CC 20220801
АРАКЫ ла ЧАЙ - altaicholmon\nАРАКЫ ла ЧАЙ\nМ. В. Чевалковтыҥ бу чӱмдемели јӱс јыл мынаҥ кайра бичилген. Чечен ле байлык эрмек-сӧзиле, учурыла ол бӱгӱнге јетире бисти кайкадат ла санандырат.\nМихаил Васильевич Чевалков 1817 јылда Бийск каланыҥ јуугында Карасу деген јуртта чыккан. Уулчак јети јаштуда билези Улалу јуртка кӧчӱп келген. Мында ол Алтай духовный миссияныҥ школына јӱрӱп, орус тилге, кычырарга ла бичиирге ӱрениип алган. Миссияда 40 јылдаҥ ажыра кӧчӱреечи болуп, орус шиҥжӱчилерле кожо Алтайла кӧп јорыктаган. Јӱк 50 јашты ашкан кийнинде ол абыс болуп, бу јолында протииерейдиҥ јамызына јеткен.\nМ. В. Чевалков баштапкы алтай бичиичи деп јолду чотолот. Оныҥ литературалык энчизине «Чӧбӧлкӧптиҥ јӱрӱми» деген автобиографиялык чӱмдемелле коштой (ол 1860 јылдардыҥ учында алтай тилле бичилген) ӱлгерлер ле куучындар кирет. Ол мӱргӱӱл јаҥныҥ кӧп бичиктерин, И. А. Крыловтыҥ басняларын кӧчӱрген. В. И. Вербицкийле кожо алтай калыктыҥ оос чӱмдемелин јууп, кӧчӱрип, кепке базып чыгарган.\nАракыга Чай јаргы сурап,\n«Азыраган адаҥ кем?\nЭмискен энеҥ кем?\nТуулган сениҥ јериҥ кайда?\nТӧстӧп турган јуртыҥ кайда?\nКийик болзо, тӱктӱ болор,\nКижи болзо, атту болор.\nАды-јолыҥ айдып бер.\nКерек келген болзоҥ,\nКерегиҥ јок болзо,\nКедери чык!» – деди.\n«Адам јер эди,\nЭнем суу эди.\nТуулган јерим Кыдатта,\nТурлуу јерим турада.\nЭлдиҥ суузыны эдим,\nЭмчектиҥ сӱдиндий эдим.\nЭлге јараар Чай эдим.\nКойу салып ичетен\nКолдуныҥ ижи эдим.\nАракыга ордымды блааттырдым.\nАны ончолоры садыжып јадылар.\nКојойымныҥ лапказына кирди,\nКолдуныҥ ичине кирди.\nАйыл сайын тарай берди,\nАлтай јерине чыга берди.\nКалыкты бойына бактырды,\nКанча јӧӧжӧзин блаап алды.\nЈаргы сурап турум» – деди.\nТаткуур Аракыдаҥ сурады:\n«Туулган јериҥ кайда?\nТурган јуртыҥ кайда?»\n«Турган јерим турада,\nЧыккан јерим јалаҥда.\nАдам – јадаан,\nЭнем – куманак» – деди.\n«Чайдыҥ ордын блааган\nЧабыҥ јаман угулат.\nБайку чайды садатан\nБазарын не блаадыҥ?\nБазарга барып, алардыҥ\nБажын не тостыҥ?\nБайку чай ичердиҥ\nБалдарын не аштаттыҥ?\nОрыннаҥ туруп ичердиҥ\nОстолын не алдыҥ?\nЧайга берер акчаны\nЧалчып, не блаадыҥ?» – деди.\nТадыганга најы мен.\nТамагыныҥ ӱни мен.\nОрыннаҥ турбас кижини\nМекеге кирбес кижилер\nМени ичсе, киретен.\nКоп айтпас кижини\nКоорок ойнодып јӱретем.\nСыйманып отуратан эмегенди\nСабыскы сыгыртып јӱретем.\nТадыбас Чайга бӱтпе!\nМенде јаман јок эди,\nМени билер кӧп эди.\nАгын сууныҥ сӱзӱги эдим,\nАрыш аштыҥ майы эдим.\nАлбатыныҥ сыйы эдим,\nКоројон деген аш эдим,\nКојойымныҥ кулы эдим.