wikipedia
Сама́ра (1935 јылдыҥ чаган айыныҥ 27 кӱнинеҥ ала 1991 јылдыҥ чаган айыныҥ 25 кӱнине јетире — Куйбышев) — Россияда Орто Поволжьеде кала, Поволжский экономикалык аймактыҥ администрациялык тӧс јери ле Самарский областьтыҥ тӧс јери, каланыҥ округы. Иштиҥ магыныҥ калазы (2016). Иштиҥ магыныҥ калазы (2020).
Эл-јоны —  кижи (), кала Россияда эл-јоныныҥ тоозы аайынча тогузынчы јерде. Самарско-Тольяттинский агломерацияда 2,7 миллионноҥ артык улус јуртайт.

Кала Саратовский водохранилищениҥ сол јарадында, Самарский Луки сууга Самара суу (Эдилдиҥ кош суузы) ла Сок деп атту суулар киргенинде . Баштапкы катап Самара сууныҥ ады араб посольствоныҥ секретари, јорыкчы Ахмед ибн Фадланныҥ бичигигенинде «Самур» деп (1921 јылда) айдылат.

Јаан экономикалык, транспорт, билим-ӱредӱлик, культуралык тӧс јер. Самара онойдо ок машиностроениениҥ, металлообработканыҥ, металлургияныҥ, нефтеперерабатывающий, аш-курсак (пищевой), ого коштой космический ле авиационный промышленностьтыҥ јаан тӧс јери болуп јат. Калада 150-неҥ артык орто ло јаан промышленный предприятиелер бар.
Самарада темирјол вокзал Европада эҥ бийик станциялардыҥ бирӱзи. Бого коштой, Куйбышевтиҥ адыла адалган тепсеҥ Европада текши јериниҥ кемиле тӧртинчи јерде. 2018 јылда калада Футболло телекейлик чемпионаттыҥ маргаандары ӧткӧн.

Россия Федерацияныҥ Президентиниҥ Јакааны аайынча (2020 јылда јаан изӱ айдыҥ 2 кӱнинде калага «город трудовой доблести» деп нере берилген.

Этимологиязы 
1586 јылда Самара деп шибее Эдил сууга Самара суу кирген оозында тӧзӧлгӧн. Бичиктерде баштап тарый Самарский городок, Самарский город деп бичилген, је XVII чактыҥ бажынаҥ Самара кала деп бичилген. 1935 јылда «Куйбышев» деп ӧскӧртӧ адалган Куйбышев Валериан Владимирович деп совет ле государственный ишчиниҥ эземине, 1991 јылда Самара деп ады ойто катаптаҥ адалган.

Физико-географиялык темдектери

Географиязы 
Самара Самарский Лукага удура, Саратовский водохранилищениҥ сол јарадында, Самара (Эдилдиҥ кош суузы) ла Сок сууныҥ оозыныҥ ортозында турат. Кала тӱндӱк келтейинде кезилген немедий јастыра бӱдӱмдӱ. Меридиан уулу узуны — 50 км, широтный — 20 км.

Каланыҥ текши јери — 541 км² шыку.

Климады 
Каланыҥ климады орто-континентал. Јай изӱ ле јетире чыкту. Кыш тыҥ соок эмес, карлу, узун. Јас ла кӱс кыска, серӱӱн. Тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар каланыҥ округында континентал кургак климат јакшы кӧрӱнет, бу Эдилдеҥ келген кейдиҥ толкузынаҥ камаанду. Ортоайлык јайгы ла кышкы температуралардыҥ башказы 31 °C, эҥ экстремумдардыҥ — 84 °C..

 Ортојылдык температура +6,1 °C;
 Ортојылдык (шкала Бофорта аайынча) салкынныҥ тӱргени — 3,3 м/с;
 Ортојылдык кейдиҥ чыгы — 74 %;

Рельефы 
Кала јаҥы (кайнозойский) образованиелерде, Пермский период ло 240—300 млн јыл кайра бӱткен ташкӧмӱр породаларда турат. Кристаллический фундаменты (архейский эраныҥ) 1400—1600 метр тереҥинде јадат. Каланыҥ рельефы бийик эмес тӧҥдӧрлӱ. Каланыҥ тӱндӱк јаны бийик (Красноглинский аймак), мында Соколий кыр. Эҥ бийик јер «Тип-Тяв» кыр — талайдыҥ кемјӱзинеҥ 286 метрге бийик. Тӱштӱк-кӱнбадыш јаар, Эдил сууны кууй, Революцияныҥ тепсеҥине јетире јер араайынаҥ јабызап, талайдыҥ кемјӱзинеҥ 28 метрге бийиктеп, Эдилдиҥ бийигине једет.

Эдил суунаҥ ала јер кумакту (почва), Самара суу јанынаҥ — той балкашту.

Экологиязы 
Калада кӧп тоолу строительный, нефтехимический, нефтеперерабатывающий, электротехнический, металлургический, авиаприборостроительный, промышленностьтыҥ энергетический отрасльдарыныҥ предприятиелери атмосферада кейди киртидип јат.
 Самарада кейдиҥ киртигениниҥ кӧргӱзӱлери Россияда калаларга кӧрӧ 43 %-ке кӧп.
 Эҥ ле коомой айалга — Кировский аймак. Эҥ ле оҥду аймак Красноглинский аймак.
 Калада 105 јаан предприятие, кӱнӱҥ сайын кейге ондор тоолу тонна кирлӱ веществолор чачылат, олордыҥ кӧп сабазы улус јадып турган массивтердиҥ јанында. Олордыҥ экӱзи Куйбышевский нефтеперерабатывающий завод, ОАО «ЗПОН», ОАО «Металлист-Самара».

