CC 20220801
Ада-Тӧрӧл учун Улу jуу керегинде кожоҥдор - altaicholmon\nАда-Тӧрӧл учун Улу jуу керегинде кожоҥдор\n«Уй-мылтыктар адыш баштаза, кееркемдик чӱмдемелдиҥ белеги – лира ӱн де чыгарбай, туна берер» деп озогы ӧйдӧ айдыжатан. Je чын јyy-чак эл-калыкка jaaн шыра-јоболды јетирзе де, ол бойыныҥ тӱбектӱ јеткериле эл-калыктыҥ jӱрегинде сызылып, лираныҥ кылдарына тизилип, оноҥ jaaн ийде-кӱчтӱ јаҥы кӱӱ алынат. Оныҥ да учун јууныҥ јылдарындагы кожоҥдордыҥ бирӱзинде мынайда айдылган эмес пе:\nКем айткан: «Jyy јеринде\nКожоҥ керек joк!».\nJyy кийнинде кожоҥ уккан\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууда јаҥыланган кӧп тоолу кожоҥдор бу амыр-энчӱ ӧйисте учурын эмди де јылыйтпаган деп айдарга јараар. Јажы jaандай берген ветерандар јашӧскӱримле туштажулар ӧткӱргенде, јаҥы ӧйдиҥ кожоҥдорын угуп, jе качан да jyy јылдарыныҥ, јиит тужыныҥ кожоҥдорын угуп, кӧстӧри јашталыжат.\nАда-Тӧрӧл учун Улу jyy јылдардагы јаҥыланган кожоҥдордыҥ эҥ баштапкызы деп «Агару јyy-согуш» деген кожоҥ јолду адалат. Jyy башталган экинчи ле кӱнде јарлу совет поэт Василий Иванович Лебедев-Кумач «Агару jyy-согуш» деп ӱлгер бичип, тӧс газеттердиҥ бирӱзинде јарлаган. Ӱлгерди композитор, ол ӧйдӧ Кызыл Черӱниҥ кожоҥ ло бије аайынча ансамблиниҥ башкараачызы Александр Васильевич Александров газеттеҥ кычырып, ого japaмыкту кӱӱ чӱмдеген. 26 июньде дезе, оныҥ башкарган ансамбли Москвада Белорусский вокзалдыҥ фронтко атанып турган кызылчерӱчилерди бу кожоҥло ӱйдешкен.\nОл ӧйдӧҥ ала «Агару јуу-согуш» деп кожоҥ јалтанбас јуучылдарла стройдо кожо болуп, јууныҥ уур јолдорын jeҥӱлӱ ӧткӧн.\nӦлӱмдӱ jyyгa удура,\nУлу ороон, турзаҥ.\nКаргышту фашист јутпаныҥ\nТынын кыйа бассаҥ.\nБистиҥ јӱректе чуулыбыс\nАгару jyy-согуш ӧдӧт,\nЭки башка таладый бис\nОлор кыйын-шыра учун,\nБис – амыр корыйдыс.\nЈаркынды ӧчӱрер деген\nЈаан согулта алар.\nКанаттары кара куштар.\nОныҥ элбек телкемдери\nӦштӱ тепсеп баспас.\nЈыду фашист маҥдайына\nКижи кӱӱни joк таҥманы\nБистиҥ тӧрӧл јерис учун\n«Эх, jолдор, тоозын-туман»\n«Катюша» деп кожоҥ – јууныҥ баштапкы ла кӱндеринеҥ ала учына јетире солдаттардыҥ эҥ cӱӱген кожоҥдорыныҥ бирӱзи. Амыр ӧйдӧ чӱмделген ле амыр јӱрӱмге учурлалган бу кожоҥ окоптордогы јуучылдарды тӧрӧл јуртыла колбоп тургандый.\nЯблонялар, грушалар чечектейт,\nСуу ӱстинде туман јайылган.