CC 20220801
Президенттиҥ тӧс каруулары - altaicholmon\nРоссия Федерацияныҥ президенти Владимир Владимирович ПУТИН 2018 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 20-чи кӱнинде јаҥжыкканыла јаан пресс-конференция ӧткӱрген.\nБу пресс-конференцияда 1702 журналист турушкан, былтыр бу тоо 1640 болгон.\nПрезидент пресс-конференцияны 2018 јылдыҥ тӧс турулталарынаҥ баштаган.\nОроонныҥ башкараачызыныҥ журналисттердиҥ сурактарына карууларын газеттиҥ кемине келиштирте кыскарта јарлап јадыс.\nӦдӱп јаткан јылдыҥ тогус айында ВВП 1,7 процентке кӧптӧгӧн. Минэкономӧзӱмниҥ белге-прогнозыла, оныҥ бир јылдык ӧзӱми 1,8%. Промышленостьтыҥ производствозы оноҥ тӱрген ӧскӧн. Былтыргы јылда 2,1 процент болгон болзо, быјыл чаган-ӱлӱрген айларда 2,9% болгон, белге-прогнозло 3% болор. Обрабатывающий бӧлӱк дезе оноҥ до тӱрген ӧзӱмдӱ болгон – 3,2%. Ӧткӧн ӱч кварталда тӧс капиталга инвестициялардыҥ кеми 4,1%. Розничный садуныҥ ӧдӱштирӱзи ле кеми – плюс 2,6%. Тузаланаачылардыҥ керексижи ӧскӧни билдирлӱ, онызы јакшы темдек.\nЭл-јонныҥ узак ӧйгӧ бир кеминде ле турган кирелтелери бир эмешке де кӧптӧгӧни темдектелген. Калганчы јетирӱлерле, ол 0,5 процент болор.\nОл кӧптӧӧр лӧ деп иженедим, нениҥ учун дезе, ишјалдыҥ кеми бийиктейт. Быјылгы он айдыҥ туркунына ол 7,4 процент, јылдыҥ турулталарыла кайда да 6,9-7 процент болор.\nИнфляция јарамыкту кеминде турат, чын, калганчы неделеде ол бир эмеш ӧскӧн – 0,5 процентке, оныҥ учун бис Тӧс банктыҥ ууламјылаган тӧрт процентине чыгарыс, 4,1-4,2 процент болор.\nИшјоктор астайт. Ӧткӧн јылда ол тӱӱкиде эҥ ас болгон болзо – 5,2 процент, је быјыл оноҥ астаган – 4,8 процент.\nСадуныҥ балансыныҥ профициди ӧзӱп јат: 2017 јылда ол кайда да 115 миллиард доллар болгон, быјылгы ӱч кварталда — 157 миллиард доллар. Јылдыҥ турултазыла, 190 млрд доллар болоры темдектелет.\nАкча-манадыс быжулалган. Алтынвалютный резервтер ӧзӧт – 7 проценттеҥ ажыра. Јылдыҥ бажында олор 432 млрд болгон, эмди 464 млрд.\n2011 јылдаҥ ала бис баштапкы ла катап профициттӱ. Профициттӱ федерал бюджетке кайда да ВВП-ныҥ 2,1 процентиле чыгарыс. Национальный благосостояниениҥ фонды ӧзӧт – 22 процентке.\nСтраховой пенсияныҥ орто кеми 2017 јылда 13 677 салковой болгон. Бу јылдыҥ учы јаар 14 163 болор.\nОноҥ ары президент журналисттердиҥ сурактарына каруулар берген.\nНациональный ӱлекерлер керегинде\nБар аргаларды табып, ӧзӱмниҥ јаан учурлу бӧлӱктерине бир чук ууламјылаар керек. 2017 јылда башкару ла Администрация нацӱлекерлерге керектӱ акча-манат јанынаҥ кыракы иштеген. Јӱк 12 нацӱлекерге 20,8 трлн салковой, онойдо ок инфраструктураныҥ ӧзӱмине 6,5 трлн салковой пландалган. Озо ло баштап, су-кадыкты корыыры, ӱредӱлик, билим, кижиниҥ капиталы јанынаҥ ӱлекерлерге. Экинчизинде, производство, экономика. Федерал тӧс јердеҥ тергеелерде олорды канайда бӱдӱрип турганын шиҥжӱлеер керек. Ончо программалардыҥ акча-манадыныҥ кӧбизи федерал бюджеттиҥ, је иштиҥ кӧбизи тергеелерде ӧдӱп јат. Айдарда, тергеелер турулталу ишке белен болор учурлу: акча-манат кӧп учун, бааларды бийиктедер эмес, је улус сескедий чокым турултага ууламјылу иштеер керек. Оныҥ учун, мен федерал тӧс јердиҥ ле тергеелердиҥ јаба, јакшы ла тӧзӧмӧлдӱ ижине тыҥ иженип турум.