Калада тарыган јажыл ӧзӱмдердиҥ текши јери 3,5 м² бир кижиге нормазы јетпейт.

Эл-јоны 

2000 јылдаҥ 2004 јылга јетире каланыҥ эл-јоныныҥ тоозы астаганыныҥ шылтагы — миграционный отток населения. 2005 јылда калада (миграционный прирост) улус кӧптӧгӧн — 0,4 муҥ кижи.
 Самарско-Тольяттинский агломерация
Бу агломерацияларга эки тӧс јерлӱ спутник калалардыҥ эл-јоныныҥ тоозы база кирет Самарско-Тольяттинская агломерацияга (Самары ла Тольяттиниҥ спутник калалары — Новокуйбышевск, Кинель, Чапаевск, Жигулёвск, кезикте бери Сызрань каланы кожодылар), мында 2,7 млн. кижи (Москов ло Санкт-Петербургский агломерациялардыҥ кийнинеҥ Россия ичинде ӱчинчи јерде).

 Демографиязы
2000 јылдаҥ ала араайынаҥ јыл туркунына божогон улустыҥ тоозы астайт. 2005 јылда 18,9 муҥ кижи, алдында јылга кӧрӧ 2,6 % ас.
2005 јылда балдар чыгарыныҥ тоозы јабызаган (10,8 муҥ бала чыккан, алдында јылга кӧрӧол 0,4 муҥ балага ас).

 Ук-калыктары
Самара — Россияда эмдиги ӧйдиҥ тыҥ ӧзӱм алынган мегаполисы, мында јуртаган кӧп калыктар ортодо кӧп сабазы: орустар (90 % шыку), онойдо ок мында татарлар, украиндер, мордвлар, чуваштар јуртайт.

Ук-калыгы јарт эмес улустыҥ тоозы 61 803 кижи, переписной листте угын бичибегендери — 8222 кижи.

Кудай јаҥы 
Самара — кӧп конфессияларлу кала. Мында православный, старообрядческий серикпелер, католический, протестантский ле армянский храмдар, баптисттер ле пятидесятниктердиҥ мӱргӱӱр туралары, мечеттер, еврей хоральный синагога бар.

 Православие
 Самарада кӧп саба кудайзак улус — православный христиандар. 
Самарада баштапкы серикпе XVI чакта шибеени тӧзӧп лӧ турарда тудулган. 1782 јылда Самараны тудатан ӱлекерде беш серикпе тудар деп темдектелген, XIX чактыҥ учында — 46. Баштапкы серикпелердиҥ бирӱзи — Смоленский (эмдиги ӧйгӧ јетире артпаган).

 XIX чакта 40-чи јылдарда самарский старообрядецтер единовериеге кожулган. Оныҥ учун 1847 јылда Синод указ чыгарган Самарада единоверческйй серикпе тудар деп. Бу беш башту серикпе 1865 јылда Предтеченскийй ле (эмди Некрасовский) ле Саратовский оромдордыҥ бириккенинде тудулган, каланыҥ кӧрӱмјилӱ јери боло берген. Самараныҥ баш православный храмы — он эки башту Храм Христа Спасителя, ол Эрнест Жибердиҥ проектиле тудулган. 1869 јылда кӱӱк айда каланыҥ эл-јоныныҥ сурагыла (ходатайство) тӧзӧлгӧн, император Александр II арай болзо террористке ӧлтӱртпей тирӱ артканына учурлалган. Волжский проспектте Иверский ӱй улустыҥ монастыры ачылган.

 Старообрядчество

Самарада старообрядчествоныҥ ӱч ууламјызы бар.

Орус православный старообрядческий серикпе 2006 јылда бойына кайра 1915 јылда старообрядцтер туткан храм Казанского образа Пресвятой Богородицы деп серикпени јандырып алган, 2004 јылда ол Московский патриархияга јастыра берилген болгон.

 Католицизм
 Польский тӱймеенди јаба баскан кийнинде, XVIII чактыҥ учында — XIX чактыҥ бажында Самарский кырайда баштапкы католиктер — поляктар болгон. XIX чактыҥ ортозында Самарада 134 поляк јуртаган. Католик Арцимович Адам Антонович бу ӧйдӧ Самараныҥ губернаторы болгон. 1858 јылда Егор Аннаев деп којойым баштапкы костёлды тударга јӧп алып, храмды тудуп баштаган.

 1920-чы јылдыҥ учына јетире костел иштеген, оноҥ мында польский баштамы школ, балетный студия, кинотеатр «Штурм» болгон. 1941 јылдаҥ ала 1994 јылга јетире мында музей краеведения болгон. Эмдиги ӧйдӧ храм католический общинаныҥ болуп јат.

 Протестантизм
 Баштапкы лютеран кирха — серикпе 1865 јылда костёлдыҥ туразында ачылган. XIX 60-чы јылдарында чактыҥ учында 150 кире кижи, кӧп сабазы немцтер, бу серикпеге јӱрген. Кирханыҥ фасады готическоий стильле, немецкий средневековый базиликке јуукташ.