\nJapaткa келип јӱрди Катюша,\nКаскак, jылым, бийик јаратка…\nЧын да. Эмди ле japaткa келип, ол Катюшаны кӧргӧн, кыстыҥ чӧйгӧн кожоҥын уккан болзо… Jе Катюшага једери ыраак… Јуучылдыҥ алдында дезе уур јолдор, «тоозын-туман, санааркаш, сооктор, чӧлдӧги баргаа…».\nКандый да уур, от-калапту јуу-согушта «Катюша» деп кожоҥ јуучылдарла кожо болгон. Солдаттар реактивный минометты «Катюша» деп адагылап туратан.\nJyyныҥ јылдарында анайда ок поэт Л. Ошанинниҥ ле композитор А. Новиковтыҥ «Јолдор» деп кожоҥы текши japлу болгон. Анда jyyчылдыҥ уур ла учы-куйузы билдирбей турган јолы керегинде айдылган. «Сен билбезиҥ – салымыҥды, айса чӧл ортодо јада каларыҥ»…\n«Катюша» ла «Јолдор» деп кожоҥдор алтай тилге кӧчӱрилип јарлалганы учун бис олор керегинде кӧп сӧс айтпай, слерди jyy ӧйиниҥ лирика кӱӱлӱ база эки кожоҥыла таныштырарга турубыс.\nАлексей Сурков jyy алдындагы да ӧйдӧ кӧп кожоҥдорго сӧстӧр чӱмдеген поэт. Оныҥ «Атту черӱчилер кожоҥы», «Jaлтанбаcтаҥ ок кыйат, јалтанбаска јыда тыгынбайт» деп кожоҥдоры текши japлy болгон.\nМоскваныҥ јанындагы от-калапту jyy-согушта А. Сурков – јуучыл корреспондент. Ого солдаттыҥ уур јолдорын ӧдӧргӧ, јалтанбас јуучылдарла кожо ӧлӱмдӱ јуу-согуштарда болорго, окоптордо, землянкаларда (jep турада) конорго кӧп катап келишкен. Шак ла андый кӱндердиҥ бирӱзинде поэт «Јер турада» деп ӱлгерин чӱмдеген.\nJaaн удаган јокто поэт Алексей Сурковтыҥ ла композитор Константин Листовтыҥ бу кожоҥы бастыра фронттордо јаҥылана берген:\nПечкеде одынныҥ саҥызы\nКӧс јажындый кӱйӱп суркурайт.\nJep турада сениҥ кӧзиҥди\nЧурана кожоҥыла јартайт.\nАпааш карлу Москва јанында\nКебериҥди мен јарт кӧрӧдим.\nJӱрегим кунугып турганын\nМен сени билзин деп кӱӱнзейдим.\nСен менеҥ сӱрекей ыраакта,\nБис ортодо кар ла кар јадат.\nСеге једери јеҥил эмес,\nӦлӱмге дезе тӧрт лӧ алтам.\nКуйунды ӧткӱре, чуранам,\nЪАзып-тоскон ырысты тапсаҥ.\nJep турада соок то болзо,\nОт-јалбыжы мени јылыдат.\nЭмди дезе экинчи кожоҥ – «Мениҥ сӱӱгеним». Оныҥ сӧстӧрин поэт Евгений Долматовский, кӱӱзин композитор Матвей Блантер чӱмдегендер. Ол текши јарлу кожоҥдордыҥ бирӱзи. Бу кожоҥ омок кӱӱлӱ болгоныла јуучылдардыҥ јӱректеринде сӱӱген эш-нӧкӧрлӧрине, сыргајы-кӧӧркийлерине ижемјилӱ јалбыштыҥ чедиргендерин камыскан.\nМен ол тушта jyyгa баргам,\nКолыҥла меге јаҥыгаҥ,\nЭкинчи аткыр јуучыл взвод\nЭмди мениҥ билем.