CC 20220801
Алтайысты быртытпаска кичеенели! - altaicholmon\nАлтайысты быртытпаска кичеенели!\nУур-кӱч јылдарда Алтайыс мында јаткан эл-јонын аҥ-кужыла, јӱзӱн-башка јиилектериле, кузугыла аргадаган да, эмди де аргадап јат. Быјыл кузук база јакшы бӱткен. Айдарда, удабастаҥ ла арка-јыштарыс кузукчыларла толо берер.\nӦдӱп болбос јыш. Је ол баштапкы ла кӧрӱштеҥ анайда билдирет. Бир канча алтам ичкери бастыҥ ба, кӧзиҥниҥ алдында палаткалар, кӧлӱктер, кузукту таарлар тура берер, анда-мында кузуктаган улус јӱрер. Мындый јурамалды кӧрӧргӧ узак артпаган.\nКузуктаар ӧй башталарыныҥ чокум кӱндери темдектелип калган. Бу кӱндер аймактар сайын аҥыланат. Алтай Республиканыҥ ар-бӱткендик байлыктар, экология ла туризм аайынча министерствозыныҥ јӧптӧгӧниле, Оҥдой, Кӧксуу-Оозы, Кан-Оозы ла Чамал аймактарда кузуктайтан ӧй сыгын айдыҥ 1-кы кӱнинеҥ ала башталар. Турачак, Кош-Агаш, Чой ло Майма аймактарда куран айдыҥ 15-чи кӱнинеҥ ала јараар. Улаган аймакта дезе куран айдыҥ 20-чи кӱнинеҥ ле Шабалин аймакта сыгын айдыҥ 15-чи кӱнинеҥ ала кузуктаарга јараар болор.\nТемдектелген кӱннеҥ эрте кузуктап баштаган кижи туттурткан соҥында, ого штраф салынар, ол административный каруузына тургузылар, керек дезе уголовный керек де ачылар аргалу.\nЈе кезик улусты андый чочыдулар токтотпойт. Олор акча ла иштеп аларга болуп, эртедеҥ кузуктап баштайт. Сыраҥай ла кузукту мӧштӧргӧ бастыразынаҥ озо једерге сӱмеленип, бой-бойын тӧгӱндеп турган учуралдар да кӧп болот. Кузукту јылдарда таскылдарда маҥтаган кӧлӱктердиҥ тоозы да кӧптӧй берет. Трактордыҥ кӱрегине чыгып алып, мӧштӧги кузуктарды кактап тургандары кайда. Байа трактор мӧштӧрди айландыра маҥтап, тереҥ истерин артыргызып салат. Кезик кузукчыларыс токпок јӱктенип кузуктайт. Мындый эп-аргалар канча ла кире кӧп кузук јуунадып аларга тузаланылып турган эмей.\nМынаҥ озо јылдарда кузук јууйтаны кандый да шиҥжӱ јогынаҥ ӧткӧн. Мӧштиҥ берген байлыгы республикабыстаҥ кош тартар кӧлӱктерле чыгарылатан. Бир канча јыл кайра бу суракка ајару эдилип башталган эди. Ол тушта республикан башкаруныҥ јакааны аайынча бастыра аймактардыҥ лесничестволоры кузук јуунадарыныҥ РФ-тыҥ Лесной кодексинде темдектелген ээжилерин јеткилдеер молјулу болгон. Кузук јуурга лесничестволордоҥ билеттер де алатан туш болгон эди. Аркалардыҥ коручылдары ла јербойындагы РОВД-лардыҥ ишчилери кузук јуунадарыныҥ ээжилери бузулбайт па деп рейдтер де ӧткӱретен. Кажы ла аймактаҥ ла республикадаҥ чыгарылып турган кузук шиҥжӱде болгон. Јербойыныҥ кажы ла кижизинде акча тӧлӧбӧзинеҥ 50 килограмм кузук јуунадар тап-эрик берилген де јылдар санаама кирет.