 Кирха 1930 јылда јабылган.

 Армянский Апостольский серикпе
 Сурб Хач (Агару Крест) деп серикпе.

 Ислам
 Баштапкы мечет мында 1856 јылда тудулган.

 Иудаизм
 XIX чактыҥ учында Самарада еврей улус табылган. 1903 јылда синага тудулып баштаган, проекттиҥ авторы — бу јердиҥ архитекторы Клейнерман Зельман Вениаминович болгон.
 Синагоганыҥ туразы мавритан стильле тудулган.

Тӱӱкизи 

Топоним «Самарха» (Самара) орто чактарда кӱнбадыш европей картографический традицияларда туштайтан. Эҥ озо бу скиф топоним керегинде «Хроникада» (, 1130/1131—1135 јј.) Гуго Сен-Викторскийде туштайт. XIII чактыҥ Эбсторфский легенданыҥ картазында темдектелген «Самарха 〈…〉 Скифияда 〈…〉 каланы эки каан башкарат: бирӱзи язычник, экинчизи — христианин». Скифия бу ла ӧйдӧ, бу картаныҥ ӧскӧ легендазында «кӱнчыгыштыҥ кырынаҥ Теҥиске јетире јадат, Тӱштӱкте дезе Кавказтыҥ кырлары».

Карталарда јуралганын алза, ол бичилип, јазалганынаҥ ала 30—50 јыл боло берет, кала ол тушта, XI чактыҥ учында бар болонын керелейт. Гуго Сен-Викторскийдиҥ «Хрониказында» графический протограф болгон, бу кала XI чактыҥ ортозында Хазарский каганат бар тушта болгон (2012). Телекейдиҥ Эбсторфский картазында (Верчелльский карта), онойдо ок оныҥ протографтарында XII чактыҥ баштапкы јарымында болгон, је ол бистиҥ ӧйго јетпеген, ондо информация, IX чактыҥ баштапкы јарымында, Хазарияныҥ ӧйинде, башкарузыныҥ иудаизацияныҥ баштапкы периодында 802/803 јылдарда болгон.

Самарха кала туку 802/803 јылда болгон. Је бу версия тӱӱкилик шиҥжӱлерге тайанып, археологияныҥ казынты иштерине тайанбайт, ол тоодо суу керегинде.

Каланы тӧзӧгӧни 

Каланыҥ ады Самара суунаҥ улам адалган. 1586 јылда Самарский городок Фёдор Иоаннович каан тушта Самара суу Эдилге киргенинеҥ ыраак јок јерде тӧзӧлгӧн. Князь Засекин Григорий Осипович ле воеводаныҥ болушчызы Елчанинов ло Стрешнев башкарган. Шибеени туткан амаду — Эдилдиҥ орто агынында судоходствоны корулаары ла чӧлдӧҥ келген табаруларга государствоныҥ кыйуларында удурлажары.

1586 јылда Самара болгон, «Пискарёвский летописец» оны керелейт:

Самара деп орус шибеени сууныҥ оозына тӧзӧӧргӧ москов башкару ногайский мурзала јӧптӧжӱ куучын ӧткӱрген, јуу јогынаҥ шибее тудар јӧпти аларга, олор бис јӱк ле ногайларды корулаар амадулу бу шибеени тударыс дешкен («отъ воровъ отъ казаковъ»).
Крепостьты тудатан тӧс амаду Эдилдиҥ орто агынында ла Самараныҥ оозында сӱреен јаан јерлерди кӧскӧ тудар арга болгон, араайынаҥ јерлерин јаанадары ла Казаннаҥ Астраханга јетире суу јолды кӧчкиндердеҥ аргадаары болгон.

Шибеени эмдиги Самарский клапандар эдер заводтыҥ јеринде, оноҥ тӱштӱктей јерде туткан болгон. Кӱӱк айдыҥ 9 кӱнинеҥ ала 1586 јылда тудулган. Ондо јаткан улус служилые люди: дети боярлардыҥ балдары, стрелецтер, пушкарьлар ла каруулчыктар (воротники) шибеени уурчылар («отъ воровъ») ла ногайлардыҥ табаруларынаҥ корулайтан. Бистиҥ ӧйгӧ јетире агаш шибее артпаган (1690 ла 1703 јылдарда болгон ӧрттӧрдӧ кӱйӱп калган), је 1986 јылда каланыҥ 400-јылдыгына учурлай Водников ло Кутяковтыҥ оромдорыныҥ јанында , самарский шибеениҥ бир башнязы ла стенезиниҥ келтейи эдип ӧткӧнип сруб тургузып, бого кереес доско јапшырылган.

Уездтиҥ тӧс калазы 
1646 јылдыҥ јазында Самара ла оныҥ јака јурттарында (посад) баштапкы тооалыш (подворная перепись) ӧткӱрилген (эрте табылган Самара каланы айландыра, јербойыныҥ дворяндарыныҥ уездтери ле поместьелери керегинде оноҥ алдында эткен тооалыштар керелейт). Онойып, Самара шибее 1586 ла јылда тутканынаҥ ала кала деп чотолгон. 1708 јылда Пётр I каан тушта Самара тогузынчы јаҥы табылган губернияга, Казан губернияга кирген, 1719 јылда Астрахан губернияга кӧчкӧн. Ол тушта Самарада 210 айыл болгон.

