wikipedia
Краснода́р (1920 јылга јетире — Екатеринода́р) — Россияныҥ тӱштӱк-кӱнбадыжында кала, Кубань сууныҥ оҥ јарадында, Кара талайга 120 км јетпей јӱрӱп (Джубга деп јурттаҥ чыккан кӧӧлик јолло), 140 км — Азов талайдаҥ (Голубицкий јурттаҥ кӧӧлик јолло), 1300 км — Москванаҥ тӱштӱктей (Дон деп кӧӧлик јоллоМ-4). Краснодарский кырайдыҥ администрациялык тӧс јери. Коштой јон јаткан јурттарла кожо каланыҥ округы болот.
Кала Тӱндӱк Кавказтыҥ ла Тӱштӱк федерал округтыҥ јаан экономикалык ла культуралык тӧс јери, Кубань регионныҥ тӱӱкилик ле географиялык тӧс јери. Кубаньныҥ окылу эмес тӧс јери болуп чотолот, онойдо ок Россияныҥ тӱштӱгиниҥ.

Каланыҥ эл-јоныныҥ тоозы —  кижи, бу тоо аайынча Россияда он ӱчинчи јерде.

Этимологиязы 
1792 јылда Екатеринодар деп атту шибее тӧзӧлгӧн, Екатерина II каанга учурлай адаган, озодо Санкт-Петербургты адаган јаҥжыгунаҥ улам. Шибеениҥ ады баштап «дар Екатерины» болгон: каланыҥ јерин Екатерина II каан Черноморский казачий черӱге берген. 1920 јылда каланы Краснодар деп ӧскӧртӧ адаган .

Физико-географиялык темдектери 

Краснодар Кӱнчыгыш-Европей равнинаныҥ тӱштӱк јанында Кубано-Приазовский низменностьто, Москванаҥ 1300 км тӱштӱктей турат. Краснодарский кырайдыҥ тал ортозында, Прикубанский равнинаныҥ тӱштӱк јанында, Кубань сууныҥ оҥ јарадында, геоморфологический јанынаҥ сууныҥ пойма ла надпойменный террасазында турат. Краснодардыҥ рельефы токыналу, тӱс, тӱндӱк-кӱнбадыш јаар табынча келтеҥ. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 19 метрдеҥ 32 метрге јетире болот. Кубань суу бойы, каланы тӱштӱк ле тӱштӱк-кӱнбадыш јанынаҥ эбирип, мында јалбак  трапецеидальный бӱдӱмдӱ болот; оҥ јарады каскак та, бийик те  сол јарат — јабыс, јатра. Кубань сууныҥ јалбагы калада 150 метр, тереҥи — 1,5 м ала 6,5 м јетире.

Географиялык координаттары: 45°02′ тӱндӱк широта, 38°59′ кӱнчыгыш долгота. Краснодар тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар   чӧйилет, кӱнчыгыштаҥ кӱнбадыш јаар —  Теши јери — 294,91 км².
Краснодар сейсмический эреҥис зонада. Кезикте јерсилкиништиҥ эпицентры Кара талайда болот, сейсмический толкулар талай јарадында калалар ла Краснодарга да једет. Тыҥ јерсилкиништердиҥ бастыра тӱӱкизинде калада јерсилкиниш болбогон деп чотолгон, је, 1978 ле 2002 јылдарда Медведев — Шпонхойер — Карниктиҥ шкалазыла (интенсивность) тыҥы 4 ала 5 јетире балл јерсилкиниш болгон.

Краснодар эки јылу талайдаҥ ыраак јокто туруп, эптӱ экономико-географиялык айалгада болот. Кара талайга јетире кыскарта барза — 78 км, Азов талайга јетире — 95 км.

Климады 
Краснодар орто широталардыҥ тӱштӱк кыйузында туруп орто континентал климат ла субтропический климаттыҥ ортозында (Cfa Кёппенниҥ климаттарды классификация эткен аайыла). Температуразы Милан, Нью-Йорк ло Филадельфия калалардыйыла јӱзӱндеш, јымжак кары узак јатпас кышту ла изӱ јайлу. Краснодарда јылу сезон 5,5 ай улалат (кӱӱк — сыгын). Кыш Краснодарда кыска — 40 кӱн, чаган айдыҥ ортозынаҥ кочкор айдыҥ учына јетире. Эҥ ле эреҥис ӧй — кӱс ле јас.