\n2008 јылдаҥ ала 2018 јылга јетире экономиканыҥ ӧзӱми кайда да 7,4 процент болгон. Јылла чоттозо, эйе, бир проценттеҥ эмеш ле кӧп болор. Је экономика канайып ӧскӧнин ундыбайлы. Бир проценттеҥ де бийик кемдӱ ӧзӱм болгон, телекейлик кызалаҥ-кризисле колбой тӧмӧндӧш тӧ болгон. 2009 јылда бистиҥ эмес кризистиҥ кийнинде (2008-2009 јылдардагы телекейде акча-манат јанынаҥ кызалаҥныҥ шылтагы бисте эмес болгон, ол биске тыштынаҥ келген) тӧмӧндӧш кайда да 7,8 процентке болгон. Бис оноҥ кӧп јылдардыҥ туркунына араайынаҥ чыкканыс.\nОныҥ кийниндеги 2014-2015 јылдарда база кызалаҥду айалга болды – нефтьтиҥ, экспортко барып турган товарларыстыҥ тӧс бӱдӱмдериниҥ баалары тыҥ тӱшкен. Оныҥ учун, теп-тегин ле механически чоттоорго јарабас.\nОроонныҥ ВВП-зы, ВВП-ныҥ ӧзӱминиҥ кеми – тӧс кӧргӱзӱлердиҥ бирӱзи. Је биске ичкери тыҥ ӧзӱм эдерге, ВВП-ныҥ ӧзӱминиҥ кемин бийиктедердеҥ озо, экономиканыҥ структуразын кубултар керек. Национальный ӱлекерлер бу амадула ок иштейдилер ле структураны кубултарга, ого инновациялык бӱдӱм берерге ӱлекерлерге јаан акча-манат чыгарылар.\nБашкару ондый кубулта болорына иженет, бис ончобыс ого иженер учурлу, ол тушта ӧзӱмниҥ кеми де бийиктеер, ӧзӱмниҥ ӧскӧ дӧ аргалары табылар.\nЈуук эки јылда экономиканыҥ ӧзӱминиҥ кеми 2 процент болор, 2021 јылдаҥ ала башкаруныҥ пландаганыла, ӱч процент, оноҥ ары оноҥ до кӧп болор. Мен ончозын бӱдӱрип чыгарыс деп тыҥ иженедим. Бир ӧйдӧ бис экономиканыҥ кемиле (объем), садыжар аргабысла бежинчи јерде болгоныс. Је биске дезе экономиканыҥ чыҥдыйы јанынаҥ ӧскӧ лигага кирер керек. Бистиҥ национальный ӱлекерлер бу амадуга учурлалган.\nБюджет ле баалардыҥ ӧзӱми\nКелер јылдыҥ бюджеди 2,1% профициттӱ — онызы јакшы. Бистиҥ ороонныҥ тӧс кирелтелери нефтьти ле газты сатканынаҥ деп ундыбас керек. Је бисте нефтегазовый дефицит бар. Ол ороонныҥ нефтьти ле газты сатканынаҥ эмес кирелтези. Бу дефицит 2009 јылда 13% болгон болзо, эмди 6,6%, келер јылда 6% болор ло ол бир канча јылга турумкай артар учурлу. Онызы РФ-тыҥ экономиказыныҥ турумкайыныҥ кӧргӱзӱзи болуп јат. Айдарда, НДС-ты бийиктеткени нефтегазовый дефициттиҥ кӧргӱзӱзин бир кеминде тударыла колбулу.\nЖКХ-ныҥ тарифтериниҥ ӧзӱми јанынаҥ айтса, калганчы тӧрт јылда ол орто тооло кайда да тӧрт процент болгон. Келер јылда ол 1,7%, оноҥ – 2,4% болор. Текши тооло тӱҥей ле 4,1% болор. Нениҥ учун эки бӧлӱктей дезе, НДС-тыҥ кеми бийиктегенинеҥ улам, ЖКХ-ны иштедерге керектӱ јеткилдештердиҥ ле товарлардыҥ баалары кандый да болзо бийиктеер. Је текши кеми 4,1% ашпас учурлу.