wikipedia
То́ни Мо́ррисон (; чыгарда ады — Хло́я Арде́лия Уо́ффорд, ; 1931 јылдыҥ кочкор айыныҥ 18-чи кӱнинде, Лорейн, Огайо — 2019 јылдыҥ куран айыныҥ 5-чи кӱнинде) — американ бичиичи. Нобельдиҥ литературала сыйыныҥ лауреады () «бийик амадуларлу поэзиязы американ јӱрӱмниҥ кезик јанын кӱйбуреткен» (). Президенттиҥ Јайымныҥ медалин алган.

Биографиязы 
Чын ады — Хлоя Арделия Уоффорд (), Лорейнде, Огайодо чыккан. Ишмекчи улустыҥ билезинде, тӧрт баланыҥ ортозында ӧскӧн, экинчи бала болгон. Јаштаҥ ала бичиктер кычырарга сӱӱген, эҥ ле јараткан бичиичилери Джейн Остин ле Лев Толстой болгон. Адазы сварщик болуп иштеген, бош ӧйдӧ Африканыҥ кара албатызыныҥ јӱрӱми, учуралдар керегинде куучындайтан, ол куучындар кийнинде кызыныҥ бичимелдерине кирген.

 јылда Моррисон Говардский университетке ӱредӱге кирген , «англий тил ле литература» деп специальность аайынча. Ондо ол Тони деп кош атту боло берген, Энтони деп адын кыскартып, бу атты ого 12 јашту болордо, католикалык јаҥга кирерде берген. 1953 јылда Моррисон университетти бакалавр деп степеньдӱ тӱгезип,  јылда Корнеллский университти божодып, магистрдыҥ степенин алган. Вирджиния Вулф ла Уильям Фолкнердиҥ бичимелдеринде «кол салыныш»  деп теманы шиҥдеп, магистерский ижин бичиген. Ӱредӱниҥ кийнинеҥ ол англий тилдиҥ ӱредӱчизи болуп Техас штаттыҥ Хьюстон калазында Тӱштӱк Техастыҥ университединде иштеген (—), оноҥ ойто Ховард јаар бурылган.

 јылда ол кожо ӱренген уулла, ямай архитектор Гарольд Моррисонло бириккен (Harold Morrison). Тони ле Гарольд эки балалу болгон: Гарольд ло Слэйд.  јылда эш-нӧкӧрлӧр айрылышкан. Оныҥ кийнинде  Тони Сиракьюс јаар кӧчкӧн, «Random House» деп фирмада билим шиҥжӱлердиҥ редакторы болуп иштеген . Јылдаҥ ажыра  иштейле ол «Random House» деп издательствоныҥ тӧс офисине (Нью-Йоркто) редактор болуп кӧчкӧн. Бого коштой ол бу ла јылдарда  Йельский университетте, Колледж Бардата (Bard College) ӱредӱчи болуп иштеген. Редактор болуп иштеп тура, Тони афроамерикан литератураны текши јарлаарына камаанын јетирген, анчада Генри Думастыҥ чӱмдемелдерин (Henry Dumas), Тони Кэйд Бамбараныҥ (Toni Cade Bambara), Анджела Дэвистиҥ и Гэйл Джонстыҥ (Gayl Jones).
Американ бичиичилериниҥ II Конгрессинде  Моррисон массовой культурага удурлажар деп кычыру эткен, США-да литературада бастыра демократиялык ууламјыларды бириксин деп кычырган, бу ла тура американ јӱрӱмниҥ курч сурактарын кӧдӱрген: «Јалтанбастык кыймыгу учун» (, (), ).

 јылда Тони Моррисон издательстводоҥ јӱре берген.  јылда Альберт Швейцердиҥ университединде кафедрада профессордыҥ адын алган (штат Нью-Йорк,Олбани).  јылдаҥ ала  Роберт Ф. Гоенниҥ кафедразында иштеген (Принстонский университет).  јылда амыралтага чыккан.
Кеендиктиҥ ле билимниҥ американ академиязыныҥ мадалиле кайралдаткан (, Emerson-Thoreau Medal).
Фран Лебовицле узак јылдарга најылашкан.
Тони Моррисон Нью-Йоркто  јылдыҥ куран айыныҥ 5-чи кӱнинде јада калган.

Јайаандык ижи 
Моррисонго бичиичилер ле ӱлгерчилердиҥ официал эмес кружогына (Гарвардтыҥ университединде) турушканы оноҥ ары бойы бичинерине болуш болгон, бу кружокто бичиичилер бой-бойаныҥ бичимелдерин шӱӱшкен болгон. Бир кӱн Тони кружокко бойыныҥ куучынын экелген, кара кызычак кӧстӧрим чап-чаҥкыр болгон болзо чы деп сананып јӱргени керегинде болгон. Кийнинде Моррисон бу куучыннаҥ улам роман бичиген: «Эҥ ле Чаҥкыр кӧстӧр» ().
 јылда «Сула» деп романы чыккан (), јиит негритян ӱй кижиниҥ тегин эмес салымы керегинде  роман.  јылда «Сула» США-ныҥ национал бичик аайынча сыйын алган.
 јылда «Сӱӱгени» («Возлюбленная») деп романы  јылда Пулитцеровский сый алган.

Тизим 
 «Кудайым, баламды аргада», (, ) 2016; ISBN 978-5-699-92111-9)
 «Тура» (, ), 2012; ISBN 978-0-099-55594-0)
 «Буурзак» (, 2008; ISBN 978-0-307-26423-7)
 «Сӱӱш» (, ) (2003; ISBN 0-375-40944-0)
 «Рай» {{lang-ru|роман Рай}}, , 1999; ISBN 0-679-43374-0)
 «Джаз»'' (, , 1992; ISBN 1-4000-7621-8)
 «Сӱӱгени» (, (, 1987; ISBN 1-4000-3341-1, Пулитцеровтыҥ сыйы) — «Тайм» деп журнал тургускан  англий тилле бичилген эҥ артык 100 романныҥ тоозына кирген
 «Чагана наадай» ( (, 1981; ISBN 1-4000-3344-6)
 «Соломонныҥ кожоҥы» (, ) (1977; ISBN 1-4000-3342-X) — алган сыйлары: Литературалык критиктердиҥ национал ассоциациязыныҥ; Кеендик ле литературада американ академияныҥ .
 «Сула» (,, 1973; ISBN 1-4000-3343-8)
 «Эҥ ле чаҥкыр кӧстӧр» (, , 1970; ISBN 0-452-28706-5)

Кайралдары 
 Нобельдиҥ литературада сыйы (2007)
 «Алтын тарелка» деп сый, Колумбия
 Литературалык критиктердиҥ национал ассоциациязыныҥ сыйы
 Пулитцеровский сый ().

Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

Ајарулар

Тайантылар 

Нобельдиҥ литературала сыйы
Ӱй улус Нобельдиҥ сыйыныҥ лауреаттары