CC 20220801
Jолым ачкан ӱредӱчим - altaicholmon\nЈӱрӱмим, ижим калас эмес.\nЈӱрӱмге олорды баштап салгамда,\nЈӱрегим мениҥ сыс та билбес,\nЭткен ижим тузалу турганда.\nКӱс. Оҥдой аймакта Кайыҥчыда бу киреде ар-бӱткен сӱреен јараш. Јурттыҥ јаныла агып турган Кадын суу бу ӧйдӧ ӧҥи — чап-чаҥкыр. Айландыра турган кырлар јӱзӱн ӧҥлӧ бӱркелген.\nУдабас ла школдыҥ ӧйи башталар. Ӱренчиктердиҥ калганчы ойын-јыргалдары.\nОҥдой јаар эне-адалардыҥ јорыктаары кӧптӧй берди. Балдарына тетрадьтар, бичиктер, кеп-кийим, тон-ӧдӱк алар керек. Мениҥ де энем та кайдаҥ акчаны таап, меге платьени, ӧдӱкти, тонды, тетрадьтарды, бичиктерди садып экелген.\nБир кӱн јуртта јаҥы ӱредӱлӱ јылга јаҥы ӱредӱчи келип јат деп солун табыш угулган. Бу солунды угуп, бис, ӱренчиктер, јӱректерис типилдеп, јаҥы ӱредӱчини энчикпей сакып турдыс.\nЭнем картошко кайнадала, јаҥы ла чыгарып аларда, эжик ачылып, бистиҥ турадӧӧн коо сынду, чачы быјыраш, кеберкек чырайлу уул кире конды. Бисле јакшылажып: «Мен Юрий Михайлович Кыдыев, слердиҥ школго ӱредӱчи болуп иштеерге келдим» — деп айтты.\nЭнем кирип келген кижиге чеген урды. Јолдоҥ суузап калган болбой, ол чегенди бир ле тынышла ичип ийди. Оныҥ кийнинде столго отурып, картошколо ажанып, энеме кайда ӧскӧн-чыдаганын, кайда ӱренгенин куучындады.\nӰредӱчи кижиниҥ чеген ичкени, картошко јигени мени тыҥ кайкатты. Мениҥ санаамла болзо, олор аҥылу курсак јип турган.\nӰредӱчи чайлайла чыга берерде, Юляда амыр јок эмей. Чыга јӱгӱрип, нӧкӧрлӧримди јууй тартып, кӧргӧнимди-укканымды јетирдим.\nӰредӱлӱ јылдыҥ баштапкы кӱни. Кече эҥирде энем платьемди белетеп, илип койгон. Сумканыҥ ордына — бӧс баштык. Ондо — тетрадьтар, ручка, бичиктер, чернильница.\nМен тӧртинчи класстыҥ ӱренчиги. Эртен тура мени ойгозорго энемниҥ колы тийгелекте, мен јӱрексиреген тура јӱгӱрип, чала-была чайлап, школ јаар јӱгӱрдим. Мен эҥ ле озо келгем деп санангам, је мени озологон ӱренчиктер мында турды.\nУдабай, јараш кийинип алган јаҥы ӱредӱчи школго келди. Кӱзӱҥини шыҥырадып ийерде, бис класска кирдис. Ӱредӱчи бисле таныжып, «адым — Юрий Михайлович» деп айтты. Онойып баштапкы кӱнде ӱредӱчибисле таныштыс.\nЮрий Михайловичтиҥ «Мениҥ ижим» деген ӱлгерин кычырзаҥ, школго барган ӧйиҥ кӧзиҥниҥ алдына јарт кӧрӱне берер.\nИштеп болорыҥ ба?\nБу иштеҥ јууп\nСен аларыҥ ба?\nАш эмес јалаҥда,\nБалдар мениҥ алдымда.