\nОппозицияныҥ јаҥдагы партиялары керегинде\n(Кезик тергеелерде јаҥга оппозицияда партиялардыҥ кандидаттары јеҥип келгени ле оныла колбой ол тергеелерди јеткилдееринде буудактар болбос по деген сурак болгон).\nЈаҥы губернаторлорло туштажулар келер неделеге пландалган болор керек. Бисте Госсовет ӧдӧр, мен Администрацияга талдаштарда јеҥген јаҥы губернаторлорло таҥынаҥ туштажу темдектезин деген јакылтаны бергем. Владивостокто ӧткӧни удабаган талдаштардыҥ турулталарын сакыыр керек болгон.\nЭкинчизинде, бу оппозицияда партиялардыҥ улузы јеҥген баштапкы учурал эмес. Смоленскти ЛДПР-дыҥ чыгартулу кижизи башкарат, Омскто, мен ундыбай турган болзом, «Справедливая Россияныҥ» кижизи, ӧскӧ дӧ тергеелерде КПРФ-тыҥ чыгартулу улузы бар. Оноҥ не болды? Олор кем јок ло иштеп туру.\nМен кандый да партияга кирбей јадым. Мен «Единая Россияны» тӧзӧгӧм, је президент кандый да партияга кирбей јат. Тергеениҥ јаҥы јеҥген башкараачызына мен болужарым. Сурак ондо эмес, талдалган башкараачы ижинде бийикте болуп, талдаштар алдында улуска берген молјуларын бӱдӱрер аргалу болзын.\nСоциализмге кайра бурылбас\nОбществодо болгон кубулталар тереҥ учун, алдындагы бӱдӱмиле социализмди орныктырар арга јок деп бодойдым. Экономиканыҥ, јонјӱрӱмдик бӧлӱктиҥ кандый да элементтерин социализировать эдер арга бар ошкош, је оныҥ чыгымдары кирелтелеринеҥ кӧп лӧ учы-учында экономикада туйукка экелер.\nЈе ресурстарды чындык ӱлештирери, јоксыраштыҥ чийӱзиниҥ ары јанында эл-јонго ајарыҥкай болоры, государствоныҥ политиказын ондый улус ас болорына ууламјылаары, эл-јонныҥ кӧп јанына су-кадыкты корыырыныҥ, ӱредӱликтиҥ јеткилдештериле бойлорына јарамыкту ээжилерле тузаланары – бу јанынаҥ ишти бис ӧткӱргенис те, эмди де ӧткӱредис. Национальный ӱлекерлер кӧбизинде бу керектерге ууламјылалып ӧткӱрилет.\nСӱрее-чӧп јанынаҥ айалга кӱч, је бис бу суракла алдында ӧйлӧрдӧ качан да иштебегенис. Совет ӧйинеҥ бери ондор јылдарга сӱрее-чӧпти оролорго ло таштаган. Бисте дезе јылдыҥ ла јуулган 70 миллион тонна сӱрее-чӧпти эдер јер јок. Сӱрее-чӧптиҥ кеми промышленностьтыҥ, химияныҥ ӧзӱмиле, пластиктиҥ кӧптӧгӧниле кожо база кӧптӧйт.\nБиске эҥ баштапкы ла учурлу керектерди эдер керек. Јарабас јерлерде сӱрее-чӧпти јоголтор. Онойдо ок переработканыҥ бӱткӱл индустриязын тӧзӧӧр керек. Государство тергеелер ле муниципалитеттер ажыра сӱрее-чӧпти ылгаштырып јуур ла утилизировать эдер айалгалар тӧзӧӧр учурлу. Сӱрее-чӧплӧ иштеер заводтор чыҥдый ла турулталу иштеер учурлу. Биске јуук ӧйдӧ, 2024 јылга јетире, ондый 200 завод тудар керек.\nНациональный ӱлекерлер ле јурт ээлем керегинде. Јурт ээлем бисте удаганнаҥ бери национальный ӱлекер болуп келди. Бисте јӧмӧлтӧниҥ кеми јӱстер миллиард салковойлор, бу јӧмӧлтӧ улалар, јаан ээлемдерге де, фермерлерге де, јурт ээлемниҥ ончо бӧлӱктерине де.