CC 20220801
«Јӱс болуп кубулзам да, элдеҥ озо мен алтай» - altaicholmon\nТергеебистиҥ эл театрыныҥ артисти Арунай Тазранова керегинде оныҥ ишмекчи јолы јаҥы ла башталып турарда газедисте бичиген эдис. Бӱгӱн ол ченемели бийик, ойногон рольдорыныҥ артынчагы уурлап калган, эл-јон ортодо танылу эпши. Санат ла культурага учурлу бу јылда јашӧскӱримге јиит артисттеристиҥ ӧткӧн јолы, шӱӱлтелери ле кӱӱнземелдери тузалу, јилбилӱ болор деп бодойдыс.\nШыргайты јуртта чыккан иркит сӧӧктӱ кыс актрисаныҥ јолына канайда келгенин эзедип ийели:\n— Јашта артист, актриса болор санаа менде бир де болбогон. Је оогош тужымда бир катап бистиҥ деремнедӧӧн «Медея» деген спектакль келген. Оныҥ учурын оогош бойым аайлабаган эмейим. Је ак јараш кеп-кийимдерлӱ актерлорды ӧкпӧӧрип кӧргӧним сӱрекей јарык, јаркынду эске алыныш болуп санаама артып калган.\n11-чи классты божодып јадарымда, келер ӧйдӧ ижим Алтай Республикабыстыҥ бастыра аймактарын эбирип келер, Россия ичиле јоруктаар аргалу болор керек деп оҥдомол болгон. Бодоштыра ГАГУ-ныҥ географический эмезе исторический факультеттерине кирер, айса болзо, археолог болор деп санаалар болгон. Бу ла ӧйлӧрдӧ «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте туку Москва калада театрал ӱредӱге тергеебистеҥ балдар алылары керегинде јар кӧзиме илинген. Ол ло кӱн бу јарды энем де кӧрӱп, меге айдарга айылга тӱргендеген эди. Онойдо ок клубтыҥ јааны Рита Константиновна школго келип, «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте мындый солун јар керегинде база угузып, биске јартамалдар берген. Ол ло кӱндерде «актриса болзом, база јоруктаарым, алтай калыгымныҥ, тӧрӧл јуртымныҥ адын кӧдӱрерим» деп санаа мени кӱйбӱредип баштаган деп айдарга јараар.\nГорно-Алтайскка келип, ГАГУ-дӧӧн лӧ М. С. Щепкинниҥ адыла адалган театрал институттӧӧн ченелтелер ӧткӧм. Олорды једимдӱ ӧткӧн кийнинде, байагы «актриса болорым», «Москвада ӱренерим» деген санаа јеҥип ийген.\nОроонныҥ тӧс калазына једип барала, нени ӱредер, канайда ӱренер, чындап айтса, билбес болгом. Кӱчсинген предмедим ИЗО болгон. Школдо мынайып адалган урокто балдарды јуранарга ӱредет. Театрал институтта дезе јарлу јурукчылардыҥ иштерин кӧрӱп, олор бу јурукты јурап јадала нени сананганын, кӱӱн-санаазы кандый болгонын, кандый јылда јураганын — јуруктыҥ ӧзӧк-буурын ла тӱӱкизин билер керек эмтир. Ӱзеери бистиҥ, алтай балдардыҥ, кемзинчегис кайда эди. Онойып, баштапкы сессияда ИЗО-ло ӱредӱчиге барып, «мен слердиҥ предмедерди канай ӱренер, канай табыштырар, билбей, оҥдобой турум» деп ачыгынча айткам. Ӱредӱчим меге удура болуп, предметти канайда ӱренерин, ченелтеде јакылтаны канайда бӱдӱрерин ончо јартаган. Ӱзеери берилген бир неделеге јазап белетенип, сессияны табыштырып чыккам.\nӰредӱчилерис бисти кичӱ театрда спектакльдар кӧрзин деп аткаратан. Уроктордо кӧргӧнис аайынча шиҥжӱ ӧткӱрер керек. Оны да баштап тарый оҥдоорго кӱч болгон. Је ченемелдӱ ӱредӱчилеристиҥ шылтузында кӧпти билип, кычырып, библиотекадаҥ чыкпай јадып, театрдыҥ јажыттарын ачканыбыс. Талдап алган јолымды чыннаҥ ла сӱӱй бергем.