CC 20220801
Аракыдашла тартыжарыныҥ курч сурактары - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ су-кадыкты корыырыныҥ министерствозында «Алтай Республикада аракыдаштыҥ курч сурактарыныҥ аайына чыгарыныҥ аргалары» деп темалу кӱрее-куучын ӧтти. Ол Эрӱӱл јӱрериниҥ бастырароссиялык кӱнине ле Аракыдашла тартыжарыныҥ ла эрӱӱл јӱрӱмниҥ бастырателекейлик кӱнине учурлай ӧткӱрилди. Кӱрее-куучынныҥ амадузы — аракыдашты болдыртпазында бӱдӱреечи јаҥныҥ органдарыныҥ ла јондыктыҥ јаба ижин бӱгӱнги кӱнниҥ аргаларыла ӧткӱрери, СМИ ажыра эл-јонго аракыдаштыҥ кижиниҥ эди-канына коомой салтары, аракыдаштыҥ јонјӱрӱмдик-психологиялык салтарлары,\nсу-кадык јӱрӱм ле су-кадык керегинде јетирӱлер эдери.\nКӱрее-куучында тергеениҥ су-кадыкты корыыр организацияларыныҥ, су-кадыкты корыырыныҥ, ӱредӱликтиҥ министерстволорыныҥ, ӱредӱликтиҥ, культураныҥ учреждениелериниҥ, јондык биригӱлердиҥ чыгартулу улузы туруштылар ла јетирӱлер эттилер.\nСу-кадыкты корыыры аайынча министрдиҥ ордынчызы Александра Путилова аракыдаш јанынаҥ ороон ло республика ичиндеги айалга керегинде јетирӱ этти. Аракыдаш, алкоголизм бӱгӱнги обществоныҥ эҥ курч сурактарыныҥ бирӱзи болуп, инфекционный ла инфекционный эмес оорулардыҥ, рактыҥ, чемет ле буурдыҥ ооруларыныҥ, ВИЧ-инфекцияныҥ, ичтеги баланыҥ једикпестӱ ӧзӱминиҥ, сынык-бычыктардыҥ, корондолгоныныҥ, кол салынып божогонынаҥ улам јӱрӱмнеҥ эрте барып турганыныҥ, кенеп каларыныҥ шылтагы болот. Оноҥ улам, билелер ле јуук улус ачу-коронго алдыртат, ичип турган кижиниҥ де, оныҥ билезиниҥ де, тӧрӧӧндӧриниҥ де, балдарыныҥ да салымы бузулат, ӱрелет.\nСу-кадыкты корыырыныҥ бастырателекейлик организациязыныҥ јетирӱзиле, јылдыҥ ла аракыны ӧйинеҥ ӧткӱре кӧп ичкенинеҥ 3 миллион кижи божоп јат. 20-39 јаштулардыҥ ортодо божогондордыҥ 13,5% аракыдаштаҥ улам божойт. Аракыдаш су-кадыкка коомой салтарын јетирип турганыла коштой, ол текши обществого до, таҥынаҥ улуска да јаан экономикалык чыгым экелет. Аракы улусты амтаныла да эмес, аракыдаҥ улам кижиниҥ санаа-кӱӱни кубулып, арыганын, санааркаганын ундыдып турганыла јилбиркедет. Ичип турган кижи айыл-јуртындагы, јонјӱрӱмдик ӧскӧ дӧ курч сурактардаҥ аракыныҥ болужыла «јажынарга» ченежет. Је аракы мында болушчы эмес. Кижи орого, аракыныҥ олјозына там ла ары тереҥжиде тӱжет.\nБистиҥ тергееде аракыдашла тартыжары, аракыдашты астадары јанынаҥ кӧп керектер ӧткӱрилет. Врачтарла, политиктерле, билимчилерле кожо бу иште јашӧскӱримниҥ организациялары, волонтерлор туружат. Јондык ишчилердиҥ баштаҥкайыла јылдыҥ ла ӱлӱрген айдыҥ 3-чи кӱнинде Эрӱӱл јӱрериниҥ бастырателекейлик кӱни ӧткӱрилип, кӧп керектер болуп туру. Онойдо ок аракыдашла тартыжарында государствоныҥ јанынаҥ база кӧп керектер эдилет. Бу керектердиҥ шылтузында Россияда аракы ичери, 2003 јылдазына кӧрӧ, эки катапка астаган эмезе 43%. Су-кадыкты корыырыныҥ бастырателекейлик организациязыныҥ јетирӱзиле, Россияда эр ле ӱй улустыҥ аракыдаштаҥ божооры келиштире 39 ло 36 процентке астаган, россияндардыҥ јӱрӱми узаган (эр улустыҥ 68 јаш ла ӱй улустыҥ 78 јаш).