rusland. Het handelstekort en het tekort op de lopende rekening bleef in 1998 stijgen. Het tekort op de lopende rekening steeg van 6,3% in 1997 naar 11% in 1998. De algehele begroting van de fiscale balans was in evenwicht, maar de belastingopbrengsten daalden scherp aan het eind van het jaar. Ook de inflatie bleef afnemen en bereikte in januari 1999 net 2,8%. De geregistreerde werkloosheid steeg van 7% eind 1997 naar 9,2% eind 1998. aangewezen overgedragen ondernemingen Begin oktober 1998 waren 1039 van de 1097 oorspronkelijk in 1994 voor privatisering particulier meerderheidseigendom. Voltooiing van de verkoop van enkele van de nog te privatiseren grote staatsbedrijven (voornamelijk in de infrastructuur) kan nog echter problemen opleveren en een verdere vertraging van het privatiseringsproces veroorzaken. De buitenlandse directe investeringen bleven toenemen, en Letland is een van de bestpresterende landen in de regio waar het gaat om buitenlandse directe investeringen per hoofd van de bevolking. De banksector heeft eveneens goed gepresteerd, maar kreeg halverwege het jaar te maken met de financiële crisis in Rusland, waardoor de meeste Letse banken verlies leden. in De democratische instellingen maakten ook in 1998 een positieve ontwikkeling door, waarbij vooral de uitvoerende en rechterlijke macht naar tevredenheid functioneerden. De verkiezingen in oktober zorgden voor een afname van het aantal partijen in het parlement. Door premier Kristopans werd een minderheidsregering gevormd, bestaande uit drie centrumrechtse partijen. De formatie van deze regering was mogelijk vanwege de steun van de sociaal-democraten, met wie later een samenwerkingsovereenkomst werd getekend en die als beloning daarvoor een ministerspost kregen (Landbouw). Na een referendum op 3 oktober besloot Letland de wet op het staatsburgerschap te liberaliseren. Het 'toelatingsstelsel', dat aanvragen voor naturalisatie voor bepaalde leeftijdsgroepen beperkte, werd afgeschaft, terwijl statenloze kinderen die in Letland zijn geboren, nu het staatsburgerschap kunnen krijgen. Dit had tot gevolg dat het aantal aanvragen voor het staatsburgerschap eind 1998 enorm is gestegen. Wat de betrekkingen met de Europese Unie betreft, waren de belangrijkste gebeurtenissen in 1998 de inwerkingtreding van de Europaovereenkomst op 1 februari, de start van het toetredingsproces in maart, de aanneming van het partnerschap voor toetreding en Letlands nationaal programma voor de integratie in de EU, en de publicatie in november van het eerste periodieke verslag. Het analytisch onderzoek van het acquis ('screening') ging op 3 april van start. 48 Conclusie van het periodiek verslag van de Europese Commissie, november 1998 Letland voldoet nog steeds aan de criteria van Kopenhagen. Het land heeft grote vooruitgang geboekt bij het aanpakken van de punten die in het advies als zwak werden aangemerkt en de prioriteiten die door het partnerschap voor toetreding worden gesteld, met name wat betreft de integratie van niet-staatsburgers. Blijvende aandacht moet worden geschonken aan het bevorderen van Lets taalonderwijs aan niet-staatsburgers, hervorming van het openbaar bestuur, versterking van de rechterlijke macht en bestrijding van corruptie. is vooruitgang blijven boeken bij de Letland van een markteconomie, en volgt de juiste koers om op de middellange termijn in staat te zijn de concurrentiedruk en de marktkrachten in de Unie het hoofd te bieden. totstandbrenging Grote vooruitgang is geboekt met de overname van het acquis, maar Letland moet zijn tenuitvoerleggings- en handhavingscapaciteit consolideren. Mits dat gebeurt, zal Letland op middellange termijn het acquis effectief kunnen uitvoeren. Het Phare-Programma in 1998 Aan Letland werd in totaal 32,5 miljoen euro toegewezen in het kader van de Phare- begroting voor 1998 om Letlands toetreding tot de Europese Unie te steunen, in overeenstemming met de prioriteiten in het partnerschap voor toetreding en het Lets nationaal programma van 1998 voor integratie in de EU. De Phare-steun voor de toetredingsvoorbereidingen van Letland was gebaseerd op vier belangrijke programma's: het nationaal Phare-programma (21 miljoen euro), het programma voor grootschalige grensoverschrijdende infrastructuurfaciliteit (5 miljoen euro) en de inhaalfaciliteit (4 miljoen euro). samenwerking (2,5 miljoen euro), de In overeenstemming met de toetredingsprioriteiten was het nationaal programma voor 1998 gericht op een reeks belangrijke gebieden en programma's, waaronder vervoer (2,5 miljoen euro) • • milieu (4 miljoen euro) • • • • • justitie en binnenlandse zaken (2,2 miljoen euro) harmonisatie met de interne markt (1,3 miljoen euro) versterking van de institutionele en administratieve capaciteit (6,037 miljoen euro) landbouw (1,6 miljoen euro) versnellen van de integratie van niet-staatsburgers (1 miljoen euro). In het kader van de grootschalige infrastructuurfaciliteit werd 5 miljoen euro toegewezen aan het herstel van de spoorwegen op de oost-westcorridor. Dit trajectverbeteringsproject maakt deel uit van een groter project voor het vernieuwen oost- van westdoorvoercorridor gedurende de periode 1998-2002. km spoorwegtraject Trans-Europese ongeveer 340 op de 49 In het kader van het programma voor grensoverschrijdende samenwerking in de Baltische landen in 1998 (Estland, Letland, Litouwen en Polen) kreeg Letland in totaal 2,5 miljoen euro toegewezen. Dit programma bestaat uit vier hoofdonderdelen: • Phare zal helpen met de ontwikkeling van de bestuurlijke kundigheid op lokaal niveau voor het beheren van grensoverschrijdende samenwerkingsprojecten en, meer algemeen, van overheidswege gefinancierde activiteiten (Letland: 100. 000 euro). • Met het oog op het terugdringen van de vervuiling in de Baltische Zee en de daarmee samenhangende gezondheidsrisico's zal Phare werkzaamheden voor afvalwaterzuivering in de steden Ainazi en Saulkrasti (1,025 miljoen euro) financieren. • Phare zal ook bouwwerkzaamheden financieren ter verbetering van de veiligheid in het wegvervoer en voor het terugdringen van het aantal verkeersknelpunten op het traject van de Via Baltica die door de stad Bauska loopt (400. 000 euro). • Phare zal ook de bouw van een depot voor verontreinigde bodemsedimenten in de haven van Liepaja medefinancieren om op die manier de schade aan het milieu te beperken die door baggerwerkzaamheden in de haven wordt veroorzaakt (975. 000 euro). Letland kreeg ook steun van de inhaalfaciliteit in 1998. Bijstand zal worden verleend om niet alleen de economische prestaties te verbeteren van twaalf tot vijftien middelgrote ondernemingen in drie van de vier verschillende sectoren, maar ook herscholings- en herintegratieprogramma's voor werknemers in te voeren die de dupe zijn van het herstructureringsproces (2 miljoen euro). Bovendien wordt steun verleend voor een alomvattend programma voor corruptiebestrijding (2 miljoen euro), dat niet alleen een wetgevend gedeelte en een opleiding voor ambtenaren, politie en douaniers, maar ook een voorlichtingscampagne bevat. Naast deze nieuwe vastleggingen werd in 1998 met een reeks programma's en projecten van start gegaan. Bovendien werden de projecten van afgelopen jaren voortgezet of voltooid: • Op het gebied van het openbaar bestuur werd in november 1998 het project voor de hervorming van het overheidsapparaat gestart (3,7 miljoen euro). Een omvangrijk project qua middelen en reikwijdte, dat een sleutelrol moet gaan spelen bij de voorbereiding van Letland op het toetredingsproces. • Op het gebied van onderwijs werd in 1998 een financieringsovereenkomst getekend met het ministerie van Onderwijs (100. 000 euro) om Letland te steunen met de voorbereidingen op deelname aan communautaire onderwijsprogramma's. In november 1998 keurde de Associatieraad het besluit goed om Letland te laten deelnemen aan de Leonardo-, Socrates- en Jeugd voor Europa-programma's. Phare is in 1998 ook de taalonderwijsprogramma's voor niet-Letlanders blijven steunen. Dit programma wordt gefinancierd door de programma's van 1996, 1997 en 1998, en wordt gesteund door een aantal bilaterale donors en beheerd door het UNDP. Phare is op dit moment het grootste en enige programma dat steun verleent aan het UNDP-taalprogramma's in Letland. Letland kreeg ook een begroting van ten behoeve van de financiering van zes 1 miljoen euro voor Tempus 50 gezamenlijke Europese projecten, waaronder institutionele opbouw. twee op het gebied van de • Een aantal milieuprojecten die door eerdere programma's zijn gefinancierd, in werden in 1998 gestart of afgerond. Met het watervoorzieningsproject Daugavpils (programma van 1995, 1,76 miljoen euro) werd in september 1998 van start gegaan, terwijl het rioolleidingsproject in Jurmala in juni 1998 werd voltooid (1,9 miljoen euro). Er werd overeenstemming bereikt over technische bijstand (1 miljoen euro, programma van 1997) voor het Lets milieu- investeringsfonds en er werd een financieringsovereenkomst (2 miljoen euro) getekend. • Op het gebied van de infrastructuur werden twee belangrijke vervoersprojecten van Phare in 1998 afgerond, de verkeerstoren in de haven van Riga (1,5 miljoen euro) en de levering van rails voor de spoorwegverbinding Rezekne-Zilupe (2,6 miljoen euro). In de energiesector werd het 'energiebesparingsfonds' van Phare, gefinancierd uit het programma van 1995, contractueel vastgelegd en een uitvoerende bank gekozen om het project mede te financieren. • De ontwikkeling van de particuliere sector behoudt prioriteit in Letland. Er werd van start gegaan met een kaderproject dat steun verleent aan ondernemingen voor de ontwikkeling van de export (300. 000 euro), waaraan ook het ministerie van Economische Zaken, het Lets ontwikkelingsbureau (LDA), de Kamer van Koophandel en de werkgeversbond deelnamen. De steun van Phare voor het LDA te ontwikkelen en buitenlandse directe (1,65 miljoen euro) om de export Lets investeringen privatiseringsbureau kreeg ook steun toegewezen (2,2 miljoen euro), waarbij de nadruk op de privatisering van de resterende staatsbedrijven kwam te liggen. Een belangrijk Phare-project voor de steun van MKB's (5,2 miljoen euro) werd in januari 1999 voltooid. Er zijn adviescentra voor het bedrijfsleven opgezet om advies te verlenen aan ondernemingen, met name kleine en middelgrote ondernemingen, als onderdeel van een strategie om de ontwikkeling van het ondernemerschap en de groei van de particuliere sector te stimuleren. bevorderen werd voortgezet. Het 1998 in te • In de sociale sector werd in september 1998 met een Phare-project begonnen (waarde 0,9 miljoen euro) dat beoogt toetredingsgerichte steun te verlenen waardoor het systeem van sociale bescherming in Letland kan worden hervormd. De steun voor de aanpassing van de wetgeving op het gebied van gezondheid en veiligheid voortgezet. Het Letse ook gezondheidszorgstelsel wordt momenteel geherstructureerd, waarbij de nadruk vooral ligt op het verbeteren van de beschikbaarheid, kwaliteit en kostenefficiëntie van de gezondheidszorg. De steun van Phare is gericht op drie belangrijke gebieden: herstructurering van de financiën in de gezondheidszorg, ontwikkeling van menselijk potentieel en herstructurering van de farmaceutische sector. het werk werd 1998 op in • De aanpassing van de wetgeving behoudt prioriteit en met het ALL- (aanpassing van de Letse wetgeving) project met een waarde van 4 miljoen euro werd in februari 1998 begonnen. Dit project helpt de Letse ministeries en het Europees integratiebureau (EIB) met het opstellen en uitvoeren van 992 richtlijnen die deel uitmaken van het witboek en relevant zijn voor de eerste criteria van Kopenhagen. 51 Phare verleent ook steun om het functioneren van het Lets parlement (Saeima) te versterken. Twee nieuwe projecten gingen in 1998 van start: één om het Wetgevingsbureau bij te staan bij het onderzoek naar de naleving van de wet en het andere om parlementsleden en personeel te scholen en het publiek bewust te maken van de Europese integratie. • De landbouwsector profiteert ook van de belangrijke steun via het Phare- Programma. Drie grote projecten zijn momenteel in voorbereiding. In het kader van de steun voor de diversificatie van de landbouweconomie (1,2 miljoen euro) zorgen activiteiten in geselecteerde proefregio's voor de noodzakelijke informatie om een ontwikkelingsbeleid in de landbouwsector van Letland uit te stippelen. Steun voor de institutionele opbouw (1,8 miljoen euro) ten behoeve van het ministerie van Landbouw behelst opleiding, beleidsanalyse, aanpassing van de wetgeving en de reorganisatie van het ministerie zelf. Het derde project is de steunverlening om de controles van de voedselkwaliteit te verbeteren (1,8 miljoen euro). Ten slotte verleende het Phare-Programma voor 1998 ook nog steun aan een samenwerkingsproject met als doel het ministerie van Landbouw te helpen met de tenuitvoerlegging van het EU-acquis. Duitsland en Frankrijk zijn geselecteerd om als samenwerkingspartners voor het project te fungeren. In 1998 werden verschillende Phare-projecten op andere gebieden operationeel: • • • • • 'technische bijstand voor een programma voor overheidsinvesteringen in Letland' (0,6 miljoen euro) een samenwerkingsproject (twinning) met Krajbanka (0,47 miljoen euro) 'een beleidsadvieseenheid voor de Europese integratie binnen het ministerie van Economische Zaken' (0,76 miljoen euro) 'een proefproject voor een regionaal ontwikkelingsplan' (0,475 miljoen euro) fase II van de steun voor het Europees integratiebureau (1 miljoen euro). Prestaties In de vervoersector van Letland werden concrete resultaten behaald, vooral met betrekking tot de ontwikkeling van havens en spoorwegen in Letland. De steun van Phare voor deze twee belangrijke en met elkaar samenhangende sectoren betekent in dit geval het verlenen van bijstand bij de verbetering en modernisering van de vervoersector en dus ook het versterken van de handelsbetrekkingen met de economische partners van Letland. Letland heeft belangrijke havens in Riga, Ventspils en Liepaja, en de steun van Phare heeft ervoor gezorgd dat deze havens de belangrijkste knooppunten blijven van het transport- en distributienetwerk in Letland, waardoor ze het hele jaar concurrerend kunnen zijn op het gebied van de dienstverlening. De haven van Riga, bijvoorbeeld, heeft een capaciteit van ongeveer 15 miljoen ton en