\n2009 јылда ӱредӱни божодып, кичӱ тӧрӧлистиҥ эл театрына иштеп келгенис. Шак ол тушта режиссердыҥ ӱредӱзин тӱгезип, театрдӧӧн Эмма Александровна Иришева келген. Мында баштапкы ойногоным Дюймовочканыҥ роли болгон. Оныҥ кийнинде «В ночь лунного затмения» деген спектакльда Зубаржатты, «Ханумада» Сонаны, режиссер Николай Федорович Паштаков тургускан «Аланда» Шиҥени ойногом.\nСценада кӧргӱскен кажы ла геройым меге баалу. Ойноорго анчада ла кӧп ийде некегени ол «Айана ла Амаду» деген спектакльда Айананыҥ роли. Ол спектакльдыҥ бажынаҥ ала учына јетире сценада болор керек болгон. Јакшы ойноорго, кӧрӧӧчиге бу эпшиниҥ сӱр-кеберин, кӧрӱмин, кылык-јаҥын чын јетирерге ол керегинде кӧпти кычырып, кӧксиме шиҥдирип, бойым ажыра ӧткӱрер керек болгон.\nКажы ла актердо ойноорында, байла, бойыныҥ аҥылу јажыттары, сӱмелери бар. Мениҥ шӱӱлтемле, канай да кубулар керек болзо, кижи чын јӱрӱмде кандый, онойып ла ойноор керек. Темдектезе, «Слуга двух господ» деген итальян спектакльда Кларичени ойнойдым. Италияда албатыныҥ јӱрӱмин билбезим, мен — алтай актриса, оныҥ учун ойыным, кыймыгым тӱҥей ле алтай болор, алтай кижиниҥ оҥдогоныла кӧргӱзилер.\nАндый да болзо, ченемелдӱ јаандарыстыҥ айтканын ајаруга алып, јӧптӧгӧнин бӱдӱрип турадым. Баштап ла театрга иштеп келеле, Аржан Григорьевич Товаровты, Александр Амырчинович Маймановты кандый јакшы ойноп турган деп, оморкоп кӧрӧтӧм. Кожо ойноорго чала јалтанып туратам. Је олорло кожо сценада ойнозоҥ, сен карын да амырап тургаҥдый. Олордыҥ јайалталу ойыныныҥ экпини сени ала согуп, кожо јеҥил апарып тургандый болот.\nЈаан ӱйебистиҥ алтай тили бистийинеҥ чик јок байлык эмей. Кандый бир сӧсти јастыра айдып ийзес, олор бисти тӱзедип, чынын чокумдап берет. Орус тилле спектакльдарда Нина Алексеевна Юданова, Виталий Валентинович Перчик ајарулар эткени баалу, бис олордоҥ база кӧпкӧ ӱренедис. Темдектезе, Зубаржатты алдында јылдарда Ираида Егоровна Охрина ойногон. Ол мениҥ ойногонымды кӧрӱп, база јакшы јӧп-сӱмелер айдып берген. Театрда актерлор, јаанду-јашту, кӧрӧӧчилеристиҥ јилбӱзине ӧмӧ-јӧмӧ, нак иштейдис.\nӰредӱчилерис бисти «ойногон сӱр-кебериҥе бӱткӱлинче кир, је ол бу ла ижиҥде артып калар учурлу» деп ӱреткен. Сценадаҥ тӱшкен ле, сӱр-кебердеҥ чыгар керек. Оноҥ ӧскӧ ол кижиниҥ тегин јӱрӱмине база камаанын јетирер аргалу. Баштап ла сценага чыгып турган туштарда ойногон сӱр-кеберимнеҥ тӱрген чыга беретем. Јаанап келеле, байла, бастыра ийдемди берип, тыҥ алынып турганым учун, рольдоҥ чыгарга эмеш узак ӧй керек болот. Ол тушта јаҥыскан болзом артык. Театрдаҥ чыгып, ару кейде базып јӱрзем, санааларым ордына тура берет. Айылымга јанып барзам, мен ол ло бойым, тегин ле эне, эш-нӧкӧр болодым.\nБиле керегинде айдар болзо, эш-нӧкӧрим Игорьло (театрдыҥ артисти Игорь Тазранов — авт.) экӱ бир јерде, јайаандыкта иштеп турганыс јакшы деп бодойдым. Нениҥ учун дезе бис бой-бойыстыҥ ижисти јакшы билип, оҥдоп јадыбыс. Репетициялар туку орой тӱнге јетире болор аргалу, јаантайынгы гастрольдор, јол-јорук — онызы биске ӱзеери јартамал јоктоҥ до јарт.\nЭш-нӧкӧримге Щепкага кирер экзамендерде баштапкы катап јолуккам. Ӱчинчи курстаҥ ала јууктада танышканыс. Бир уул азырайдыс, он јашту. Ӧдӱрме, куучынчы балабыс кӱӱлик, бијелеер јайалтазы бар, је бис оны спортко ууландырып, эжинерине ле самбого јӱргӱзедис.