CC 20220801
«Чактаҥ арткан албаты кожулып ӧзӧр – ӧй келзе» - altaicholmon\n«Чактаҥ арткан албаты кожулып ӧзӧр – ӧй келзе»\nАлтай калыктыҥ кӧгӱс-санаазыныҥ «оодылбаган шибеези» – јаҥар кожоҥ. Сӱӱнгенин ле сӱрниккенин, оморкогонын ла эзеткенин јаандарыс кожоҥында чыгара айдатан. Мӱргӱӱл ле алкыш, јакылта ла айдыныш учурлу јаҥар калыгыстыҥ чактар ӧткӱре ӧдӱп келген тӱӱки јолыныҥ керечилери.\n«Јууныҥ-чактыҥ ӧйин кожоҥысла ӧдӱп чыкканыс» – деп, јаандарыс айдатан. «Кыра ижи келгежин, кырылып калзаас кайдазыс./Кыра ижи ӧдерзе, тирилип келзеес кайдазыс. /Ӧлӧҥ ижи келгежин, ӧлӱп калзаас кайдазыс./Ӧлӧҥ ижи ӧдерзе, туруп келзеес кайдазыс» – деп, эпшилер јуу ӧйинде ишке чыдажып болбой кожоҥдоп туратаны керегинде мениҥ кайын энем Татьяна (Таакы) Яковлевна Кыдыева эске алатан.\nЈааналарыныҥ ла таадаларыныҥ айткан јаҥар кожоҥын бичизин деп, «Алтайдыҥ Чолмоны» газет ле «Ак Чечек» бичик чыгару 2000 јылдардыҥ бажында балдарга кычыру эткен болгон. Ол ӧйлӧрдӧ школдо ӱренип турган кӧп балдардаҥ кожоҥдор бичиген самаралар келген. Бӱгӱн бис јууныҥ-чактыҥ шыралу ӧйлӧринде тынын кысканбай иштеген ӧрӧкӧндӧрди эзедип, олордыҥ кожоҥдорын газетте јарлайдыс.\nКожоҥдор «Ак Чечек» бичик чыгаруныҥ 2002 јылда чыккан «Јаҥар кожоҥ» деген јуунтызында толо јарлалган.\nОҥдой аймактыҥ Коркобы јуртында јаткан Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы Курдаш Амырович (Кыпчакович) Мендинниҥ балдары ийген самарадаҥ:\nЈууга кирди карындаш.\nБеш сабары эзенде,\nПисьмо чийди карындаш.\nАлты адарды тудунып,\nАлты сабар эзенде,\nКайыҥ мосто тургуспас\nКадынныҥ суузы кайтты не?\nКанду јуузы кайтты не?\nБийик мосто тургуспас\nБийдиҥ суузы кайтты не?\nБир карындаш јӱргӱспес\nПлендӱ јуузы кайтты не?\nБу кожоҥдорды Оҥдой аймактыҥ Бичиктӱ-Боом јуртында јаткан Самыр Кыдыев 13 јаштуда 72 јашту јааназы Арчынчы Јажыевна Боятовадаҥ угуп бичиген:\nБоро армакчы јадарда,\nБорозы кайда туру не?\nБойы кӧӧркий кайда не?\nКара армакчы јадарда,\nКаразы кайда туру не?\nКайран бойы кайда не?\nБу јаҥар кожоҥды Оҥдой аймактыҥ Ӧлӧтӱ јуртында јаткан 16 јашту Алексей Кинов ол ӧйдӧ 70 јашту карган энези Раиса Петровна Киновадаҥ угуп бичиген:\nСары чӧлдиҥ тӱбине\nСала бертен кӧӧркийлер.\nСолдат болуп баратан\nСалымы кату кӧӧркийлер.\nУрсул суузы соолгожын,\nТаштары артсын ордына.\nЭм кӧӧркийлер баргажын,\nЭрмеги артсын ордына.\nКара тууга чыгала,\nБажым мениҥ айланды.\nИчим мениҥ ачыды.\nБийик тууга чыгала,\nБу јаҥарды Кош-Агаш аймактыҥ Кӧкӧрӱ јуртынаҥ Јундый Батынович Шоҥкоров деген бойы кожоҥчы кижи ийген:\nКанду јууга баргажын,\nКайра баспас ак кӧбӧк.\nЈара аткан ак кӧбӧк.\nЈорго аттыҥ семизин\nТалдап минген ак кӧбӧк.\nСындыра аткан ак кӧбӧк.\nШабалин аймактыҥ Коркобы јуртында чыккан атту-чуулу кайчы Николай Кокурович Ялатовтыҥ айткан кожоҥдорынаҥ:\nКӧгӧрип ӧскӧн кӧк чечек\nКӧлӧткӧ јердеҥ не ӧзӧт?\nКӧрӱжип ӧскӧн албаты\nКӧрӱшпес јерге не барат?\nАгарып ӧскӧн ак чечек\nАжыт јердеҥ не ӧзӧт?\nАйдыжып ӧскӧн албаты\nАйдышпас јерге не барат?\nЧапкан ӧлӧҥ чалыны\nКургап калар кӱн тийзе.\nЧактаҥ арткан албаты\nКожулып ӧзӧр – ӧй келзе.\nЈууган ӧлӧҥ чалына\nКургап калар ӧй келзе.\nЈуудаҥ арткан албаты\nЈыргап јадар – ӧй келзе.\nОҥдой аймактыҥ Каракол ӧзӧгиниҥ Бичиктӱ-Боом ло Боочы јурттарыныҥ ортозында турган Сетерлӱ јуртта чыккан Татьяна Яковлевна Карамаеваныҥ (Кыдыеваныҥ) айткан кожоҥдорынаҥ:\nТемир эжик јанында\nСакыган болзоос кайдадыс.