\nСеге эзенин ол ийет,\nАмадуум мениҥ бӱтсин деп,\nЫраактаҥ меге кӱлӱмзирен.\nМениҥ кичӱ карманымда\nСениҥ сӱриҥ јӱрет.\nАйдарда, бис экӱ кожо,\nКожоҥ солдатка чындык наjы болгон\nJyy јылдардыҥ кожоҥдоры анчада ла Улу Јеҥӱниҥ тӧртӧн јылдыгын темдектеерине белетенер ле оны ӧткӱрерде јаҥыланып, јаҥы ийде алынды.\nБажы буурайган капитан.\nВ. Соловьев-Седойдыҥ бу кожоҥын эмди де баштары буурайган ветерандар кожоҥдоп, jиит тужын эске алынгылайг.\nЭмезе Константин Симоновтыҥ сӧстӧри аайынча «Мени сакы» деп кожоҥды алалы. Солдат ыраак тылдагы сӱӱген эжине ийген самаразында оныҥ канду јуудаҥ јанарына, тӧрӧл jyртында сакызын деп jaкарат.\nJyy јылдарында анчада ла Михаил Васильевич Исаковскийдиҥ сӧстӧрине чӱмделген кожоҥдор текши jaрлy болгон. «Городтор, јурттар, јакшы болзын!», «Ой, тумандар», «Ӧштӱ тӧрӧл jypтты ӧртӧгӧн», «Фронт јанындагы агаш ортодо» деп кожоҥдор солдаттардыҥ jyy најылары болгон. «Бистиҥ jyy ӧйи там ырааган сайын, фронтовиктерге бу кожоҥдор там ла jyyк болуп јат» – деп, јууныҥ ветераны М. Сухов бичиген. Jyy ӧйинде санинструктор болгон Л. Егорова мынайда эске алынат: «Бир катап окопто отурган солдаттар угуп ла турза, ӧштӱ јанынаҥ «Катюша» деп кожоҥ jaҥыланат. Фрицтер пластинканы катап-катап ойнодып турдылар. Уулдар чуулдана бердилер: «Катюша» фрицтерде! Оны јайымдап алар керек!». Ӧштӱниҥ окобына табару эдип, патефонды ла пластинканы блаап алдылар. Эмди «Катюша» бойыныҥ јеринде јаҥылана берди».\nСовет Черӱ тӧрӧл јерин јайымдап, государственный гранды ӧдӱп, Европаныҥ ороондорыла јеҥӱлӱ браатканына М. Исаковский ле М. Блантер «Балкандар јылдыстары алдында» деп кожоҥды учурладылар.\nАда-Тӧрӧл учун Улу jyy керегинде амыр да ӧйдӧ кӧп кожоҥдор чӱмделген. Бис совет эл-калыктыҥ тӧртӧн јыл мынаҥ кайра каргышту ӧштӱниҥ кара ийде-кӱчин оодо согуп, Jeҥӱ алганына јолду оморкоп турубыс. Композитор А. Аверкинниҥ «Чаҥкыр кӧлдӧриҥди кӧрӱп» деп кожоҥы сӱӱген јери – Россияга учурлалган. «Jaҥыc салымду болорго – онызы ырыс меге Тӧрӧл jeрим, кожо ӧзӱп, байрамдап jӱpepгe» деп кожоҥдо айдылат.\nКанча улус јанбаан.\nӦткӧн јылдар кебериҥе\nJaҥы ийде кожот.\nИвандар ла Марьялар\nЭмезе ветерандар кожоҥын алалы:\nАмыралтага бистерге эрте чыгарга,\nJӱpeгиc ийделӱ, ичкери јӱткӱйдис.\nКӧгӱстери омок ветерандар,\nӦткӧн jyyныҥ ветерандары бис.