altaykozhong
Category Archives: Биле (семья) 
Алтай билениҥ чÿми – байы
Фев
7

Эҥ ле озо биле керегинде jартамал болзын. Биле- бу сÿрекей jаан учурлу сöс болор. Билени бодоп ло тöзöбöй jат. Билдени сана-башту тöзöп jат. Jÿрÿминде кижи анайып jайалып калган, эш нöкöрлÿ болотон деп. Чынын айтса, кандый ла немее тынар-тынду, курт-коҥус, мал-аш, ар-бÿткен, аҥ-куш ончозы эштÿ, эжерлÿ jайалган деп бис билерис. Оныҥ учун билени тöзöп jада, сÿрекей jаан алтам эдип jатканын оҥдоор. Бÿгÿн айылданып алдыс, эртен ойто айрылыжып jадыс деп эмес. Билени тöзöп jада эки jанынаҥ тыҥ сананар керек. Бистер бала-барка чыдадып, ада-эне öбöкöниҥ угын улалтарыс деп сананар керек. Билени тöзöп алган кийнинеҥ, кижи кандый болор керек? Биле тöзöлзö эки кижиниҥ киндиктери бир эдип буулалып jат, от алып от салылып jат. От ол öбöкöнöҥ öбöкöгö улалып, барып jат. От ол ээр jанынаҥ ада кижинеҥ ол эмезе таай кижинеҥ алынып jат. От — ол эки кижиниҥ бириккен тыныла Jер ÿстине база бир jаан тын кожулып jатканыныҥ учуры. Тынды кожуп эки кижи биригип Кудайдыҥ алдына балдар азырап от камызып, jÿрÿм улалтып jат. Бала-ол база тын. Бала азырап jердиҥ ÿстинде тынды коротпой öбöкöни коротпой апарып jат. Мал-аш база тын, олор база тынга тын кожуп jат. Öлöҥ чöп – ол база тын. Курт-коҥус, аҥ-куш- олор база бастыра кижи чилеп тын кожуп, тынды ÿспей, jер ÿстине тынды апарып jат. Jер – ол база тынду неме. Jер ÿстине jÿрген не ле немее – ол бастыра эттÿ – канду болуп бÿделе, Jердиҥ ÿстинде бастыра болуп jаткан ла эдилип jаткан не немени билип сезип турар. Ачу,сÿÿнчи, ырыс, сыс – ол бастыра сениҥ эди-каныҥ ажыра барар, ол тынар тынду база сен чилеп сезер.

Эки эжер эдип
Экÿ болзын деп
Бисти Кудай jайаган
Эжер jÿрерге
Кижи алар керек
Ол эмезе кижиге барар керек
Баланыҥ jöбин сурап барза
Эжерлеп jÿрер
Чööчöйчи, шабычы jогынаҥ
Тöпкö кудага jÿрбес керек
Чööчöйчи шабычы кижи
Чööчöйлöп шабылап ийде салар
Ийде алкыш сурар
Ак сÿдин ÿрÿстеп
Аракы ажын ÿрÿстебейтен
Ÿрÿс эдип ак сÿт болор
Ачу аш чööчöй болтон
Арчын агажын отко салып
Ÿрÿс аш – курсагын салып
Ак сÿдин ÿрÿстеп чачылгалап
Баланыҥ jöбин сурайтан
Шабычы кижи кижи албаган
Ээр алып уул болор
Шабычы кижи ачу аш амзабайтан
Куда кубуйга jÿрзе
Ачуны кöп кöлзöтпöйтöн
Аракы чачылга ÿрÿс этпейтен
Баш болзын, Баш болзын
Ай jаҥызын сакып
Ай jаҥызыла
Кÿнниҥ чыкканыла болотон немее ол
Оны билип jÿригер
Оны сананып jÿригер
Куда-кубуй ок ончо
Айландыра турган
Ээлемдерле тудуш
Оны билигер
Аракыла Ээлемдерди кÿндÿлезе
Ээлем слерге кожо
Эрен-терен бала-барканыҥ
Jÿрÿмин аракыла туйуктаар
Оны аайлап туругар
Эштÿ-эжерлÿ болор неме
Ол jараш jакшы jÿрÿм
Ол jакшы jÿрÿмге
Балдардыҥ jÿрÿмин
Ончо не немее ле ийделеп турган
Алкап салар керек
Ол тушта jакшы jараш
Ол тушта бала-барка
Амырда –энчÿде
Бала-барка мÿргÿп jÿрзин
Балдар айдынып jÿрзин
Балдарды беленге ÿретпегер
Экÿ бириккен болзо
Бастыра jÿрÿмине экÿ болор
Уурды-кÿчти öдöр керек
Баш болзын, баш болзын