XVII—XVIII чактарда Самара эки крестьян тӱймеенниҥ ортозында болуп калган. 1670 јылда Самараны Степан Разинниҥ черӱлери колго алган, 1773 јылда дезе Самара Емельян Пугачёвтыҥ јаныдӧӧн јайылган баштапкы кала болгон.
1780 јылда Самарский уезд тӧзӧлгӧн (Екатерина II каанныҥ уездный реформазы) тӧс калазы Самара, бу уезд Симбирский губернияга кирген.

Губернский кала 

1850 јылда јаҥар айдыҥ 6 кӱнинде император Николай I каан Самарский губерния тӧзӧзин деп Башкару Сенатка јакаан чыгарган, тӧс јери Самара, эл-јоныныҥ тоозы 15 муҥ кижи. XIX чактыҥ учында Самараныҥ эл-јоныныҥ тоозы 90 муҥ кижиге јеткен, 1916 јылда — 150 муҥга шыку кижи.

1874 јылда Оренбургский темирјол тудулып баштаган, бу јол 1877 јылда Самараны кечире барган.
Самарский пристань Эдил сууда талдама пристаҥь деп чотолгон, јыл туркунына бери башка-башка кошту муҥ кире кереп кирип, чыгып туратан.

1915 јылда Самарада трамвай јӱрӱп баштаган.

Революцияныҥ ӧйи 

Февральский революция керегинде табыш Самарага 1917 јылда тулаан айдыҥ 1 кӱнинде келген.

Ишмекчи депутаттардыҥ соведи ле солдат депутаттардыҥ совединиҥ баштапкы  јууны јаба ӧткӧн (); Самарский советте баштап тарый кӧп сабазы эсерлер ле меньшевиктер болгон.

1917 јылдыҥ Октябрьский революциязы калада бир де мылтыктыҥ адыжы јоктоҥ ӧткӧн. Совет јаҥ јеҥген деп В. В. Куйбышев «Олимп» деп цирк-театрдыҥ сценазынаҥ јарлаган (эмди мында Самарский государственный филармония).

1918 јылда кичӱ изӱ айда совет јаҥды каланыҥ кезик улузы ла чехословацкий корпуста австро-венгерский черӱниҥ олјодо солдаттары биригеле аҥтарган. Мында, чехтер јаткан бир канча губерния Российская республика тӧзӧлгӧн, тӧс калазы Самара.

1918 јылда ӱлӱрген айдыҥ 7 кӱнинде совет јаҥ орныккан, чехтер каланаҥ качкан, Кызыл черӱ калага кирген. Чапаев Василий Иванович ле Гай Гая Дмитриевич бажында турган.

Совет ӧй 
1928 јылда Самара Средне-Волжский областьтыҥ тӧс јери боло берген. 1929 јылда ойто Средневолжский кырай болуп куулган. 1935 јылдыҥ чаган айыныҥ 27 кӱнинеҥ ала 1991 јылдыҥ чаган айыныҥ 25 кӱнине јетире кала Ку́йбышев деп, советский, государственный ла партийный ишчиге В. В. Куйбышевке учурлай адалган.

1941 јылдыҥ ӱлӱрген айдыҥ 15 кӱнинеҥ ала Москванаҥ СНК СССР, Верховный Совет СССР, дипломатический представительстволор, Большой театр, Мосфильм кӧчкӧн. Сталинге бункер тудулган. Је Ставка Верховного Главнокомандования, Государственный комитет обороны , Генштаб РККА Москвада арткан.
Промышленный производствоныҥ кеми 1945 јылда 1940 јылга кӧрӧ 5,5 катапка бийиктеген. Јуу ӧйинде каланыҥ эл-јоны 1,5 катапка кӧптӧгӧн (400-теҥ ала 600 муҥ кижиге јетире)
Гитлеровский Германияны јеҥерге кала ороонго јаан јӧмӧлтӧ эткен. Јуу-јепсел ле ок-тары () јазаган. Јууныҥ јылдарында куйбышевский авиационный заводтордо («ЦСКБ-Прогресс» ле «Авиакор») 28 муҥ кире штурмовиктер ле Ил-2 ле Ил-10 самолеттор чыккан, бастыра тоозынаҥ алза — 80 % -ке јуук. Кавказ учун јууларда кала черӱни, албаты ээлемди горючийле јеткилдеген.
Калага ӧскӧ ороондордыҥ башкараачылары келип туратан, ол тоодо Францияныҥ президенти Шарль де Голль.

Јууныҥ кийнинде Куйбышев СССР-дыҥ јаан промышленный ла культуралык тӧс јери боло берген. Мында јаан авиационный потенциал салынган 1958 јылдаҥ ала космический, машиностроительный, металлургический, электротехнический, кабельный, нефтеперерабатывающий ле јеҥил промышленностьтыҥ тӧзӧлгӧзи. 1960 јылдаҥ 1991 јылга јетире Куйбышев иностранецтерге бӧктӱ кала болгон.

СССР-дыҥ 20 калазына атом бомба чачар деген США-ныҥ «Totality» деген планына (1945 јылда тургузылган) Куйбышев кала база кирген, онойдо ок кийнинде мындый пландарда ол база бар.
Бастыра совет ле российский космонавттар космоско самарский предприятие «ЦСКБ-Прогресс» эдип чыгарган ракета-носительдерле учкан, (планетаныҥ баштапкы космонавтын Гагарин Юрий Алексеевичти 1961 јылда кандык айдыҥ 12 кӱнинде; Энгельс каланыҥ јанына келип тӱжерде, Куйбышевке экелгендер, мында ол 2 кӱн КПСС-тыҥ Куйбышевский областной комитединиҥ дачазында амыраган, мынаҥ телефонло государствоныҥ јаанына Н. С. Хрущёвко космоско једимдӱ учуш керегинде јетирген.