\nДагестанныҥ тоорчыгы – авар поэт, Социалистический Иштиҥ Геройы, Ленинский сыйдыҥ лауреады Расул Гамзатовтыҥ чӱдемелдери бистиҥ ороон ичинде текши japлy. Оныҥ композитор Ян Френкельле кожо чӱмдеген «Турналар» деп кожоҥында мынайда айдылат:\nКезикте сананадым: јуу-согуштаҥ\nТӧрӧл јерине кайра јанбаган\nСолдаттарыс јерде кӧмӱлген эмес,\nЈе ак турналар болуп кубулган\nОл ӧйдӧҥ ала эмдиге јетире\nТурна ӱнин бийиктеҥ угадыс.\nНеге де кунугып, теҥери тӱбин\nБис унчукпай, ајарып турадыс.\nАрып-чылаган турналар ӱӱри\nТуманду кӱнде бийик учушта.\nБу ла кӧрзӧм, ортодо когыс јер бар,\nАйса болзо, мениҥ јерим анда.\nӦй келзе, мен турна ӱӱриле кожо\nКанадым талбып, кейде учарым.\nЈерде арткан слерди ончогорды\nКуштый каактап, мен адап турарым.\nКезикте сананадым! Јуу-согуштаҥ\nЈе ак турналар болуп кубулган…\n«Канду фашистти jеҥип сал!»\nАда-Тӧрӧл учун Улу jyyгa учурлап, бистиҥ орооныстыҥ кажы ла эл-калыгында бойыныҥ тилиле чӱмдеген кӧп јакшынак кожоҥдоры бар. Анайда ок алтай эл-калыкта. Ол кожоҥдордоҥ эҥ ле japлy дегендери – «Аргымак», «Шоҥкорым», «Кайран кӧӧркийим» деп кожоҥдор.\nКажы ла jypттаҥ jyy jepинe кӧп улус атанган. Jyy-согуш jeҥил эмес болоры jaрт болгон. Оныҥ да учун от-калапту jyy jepинеҥ адалары, ӧбӧӧндӧри, уулдары jанар ба деп суракту кунукчыл кӱӱлӱ де кожоҥдор јаҥыланып турган.\nКаргышту јарман jepинe\nКару эжим атанат.\nКара кӧстӧр јажырат.\nСӱӱген уулын jyyгa ӱйдежип турган кыстыҥ чӧйгӧн кожоҥында мындый сӧстӧр айдылган:\nJyyгa барган кӧӧркий уул\nЈуртка кайра jaнгай не?\nСакып турган кызына\nСанаа-кӱӱнин айткан не?\nАлтай эл-калыктыҥ jyyгa учурлалган кожоҥдоры керегинде айдып тура, бис Jaҥa Бедюровтыҥ дневниктеринеҥ алылган «Алтай јуучыл jaҥары» деп ӱлгерлик jyyнтызын уткып турубыс.\nJyyнты 1941 јылда албатыныҥ алтай јуучылга айткан алкыжыла ачылып jaт:\nКара бажыҥ ӱзӱлбей кел,\nКанду фашистти jeҥип сал!\nОйто јандыра айткан черт сӧзинде јуучыл мынайда угузат:\nБоро ӧҥдӱ ол адым\nБастырбазын качан да.\nАлдыртпайын качан да…\nJaҥa Бедюровтыҥ ӱлгер-кожоҥдоры алтай эл-калыктыҥ узактаҥ бери јаҥжыгылу кожоҥдоры аайынча бичилген учун албатыныҥ кожоҥдоры деп айдарга јараар. Темдек эдип, бир канча кожоҥдорды алалы:\nКара тайга бажына\nОт тӱшкенин кӧрӧрим.\nОк тийгенин кӧрӧрим.