verwerkt containers, algemene producten en bulkgoederen. Via de steun van Phare ter waarde van 1,5 miljoen euro is de haven van Riga in het trotse bezit van een moderne verkeerstoren voor het scheepvaartverkeer die uitgerust is met een geavanceerd navigatiecontrolesysteem. verschillende Bovendien veiligheidsinstallaties, zoals een echo-peilsysteem, een radiocommunicatiesysteem geholpen met heeft Phare financiering van de 52 voor opsporings- en reddingsactiviteiten, en de verbetering van een hulpsysteem voor de scheepvaart (totale steun van Phare bedraagt 1,75 miljoen euro). In de spoorwegsector zijn de belangrijkste Phare-projecten gericht op de ontwikkeling van de belangrijke oost-westdoorvoercorridor die de drie Letse havens met het economisch achterland van Rusland en Wit-Rusland verbindt. Het herstel van de spoorwegverbinding tussen Ventspils, Krustpils en Rezkene aan de Russische grens behelst ook de modernisering van spoorwegdraaistellen, de verwijdering van overwegen en de modernisering van het seinsysteem. Phare verstrekte 2,6 miljoen voor de financiering van de levering van rails en zal, via het programma voor 1998, de tweede tranche (5 miljoen euro) van de levering van rails alsmede de installatie van leningen van de Europese een modern lassysteem financieren. De investeringsbank en de EBWO (55 miljoen euro) worden gebruikt voor de lijndienst- en spoorweginfrastructuur in de haven van Ventspils. extra Casestudy: steun voor het ministerie van Financiën en de Schatkist Als onderdeel van de Letse voorbereidingen op toetreding tot de EU draagt Phare sinds 1996 vakkennis over aan het ministerie van Financiën en de Schatkist (begroting van 2,5 miljoen euro). Het project is gericht op de ontwikkeling van een efficiënt systeem voor het beheer van de financiën in Letland. De hoofdtaak van het project was de reorganisatie van de belangrijkste departementen van het ministerie van Financiën en de Schatkist. Met het hoger leidinggevend voor bereikt personeel was overeenstemming topambtenaren waren herziene taakomschrijvingen opgesteld. Gesteund door het projectteam werden interdepartementale werkgroepen opgericht die hielpen de interne communicatie binnen het gehele ministerie te bevorderen. structuren en nieuwe over Nationale begrotings- en macro-economische deskundigen werkten samen om het begrotingsproces opnieuw op te stellen. Om het ministerie te helpen met het planningsproces werden macro-economische en fiscale modellen voor de middellange termijn ontworpen die betrouwbare prognoses moesten opleveren. Moderne budgettaire technieken werden ontwikkeld om het ministerie en zijn beheer van de nationale schuld te begeleiden. Het project hielp ook met de ontwikkeling van boekhoudkundige taken van de overheid en het opstellen van normen over hoe deze taken het best door het ministerie van Financiën in de internationale praktijk kunnen worden toegepast. De ontwikkeling van een strategie inzake informatietechnologie maakte ook deel uit van dit project. Naar verwachting zal het project tot oktober 1999 lopen. 53 Litouwen Jaaroverzicht De Litouwse economie boekte ook in 1998 veel vooruitgang, zowel wat de macro- economische prestaties als de structurele hervormingen betreft. De groei van het BBP werd op 5,2% geschat (5,7% in 1997). Terwijl de buitenlandse rekeningen nog steeds voor problemen zorgden – het tekort op de lopende rekening bedroeg 13% van het BBP – lieten de binnenlandse rekeningen nog steeds een verbetering zien, hetgeen uit het begrotingsoverschot bleek dat per 1 oktober naar amper 0,3% van het BBP was gedaald. Er was sprake van een grote toestroom van de directe buitenlandse investeringen die in 1998 een geschat cumulatief bedrag van 1,7 miljard euro bereikte. De buitenlandse schuld van Litouwen bleef groeien en bereikte 1,32 miljard euro. laag, namelijk 2,4% op jaarbasis. Het Maar de gemiddelde inflatie bleef werkloosheidscijfer daalde nauwelijks en bedroeg 6,4% (6,7% in 1997). De privatisering ging ook in 1998 door: in de eerste 11 maanden van het jaar werden 344 ondernemingen geprivatiseerd, waarmee een bedrag van 495 miljoen euro was gemoeid. In Litouwen neemt de particuliere sector bijna 70% van het BBP voor zijn rekening, en 68,4% van de beroepsbevolking is werkzaam in particuliere ondernemingen. Om de huidige economische prestaties op niveau te houden, zijn verdere structurele hervormingen en een verdergaand privatiseringsproces nodig. Extra inspanningen zijn ook noodzakelijk wat betreft de herstructurering van het bedrijfsleven en de overname van nieuwe technologieën. Litouwen kon zich blijven verheugen in politieke stabiliteit en een soepel functioneren van zijn democratische instellingen in 1998. Na de vrije en eerlijk verlopen presidentsverkiezingen in december 1997 en januari 1998 kon de nieuwe president Adamkus op 26 februari 1998 worden geïnstalleerd. De machtsoverdracht verliep soepel en overeenkomstig de wet. Wat de betrekkingen met de Europese Unie betreft, waren de belangrijkste gebeurtenissen in 1998 de inwerkingtreding van de Europaovereenkomst, de start van het toetredingsproces in maart, de ondertekening van het partnerschap voor toetreding en de publicatie in november van het eerste periodieke verslag. Het periodiek verslag benadrukte dat Litouwen veel vooruitgang had geboekt, maar dat er extra maatregelen nodig zijn, voordat het land aan de criteria van Kopenhagen kan voldoen (zie onderstaand kader). 54 Conclusie van het periodiek verslag van de Europese Commissie, november 1998 Litouwen voldoet nog steeds aan de politieke criteria van Kopenhagen. Litouwen moet de bestrijding van de corruptie intensiveren en de hervormingen van het gerechtelijk apparaat voortzetten. De verdere tenuitvoerlegging van de resterende punten van de hervormingsagenda moet de laatste hand leggen aan de totstandbrenging van een functionerende markteconomie en Litouwen in staat stellen de nodige vooruitgang te boeken, teneinde de concurrentiedruk en de marktkrachten in de Unie op de middellange termijn het hoofd te bieden. Verdere inspanningen zijn noodzakelijk op het gebied van de interne markt en met het oog op de totstandbrenging van een alomvattend energieprogramma voor de lange termijn, inclusief plannen voor de sluiting van de kerncentrale van Ignalina. Litouwen heeft de nodige vooruitgang geboekt bij de omzetting van het acquis, maar deze is ongelijk. Verdere inspanningen zijn nodig voor de consolidering van de capaciteit voor de tenuitvoerlegging en de naleving. Het Phare-Programma in 1998 Overeenkomstig de nieuwe richtlijnen van Phare, was het Phare-Programma voor Litouwen in 1998 gericht op bijstand voor de sectoren die van groot belang zijn voor de toetreding van het land tot de Europese Unie. De ondersteuning van Phare in 1998 voor Litouwen was gebaseerd op de kortetermijnprioriteiten die in het partnerschap voor toetreding waren vastgelegd. Naast de twee hoofdonderdelen van het programma – institutionele opbouw en investeringssteun – steunde Phare voor het eerst in 1998 ook de deelname van Litouwen aan EU-programma's. voor De steun van Phare voor de toetredingsvoorbereidingen van Litouwen was gebaseerd op vier belangrijke programma's: naast het nationaal Phare-programma (met een begroting van 32 miljoen euro) ontving Litouwen steun in het kader van het grootschalige programma infrastructuurfaciliteit en de inhaalfaciliteit, die onderling een extra 12 miljoen mochten verdelen, waardoor het totaalbedrag op 44 miljoen euro voor 1998 kwam. Het opzetten van een nationaal fonds en het begin van het gedecentraliseerd en gedeconcentreerd systeem in Litouwen heeft voor belangrijke veranderingen in de programma-uitvoering gezorgd. grensoverschrijdende samenwerking, de Belangrijke sectoriële toewijzingen in het kader van het programma voor 1998 gaan naar de vervoersector (4 miljoen euro), energie (5 miljoen euro), milieu (4,8 miljoen euro) en milieuprojecten kregen ook financiële middelen via het programma voor grensoverschrijdende samenwerking en de grootschalige infrastructuurfaciliteit. en justitie en binnenlandse zaken (3,5 miljoen euro). Vervoer- 55 Naast de nieuwe financiering voor deze drie sectoren werd ook een aantal Phare- projecten gestart of voltooid. In de vervoersector werd de levering van rails (5,1 miljoen euro) voor de modernisering van de oost-westspoorwegverbinding Corridor IX voltooid. Deze vormt een onderdeel van een algeheel herstel van de spoorwegverbinding tussen Vilnius, Kaunas en Klaipeda. Phare droeg ook bij aan de renovatie van sommige trajecten van de Via Baltica Corridor I. succes voltooid: de uitwerking van een ontwerpwet De energiesector wordt sinds 1991 door Phare ondersteund. In 1998 werd een aantal projecten met inzake energiebehoud, de voorbereiding op wetgeving voor de energieregulering en een evaluatie van het mogelijk gebruik van duurzame energiebronnen. Er is vooral nadruk gelegd op de steun voor de herziening van de nationale energiestrategie. Een aantal infrastructuurprojecten werd in 1998 afgerond, waaronder het aanleggen van een gasleiding tussen Panevezys en het gasdistributienetwerk in Utena. Ook ging in de loop van het jaar een aantal projecten van start, zoals het leveren van materiaal voor de nationale HFO-opslagfaciliteit in Vilnus en de ondergrondse gasopslagfaciliteit in Vaskai. (zie onderstaand kader) en Siauliai In 1997 ontving Litouwen steun van diverse donors om de veiligheid van de kerncentrale in Ignalina te verbeteren. Het programma voor 1998 zal hierop voortbouwen door hulp te verlenen aan de capaciteitsopbouw in het nationaal inspectoraat voor nucleaire veiligheid, een ontmantelingsprogramma voor Ignalina, en de voorbereiding op de nationale energiestrategie. Bovendien werd 19 miljoen euro toegewezen in het kader van het nucleair meerlandenprogramma voor de tweede buitenwerkingstelling van de kerncentrale van Ignalina. het aan ministerie van Milieubescherming De Phare-projecten in de milieusector zijn gericht op de aanpassingsactiviteiten en op de ontwikkeling van de infrastructuur. Een belangrijk project verleent sinds 1997 steun pre- toetredingsvoorbereidingen, en helpt bovendien met de ontwikkeling van een nationale strategie voor aanpassing in deze sector. Ook de steun voor 1998 zal met de activiteiten van vorige projecten doorgaan, zoals de werkzaamheden voor de omzetting van het milieuacquis. De sector heeft ook financiële middelen gekregen om te voeren. In 1998 werden de afval- en investeringen in de infrastructuur uit afvalwaterzuiveringsprojecten in Kaunas en Klaipeda voortgezet. Bovendien dient de vervanging van een luchtcontrolesysteem met middelen van 1998 te worden voltooid. voor de in 1998 genomen middels De eerste stappen ter voorbereiding van Litouwen op de Structuurfondsen van de EU werden speciaal voorbereidingsprogramma. Steun verschillende maatregelen die zijn gericht op een degelijk financieel beheer en controle, het wetgevend kader, het opstellen van het nationaal ontwikkelingsplan en activiteiten met betrekking tot ISPA en SAPARD. de zal worden ontwikkeling van via verleend een De steun van Phare in de sociale sector was gericht op de nationaal raad voor het sociaal verzekeringsfonds, en vanaf 1996-1998 heeft Phare geholpen met het opstellen geïntegreerd informatietechnologiesysteem ten behoeve van de sociale verzekering in Litouwen. In 1998 ging men ook verder met het opzetten van een invorderings- en factureringssysteem. Daarnaast bleef Phare in de loop van het jaar ook steun verlenen voorwaarden nieuw voor van een de 56 aan de opbouw van de institutionele kundigheid bij het ministerie van Sociale Zekerheid en Arbeid alsmede bij de instellingen voor gezondheid en veiligheid op het werk. Op onderwijsgebied kreeg de hervorming van het hoger onderwijs prioriteit in het Phare-Programma. Een witboek over hoger onderwijs werd opgesteld alsmede een wet op het hoger onderwijs die door alle hoger-onderwijsinstellingen werd goedgekeurd. Naar verwachting zal het parlement deze wet in de loop van 1999 aannemen. Phare verleende ook steun aan het beroepsonderwijs. Litouwen ontving eveneens een budget van 1 miljoen euro voor Tempus ten behoeve van de financiering van vijf gezamenlijke Europese projecten, waarvan één op het gebied van institutionele opbouw. Phare bleef ook bijstand verlenen bij de aanpassing van de Litouwse wetgeving aan die van de EU middels steunverlening aan de interministeriële werkgroepen. Er werd eveneens steun verleend aan de modernisering van handelswetten, aan het Litouws parlement en aan het opzetten van vertaal- en tolkfaciliteiten. Op het gebied van openbaar bestuur werd in 1998 een belangrijk nieuw project voltooid dat beoogt een concept voor opleidingsbehoeften en -methoden ten behoeve van ambtenaren op te stellen, lokale overheidinstellingen te versterken. ambtenaren te geven en de advies over wetgeving voor Phare heeft een reeks ondersteunende activiteiten uitgevoerd op het gebied van de douaneadministratie. Een belangrijke reorganisatie op centraal en regionaal niveau heeft ertoe bijgedragen dat de bestuurlijke kundigheid is verbeterd. Daarnaast werd een nieuw informatiesysteem voor douanecontrole ingevoerd. Bovendien heeft men een op ASYCUDA gebaseerd nieuw verwerkingssysteem getest dat momenteel operationeel wordt gemaakt. De financiering uit het programma voor 1998 zal voor de invoering van het hele systeem zorgen. Op het gebied van de statistiek heeft de financiering door Phare geholpen met de versterking van de bestuurlijke kundigheid van het Litouwse departement voor de Statistiek; het programma voor 1998 zal hierop voortbouwen door zich vooral te In de sector richten op de voorbereidingen voor de aanstaande volkstelling. overheidsfinanciën heeft Phare zich vooral gericht op steunverlening aan de belastingadministratie en op de ontwikkeling van moderne boekhoudkundige auditsystemen, waaronder de levering van IT-materiaal voor het ministerie van Financiën. Justitie en binnenlandse zaken werd in 1997 voor het eerst in het programma opgenomen, met een toewijzing van 0,5 miljoen euro. Na een beoordeling door functionarissen van de lidstaten werd in het kader van het horizontale grensbeheerprogramma nog eens 1,4 miljoen euro toegewezen voor aanvullend bewakingsmateriaal om de oostgrens van Litouwen te versterken. Daarnaast werd 3,5 miljoen euro uit het programma voor 1998 toegewezen voor de bouw van politiestations bij de grens. Dit pakket van maatregelen is een aanvulling op de enorme inspanningen van de nationale autoriteiten om de grens in het oosten te versterken en de normen aan te passen aan die van Schengen. Ten slotte werd een strak anticorruptiebeleid aangenomen, waardoor de basis kon worden gelegd voor een aanzienlijke toewijzing uit de inhaalfaciliteit voor 1998. 