Гидрографиязы 
Каланы кечире Кубань суу агат, ол Тӱндӱк Кавказтыҥ эҥ ле јаан суузы. Узуны — 870 км, бассейныныҥ текши јери 57 900 км². Кубань каланыҥ коолы тыйрыкталып барат. Агыны солынып, пойменный кӧл — старица болот. Темдектезе, Краснодардыҥ јанында Эски Кубань деп кӧл бар.

Кубань суу тӱрген чакпынду учун, јаскыда суу кирӱ болзо кӧп немени быза согот. Онойдо, сууныҥ бийигиниҥ амплитудазы Краснодардыҥ јанында 5 метрге једет. 1973 јылда стокты ајаруда тударга, Краснодар кырайда искусственный суу — Краснодарский водохранилище тудулган, ол Кубань сууныҥ стогын ајаруда туткан.
Алдында каланыҥ јериле Карасун деп суу аккан. Кийнинде бу сууны антропоген айалгадаҥ улам, башка-башка эдип бӧлинтилеген.

Экологиязы 
Шиҥжӱчилер Краснодарда экологиялык айалганы кӱч деп темдектейдилер. Кӧӧлик транспорт атмосфераны киртиткени аҥылу јерде турат. Калада јаан кӧӧлик магистральдар ӧткӧн јерде, углеводород, оксид углерода, оксид азота — 1,5 ала 7 катапка чыгара норманаҥ кӧп болот.

2015 јылдыҥ учында — 2016 јылдыҥ бажында арасей калалар ортодо Краснодарда эҥ ле кӧп кӧӧликтер деп чотолгон (на душу населения).

Билимчилер электроэнергетика, нефтехимический предприятиелер, нефтеперерабатывающий ле топливный промышленностьтыҥ учун кейдиҥ тыҥ киртигенин темдектейдилер. Ондый да болзо, РФ-ныҥ ар-бӱткендик ресурстары ла экологияныҥ министерствозы  2017 јылда јетиргениле Краснодар Россия ичинде кейиниҥ арузыла 3-чи јерде турат.

Эл-јоны 

2020—2021 јылдыҥ текшироссиялык тооалыжы аайынча, 2021 јылда ӱлӱрген айдыҥ 1 кӱнинде 1 099 344 кижи болгон, коштой јон јаткан јерлерле кожо улустыҥ тоозы — 1 204 878 кижи. 2022 јылда Росстат чотогоныла калада 974 319 кижи, каланыҥ округында — 1 062 557 кижи.

Кудай јаҥы 
 Свято-Екатерининский собор; 
 Александр Невскийдиҥ войсковой соборы;
 Троица Живоначальныйдыҥ соборы.

Тӱӱкизи 
 Јебрен ӧй
Кӱнбадыш-Кавказта археологиялыҥ экспедиция аайынча, каланыҥ ортозында, меотский деп јаан јурт (городище), IV чакта, эмезе III чактарда болгон. Онойдо ок Краснодардыҥ јанында (эмдиги Елизаветинский станицаныҥ јеринде), Кубаньныҥ јарадында Боспор каандыктыҥ калазы болгон, шибеелерлӱ.

 Јаҥы ӧй

1792 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 30 кӱнинде Черноморский казачий черӱге императрица Екатерина II Жалованная Грамота берген, казактарга кубанский јер берилген, Кубань суу ла Азов талайдыҥ ортозында. 1793 јылда черноморский казактар алдындагы Екатеринодар каланы тӧзӧгӧн, баштап јуучыл лагерь, кийнинде шибее. Екатеринодарда 1795 јылдыҥ чаган айына јетире баштапкы городничий болуп Данила Савинович Волкорез турган.
1794 јылда сыгын айдыҥ 18 кӱнинде јылда Симферопольдоҥ келген землемер Гетманов калада размежевание ле оромдордыҥ разбивказын план аайынча эткен, планды генерал-губернатор Семён Семёнович Жегулин јӧптӧгӧн. Екатеринодарда 1794 јылда ӧткӧн тооалыш аайынча 586 кижи јуртаган.