\nАткыс болгон сабарым\nАмыргы болгон ол ӱним\nТунбай jӱрзин узакка…\nJaҥa Бедюров jeҥӱгe jeтирe турушкан ла кӧп кайралдарла темдектелген јуучылдардыҥ бирӱзи. Оныҥ дневнигинде от-калапту јуу-согушта совет солдаттыҥ јалтанбас тартыжузы ла јеҥӱчил болгон оморкодузы јарт кӧргӱзилген.\nЭмди бир канча сӧс «Аргымак» деп кожоҥ керегинде. Оныҥ сӧстӧрин Чот Енчинов бичиген, кӱӱзин Сибирьдиҥ јарлу композиторы Андрей Новиков чӱмдеген. Јуу јылдарында бу кожоҥ текши јарлу боло берген:\nТӱнде мениҥ нӧкӧрим,\nТӱште мениҥ канадым.\nЈӱгӱрӱк мениҥ аргымак,\nЈуу јерине баралы.\nӦштӧп келген ӧштӱни\nӦлтӱре тепсеп базалы.\nЫрысту тӧрӧл јеристи\nЫлтам коруп алалы,\nКанду јуудаҥ чыгала,\nСениҥ сыныҥ серизин.\nКалапту баатыр бололо,\nМениҥ јӱрӱмим јаранзын.\n«Бу кӱн келерин ончобыс jууктаттыс»\n1418 кӱнге улай ӧткӧн от-калапту jyy-согуштаҥ совет солдат јеҥӱчил болуп чыккан. 1945 јылдыҥ јеҥӱлӱ јазында бастыра орооныс, бисле кожо jep-телекейдиҥ эл-калыктары Jeҥӱ керегинде jeтирӱни сӱӱнчилӱ уткып, бу байрамды кожоҥ-јыргалду уткыган.\n…Jeҥӱ керегинде jeтирӱ Туулу Алтайга радио ажыра 8 майда јеткен. 9 майда городто Культураныҥ туразыныҥ jaнынa кӧп улус митингке келген. Педагогический училищениҥ студенттери митингке Јеҥӱге учурлалган jaҥы кожоҥду келдилер. Кожоҥныҥ сӧстӧрин ол ӧйдӧ училищеде ӱренип турган Виленин Таушканов бичиген. Студенттер ол тушта текши japлy «Jyy кийнинде алты час эҥирде» деп кинофильмниҥ кожоҥыныҥ кӱӱзи аайынча кожоҥдожып, Культураныҥ туразына јууктап келерде, анда jyyлган улус jaҥы кожоҥду студенттерди колчабыжула уткыдылар.\nЧӱми Јoк сӧстӧрлӱ кожоҥ… Je анда совет эл-калыктыҥ jeҥӱгe сӱӱнип, улу ороонына оморкоп турганы japт айдылган.\nАнайда колонна јайгы кожоҥло стадион jaар ууланган…\nОноҥ бери тӧртӧн јыл ӧткӧн. Jеҥӱге учурлалган кӧп кожоҥдор чӱмделген. Je эҥ ле талдамазы «Jeҥӱниҥ кожоҥы» деп айдар керек. Сӧстӧри В. Харитоновтыҥ, кӱӱзи Д. Тухмановтыҥ.\nJeҥӱ кӱни бистеҥ ыраак сомдолып,\nӦчӱп турган отто костый кӧрӱнген.\nЫшталган јолдорло ичкери болдыс, –\nБу кӱн келерин ончобыс јууктаттыс.\nJeҥӱ кӱни –\nОл байрамыс –\nОл сӱӱмји кӱн –\nТӱндӱ-тӱштӱ улу иштер бӱдӱрген\nТӧрӧлис амыр уйкуны билбеген.\nТӱндӱ-тӱштӱ уур тартыжу ӧткӱрдис, –\nЭзен, эне! Kaйpa јанбаган ончоос…\nЧаалынга jылаҥаш jӱгӱрген болзоос!\nБис Европаны јайымдап алдыбыс, –\nБу кӱн келерин ончобыс jууктаттыс.\n( «Алтайдыҥ Чолмоны», 1985јыл, 22 май. – С. 4).