\nТемир јолло барарда,\nЈолуккан болзоос кайдадыс.\nЭрелип эткен эдил кӱӱк\nЭм јайгыда база эдер.\nЭзен јӱрзе кӧӧркийлер\nЭзенде јайда јанып келер.\nЈайнап эткен јажыл кӱӱк\nЈайгыда ойто база эдер.\nЈакшы јӱрзе карындаш,\nЈай келгежин, јанып келер.\nОҥдой аймактыҥ Кайырлык јуртында ол ӧйлӧрдӧ јаткан 70 јашту Юлия Васильевна Ешеваныҥ, 70 јашту Дарья Аилдашевна Кичинекованыҥ, 64 јашту Шулун Ырысовна Туткушеваныҥ, 63 јашту Анна Јалаевна Санашеваныҥ, 57 јашту Мендиш Шалбырович Ерешевтиҥ кожоҥдогон јаҥарынаҥ:\nАк бороныҥ колтуктаҥ\nТер чарчары карам ба?\nАкам кӧӧркий барарда,\nМениҥ тыным карам ба?\nКӧк бороныҥ колтуктаҥ\nКӧӧркий акам барарда,\nЈеереним турза, кӧрӱп јӱр.\nЈер тӱбиндӧӧн сала берзем,\nЈеҥем, кӧӧркий, сурап јӱр.\nАк чечектӱ алтайда\nАк бором турза, кӧрӱп јӱр.\nАлтайымнаҥ сала берзем,\nАйдышкан кӧӧркий сурап јӱр.\nШабалин аймактыҥ Беш-Ӧзӧк јуртында јаткан Јаҥарчы Шымдышева ӧрӧкӧн айткан јаҥар:\nЈууга барып јадырым.\nАкту бойым эзенде\nПисьмо чийип отурым.\nБеш сабарым эзенде\nПисьмо чийип отрым.\nАрчын тууныҥ кырында\nАмыргам арткан, кӧрӱп јӱр.\nАмыр јӱрзем, Алтайга\nЈан барарым, сакып јӱр.\nЭҥмек тууныҥ кырында\nЭдиским арткан, кӧрӱп јӱр.\nЭзен јӱрзем, Алтайга\nЭбир келерим, сакып јӱр.\nМайма аймактыҥ Урлу-Аспак јуртында 1917 јылда чыккан, кижиге барып, Чамал ичинде јаткан Ольга Канакушевна Казагачеваныҥ айткан кожоҥдорынаҥ:\nЭдил кӱӱкти уккамда,\nИчим неге ачыйт не?\nЫйым неге келет не?\nКайран кӱӱкти уккамда,\nКӧксим неге ачыйт не?\nКара тайым ат јетсе,\nКамчы согор ат болор.\nКарындажым јан келзе,\nКарыккан санаа чечилер.\nЭрјине кулун ат јетсе,\nЭэртеп минер ат болор.\nЭки карындаш јан келзе,\nЭриккен санаа чечилер.\nАткан октый барала,\nАк чиндеген уулдарыс.\nАлты јылга јуулажып,\nЈеҥӱ алган уулдарыс.\nБийдиҥ суузын кечире\nКӱр салган уулдарыс.\nБеш јылга јуулажып,\nБерлинди алган уулдарыс.\nБу јаҥар кожоҥды Оҥдой аймактыҥ Коркобы јуртында јаткан 70 јаштаҥ ашкан Питешева Јакшы ӧрӧкӧн лӧ оныҥ келди Питешева Екатерина (кыс ӧбӧкӧзи Чакпыртова Качкынак) айткан:\nКӧжӱнелӱ Кӧк јарыкка\nЧыккан болзом кайдадым.\nКӧӧркий акам чырайын\nКӧргӧн болзом кайдадым.\nАспак чыккан Ак јарыкка\nАдам кӧӧркий чырайын\nБир талазы айас не?\nТӧртӧн калык албаты\nБир талазы амыр не?\nЈетен аймак албаты\nБу кожоҥдорды Кош_Агаш аймакта Курай јурттыҥ школында ӱренген Камила Сапо 11 јаштуда 65 јашту тайназы Ольга Оруспаевадаҥ ла улдазы 60 јашту Керек Севостьянович Саподоҥ угуп бичиген:\nКарлу туга чыгала,\nКара бажым айланган.\nКанду јууга барарда,\nКара кӧзим јашталган.\nЭнбе тууга чыгала,\nЭки кӧзим јашталган.\nАк-Туру бажы ак ыйык,\nБис ашканча айас тур.\nАлтайда арткан кару јон\nБис келгенче эзен јӱр.\nКӧкӧрӱ бажы кӧк ыйык,\nКӧк ыйыгыс эзен тур.\nКӧгӱске кару алтай јон.\nКӧрӱшкенчес эзен јӱр.\nБу кожоҥдорды Оҥдой аймактыҥ Боочы јуртыныҥ школында 9-чы класста ӱренген Айгюль Чараганова карган энези Ульяна Тӧлӧсовна Чарагановадаҥ угуп бичиген:\nБоро шинель кийеле\nБазатаны кӱч эмей.\nБойыныҥ јерин сананып,\nЈӱретени кӱч эмей.\nКара шинель кийеле\nКайран јерин сананып,\nЭки кајылу тонымныҥ\nЭскизи калзын Алтайга.\nЭдиски болгон ӱнимниҥ\nЈаҥызы артсын Алтайга.\nАк кураган тонымныҥ\nАкары артсын Алтайга.\nАмыргы болгон ӱнимниҥ\nЈеерен тайды минеле,\nЈеек јутпа келгежин,\nЈетен окло адарыс.\nКара тайды минеле,\nКанду јутпа келгежин,\nКак маҥдайга адарыс.