57 Prestaties De landbouwsector is een uitstekend voorbeeld van de Phare-samenwerking in Litouwen. Phare verleent sinds 1992 steun aan deze sector, en projecten zijn in een aantal verschillende gebieden met succes afgerond. Zo verleent Phare sinds 1995 waardevolle steun aan de ontwikkeling van een voedselcontrolesysteem. Een belangrijk project om nationale veterinaire laboratoria te moderniseren en een herziene voedselwet op te stellen werd in 1997 gestart en loopt nog steeds. Een Phare- project heeft ook geholpen met het vaststellen van de behoeften op het gebied van veterinaire en fytosanitaire controles; bijkomende steun zal worden verleend via financiering uit het programma voor 1998. Voortbouwend op de sinds 1992 verleende steun, helpt Phare met de ontwikkeling van een landregistratiesysteem en een grondmarkt door middel van strategische beheerondersteuning en de levering van technisch materiaal. sommige opleidingsprogramma's voor Concrete resultaten zijn in de zuivelsector geboekt. In 1998 ontvingen 11 Litouwse zuivelbedrijven vergunningen voor de export van zuivelproducten naar de EU. De kwaliteit van hun zuivelproducten was duidelijk een belangrijke factor bij deze prestatie, en Phare-projecten op het gebied van kwaliteitsbeheer speelden een sleutelrol bij de bewustwording van het feit dat kwaliteit in de sector belangrijk is. Terwijl in de algemeen het belang van kwaliteitsbeheer voedingsmiddelenindustrie in het benadrukten, gaf een ander specifiek project direct advies aan de tien grootste zuivelondernemingen in Litouwen. Dit project heeft betrekking op HACCP-analyse, kwaliteitscontrole van ruwe melk en het behalen van de ISO 9000-certificatie in bewerkingsafdelingen. Door middel van opleidingsprogramma's, studiereizen en raadgeving heeft het project het leidinggevend en overig personeel met succes bewust kunnen maken van het nam het concurrentievermogen op internationaal gebied in de zuivelindustrie als geheel toe. van kwaliteitsbeheer. Hierdoor leidinggevend personeel belang In de gezondheidssector heeft Phare geholpen met het realiseren van de hervorming van het systeem voor eerstelijnsgezondheidszorg. Door middel van Phare-steun werden in drie gebieden systemen voor eerstelijnsgezondheidszorg opgezet en getest. Het systeem van huisartsen werd ingevoerd en een korps van dokters werd opgeleid dat in 1999 op zijn beurt een grotere groep huisartsen zal opleiden in samenwerking met de universiteit van Vilnius. Phare heeft ook de ontwikkeling van op de gemeenschap gebaseerde verpleegprogramma's ondersteund alsmede de verbetering van de openbare gezondheidszorg. Het Phare-Programma voor 1998 zal doorgaan met de steun voor de ontwikkeling van een systeem voor eerstelijnsgezondheidszorg en systeem voor helpen met zal ziektekostenverzekering. verplicht opzetten ook van een het 58 Casestudy: gasleiding van Panevezys naar Siauliai Het doel van dit project was om betaalbaar en zuiver gas te leveren aan de mensen in deze regio van Litouwen, waardoor zij worden gestimuleerd om voortaan af te zien van andere minder milieuvriendelijke brandstoffen, zoals kolen, hout en olie. Dit project betrof de aanleg van een ca. 80 km lange gasleiding die zou worden aangesloten op hoofdleiding en twee gasdistributiestations. Phare leverde een bijdrage van 2,5 miljoen euro in het kader van een 52 miljoen kostend project voor het aanleggen en toepassen van een corrosiesysteem dat 27 km van de gasleiding in beslag neemt. Nog belangrijker was het feit dat het project met de Phare-middelen nog meer leningen van de IFI’s kon aantrekken, waaronder het Koeweit-fonds, de EIB en de Deense Unibank. Terwijl het Phare-gedeelte van het project in juni 1997 werd voltooid, werd het gehele project eind 1998 afgerond. De pijpleiding werd op 4 december in gebruik genomen. 59 Polen Jaaroverzicht De Poolse economie bleef in 1998 aanzienlijke vooruitgang boeken, hoewel sommige economische indicatoren verslechterden in vergelijking met 1997. De economische groei in 1998 bedroeg 4,8%, tegenover 6,9% in 1997. Duidelijker nog was het teruglopen van de industriële productie, met een jaarlijkse groei van 4,7% in 1998 tegenover bijna 11 % in 1997. Deze neergaande trends werden veroorzaakt door de Russische en Aziatische financiële crises en door een afname van de binnenlandse vraag als gevolg van een strak monetair beleid en een langzamere groei van salarissen. De buitenlandse directe investeringen namen in 1998 toe, waardoor Polen het belangrijkste doel voor buitenlandse investeringen in Midden-Europa kon worden. Het totaal aan buitenlandse directe investeringen voor 1998 zou naar schatting ongeveer 7,5-8,5 miljard US-dollar bedragen – bijna het dubbele van het totaal in 1997. Hierdoor zal het huidige tekort op de lopende rekening kunnen worden gecompenseerd. Dit tekort nam in 1998 weer toe. Het tekort op de handelsbalans was in 1998 iets groter dan in 1997, met export die sneller groeide dan de import in de eerste helft van het jaar. Het begrotingstekort van de overheid bedroeg 2,5% van het BBP en de buitenlandse schuld van Polen bedroeg 28,8 miljard euro. Het gemiddelde inflatiepercentage bleef verder dalen en kwam voor het eerst sinds het begin van het overgangsproces onder de 10%. Het werkloosheidscijfer bedroeg eind 1998 10,6%. de van inbegrip verkoop Zoals in voorgaande jaren bleef de overheidssector in 1998 krimpen. In juli keurde de regering een plan goed om de meeste van de overgebleven staatsactiva eind 2001 te verkopen, met het telecommunicatiebedrijf. Op 30 juni 1998 werd een plan voor de herstructurering van de Poolse staalindustrie aan de Commissie voorgelegd. Inkomsten uit privatisering bedroegen 1,75 miljard euro in 1998. Bijna 65% van het BBP komt nu uit de particuliere sector in Polen. In 1998 gingen andere belangrijke hervormingen van start, met name de pensioenhervorming, de hervorming van de gezondheidszorg en de onderwijshervorming; deze hervormingen zouden allemaal in 1999 moeten worden uitgevoerd. 10% van TPSA, van De noodzaak om de huidige economische prestaties in stand te houden vraagt om een continue inspanning om het tempo van economische herstructurering te kunnen volhouden en om wijzigingen in het handelsbeleid te voorkomen. De prioriteit dient nog steeds bij het uitvoeren van hervormingen, het herstructureren van de steenkool- en staalindustrie, en de modernisering van de landbouw te liggen. In 1998 bleef Polen politiek stabiel en was er een verbetering in het functioneren van zijn democratische instellingen. In 1998 werd een belangrijke hervorming voorbereid om het openbaar bestuur te decentraliseren. In deze hervorming is een vermindering van het aantal regio’s van 49 naar 16 begrepen en ook het introduceren van een nieuw In oktober 1998 vonden op de drie bestuur op districtsniveau (powiats). teneinde de bestuursniveaus hervorming met ingang van 1 januari 1999 in te voeren. (voivods, powiats, gminas) verkiezingen plaats 60 Wat de betrekkingen met de Europese Unie betreft, waren de belangrijkste gebeurtenissen in 1998 het aannemen van het partnerschap voor toetreding van Polen in maart 1998 en het begin van de toetredingsonderhandelingen. In november 1998 publiceerde de Commissie haar eerste periodiek verslag van de vorderingen van Polen op weg naar toetreding tot de EU. Conclusie van het periodiek verslag van de Europese Commissie, november 1998 Polen voldoet nog steeds aan de politieke criteria van Kopenhagen. Polen kan als een functionerende markteconomie worden beschouwd en zou goed in staat moeten zijn op middellange termijn het hoofd te bieden aan de concurrentiedruk en de marktkrachten in de Unie, op voorwaarde dat het tempo van de economische hervorming wordt opgevoerd en negatieve ontwikkelingen in het handelsbeleid verder worden vermeden. tempo van de transponering is niet overal gelijk en er zijn leemten in de Het administratieve en institutionele capaciteit op bepaalde belangrijke gebieden, zoals het milieu, de standaardisering en het toezicht op de staatssteun. De tot op heden geboekte vooruitgang bij de herstructurering van de industrie en van justitie en binnenlandse zaken dient te worden gehandhaafd. De Commissie is niettemin van mening dat indien Polen in hetzelfde tempo vorderingen blijft maken, dit land op middellange termijn in staat zal zijn aan de verplichtingen van het lidmaatschap te voldoen. Het Phare-Programma in 1998 In 1998 zette de Commissie een aantal belangrijke stappen om de pre- toetredingsstrategie te versterken, waaronder de hervorming van het Phare- Programma om het toetredingsgericht te maken. Het Phare-Programma concentreert zich nu op het helpen van de kandidaatlanden bij de uitvoering van de prioriteiten van de partnerschappen voor toetreding en hun nationale programma’s voor de overname van het acquis om hen op lidmaatschap voor te bereiden. Tegen deze achtergrond moest de Phare-begroting voor Polen in 1998 worden teruggebracht tot 34 miljoen euro. De Commissie had dezelfde criteria toegepast op alle kandidaatlanden en had alle door Polen voorgestelde projecten onderzocht om na te gaan of ze relevant waren voor de prioriteiten van het partnerschap voor toetreding, of ze invloed zouden hebben op de aanpassing of de uitvoering van het acquis door Polen, en of ze kostenefficiënt en in technisch en institutioneel opzicht gereed waren. Als gevolg hiervan kon de Commissie slechts een beperkter programma accepteren dan het programma dat oorspronkelijk was voorgesteld, en in overeenstemming met de nieuwe Phare-richtlijnen werd de resterende 34 miljoen euro overgeboekt naar de grootschalige infrastructuurfaciliteit, waarvan alle landen voordeel kunnen hebben, waaronder Polen. De ervaring met de programmering in 1998 leidde ertoe dat Polen inspande om ervoor te zorgen dat programma’s die in 1999 voor zich meer vastlegging waren ontwikkeld, goed waren opgezet. 61 In 1998 legde de Europese Unie een totaal van 198 miljoen euro voor Polen vast, met inbegrip van 95 miljoen euro voor nationale programma’s, 53 miljoen euro in het kader van het programma voor grensoverschrijdende samenwerking, 10 miljoen euro voor Tempus, 20 miljoen euro voor de deelname van Polen aan communautaire programma's en 20 miljoen euro uit de grootschalige infrastructuurfaciliteit. De 10 miljoen euro voor Tempus in Polen maakte de financiering van veertig gezamenlijke Europese projecten mogelijk, waarvan er 13 zich op het gebied van institutionele opbouw richtten. Samenwerking (twinning) is de kern van institutionele opbouw in Polen geworden. In het kader van het nationaal programma voor 1998 zal ongeveer 20 miljoen euro worden besteed aan institutionele opbouw op vier belangrijke gebieden, te weten landbouw, milieu, justitie en binnenlandse zaken, en aan de voorbereiding op de Structuurfondsen. Een totaal van zeven samenwerkingsprojecten werd goedgekeurd betreffende versterking van het rechtswezen, grensbeheer, veterinaire administratie, milieustrategieën, administratie van het gemeenschappelijk landbouwbeleid, een dierenidentificatiesysteem, en voorbereiding op de Structuurfondsen. In 1999 zal de samenwerking geleidelijk worden uitgebreid om het hele acquis te beslaan. 45 miljoen euro is toegewezen voor infrastructuurinvestering uit het nationaal programma voor 1998. Deze steun zal zich richten op belangrijke milieu- investeringsprojecten, zoals de afvalwaterzuiveringsvoorzieningen voor grote Poolse steden, en de aanleg van de rondweg om Krakow (onderdeel van de in gang zijnde renovatie van de snelweg A4 van de Trans-Europese Wegcorridor III, Berlijn- Katowice-Kiev). In het kader van de grootschalige infrastructuurfaciliteit ontving Polen ook 20 miljoen euro als bijdrage aan de financiering van de aanleg van de rondweg om Gdansk op de snelweg A1. In het kader van het nationaal programma voor 1998 werd een totaalbedrag van 30 miljoen euro vastgelegd voor een project ter verlichting van de sociale effecten van de herstructurering van kolen en staal in Polen. Dit project dient te worden gezien in de context van de plannen van de Poolse regering om de kolen- en staalsector te herstructureren en meer dan 150. 000 werknemers te ontslaan over een periode van vijf jaar. Het project is afhankelijk van de toezegging van de regering om door te gaan met het herstructureren en privatiseren van de staalsector in Polen, hetgeen een van de hoofdprioriteiten van het partnerschap voor toetreding is. Een totaal van 9 miljoen euro werd toegewezen voor institutionele opbouwactiviteiten om Polen te helpen met de voorbereiding op de Structuurfondsen bij toetreding. Hieronder zal ook voorbereiding voor de nieuwe ISPA- en SAPARD-instrumenten zijn begrepen. Zoals in voorgaande jaren ontving Polen steun van het programma voor grensoverschrijdende samenwerking (53 miljoen euro) in 1998. In het kader van dit programma ligt de nadruk op vervoers- en milieu-infrastructuurprojecten in regio’s aan de grens van Polen met Duitsland en de Baltische Zee. Ook werden verdere inspanningen geleverd om de kundigheid van de Poolse autoriteiten in het beheer van het programma voor grensoverschrijdende samenwerking te versterken. 