\nМинистрдиҥ ордынчызыныҥ темдектегениле, «Су-кадык» деп нацӱлекерле, «Су-кадык јӱрӱм јӱрерин тӧзӧӧри» деп федерал ӱлекерле ӧйинеҥ ӧткӱре кӧп аракыдаарыла тартыжарында бир канча керектер ӧткӱрилет. Бу ишти бистиҥ республикада тӧзӧлгӧн Медицинский профилактиканыҥ тӧс јери, наркологтор, психологтор ӧткӱрип туру.\n«Эрӱӱл Россия» деп федерал ӱлекерле Россияныҥ тергеелериниҥ эрӱӱл јӱрӱм аайынча рейтинги тургузылган ла 2018 јылдагы турулталары алынган. Тергеелердиҥ эрӱӱл јӱрӱми алты ээжиле чоттолгон: аракыдаҥ корондолып божогондордыҥ тоозы, алкоголизм деп диагнозту ла чотко тургузылган улустыҥ тоозы, эзирикте эткен каршулу керектер, тергееде садылган аракыныҥ кеми, аракыдашка удурлажа јасактардыҥ ийдези, онойдо ок јасакка келишпес аргала аракы чыгарганыла, сатканыла колбулу бузуштардыҥ тоозы. Кажы ла тергее канча ла кире ас баллду болзо, ондо айалга јакшы. Онойып, јакшы айалгалу беш тергеениҥ тоозына Кавказтыҥ республикалары кирген: Чечня — 12,78 балл, Ингушетия — 12,82 балл.\nАлтай Республика 47-чи јерде, 37,43 балл. Бистиҥ айылдаштарыс Алтай край 33-чи (34,55 балл), Хакасия 70-чи (40,38), Тува 52-чи (37,71) јерде.\nРоспотребшиҥжӱниҥ АР-дагы башкарту-зыныҥ ла Гигиена ла эпидемиология аайынча тӧс јериниҥ каруулу ишчизи Варвара Шилкова башкартуныҥ шиҥжӱлӱ ижиниҥ турулталарыла, онойдо ок 2019 јылдыҥ ӧткӧн ӧйинде аракыдаш јанынаҥ айалгала таныштырды. 2016 јылдыҥ јаҥар айынаҥ ала спирттӱ продукцияны садары кирелендирилген. Оноҥ бери «изӱ линия» иштеген ле консультациялар берилген. 2018 јылда Роспотребшиҥжӱ аракы садып турган 172 объектти шиҥжӱлеген. 116 объектте бузуштар илезине чыгарылган. Спирттӱ продукцияныҥ 190 пробазы алынган. Садудаҥ керектӱ ээжилерди бузуп садылган 43 дкл. кемдӱ 14 партия аракы јоголтылган. Шиҥжӱлердиҥ турултазында бурулу улусты (8 юрлицо, 88 таҥынаҥ аргачылар) административный каруузына тургузары керегинде 96 јӧп чыгарылган. Олорго 207000 салковойго административный штраф салылган, 5 предупреждение эдилген. Бир объекттиҥ ижи чек токтодылган.\n2019 јылдыҥ тогус айында спирттӱ продукция садып турган 34 объект шиҥжӱлелген, 54 проба алылган. 24 бузуш илезине чыгарылган, 21 протокол тургузылган. 51000 салковойго штраф салынган, садудаҥ 15,55 дкл. кемдӱ 6 партия аракы јоголтылган. 2017 јылдыҥ јайынаҥ бери тергеениҥ јеринде текши тооло шил јунар 5835 литр суузын садудаҥ чыгарылган.\nВ. Шилкова оноҥ ары 2019 јылдыҥ ӧткӧн ӧйинде аракыдаҥ корондолыш керегинде јетирӱ этти. Роспотребшиҥжӱниҥ башкартузыныҥ мониторингиниҥ турултазында быјыл тогус айдыҥ ичинде спирттӱ продукциядаҥ корондолгон 37 учурал болгон, 29-ында улус божогон. Ӧткӧн јылдыҥ бу ок ӧйиле тӱҥейлезе, аракыдаҥ корондолыш 1,3 катапка, оноҥ улам божогондордыҥ тоозы 1,27 катапка кӧптӧгӧн. 2018 јылда 27 кижи корондолгон ло 22-зи божогон.\nӦлӱмдӱ 27 учуралдыҥ шылтагы этиловый спиртти ӧйинеҥ кӧп ичкени, 2 учуралдыҥ – метиловый спиртле корондолгоны болгон. 2019 јылда аракыдаҥ корондолгон кӧп учуралдар Кӧксуу-Оозы, Кан-Оозы, Улаган ла Оҥдой аймактарда болгон. Эҥ кӧп аракыдаш ишјоктордо ло пенсияда улуста болуп јат. Онойдо ок 75% учурал эр улуска, 25% ӱй улуска келижет. В. Шилкова каруулу ведомствоныҥ профилактикалык ла шиҥжӱлӱ иштерин адап, ол тоодо эзирик ле бойы базып болбой турган улусты јетирер ле болуш эдер аҥылу учреждениелер тӧзӧӧр суракты тургузарын айтты.