\nӦзӱмниҥ арайлаганы керегинде. Эйе, ондыйы бар. Бистиҥ јурт ээлемниҥ ишчилери кӱч айалгаларда иштейт. Баштапкызында, маргыш-конкуренция бар. Ороон ичинде, кудайга баш, маргыш ӧзӱм алынган, ол дезе экономиканыҥ бу бӧлӱгиниҥ ӧзӱмине јаан учурлу болуп јат. Тыш та маргыш бар. Бастыра ла ороондор биске удурлажа санкциялар этпеген, айдарда, бис бу ороондорго удурлажа нени де этпегенис. Бис США-ныҥ тектергениле Евросоюзтыҥ Россияга удурлажа санкциялар эткен ороондорына, США-га удурлажа керектер эттибис. Је телекейдиҥ ороондорыныҥ кӧбизи санкциялар этпеген ле олор бойыныҥ продукциязын бистиҥ рынокко чыгарат, айдарда, тыш маргыш бар.\nЈурт ээлемниҥ бойында не болуп јат? Ӧткӧн јылда тӱӱкиде аштыҥ тӱжӱминиҥ эҥ бийик кӧргӱзӱзи болды – 135,5 миллион тонна аш. Быјыл ай-кӱнниҥ коомой айалгазыла колбой кезик тергеелерде, 27 тергее ошкош эди, сакыбаган айалгалар јарлалган, тӱжӱм ас болды – 110,5 миллион тонна. Је бу тоо калганчы 25 јылдыҥ туркунына болгон кӧргӱзӱлердеҥ ӱчинчи кӧргӱзӱ. Ол сӱреен јакшы тоо. Ӧткӧн јылдыҥ тӱжӱмин ајаруга алза, бисте экспорттыҥ кемин 52,5 миллион тоннага јетирер арга бар. Бис бастыра молјуларысты ла контракттарды бӱдӱрерис, мында санааркаар неме јок.\nЈурт ээлемде мынаҥ ары иштегедий ууламјылар бар. Маргышта туружар аргаларды тыҥыдар, инфраструктураны элбедер керек, ол тоодо экспортты кӧптӧдӧр. Ӧткӧн јылда бисте экспорттыҥ кеми 20 миллиард доллар болгон, быјыл 25 миллиард болор. 16 миллиард – мылтык-јепселдиҥ экспорты, 25 миллиард — јуртээлемдик продукцияныҥ экспорты болор. Бис јурт ээлемниҥ ле экспорттыҥ бӧлӱгинде инфраструктураныҥ ӧзӱмин јӧмӧӧрис. Бу керекке јуук јылдарда 400 миллиард салковой чыгарарга турубыс. Ол тоодо портторды, јолдорды ла ӧскӧзин де јазаарына, экспортты акча-манатла јӧмӧӧрине. Онойып, бойыста маргыжар аргаларды бийиктедер керек. Онойдо ок кадрларды белетеерин, селекция ишти ле ӧскӧзин де јарандырар керек.\nЭкинчизинде, бийик переработкалу аш-курсак эдерин ӧскӱрер керек, ол эт ле эттиҥ курсагы.\nОнойдо ок јурттыҥ јонјӱрӱмдик ӧзӱмиле колбулу сурактардыҥ аайына мынаҥ да ары чыгар керек. Јурттыҥ јонјӱрӱмдик ӧзӱминиҥ программазы мынаҥ да ары иштеер.\nБензинниҥ баалары кӧдӱрилет\nКӧрзӧгӧр дӧ, ол ло французтардыҥ бензинниҥ баазын кӧдӱргениле јӧпсинбей турган удурлаштары ороондо учы-учында текши тӱймеенге кӧчкӧн. Господин Макронго экономикада ла јонјӱрӱмдик бӧлӱктерде керек дезе чочыдулу айалгалар јарлаарга келишкен. Бисте бензинниҥ баазы кӧдӱрилер бе деген сурактар база турат. Ол керегинде калганчы ӧйдӧ кӧп айдылат. Бу керекте россияндардыҥ удурлажуныҥ акцияларын ӧткӱретен аргалары кандый, мындый айалгада государствого нези учурлу болотон? Митингке чыккан улустыҥ тап-эриктерин јеткилдеери бе эмезе ӧӧн-бӧкӧндӧрди болдыртпазын кичееп алары ба?\nМында бирӱзин ӧскӧзине удур-тедир тургуспас керек. Улус бойлорыныҥ тап-эриктерин ле кӱӱн-табын канайып чыгара айтпайтан. Олордыҥ митингке чыгып туружары јолду. Је олор јасактыҥ ээжилерин буспас учурлу. Бис јасакты бузарын качан да болдыртпазыс. Государство бу керектерди јаантайын бойыныҥ ајарузында тудар ла ол аайынча ууламјылу иштер ӧткӱрер.