62 Prestaties In de vervoersector leverde Phare een belangrijke bijdrage in 1998 met de start van de aanleg van de rondweg om Katowice (35 miljoen euro) en de rondweg om Poznan (45 miljoen euro). Deze bevinden zich respectievelijk op de snelweg A4 (Trans- Europese Corridor III) en de snelweg A2 (Corridor II) en beogen Berlijn met Kiev en Moskou te verbinden. In de landbouw werd steun aan de overheid verleend om te helpen bij het identificeren van prioriteiten voor de modernisering van de landbouw- en voedselverwerkende sector. Dit zou de overheid in staat moeten stellen een strategie voor plattelandsontwikkeling en herstructurering van de landbouw in 1999 uit te werken. Daarnaast werd er van start gegaan met investeringsprogramma’s die zich richten op uitrustingen voor het verpakken, sorteren en wegen van fruit en groenten coöperatief de op negen investeringsprogramma opgezet om de boeren van uitrustingen te voorzien voor het koelen en vervoeren van onbewerkte melkproducten van de boerderijen naar de zuivelverwerkingsbedrijven. Na het verbod op de export van melk in december 1997 aan voorzag zuivelverwerkingsbedrijven en melkboeren in Polen over hoe ze hun productie konden opwaarderen tot EU-normen. groothandelsmarkten. zuivelsector werd demonstratie proefproject krachtige een een dit In in jaren bleef 1998 Phare kleinschalige regionale ontwikkelingsprogramma STRUDER van Voortbouwend op het voorgaande gemeentelijke in infrastructuurontwikkeling in de tien minst ontwikkelde regio’s van Polen financieren. Daarnaast werd een regionale ontwikkelingsstrategie voor iedere geselecteerde regio afgerond: de analyse en identificatie van doelstellingen en ontwikkelingsbehoeften op lokaal niveau zouden moeten helpen bij het opzetten van een alomvattende aanpak van plattelandsontwikkeling. Daarnaast werden 89 kleine infrastructuurprojecten in deze regio’s voltooid, voornamelijk gericht op de modernisering van gemeentelijke watervoorzieningsnetwerken, afvalwaterzuiveringsbedrijven, wegen en ontwikkeling van MKB's middels lokale starterscentra. In de banksector werd in 1998 een opleidingsproject voor leidinggevend personeel alsmede een programma voor accountantsonderzoek voltooid voor meer dan 1000 lokale en regionale coöperatieve banken in Polen. Bij milieu richtte een belangrijk project in de Zakopane-regio zich op het terugdringen van luchtverontreiniging door middel van het moderniseren van het bestaande warmtevoorzieningssysteem, alsmede door het vervangen van vervuilende brandstoffen door schoon geothermisch gas en aardgas. Andere projecten richtten zich op bosbescherming en –ontwikkeling (zie kader hieronder). Na de overstromingen in juli 1997 en een officieel verzoek van de Poolse premier werd 65 miljoen euro van de Phare-middelen herbestemd ten gunste van een herstelprogramma voor door de overstroming veroorzaakte schade. Dit programma werd in 1998 met succes afgerond. Het programma richtte zich op de wederopbouw van kleinschalige infrastructuur in de zuidelijke en zuidwestelijke regio’s van Polen, te weten wegen, bruggen, watervoorziening en afvalwaterzuiveringssystemen, scholen en andere overheidsfaciliteiten. Snelle uitvoering en decentralisatie hielpen het succes 63 van het programma te waarborgen. Meer dan 2000 kleinschalige projecten werden gefinancierd, de contracten werden eind 1998 afgerond en de meeste projecten werden binnen 15 maanden na het begin van het programma voltooid. Het programma heeft een hoge zichtbaarheid in Polen bereikt met een grote mate van toewijding van de mensen en instellingen die erbij betrokken zijn. Het is in grote mate gewaardeerd door de mensen die in de betreffende plattelandsgebieden wonen. De uitvoering van Phare-programma’s was over het algemeen naar tevredenheid in 1998. Hoewel lager dan in 1997 werden er contracten gesloten ter waarde van 206 miljoen euro in 1998, en het contracteringspercentage bedroeg eind 1998 79% van alle middelen die aan Polen gedurende de periode 1990-1998 waren toegewezen. Casestudy: Bosbouwontwikkeling in Polen Bosbouw vertegenwoordigt een belangrijke natuurlijke hulpbron in Polen, en bossen bedekken meer dan 28% van het grondgebied van het land – waardoor Polen een van de landen met de grootste bosgebieden in Europa is. In de periode 1995-1998 heeft het Phare-Programma 12 miljoen euro verstrekt voor het herstel en de bescherming van Poolse bossen. Phare-steun voor bosbouwontwikkeling heeft ertoe bijgedragen dat de volgende resultaten werden bereikt: • Er werd een alomvattend programma van financiële en technische steun uitgevoerd om plagen in de Poolse bossen uit te roeien, die zich hadden verspreid in de richting van bossen in de EU, waarbij gebruik werd gemaakt van milieuveilige biologische bestrijdingsagentia. Een totaal van 250. 000 ha bos in Polen werd behandeld. • Phare hielp bij het ontwikkelen van een vroegtijdig waarschuwingssysteem – waaronder landingsbanen, uitkijktorens en opslagfaciliteiten – ter voorkoming en opsporing van branden in de grote bosgebieden in het noorden en zuiden van Polen. • Er werd van start gegaan met een door Phare gefinancierd bebossingsprogramma, waarbij 44 miljoen zaailingen werden aangeschaft voor de bebossing van 6000 ha particuliere nationaal bebossingsprogramma van Polen, dat beoogt 700. 000 ha aan nieuwe bossen aan te leggen voor 2020. Vervoersuitrustingen werden aangekocht om te helpen bij het ontwikkelen van een milieuvriendelijk rooisysteem. landbouwgrond. Dit onderdeel van een het is • Het programma ondernam het herstel van geërodeerde bossen in Zuid- en West- Polen. Onder de Phare-bijdrage viel het leveren van speciale kunstmest om het evenwicht van de beschadigde grond te herstellen, materialen voor de bescherming van bomen, de bouw van 14 waterreservoirs, waar onregelmatige neerslag en erosie herbeplanting en groei vrijwel onmogelijk maakten, en het leveren van hekwerk voor 3000 ha bos. • Een voormalig militair Sovjetkamp werd gerestaureerd en omgebouwd tot een boomkwekerij en studiefaciliteit voor bosbouwwetenschappers, samen met het ontwikkelen van een bosgenenbank en opslagfaciliteiten voor goedgekeurde zaailingen voor het toekomstige herstel van beschadigde bossen in Polen. 64 Roemenië Jaaroverzicht Roemenië ervoer opnieuw een negatieve economische groei in 1998 met de inkrimping van de economie met 7,3% en een afname van 17% in de industriële productie. Het begrotingstekort werd echter tot 3,3% teruggebracht en de inflatie daalde enorm tot 40,6% (tegenover een piek van 150% in 1997). Het huidige tekort op de lopende rekening (ongeveer 2,75 miljard euro) liep terug gelijk met het handelstekort en bedroeg ongeveer 7,9% van het BBP. Buitenlands directe investeringen bleven ook laag (1. 822 miljoen euro op nettobasis) en konden niet de omvang van de algehele externe schuld verminderen, die 8,6 miljard euro bedroeg. Het werkloosheidspercentage de nam aanzienlijk beroepsbevolking. 9,7% van naar toe, Hoewel er belangrijke structurele hervormingen in de eerste helft van 1997 waren ingevoerd, stagneerden de hervormingen in de tweede helft van dat jaar. Er werd weinig vooruitgang geboekt in de rest van het jaar met weinig wezenlijke resultaten in 1998, met als opvallende uitzondering de privatisering van Romtelecom. In het algemeen laten de privatiseringscijfers enige versnelling van de privatisering zien ten opzichte van 1997, maar ongeveer twee derde van de grote bedrijven moest eind 1998 nog worden verkocht. Bij het opzetten van een wetgevend kader voor een markteconomie werd in wisselende mate vooruitgang geboekt en de wetgeving inzake privatisering en buitenlandse investeringen is herhaaldelijk gewijzigd. De herstructurering van grote overheidsbedrijven boekte in 1998 niet veel vooruitgang, en hoewel de autoriteiten herstructureringsplannen hebben ontwikkeld voor enkele grote overheids- en nutsbedrijven, zijn er twijfels met betrekking tot de effectieve uitvoering van deze plannen. De financiële sector bleef ook zwak, met veel grote overheidsbanken die gebukt gaan onder de last van niet-winstgevende activa en achterstallige leningen. Dientengevolge namen leningen aan de particuliere sector in 1998. Ten slotte is het aantal scherp af in 1997, en herstelden zich niet privatiseringstransacties aanzienlijk vertraagd in de eerste helft van 1998, en voldeden de inkomsten uit privatisering niet aan de verwachtingen van de autoriteiten. een regeringscrisis Er was sprake van enige politieke onzekerheid gedurende het jaar, waaronder een regeringswisseling en verschillende wisselingen binnen dezelfde regerende coalitie. Na het hervormingsproces werd de coalitieregering van de nationale Boeren-Christelijke en Democratische Partij op 15 april 1998 vervangen door een nieuwe regering. De meerderheid van ministers bleef op hun posten en er deden zich geen grote wijzigingen voor in het regeringsbeleid na de regeringswisseling. vertragingen vermeende gevolg van als in Wat de betrekkingen met de Europese Unie betreft, waren de belangrijkste gebeurtenissen in 1998 de start van het toetredingsproces, het aannemen van het partnerschap voor toetreding, de publicatie van het periodiek verslag en het sluiten de het van Europaovereenkomst. aanpassingsprotocol commerciële aspecten voor van de 65 Conclusie van het periodiek verslag van de Europese Commissie, november 1998 Roemenië voldoet aan de politieke criteria van Kopenhagen. Er moeten echter nog veel inspanningen worden geleverd om de corruptie te bestrijden, de werking van rechtbanken te verbeteren en de individuele vrijheden en de rechten van de Roma te beschermen. Voorts dient voorrang te worden gegeven aan de hervorming van de overheidsdiensten. Roemenië heeft zeer weinig vorderingen gemaakt bij het tot stand brengen van een markteconomie en zijn vermogen om concurrentiedruk en marktkrachten het hoofd te bieden, is achteruitgegaan. Ondanks vorderingen bij de omzetting van belangrijke onderdelen van het acquis moet Roemenië nog een lange weg afleggen op het gebied van bijkomende wetgevende omzetting, tenuitvoerlegging en handhaving voordat het land in staat zal zijn de verplichtingen van het lidmaatschap op zich te nemen. Het Phare-Programma in 1998 Voor 1998 hoofddoelstellingen overeenkomstig het partnerschap voor toetreding: totale Phare-steun in Roemenië heeft de betrekking op vijf • • • het versterken van de democratie, de rechtsstaat en mensenrechten door middel van projecten die zich richten op kinderbescherming en verbetering van de situatie van de Roma het versterken van de institutionele en administratieve capaciteit voor het beheren van het acquis, door middel van institutionele opbouwprojecten met de ministeries van Financiën, Landbouw en Milieu, de douaneadministratie en steun aan hervorming van het openbaar bestuur verdere integratie van Roemenië in de interne markt door middel van projecten met betrekking tot het herstructureren van openbare nutsbedrijven en de financiële sector • Roemenië helpen bij het nakomen van zijn verplichtingen op het gebied van justitie en binnenlandse zaken, waaronder projecten met de ministeries van Binnenlandse Zaken en Justitie economische en sociale cohesie, waaronder regionale ontwikkeling en steun voor het herstel van wegen. • Phare-steun om Roemenië te helpen bij het bereiken van deze doelstellingen wordt via drie programma’s verleend: het nationale Phare-programma, de grootschalige infrastructuurfaciliteit en de inhaalfaciliteit. In oktober 1998 tekenden de Commissie en de regering van Roemenië een financieringsmemorandum dat voorzag in 106,6 miljoen euro in het kader van het nationale Phare-programma. Binnen dit budget is 34,6 miljoen euro toegewezen voor openbaar bestuur en institutionele versterking, 12 miljoen euro voor regionale democratisering en burgermaatschappij, en 60 miljoen euro voor 66 ontwikkelingsmaatregelen. Hieronder valt ook een toewijzing voor steun aan de deelname van Roemenië aan communautaire programma’s. Phare voorziet ook in nog eens 6 miljoen euro voor het Tempus-programma voor hoger onderwijs, waardoor de financiering van 23 gezamenlijke Europese projecten mogelijk is, waarvan er 7 op het gebied van institutionele opbouw liggen. zal ook middelen Roemenië grootschalige infrastructuurfaciliteit (25 miljoen euro) voor het herstel van wegen en van de inhaalfaciliteit (16 miljoen euro) voor herstructurering van de financiële sector en voor een project voor het rehabiliteren van mijnregio’s. Dientengevolge zal de totale toewijzing voor Roemenië in 1998 155,2 miljoen euro bedragen. ontvangen van de Phare-projecten die in het kader van vorige programma’s steun ontvingen, werden in 1998 voortgezet. Zo bedroeg de Phare-steun in het kader van het programma van 1997 in totaal 100 miljoen euro en had betrekking op een groot aantal projecten, van investering in gemeentelijke watervoorzieningssystemen tot projecten inzake statistieken, voedselnormen, versterking van de rechterlijke macht, hervorming van het inkomensbelasting en financiering van gezondheidszorg. lokaal openbaar bestuur, ontwikkeling van MKB's, de van contracten Voor een aanzienlijk deel van de middelen uit het programma van 1996 waren eind 1998 nog geen contracten afgesloten vanwege de lange tijd die is gemoeid met de en voor voorbereiding afvalwaterzuivering in de Jiu-Vallei. Het programma van 1995 met een sterke nadruk op beleidshervorming in de belangrijkste infrastructuursectoren van telecom, energie en vervoer, was voor meer dan 80% gecontracteerd aan het eind van 1998. Een aanzienlijk deel van de middelen in het kader van deze programma’s was echter toegewezen aan noodprojecten (overstromingen 1997 en 1998). De trage uitvoering van de beleidsondersteunende projecten binnen het programma van 1995 geeft de tamelijk trage ontwikkeling van het hervormingsbeleid in de betrokken sectoren weer. de Roemeense spoorwegen Prestaties aan De uitvoering van het Phare-Programma in Roemenië werd aanzienlijk in positieve zin beïnvloed door het creëren van één enkele centrale financierings- en contracteringseenheid (CFCU) binnen het ministerie van Financiën. De CFCU zal Phare- efficiëntie bijdragen contracteringsprocedures, en is de eerste stap in de ontwikkeling van het soort financiële beheerstructuren die nodig zullen zijn om met communautaire middelen te kunnen omgaan in de pre-toetredingsperiode. De voordelen van een sterke gespecialiseerde contracteringseenheid binnen het ministerie van Financiën beginnen nu tastbaar te worden. grotere beheer van een het bij Het Programma voor de ontwikkeling van gemeentelijke nutsbedrijven (MUPD II) wordt medegefinancierd door Phare, de EBWO en de Roemeense regering. De totale Phare-toewijzing bedraagt 35 miljoen euro waarvan 27 miljoen euro eind 1998 middels contracten is vastgelegd. De Phare-bijdrage (investering in watervoorziening en infrastructuur voor afvalwater en technische bijstand) zorgt voor betere watervoorzieningsdiensten en milieunormen in tien Roemeense steden, en draagt ook institutioneel en financieel kader, waardoor de bij aan de ontwikkeling van het 67 noodzakelijk grotere investeringen de komende jaren aan stedelijke infrastructuur ten goede zullen kunnen