CC 20220801
Jуунты кожондор – кумулятивный эп-аргала тургузылган коожондор ÿлгер кептÿ тындулар ла ар-бÿткен керегинде кичинек чöрчöктöргö тÿней.\nЭн ле jарлузы «Койонок» деп кожон:\n"Койон, койон, койонок,\nКолы чыйрак койонок.\nКойон, койон, койонок,\nКобы кечире мантаган.\nСелбер тÿктÿ сары ÿкÿ,\nСеспес jерден сезип алган,\nБолчок jÿрек борт! эткен\nJиндÿ карын бырт! эткен".\n(Чараганова J. У.)\nКожоннын сюжеди арайынан ла öзöт: койоноктын ла ÿкÿнин анылу темдектерин тоолоп, кенетийин «борт!» ло «бырт!» деп öткöнижер сöстöрлö тÿгенет.\nБаланын санаа-укаазын теренжидерине «эркеледер сöстöр» лö «соотомолдор» сöзлигин байыдып, сöстин кöчÿре учурын jартаарына ууламjылап турган болзо, кожондордо\nкееркедер эп-аргалар там ла элбеп ле уурладылып барат: метонимиялар олицетворениеле солунат, тегин эпитеттер колболу эпитеттерле кожо айдылат. Темдектезе, «Сабарлардын кожоны» деп чÿмдемелде балдардын сабарлары jаныс ла адын адап эмес, jе кажызы ла кижи кептÿ болуп, анылу иш эдет:\n«Беш карындаш — беш сабар,\nБектен бек орды бар.\nБашпарак — ол баш сабар,\nБажын билип башкарар.\nБажы-Кырлу — ус сабар,\nБала алып отурар" ...\n(Ередеев, 1994, 4))\nБалдардын кожондоры ойын кептÿ болуп, кезикте кожондолот, кезикте öмö-jöмö айдылат-\n. Темдектезе, «Jааш» деп кожонды балдар кожо айдар аргалу:\n"Jааш, jааш jаап jат,\nМенин бажым суулан jат,\nМенин бажым сууланза,\nМенин чачым öзÿп jат".\n(Ередеев, 1994, с.4).\nКызычактар бу öйдö наадайларла ойноп, олорды jайкап, энелеринен уккан «кабай кожон» кожондогылайт. Jе бу кожондордо кöп сабазында баайлар сöстöр лö балага баштанганы артып калган. Кожондо баайлап айдар сöстöрдин такып айдылганы оны чокым ритмикага экелет:\n«Балдардын кожондоры"– кемиле кичинек ÿлгер кептÿ лирический чÿмдемелдер. Олор öктöм, чокым ритмикалу. Кожондор баланын эстетический кÿÿн-табын öскÿреринде jаан камаанын jетирип, айландыра телекейди кееркедим сÿр-кебер ажыра кöрöрине темиктирет, кийнинде бу кöрÿм-шÿÿлте оны ар-бÿткенди, тöрöлин сÿÿрине, романтический кÿÿн-тапка темиктирет. -\n«Том сöс». Алтай jанжыккан оос чÿмдемелде «том сöс» куулгазын кептÿ жанрларла (алкыш, шыпшаар, jада, эм сöстöрлö) укташ. Бу чÿмдемелди тегин кижи эмес, анылу «неме билер» улус кандый-бир чÿм-jан öткÿрип, кÿÿнзегенин бÿдÿрзин деп амадула айдат. Кийнинде öйлöрдö олор куулгазын-тарма учурын jылыйтып öскö жанрларга кирет. Чÿм-jанла кожо айдылганынан кандый бир эдилгелер артып калат. Öскö жанрлардын ичине кирзе де олордын турумкай кееркедим бÿдÿмдери тын кубулбайт.\nБир канча бÿдÿмдер куулгазын учурын jылыйтып, балдардын оос чÿмделгезине кирет. Олор ан-кушка, ар-бÿткеннин айалгазына баштанган кептÿ айдылат.\nБу чÿмдемелдер элдин jанжыккан jадын-jÿрÿмиле, иш-тожыла, чÿм-jандарыла колбулу. Темдек эдип, арба куурып, оны сокыга согып, саазынан айрыырга эскинге сееп турза, энези ойын кептÿ балазына «салкыннын ээзин сары эмеенди» кычырып келзин деп сурайт. Бала байагы салкынга баштанып, бöрÿгиле jанып кыйгырат: -\n"Салкын, кел! Салкын, кел!\nСамтар бöрким берейин\nЭзин кел! Эзин кел!\nЭски бöрким берейин,\nЭлгей эзип алайын,\nКöчö эдер арбамды\nКöптöн эзип алайын,\nТуудый коозо берейин,\nТутканча ла учуп кел!