\nФранцияда болуп турган тӱймеендер бензинниҥ баазын кӧдӱргениле колбулу деп сананып турум. Удурлажуныҥ митингтерине јалаҥ ла јербойыныҥ улузы — французтар чыкканын ајарар керек. Калганчы јетирӱлерле болзо, олорды эл-јонныҥ јети процентти јӧмӧп јат. Је бис Францияныҥ јаҥдарыныҥ алтамдарына кандый да баа-темдек берип болбозыс.\nОлордогы ла бистеги айалгалар незиле башкаланып јат? Французтардыҥ башкарузы нефтьтеҥ иштеп алып турган продукцияныҥ ла бензинниҥ бааларын јакшы билип турала, оны бойлоры ла кӧдӱргендер. Бу олордыҥ бойлорыныҥ политиказы. Олор энергетиканыҥ политиказын тузаланып, ороонныҥ граждандарыныҥ ресурстарын ӧскӧ бӧлӱктерге ууландырган. Башкараачылар бензиннеҥ, дизодырудаҥ ла сӱркӱштеҥ тӱшкен акчаны кӱнниҥ ле салкынныҥ болужыла иштеп турган энергетиканы ӧскӱрерине тузаланарга сананган болбайдар. Олор бу алтамды биле тура эткендер деп, база катап айдарга келижет. Мынызы улуска јарабаган. Энергетикадагы политиканы улустыҥ болужыла ӧскӧртӧр деген мууканыштар эл-јонго јарабаганы јарт.\nБисте бу сурактарла не болуп јат? Ороондо бензинниҥ баазы былтыр јылдыҥ јарымызынаҥ ала, качан телекейдиҥ рыногында нефтьтиҥ баазы иле кӧдӱрилерде, база бааланган. Је башкару ол ло тарый кӱйдӱрер ле сӱркӱштеер эдимдердиҥ бааларын бийиктетпеске, кезик учуралдарда дезе, карын да јабызадарга албаданган. Бу сурактарла нефть иштеп алып турган тӧс компанияларла јӧптӧжӱ-куучындар јакшы турулталарлу ӧткӧн. Эки ороондогы айалгалардыҥ аҥылулары шак мында. Олор бааларды биле тура кӧдӱргендер. Бистиҥ башкару дезе бензинниҥ баазын бийиктетпес деп тартыжат.\nБензинниҥ баазы бийиктеп турза, ол кемге јарайтан эди. Је башкару бу суракты бош салбай, оны бойыныҥ ајрузында тудуп јат ине. Мыны кажы ла кижи кӧрӱп ле аайлап јат. Бисте бирлик шӱӱлтеге келген јӧптӧр бар. Компанияларла јӧптӧжӱлер келер јылдыҥ тулаан айына јетире тургузылган. Чаган айдыҥ бажында НДС кӧдӱрилзе, бир эмеш кубулталар болордоҥ айабас, је баалар тыҥ ла кӧдӱрилбес деп, сананып турум. Калан 1-1,5 проценттеҥ ашпас учурлу. Россияныҥ ла телекейдиҥ рыногында айалгалар оноҥ ары кандый болотонын башкаруга бойыныҥ ајарузында кыйалтазы јогынаҥ тудар керек. Башкару келер јылда бензинге бааларды бийиктедерге бербес деп иженип турум.\nЭмди пенсияныҥ бӧлӱгинде болуп турган јаҥыртулар керегинде. Бу база бир учурлу ла ӧҥзӱре сурактардыҥ бирӱзи. 2000 јылдардыҥ башталганында ла тал-ортозында мен пенсияга чыгатан улустыҥ јажын кӧдӱрерин бир де јаратпагам. Ол тушта анайда эдерге јарабас болгон. Россияныҥ улузына 65 јаш јажайтаны ол — сӱрекей јабыс кемјӱ ине. Эмди ончозы кубулган. Пенсиядагы јаҥыртулардыҥ тӧс шылтактары ол — иштеп турган улустыҥ тоозы там ла астап, иштебей турган пенсионерлердиҥ тоозы дезе там ла кӧптӧп турганында. Мен бу керегинде бойымныҥ Баштанумда јарт ла чокым айткан эдим. Беш-алты јылдыҥ туркунына амыр-тыш јадар арга болгон. Је бу ӧй ӧтсӧ, пенсияныҥ бӧлӱгинде јаҥыртуларды кандый да белетениш јогынаҥ кенейте ле эдерге келижер эди. Ол тушта улуста кандый да јеҥилтелер болбос эди, ол тоодо ӱй улуска.