\nМындый эп-аргалар тузаланылган да болзо, улусты штрафтар ла каруузына тургузар ӧскӧ дӧ эп-аргалар бир де чочытпай тургандый. Тӱрген ле кӧп акча иштеп аларга болуп, кезик улус јетире бышкалак кузукты мӧштӧҥ јула тартып алат. Мынайып олор ар-бӱткенге каршузын јетирет.\nКузук јакшы бӱткен јыл – оны јуунадып тургандардыҥ бир канча айдыҥ туркунына билезин азыраар, бала-барказына школго керектӱ не-немеле, кийим-тудумла јеткилдеер арга. Ченемелдӱ кузукчылар сезон туркунына јаан акчалар эдип алат. Оныҥ кеми јурт јерде јыл туркунына алып турган ишјалдаҥ да кӧп боло берет. Мынаҥ улам бу ӧйдӧ кезик улус ижинеҥ де чыгат. Бир канча јыл кайра Кан-Оозында јол-јорыкта болорыста, андагы эткомбинаттыҥ башкараачызы, ӧскӧ јердеҥ келген ӧгӧӧн, кайкаганду мынайда айткан эди: «Мен слердиҥ улусты кезикте оҥдобойдым. Эткомбинатта иштеп турган алтай уулдар кузукту јылда ижинеҥ чыгып баргылайт. Сыраҥай ла мал-аш табыштырып турган, иш кӧп ӧйдӧ. Оноҥ орой кӱскиде ойто келип, ишке сурангылаар». Оноҥ бери канча јыл ӧдӱп калды. Ол башкараачы эмдиге анда иштеп турган болзо, алтай улусты, мындагы јадын-јӱрӱмниҥ айалгаларын эмди оҥдоп баштаган болор бо: эткомбинатта бир айда иштеп алып турган 10-15 муҥ салковой акчаны, байа уулдар бир-эки ле кӱнге иштеп алар аргалузын.\nКажы ла алтай кижиде кузуктап јӱрген ӧйлӧри болгон деп айтсам, байла, јастыра болбос. Менде де андый ӧйлӧр болгон. Кузуктап јӱрген јерлердеҥ Турачак аймак чек санаамнаҥ чыкпас. Мӧштӧрине чыгып болбозыҥ, будактары бийиктей башталат. Јаҥыс тӱшкӱнди сакыырыҥ. Анаҥ бастыра ла јер ӧдӱп болбос јырааларла бӱркелген. Айуныҥ изине, јаткан јерине учурап ла каларыҥ. Андагы ӱй улустыҥ аҥылу јазалдар эдип, ӱч-тӧрт таар кузук јӱктенип алган апарып јатканын кӧргӧнимди не деп айдар. Бастыра ла улус билезин, бала-барказын азырап аларга турбай, бӱгӱнги иш јок ӧйдӧ.\nЈуукта Оҥдойдыҥ лесничествозыныҥ јааны Николай Мамыевле јербойыныҥ газеди ӧткӱрген эрмек-куучын јарлалган. Анда Николай Иванович јуукта вертолетло лесничествоныҥ јерлериниҥ ӱстиле учуп, мӧштӧрлӱ аркаларды кӧргӧндӧрин айдат.\nН. Мамыев: Беш балла кемјиир болзо, аймакта кузуктыҥ бӱткенин кайда да 2,5 балл деп айдарга јараар. Мынызы орто кеминеҥ бир эмеш ле јабыс. Текши алар болзо, бистиҥ билерисле, быјыл кузук јаҥыс ла Тывада, бисте ле бир эмеш Томский областьта јакшы бӱткен. Мен сананзам, мыныҥ бастыразы кузуктыҥ баазына камаанын јетирер, је мен озолондыра нени де айдып болбозым.