Сальвадо́р Дали́ (толо ады —Сальвадор Доме́нек Фелип Жасинт Дали-и-Доме́нек, маркиз де Дали де Пу́боль, кат. Salvador Domènec Felip Jacint Dalí i Domènech, Marqués de Dalí de Púbol, ; 1904 jылда кÿÿк айдыҥ 11 кÿнинде , Фигерас — 1989 jылда чаган айдыҥ  23 кÿнинде, ондо ло) — испан jурукчы , график, скульптор, режиссёр ло бичиичи. Сюрреализмде эҥ jаркынду jурукчы.

«Андалузский пёс», «Золотой век» деп кинолор согорында турушкан (режиссёр — Луис Бунюэль), «Заворожённый» (режиссёр — Альфред Хичкок). « Сальвадор Далиниҥ  jажытту jÿрÿми, бойы куучындаган» деп бичиктиҥ авторы (1942), « Бир генийдиҥ дневниги» (1952—1963), Oui: The Paranoid-Critical Revolution (1927—1933) ле эссе «Анжелюс Миллениҥ кородошту сооjыны».

Биографиязы

Jаш тужы

Сальвадор Дали Испанияда 11 мая 1904 jылда кÿÿк айдыҥ 11 кÿнинде, Фигерас калада, провинция Жиронада,  аргалу-чакту нотариустыҥ билезинде чыккан. Каталонец укту болгон. Оныҥ сыйны,  Анна Мария Дали (6.01. 1908 — 16.05. 1989), jаан аказы (12.10.1901 — 1.08 1903), ол менингиттеҥ божогон.

В детстве Дали jаш тушта шыраҥкай, jе токтобос, кылыкту, бажына чыгар арга jок бала болгон. Чöрчöктöп, кылыктанып, тöгÿнденип, кырдаланып, керектеген немезин ал соготон болгон.

Кöп тоолу комплекстер ле фобияларлу, темдектезе, секирткиштеҥ коркыыр (кузнечик), школдо балдарла таныжып ойноорго, нöкöрлöжöргö  мындый öчöш, тескери, баштак ла калjу кылыгы бербейтен. Саҥ башка уулчак болгон.
Jаҥыс класстыҥ балдары оны сÿÿбейтен, ачындырып, секирткишти jиткезине салып, ый-сыгытка кийдиретен.

Кийнинде ол керегинде бир бичигинде куучындаган. («Тайная жизнь Сальвадора Дали, рассказанная им самим»).

Дали jуранарына муниципал художественный школдо ÿренген. 1914 jылдаҥ ала 1918 jылга jетире ÿренген jери Академия братьев ордена маристов в Фигерасе болгон. Jаш тужыныҥ бир нöкöри футболист (Барселона) Хосеп Самитьер болгон. 1916 jылда Рамон Пишо́ныҥ билезиле кожо, каникулга Кадаке́с деп кала jаар барып, ондо эмдиги öйдиҥ искусствозыла танышкан.

Jиит тужы
1921 jылда 47 jаштыҥ ичинде энези jаан орудаҥ jада калган. Дали тыҥ карыккан. Ол ло jылда Дали  Сан-Фернандодо Королевский академия изящных искусствка кирген. Экзаменге белетеген jуругы öткÿре кичинек деп адазына jетиргендер, адазы уулына айткан. Сальвадор ÿч ле кÿнниҥ туркунына меҥдебестеҥ jаҥыдаҥ jураган. Адазы канча јылга уулыныҥ кылыгынаарайдаҥ чыдажып јӱрген кижи санааркаган. Учы учында Дали јурук белен деген. Ӱредӱчилер бийик чыҥдыйлу эдилген иш дейле, оны академияга ӱредӱге алган.

1922 јылда Дали «Резиденцияга» () барган, ол Мадридте јайалталу студенттердиҥ общежитиезине јадып, ӱредӱзин баштаган.
Ондо Дали Луис Бунюэльле, Федерико Гарсиа Лоркала, Педро Гарфиасла танышкан. Фрейдтиҥ иштерин јилбиркеп кычырган.
1926 јылда ол Академиянаҥ ӱредӱчилерине бийиркеп, јаман кӧргӧн деп чыгара сӱрдӱрген. за высокомерное и пренебрежительное отношение к преподавателям. В том же году он впервые едет в Ол ло јылда ол баштапкы катап Париж барып, Пабло Пикассоло танышкан. 1929 јылда Бунюэльле кожо  «Андалузский пёс» деп сюрреалистический фильм эдеринде турушкан.

Ол ло тушта баштапкы катап Галага туштаган. Поль Элюар нӧкӧриниҥ ӱй кижизин былаап алган учун, оныҥ портредин «компенсация» эдип јураган.

Јиит јылдары

Дали текши јарлу боло берген. Адазыла ачынышкан. Јурукчыныҥ провокациялу, эпатажный, коркымчылу кылынганын аайлаар арга јок болгон. Кийнинде, јажы јаанап ол адазы керегинде јылу сӧстӧр бичиген («Дневник одного гения»).

1934 јылда ол Галала биригип јурт туткан. Бу ла јылда  СШАга баштапкы катап барган.

США-да јӱрӱми
1940 јылдаҥ ала 1948 јылга јетире Экинчи телекейлик јуу ӧйинде Дали Галала кожо США-да јаткан.

1942 јылда беллетризованный автобиография «Тайная жизнь Сальвадора Дали» деп бичик чыгарган. Ол Уолт Диснейле кожо иштеген. Дали режиссёр Альфред Хичкокло «Заворожённый» деп киноныҥ  декорацияларын јазаган.

Орто јажы ла јаандай берген тужы

Испанияга јанып келеле Дали кӧп лӧ сабада Каталонияда јаткан.

1958 јылда Жирона деп испан калада ӱйи Галала кожо венчание эткен.

1965 јылда Париж келип, выставкаларыла, эпатаж кылынганыла кайкаткан.
Гала бажынаҥ ала ого болужып, јуруктарын садыжып туратан. Экӱниҥ ортодо јӱрӱм тегин эмес, кӱч ле болгон. Гала кату кылыкту, эдер-тудар келин болгон, ӧгӧниниҥ арлык-берлик кылыгына кӧрӧ. Гала оныҥ мастерскойыныҥ ичин ӧрӧ салып, айры-тейри Дали чачып салган холст, будук, сувенирлерди эптеп салатан.

1968 јылда Дали Галага Пуболь деп замок садып берген.
1981 јылда Дали Паркинсонло оорыган. 1982 јылда Гала божогон.

Калганчы јылдары

Ӱйи божогон кийнинеҥ Дали депрессияга кирген. Јуруктарында толтыра кунук. Паркинсон оору  Далиге јуранарга бербейт. Калганчы ижи («Петушиные бои») тегин ле тыйрык чийӱлер.

Jуруктардыҥ кöмзöзи
1969—1979 — Коллекция Клота — 44 кÿлер статуя, jурукчы Порт Лигатта айлында jазаган.
Дали, Сальвадор