\nСаатабастан куйбуп кел!"\nБу кычыру том сöстö салкынды кижи кептÿ тындандырып, чарактын саазын учурып берзин деп сурайт. «Туудый коозо\nберейин» деп гипербола ла «самтар бöрким», «эски бöрким» деп эпитеттер\nкöргÿзип турган не-неменин кемин тыныдап, эткен иштин jалын кокыр кепке кийдирет.\n«Том сöстö» синонимия эрмек-куучыннын öктöмин тыныдат: «коозо» – «-\nсаганак» ол эмезе «тутканча» – «саатабастан».\nБалдардын оос чÿмделгезине киргенинин база бир темдеги – том сöстöрдин ÿлгери чокым ритмикалу болот. Ритмиканы тöзöп турган эп-аргалар ол jаныс та тÿней ÿйелик эмес, jе онойдо ок такып айдыларынын jÿзÿн-башка бÿдÿмдери: баштамы ла учында рифмалар, рифма-редиф, такып айдылган jолдыктар: "Эзин, кел! Эзин, кел!"\nСокыга соккон чаракты эскинге салып сееген кийнинде, ойто ээзинди jанзын деп сураар:\n"Тос айылды толурада бер,\nТоозынды учура бер!\nКийис айылды килиреде бер,\nКирди-торды ырада бер!\nСалкын, салкын, салкынак,\nЭзин, эзин, эзинек,\nЭркин — jайым jелбинек!"\nJакару кеберлÿ глаголдорды: «толурада бер», «учура бер» ле о.ö.; чокым ритмика, олицетворениелер, чÿмдемелдин айдып, ай-кÿннин айалгазы солунзын деп сураганы – ончозы jебрен «jада сöстин» турумкай темдектерин тузаланганы сезилет.\n«Jада сöстöн» алынган кыска кептÿ де чÿмдемелдер туштайт. Темдектезе, jаашка баштанганы:\nБу жанрдын кезик чÿмдемелдери учурыла «шыпшаар сöскö»jуук. Кöскö чöп киргенде айдар сöстö бала кучыйакка баштанат:\n"Ак кучыйак алып бер!\nКöк кучыйак кöрÿп бер!\nБалдар оны куулгазын чÿмдемел деп сананбайт – олор оны соотоп айдат. Сöслö кожо эдилге: ак кучыйак ла кöк кучыйакты кöзине кирген чöпти алып берзин деп сурап, бала кöзин jыжып, оозыла букырат – олорго ойын кептÿ деп билдирет.\nТом сöстö аллитерация («чöп, чöп», «чок, чок») ла ассонанстын бек колбузы («Кöр, кöс! Öр, сöс!»), сöстöрдин такып айдылганы («Чык, чык» ол эмезе «Чок, чок») чÿмдемелди чокым ритмикага ла анылу экспрессияга кийдирет.\nБаза бир анылу том сöс коноочыны азыраганыла колболу. Очокто кÿйген оттын ортозында одыннын учы ол эмезе кос турза, оны айылчы келип jаткан деп, бастыра ла бар курсакла кÿндÿлеп турум деп, кÿлле азыраар. Онон jол-jорыктан арыган кижи болзо, бажынын алдына база кос салып, jадып амырагар деп сурайт. Бала коноочыны азырап, элдин кÿндÿ-кÿреезинин этикедине, карам jок, ак-чек санаалу болорына темигет. Качан да бу база jаан куулгазын кептÿ чÿм-jан болгон болор. Jе öйдин öткöниле чÿм-jаны ундылып, кандый да темдектери артып калган.\n(Калташева С. С.)\nБу чÿмдемелде антитезанын болужыла тургузылат: jаман тиштин ордына jакшы тиш берзин деп кÿÿнзегени айдылат.\nАлкыш сöстöрдин кебин балдар jаны чыккан бозуны, кураганды эркеледип сыймап турза айдар:\nТом сöстöрдö jебрен жанрлардын турумкай эп-аргалары артып, куулгазын учуры jылыйып калат. Балдар куулгазын бÿдÿмдерле кожо öткÿрилип турган чÿм-jаннын темдектерин соотогон ойын чылап тузаланат. Куулгазын бÿдÿмдер баланын оос поэзиязына кирип кемиле кыскарып, тарма кептÿ формулалары jылыйып калат. Jе кееркедим тили, öктöм солунып jаткан керектер, такып айдыларынын эп-аргалары – олор баланын кееркедим кöрÿмине jуук учун тын кубулбай артат.