CC 20220801
Јаҥарыс јайылып, Алтай ӱстиле учсын - altaicholmon\nТатьяна Бошкуновнаныҥ башкарып јаткан тӧс јери онлайн ажыра «Јаҥар кожоҥ јаҥылгазы» деп адалган фестиваль-маргаанды белетеп ӧткӱрет. Ол кычыраачыларга бойыныҥ башкарып јаткан тӧс јери, јайаан ӧмӧлиги ле фестиваль-маргаан керегинде мынайда куучындады:\n—Мениҥ чыккан-ӧскӧн јерим Кош-Агаш аймактыҥ Мукур-Таркаты јурты болор. Сары моолдордыҥ ук-тукумынаҥ болорым. Калада 2001 јылдаҥ бери јададым. 2019 јылдыҥ чаган айында «Ажу» деген этнокультуралык ӧмӧликти тӧзӧп, иштеп баштадыс. Ол ло тӧс јерде «Ай јаркын» деп адалган этнографиялык ӧмӧликти тӧзӧп, јайаан ижин кӧндӱктирдис.\nБис республика, онойдо ок кала кеминде ӧдӱп турган ончо байрамдарда, кӧдӱриҥилерде, кӧрӱ-маргаандарда эрчимдӱ туружадыс. Кайда да байгалу баштапкы јерлерге чыгадыс, кайда да Быйанду самараларла кайралдададыс.\nАлтай албатыныҥ, ада-ӧбӧкӧлӧрдиҥ јебрен-кумран чактардаҥ бери келген чӱм-јаҥын, кӧгӱс байлыгын бийик кӧдӱрип апарарга, онойдо ок кайда да келишпей турганын јартап, чечип, тӱзедерге чырмайадыс.\nӦдӱп јаткан Чычкан јылда АР-дыҥ национальный политика ла эл-јондыкла колбулар аайынча комитеди ле Најылыктыҥ республикан туразы грантка маргаан јарлаган. Бис ол грант аайынча «Јаҥар кожоҥ јаҥылгазы» деп ӱлекерди «Ажу» деген тӧс јердиҥ адынаҥ бичигенис ле ол грантты ойноп алганыс.\n«Јаҥар кожоҥ јаҥылгазы» деген фестиваль-маргаанды талалык кеминде ӧткӱрер амадула бис бӱгӱнги кӱнде кӧнӱ иштейдис. Фестиваль-маргаан керегинде ээжи де, онойдо ок оныҥ ӧдӱп јаткан аайы да Интернеттиҥ сайттарында («Одноклассниктерде», «ВКонтакте», «Инстаграмда») јарлалган. Туружып јаткан јерлештеристиҥ ады-јолдоры база бар. Таланыҥ аймактарынаҥ туружарга кӱӱнзеген улус угузу бичиктерин, роликтерин аткарган. Јаҥыс ла Чой ло Чамал аймактардаҥ улус пандемияла колбой турушпай калганы карамду.\nБӱгӱнге јетире онлайн фестиваль-маргаанда туружарга текши 23 угузу бичик болгон. Беш угузу бичик таҥынаҥ улустаҥ келген. Арткандары – ончо јайаан ӧмӧликтер.\nРеспубликаныҥ кажы ла јуртында, аймагында алтай јаҥар кожоҥныҥ ӧмӧликтери кӧп болгонына сӱӱнедим, оморкойдым. Олордыҥ башкараачыларыла таныштым, куучындаштым.\n«Кӧрӧӧчилердиҥ јараткан туружаачызы» деген ууламјы аайынча онлайн ажыра ӱнбериш сыгын айдыҥ 5-чи кӱнине јетире ӧдӧт. Оныҥ турултазын сакыйдыс. Јеҥӱчилдиҥ ады-јолы јарталза ла бис фестиваль-маргаанныҥ уч-турултазын јарлаарыс.\n«Јаҥар кожоҥ јаҥылгазы» деген фестиваль-маргаанныҥ жюризинде тӧрт кижи, олор культура бӧлӱгинеҥ Сергей Мундусов, јаҥарчы ӧмӧликтердиҥ эҥ ле узак иштеп койгон «Кӱн Керел» деген јайаан ӧмӧликтиҥ башкараачызы Ираида Охрина, АР-дыҥ национальный политика ла эл-јондыкла колбулар аайынча комитединиҥ председатели Людмила Варванец, билимчи, филология билимдердиҥ докторы Тамара Садалова.\nБистиҥ учредительдерис национальный политика ла эл-јондыкла колбулар аайынча комитет ле Најылыктыҥ туразы.