\nУлустыҥ кӱӱн-санаазы кандый болорын ажындыра билгем. Јажы пенсияга јеткен кажы ла кижи ал-санаага тӱшпей база. Оҥ до, сол до јанынаҥ критика-сӧгӱш болорын база сескем. Сол јанынаҥ болгон согулталарды бистиҥ ончобыс јакшы билер. Бойлорыныҥ экономикадагы политиказыла Советтердиҥ ороонын јайраткан кайракандар кайда барды эмеш. Олор 90-чы јылдарда Россияны база арай ла болзо, јайратпагандар. Бисте Россия Федерацияныҥ ордына кандый бир Московия болор эди. Бу айалгаларды ајаруга аларга келишкен. Эмди бистиҥ ороон ӧзӱп, тыҥып јат. Ийде-кӱчтӱ Россияны јаратпай тургандар дезе ас эмес. Пенсияныҥ бӧлӱгинде јаҥыртуларды кыйалтазы јогынаҥ эдер керек болгон. Бу суракта эл-јонго качалаҥын јетиретен јарабастар ла келишпестер болгон болзо, мындый алтамды качан да этпес эдим.\nОроондо «ырыстыҥ индекси» болор бо?\nПрезидентке кӧнӱ эфирде эл-јонныҥ јадын-јӱрӱминиҥ текши кеми керегинде сурак база болгон. Россияныҥ башкарузыныҥ јетирӱлеринде айдылганыла, улустыҥ кирелтелери бийиктеп јат. Је иштиҥ, экономический ӧзӱмниҥ, акча-манаттыҥ министерстволорыныҥ ла эксперттердиҥ статистика јанынаҥ јарлап турган кӧргӱзӱлери бой-бойынаҥ тыҥ башкаланат. Мыны канайып оҥдоор? Эксперттер дезе ороондо эл-јонго эмди тургуза кайкамчылу ла јарт эмес «ырыстыҥ индексин» кийдирер керек дежет. Андый индекс иштезе, ол тушта Россияныҥ кажы ла кижизиниҥ ӱни ајаруга алынар эди деген шӱӱлтелер бар.\nПрезиденттиҥ айтканыла, улуска ӧрӧги адалган ведомстволордыҥ тоолоры кайдаҥ ла канайып алынып турганын лапту јартаар керек. Јакшы јадып јадырыс деп айдадыс. Је улус магазинге барала, чындап та, баалардыҥ бийиктегенин кӧрӧт. Ого кем кайкабайтан эди… Улус мындый айалгаларда статистикага бӱтпей јат. Статистиканыҥ сайлама-структуразын база керектӱ кемине јетирер керек. Бӱгӱнги кӱнде ол бисте коомой иштеп јат. Бир јанынаҥ керек оныҥ чыҥдыйында да эмес, улуска статистиканыҥ кӧргӱзӱлери — ол јӱк ле ортолой алынып турган тоолор деп, чике ле чын јартаар керек ине.\nБис јадын-јӱрӱмниҥ ле ишјалдыҥ кеми керегинде айдадыс. Мен ол быјылгы јылдыҥ 10 айыныҥ туркунына 7,4 % ӧскӧн деп айткам. Јылдыҥ учына јетире ол 6,9 % болор. Је улустыҥ: «Мениҥ ишјалым мынча киреге бийиктебеген» — деп айдары база јолду. Бу дезе ортолой алынган тоо. Ол јӱк ле бир канча јонјӱрӱмдик бӧлӱктерге ле бир канча тергеелерге келижип јат. Темдектезе, нефть иштеп алаачылардыҥ ла металлургтардыҥ ишјалы бийиктеп, јадын-јӱрӱми јаранза, ӧскӧлӧринде мындый јаҥыртулар болбос аргазы бар. Мыны јӱк ле ортолой алынган кӧргӱзӱлер деп, база катап айдарга келижет. Оныҥ бастыра шылтактары шак мында.