club47031643
"Кызаланду jылдар" И.В.Шодоев.

Омбо, Кулчугай, Наамкы, Бооколы, Абагэс ле Кешим, Сарал-ойрот jайзаҥдар(т.е алтай)
Тÿÿкей, Тузагаш, Тööдöкö, Айбу, Карчага-алтай баатырлар
Галдан каан-алтайлардыҥ кааны болгон, божоп каларда балдары бой-бойыла шире блаажып(власть) öлÿшкен.
Чаган-Наратан-тарбагатайдыҥ jааны, öштÿ. Амыр--Санаа алтайдыҥ баатыры ого ,öштÿге , jöмöгöн. 
Цянь Лун-кыдат,китаец.
Ойроттор-алтайлар, бисти анаҥ озо анайда айдып турган болгон. Jер аайынча-алтайлар, Кааны аайынча- Ойроттор. Джунгария-ойроттордыҥ государствозы болгон . 
Шадар-ван-халха князь.

 Омбо jайзаҥ бойыныҥ отогындагы ончо устарды jууп, Чарас бажындагы Темир-Тайгага барып, анда темир кайылтып, согоондордыҥ ла jыдалардыҥ баштарын ла ÿлдÿлер эдери jанынаҥ jакару берген. Отоктогы кажы ла эр кижи jууга минер атту, jуу-jепселдÿ болзын деп jакарган. 

Отоктоҥ черÿ тöзööр jакаруны Тÿÿкейге берген . Jайзаҥныҥ черÿзиниҥ бажына турар jамы берилгенин тузаланып, Тÿÿкей jаан ийде-кÿчтÿ ле тоомjылу солоондорды, баатырларды бойына тартып алган. Темдектезе, иркиттердин баатырлары Тузагаш ла Тööдöкö Тÿÿкейдиҥ сураганы аайынча Темир-Тайга барып, jуу-jепсел эдип баштагандар.
Улусты jуулажарына ÿредетен ле эмдик аттарды jобожыда ÿредетенин башкарары Айбуга ла Карчагага берилген.//
Омбоныҥ он эки ÿйелÿ ак öргööзинде Аба-Тураныҥ jайзаҥы Кулчугай , Кайрылык-Jолоныҥ jайзаҥы Наамкы, Кадын ла Себи ичиниҥ jайзаҥы Бооколы бойлорыныҥ кöдöчилериле кожо отырдылар.
-Ӱлдÿ-jыданыҥ кÿчиле бириктирилген улу jаан каан-тергези Галдан каанды ээчиде öлÿп jат. Каанныҥ уулдары ла тöрööндöри, сек блаашкан ийттер чилеп, шире блаажып, бой-бойлоры öлÿшкилеп турганча, Тибет, Турекстан, Моҥол, Туба бойлоры алдынаҥ баш билинип бöлингилей бердилер. Эҥ ле коркыштузы Амыр-Санаа ла Тарбагатайдыҥ jааны Чаган-Наратан бисти бойлорына бактырарга келгилеп jатканы-деп, Омбо айдала, jайзаҥдардыҥ чырайларын тоолой аjыктап кöрди. – Эмди тергебистиҥ бажында темирдий бек колду ла тереҥ шÿÿлтелÿ каан jогын билип алган öштÿлер бистиҥ албатыны тоноорын ла олjолоорын баштаары jарт. Бис албатыныҥ башчылары болгон адыста тöрöл jеристи, ак малысты, албаты-jонысты корыйтаныс па, айла келген кажы ла öштÿге чöгöдöп отыратаныс па? Бу сурактардыҥ каруузын слердеҥ мен угарга турум…
-Мениҥ отогымныҥ улузы Амыр-Санаага да, Чаган-Наратанга да мÿргибес, JОШКЫНДАРГА КУЛ БОЛГОНЧО, КЫЗЫЛ КАНЫС КАРА JЕРГЕ ШИҤЗИН-деп, эҥ ле jиит jайзаҥ Кулчугай айтты.
-ÖШтÿге удурлажар ок-саадак, ÿлдÿ-jыда, кöö-куйак бистиҥ улста jок-деп, Наамкы jайзаҥ айтты.//
Jуу-jепселди эдип тургуза ла баштар керек.//Улус ончозы: эр кемине jеткен уулдар да, ак-буурыл башту каргандар да Темир-Тайгада. Олордыҥ кажызы ла бойына минер ат, тудунар-кабынар jуу-jепсел белетеп jат. 