\nЈуртта јадып тура, арканыҥ берип турган сыйыла тузаланбас арга јок. Оныла тузаланбайтаны јастыра да деп айдар эдим. Јылдыҥ ла тайга биске коркышту кӧп кузук эмезе ӧскӧ дӧ ӧзӱмдер берет. Је бис бойыс ла тӱжӱм берип турган «будакты» кезедис – кузук эмезе ӧскӧ дӧ ӧзӱм јуунадаачылардаҥ улам аркаларда ӧрт чыгып турган учуралдар ас эмес. Ол ло кузук јуунатканда, мӧштӧрди јыгып, будактарын сындырып, јӱзӱн-башка токпоктор ло ӧскӧ дӧ јазалдар тузаланып турган учуралдар сӱрекей кӧп. Оноҥ тайгада сӱрее-чӧп таштап тургандары кайда эди. Текши алар болзо, мындый сезондордыҥ кийнинеҥ аркада болгондор кузукташтыҥ кийнинеҥ мӧштӱ аркалар кандый айалгада артып турганын јакшы билер. Андый јурамалды кӧргӧн таныштарымныҥ бирӱзи «кузук качан да бӱтпеген болзо!» деп айткан эди…\nОныҥ да учун быјыл бис аймактыҥ администрациязыла, јурт јеезелерле, јаҥ корыыр органдарла кожо кузук јуунадарыныҥ ээжилери бузулып турган ба деп шиҥжӱ иштер ӧткӱрерис. Кузук јуунадар сезон башталардаҥ озо јаантайынгы рейдтер ӧткӱрилер. Ээжилерди бузуп тургандарга штрафтар ла ӧскӧ дӧ санкциялар салынар, уголовный керектер де ачылар.\nКузуктаарын кирелендиретен кандый бир эп-аргалар керегинде Николай Иванович мынайда айткан:\n— База бир канча јыл кайра «бойына керектӱ» кузукты јуунадары нормативтерле киреленген. Эмдиги јасакберимле, јараду берип турган документтер токтодылган, анайда ок арканыҥ байлыктарын јуунадарыныҥ нормативтери база јок. Айдарда, гражданин агаш аразына барып, бойына керектӱ канча ла кире мешке, јиилек, кузук ла эм ӧлӧҥдӧр јуунадар аргалу.\nКирелендириштер јаҥыс ла кузук јуунадар ӧйдиҥ башталганында – бистиҥ аймакта бу сезон сыгын айдыҥ 1-кы кӱнинеҥ ала, бу кӱнге јетире кузук јуунадарга јарабас.\nОҥдойдыҥ лесничествозыныҥ јааныныҥ айтканыла, јаҥыс ла ар-бӱткенге эмес, је анайда ок бой-бойына каршу јетирбес керек. Не дезе, бу ӧйдӧ арка аразында јаҥыс ла бистиҥ республиканыҥ эмес, је анайда ок одоштой до тергеелердиҥ улузына учураар арга бар. Мынызы јербойыныҥ улузын санааркадат, «сен мында нени эдип тургаҥ?» деген сурактар чыга берет…\n– Јурттарда кӧп саба улуста иш јок. Оныҥ учун кузуктаҥ акча иштеп алары олорго јаан учурлу. Бу ок ӧйдӧ ӧскӧлӧри кузук јуунадарында база туружар кӱӱндӱ болот. Быјыл база кӧп албаты келери темдектелет. Оныҥ да учун мӧштӱ аркаларга јӱк канча катапка кӧптӧй берер. Јасак аайынча кижиниҥ аркада ол ло кузукты јуунадар тап-эригин кемниҥ де кирелендирер аргазы јок. Ӧскӧлӧрин мӧштӱ аркалардӧӧн божотпогоны ӧӧн-бӧкӧнлӧ тӱгенер аргалу. Оныҥ учун бистиҥ бастырабыска кузук јуунадарыныҥ ээжилерин буспай, ар-бӱткенниҥ бергенин ачынатыбай алар керек деп бодойдым… Эл-јоныска, ар-бӱткенди тыҥ быртыдып турган учуралдарды кӧргӧндӧ, биске ле полицияга јетирӱ этсин деп сурайдым – деп, Николай Мамыев куучынын тӱгескен.\nМениҥ айдарга турганым — кузуктап јӱрзес, Алтайысты, јараш ар-бӱткенисти быртытпаска кичеенели, сӱрее-чӧп таштабактар!