club47031643
Алтай албатыныҥ кеп-кийими (чÿм-jаҥ)
Алтай албатыныҥ кеп-кийими сÿрекей байлу-чÿмдÿ, бастыра агаш-ташту jер- Алтайыла тудуш. Алтай кижиниҥ кеп-кийими тегин эмес, бастыра jанынаҥ чÿмдÿ, кеберлÿ. Эмдиги öйдиҥ кезек улустары айдыжат: "Алтай албатыда качан jараш кийим болгон, тере тонноҥ  öскö деп  ", jе бу улус коркышту jаан jастырып jат. Мындый улус, байла, алтай чÿм-jаҥын, албатызын, угы-тöзин билбес, алтай бÿткен аайы jок. Кандый ла кижи бойыныҥ бÿткен угыла оморкоп, бойлорыныҥ чÿм-jаҥын тоомjыда болзын деп апарып jат. Jе тöгÿн эмес, кезик алтайлар бойыныҥ бÿткен бÿдÿминеҥ угы-тöзинеҥ  уйалып, алтай тилинеҥ jескинип jÿргени. Эмдиги öйдиҥ балдарын кöрзöҥ, мен алтайлап кычырып билбезим дежер, ол эмезе кöп сабазы орустап  куучындашкылар. Бу мындый кылыкты тууразынаҥ кöрзö кандый эби jок.  öскö  албатылар бойлорыныҥ тили jоголбозын деп, кеп-кийимин эптÿ этире кийип алганын, бис мындый укту албаты деп, оморкожып турганын кандый эптÿ. Оныҥ учун, алтай албаты кеп-кийиминниҥ учурын бийик кемине  алып кийип jÿрген. Алтай улус качан да кеп-кийимин анаар-мынаар таштабас, туура улуска кийдирбес, бербес учурлу. Алтай кижиниҥ кеп-кийими   ажыра бастыра jадын - jÿрÿми, угы-тöзи, jÿрÿми кöргÿзилип турган болгон. Алтай кижи алдында öйлöрдö  кеп-кийимин алканып айдынып кöктöп турган, нениҥ учун дезе, азыраган малыныҥ тÿгинеҥ -таакызынаҥ, терезинеҥ анайда ок аҥ-куштыҥ терезинеҥ  шиделип турган. Алтай албатыда бойлорыныҥ эби болгон, канай jарандырар, канай кöктöр, кандый бöстöҥ, кандый теренеҥ. Эмдиги öйдö бистер аайлап оҥдоп албай jадыс, ол туштагы бистиҥ öбöкöлöристиҥ  кеп-кийими сÿрекей jараш чÿмдÿ-cÿрлÿ болгонын. Эҥ учурлуузы  от-очогыла , ар-бÿткениле , jадын jÿрÿмиле тудуш болгоны.  Оныҥ учун ончо jанынаҥ байлалып, алкалып. турганы ол.
Алтай ÿй кижи качан да штанду jÿрбеген, jажына эдектÿ кеп кийген. Эдектÿ кеп кийерге бу тегин эмес, база байланып jÿретени болгон. Jиит кыс тизенеҥ öрö эдектÿ кеп кийбес, тизениҥ алдында болор керек, буттыҥ бажына jÿтире. Jÿпке болзын, эмезе платье де болзын качан да тизезин кöргÿзе кийбес. Оноҥ jеҥи узуун, алакан  кирезинде учы öйин öткÿре  jалбак, бу не мындый дезе, jиит кыс бала, эмезе келин кижи, ол jеҥиле jÿзин бöктöй тудуп ийер, таныш эмес эмезе туура  билбес эр улус айылга кирип келзе. Эдеги учы jайылып турар элбек, нениҥ учун кыс бала, келин кижи иштенип турза эптÿ,  чаптык болбозын, анайда ок кыл jодозын  кöргÿзип  jÿгÿрбес деп, байланатаны база бар.  Мыныҥ ÿстине, jеҥи jок-кöгиспек кийетендер, эмезе  чегедек. Чегедек дегени-эдегиҥди чек тут дегени болор.  Кыс бала бол, келин кижи байланып, jаандарыныҥ  алдына, jылаҥаш  jодозын  кöргÿзип jÿгÿрбес, анайда ок кайындарыныҥ  алдына  качан да болзо байланып, арчуулду, бöрÿктÿ jÿрери. Эдегиҥди чек тут дегени, кыс бала, ÿй кижи  бойын чек, ару, анаар-мынаар jаман кылык кылынып  jÿгÿрбес, кемзинчек, санаалу-башту болоры. Эр кижизиниҥ  алдына качан да болзо нак, бÿдÿмjилÿ болоры. öскö эр улуска кöрбöс, санаа-кöзин  салбас. Кыс бала бол, эмезе jиит келин, ÿй кижи бажында бöрÿктÿ болор керек. öбöкöлöристиҥ  кийген бöрÿктери чадыр  айылдый содон бöрÿктер, анайда ок алтай бöрÿктер. Jе кыс кижи качан да тырмакту аҥныҥ терезинеҥ  эткен  бöрÿк бажына салбас деп байланар болгон. Эр улуска jарар. Эр кижи ле ÿй кижиниҥ будында башмак  öдÿктер - ол öдÿктер  Алтайдыҥ  сындарыла базарга эптÿ, jеҥил, jымжак, jылу. Мындый öдÿктерди  кажыла кижи бойыныҥ арга кирезиле башка кöктöгöн: аҥныҥ, уйдыҥ, аттыҥ терезинеҥ. Jылу jай келзе башмак öдÿктиҥ ичинде ку jок эттире кийип турган. Мындый öдÿк серÿÿн, изÿ де кÿндерде  суулантытпас бутты.