\nКолдоҥ колго јӱретем,\nКол учында ойнойтом.\nАйу кӧрзӧ, коркыбас,\nАдар октоҥ јалтанбас».\nТаткуур Аракыга айтты:\n«Чайдаҥ јаман табарыҥ ба?\nЧал-чабын айдып бер» – деди.\n«Чардыҥ белин јоорлу эткен\nЧайдыҥ нези менеҥ артык?\nБакрас, чӧйгӧн кайылткан\nБайку Чайдыҥ нези артык?»\n«Мени ичкен кижилер\nМеези јымжап терлеер.\nСени ичкен кижилер\nСалбайып базып јӱрер.\nАйылдаҥ астырып бастырган\nАракыныҥ јаманы эмес пе?\nКобыдагы малды короткон\nКоројон аракы эмес пе?\nАлкы јӧӧжӧни тӱгескен\nАракы кӱчи эмес пе?\nКӧптиҥ кӧзин ойгон аракы,\nКӧкшинниҥ кӱчин алган аракы,\nКолдуныҥ колын сындырган аракы,\nБуттуныҥ будын сындырган аракы,\nБуру этпести бурууга тӱжӱрген аракы».\n«Сени ичкен кижини\nКӧп ичкен кижини\n«Караҥуйда кӱйген от чылап\nКадран болгон кижи чилеп\nБажына чыгып, кӧкӱдип јӱредиҥ,\nБала-барказын ыйладып јӱредиҥ,\nЭдине тийип, тыҥыдып јӱредиҥ,\nЭки кижини согуштырып јӱредиҥ.\nЭнезин де согодылар,\nАдазын да согодылар.\nТоны јок базадылар.\nАжыра кӧп ичеечилер\nАттаҥ јойу каладылар.\nӦскӱстиҥ ӧтпӧгин блааган аракы,\nӦҥдӱниҥ ӧдин алган аракы,\nБаатырды баскан аракы,\nБалазын кулга берген аракы.\nӦӧни јок улусты ӧӧркӧткӧн аракы,\nӦдин кӱйдӱрип, ӧлтӱрген аракы».\nАракы актанып айтты:\n«Мени јаман айтпагар,\nМенде јаман јок эди.\nБойына килебей ичедилер,\nБолгылап базып јӱредилер.\nКаралап мени айтпагар,\nКардын јайар аракы мен.\nКабактап алып ичедилер,\nКалырап базып јӱредилер.\nЈиктӱ јаман дебегер,\nЈинин арлаар аракы мен.\nЈилбиркеп мени ичедилер,\nЈыртпай кӧзин кӧрӧдилер.\nКорлоп јаман айтпагар,\nКоот эдер аракы мен.\nКоркыбай, мени ичедилер,\nКорон болорын билбейдилер.\nТоҥ јамандап айтпагар,\nТойго јараар аракы мен.\nТообой, мени ичедилер\nСеренип јаман айтпагар,\nСыйлажып ичер аракы мен.\nСемирейин деп ичедилер,\nСыктап јӱрерим дебейдилер.\nСамактап мени айтпагар,\nСадып турардыҥ магы мен.\nСананбай мени ичедилер,\nСамтар болорым дебейдилер.\nТӧгӱндеп јаман айтпагар,\nТӧрӧӧн сыйлаар аракы мен.\nТӱби калганча ичедилер,\nТӱбек болорын билбейдилер.\nАрадап мени айтпагар,\nАйылчы сыйлаар аракы мен.\nАртыспай мени ичедилер,\nАмырдаҥ азарым дебейдилер.\nЈонго јаман айтпагар,\nЈооктожып ичер аракы мен.\nЈогын берип, ичедилер,\nКыстап јаман айтпагар,\nКыс кудалаар аракы мен.\nКысканбай берип, ичедилер,\nКаргап јаман айтпагар,\nКарындаш сыйлаар аракы мен.\nКалганын берип, ичедилер,\nКаны тӧгӱлерин билбейдилер.\nКӱјӱреп мени айтпагар,\nКӱйӱӱ сыйлаар аракы мен.\nКӱмӱжин берип, ичедилер,\nКӱни ӧчӧрин билбейдилер.