komen. Er werd gedurende 1998 vooruitgang geboekt met het uitvoeren van het hervormingsprogramma voor de financiering van de gezondheidszorg, ter waarde van 4 miljoen euro. Doel van dit programma is het verlenen van bijstand aan de Roemeense overheid bij het opstellen van nieuw beleid ter ondersteuning van het gezondheidszorgstelsel. Het programma zorgt voor een grotere decentralisatie van de huidige organisatie van het stelsel en versterkt de efficiëntie en doelmatigheid ervan. In het kader van het Phare-Programma van 1996 zijn grote investeringen gedaan in de nationale vervoersinfrastructuur. De uitvoering van de investeringen in de Roemeense spoorwegen op de Europese corridors is in 1998 voortgezet. De totaalwaarde van dit programma is 58 miljoen euro, en werkzaamheden voor het herstel van de haven van Constanta gingen in 1998 van start (17,5 miljoen euro). Casestudy: regionale ontwikkeling in Roemenië Via een aantal projecten die in 1994 van start gingen, draagt Phare bij aan het creëren van het institutioneel en wetgevend kader voor de ontwikkeling van regionaal beleid in Roemenië, en aan voorbereidingen voor programma’s die moeten worden uitgevoerd in overeenstemming met de Structuurfondsen van de EU. • • In het kader van een Phare-budget van 1994 stelden EU- en Roemeense deskundigen een analyse van regionale verschillen in Roemenië op, alsmede voorstellen voor een wetgevend en institutioneel kader voor de ontwikkeling van regionaal beleid. In 1997 werden de conclusies van een door Phare gefinancierd onderzoek gepubliceerd als een Groenboek over regionale ontwikkeling, dat de oprichting van een aantal macroregio’s als planningseenheden voorstelde, op basis van associaties van gekozen districtsraden. Het Groenboek stelde ook een nationaal kader vast voor de ontwikkeling van regionaal beleid en de financiering van programma’s. • De regering nam de hoofdpunten van het Groenboek over als haar beleid inzake regionale ontwikkeling; dientengevolge werd een Phare-budget voor 1997 goedgekeurd dat steun verleende voor institutionele opbouw op nationaal en regionaal niveau. In 1998 werd een wet inzake regionale ontwikkeling aangenomen die zorgde voor een adequaat institutioneel kader en de oprichting van een Nationaal Agentschap voor regionale ontwikkeling. • • Een Phare-budget voor 1998 werd goedgekeurd dat voorzag in eerste financiële steun voor projecten die door de regio’s zouden worden voorgesteld en uit het regionale ontwikkeling zouden worden gefinancierd. Nationale Fonds voor Hiermee verbonden is technische bijstand in het kader van het speciaal programma ter voorbereiding op de Structuurfondsen dat verdere steun verleent en voorziet in scholing voor relevante instellingen op regionaal en nationaal niveau. 68 Slowakije Jaaroverzicht Ten gevolge van het ontbreken van structurele hervormingen en een onevenwichtig macro-economisch beleid verslechterde de situatie in Slowakije in 1998. Hoewel het BBP bleef stijgen met 4,4%, vertoonden externe en fiscale rekeningen tekenen van verdergaande achteruitgang. Voor het derde jaar op een rij was het tekort op de lopende rekening in 1998 hoger dan 10% van het BBP, terwijl het algemene overheidstekort tot meer dan 5% van het BBP toenam. Er zijn aanzienlijke inspanningen nodig om de tekorten van de lopende rekening en de overheidstekorten tot meer duurzame niveaus terug te brengen. Hoewel de buitenlandse directe investeringen aanzienlijk hoger waren dan in voorgaande jaren, ongeveer 2% van het BBP, zijn de bedragen lang niet toereikend om het huidige tekort op de lopende rekening te dekken. Het cumulatieve totaal voor de periode 1990-1998 bedroeg slechts 1,230 miljard euro. Het gemiddelde inflatiepercentage bleef relatief laag met 6,7%. Het geregistreerde werkloosheidscijfer bleef echter als voorheen stijgen en bereikte in december 1998 15,6%, in vergelijking met 12,5% in december 1997. Wat de structurele hervormingen betreft, is voortgegaan met de privatisering en meer dan 80% van het BBP komt nu voort uit de particuliere sector. De privatiseringsmethoden die werden gebruikt, waren echter niet bevorderlijk voor de herstructurering van ondernemingen. Bovendien gaan de grootste banken die nog steeds in bezit van de staat zijn, gebukt onder de last van hoge schulden en een tekort aan kapitaal. Er zijn aanzienlijke inspanningen nodig om de herstructurering van ondernemingen op marktbasis te bevorderen, om de staatsbanken te herstructureren en privatiseren, en om buitenlandse directe investeringen aan te trekken om de modernisering van ondernemingen te bespoedigen. Slowakije werd in 1998 nog steeds geconfronteerd met politieke problemen. Het parlement was niet in staat een nieuwe president te kiezen, zodat de presidentiële bevoegdheden overgingen naar de regering, die ze op controversiële wijze ging gebruiken. De EU gaf diverse malen te kennen bezorgd te zijn ten aanzien van de stabiliteit van democratische instellingen en goed bestuur in Slowakije. Nationale verkiezingen in de herfst resulteerden in een overwinning voor de oppositie, die in november 1998 een nieuwe regering vormde. Dit resulteerde in een belangrijke verandering in het politieke klimaat van het land. De nieuwe regering stelde zich tot doel de democratische instellingen te stabiliseren en de economie te hervormen. De laatste twee maanden van het jaar lieten aanzienlijke verbeteringen zien in de betrekkingen tussen Slowakije en de EU, zijn buurlanden en internationale organisaties zoals de Raad van Europa, de OVSE en de OESO. Wat de betrekkingen met de EU betreft, waren de belangrijkste gebeurtenissen in 1998 de start van het toetredingsproces met de aanneming van het partnerschap voor toetreding en het nationaal programma voor de overname van het acquis, en de publicatie van het eerste periodiek verslag in november. Het periodiek verslag wees 69 op de bezorgdheid van de Commissie wat betreft de politieke ontwikkelingen in de periode vóór de verkiezingen en de macro-economische situatie in Slowakije. Conclusie van het periodiek verslag van de Europese Commissie, november 1998 De recente verkiezingen bieden Slowakije een belangrijke gelegenheid de in het advies beschreven politieke leemten aan te vullen en maatregelen te nemen om ervoor te zorgen dat dit land in de toekomst kan voldoen aan de politieke criteria van Kopenhagen. De meeste hervormingen die nodig zijn om een functionerende markteconomie op te richten zijn door Slowakije uitgevoerd maar er is een gebrek aan doorzichtigheid als gevolg van staatsinmenging. Desalniettemin zou Slowakije in staat moeten zijn op middellange termijn het hoofd te bieden aan concurrentiedruk en marktkrachten binnen de Unie, op voorwaarde dat de markteconomie in de gelegenheid wordt gesteld te functioneren. Slowakije dient meer vaart te zetten achter de aanpassing, met name op het gebied van de interne markt, het milieu en justitie en binnenlandse zaken. Een gezamenlijke inspanning is nodig om de overeenkomstige institutionele en administratieve capaciteit op te zetten en te versterken. Het Phare-Programma in 1998 In overeenstemming met de prioriteiten op korte termijn van het partnerschap voor toetreding en het nationaal programma voor de overname van het acquis is het doel van het Phare-Programma in 1998 Slowakije te steunen bij zijn inspanningen om aan de criteria van Kopenhagen te voldoen en zich voor te bereiden op het lidmaatschap van de Europese Unie. Slowakije ontving steun van vier Phare-programma’s in 1998: het nationale Phare- programma (45,9 miljoen euro), de inhaalfaciliteit (7,5 miljoen euro), de grootschalige infrastructuurfaciliteit (15 miljoen euro) en het programma voor grensoverschrijdende samenwerking (5 miljoen euro). De Phare-steun in het kader van het nationale programma van 1998 is gericht op zes hoofdgebieden: Slowakije helpen te voldoen aan de criteria van Kopenhagen, voortzetting van het economische hervormingsproces, institutionele versterking en integratie in de interne markt, versterking van justitie en binnenlandse zaken, harmonisatie in de milieusector en deelname aan communautaire programma’s. Om Slowakije te helpen te voldoen aan de politieke criteria zal Phare steun verlenen om de capaciteit van de lokale overheid en de rechterlijke macht te versterken (1,5 miljoen euro). Op het gebied van economische hervorming (3,5 miljoen euro) zal Phare-steun onder meer het opstellen van economische beleidsprioriteiten voor de middellange termijn inhouden alsmede een gezamenlijke beoordeling daarvan in het kader van de Europaovereenkomst. Er zal bijstand worden verleend om de rechten 70 van eigendom en bezit te verbeteren, en Phare zal de uitvoering van het nationale kadasterbeleid en het opzetten van een landregistratiesysteem steunen. Slowakije moet zijn institutionele en administratieve capaciteit versterken en steun op dit gebied zal zich met name richten op toetredingsverwante aangelegenheden. Phare zal steun verlenen voor de harmonisatie van de wetgeving en de versterking van instellingen op het gebied van normen en certificering, staatshulp, kapitaalmarkten, intellectuele eigendom, overheidsopdrachten en landbouw (veterinair en fytosanitair gebied). Ook zal bijstand worden verleend om Slowakije voor te bereiden op de Structuurfondsen van de EU, door een bijdrage te leveren aan de ontwikkeling van regionaal en structureel beleid en de capaciteit om dit beleid uit te voeren. De Phare- steun op dit gebied bedraagt 17 miljoen euro in 1998. Justitie en binnenlandse zaken (5,2 miljoen euro) blijft een prioritair gebied en onder steun op dit gebied zal het versterken van politie en het rechtswezen vallen, het ontwikkelen van een effectief grensbeheer en migratiebeheersing, en het leveren van een bijdrage aan de bestrijding van georganiseerde misdaad, de handel in drugs en personen, corruptie en het witwassen van geld. Steun zal zich ook richten op de harmonisatie van het JBZ-beleid met dat van de EU en internationale verdragen. In de milieusector (17,5 miljoen euro) zal steun worden verleend voor een voortzetting van de omzetting van kaderwetgeving, en het opzetten en uitvoeren van en gedetailleerde investeringsstrategieën met betrekking tot de overname van het acquis op milieugebied. harmonisatieprogramma’s, financierings- waaronder Ten slotte zal via een toewijzing van 1,2 miljoen euro steun worden verleend voor de deelname door Slowakije aan communautaire onderwijsprogramma’s in 1998. Naast het bovengenoemde is 4 miljoen euro toegewezen voor het Tempus-programma voor hoger onderwijs voor 1998, waardoor de financiering van 24 gezamenlijke Europese projecten mogelijk is, waarvan 12 op het gebied van institutionele opbouw. Slowakije ontving ook in 1998 een toewijzing uit de inhaalfaciliteit en vier projecten komen voor steun in aanmerking: steun aan de Opperste Rekenkamer (1,05 miljoen euro) versterking van de capaciteit van de Nationale Raad (parlement) (2 miljoen euro) • • • Slowaaks post-privatiseringsfonds (4 miljoen euro) • Spisska Nova Ves – een regionaal ontwikkelingsproject ter verbetering van de positie van de Roma (0,45 miljoen euro) Slowakije heeft een toewijzing van 15 miljoen euro ontvangen uit de grootschalige infrastructuurfaciliteit voor 1998, ter financiering van de aanleg van een rondweg om Bratislava. Het project, medegefinancierd door de Europese Investeringsbank en de Slowaakse regering, impliceert de aanleg van 6,5 km snelweg (de D-61) rond de stad. Door de aanleg van de rondweg zullen de verkeersopstoppingen en verontreiniging in Bratislava afnemen en zal worden bijgedragen aan de ontwikkeling van het vervoersnetwerk van het land. 71 Slowakije ontvangt ook steun van het programma voor grensoverschrijdende samenwerking (5 miljoen euro). Het programma, dat zich richt op grensregio’s met Oostenrijk, zal acties ondersteunen op vier prioritaire gebieden: infrastructuur, economische ontwikkeling en toerisme, milieu en institutionele steun en menselijk potentieel. Prestaties Wat contractering en betalingen betreft, zijn de prestaties van het Phare-Programma aanzienlijk verbeterd. Tegen het einde van 1998 waren alle programma’s van 1990 tot 1996 volledig gecontracteerd. Het contracteringspercentage voor het programma van 1997 bedroeg eind 1998 ongeveer 35%. Phare heeft steun verleend aan een aantal sectoren in Slowakije en heeft een aantal projecten met succes uitgevoerd en voltooid. In de landbouwsector wordt met succes een project voor de ontwikkeling van diensten inzake landbouwvoorlichting uitgevoerd, in samenwerking met het ministerie van Landbouw. Phare heeft ook steun verleend aan organisaties in de particuliere sector, zoals de Landbouw- en Voedselkamer en de Vereniging van particuliere boeren. Extra steun is verleend op het gebied van de gezondheid van planten en dieren, waaronder fytosanitaire en veterinaire diagnose. Modernisering van de instantie voor landmeetkunde, cartografie en kadaster werd ook met Phare-steun uitgevoerd. Op het gebied van harmonisatie van de wetgeving is een centrale vertaaleenheid opgezet bij het Instituut voor harmonisatie van de wetgeving teneinde vertalingen van het acquis in de Slowaakse taal te leveren. Een juridisch team, gefinancierd door Phare, blijft de overheid advies verlenen over een breed scala aan onderwerpen op het gebied van harmonisatie van de wetgeving. Een belangrijk project op het gebied van openbaar bestuur richt zich op hervorming van het ambtenarenapparaat, het ontwikkelen van een wettelijk kader voor een en scholing van ambtenaren. professioneel, niet-politiek ambtenarenapparaat Instellingen op het gebied van openbaar bestuur in Duitsland, Finland en het Verenigd Koninkrijk zijn daarbij betrokken. In het kader van hetzelfde project ontving het ter ondersteuning van het parlement door Phare gefinancierd drukmateriaal wetgevingsproces. Een aantal rechtbanken van koophandel ontving IT-uitrustingen om de handelsregisters te automatiseren. Phare heeft waardevolle steun verleend op het gebied van de ontwikkeling van een burgermaatschappij. In 1998 steunde de door Phare gefinancierde Stichting voor de ontwikkeling van de burgermaatschappij in Slowakije onafhankelijke NGO- activiteiten om bewustwording te creëren onder jonge kiezers en om de parlementaire verkiezingen in de gaten te houden. Deze campagne – OK 98 genaamd – had een aanzienlijk effect op de recordopkomst van kiezers (84,6%) bij de verkiezingen. Met name is het opvallend dat acht van de tien mensen die voor het eerst moesten stemmen, naar de stembus gingen. De activiteiten van de betrokken NGO’s voor het toezicht op de verkiezingen zorgden er mede voor dat de verkiezingen vrij en eerlijk waren. De campagne heeft de rol en het prestige van NGO’s in Slowakije versterkt. 