\nЈе ичкери ӧзӱм ле ижемјилер бар. Темдектер де јеткилинче. Элдеҥ ле озо садуныҥ кеми ӧзӱп турганы керегинде айдар керек. Автокӧлӱктердиҥ индустриязында бисте једикпестер учурап та турган болзо, је јеҥил јорыкту кӧлӱктердиҥ садузыныҥ кеми 27% ӧскӧн. Бисте анайда ок кеп-кийимдер эдип чыгарар, ӧдӱктер кӧктӧӧр, аш-курсак белетеп чыгарар производстволор ижин чик јок јарандырган. Бу бӧлӱктерде производствоныҥ кеми 9, 5% болгон болзо, эмди ол 13% ӧскӧн. Бисте ӧскӧ ороондорго јетирип турган авиакоштордыҥ кеми 46% бийиктеген, ороон ичиндеги авиакоштордыҥ ӧдӱштирӱзиниҥ кеми дезе 20%-теҥ ашкан. Кирелтелӱ садыжуныҥ ла толыжуныҥ шылтузында садыжу ӧткӱретен аргаларыс араайынаҥ ичкери јылып јат деп айдар керек.\nСтроительстводо айалгалар кандый?\nМында аайына чыгатан сурактар база кӧп. Оныҥ учун бу бӧлӱк керегинде эмеш элбеде айдайын. Эйе, биске јылдыҥ сайын 120 миллион квадратный метр кемдӱ туралдарды тудуп, ишке табыштырар керек. Је строительдерге иштиҥ чыҥдыйын јарандырар ла иштиҥ тӧзӧмӧл јанын кезем бийиктедер керек деп сананып турум. Тоололгон бу сурактардыҥ аайына чыкпазабыс, шалыр ла когыс иш мынаҥ да ары улалар. Биске улустаҥ акча јуурын ла оны куурмакташту тузаланарын чек токтодор керек.\nБӱгӱнги кӱнде керектиҥ аайы мындый: эйе, чын, бис квартиралардыҥ бааларын тыҥ кӧдӱрбей јадырыс. Мында кандый аргаларды тузаланадыс? Кезик улуска јеҥил баалу квартиралар чыгарылат. Кезик улус ого бойыныҥ акчазын табыштырат. Је олордыҥ кӧп сабазы учы-учында квартира да, акча да јогынаҥ артып калат. Строительстводо курч сурактар шык мынаҥ башталып јат. Биске бу бӧлӱкти акча-манатла јеткилдеерин аайлу-башту ла тӧзӧмӧлдӱ ӧткӱрер керек. Ишке табыштырып турган туралардыҥ кеми бир эмешке астайтан, ол эмезе билдирлӱ кӧдӱрилетен де болзо, је акча-манатла јеткилдештиҥ аайына тӱрген-тӱкей чыгар керек. Бу некелтени бӱдӱрбезес, строительствоныҥ индустриязында качан да ичкери ӧзӱм болбос.\nСтройкага акча-манат чыгарарын кредиттиҥ аргаларын толо тузаланып, банк ажыра ӧткӱрер керек. Калганчы акчазын кактап, оны квартира учун берип, тӧгӱндеткен улуска кыйалтазы јогынаҥ болужар керек. Бу сӱрекей курч ла јаан сурак.\nЧыҥдый эмдер — ол бек су-кадык\nӦскӧ ороондордоҥ экелип турган эмдердиҥ чыҥдыйы, бистийине кӧрӧ, јакшы деген шӱӱлтеле јӧпсинер аргам јок. Је бӱдӱретен керектер ле аайына чыгатан сурактар су-кадыктыҥ бӧлӱгинде јеткилинче деп бодойдым. Эм-томдор јанынаҥ нени айдар? Врачтарга эм эдип чыгараачыларла тыҥ јуукташпай, элдеҥ озо оору улус керегинде сананар керек. Оҥдоп туругар ба? Чокым сурулу производительдер табылып, мындый умзаныштар башталат: «Бистийи коомой — импортныйын беригер».