1830 јылда Кубань суунаҥ 5 беристе ыраагында, Карасунныҥ јанында тура тудар кирпич ӧртӧӧр эки печке (ёмкости 45 ле 38 муҥ кирпич) тудулган.
1860 јылда Екатеринодар Кубанский областьтыҥ администрациялык тӧс јери боло берген. Екатеринодар каланыҥ статусын 1867 јылда алган. XIX чактыҥ 70—80-чи јылдарында Тӱндӱк Кавказта (Тихорецк — Екатеринодар — Новороссийск) темирјол тудуларда, кала Тӱндӱк Кавказ регионныҥ јаан саду-промышленный ла транспортный тӧс јери боло берген. Калада казактардаҥ ӧскӧ којойымдар база јадып баштаган. Каланыҥ архитектуралык бӱдӱми база солынган — Екатеринодарда классицизм ле модерн стильдӱ туралар тудулып баштаган.

XX чактыҥ бажында калада баштапкы заводтор — металлообрабатывающий ле чугунолитейный, нефть каар јер иштеп баштаган. 1900 јылда трамвай јӱрӱп баштаган.

 Граждан јууныҥ ӧйи

Россияда граждан јуу ӧйинде Екатеринодар тӱштӱкте Ак кыймыгуныҥ де-факто тӧс калазы боло берген.

Екатеринодарды (1918 јылдыҥ тулаан айы) генерал Корнилов Лавр Георгиевичтиҥ Добровольческой армиязы табарып, ого кирерде, главнокомандующий генерал Корнилов ӧлтӱрткен, оны генерал Деникин Антон Иванович солыган, ол городты оноҥ ары курчабай, Дон јаар ойто тескерлеген.

5 айдаҥ генерал Деникин Екатеринодарды 1918 јылдыҥ куран айыныҥ 1-2 кӱндеринде колго алган.

 Совет ӧй
1920 јылда тулаан айдыҥ 29 кӱнинде Кубано-Черноморский область (РСФСР) тӧс јери Краснодар. Краснодар Кубанский округтыҥ тӧс јери бололо, 1930 јылда јоголгон.

1934 јылда Тӱндӱк-Кавказский кырай эки бӧлинген: Краснодарский аймак калала кожо Азово-Черноморский кырайга кирген.
 Ада-Тӧрӧл учун јууныҥ ӧйи
Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу тушта 1942 јылда куран айдыҥ 9 кӱнинде Краснодар немецтердиҥ колына кирген. Оккупация тушта он ӱч муҥнаҥ артык советский граждандар кыйнадып божогон.

Немец черӱ каланыҥ ортозында тураларды ӱзе јарып салган. Јууныҥ кийнинде кала орныгып, јаҥы туралар тудулган.

1970-чи ле 1980-чи јылдарда кӧп микрорайондор (Фестивальный, Юбилейный, Комсомольский, Гидростроителей) тудулган.

1973 јылда Краснодардыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јанында Краснодарский водохранилище тудулган, ол каланы јаскы кирӱ суунаҥ аргадап турган.
 Российский ӧй
Краснодардыҥ эл-јоныныҥ тоозы кӧптӧп, миграцияныҥ процесстери башталган. 1990-чы јылдарда каланыҥ оромдорыныҥ озогы аттары ойтодоҥ адалган. 2004 јылдарда калага Калинино ло Пашковский јурттар кожулган.

Экономиказы 
Краснодар — Россияныҥ јаан деген экономикалык тӧс јерлериниҥ бирӱзи, Европаныҥ тӱрген ӧзӱмдӱ калаларыныҥ бирӱзи.

2011 јылда  City-600 деп списокко кирет (телекейдиҥ 600 јаан калалары, глобальный ВВП-ныҥ  60 %-тин  бӱдӱрген), Mc Kinsey Global Institute деп шиҥжӱ эдер организация тургускан. 2010 јылда консалтинговый компания Краснодардыҥ валовой муниципальный продуктын 12 млрд доллар деп чотогон (22 муҥ доллар бир кижиге). Кала российский региональный 13 столицаныҥ тоозында (экономиказы 0,5 трлн салковойдоҥ кӧп: Краснодардыҥ јылдык ВГП-зы 508 млрд салковой).

Промышленность 

Краснодар — Россияныҥ Тӱштӱгиниҥ јаан индустриал тӧс јери. 2015 јылда Краснодарский кырайдыҥ производствозыныҥ 30 %-ти калага келижет.  Краснодардыҥ промышленностинде 127 јаан ла орто предприятие бар, муҥнаҥ артыгы малый бизнестиҥ субъекттери. Предприятиелерде 40 муҥ кижи, эмезе ишмекчи улустыҥ 17 %-ти.