72 Phare heeft bijgedragen aan de versterking van de markteconomie in Slowakije door steun te verlenen aan kleine en middelgrote ondernemingen (zie onderstaand kader) en door middel van het Slowaaks post-privatiseringsfonds (SPPF). Eind 1996 opgericht, is het SPPF een risicodragend-kapitaalfonds van 40 miljoen euro dat samenwerkt met de EBWO (30 miljoen euro) en Phare (12 miljoen euro). Naast actief vermogen verstrekt Phare ook 8 miljoen euro aan middelen die beschikbaar zijn voor technische bijstand voor pre- en post-investeringssteun. Deze combinatie van risicodragend kapitaal en technische bijstand betekent dat het fonds steun kan verlenen aan tweederangs bedrijven die anders geen steun zouden ontvangen van de financiële markten en banken. Naar verwachting zal het SPPF een katalytische rol spelen bij het aantrekken van buitenlandse investeerders naar Slowakije. Casestudy: de MKB-sector in Slowakije De MKB-sector speelt een belangrijke rol bij het stimuleren van economische groei en het creëren van werkgelegenheid in Slowakije. Het aantal MKB's in het land is leveren nu rond de 60% van de totale sinds 1991 gestaag toegenomen en zij werkgelegenheid en meer dan 50% van de economische productie. Phare heeft een belangrijke rol gespeeld bij deze ontwikkeling, door rechtstreekse technische en financiële steun aan MKB’s te verlenen en door het creëren van instellingen die diensten verlenen aan MKB’s. Met overheidssteun leverde Phare een bijdrage aan de oprichting van het Nationaal Agentschap voor de ontwikkeling van MKB's en een netwerk van twaalf regionale advies- en informatiecentra en vijf centra voor bedrijfsvernieuwing. Met vestigingen in het hele land voorzien deze regionale organisaties in opleiding, informatie en advies aan MKB’s. Via deze centra heeft Phare geholpen bij het genereren van ongeveer 5000 nieuwe banen en het creëren van 1300 nieuwe MKB’s. Het Phare-project voor leningen aan MKB's (16,7 miljoen euro) is ook uiterst succesvol gebleken. Door een unieke combinatie van Phare, regering en commerciële financiering, stelt het project kapitaal beschikbaar aan MKB's tegen gunstige tarieven. Tot dusver heeft het project 480 leningen verstrekt aan ondernemingen die gemiddeld ongeveer 45 werknemers in dienst hebben, waarbij de gemiddelde lening 60. 000 euro bedroeg. Het huidige betalingsverzuim ligt onder de 1%. In 1998 werd door OMAS een beoordeling van het MKB-programma uitgevoerd. De Phare-steun werd als uiterst bevredigend beoordeeld wat betreft de uitvoering van het programma en het bereiken van de Phare-doelstellingen, en het programma wordt gezien als een van de meest succesvolle in zijn soort in Midden-Europa. De Phare- steun aan de MKB-sector in Slowakije bedraagt tot op heden 31,9 miljoen euro. 73 Slovenië Jaaroverzicht De economie van Slovenië boekte in 1998 goede vooruitgang. Het reële BBP groeide met 4% gedurende de eerste zes maanden van het jaar en het percentage over het hele jaar wordt geschat op 3,9%, een verbetering ten opzichte van het percentage in 1997 van 2,9%. De lopende rekening, die een overschot van 0,2% van het BBP in 1997 aangaf, zou in 1998 in evenwicht moeten zijn, terwijl het begrotingstekort, dat 1,1% van het BBP in 1997 bedroeg, naar verwachting in 1998 met 1% nauwelijks zou dalen. Buitenlandse directe investeringen bedroegen voor de eerste helft van 1998 136 miljoen euro, terwijl de netto externe schuld van Slovenië eind augustus 4,08 miljard euro bedroeg. De inflatie bleef dalen en bedroeg in november 1998 6,4%, tegenover 9,4% in 1997. De werkloosheid (volgens de ILO-definitie) bedroeg 7,5% eind september 1998. Na de wet op de voltooiing van het privatiseringsproces werd de privatisering van alle staatsondernemingen formeel op 1 november 1998 afgerond. Deze ondernemingen hebben echter nog wel behoefte aan herstructurering. Er zijn ook extra inspanningen staatsbanken en nodig voor de privatisering van openbare verzekeringsmaatschappijen, en voor de liberalisering van de kapitaalmarkt. nutsbedrijven, Slovenië bleef politiek stabiel en zijn democratische instellingen functioneerden in 1998 soepel. Wat het buitenlands beleid betreft, presenteerde Slovenië aan de Noord- Atlantische Raad in maart een strategie voor zijn integratie in NAVO. Wat de betrekkingen met de EU betreft, waren de belangrijkste gebeurtenissen in 1998 de en het begin van de onderhandelingen, het aannemen van het partnerschap voor toetreding in maart en de publicatie van het periodiek verslag van de Commissie in november. toetredingsproces start van het formele 74 Conclusie van het periodiek verslag van de Europese Commissie, november 1998 Slovenië voldoet nog steeds aan de politieke criteria van Kopenhagen. Er moet nog altijd de nodige aandacht worden besteed aan het beter laten functioneren van het gerechtelijk apparaat en het parlement en aan maatregelen om ervoor te zorgen dat de uit de Europaovereenkomst voortvloeiende verplichtingen met betrekking tot eigendom worden nageleefd. Slovenië kan worden beschouwd als een functionerende markteconomie en verwacht wordt dat het op de middellange termijn in staat zal zijn de concurrentiedruk en de marktkrachten in de Unie het hoofd te bieden, op voorwaarde dat de geplande hervormingen tijdig en volledig ten uitvoer worden gelegd. tempo van de harmonisatie en de opbouw van de instellingen wordt Als het opgevoerd zodat de in de loop van dit jaar geconstateerde achterstand wordt ingelopen, zal Slovenië op de middellange termijn in staat zijn de uit het lidmaatschap voortvloeiende verplichtingen na te komen. Er dienen nog inspanningen te worden geleverd op het gebied van de interne markt, met name voor BTW, toezicht op staatssteun, en justitie en binnenlandse zaken Het Phare-Programma in 1998 Phare wees in 1998 aan Slovenië een totaalbedrag van 16 miljoen euro toe. Er werd steun verleend via twee Phare-programma’s: het nationale Phare-programma (10 miljoen euro), waaronder 1,25 miljoen euro voor het Tempus-programma, en het programma voor grensoverschrijdende samenwerking (6 miljoen euro). Er werd besloten een aanzienlijk deel van de toewijzing van 1998 over te hevelen naar 1999 om gedetailleerde investeringsprojecten te kunnen opstellen. Het nationale programma van 1998 richt zich daarom voornamelijk op institutionele opbouw, die zal worden uitgevoerd via de nieuwe samenwerkingsregelingen (financiën, milieu, landbouw) en waar toepasselijk via klassieke technische bijstand (statistiek). Verdere integratie in de interne markt en het versterken van de administratieve en institutionele capaciteit zijn prioritaire gebieden. Steun impliceert onder meer het verhogen van de normen op het gebied van de statistiek (2 miljoen euro), en institutionele opbouw voor het ministerie van Financiën (0,85 miljoen euro). 3 miljoen euro is toegewezen voor het speciale programma ter voorbereiding op de Structuurfondsen dat steun verleent bij de ontwikkeling van regionaal beleid en cohesie. Phare zal ook haalbaarheidsstudies steunen voor toekomstige investeringsprojecten (1999) op het gebied van milieu en landbouw (1,9 miljoen euro) en voor structuren voor toezicht en controle op de uitvoering in deze twee sectoren (1 miljoen euro). 75 Tempus II ontving een toewijzing van 1,25 miljoen euro voor werk in de hoger- onderwijssector, waardoor de financiering van vijf gezamenlijke Europese projecten mogelijk is, waarvan er één zich richt op institutionele opbouw. Het programma voor grensoverschrijdende samenwerking (6 miljoen euro) steunt acties in de grensregio's met Oostenrijk en Italië. Prestaties De uitvoering van het Phare-Programma in Slovenië moest in 1998 het hoofd bieden aan een aantal uitdagingen. Het was het eerste jaar dat het programma werd uitgevoerd in het kader van het nieuwe gedecentraliseerd uitvoeringssysteem (DIS) en in 1998 werd ook het nationale (het memorandum van overeenstemming werd in december getekend). Met de steun van de centrale financierings- en contracteringseenheid zal het nationale fonds toezicht houden op het financieel beheer en zal het de overdracht van middelen naar de eindbegunstigden in Slovenië vergemakkelijken. fonds opgericht De hoeveelheid werk die is gemoeid met de harmonisatie en uitvoering van wetten en technische regelingen verschilt niet opmerkelijk van de grootte van het land. Als klein land moet Slovenië deze werklast aankunnen met een kleine overheid. Het programma voor de pre-toetredingsstrategie, dat in het kader van het programma van 1996 werd ingevoerd, hielp het Bureau voor Europese aangelegenheden en andere ministeries om te gaan met het plannen, coördineren en steunen van het pre- toetredingsproces. In de financiële sector bleef Phare een belangrijke rol spelen bij het introduceren van BTW in Slovenië (gepland voor 1 juli 1999). Phare verleende technische bijstand bij de formulering van het wetgevend kader, beleidsontwikkeling en organisatorische kwesties. Dit resulteerde in het aannemen van de wet op BTW door het parlement op 25 november 1998. Daarnaast verleende Phare het ministerie van Financiën bijstand bij het ontwikkelen van een liberaliseringsstrategie voor kapitaalverschuiving en bij het opzetten van een controle- en verslagleggingssysteem voor kapitaalstromen. Extra de steun verzekeringssector, en opleidings- en privatiseringssteun voor de banksector. het ministerie opleiding bestond andere onder voor aan uit De programma's voor grensoverschrijdende samenwerking in Slovenië hebben nog steeds een positief effect op het stimuleren van economische en sociale ontwikkeling in de grensregio's met Italië en Oostenrijk. Projecten met een duidelijk grensoverschrijdend effect werden in een breed scala van sectoren vastgesteld en uitgevoerd, in nauwe samenwerking met de Oostenrijkse en Italiaanse counterparts. de Tot grensoverschrijdende van lokale ontwikkelingsinitiatieven, ontwikkeling van MKB's en waterwingebieden, verbetering van de infrastructuur (bv. watervoorzieningen) behoorden verbindingen, onder meer bescherming verbetering verbetering activiteiten deze van de en 76 Casestudy: Milieukredietproject Het doel van het Milieukredietproject (ECS), dat door Phare wordt medegefinancierd, is het EcoFonds te helpen om tegemoet te komen aan de behoeften van de bedrijfs- en gemeentesectoren in Slovenië waar het gaat om financiering van investeringen teneinde milieuverontreiniging terug te dringen, afvalbeheersystemen te bevorderen en milieuvriendelijke een onafhankelijk investeringsfonds zonder winstoogmerk dat in het leven is geroepen door het ministerie van Milieu. introduceren. Het EcoFonds technologieën te is Het ECS is gebaseerd op een door Phare gefinancierde haalbaarheidsstudie (marktvraaganalyse en institutionele analyse) die in 1996 werd uitgevoerd. Deze studie liet zien dat er een aanzienlijke vraag naar milieu-investeringsfinanciering in de bedrijfs- en gemeentesectoren was, maar een weerstand om tegen markttarieven van commerciële banken te lenen. Een belangrijke deel van die vraag komt van geprivatiseerde bedrijven die een wettelijke verplichting hebben om milieu- investeringen te doen als onderdeel van het privatiseringsproces. Het ECS verstrekt leningen aan leners in de gemeentelijke en particuliere sector tegen aantrekkelijke tarieven voor het financieren van projecten op drie hoofdgebieden: verbetering van de luchtkwaliteit en terugdringing van luchtverontreiniging, verbetering van de waterkwaliteit en minimalisering van de productie van vast of gevaarlijk afval. Het ECS heeft meer dan 2 miljoen euro aan EcoFonds-leningen verstrekt tegen concurrerende tarieven voor milieu-investeringen in deze drie sectoren. en het beheer van watervoorraden, 77 Niet-kandidaatlanden 78 Albanië Jaaroverzicht Met een BBP per hoofd van de bevolking van 675 euro is Albanië nog steeds het armste land van Europa. Als gevolg van de dramatische terugval in de economische productie die samenging met het instorten van de centrale planeconomie, waarbij het reële BBP daalde met bijna 40% tussen 1989 en 1992, kwam voor Albanië een periode van snel herstel, met een van de hoogste economische groeipercentages van Europa. Het reële BBP steeg met meer dan 45% tussen 1992 en 1996, en bereikte 90% van het niveau van 1989 tegen het einde van 1996. De crisis van 1997 resulteerde in een terugval van het reële BBP met 7% in vergelijking met 1996. De groei begon weer in 1998 en wordt geschat op 10% in reële termen en een lager percentage van 7% voor 1999. Het succesvol terugdringen van de inflatie door Albanië, van een piek van 237% in 1992 naar 8% in 1998, is een uitzonderlijke prestatie. Buitenlandse directe investeringen, voornamelijk uit Italië en Griekenland, bleven steken rond de 42 miljoen euro in 1998. Ook in 1998 werd er vooruitgang geboekt wat betreft macro-economische stabilisatie, maar de economische ontwikkeling is kwetsbaar vanwege de voortdurende politieke instabiliteit en het ontbreken van openbare orde en veiligheid. De eerste stappen op weg naar structurele hervormingen van instellingen en openbaar bestuur zijn bemoedigend, maar moeten worden bevestigd en aangevuld door duurzame inspanningen in de strijd tegen fraude en corruptie. Het proces van stabilisatie, herstel en democratisering in het land ontwikkelde zich nogal onregelmatig en kampt nog steeds met grote problemen. Het politieke leven bleef zeer confronterend en de openbare orde nogal onzeker, zoals bleek uit een nieuwe oproer in september 1998 gevolgd door een nieuwe regering in oktober 1998. De voortdurende hoge mate van corruptie bij openbaar bestuur en rechterlijke macht alsmede de georganiseerde misdaad hebben de inspanningen van de regering behoorlijk ondermijnd. Het verergeren van de situatie in Kosovo en de komst van met geweld ontheemde personen vroegen om extra inspanningen van de regering en hebben de veiligheidssituatie in Noordoost-Albanië verergerd. van algemene Wat de betrekkingen tussen de EU en Albanië betreft, profiteert Albanië van het stelsel en