\nӦштӧп мени айтпагар,\nӦбиштирер аракы мен,\nӦлӧҥин садып, ичедилер,\nӦлӧ берерим дебейдилер.\nОодык јаман дебегер,\nОмокко ичер аракы мен.\nӦрӧ кӧрбӧй, ичедилер,\nБилери бар ба?» – деди.\nБойыгар билгедий эдигер.\nАндый да болзо, айдайын:\nКабактаҥ алып ичеле,\nБаспас болуп ичеле,\nЭнезин јаман айдадылар.\nАдазын јаман айдадылар.\n«Ийт ӧлӱмин кем ӧлди? – дегежин,\n«Ичеечи кижи ӧлди» – деер.\n«Арка-јон неге тӱймеди? – дегежин,\n«Аракыдаҥ кижи ӧлди» – деер.\n«Јаргыга кемди тартып јат?» –\n«Јалтанбай, аракы ичкенди» – деер.\n«Ичкеери кемди ийдип јадылар?» –\n«Ичеечи буру эткен, оны ийип\nјадылар» – дежер.\nБу мындый болотоны менеҥ эмес,\nБузылганча ичердиҥ бойынаҥ.\nКӧп ичпес кижиге кӱчиле кирбей\nКӧлӧткӧлӱ кӧл болуп, олорды\n«Аймактыҥ аразында аракыга кычалу\nАракыдаҥ буруу таппадым.\nОтко колыҥ тутсаҥ, колыҥ кӱйер.\nОҥы јок эзирзеҥ, ончо бойыҥ кӱйер.\nКайадаҥ калыган кижи ӧлӧр эмес пе?\nКабактаҥ чыкпас кижи кӱйер эмес пе?\nБойы бууланып, сууга калыган тӱжер\nБойына килебей, аракы ичкен ӧлӧр\nСайга јӱрген таман уйадаар эмес пе?\nСананбай, аракы ичкен ӱрелер\nЧамчазы јок кижини кӧрӧргӧ уйатту,\nЧалчып јӱрген эзирикти угарга уйатту,\nЭр кижиниҥ эзиргенинеҥ\nЭзирик эмеген уйатту.\nЭзи чыкканча аракы ичкен\nЭр кижи коркышту.\nЭзирик кижиниҥ энези аракы,\nАжыра ичердиҥ адазы аракы.\nАдазына айудый кӧрӱнер,\nЭнезине эрликтий болор.\nЭмегенине камыктый кӧрӱнер,\nБалдарына бакадый кӧрӱнер.\nТугандарына јаман кӧрӱнгенде,\nТура кижи јакшы кӧрӧр бӧ?\nБалкашта јаткан чочко јескимчилӱ,\nБажын кӧдӱрбес эзирик јескимчилӱ.\nАртаган аштыҥ амтаны јаман,\nАжыра эзириктиҥ сагыжы јаман.\nЭрӱӱлде этпес јаман кылыкты\nЭзирикте белен эдер.\nТаткуур – амзуур\nЈадаан – кӱскиде чачкан аш\nБайку чай – ӧлӧҥниҥ каагынаҥ эткен чай\nКооркок – шоор\nСӱзӱк – аракы болуп аккан суу\nМай – ӱс\nКӧкшин – карыган кижи. Мында айдылган учуры аракы кижини туруп та, базып та болбос карыгандый эдет дегени.\nКадран – уурчы\nБарынтычы – тоночыл\nКорлоп – јамандап\nСамактап – электеп\nЈооктожып – эрмектежип\nӦбиштирер – јӧптӧштирер\nКычалу – кӱӱндӱ\nЭзи – санаазы\nКамыктый – јыландый.\nӰредӱ учурлу ӱлгерлердеҥ\n2017 јылда Алтай Республиканыҥ «Алтын-Туу» издательствозында М. В. Чевалковтыҥ «Поучительные статьи в стихах на алтайском языке» деген јуунтызы кепке базылып чыккан.\nБаштап ла 1894 јылда Томскто чыккан бу јуунтыны филология билдимдердиҥ кандидады Эльвира Чинина белетеп, кире сӧзин ле јартамалдарын бичиген. Ӱлгерлер байат, алтай ла орус тилдерле берилет.