\nКанча ӱренчик —\nОнчозын ла билер,\nОлор тирӱ балдар,\nӰзӱги јок бедирениш,\nБу ӱредӱлӱ 1955 јыл Юрий Михайловичтиҥ баштапкы ла катап ӱредӱчиниҥ ижин бӱдӱрип турган јылы болуптыр. Айдарда, бис — оныҥ баштапкы ӱренчиктери. Тӧртинчи класста бис ӱч ле бала ӱренгенис: Юля Бузыкина (мен), Сергей Ойынчинов, Зоя Тантыбарова.\nМен баштапкы класстаҥ ала јакшы ӱредӱмле аҥылангам. Је Юрий Михайлович ӱредип баштаарда, «бештерим» јабызай тӱшти. Бу оныҥ ӱредӱге некелтези бийик болгонын керелейт.\nПедучилищениҥ кийнинеҥ јаҥы ла иштеп келген ӱредӱчи бисле сӱреен јилбилӱ кандый ла кӧдӱриҥилер ӧткӱретен: экскурсиялар, маргаандар, кычырыштар ла о.ӧ.\nЮрий Михайлович мени санитар эдип кӧстӧгӧн. Балдардыҥ кулагын, мойнын, тырмагын шиҥдеп, тетрадька кызыл ла кара карандаштарла темдектеп туратам. Бойым санитар кижи арудаҥ ару болор керек деп, кулагымды арай ла ойбой јунуп, колымды самыҥдап, тырмакка ӧзӧргӧ бербей туратам. Меге ӧскӧ балдарга јозок кӧргӱзер керек ине.\nМатематиканыҥ урогында «Дроби» деген тема јартаган. Оныҥ јартаганын мен чек оҥдободым. Ӱредӱчи теманы јартайла, ӱренчиктер оҥдогон бо, јок по деп, кажыбысты ла сурап баштаган. Озо ло Сергейди сурады, ол јартап айдып болбоды. Ӱредӱчи ачынып, оныҥ маҥдайына крест тургусты, оноҥ Зояныҥ — маҥдайда база ла крест. Учында, ижемјилӱ, мени сурады. Мениҥ јартаганым, каруум мындый болды: ӱстинде бир тоо, алдында бир тоо, ортозында чийӱ. Ол тоо канайда ондый болуп турган деерде, јартап айдып болбодым. Маҥдайымда — база крест.\nЈылдар ӧдӱп, бойым ӱредӱчи болуп иштеп турала, Шашыкманныҥ школына кирип, Юрий Михайловичке јолыгып, куучындашканыс. Кайыҥчыда иштегенин эске аларда, «Слер «Дробь» деп теманы ол тушта нениҥ учун наглядный пособие јок ӧткӱргенеер» деп айдарымда, ол сӱреен кайкаган эди. «Ол сениҥ санааҥда артып калган ба?» — деп сурады. «Эйе. Картошконы урокко экелеле, јара-јара кезип јартаган болзоор, ол тушта ончобыс аайлаар эдис» — дедим. «Айтканыҥ чын, јаманымды ташта» — деп айтты. «Је слер эмди талдама ӱредӱчилердиҥ тоозына кирип јадаар. Слердеҥ тем алып, мен база ӱредӱчиниҥ јолын талдап алдым» — деп, куучынысты тӱгескен эдис.\nКайыҥчыда тӧртинчи классты божодып јадарыста, ӱредӱчи бистиҥ кайдаар ӱренип барарысты сурады. Мен национальный школго дееримде, Юрий Михайлович мениле таҥынаҥ математикала, орус тилле уроктор ӧткӱрген. Оныҥ болужыла мен национальный школго кирип алгам.