1967 јылда сыгын айдыҥ 14 кӱнинде Куйбышевте миллионынчы кижи чыккан, ол — Наталья Белова. 70-чи јылдардыҥ учында 1,2 миллион кижи боло берген.
1986 јылда каланыҥ эл-јоныныҥ тоозы ӱстӱги бажына чыккан — 1 267 000 кижи.
25 января 1991 года РСФСР-дыҥ Верховный Совединиҥ Президиумыныҥ указыла калага тӱӱкилик ады јанган Самара.

Совет ӧйдӧ башталган экономикалык кризис 1998 јылда тыҥыган, бу ӧйдӧ Военно-промышленный комплекстиҥ предприятиелери јайрадылып, гражданский производствого кӧчип болбогон ӧскӧлӧри база.

2000 јылда Самарада строительствоныҥ сегменти јакшы иштеп баштаган. Је капитальный план јок.

Экономиказы 
Каланыҥ округыныҥ экономикалык тӧс ууламјызы — промышленность.
2007 јылдаҥ ала промышленный производствоныҥ ӧзӱми кӧдӱрилген. Текши кеми 2006 јылга кӧрӧ, 106 % кӧптӧгӧн.

Ишјалдыҥ кеми 2007 јылда 2006 јылга кӧрӧ 26,7 % кӧдӱрилген.

Промышленность 
Самара машиностроение ле металлообработкада, аш-курсак (пищевой), онойдо ок космический ле авиационный промышленностьто јаан тӧс јер болуп јат. Калада 150-неҥ артык јаан ла орто промышленный предприятие иштейт. "Волга-Инфо"ныҥ јетиргениле Самарада бастыра российский подшипниктердиҥ 1/4 бӧлӱги ле Россияда бастыра эдилип турган кабельдердиҥ (Связьтыҥ техниказы) 2/3 бӧлӱги эдилип јат.

Железобетон эдимдердиҥ јаан деген предприятиези ООО «ЖБИ-Поволжье».
Бойында эдилеле аткарылган товарлардыҥ текши кеми ле обрабатывающий производстводо бойыныҥ кӱчиле эдилген иштиҥ кеми 2017 јылда — 236,0 млрд салкой.

Каланыҥ промышленный производствозыныҥ эделе аткарган эҥ кӧп продукциязы:
 производство машин и электрооборудования, транспортных средств — 43,5 %;
 производство пищевых продуктов, включая напитки — 21,8 %;
 металлургическое производство и производство готовых металлических изделий — 19,9 %;
 производство продуктов нефтепереработки — 6,7 %.
 кондитерская фабрика (Россия деп шоколадный фабрика)

Самараныҥ эҥ јарлу предприятиелери:
 Тарасовтыҥ адыла адалган завод (алдында — КАТЭК);
 Авиаагрегат (Самара)]] (алдында — Куйбышевское агрегатный производственный объединение);
 Ракетно-космический центр «Прогресс» (алдында — Завод «Прогресс»);
 Авиационный завод;
 Завод «Металлист»;
 Волгакабель (алдында — Завод «Куйбышевкабель») — банкрот;
 Старт (завод, Самара) (алдында —  аэродромдорго керектӱ оборудованиениҥ заводы);
 9 ГПЗ;
 Кузнецов (компания) (алдында — М. Фрунзениҥ адыла адалган моторостроительный объединение);
 Самарский металлургический завод.

Ӱредӱлик ле билим

Ӱредӱлик 
2008 јылда кичӱ изӱ айда<ref></ref> калада ӱредӱ заведениелер иштейт:

 37 ВУЗ;
 51 орто профессионал образование ле орто-специал ӱредӱ заведение;
 182 школ;
 215 школго јеткелек балдардыҥ учреждениези;
 140 Учреждение дополнительного образования детей.

Калада Ӱредӱликтиҥ ӧзӱминиҥ тӧс јери (Центр развития образования)иштейт, совершенствования профессиональной квалификации воспитателей, учителей, руководителей образовательных учреждений и оказания информационной и научно-методической помощи образовательным учреждениям и педагогам на муниципальном уровне.

Текши орто ӱредӱ 
Самарада 2017 јылдыҥ сыгын айында 186 общеобразовательный учреждение , ол тоодо 174 государственный общеобразовательный учреждение:
8 гимназия,
10 лицей,
2 баштамы школ,
139 общеобразовательный школ,
11 школ-интернат ла 12 таҥынаҥ общеобразовательный учреждение.
Ӱренчиктердиҥ тоозы 121,6 муҥ кижи.

Билим 
Самара космический ле авиационный ууламјыла ороонныҥ билим тӧс јери болот. Је ого коштой кала билим-шиҥжӱ институттарыла јарлу, олор машиностроение ле металлообработка, јурт ээлем отрасль јанынаҥ иштейдилер.