samenwerkingsovereenkomst sinds 1992. Albanië heeft vanaf 1995 verzocht om een associatieovereenkomst, maar verdere versterking van de betrekkingen zijn onderhevig aan de regionale aanpak van de EU en de werkelijk geboekte vooruitgang wat betreft stabilisatie en ontwikkeling. preferenties handels- (SAP) van een en Het Phare-Programma in 1998 Net als in 1997, werden de Phare-middelen in 1998 geconcentreerd op vier belangrijke hoofdgebieden: • • openbaar bestuur en institutionele hervorming ontwikkeling van lokale gemeenschappen 79 • • ontwikkeling van grootschalige infrastructuur landbouw. Voor 1998 heeft Phare 30,5 miljoen euro vastgelegd voor nationale programma’s en 12 miljoen euro voor grensoverschrijdende samenwerkingsprogramma’s. Op het gebied van de hervorming van het openbaar bestuur is in 1998 technische Rekenkamer, op bijstand DOPA/departement van Openbaar Bestuur, enz. ). verschillende (Opperste gebieden verleend Op het gebied van de hervorming van de rechterlijke macht zijn aanzienlijke inspanningen geleverd, voor een aanzienlijk deel met de steun van de Raad van Europa, wiens betrokkenheid wordt gefinancierd door Phare. Twee gezamenlijke programma's zijn al uitgevoerd. Sinds eind 1997 verleent de Commissie, in samenwerking met WEU/MAPE, steun voor advies en uitrustingen voor de Albanese politie. Tot 1998 is bijna 8 miljoen euro vastgelegd en de uitvoering van het programma is gaande. Deze steun is gericht op en uitrustingen reserveonderdelen) en op het herstel van de politieopleidingscentra. politieuitrustingen, uniformen, voertuigen (speciale Op het gebied van douane vond in juni 1997 een missie voor bijstand aan de douane (MAC) plaats voor een periode van negen maanden en deze was in 1998 nog steeds gaande. Haar voornaamste taak is het verlenen van bijstand aan de Albanese douaneautoriteiten bij het herstel van hun capaciteit tot het effectief innen van douanegelden en accijnzen. Gedurende 1998 deden zich vanwege onrust onder de burgers vertragingen voor wat betreft activiteiten die zich richtten op de hervorming van de douanedienst en de automatisering (ASYCUDA). In de sector ontwikkeling van lokale gemeenschappen bevatte het programma van 1998 een onderdeel ontwikkeling van proefprojecten voor stedelijk herstel in Tirana, bestaande uit arbeidsintensieve werkzaamheden voor het onderhoud van openbare ruimte of gebouwen. De watersector wordt gezien als een belangrijk gebied voor de ontwikkeling van infrastructuur door zowel de Albanese regering als de donorgemeenschap. Watervoorzienings- en distributienetwerken gaan nog steeds achteruit. De PMU van Phare bleef een belangrijke rol spelen in 1998 bij het stimuleren en coördineren van donorsteun in deze cruciale sector. In de landbouwsector richtten de inspanningen zich op voorlichtingsdiensten, het in kaart brengen van het land, veterinaire diensten en visserij. Eind december 1998 keurde de regering van Albanië een strategie – de Groene Strategie – goed voor het ontwikkelen van de Albanese landbouw, die in de toekomstige ontwikkeling van de landbouw zeer van pas zal komen. Albanië ontving ook een begroting van 0,7 miljoen euro voor Tempus, waardoor 6 gezamenlijke Europese projecten konden worden gefinancierd. 80 Prestaties Tijdens de periode 1991-1998 bedroeg de Phare-bijstand aan Albanië meer dan 500 miljoen euro. Ondanks vertragingen in de programmering en uitvoering vanwege de situatie in Albanië is de algehele uitvoering van Phare-bijstand nog steeds bevredigend, met een contracteringspercentage van 66% van de totale middelen die in de periode 1991-1998 zijn toegewezen. In 1998 verliep de uitvoering sneller, met name wat betreft grote infrastructuurprojecten. Een goed voorbeeld hiervan is de aanleg van de weg Durres-Roghizina. In 1998 was het doel van een contractering ten bedrage van 120 miljoen euro bijna bereikt. De begrotingssteun van Phare aan de hervormingsprogramma’s van de regering met betrekking tot openbaar bestuur werd afhankelijk gesteld van een bepaald aantal maatregelen. Dankzij deze hefboomwerking konden de volgende maatregelen worden genomen: het aannemen van de organische begrotingswet, het omzetten van de staatscontroledienst in een onafhankelijke Opperste Rekenkamer, de aanneming van het decreet inzake overgangsmaatregelen voor werving en ontslag, het creëren van het staatspublicatiebureau, enz. Op het gebied van steun aan de Albanese politie werden in 1998 een aantal doelen bereikt: 13 politiestations zijn hersteld, meer dan 100 handbediende radio’s met zenders zijn gedistribueerd, het herstel van het opleidingscentrum van de politieacademie in Tirana is voltooid, er zijn reserveonderdelen voor politievoertuigen geleverd, enz. Door Phare gefinancierde water- en afvalstrategieën werden afgerond overeenkomstig de aanbevelingen van het Albanese Nationale Milieuactieplan. Dit zal als basis dienen voor verdere investeringen in de infrastructuur in sectoren die van groot belang zijn voor zowel de gezondheid als het milieu. Casestudy: Douane De missie voor bijstand aan de douane in Albanië (CAM-A) is een van de meest succesvolle technische bijstandsprogramma’s in Albanië geweest, hetgeen bleek uit de sterke toename van door de douane geïnde inkomsten. CAM-A zou oorspronkelijk deel uitmaken van de internationale reactie op de piramide-investeringscrisis in Albanië in 1997. De douanediensten hadden met name erg te lijden van de onrust onder de burgers. Dit had vooral serieuze consequenties voor de overheidsfinanciën, aangezien het merendeel van de begrotingsinkomsten door de douanedienst wordt geïnd. De CAM-A schakelde een team specialisten in om de regering te helpen bij het herstel van haar capaciteit voor het bestrijden van fraude en het innen van inkomsten, alsmede om te moderniseren en tot een levensvatbare dienst uit te groeien die in haar eigen behoeften voorziet. Deze missie is erg succesvol geweest. De inkomsten uit douanetarieven zijn aanzienlijk toegenomen en hebben een niveau van 150% ten opzichte van vóór de crisisperiode bereikt. In 1998 werd CAM-A een moderniserings- en ontwikkelingsprogramma, maar het ondervond hinder door de onrust onder de bevolking in september 1998. De Internationale Conferentie, die in oktober 1998 in Tirana werd gehouden, benadrukte het belang van deze missie. 81 Bosnië en Herzegovina Jaaroverzicht Ondanks een moeilijke naoorlogse situatie in Bosnië en Herzegovina is er aanzienlijke vooruitgang geboekt ten aanzien van de wederopbloei van de economie in 1998. Externe bijstand maakte een sterk economisch herstel mogelijk in de periode 1995-1998, waarin de BBP-groei rond 35% per jaar lag. De inflatie is afgenomen tot gemiddelde waarden in beide entiteiten (het naoorlogs Bosnië bestaat uit twee entiteiten: de Moslim-Kroatische Federatie en de Servische Republiek (RS)), hetgeen voornamelijk te danken is aan de strakke begrotingsdiscipline die door de autoriteiten van de entiteiten werd aangehouden. Hoewel er vooruitgang is geboekt en het BBP op bijna de helft van het vooroorlogse niveau staat, bedraagt het BBP per hoofd van de bevolking iets minder dan de helft van het vooroorlogse niveau. De algehele werkloosheid bedraagt 30 tot 40% en in de RS bedraagt deze zelfs 50-60%. In het kader van het huidige door het IMF ondersteunde macro-economisch en structureel hervormingsprogramma voor het hele land, dat door de Bosnische autoriteiten in mei 1998 werd goedgekeurd, is er belangrijke vooruitgang geboekt met betrekking tot het afkondigen van een adequaat wetgevend kader teneinde gemeenschappelijke instellingen af te stemmen op een markteconomie. Tot de introduceren van een nieuwe belangrijkste prestaties tot dusver behoren: het munteenheid, de converteerbare marka, de goedkeuring van een gemeenschappelijke staatsbegroting in de lente van 1998 en de afkondiging van 1 januari 1999 van een nieuw uniform douanewetboek dat werd opgesteld met de steun van het door de EG gefinancierde CAFAO-programma. In 1998 werd Bosnië en Herzegovina opnieuw geconfronteerd met politieke problemen in de zin van weerstand tegen integratie, met name in het oostelijke deel van de Servische Republiek en in sommige delen van de Federatie. Daarnaast leek het werk van de gemeenschappelijke instellingen van Bosnië en Herzegovina nog steeds te worden gehinderd door een gebrek aan politieke wil om besluiten te nemen. De hervorming van het rechtswezen wordt nog altijd verwacht. En er zullen zich ernstige belemmeringen blijven voordoen bij de terugkeer van vluchtelingen. Wat de betrekkingen tussen Bosnië en Herzegovina en de EU betreft, is de EU- Verklaring inzake BiH (Bosnië en Herzegovina) van juni 1998 een belangrijke stap met betrekking tot bilaterale betrekkingen. In deze verklaring wordt benadrukt dat de toekomst van BiH in Europa ligt, en wordt voorzien in een kader voor nauwere samenwerking. De lidstaten hebben ook de EU/BiH-taakgroep voor advies (CTF) in het leven geroepen. De CTF voorziet in een gezamenlijk EU/BiH-instrument voor technisch en deskundig advies op het gebied van bestuur, regelgevend kader en beleid. 82 Conditionaliteit De Commissie past de conditionaliteitsbeginselen toe op de programma’s die zij in Bosnië en Herzegovina beheert. Dit is voornamelijk gebaseerd op de regionale aanpak die in april 1997 werd goedgekeurd en die de politieke en economische voorwaarden schetst waaraan moet worden voldaan om de ontwikkeling van bilaterale betrekkingen mogelijk te maken. Phare en Obnova in 1998 De twee belangrijkste EG-instrumenten voor wederopbouw in Bosnië en Herzegovina zijn de Phare- en Obnova-programma’s, die elkaar aanvullen, aangezien Bosnië niet in aanmerking komt voor volledige Phare-bijstand. In overeenstemming met de voorwaarden en stappen die zijn neergelegd in de regionale aanpak zal “Phare- bijstand worden beperkt tot projecten die rechtstreeks vredesovereenkomsten steunen, met name het creëren van verbindingen tussen de entiteiten en de terugkeer van vluchtelingen”. “het wederopbouwproces te schragen, de terugkeer van vluchtelingen aan te moedigen, verzoening en regionale economische samenwerking en het creëren van de economische en sociale voorwaarden die de basis zullen vormen voor de ontwikkeling” van Bosnië en Herzegovina door steun te verlenen aan CAFAO, economische ontwikkelingsactiviteiten, geïntegreerde bijstandsactiviteiten, sociale ontwikkeling en mediaprojecten. Obnova-financiering gebruikt worden om zal Terwijl Bosnië zijn derde jaar van wederopbouw inging, werd de terugkeer en herintegratie van vluchtelingen en ontheemden het onderwerp van een belangrijke nieuwe internationale inspanning. Het creëren van duurzaam herstel door af te stappen van noodmaatregelen en te kiezen voor gerichte programma’s ter ondersteuning van economische ontwikkeling en institutionele opbouw was het ander leidend thema van de strategie van de Commissie. De Commissie besteedde ongeveer de helft van het programma van 1998 aan initiatieven voor de terugkeer van vluchtelingen. Daarnaast ondernam de Commissie verschillende grootschalige projecten voor institutionele opbouw, die de ontwikkeling van douane- en belastingstelsels moesten bevorderen, alsmede een moderne centrale bank en democratische media. Bosnië en Herzegovina ontving ook een begroting van 1,5 miljoen euro voor Tempus, waardoor 7 gezamenlijke Europese projecten konden worden gefinancierd. De totale toewijzing in 1998 bedroeg meer dan 186 miljoen euro (Phare en Obnova). 83 Andere door de EG gefinancierde programma’s in BiH ECHO (Europees Bureau voor humanitaire noodhulp), de humanitaire tak van de Europese Commissie. Sinds het begin van het conflict heeft ECHO 1. 623 euro miljard toegekend aan de slachtoffers van het conflict in voormalig Joegoslavië. Het programma van het Bureau voor bijstand op douanegebied en op fiscaal gebied (CAFAO) dat wordt gefinancierd uit hoofde van B7-544 (beheerd door directoraat- generaal XXI van de Europese Commissie). Specifieke hulp voor het opnemen en vrijwillig repatriëren van vluchtelingen in de Europese Unie, beheerd door de taakgroep inzake justitie en binnenlandse zaken van het secretariaat-generaal van de Europese Commissie. Democratie-, LIEN-, Tempus-, LIFE-programma’s. Prestaties In 1998 was geïntegreerde vluchtelingenhulp de eerste prioriteit. De Commissie ontwierp een ambitieus programma voor de terugkeer van vluchtelingen dat voornamelijk werd uitgevoerd door Europese NGO’s (zie onderstaand kader). In 1998 financierde de Commissie projecten voor institutionele opbouw in een groot scala van economische en sociale sectoren, waaronder het bankwezen, het constitutioneel hof, de centrale bank, de politie, economische hervormingen, onderwijs, gezondheidszorg, burgerluchtvaart, douane en belastingen, statistiek en milieuwetgeving. In 1998 werd een groot scala van projecten voor economisch herstel gefinancierd. Door middel van een industrieel ontwikkelingsprogramma dat in 1998 van start ging, werkt de Commissie met onmiddellijk levensvatbare economische sectoren en probeert zij Europese firma’s hierbij te betrekken. Met een bijdrage aan de micro- ondernemingsbank van de EBWO probeert de Commissie investeringen in kleine en middelgrote aan werkgelegenheidsprojecten voor dorpen hoopt men banen te creëren. Door rechtstreekse steun te verlenen aan de landbouw- en bosbouwsector creëert de EG, ten slotte, een goede basis voor twee belangrijke economische sectoren. stimuleren. Door ondernemingen in Bosnië steun te In 1998 ging de Commissie voort met de financiering van kleine en grote infrastructuurprojecten zoals projecten voor wegen, bruggen, telecommunicatie en energievoorziening. Op het gebied van democratie en mensenrechten financierde de EG onafhankelijke media in BiH, en verleende zij steun aan de Commissie voor de Mensenrechten. 84 In 1998 zijn er belangrijke stappen ondernomen om het uitvoeringsniveau te verbeteren: wijzigingen in de Obnova-verordening hebben het besluitvormingsproces voor goedkeuring en uitvoering van projecten vereenvoudigd; het beheer van de programma’s is gedecentraliseerd naar de vertegenwoordiging van de Commissie in Sarajevo. Casestudy: het mogelijk maken van de terugkeer: het Programma voor de terugkeer van vluchtelingen Veel vluchtelingen en ontheemden uit Bosnië en Herzegovina ertoe bewegen terug te keren naar hun plaats van oorsprong is een absolute prioriteit voor de Europese Commissie. Zij hoopt dat ten minste 30. 