\nБу јанынаҥ ӧскӧ ороондордоҥ келип турган эмдердеҥ чек мойножып болбозыс. Кезикте андый эмдер чын ла јаан болужын јетирип јат. Бу учуктыҥ кылындый сӱрекей «чичке» сурак. Бис эмдерди экспортко база аткарып јадырыс. Быјыл 700 миллионго аткардыс. Бу тоо тыҥ бийик эмес те болзо, је андый ла јаан јабыс эмес. Су-кадыктыҥ бӧлӱги ӧскӧлӧринеҥ камаанду ба, айса камаанду эмес пе? Јер-телекейде ончо ло неме бой-бойыла колбулу. Тургуза ӧйдӧ бис эмдердиҥ эҥ ле керектӱ дегендериниҥ кайда да 80% бойыста эдип јадырыс. Бу проценттер мынаҥ да ары бийиктеер аргалу. Гран ары јанынаҥ алып турган дженериктер база астайт. Эм-томныҥ баштапкы субстанциялары Россияда эдилет. Бу программа бисте јакшы иштеп јат.\nОрустарда ла россияндарда јаҥжыккан кӧрӱм-тезис бар. Каан јакшы, а бояриндер — уурчылар ла тонокчы-куурмакчылар. Слер билеригер бе, јадын-јӱрӱмде та нези де келишпей турган болзо, анда бистиҥ ончобыстыҥ бурузы бар. Мен тоолор керегинде айткам. Олор кайдаҥ, канайып алынып, бӱдӱрген иштиҥ кемин канайда кӧргӱзип турганын улуска јазап јартап болбой јадырыс. Слер јаҥы ла тоолорло болзо, бисте ончозы јакшы, је тегин улус ого бӱтпей јат деп айттыгар. Улустыҥ кирелтелери канча киреге јабызаганы керегинде мынаҥ ӧрӧлӧй айткан јокпом. Мында јакшы не бар? Мен олорды јакшы деп база айтпагам. Кӧргӱзӱлердиҥ кеми 2015 јылда јабызап калган, 2016 јылда дезе минус 5,8 болгон. Мында нениҥ јакшызы бар? Мен чокым тоолорды адап турала, керектердиҥ аайы јакшы јанына табынча да болзо, је бурылып јат деп темдектегем.\nСайыт-чиновниктер керегинде канайып айтпас. Бисте оозынаҥ чыгып турган сӧстӧрин бойлоры да оҥдобой турган јамылулар бар. Бойлорыныҥ јеринде эмес бололо, ајырынбазынаҥ айдынып турган улус база учурап јат. Кече-бӱгӱн јамылу ишке келгендер бистиҥ ортобыста ла ӧскӧн улус ине. Бис олорго туй курчадып алган јӱрӱп јадыбыс. Кечеги тегин кижи — бӱгӱн сайыт. Кейде дезе кемјӱ јок, та нени де ӱрдӱрер керек. Андый кижи айдып турганын бойы да учына јетире оҥдобой, ӧскӧ улуска бӱдӱмјилелген ишти бӱдӱрип болбозын кӧргӱзет.\nУлусла иштеер керек. Ол тоодо сайыт-чиновниктерле. Бисте ойгор санаалу, ыраак кӧрӱмдӱ ле эрчимдӱ иштӱ башкараачылар ас эмес. Кайырчакты бӧктӧйлӧ, оны ойто ачып ийзеҥ, анда ол ло тарый кандый да куулгазынду кубулталар болбос. Моисей еврей албатыны 40 јылга чыгара чӧллӧ тегиндӱ бастыртпаган эмей. Је бис 146 миллион албатыны андый јолго ууламјылаар аргабыс јок. Госаппаратла иштеер, оны ӧскӱрер керек. Ол керектер јанынаҥ иштеп турубыс. Јиит улус ортодо башка-башка конкурстар ӧткӱредис. Келер ӧйдиҥ кадрлары јанынаҥ «Лидеры России» деп конкурс ӧдӧт. Олорды кийнинде академияда ӱредедис. Конкурсты ӧткӧн јиит башкараачылардыҥ ортозынаҥ 12 бе, 15 пе кижи губернаторлорго тудулган, 2 кижи федерал министрлер боло берди, 5 пе, 6 ба кижи министрлердиҥ ордынчыларына тудулган.\nТегин улус ла јамылулар бой-бойлорынаҥ ыраашкан учуралдар бӱгӱнги кӧнӱ эфирде чын темдектелген. Је бу јер-телекейде текши јайылган керек. Јаан экономикада јалаҥ ла андый. Бис эл-јонныҥ алдында турган сурактарга јаан ајару эдер учурлу. Јадын-јӱрӱми јокту кемине једип, чучурап јӱрген улустыҥ айалгаларын кезем јарандырар некелтелер туруп јат. Бис ол јанынаҥ эрчимдӱ иштеерис.