Производствоныҥ ууламјылары: керектӱ ископаемыйлар табары, обрабатывающий производстволор, электроэнергия, газ ла суу табары. Калада пищевой ло перерабатывающий промышленность јакшы ӧзӱмдӱ, ол тоодо курсак-тамак ла таҥкы ла о.ӧ.. Тӱштӱк завод уур станкостроениеде (Сединниҥ адыла адалган Станкостроительный завод) јаан дегени болгон. Предприятиениҥ текши јери 48 га, иштеп турган улузы 550 кижи.

2017 јылда промышленный производстводо предприятие электрический энергия, газ ла пар, кейдиҥ кондиционированиези — 52,8 % болгон.

Каланаҥ экспортко солод, крахмал, инулин, пшеничный клейковина Албания, Грузия, Молдова, Египет, Йемен, Сенегал ла Танзания јаар аткарылат. Рис-сырец ле кукуруза — Великобритания јаар. Кургаткан горох —  Индия ла Пакистан јаар.

Ӱредӱлик ле билим 
Краснодар — јаан образовательный тӧс јер. Мында 15 гимназия, 5 лицей, 110 общеобразовательный ла 20 специализированный школ, онойдо ок 7 негосударственный лицей ле школ.

Калада бийик ӱредӱлӱ заведениелер:
 Кубанский государственный университет;
 Кубанский государственный технологический университет;
 Кубанский государственный аграрный университет;
 Краснодарский государственный институт культуры;
 Кубанский государственный медицинский университет;
 Кубанский государственный университет физической культуры, спорта и туризма;
 Краснодарский университет Министерства внутренних дел Российской Федерации;
 Армияныҥ генералы С. М. Штеменконыҥ адыла адалган Краснодарский высший военный училище;
 Советский Союзтыҥ Геройы А. К. Серовтыҥ адыла адалган Краснодарский высший военный авиационный училище;
 Краснодарский муниципальный медицинский институт высшего сестринского образования;
 Краснодарский краевой институт дополнительного профессионального педагогического образования;
 Тӱштӱк межрегиональный учебный центр Федеральной службы исполнения наказаний.

Орто профессионал образованиениҥ учреждениелери:

 ФГОУ СПО «Краснодарский машиностроительный колледж»;
 Фгоу СПО «Краснодарский межрегиональный монтажный техникум»;
 ФГОУ СПО «Пашковский сельскохозяйственный колледж»;
 ФГУ «Краснодарский архитектурно-строительный техникум»;
 ФГУСПО «Краснодарский технический колледж»;
 ФГОУ СПО «Краснодарский колледж электронного приборостроения»;
 ГОУ «Краснодарский краевой базовый медицинский колледж» департамента здравоохранения Краснодарского края;
 МОУ «Краснодарский городской медицинский колледж»;
 ФГОУ СПО «Краснодарский гуманитарно-технологический колледж»;
 ГБПОУ КК «Краснодарский педагогический колледж»;
 ГБПОУ КК «Краснодарский музыкальный колледж им. Римского — Корсакова»;
 АНПОО «Кубанский институт профессионального образования».

Культура 

Краснодар — Кубаньныҥ культуралык тӧс јери. Калада 30 музей, 8 концертный зал, цирк, авангардист театрлар бар.

Библиотекалар 
 А. С. Пушкинниҥ адыла адалган краевой универсал билим библиотека; 
 Н. А. Некрасовтыҥ адыла адалган баш библиотека;
 И. Ф. Варавваныҥ адыла адалган Краснодарский краевой юношеский библиотека; 
 И. А. Гончаровтыҥ адыла адалган библиотека;
 Т. Г. Шевченконыҥ адыла адалган библиотека; 
 В. Г. Белинскийдиҥ адыла адалган библиотека;
 А. Д. Знаменскийдиҥ адыла адалган библиотека; 
 А. И. Герценниҥ адыла адалган библиотека;
 Н. В. Гогольдыҥ адыла адалган библиотека;
 А. М. Горькийдиҥ адыла адалган библиотека;
 Н. А. Добролюбовтыҥ адыла адалган библиотека;
 Н. К. Крупскаяныҥ адыла адалган библиотека;
 М. Ю. Лермонтовтыҥ адыла адалган библиотека;
 А. С. Макаренконыҥ адыла адалган библиотека;
 В. В. Маяковскийдиҥ адыла адалган библиотека;
 Н. А. Островскийдиҥ адыла адалган библиотека;
 Л. Н. Толстойдыҥ адыла адалган библиотека;
 Н. Г. Чернышевскийдиҥ адыла адалган библиотека;
 И. Л. Дроздовтыҥ адыла адалган библиотека № 29;
 К. А. Обойщиковтыҥ адыла адалган библиотека;
 А. П. Чеховтыҥ адыла адалган (ГБУК «Краснодарский краевой кӧс јӧкторго специальный библиотека (ГБУК ККБС), П. М. Гавриловтыҥ оромы, 87).