\nЈакшы ӱредӱчиге туштап, јӱрӱмимниҥ јолын ачканы учун Юрий Михайлович Кыдывке јаан быйанду јӱредим.\nӰредӱчимниҥ баштапкы сӱӱжин де кӧзимле кӧрдим. Бистиҥ јуртта Нюра Тантыбарова деп кыс болгон. Кеберкек чырайлу, јобош кылыкту, иштеҥкей кыс. Ол кыска бистиҥ ӱредӱчибис кӧзин салып, сӱӱген. Эҥирде Нюрала кожо араай базып, куучындажып турганын Нюраныҥ сыйны Зоя ла мен јажынып, туйказынаҥ кӧрӱп турганыс санаама кирет. Бу јуукта Юрий Михайловичтиҥ «Јайгы эҥирде» деп ӱлгерин кычырала, олор экӱниҥ јараш сӱӱжине келижип јат деп санандым.\nЈайгы эҥирде јалаҥда\nСоотоп экӱ јӱргенис,\nӦксӧп келген толун айга\nТӱнде јалаҥныҥ ээзи мен,\nЈодро берзеҥ, јелбеген!—\nКолыҥды сунып айдатаҥ,\nКокырлап сен туратаҥ.\nАйдыҥ јаркынын тудала,\nМӧҥӱн јӱстӱк эдетем.\nКӧзиҥе чике кӧрӧлӧ,\nБелек эдип беретем.\nЈыды јараш чечектерди\nТалдап бис ӱзетенис.\nОл чечекте кӱнниҥ чогы,\nЈӱрегисте ырыс чеги,\nЈӱс амадулар кӱӱзи.\nУндылбас ондый эҥирлер,\nЫраак кару ол јылдар.\nБаштапкы сӱӱжи јараш ла јаркынду болгон. Јиит јап-јакшынак Анна Егоровна Тантыбарова деп кыска туштаган. Эш-нӧкӧри јӱрӱминде бек тайак болгон. Олор экӱ ырысту јурт тӧзӧп, камыскан оды ӧчпӧй, јаркынду кӱйген. Билелик очогыныҥ јылузында эрке кызы Анжелика ӧскӧн, барказын да колго алып эркелеткен.\nКызы адазы керегинде «јӱрӱмде адам ачык-јарык, сагышту, јалакай, айылда улузына кару, улусты ылгабас кижи болгон» деп јылу сӧстӧр бичийт.\nӦскӱс ӧскӧн кижи, байла, јӱреги јалакай, јымжак, буурзак, бастыра ла улусты ачык санаалу болзын деп амадаган болор. Оныҥ «Эртен турадаҥ ала» деген ӱлгери ак санаага, улуска учурлалган.\nЭртен турадаҥ ала, улус,\nЭптӱ-нак, јалакай болугар.\nАчык-јарык кӱӱндӱ јӱригер.\nЭрӱ чырайлу барыгар ишке,\nЭптӱ-јакшы кӧрӱгер кижиге,\nБийик кӱӱндӱ бӱдӱреер ижерди,\nБийик тутпагар качан да бойоорды.\nОл тушта санаа-кӱӱнигер\nБӱткӱл кӱнге јарык јӱрер.\nЭбире улус, эткен ижигер\nСлерге недеҥ де кару билдирер.\nКару ӱредӱчим ӱренчиктерине карузып, кӧрӱш-таныштарына кӱчи јеткенче болужып, Алтайын сӱӱп, ак-јарыкта сӱӱнип јӱрген. Онызын бичиичиниҥ бу ӱлгери лапту керелейт.\nЭртен тура тӧрӧл јериме\nЭрте туруп базарга сӱӱйдим.\nОнчозын сезедим јӱрегимле,\nЭбире ајыктап сӱӱнедим.\nӰредӱчим Юрий Михайлович Кыдыевтиҥ чыкканынаҥ ала 85 јылдыгында ады-јолын эзедип, оныҥ билезине су-кадык, ырыс, от-очогы бек турзын деп кӱӱнзейдим.\nЮ. САКАШЕВА, РФ-тыҥ нерелӱ ӱредӱчизи, баштапкы ӱренчиги