\nКелер ӧйгӧ амадуларыс јанынаҥ айдар болзо, бу фестиваль-маргаанды ӧткӱрген кийнинде, таланыҥ ичиндеги фольклорлык ӧмӧликтердиҥ башкараачыларыла јууктада таныжып, олорло биригип, бирлик ишти тӧзӧзӧ, сӱреен јакшы болор эди.\nБу бистиҥ јаҥар кожоҥыстыҥ ичкери јолын оноҥ ары элбеде ачып, кӧндӱктирип апарзас, турултазы, тузазы јаан болор эди. Бу баштап јаткан ижиске Алтай Республиканыҥ башкарузынаҥ, Эл Курултайынаҥ, депутаттарыстаҥ јӧмӧлтӧ-болуш болорына иженедис. База бир јаан ижемјибисти Госдуманыҥ депутады И. И. Белековко саладыс.\nБистиҥ јаҥар кожоҥыс калык чӱмделгезиниҥ база бир јаан ла калыҥ бӱдӱми деп айдар керек. Калыктыҥ ичкери ӧзӱминде, кӧгӱс байлыгында јаҥар кожоҥ тӧс јерлердиҥ бирӱзинде јолду турат.\nБойым оогоштоҥ ала јаҥарлагам. Јаҥарды баалап, байлап, чӱмдеп ле оморкоп јӱрген кижи болорым.\nЈаҥар кожоҥныҥ учурын кӧдӱрип апарарга јаш ӱйени јилбиркедип тартар керек деп сананадым. Школдордо јаҥарчы балдарды кӧптӧдӧр амадула кружоктор, мастер-класстар ӧткӱрзе, база турулталу болор эди.\nКӧгӱс санаада амадалулар кӧп лӧ. Темдектезе, «Јаҥар кожоҥ јаҥылгазы» деген фестиваль-маргаанды республика кеминде јылдыҥ ла ӧткӱрери јанынаҥ шӱӱлте бар. Фестивальга ондый чыду-статус берилген болзо, оноҥ ары кӧндӱгип барза, јаҥар кожоҥныҥ талалар ортодогы байрам-маргаанын да ӧткӱрер арга болор ине. Алкы бойымныҥ кӧргӧнимле, албаты кожоҥдорыныҥ бастырароссиялык да кеминде маргаандарда туружар эдис. Албатыныҥ јаҥар кожоҥдорыныҥ, алкыштарыныҥ учурын керектӱ кемине кӧдӱрип, башка-башка калыктарды не таныштырбазыс? Бу тузалу, керектӱ керекке јаҥыс ла болуш-јӧмӧлтӧ лӧ акча-манат керек. Буудак, уур-кӱчтер бу ла суракта болуп јат.\n«Ай јаркын» деген фольклорлык ӧмӧлик јанынаҥ айдар болзо, мында байа аҥылу ӱредӱлӱ профессионалдар бар деп айтпазым. Је бери алтай культурага, кӧгӱс байлыкка, јаҥар кожоҥго, алкышка кӱӱндӱ, јилбилӱ улус келип јат. Онойдо ок айылда отурган эмезе амыралтада улус, база балдар келип, кожоҥдогылап јат. Кемниҥ кожоҥдоор кӱӱни бар, олор биске кӱӱнзеп келет.\nЈайаан ӧмӧлик ӱч бӧлӱктеҥ турат: јаан улустыҥ (36 јаштаҥ ӧрӧ, эҥ ле јаан дегендери бис — бежен јаштыҥ ичинде улус), орто бӧлӱкте – јииттер, ӱренеечилер ле ӱренчиктер (јаан класстардыҥ), айылда отурган кӧчӧлӱ келиндер, эҥ кичинек бӧлӱкте баштамы школдордыҥ болчомдоры јӱрет. Балдар јилбиркеп келет, је кӧӧркийлер јаҥыс тӧрӧл тилин јакшы билгилебес, онызы ачу ла карамду.\nЈе бис олорды ӱредерге чырмайып, туружып ла јадыс. Ол ло ӧйдӧ кийген јараш кеп-кийимдериниҥ учурын, аайын јартап бередис.\nБот, бӱгӱн, эмди ле фестиваль-маргаан онлайн ажыра ӧдӱп јат. Аҥылап, оморкоп Кан-Оозы аймактыҥ Кайсын, Экинур, Келей, Моты-Оозы, Јабаган, Кан-Оозы бойы 6 ӧмӧлик аткарган деп темдектеер кӱӱним бар. Улаганнаҥ таҥынаҥ Алена Санаа турушканын база темдектеп саларга турум. Бойы керегинде бичиген јетирӱзин кычырып, акту кӱӱнимнеҥ сӱӱндим. Бис кӧп улусты билбейтен эмтирис. Кӧп-кӧп јакшы улусла, ӧмӧликтерле танышканым јаан ырыс, сӱӱнчи болды. Је јаҥыс ла айса јаантайын ӧткӱрилбей турганынаҥ болор бо, јаҥардыҥ байрамыныҥ, маргаанныҥ учурын улус јакшы, јазап оҥдобогон болуптыр. Ээжиде айдылганыла болзо, эҥ бажын алкыш јаҥарла баштаар керек болгон. Мында эмеш ээжиге келишпей калган. Је ондый да болзо, мен келген ончо угузу бичиктерди алгам, туружаачылардыҥ тооломына кийдирдим.