000 mensen naar huis zullen terugkeren dankzij haar programma van 1998 voor geïntegreerde terugkeer. De meeste projecten zijn nog in voorbereiding en het is moeilijk een precieze beoordeling van de resultaten te geven, aangezien dit programma een aanzienlijk effect zal hebben in de eerste helft van 1999. Zelfs in dit vroege stadium blijkt echter duidelijk uit rapporten van NGO’s en bezoeken ter plaatse dat het geïntegreerde terugkeerprogramma van de Europese Commissie tot een doorbraak op lokaal niveau heeft geleid waar het gaat om de terugkeer van minderheden: tegen de tijd dat de projecten zijn voltooid zullen 7. 500 huizen zijn herbouwd en zouden 30. 000 vluchtelingen of ontheemden naar huis moeten zijn teruggekeerd. elektriciteits- en waternetwerken, Mocht dat doel worden bereikt, dan is wederopbouw van huizen niet voldoende. Het terugkeerprogramma uit 1998 helpt ook bij het herstel van essentiële infrastructuur, zoals scholen en gezondheidscentra. Het programma helpt ook bij het creëren van banen. De Commissie kan dan rekenen op de terugkeer van 30. 000 mensen, maar hun aantal zal waarschijnlijk het dubbele zijn, omdat vele gezinnen die terugkeren naar een huis dat door de EG is hersteld, een ander huis verlaten, hetgeen betekent dat weer andere gezinnen kunnen terugkeren. En het domino-effect houdt hier niet op. Ontwikkelingen gedurende het afgelopen jaar laten zien dat, als een kleine groep mensen terugkeert naar een gemeente dankzij een hulpprogramma, andere mensen volgen. Zo fungeren door de Europese Commissie gesponsorde projecten als een katalysator, waardoor het proces op gang wordt gebracht en mensen worden aangemoedigd naar hun plaats van oorsprong terug te keren. Vluchtelingen en ontheemden: de cijfers In 1998 zijn 140. 000 vluchtelingen en ontheemden teruggekeerd. 100. 000 van hen waren vluchtelingen uit het buitenland, voornamelijk Duitsland. Van hen keerden 35. 000 mensen terug naar plaatsen waar zij een minderheid zijn – een iets hoger aantal dan in 1997. Dan blijven er 375. 000 vluchtelingen over die nog in het buitenland verblijven en 860. 000 mensen die in eigen land zijn ontheemd en die een minderheid zouden zijn als ze terugkeerden naar hun vooroorlogse thuis. Van deze in eigen land ontheemden zouden er 120. 000 bereid zijn om terug te keren als de situatie zodanig was dat ze zich veilig voelden om een toekomst voor zichzelf en hun gezin op te bouwen. Drie jaar na de ondertekening van het akkoord van Dayton is er echter altijd nog sprake van echte belemmeringen om te kunnen terugkeren. De grootste belemmering is een gigantisch gebrek aan politieke wil bij de autoriteiten (bron: RRTRF, OHR). 85 De Voormalige Joegoslavische Republiek Macedonië (FYROM) Jaaroverzicht De autoriteiten van de FYROM bleven in 1998 een beleid van economische stabilisatie nastreven, in overeenstemming met het IMF-programma. Als gevolg van een strak monetair beleid en de effecten van externe factoren, werden de prijzen laag gehouden. Het inflatiecijfer ging iets omlaag van 1,3% in 1997 naar slechts 1% in 1998. De begroting was ook weer onder controle, met een geschat algeheel fiscaal tekort van 0,7% van het BBP in 1998. De groei van het BBP werd in 1998 geschat op 3,5%. Hoewel dit een verbetering is ten opzichte van het niveau van 1,5% in 1997, is het nog steeds lager dan het gestelde doel van 5%. De totale vraag steeg echter nog meer: het handelstekort bedroeg in 1998 15% van het BBP, terwijl het huidige tekort op de lopende rekening op 8% van het BBP bleef staan. De werkloosheid bleef hoog, rond de 30%. Met betrekking tot de structurele hervormingen is de liberalisering van de handel vrijwel afgerond. De handelsbetrekkingen met de EU zijn aanzienlijk verbeterd: de export naar de EU steeg in 1998 met bijna 30%, terwijl de import van goederen uit de EU met 3,4% toenam. Er werden handelsovereenkomsten met Slovenië en Kroatië getekend en na de recente overeenkomst inzake de taalkwestie wordt naar verwachting begin 1999 een vrijhandelsovereenkomst met Bulgarije getekend. Meer dan 80% van de prijzen van goederen en diensten zijn geliberaliseerd. Tegen het einde van 1998 waren 1435 ondernemingen geprivatiseerd, wat inhoudt dat 88% van alle ondernemingen nu in particulier bezit is. Deze nieuwe situatie blijkt echter nog niet uit het wetgevend kader, met als gevolg dat er weinig stimuleringsmiddelen voor herstructurering zijn en buitenlandse directe investeringen nog steeds laag zijn in vergelijking met andere landen in Midden-Europa. De regering neemt maatregelen om deze problemen aan te pakken, waaronder een voorstel om de privatiseringswetten te wijzigen en een toezegging om de overige landbouw- en metaalondernemingen te privatiseren. De ontwikkeling van de particuliere sector wordt ook gehinderd door het feit dat negen op de twaalf staatsondernemingen zware verliezen leiden, wat een zware last legt op de banksector en overheidsfinanciën. De afgelopen vier jaar is geleidelijk een plan ontwikkeld voor het herstel van de banksector. Desondanks is de sector nog steeds kwetsbaar en gaat gebukt onder slechte leningen. De privatisering van de grootste kredietinstelling, Stopanska Banka, blijft daarom een prioriteit. Er was sprake van een vertraging in het hervormingstempo gedurende de periode voorafgaande aan de verkiezingen van 1998. Na succesvolle verkiezingen en belangrijke veranderingen binnen het parlement stippelde de nieuwe regering, die in december aan het bewind kwam, echter een indrukwekkend plan uit voor hervormingen van het wettelijk kader en de economie. Wat de betrekkingen met de Europese Unie betreft, waren de belangrijkste gebeurtenissen in 1998 het in werking treden van de samenwerkingsovereenkomst op 1 januari 1998 en de eerste samenwerkingsraad van de EU en de FYROM die in 86 maart werd gehouden. De samenwerkingsovereenkomst bevat onder meer een financieel protocol, waaronder bijzondere bepalingen met betrekking tot vervoer voor leningen met een waarde van 150 miljoen euro van de Europese Investeringsbank, alsmede een dienovereenkomstige begrotingstoewijzing van de EG van 20 miljoen euro als rentesubsidie. Deze middelen zijn bedoeld ter ondersteuning van de modernisering van de vervoersinfrastructuur. De benoeming van een plaatselijk vertegenwoordiger van de EG in Skopje medio 1998 wordt gezien als een eerste stap op weg naar een betere vertegenwoordiging van de Commissie in de FYROM. Het Phare-Programma in 1998 In december 1998 bereikten de Commissie en de regering van de FYROM overeenstemming over een financieringsmemorandum dat 13 miljoen euro beschikbaar zou stellen voor het nationale Phare-programma ter voortzetting van steun aan de hervormingen waarmee in de programma’s van 1996 en 1997 een begin was gemaakt. Het nationale Phare-programma 1998 concentreert hoofddoelstellingen: zich op de volgende • • • ontwikkeling van infrastructuur: aanleg van een rondweg om de stad Tetovo, op de E65 Skopje-Tetovo (Europese Corridor VIII); dit maakt deel uit van het snelwegproject Skopje-Tetovo dat door de EIB en de Wereldbank wordt medegefinancierd. het voortzetten van de hervormingen van het statistisch systeem door het verstrekken van vakkennis, opleiding en uitrustingen aan het Staatsbureau voor de statistiek het versterken van de institutionele capaciteit van de eenheid voor coördinatie van de hulp binnen het bureau van de vice-premier teneinde buitenlandse middelen te beheren, en het ondersteunen van voorbereidingen binnen het ministerie van Financiën voor de decentralisatie van Phare. Phare verstrekte ook 2 miljoen euro voor de voortzetting van het Tempus-programma voor hoger onderwijs in 1998. Ten slotte verstrekte het Phare-Programma van 1998 10 miljoen euro voor grensoverschrijdende samenwerking in de grensregio's van de FYROM en Griekenland. Steun zal zich richten op: • modernisering van de grensoverschrijdende vervoersinfrastructuur: eerste fase van het project is de modernisering van het Negotino-Demir Kapjia-deel van de E75 (Europese Corridor X) sociaal economische ontwikkeling: uitvoering van de tweede ronde van kleinschalige projectfondsprojecten en het toekennen van subsidies voor lokale economische infrastructuurprojecten. • De Phare-toewijzingen aan de FYROM in het kader van de programma’s van 1996 en 1997 bedroegen 58 miljoen euro. Deze toewijzingen zijn ondersteunende programma’s en hervormingen in een breed scala van sectoren, waaronder de ontwikkeling van MKB’s (zie onderstaand kader), hervorming van het bank- en 87 harmonisatie economische het van betalingssysteem, overheidsinvesteringsprogramma, landbouw en landhervorming, milieu, hervorming van het openbaar bestuur, hervorming van het onderwijs, statistiek, en culturele ontwikkeling. Het programma voor grensoverschrijdende samenwerking ondersteunt de modernisering van de grensovergangsfaciliteiten, de modernisering van de E75, milieuactiviteiten en een eerste ronde kleinschalige projecten voor uitvoering in grensregio’s. De FYROM ontving ook een begroting van 2 miljoen euro voor Tempus, waardoor 12 gezamenlijke Europese projecten konden worden gefinancierd. wetgeving, Prestaties Het programma van 1997 verleende waardevolle steun aan hervormingen in zowel de banksector als de sector van openbaar bestuur, die voor het eerst Phare-steun ontving. Er werd ook steun verleend op andere, nieuwe gebieden, waaronder milieu, culturele ontwikkeling en de voorbereiding van een overheidsinvesteringsprogramma en daarmee samenhangende haalbaarheidsstudies. met kader betrekking De activiteiten in het kader van het programma van 1996 duurden ook in 1998 voort, en tot de prestaties behoren onder meer het project voor harmonisatie van de economische wetgeving, dat 63 aanbevelingen deed voor wijzigingen in het gehele wettelijk en landhervormingsprogramma’s ontwikkelden een eigendomsregistratiesysteem en Het begonnen met statistiekprogramma stelde een algemeen plan op voor alle statistische activiteiten en verrichtte de grensoverschrijdende samenwerkingsprogramma’s begonnen met het verbeteren van de twee grensovergangen met Griekenland en van de eerste vijf kilometer van de E75 van Gevgelija tot aan de Griekse grens. opleidingsprogramma beroepsbevolking. landbouwbeleid. tot MKB’s. landbouw- onderzoek onder slotte over Ten zijn een De de Tegen het eind van 1998 bedroeg de contractering in het kader van de programma’s van 1996 en 1997 74% van de totale vastgelegde middelen, en de betalingen bedroegen 17%. Niet in een contract ondergebrachte middelen van het programma van 1997 waren vooral het gevolg van het feit dat de overheidsinvesterings-, specifieke toewijzingen landhervormings- en betalingshervormingsprogramma’s hebben voor studies, uitrustingen en activiteiten die na voltooiing van de eerste fase van technische bijstand pas kunnen worden vastgesteld. Het trage tempo van contractering in het kader van deze programma’s weerspiegelt echter ook de relatief trage ontwikkeling van het hervormingsbeleid in de betrokken sectoren. Op dit moment worden alle Phare-Programma’s centraal beheerd in Brussel; in de loop van 1999 worden decentralisatie van de programma-uitvoering zal ingevoerd en is afhankelijk van de bijscholing van personeel ten kantore van de plaatselijk vertegenwoordiger. 88 Casestudy: Ontwikkeling van de MKB-sector Phare heeft de ontwikkeling van de MKB-sector in de FYROM gesteund. Met een toewijzing van 4 miljoen euro voor het Phare-Programma van 1996 heeft Phare steun verleend aan de oprichting van het Nationaal Agentschap ter bevordering van ondernemingen, het eerste centrum voor regionale ondernemingen in Skopje, alsmede aan een specifieke kredietlijn voor MKB’s bij een aantal handelsbanken. Hoewel de oprichting van instellingen ter ondersteuning van MKB’s is bemoeilijkt is de binnen zes door het ongunstig wettelijk kader en door bureaucratie, handelsbanken opgezette kredietlijn zeer succesvol geweest. Er werd advies verleend aan de banken en er werden bedrijfsrichtlijnen opgesteld voor afzonderlijke ondernemers. Een specifiek scholingsprogramma besteedde aandacht aan de uitvoering van internationale boekhoudkundige normen. Tegen het einde van 1998 waren bijna 200 afzonderlijke bedrijfsplannen beoordeeld en voorgedragen aan de banken en 80 werden er goedgekeurd, voor een gemiddeld bedrag van 20. 000 euro per lening. Nog eens 4 miljoen euro werd toegewezen aan de kredietlijn uit hoofde van het programma van 1997. 89 Statistisch overzicht 90 Phare-financiering per land, 1990-1998 Totaal Phare-betalingsverplichtingen, -contracten en -betalingen, 1990-1998, in miljoen euro Partnerland Albanië Bosnië-Herzegovina Bulgarije Tsjechië Estland FYROM Hongarije Letland Litouwen Polen Roemenië Slowakije Slovenië Voormalig Tsjechoslowakije Meerlanden programma's Horizontale programma's Totaal Betalingsver- plichtingen 493,13 282,33 746,94 389,73 162,83 167,33 864,04 206,57 272,03 1. 731,51 971,85 253,23 131,29 232,71 880,69 1. 104,68 8. 890,88 Contracten Betalingen 347,82 206,98 518,13 246,12 116,76 127,68 586,59 149,56 197,33 1. 386,04 675,75 149,45 95,65 228,85 701,07 963,51 6. 697,3 315,88 152,11 479,44 196,46 95,48 93,57 566,92 115,07 146,46 1. 251,30 598,13 132,95 77,67 229,17 544,67 593,81 5. 589,10 91 Phare-financiering per sector, 1990-1998 Totaal Phare-betalingsverplichtingen, -contracten en -betalingen, 1990-1998, in miljoen euro Contracten Betalingen Sector Bestuur en overheidsinstellingen Herstructurering landbouw Burgermaatschappij en democratisering Onderwijs, opleiding en onderzoek Milieu en nucleaire veiligheid Financiële sector Humanitaire hulp, voedselhulp en cruciale hulp Infrastructuur (energie, vervoer en telecommunicatie) Harmonisatie van wetgeving Consumenten- bescherming Particuliere sector, privatisering en herstructurering, MKB's Geïntegreerde regionale maatregelen Sociale ontwikkeling en werkgelegenheid Volksgezondheid Overig (multidisciplinair, algemene technische bijstand, enz. ) Totaal Betalingsver- plichtingen 761,23 562,60 104,84 395,35 459,01 79,79 1. 012,09 959,93 753,12 268,68 533,02 544,62 257,82 521,07 291,58 438,57 64,95 867,51 447,19 248,76 501,52 2. 145,59 1. 298,24 958,04 84,07 12,91 73,81 12,63 19,66 8,97 1. 156,02 924,98 815,81 340,15 272,84 105,57 778,15 124,91 233,64 98,92 712,59 83,34 202,37 88,46 552,39 8. 890,88 6. 697,3 5. 589,10 92