2008 јылда Орто Поволжьеде (Самарский, Пензенский ле Ульяновский областьтарда) бастыра фундаментал шиҥжӱлер — РАН-ныҥ Самарада билим тӧс јерине (СамНЦ РАН) — региональное объединение научных организаций и организаций научного обслуживания берилген.
РАН-ныҥ СамНЦ организацияларында 519 кижи иштейт (олордыҥ 388 — РАН-ныҥ штадында), 245 билим ишчизи (олордыҥ 186 кижи — РАН-ныҥ штадында). Билим шиҥжӱлерди академик РАН (В. П. Шорин), 6 член-корреспондент РАН, 75 билимниҥ докторлоры ла 120 билимниҥ кандидаттары.

Бастырароссийский ле международный јарлу самарский билим школдор:
 алгебра (физико-математический билимдердиҥ докторы, проф. Валентин Евгеньевич Воскресенский, д. ф.-м. н., проф. Александр Николаевич Панов);
 дифференциальные уравнения (д. ф.-м. н., проф. Владимир Андреевич Соболев, д. ф.-м. н., проф. Людмила Степановна Пулькина);
 математический анализ (д. ф.-м. н., проф., академик Российская академия естествознания Виктор Филиппович Волкодавов, к. ф.-м. н., проф. Виктор Александрович Носов);
 теоретическая физика (кандидат физико-математических наук, доц. Тамара Михайловна Митлина, кандидат физико-математических наук, доц. Владимир Михайлович Митлин, кандидат физико-математических наук, доц. Лев Соломонович Молчатский, кандидат физико-математических наук, доц. Александр Семёнович Тарновский);
 акустика машин (доктор технических наук, профессор, академик РАН Владимир Павлович Шорин);
 техническая кибернетика (доктор технических наук, профессор, член-корреспондент РАН[Виктор Александрович Сойфер);
 нефтяная геология (д. г.-м. н., проф., почётный академик РАЕН Киамиль Бекирович Аширов);
 инженерная геология (к. г.-м. н., доц. Вадим Витольдович Шнырёв, к. т. н., доц. Маргарита Николаевна Баранова);
 палеогеография (д. г.-м. н., проф. Стефан Селивёрстович Коноваленко);
 генетика (к. с/х. н., проф. Михаил Петрович Меркулов);
 зоология (д. б. н., проф. Людмила Владимировна Воржева, д. б. н., проф. Дмитрий Николаевич Флоров);
 паразитология (к. б. н., доц. Валентин Петрович Ясюк);
 герпетология (к. б. н., проф. Михаил Степанович Горелов, Дамир Вильданович Магдеев);
 биология (д. б. н., проф., академик РАЕН Николай Михайлович Матвеев);
 геоботаника (д. б. н., проф., академик РАЕН Владимир Иванович Матвеев, д. б. н., проф. Вера Фёдоровна Пастернацкая);
 гидробиология, гидроботаника (д. б. н., доц. Вера Валентиновна Соловьёва, д. б. н., проф. Сергей Владимирович Саксонов);
 химия (Межвузовский научно-исследовательский центр по теоретическому материаловедению)
 биохимия (д. б. н., проф. Милон Матвеевич Серых);
 экология (д. б. н., проф., член-корреспондент РАН Геннадий Самуилович Розенберг);
 физиология (д. б. н., проф., член-корреспондент АМН СССР Михаил Васильевич Сергиевский, д. б. н., проф. Равиль Шакирович Габдрахманов, д. м. н., проф. Нина Андреевна Меркулова, д. б. н., проф. Алексей Николаевич Инюшкин).

Эмдиги ӧйдӧ Самарада 30-таҥ артык орто профессионал ӱредӱ заведение.
 Поволжский государственный колледж — алдында Куйбышевский индустриально-педагогический техникум (КИПТ).
 Самарский авиационный техникум;
 Самарский государственный колледж;
 Самарский социально-педагогический колледж;
 Колледж связи Поволжского государственного университета телекоммуникаций и информатики;
 Самарский государственный колледж сервисных технологий и дизайна;
 Ляпинаныҥ адыла адалган Самарский медицинский колледж;
 Самарский металлургический колледж;
 Самарский механико-технологический техникум;
 Самарский политехнический колледж;
 Самарский приборостроительный техникум;
 П. Мачневтиҥ адыла адалган Самарский техникум городского хозяйства и строительных технологий;
 Самарский торгово-экономический колледж;
 Д. И. Козловтыҥ адыла адалган Самарский техникум авиационный ла промышленный машиностроениениҥ;
 Самарский энергетический колледж;
 Самарский медико-социальный колледж;
 А. А. Буяновтыҥ адыла адалган Самарский колледж железнодорожного транспорта;
 Д. Г. Шаталовтыҥ адыла адалган Самарский музыкальный училище;
 Самарский машиностроительный колледж.

Эмчилик 
Самарада 1825 јылда улуска эмдеер болуш јетиретен организациялар табылган деп чотолот, ол тушта Самара уездный кала болгон Симбирский губернияда, эл-јоны 5000 кижи. Ол тушта калада баштапкы больница 56 койкага ачылган, мында бир врач ла тоолу санитарка иштеген.

1875 јылда зе́мский больница 255 койкага ачылган. 1881 јылда мында Россияда баштапкы эндоскоп табылган. Эмди ол — Н. И. Пироговтыҥ адыла адалган клинический больница № 1.

1917 јылда текши бӱдӱмдӱ 5 больница 885 койкалу, 5 амбулатория, 1 туберкулёзный диспансер, 1 психиатрический больница 600 койкалу.

Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу Куйбышев калада 1941 јылда ӱлӱрген айда 27 эвакогоспиталь 7350 койкалу болгон.

2008 јылда Самарада Поволжьеде тӱрген болуштыҥ јаҥы бӱдӱми табылган — скорая медицинская помощь на воде.

Культура 
2009 јылда кӱӱк айдыҥ 15 кӱнинеҥ 20 кӱнине јетире Самарада Јииттердиҥ Јылына учурлалган Россияныҥ јииттериниҥ VIII-чи Дельфийский ойындары «Молодость России» ӧткӧн.

Музейлер, галереялар 

П. В. Алабин, каланыҥ эҥ јарлу башкараачызы, баштапкы публичный музей ачарына эрчимдӱ турушкан.

Пётр Владимирович Алабин: Публичный музей, правильно устроенный и доступный публике, признаётся одним из лучших способов проведения полезных и необходимых сведений в народные массы.
Самарский областной тӱӱкилик-краевед музейи — Самарский областьта эҥ јаан музей. Ого Јылдыҥ ла
200 муҥ кижи келет.
Самарский художественный музей — Поволжьениҥ јаан музейлериниҥ бирӱзи. Художественный бӧлӱгин јербойыныҥ јурукчызы Головкин Константин Павлович бир бӧлӱк самарский јурукчылардыҥ болужыла јазаган. Коллекцияныҥ тӧзӧлгӧзи болуп XIX—XX чактыҥ самарский јурукчыларыныҥ иштери тургузылган, онойдо ок орус кеендиктиҥ устарыныҥ јуруктары бар.

С. П. Королевтыҥ адыла адалган авиация ла космонавтиканыҥ музейи — Россияда авиакосмический музейлердиҥ ортодо баш музей. Музейдиҥ Самарада эдилген авиакосмический техниказыныҥ модельдериниҥ экспозициялары оморкоду болуп јат.

Эмдиги ӧйдӧ калада 20 музей: каланыҥ тӱӱкилик ортозында модернге кереес — Дом-музей Курлиной, оноҥ ыраак јок  А. Н. Толстойдыҥ музей-усадьбазы, Бункер Сталина, «Союз» деп ракета-носитель комплекс-кереес, онойдо ок јарлу музей «Самара Космическая», 2004 јылда тӧзӧлгӧн, Д. Н. Флоровтыҥ адыла адалган зоологический музей.

Театрлар ла концертный залдар 
Каланыҥ театрлык јӱрӱми солун ла толу. Самарада 5 муниципал театр ла онноҥ артык башка-башка сценический площадкалар бар. «Задумка» деп балдардыҥ музыкальный театры эрчимдӱ иштейт, бу ӧмӧлик јаантайын международный ла бастыра российский конкурстардыҥ јеҥӱчилдери. Самараныҥ театрал залдарында јерлердиҥ текши тоозы — 3 муҥга шыку. Бир јылга муниципал театрлар 312 спектакльдаҥ артык кӧргӱзет, муҥдар тоолу кӧрӧӧчилер келет.

Театрлар

 (Чапаевтиҥ тепсеҥи, 1) Самарский профессионал театр бойыныҥ карьеразын Николай Васильевич Гогольдыҥ «Ревизор» деп комедиязынаҥ баштаган. 1888 јылда театр јаҥы сезонды јаҥы туткан таш турада (архитекторы Чичагов Михаил Николаевич) баштаган. 1901 јылда самарский театрдыҥ сценазында Максим Горькийдиҥ пьесалары тургузылган. Бичиичи божогон кийнинеҥ, 1936 јылда, театрга оныҥ адын берген.
Опера ла балеттиҥ Самарский академический театры
 (Куйбышевтиҥ тепсеҥи, 1)1931 јылда тӧзӧлгӧн. Баштапкы постановка — Модест Мусоргскогскийдиҥ «Борис Годунов» деп операзы. Театрдыҥ балетный труппазы 1933 јылда тӧзӧлгӧн. 1982 јылда кочкор айдыҥ 18 кӱнинде театрга «академический» деп кӱндӱлӱ ат берилген.

Самарский Театр-центр юного зрителя «СамАрт»
 (Лев Толстойдыҥ оромы, 109)Театр 1930 јылда јииттердиҥ областной театры деп тӧзӧлгӧн . Ӧткӧн 75 јылга мында 500-теҥ артык спектакль орус ла зарубежный классика аайынча, эмдиги ӧйдиҥ драматургиязы аайынча тургузылган, олордыҥ кезиги бастырароссийский ле международный театрал фестивальдарда бийик сыйлар алган.

«Самарский площадь» деп Самарский муниципал театр
 (Садовый ором, 231)театр-студия болуп ОК ВЛКСМ-ныҥ Јииттердиҥ туразы ачылган, 1993 јылда Муниципал театрдыҥ статусын алган. Театрды тӧзӧгӧн кижи — Дробышев Евгений Борисович.
Социал экспериментальный театр «Крылья».
 (улица Авроры (Самара), 122)2003 јылда тӧзӧлгӧн. Театрдыҥ тӧзӧӧчизи — Матякин Андрей Николаевич, Самарский культура ла кеендиктиҥ государственный академиязын божоткон. «Центр альтернативного творчества» деп јерде иштейт.

 «Доктор Чехов» деп Самарский актёрский мастерскойКаланыҥ театрларыныҥ артисттериниҥ биригӱзи. Алла Коровкина деп актриса, режиссёр ло драматург бу мастерскойды ачкан.