\nАлдырбас, бу баштапкы ла алтамыс ине. Алтай-Кудайыс јол берзе, мынаҥ ары байрамыс улалып, ордына тура берер деп иженедим. Јаҥар кожоҥыс оҥбос, јоголбос, ичкери кӧндӱгип, канадын јайып, Алтай ӱстиле учар деп бӱдедим.\nБу мениҥ баштапкы катап ӧткӱрип јаткан ӱлекерим болор. Једикпестер, јастыралар болгон болзо, јастырамды таштагар деп, ончо туружаачыларга баштанадым. Тӱзединерим, јастыразы јогынаҥ ичкери јол болбос ине. Байа «Јыгылбаган кижи, ӧҥдӧйӧргӧ албаданбас. Јастырбаган кижи, тӱзединерге албаданбас» деген кеп сӧс аайынча иштеп ле јадыс.\nБойым тургуза ӧйдӧ кӧгӱстеҥ чыккан јаҥарымды ак чаазынга саладым (бир кезиги бӱгӱн јарлалат). Эл-јон, кычыраачылар кычырзын. Та кемге де, айса болзо, керек болор. Той-јыргалга, байрамдарга јарагадый алкыш јаҥарлар.\n«Јаҥар кожоҥ јаҥылгазы» деген фестиваль-маргаанныҥ туружаачыларына элдеҥ озо бек су-кадык кӱӱнзейдим, омок-седеҥ јӱрӱгер, јана баспай, ичкери ле барыгар. Ичкери кожо јаҥыс јолло теҥ базып, кол-колдоҥ тудужып, јеҥ-јеҥнеҥ тудужып, текши јаҥыс иш бӱдӱрип јаткан эмтирис. Айдарда, бир кижидий биригип, бир биледий јӱрзеес, ӧзӧр ӧйис те, ӧҥжиир ӧҥис те болор деп иженедим. Мынаҥ ары ончо кожо иштейли деп, айдар-баштанар кӱӱним бар.\nАртабазын качан да,\nАстабазын качан да.\nӦлӧҥ јытту Алтайыс\nӦскӧрбӧзин качан да,\nТӱгенбезин качан да.\nАйылдап келген улусты\nАйакта сӱттеҥ амзадып,\nАлкыш сӧстӧр айдатан.\nЈолдоҥ келген улусты\nТалканду чайла кӱндӱлейтен,\nКӱӱнзеп келген улусла\nАжу-боочы аш келген\nУзун јолдор ӧт келген\nУс улуска кӱндӱӱбис,\nАк ла айас алдында\nАлтай јерис бар эмей.\nЈуулыжар тепсеҥи бар эмей.\nЈаш та болзо калабыс\nЈаранып ӧзӧр ӧйи бар.\nЈажыл бӱрлӱ Алтайда\nЈуулыжып ойноор јерис бар.\nСары бӱри тӧгӱлген\nТайга јердиҥ јаражын,\n«Сары бӱр» деп мӱргӱӱлдӱ\nТагыл салган эл-јоным.\nКӱски бӱри тӧгӱлген\nКӧк тайганыҥ јаражын,\nАк јалама буулаган\nАк кайыҥ бӱри саргарза,\nАлтайдыҥ сынына чыгалы,\nАлкыш сурап мӱргӱӱйли.\nАржан сууларыс бышканда,\nАк јалама буулайлы,\nАк сананып јӱрели.\nАйыл тӧзи тӧзӧлди,\nАйлана согуп ойнойлык.\nАк тӧжӧги јайылды,\nАлкыш айдып јыргайлык.\nЭки туруннаҥ от кӱйди,\nЭки бала бирикти,\nЭбире туруп јыргактар.\nАк санаалу албатыс\nЈаҥы ӧскӧн јаш агаш\nКорболоп ӧссин чактарга,\nЧыдап келген јаш ӱйе\nЈакшызын билзин качан да.\nАрчын јытту Алтайдаҥ\nАлкыш сурап јӱрели,\nАк Кудайга мӱргӱйле,\nАмыр сурап јӱрели.\nКутук суулу Алтайдаҥ\nБыйан сурап јӱрели,\nЭнчӱ сурап јӱрели.\nАй алдында ак кайыҥ\nАлтын бӱри јайказын,\nАлкыжын биске ол берзин.\nКӱн алдында барбак мӧш\nКӱмӱш бӱрин јайказын,\nКӧк айастаҥ суранзас,\nКурчуузын биске ол берзин.\nКайыҥ бӱри калбырап,\nЈаҥы айыл кееркелзин.\nТаҥ атканча јыргазын.