\nАн-куштын кожондоры. Бу чÿмдемелдер чÿм-jаннын ичинде айдылып турганы олордын jебрен учурын керелейт. Кöп календарный чÿм-jандар турумкай кебиле бÿгÿнги кÿнге jетире öткÿрилип турган болзо, кезиги öскö жанрларга кандый бир бöлÿгиле кирип, кезиги куулгазын учурын jылыйтып балдардын оос чÿмделгезине кирет. Качан да куулгазын кептÿ болгоны оны том сöстöргö (анчада ла ан-куштарга баштанганына) jууктадып ийет.\n«Ан-куштын кожондоры» кеткин куштарды уткыганы ла ÿйдешкениле колболу. Темдектеп, jаскыда jелечини уткыганы:\n«Jакшы, jашкы ба, jелечи?!\nКандый jедип бардын?\nКандый jедип келдин?\nБала-баркан ончо jакшы ба?\nЭмди jасты баштап,\nАйыл-jуртка уйа тартып,\nJана бер, jибе!»\nJаскыда jаны ла учуп келген jелечини уткуп, аштан, куруттын ла калаштын оодыгынан чачып мынайда айдар. Алтай элдин белгезиле jелечи айылдын jанында учуп, уйа саларга шакпырап ла турза, чын ла jастын келгени ол. Бу ла айалга «Аштын ÿрени» деп чöрчöктин сюжединин тöзöлгöзинде салынган. Jелечи ÿрен табып, алтай улусты аш саларына ÿредип, олорды ач-торонон аргадайт: бышкан ашты куурып, онон талкан эдерине темиктирет (Сказки народов Сибири, 1956, 18-21).\nJелечиге баштанган ÿлгерде балдар jасла кожо Алтайга келген кеткин куштын сÿр-кеберин кееркедим кемине кöдÿрет. Оныла кижи кептÿ сÿр-кебер чилеп эзендежет, кандый jÿргенин, бала-барказы керегинде сурагылайт. Олицетворениеге чÿмдемел тургузылат. Композиционно ол эки бöлÿкке бöлÿнет: баштапкызында – jелечинин амыр-энчÿ jÿргенин сурулап, экинчизинде – алкап айдат. Чÿмдемел ÿлгер кептÿ де болзо, jе ол чокым ÿйелик jок. Jелечиге баштанганы тегин куучынга jууктада айдылган: эрмектерде инверсия jок, анафора ла рифма ритмика бÿдÿреринде эмес, тилдин сингармонизмнин ээжизине бактырылып тургузылат. Бу чÿмдемелди балдар бирден ол эмезе бир канча кижи кожо айдадылар. Jаан jашту улустын айдыжыла, бу чÿмдемелдер алдында öйдö кожондолып та туратан учун, оны «ан-куштын кжондоры» деп айдадылар.\nБаза бир анылу чÿмдемел ол – кÿскиде турнаны ÿйдешкенде айдар алкыш кептÿ чÿмдемел:\nЭнке — тöнкö jÿр!\nЭзен — амыр jÿр!\nЭзенде эрте кел!\nЭки jалбак курут кадырайын,\nЭки куук capjy салып\nБойынын бÿдÿмиле, учурыла, айдылганыла «алкыш\ncöc» деп жанрга jуук. Узак талаларга ÿйдежип, балдар оны jебрен öйлöрдö улус бойынын ага-карындажы кире бодогоны чылап ондобой jат. Балдар турнаны ÿйдешкенин ойын кептÿ бодоп, алкыш сöзин айдып, санаа-кÿÿнинде Алтайынын ан-кужы байлу болгонын, олорды чеберлеп ле кичееп jÿрерине темигет. Бу чÿмдемелдердин варианттары кöп тоолу. Бойынын кÿÿнзегенинде балдар турнаны jерине амыр-энчÿ jедип барзын, чакпыга тÿшпезин, туманга аспазын, эртезинде jылда мынан эрте учуп келзин деп айдат; эзенде jылда олорго курут ла сарjу артызып саларга чертенет.