CC 20220801
Wp/alt/Алтай тил - Wikimedia Incubator\n< Wp‎ | altWp > alt > Алтай тил\nАлтай тил - алтай калыктыҥ тили. Алтай Республикада окылу тил деп чотолот. Текши куучындап тургандардыҥ тоозы 55720 кижи. Алтай тил алтай тилдердиҥ билезиниҥ тӱрк группазына кирет.\nАлтай тил тӱштӱк ле тӱндӱк бӧлӱктерге бӧлӱнип јат: тӱштӱк бӧлӱкке Тӱштӱк Алтай (Тӧӧлӧс), Телеҥит (Телеҥӱт) ле Телеҥет (Телеӱт; Монгол тил: Телеүт; Орос тил: Телеуты, Теленнет; Ойрот-Алтай «ӱ» = Ӧӧрд Монгол «ү» → Халха Монгол «ү» = Орос тил «у») диалекттер кирет. 1948 јылга јетире олордыҥ тили ойрот тил болуп чотолгон. Тӱштӱк Алтайлар (Алтай кижилер) Кадын сууны јараттай јуртагылайт, Телеҥиттер Чуй ла Башкуш сууларды јараттай, Телеҥеттер Бачат сууны јараттай (Кемеровская область). Телеҥиттер ле телеҥеттер (телеӱттер) 2002 јылдаҥ ала башка албаты болуп чоттолот. Н.А.Баскаковтыҥ классификациязыла Тӱштӱк алтай тил тӱрк тилдерниҥ Кӱнчыгыш-хун айырызыныҥ кыргыс-кыпчак бӧлӱгине кыргыс тилле кожо кирет.\nТӱндӱк Алтай тилге Куманды, Туба ла Чалканду диалекттер кирет. Кумандылар Бии сууны јараттай, чалкандулар Куу сууны, Туба кижилер Бии сууныҥ сол јарады ла Алтын кӧлдиҥ тӱндӱк-кӱнбадыш јарадында јуртагылайт. Бу албатылар 2000 јылда Россияныҥ ас тоолу албатыларыныҥ тоозына кирген. Тӱндӱк алтай тилдер тӱрк тилдердиҥ уйгур-огуз бӧлӱгине кирет.\n1828 јылда Орус православный миссияла кириллицала баштапкы алтай алфавит тӧзӧлгӧн. 1931 јылдаҥ ала 1938 јылга јетире латин алфавит тузаланылган, 1939 јылдаҥ ала ойто кириллица тузаланылып јат. Баштапкы алтай бичиктер XIX чакта православный миссияла кӧчÿрилген религиозный тексттер. Православный миссияла кожо Алтайга школдыҥ ӱредӱзи келген. Онойдо ок правосланый миссияныҥ наукага тузалу эткен ижи бийик кеминде бичилген "Грамматика алтайского языка" . Оны бичиген улус Н.Ильминский, А.Вербицкий, о.Макарий. br />\nАлтай тил ле литератураны алтай школдордо ло Горно-Алтайск каланыҥ университединиҥ алтай тил ле литература бӧлÿминде ÿредет. Алтай тилле «Алтайдыҥ Чолмоны», «Ажуда», «Ӧйдиҥ ÿни» деген газеттер, «Эл Алтай», «Кан Алтай» ла балдардыҥ «Солоҥы» деген журналы чыгат. Радио ло телевидениеде алтай тилле берилтелер ӧдӱп јат.\nБаштапкы алтай бичиичи, бойыныҥ јÿрÿмин бичиген М.В.Чевалков. Онойдо ок Совет ӧйдиҥ јайалталу бичиичилери ле поэттери: П.Кучияк, баштапкы алтай романныҥ тӧзӧӧчизи Л.В.Кокышев, И.Шодоев, Б.Укачин, Э.Палкин, А.Адаров, Д.Каинчин, К.Тӧлӧсов.\nАлтай тил орус албаты Сибирьге келгенинеҥ ала шиҥделип башталган. XVIII чактагы баштапкы экспедицияларда Д.-Г.Мессершмидт, И.Фишер, Г.Миллер, П.Паллас, Г.Гмелин деген улустарла алтай тилле сӧстӧр лӧ тексттер бичилген. Алтай тилдиҥ шиҥжӱзине јаан ајару эткен кижи В.В.Радлов. Ол 1863-1871 јылдарда Алтайла јорыктап тексттер јууган. Соҥында ол тексттерди "Фонетика" (1882-1883) ла "Словарь тюркских наречий" (1888-1911) деген бичиктеринде тузаланган. Совет ӧйдӧ алтай тилди жиҥжӱге алган улус Н.П.Дыренкова "Грамматка ойротского языка" , ла Н.А.Баскаков. Тӱӱкиниҥ тилдиҥ ле литератураныҥ Горно-Алтайский научно-исследовательский институды тӧзӧлгӧниниҥ кийнинеҥ алтай шиҥжӱчилер де табылган: Т.М.Тощакова, В.Н.Тадыкин, Е.Н.Чунижекова, М.Ч.Чумакаева. Калганчы ӧйдӧ алтай тилдиҥ сурактарыла иштеп турган алтай ла орус шиҥжӱчилер: М.И.Черемисина, А.Т.Тыбыкова, Н.А.јайым, Л.Н.Тыбыкова, Н.Д.Алмадакова, Т.Е.Орсулова, Н.Н.Тыдыкова, Н.Р.Байжанова, А.А.Озонова, А.Р.Тазранова, С.Б.Сарбашева, А.Э.Чумакаев ле о.ӧ. Алтай тил С.С.Суразаковтыҥ адыла адалган Алтаистиканыҥ институдында (Горно-Алтайск), СО РАН Филологияныҥ институдында (Новосибирск), ла РАН Языкознаниениҥ институдында (Москва) шиҥделип јат.\nRetrieved from "https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wp/alt/Алтай_тил&oldid=4785620"