Мечин деп jылдыҥ jайгы кÿндериниҥ бирÿзинде Эjенниҥ императоры Цянь Лун бойыныҥ öргööзинде санаазы кöдÿриҥилÿ отурды. Ол Манчжурияныҥ цинский династиязыныҥ императоры. Оныҥ öргööзинде ылгый ла генералдар. Олор кемди де сакып, кемди де уткыырга кезиктери чичкерген, кезиктери сыҥзылган ла тыҥзынган отырдылар.
Моҥол ло ойрот бийлерге кöдöчилеткен,коп-коо сынду, чодыр кара чырайлу Амыр-Санаа öргööгö кирип келерде, оны отырган улус ончозы бут бажына туруп уткыдылар. ..//
Мындый кöдÿриҥилÿ уткуул Амыр-Санааныҥ "Бажырар,jалынар..." деген шÿÿлтезин jоголтып ийди. 
Галдан Церен каан öлгöн кийнинде Джунгариядагы бийлердиҥ эҥ ле jуучылы болуп,ады-чуузы jарлалган, Эjенниҥ генералдары Jалтангадый сок jаҥыс бий Амыр-Санаа Jалканчып ла jалынып келгенине император ичинде сÿÿнип отурды. Оныҥ сÿÿнбес учуры jок. Нениҥ учун дезе император Цянь Лун ойротторды бойына бактырып алар амадулуболгон. Ол Табачыныҥ ла Амыр-Санааныҥ jуулажып тургандарын бир jыл мынаҥ озо угала, ойроттор бой-бойлоры öлÿшкилезин деп маказыраган. Бир канча jÿсjылдыктардыҥ туркунына Эjенниҥ каандарыныҥ, бийлериниҥ jÿректерин шимиреткен, тизелерин тыркыраткан ойротторды jуулап барарына ол тегин де белетенип турган болгон.
Цянь Лунныҥ алдына , бу öрöги айдылган jуучыл каандардый ок, jуучыл бий-Амыр-Санаа jалынып келгенин кöрÿп, "Эмди ойроттордыҥ куркуны сынган, оды öчкöн, эмди бу öйдöҥ ала алтын империяныҥ куркундалары, оды jалбырап кÿйери башталар"-деп, император сананды. Оныҥ кöстöрине Эjенниҥ jуучыл тÿмендери, олjолоткон ойроттор, айдуда ак мал, ар-jööжö кöрÿнет.

-Jарлу ойрот нойон Амыр-Санаа эмди бисле кожо..деп,.император айтты..//
Кÿски айас кÿн. Ончо улуска jарт кöрÿнгедий эдип эткен jазалдарда jык эттире jаба буулап койгон ойрот jайзаҥдар Абагэс ле Кешим, калка черÿниҥ бийи болгон Шадар-ван турдылар. Олордыҥ кажызыныҥ ла jанында кижи кыйнап öлтÿреечилер, колдорында кылышту ла темир кыскашту, jакару сакыгылайтан. Кешим jайзаҥ jуулаган улусты эбиреде аjыктады. Анча-мынча ыраакта каруулчыктарга курчаткан Сарал деп jайзаҥ ла öскö дö ойрот бийлер кöрÿнди. «Былардыҥ тÿрмедеҥ бого бистиҥ кыйналганду öлÿмисле сÿрдедип кезедерге экелгени jарт»-деп, Кешим шымыранала, jардак ÿнденип, jерлештерине тöрöл тилиле айтты:
-ТÖРÖЛ JЕРИСТИҤ ЛЕ АЛБАТЫСТЫҤ JАЙЫМЫ УЧУН КАЗЫР ÖШТӰГЕ УДУРЛАЖА АТ-НЕРЕЛӰ JУУЛАШКАНЫС УЧУН БИСТИ БУ ШИЛЕМИРЛЕР КАНАЙДА КЫЙНАП ÖЛТӰРГЕНИН СЛЕРЛЕР УДАБСАТАҤ КÖРÖРÖÖР. КОРКЫШТУ КЫЙНАШТУ ÖЛӰШТЕРЛЕ БЫЛАР БИСТИҤ АЛБАТЫНЫ СӰРЕДЕДЕР, КЕЗЕДЕР, МОКОДОР,JАЛЫНДЫРАР, ӰНИ JОК КУЛ ЭДИП, JАЛЫ JОК JАЛЧЫЭДЕР КӰӰНДӰ. АНАЙДА КАЧАН ДА БОЛБОС! ОЙРОТ АЛБАТЫ JАЛЫНБАС, АРУ КАНЫ ТӰГЕНГЕНЧЕ, КАЛГАНЧЫ ТЫНЫЖЫ ӰЗӰЛГЕНЧЕ ОЛJОЧЫ ÖШТӰГЕ УДУРЛАЖА БААТЫР КЕПТӰ ТАРТЫЖАР…
Палачтар jакаруны императордоҥ алала ойрот jайзаҥдардыҥ кулактарын кезе согуп, кийнинеҥ тумчугын, сабарларын ла öскö дö jерлерин кезип, омырып баштадылар…Андай кыйнашка чыдашпай, Абагэс jайнарда, Кешим кыҥыс эдип унчукпай баатырдыҥ öлÿмиле öлгöн. А Шадар-ванныҥ, халха князьтиҥ, эдин темир кыскаштарла ÿзе тарткылап, таштап турдылар...///
Какай jылдыҥ сыгын айыныҥ ортозы. Тобол городтыҥ jаказында бийик чедендÿ тöрт кып турага Амыр-Санаа келип, бойыныҥ кыбына кирди. Чыдалы чыгып, сыны уурлап, кöзине jуу-согуш кöрÿнип, бажына Онас ла Норбу арадап келгени, казахтарга барып киргени, кийнинеҥ султан Аблайга бакканы, öштÿлердиҥ курчуузынаҥ чыгып, ойто орустардыҥ jерине барып, Семипалатинсктеги шибеезине келип бакканы кöксине эбелип jатты.//
Амыр-Санаа Тÿнде улаарып, чуугуп конгон.
Эртен тура доктор кöрöлö, оныҥ оорузын оспа деп jартаган. Ол ло кÿн тÿште jада калган.
(Орус бичиктердиҥ айдылганыла болзо, Амыр-Санаа 35 jаштуда, 1757 jылда 21 сент-да,Тобольск городтыҥ jаказында осподоҥ оорып öлгöн. Оныҥ сööгин эки катап каскандар, баштапкызы монголдор, экинчизи чурчуттар.Оныҥ сööгин берзин деп, Цинниҥ бийлери 1760 jылга jетире сураган, jе орустар бербеген. )
улду ол же сабля
Дыда -копье,а не меч,алтай шрифт док,орустап бичирге келижет.
 Меч - улду.
Спутнигын табылды ба?