Сценический площадкалар
Самарада 20-неҥ артык культурно-досуговый учреждениелер (дом культуралар, клубтар, ойын-јыргалду тӧс јерлер) бар, олордыҥ 5-зи — муниципал.

 А. С. Пушкинниҥ адыла адалган темирјол ишчилериниҥ культура ӧргӧӧзи
 (Л. Н. Толстойдыҥ оромы, 94)Театрал залду, 600 јерлӱ Народный дом деп проектти архитектор Засухин Филарет Петрович 1898 јылда тургускан.

Кинотеатрлар 
Каланыҥ јеринде 9 кинотеатр иштейт.

Библиотекалар 
Самарский областьта 831 библиотека, олордыҥ 614 — јурттарда. Самараныҥ бойында областьтыҥ јаан деген библиотекалары бар, ол тоодо универсальный ла специализированный. Олордыҥ ортозында Самарский областьтыҥ башкарузыныҥ подведомственный учреждениелериниҥ библиотекалары:
 Самарский областной универсальный билим библиотека;
 Балдардыҥ Самарский областной библиотеказы;
 Јииттердиҥ Самарский областной библиотеказы;
 Кӧс јокторго Самарский областной библиотека .

Кереестер

Архитектуралык кереестер 
Самараныҥ архитектуразы јӱзӱн-јӱӱр тураларла аҥыланат, олордыҥ ортозында тӱӱкилик кереестер кӧп. Каланыҥ тудумдары беш тӱӱкилик бӧлӱктеҥ турат:
 1586—1706 — «Јебрен кала» (Древний город),
 1706—1780 — «Земляной вал»,
 1780—1850 — «Уездный кала»,
 1850—1917 — «Губернский кала»,
 1960—1970 — «Космический Куйбышев».
Самара эмдиги Россияда эҥ байлык архитектуралык кереестерлӱ калалардыҥ бирӱзи, мында бастыра стильдер бар. Архитектурный эклектика текши јайылган, орус ла кирпичный стильдер, XX чактыҥ исторический ле романтический стилизациязы ла модерн.

Самара кӧп меценат којойымдарга быйанду, бирӱзи Шихобалов Емельян Николаевич, оныҥ акчазына калада кафедральный собор, приюттар ла богадельнялар, јондык больница тудулган, бу эмчиликте оору улустыҥ тал ортозы акча јокко эмденет.

Тепсеҥдери 
Калада он јети тепсеҥ: Дзержинскийдиҥ тепсеҥи, Европада эҥ јаан тепсеҥдердиҥ бирӱзи — Куйбышевтиҥ.
Ленинский аймакта эҥ кӧп тепсеҥдер ле Октябрьский аймакта база. Советский, Красноглинский аймактарда — тепсеҥдер јок.
 Куйбышевтиҥ тепсеҥи — Европаныҥ јаан тепсеҥдериниҥ бирӱзи, телекейде јетинчи јерде. Текши јери 174 муҥ м². Толыктарында тӧрт сквер, 8 гектар јери асфальтту, 7 — чечек ле јажыл ӧзӱмдер.
 Мактыҥ тепсеҥи — мында  Георгий Победоносецтиҥ храмы, Мактыҥ монументи ле ӱргӱлјик от.
 Василий Чапаевтиҥ тепсеҥи — Струковский сад, Самарский драматический театр, Сталинниҥ музей Бункеры
ла оноҥ до ӧскӧ.

Тыш колбулар

Карындаштык калалар 
  Сент-Луис (штат Миссури,США), 1994 јыл;
  Стара-Загора (Болгария);
 Самараныҥ администрациязы ла Стара-Загора каланыҥ администрациялары ортодо экономический, билим-технический ле культурный јанынаҥ јӧптӧжӱ 1992 јылда ӱлӱрген айдыҥ 30 кӱнинде тургузылган;
Самара ла Болгарияныҥ ортодо нӧкӧрлик колбулар 1877 јылдаҥ уулалган;
  Штутгарт (Германия), 1992 јыл кичӱ изӱ айдыҥ 29 кӱни.

Партнёр калалар 
гран ары јанында калаларла колбулар
  Витебск (Белоруссия), 2001 јылда кӱӱк айдыҥ 11 кӱни;
  Гомель (Белоруссия), 2000 јылда кӱӱк айдыҥ 25 кӱни;
  Днепр (Украина), 2001 јылда сыгын айдыҥ 16 кӱни, 2016 јылда сыгын айдыҥ 7 кӱнинде токтогон;
  Самарканд (Узбекистан);
  Копер](Словения), 2008 јылда кӱчӱрген айдыҥ 14 кӱни
  Палермо (Италия), 2008 јылда сыгын айдыҥ 25 кӱни;
  Чжэнчжоу (Китай), 2002 јылда кандык айдыҥ 11 кӱни;
  Шэньчжэнь (Китай) 2010 јылда тулаан айдыҥ 18 кӱни;
  Могилёв (Белоруссия), 2018 јылда.

Јарлу улузы

Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

Литература 
 
 
 
 
 
 
 Самара — город всероссийского значения / Составитель А. А. Косицин; редактор С. А. Репинецкий. — Самара: Самарский научный центр, 2008. — 30 с.: ил.
 
 
 
   — 
   —

Ајарулар

Тайантылар