Jердиҥ ÿстинде бастыра не неме эштÿ – эжерлÿ болуп jат деп jартадыс. Оныҥ кандый ла неме эштÿ болзо кöрöргö jараш, кöрöргö эптÿ. Jаҥыс кижи — ол jаҥыс, угын-тöзин улалтып болбос, jÿрÿм –jолында салымды ÿлежип болбос. Эштереерге jалакай болуп, ачу –сÿÿнчини кожо апарыгар. Нениҥ учун дезе, Кудайдыҥ алдына экÿ от камызып, учук ла буулалып калганаарды ундыбагар. Слердиҥ одорды öбöкöлöр камыскан, олордыҥ алкыжы –салымы база коштолып jат, мыны база ундыбагар. Эки бириккен балдардыҥ jолын аракы ла ÿрÿстебегер, jолы бöктöлöр. Ак сÿтле ÿрÿстегер jолы ачык-jарык болор.
Качан да ундыбагар алтай биле, алтай кижи качан да болзо байлу-чÿмдÿ. Бала-баркагарга jартап айдып туругар. Эне-аданаҥ сÿрекей jаан камаанду болор, слердиҥ балдараардыҥ биле тöзöгöни, канай алкалаар, канай апараар – ол ондый ла болор. Оныҥ учун учурлу эдигер, байлу öткÿригер. Ойын эмес ол. Шоу эдип эмес, кöргÿзÿ эдип эмес. Учурлу эдигер. Бу мындый шоу-кöргÿзÿ jарабас, ол тушта кату болор, jурттыҥ учуры jок болор, билениҥ аайы jок болор. Биле дегени-бил, аайын, учурын дегени. Билип айыл тут, билип кижи ал., бодоп ло эмес. Эштÿ болоргоамадаганыҥ учун ал, Кудайыҥнаҥ суранып ал, алканып ал эжиҥди. Алган эжиҥди jаман кöрбö, базынба, jабыс тургус па. Эр кижи болзоҥ билеҥди киче-сен азыраачы, сен курчыл, сен башкараачы, айыл-jурттыҥды тут. Ÿй кижи болзоҥ айак-казаныҥды аайла, курзак-тамагыҥды киче. Эжиҥди jамандап баспа, копко-jипке кидирбе, бала-баркаҥла колболор, мыны база ундыба. Ол тушта, билениҥ курчуузы бек болор, амыр-энчÿ айланып jÿрер.

Эш дегни ол не
Эш дегени ол экÿ
Эки дегенди билигер
Эш дегенди билигер
Арга-чакту -ол не
Арга дегени-ол эш
Чакту дегени –ол кÿчтÿ
Ол алмакту, ол кöгÿстÿ
Ол ойгорлык, ол баш
Бай дегени не?
Бай- ол jööжö
Jе, бай ол ар-бÿткен
Бай кижи кандый?
Бай кижи балдарыла
Ар-бÿткениле
Ойгор – санаазыла
Ойлу отту кöксиле
Ол бай болор
Ол эптÿ jараш
Бай кижи кандый ла
Арга-чагыла уур-кÿчти öдö берер
Арга-чакту деп
Арга-чактуузын бедирейдилер
Арга-чакту кем оны билер?
Jööжö лö арга-чакты
Эш нöкöриҥ базынба, Кемjигени- ол куру кöгÿс
Ол куру кöҥдöй баш
Кижи арга –чакты
Ойгорлыктаҥ бедирейтен
Ару jÿректеҥ
Эптÿ jараш эштердеҥ
Экиленбеген jÿректеҥ
Ак Айастагы jылдыстар
Кöк айастагы айлу jолдор
Чакка келген jиит jÿректер
Чакту болуп jÿрбегер
Кöгÿсте уур jÿректерди
Курулатпай jÿрÿгер
21-чи чакка келген
Jиит мениҥ албатым
Jиит jÿректер öчÿрбей
Арга-чактараар алыгар
Сÿÿртелген уур
Баштараарды кöдÿрип
Алтай мен деп сананыгар
Öчÿп брааткан
Одыгар камызып
Öрö öзöргö чырмайыгар
Ак ару айткан эрмегим учун
Арга-чактараар кийдиргер
Баш болзын, баш болзын.

Öй, öй, öй. Öй кандый капшай öдÿп jат. Кече кичинек болчом болгон, бÿгÿн кичинек кызычак. Эртен кöрзöҥ jеден кыс болуп калган турар. Оноҥ бирле кÿн кижиге кача берди деп табыш угарыҥ. Эмдиги öйдö кыс балдар кижиге качса, кайын энези ле кайын адазы алдына канай кöрÿнер керек, нении эдер керек билбес. Бир де байланып тоор деп неме jок. Оныҥ учун кыскарта бир канча ээжи –jартамал берип jадыс.