\nАктердыҥ ченемелин бийиктедери, ижиниҥ учурына кӧрӱми ле јашӧскӱримге кӱӱнземели:\n— Кажы ла јайалтаны оноҥ ары ӧскӱрер, билгирлерди бийиктедер, усты курчыдар керек. Онойып, актерлорго до јаантайын тренинг-ӱредӱлер, тазыктырулар учурлу болуп јат. Јайаан ижис аайынча ӧскӧ тергеелерде фестивальдарга барып, ондогы коллегаларысла ченемелле ӱлежип, ӧскӧ калыктыҥ театрыныҥ аҥылузын, јажыттарын кӧрӱп, јараганын алынып турадыс.\nАктерлордыҥ кӧчӱп јӱрер башка-башка школдорына да барып келедис. Меге анчада ла Крымдагы «Таврида» деген андый арт-школ јараган. Ондо, бистиҥ Эл Ойында чылап, ак јалаҥда кӧп палаткалар тургузып, кажызында ла культурада ла санатта иштеп тургандарга јилбилӱ мастер-класстар ӧткӱрилет. Мен анда «Кастинг-талдаштарды канайда ӧдӧр?» деген ӱредӱге јӱрген эдим. Республиканыҥ актерлорында, бисте, јаан киного соктырынар талдаштарда бойын канайда кӧргӱзер, тудунар деген ченемел јокко јуук. Бу фестивальда дезе сеге специалист кижи ончо јастыраларыҥды кӧргӱзип, канайда этсе јакшы болорын чокум, јарт айдып берет.\nКинодо ойноор бир кичинек ченемел бар. Москвада театрал институттыҥ студенттерин ӱредӱчилерис киноныҥ да кастингтерине аткаратан. Спектакльга бис сӧстӧр ӱренип, сӱр-кеберди чын јетирерге узак белетенип јадыбыс. Кинодо дезе андый эмес, ондо кӧп лӧ сабада сӧстӧрин тӱрген-тӱкей ӱренип ийеле, ол ло тарый камерага ойноп ийедиҥ. Онойдо ок театрда бӱдӱн сценала базып, јайым ойнойдыс. Кинодо — камера алып турган јердеҥ чыкпас керек. Алтайдӧӧн јанып келеле, Михаил Кулунаковтыҥ «Чеден» («Изгородь») деген фильминде ойногом, Гарик Сукачевтыҥ «То, что во мне» деген кинозында туружып ийгем. Бу ченемел меге база јараган. Оныла колбой толо метражту тӱӱкилик кинодо ойноор амаду бар. Андрей Борисовтыҥ ол ло «Маадай-Кара» деген спектаклинде чилеп, баатырлар, каандар ӧйинде болгон керектерди кино ажыра кӧргӱзеринде кӱӱнзеп туружар эдим.\nТалдап алган јолымда бӱдӱрип турган ижимниҥ учуры ол алтай тилис, калыгыстыҥ культуразы, чӱм-јаҥдары тирӱ болорында, јӱрӱмде чечектеп, эл-јонды јилбиркедип, ӧзӧк-буурын ойгозып, сергидип, сӱӱндиреринде. Тӧрӧл тилисти алза, алтай спектакльдарда ойноп тура, бойым да билбеген сӧстӧр билип аладым. Олорды сценарийдеҥ таштабай, мен чилеп база билбес кӧрӧӧчилерге учурын јарт эдип кӧргӱзерге, карын да сӧсти орныктырарга албаданадым. Экинчизинде, театр алтай калыгыстыҥ чӱм-јаҥдарын кӧргӱзет, балдарга бистиҥ ойын ажыра чӱм-јаҥдарысты билип, оҥдоп эмезе танып та ийзе — јилбилӱ, тузалу. Театр онойдо ок ӧскӧ тергеелерде, калыктар ортодо алтай улус бар, тилис, чӱм-јаҥыс мындый деп кӧргӱзип јат.\nИштеҥ бош ӧйдӧ Арунай јурт јеринде турлуга чыгып, телефон, Интернет јок јерде, мал-ашта иштенип, атту јортып, ар-бӱткенде амыраарын сӱӱйт. Кажы ла јай кайындарындӧӧн Јазулуга барып, ӧлӧҥ ижинде болужары база јакшынак соот, амыралта болот.\nКуучыныстыҥ учында јаражай актриса газет ажыра слерди, јииттер, алтай кеп-кийимигерди кийип, оныла оморкоп, чӱм-јаҥдарарды ундыбай јӱрзин деп кычырат.