\nЈуунтыга кирген ӱлгерледеҥ:\nЭр баланы эрке тутпагыҥ\nЭр баланы эрке јӱргӱзип ӱретпегер,\nЭрик бербей, не јакшыга ӱредип\nЭки јанынаҥ эрик бербей ӱретпес\nЭне-адазыныҥ јӱрегине ачу тӱжӱрер.\nУулым јакшы укаалу болзын дезегер,\nУткуулап айдып ӱредип туругар.\nКерсӱ јакшы болзын дезегер,\nКезедип айдып ӱредип туругар.\nКоркыдып ыйладып ӱретпес болзогор,\nКоромгыда бойыгар ачу ыйларыгар.\nКудайдаҥ коркыырга ӱредип алзагар,\nКунукпай сӱгӱнип јӱреригер.\nКудайдаҥ коркыыры дезе ончозынаҥ\nКудай ондыйга берер болгонын берер.\nУулым уурчы, тӧгӱнчи болбозын деп,\nУулыҥныҥ бажына урук тудуп јӱр.\nБузук, јаман сагышту болбозын деп,\nБуды-колдорын буулагандый болуп јӱр.\nМойноп, сӧс укпас болбозын деп,\nМойнына тӧҥӧ салгандый болуп јӱр.\nОозы быјар, тили јӱгӱрик\nОозына сулук салып тудуп јӱргиҥ.\nСайыркап, улуурканып јӱрбезин деп,\nСалма кӧргӱзип, коркыдып ӱредип јӱр.\nБагай баштак болуп јӱрбезин деп,\nБажы-была барганды куучындап\nЧыны-была кылынып јӱрзин деп,\nЧын јердеги кыйынды куучындап\nКудайга јараар кул болзын деп,\nКудайдыҥ салымына ӱредип јӱргиҥ.\nУулдыҥ јаманы адазына тӱбек,\nӰретпеген баштак кыс энезине уйат.\nБашкарып балдарыгар ӱретпезегер,\nБагай айттырып уйаларыгар.\nЧыбык тудунып ӱредип јӱрӱгер,\nЧыны-была айттырып јӱрӱгер.\nЈашта баланы коркыдып ӱретпезегер,\nЈаандап. кӱчи кирзе, бойыгарды\nКаан ккудайдаҥ коркыырга\nКалганчы чакта бурулу болорыгар.\nБу да јерде ачуурканбай калбазыгар,\nБуруга тӱшкенин кӧрӱп ыйларыгар.\nКудай аданы балдарына баш туткан,\nКулагына амыратпай ӱредип\nЭнени уулдарын шылап турзын деп,\nЭрик бербей, јӱригер деген.\nЭрик бербей – бош бербей,\nУткуулап айт – ӱредип, јакарып айт\nТӧҥӧ – мойнына кептеген тегерик\nСалма – темир јазал\nБагай – јаман, јӱдек, јабыс\nКыс баланы бек туткыҥ\nКызылгаттыҥ кызылы тыштында\nКыс баланыҥ кылыгы ичинде болор.\nКызылгаттыҥ ачузына тижиҥ кабыгар,\nКыс баланыҥ чайдамына јӱзиҥ уйалар.\nКымын тӱжӱп кӱйӱп турза, ӧчӱрип јӱр,\nКыс баланыҥ кымыны кӱйбезин деп\nТурунду отты ӧчӱрбезе, кӱли калар,\nТудундырып кысты ӱретпезе, уйады\nАндый кыстыҥ уйады элге каткы болор,\nАда-энезиниҥ јажына кунугар ачу\nЭниктирип кызыҥ ойнотпой јӱргиҥ,\nЭр кижилер электеп јӱрбезиндер.\nКаткыртпай кызыҥды тудуп јӱргиҥ,\nКаралап кызыҥды электебезин.\nКызыҥды кысканып ӱредип јӱрзеҥ,\nКылыгы јакшы кудалап алар.\nАлган кижизи сӱӱп јӱрер,\nАлкы-јӧӧжӧзине баш эдер.\nАйылдаштары кӱндӱлеп јӱрер,\nАда-энезин мактап јӱрер.\nКымын – оттыҥ чогы\nЭниктирип – бош салып, јай берип\nКысканып – чеберлеп, карамдап.