Балдардыҥ библиотекалары 
 Игнатов карындаштардыҥ адыла адалган краевой детский библиотека;
 В. Б. Бакалдинниҥ адыла адалган детский баш библиотека;
 С. Я. Маршактыҥ адыла адалган библиотека;
 В. П. Бардадыманыҥ адыла адалган библиотека;
 А. П. Гайдардыҥ адыла адалган библиотека;
 К. И. Чуковскийдиҥ адыла адалган библиотека;
 И. С. Тургеневтиҥ адыла адалган библиотека.

Театрлары 
 Горькийдиҥ адыла адалган Краснодарда государственный драманыҥ академический театры;
 Краснодарда балеттиҥ театры;
 Краснодарда наадайлардыҥ краевой театры;
 Краснодарда кӱӱлик театры;
 Детский театр балета «Мимолётности»;
 Краснодарда јииттердиҥ муниципал театры;
 Краснодарда государственный цирк;
 Григорий Пономаренконыҥ адыла адалган Краснодарда;
 Леонард Гатовтыҥ адыла адалган Творческий биригӱ «Премьера»;
 Наадайлардыҥ јаҥы театры;
 «Бир театр»;
 «Мюзик-холл» — Краснодар ла Краснодарский кырайда баштапкы таҥынаҥ кӱӱлик театр, 2020 јылда ачылган.

Концертный залдар 
 ТО «Премьера» деп кеендиктиҥ ӧргӧӧзи;
 Григорий Пономаренконыҥ адыла адалган Краснодарский филармонияныҥ концертный залы;
 Кубанский казачий хордыҥ баш концертный залы (1811 јылда тӧзӧлгӧн);
 Орган ла камерный кӱӱниҥ муниципал концертный залы;
 Темирјолчылардыҥ ДК-зы;
 Билимчилердиҥ ле инженерлердиҥ туразы;
 Galich Hall;
 Arena Hall;
 Баскет-холл.

Музейлер 
 Ф. А. Коваленконыҥ адыла адалган Краснодарда краевой художественный музей;
  Е. Д. Фелицынниҥ адыла адалган Краснодарда государственный тӱӱкилик-археологический музей-заповедник;
  Российский фонд культураныҥ Краснодарда краевой филиалы;
 СКЖД тӱӱкизиниҥ музейи;
 Кубаньда почтовый связьтыҥ музейи;
 Краснодарда пожарный охрананыҥ музейи;
 Краснодарда јураар кеендиктиҥ краевой кӧрӱ залы;
 Јеҥӱниҥ 30-јылдыгыныҥ паркында јуучыл техниканыҥ музейи;
  Кубаньныҥ литературалык музейи;
 В. Высоцкийдиҥ адыла адалган музей;
 Культуризмниҥ «Самсон» деп музейи;
 Современный искусствоныҥ музейи;
 Полиграфия ла прикладной ремеслоныҥ музейи.

Кереестер 

Краснодарда архитектураныҥ кереези — Шуховский башня, инженер ле билимчи Владимир Григорьевич Шуховтыҥ проектиле 1935 јылда тудулган. 
Мынаҥ ӧскӧ федерал учурлу туралар: Краснодарский филармония ла Кышкы театр, архитекторы А. А. Козлов ло Ф. О. Шехтель (1908 јыл, 1954 јылда  реконструкция, архитктор А. В. Титов); М. С. Кузнецовтыҥ туразы (1888—1900 јылдар), эмди мында консерватория.

Илья Репинниҥ јуругы аайынча «Запорожцы» деп кереести Каланыҥ кӱни деп байрамга шылтай 2008 јылдыҥ сыгын айыныҥ 28 кӱнинде ачкан (жанр городской скульптуры). Кызыл ла Горькийдиҥ оромдорыныҥ белтиринде турат. 