\nБу чÿмдемелдерде jолдыктарда чокым ÿйелик jок учун, ритмиказы бузулат, jе jолдыктын бажында «Энке – Эзен – Эзенде» деп анафора, учында – jакару кеберде турган глаголдор оны анылу кÿлтке экелет. Мында jанжыккан колболу эпитеттер: «Энке-тöнкö jÿр», «эзен-амыр jÿр»-\n; «эки jалбак курут»-, «эки куук capjy» балдарга айландыра ар-бÿткенди, jÿрÿмди кееркедим сÿр-кеберлер ажыра кöрöрин онон ары элбедип ле теренжидип jат. -\nКöп варианттарда алдында öйдö jолукса ла ÿйдешсе айдып турган чокым «элем-селем» деп формула бар болгонына аjару салар керек. Алдында öйлöрдö, байла, чÿм-jандардын куучын-эрмеги анылу болгонын керелейт. -\nБар чÿмдемелдердин турумкай кептерине келиштире улус бойындыйын (импровизация) база кожып бÿгÿнги кÿнге jетире айдып jÿргени оны эрчимдÿ тузаланганын керелейт.\nЧололор. Балдар ÿч-тöрт jаштан ала jуулыжып ойноор, бой-бойынан jÿзÿн-jÿÿр jетирÿлер угат. Ол база бир айландыра айалганы ла эл-jоннын jадын-jÿрÿминин ээжилерин ондоорына ла ого кирерине темиктирген институттардын бирÿзи болот. Jаан улусты öткöнижип, чÿм-jандарда, байрамдарда болуп, jÿзÿн-jÿÿр маргаандар кöрÿп, кожондордын ченежин, чечен сöстин чечеркежин, сööктöрдин сöгÿжин угуп, балдар бойынын кокыр кичинек кемдÿ чÿмдемелдерин – «чололор» чÿмдейт.\n«Чололор» ÿлгерлик кемдÿ, уйгаштырылу бир канча jолдыктардан турат-. Кöп сабазында кижинин jаман кылык-jанын, кезикте тыш та бÿдÿмин кокырлап айдат. Ол эмезе адына, öбöкöзине келиштире уйгаштырылу сöс табып кыскарта айдылат, кезикте сööги де керегинде чоло айдат, jе jаан уулстын айтканына кöрö, бу чÿмдемелдер ныкта, эн ле учурлу темдегин айдат: «Майман – мактанчак», «Ирин-чирин jорыкту,/ Ийт азыкту иркит». Кöп коптонып турган баланы койонго тÿнейлеп айдат\n"Копчы, копчы коптонгон,\nБогоно сööги торс! эткен,\nБогы-чычкагы адыла берген,\nБолчок jÿреги борс! эткен".\n(Чочкина 2003, 96).\nКезик чололорды табышкактан да алат. Эш-неме эдип болбос, jалку баланы бака керегинде табышкак ажыра айдат: -\n«Базыдын кöрÿп, jелижин не сурайдын». Чололордо метафора ол эмезе öскö дö кöчÿре айдар эп-аргалар – элбеде тузаланган эп-арга. Ыйлак бала керегинде кöчÿре сöслö кокурлап айдадылар: «Быштак сыккан»; бошпок, эттÿ-канду баланы борсуккак тÿнейлеп чололойт: «jуулу токпок».\nБалдардын ортозында кокыр кезе болбойт, кöп сабазында балдар кижинин адына тÿней уйгаштырылу сöс табып чололойт: -Амаду-амтанду, Айсы-\nлу-бажы суулу, Кендырбаш - тас баш ла о.ö. Кöп учуралдарда кандый бир шылтактан улам ол эмезе та кандый да темдегиле тÿней учун балдар бой-бойын тындуларга тÿнейлейт: Кöрÿк, Шалjа.-\n«Чололордын» композициязы, кеми, тили онын куучын-эрмекте эрчимдÿ тузаланып турганыла, балдардын бойынын табып айтканынан камаанду болот. Онын эстетический jаны кезикте аланзылу болгонын кöп шинжÿÿчилер айдат, jе бу жанр балдардын санаа-укаазын элбедип, jÿрÿмде болор уур-кÿчтерге удурлажарында, турумкай болорына темиктирет.\nБалдардын чöрчöктöри – балдардын фольклорынын бöлÿги де болзо, jе текши оос поэзияда анылу jанжыгып калган бир бÿдÿми. Олор сюжеди де кöрÿм-шÿÿлтези де jанынан терен ле байлык. Öскö жанрларла коштой элдин эстетический, социальный ла ак-чектин ээжилерин кöргÿзер кöгÿс културанын бöлÿги болот\n«Балдардын чöрчöктöри» – кумулятивный чокым\nкомпозициялу, сÿр-кеберлер ас тоолу, соот кептÿ куучын. -\nJаан улустын балдарга куучындаган чöрчöги, баланын куучындаганынан тили канча кире бай болот. Бала сюжетти буспай куучындарын, jаан улус – кееркеде jарандырып айдарын сÿÿйт. -