\nРоспотребшиҥжӱниҥ чыгартулу кижизи оноҥ ары Су-кадыктыҥ бастыра телекейлик айлыгында (быјыл јаскыда ӧткӧн) орто аҥылу ӱредӱлӱ учреждениелердиҥ, ГАГУ-ныҥ агроколледжиниҥ студенттери ортодо ӧткӱрилген анкетированиениҥ турулталарын адады. Текши тооло 15-23 јашту 277 уул ла 322 кыс турушкан. Уулдардыҥ 34,3% каа-јаа ла ичет, кыстардыҥ дезе 35,1%. Неделеде ӱч катаптаҥ ас эмес ичип тургандар: уулдардыҥ 1,8%, кыстардыҥ 4,3%. Кажы ла кӱн уулдардыҥ 5,4%, кыстардыҥ 1,0% ичет. Аракы ичпей тургандар: уулдар – 54,1%, кыстар – 56,2%. Санааркашты јаба базарга аракыдап ла таҥкылап тургандар: уулдар 7,2%, кыстар 10,2%.\nВ. Шилкова Роспотребшиҥжӱниҥ тергееде улустыҥ аракыдаҥ корондолорын, оноҥ улам ӧйинеҥ озо божоорын астадар ла тергееде демографиялык айалганы јарандырар амадула эдетен иштер керегинде шӱӱлтезин база јарлады.\nАР-дыҥ психиатрический эмчилигиниҥ баш врачы Ирина Карпова бу эмчиликте республиканыҥ ла Алтай крайдыҥ коштойында райондорыныҥ эл-јонына наркологический болуш јетирип, медикаментозный ла профилактикалык иштерди ӧскӧ ведомстволорло кожо эрчимдӱ бӱдӱрип турганын куучындады. Алтай Республиканыҥ кажы ла аймагыныҥ тӧс эмчилигинде улусты амбулаторно кӧрӧр врач психиатр-наркологтыҥ кабинеди иштеп јат.\nХронический алкоголизмле, ол тоодо аракыдаштыҥ психозыла оорыган ла чотко алынгандар калада да, республикада да наркологический ооруларлу улустыҥ кӧбизи болуп јат. 2018 јылда бу тоо республиканыҥ 100 муҥ тоолу эл-јонына 814,9 болгон эмезе 1853 учурал. Калада дезе алкоголизмниҥ кӧргӱзӱзи 100 муҥ кижиге 795,7 эмезе 503 кижи болгон. Республикада јылдыҥ ла хронический алкоголизмле оору деп 150-неҥ кӧп улус илезине чыгарылат, 100 муҥ кижиге 74,7, онызы Россиядагы орто тоодоҥ бийик (53,3). Калада бу кӧргӱзӱ 123,4. Аракыдаш јанынаҥ коомой айалга Чой, Турачак, Кош-Агаш, Чамал ла Улаган аймактарда.\nНаркологический служба јажы эр кемине јетпегендердиҥ керектери аайынча комиссияла, МВД-да ПДН-ла јаба иштеп, јажы эр кемине јетпегендерге медицинский, консультативный ла профилактический болуш јетирет. Мындый балдардыҥ керектери аайынча комиссиялардыҥ психиатрический эмчиликтиҥ наркологиялык бӧлӱгине аткарганыла, аракыдаш јанынаҥ коомой айалгалу билелерде ада-энелерди аракыдаштаҥ эмдеери ӧдӧт. 2019 јылдыҥ кандык айынаҥ ала эмчиликте врач психиатр-наркологтыҥ балдарды кӧрӧтӧн кабинеди иштеп туру. Баш врач тергееде эзирик ле базып болбой турган улусты јетирер ле медболуш эдер аҥылу јер тӧзӧӧр суракка база ајару этти.\nЈетирӱлерин онойдо ок Медицинский профилактиканыҥ тӧс јериниҥ ишчизи Вера Кучукова, МВД-ныҥ чыгартулу кижизи Денис Польянов, Анонимный аркычылардыҥ Маймадагы биригӱзиниҥ турчызы Александр Воробьев, «Эрӱӱл Алтай» республикан јондык организацияныҥ јааны Аззат Кыхыев, спорт ло физкультура аайынча комитеттиҥ чыгартулу кижизи Ахат Иванов, калада јашӧскӱримниҥ тӧс јериниҥ јааны Эркелей Бекова ла ӧскӧлӧри де эттилер. Кӱрее-куучынныҥ туружаачылары јетирӱлердиҥ учында аракыдашла тартыжары, болдыртпазы ла су-кадык јӱрӱм јӱрерине таскадары јанынаҥ јаба иштер ӧткӱрери керегинде тӱп-шӱӱлтелер јараттылар.