2009 јылда кандык айдыҥ 24 кӱнинде Кызыл ла Бабушкина оромдордыҥ белтиринде јазалган фонтанныҥ јанында Александровский Триумфальный арка ачылган, озо ол калага император Александр III келип јӱргенине учурлаган болгон.

2018 јылда кандык айдыҥ 17 кӱнинде  «Участковый Анискин» деп кереес ачылган (скульптор Бабак Вадим Вадимович), МВД-ныҥ университединиҥ јеринде.

Јарлу улузы 
Каланыҥ јарлу улузыныҥ окылу тооломыры:

 Абдашев Юрий Николаевич — российский бичиичилер, СССР-дыҥ бичиичилериниҥ биригӱзиниҥ турчызы;
 Агафонов Юрий Александрович — милицияныҥ генерал-майоры, философский билимдердиҥ докторы; 
 Анфимов Никита Владимирович — совет ле орус археолог, тӱӱкилик билимдердиҥ кандидады;
 Бабешко Владимир Андреевич — совет ле орус билимчи, физико-математический билимдердиҥ докторы; 
 Бакалдин Виталий Борисович — совет ле орус поэт, культураныҥ ишчизи;
 Бардадым Виталий Петрович — орус краевед, бичиичи, Россияныҥ бичиичилериниҥ биригӱзиниҥ турчызы;
 Барченко Николай Иванович — Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы, ХБК-ныҥ башкараачызы;
 Бершанская Евдокия Давыдовна — совет лётчик, 46-чы гвардейский тӱнде бомбалаар полктыҥ командиры;
 Бирюков Владимир Ильич —  Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы;
 Бондарев Константин Степанович —  Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы;
 Брагина Людмила Ивановна —  орто дистанцияларла совет спортчы, спорттыҥ кӱндӱлӱ узы;
 Бреус Степан Лаврентьевич —  Совет черӱниҥ младший лейтенанты, Советский Союзтыҥ Геройы; 
 Васюков Даниил Тимофеевич —  Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы;
 Горбатко Виктор Васильевич — СССР-дыҥ лётчик-космонавты, Советский Союзтыҥ Геройы; 
 Делокьян Арташес Нагапетович —  Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы, РФ-ныҥ кӧӧлик транспортыныҥ кӱндӱлӱ ишчизи;
 Доризо Николай Константинович — орус совет поэт;
 Ефремов, Владимир Андреевич —  Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы;
 Захаренко, Игорь Николаевич —  Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы;
 Казанцев Виктор Германович —  армияныҥ генералы, Россия Федерацияныҥ Геройы;
 Кобзон Иосиф Давыдович — совет ле орус эстраданыҥ кожоҥчызы, СССР-дыҥ јондык артисти;
 Козлов Владимир Васильевич — совет јуучыл лётчик-штурмовик, Герой Советского Союза;

 Коссовская Елена Петровна —  Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы;
 Коцур Игорь Кузьмич —  Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы,  Социалистический Иштиҥ Геройы;
 Красненко Анатолий Алексеевич —  Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы, јарлу краевед-общественник;
 Лауданский Александр Александрович — Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы;
 Литвин Николай Тимофеевич —  Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы;
 Падалка Геннадий Иванович — орус космонавт, Россия Федерацияныҥ Геройы;
 Пащевский Геннадий Анатольевич — Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы, Кызыл Мааныныҥ ордениниҥ кавалеры ле ӱч катап Кызыл Чолмон орденниҥ кавалеры;
 Пономаренко Григорий Фёдорович — совет орус композитор, јондык артист СССР;
 Соловьёв Виктор Александрович — билимчи, тӱӱкичи-краевед;
 Хохлов Семён Никанорович — поэт, член союза писателей России,  Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы; 
 Шлыков Дмитрий Никитович —  Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы;
 Шульженко Владимир Ильич —  медицинский билимдердиҥ кандидады , Кубаньда эмчиликтиҥ кӱндӱлӱ ишчизи;
 Якобашвили Вениамин Аронович — РФ-ныҥ физический культуразыныҥ кӱндӱлӱ ишчизи;
 Яксаргин Василий Владимирович — генерал-майор, Советский Союзтыҥ Геройы .

Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

Литература

Ајарулар

Тайантылар 

Россияныҥ федерал учурлу калалары
Арасейдиҥ калалар-миллионерлер
Алфавитле Россияныҥ калалары
Россияныҥ областьтарыныҥ тӧс јерлери
Россияныҥ калалары