CC 20220801
Тӧс јасакта болотон кубулталар јанынаҥ јартамалдар - altaicholmon\nПрезидент Владимир Путинниҥ Конституцияга кубулталар кийдирери аайынча баштаҥкайын Алтай Республикада јондыктыҥ ла духовенствоныҥ чыгартулу улузы јӧмӧгӧн. Федерал Јуунга Баштануда тӱзедӱлер керегинде айдылганы ӧйдиҥ некелтези болуп јат деп, тергееде јаткандар темдектейт. Бу кубулталар политикалык системаныҥ ӧзӱмине ле Россияныҥ граждандарыныҥ конституциялык тап-эриктерин ле јайымдарын корыыр эп-аргаларды тыҥыдарына, би-лелик байлыктарын, энеликти ле јаш тужын, јашӧскӱримин ле јаан јаштуларын чеберлеерине ууламјылалган.\nАнна БАЛИНА, РСФСР-дыҥ нерелӱ артизи, АР-дыҥ тоомјылу гражданини, “Таҥ Чолмон” орденниҥ кавалери:\n—Россияда культура албатыныҥ аҥылу энчизи бо-лот ло государство оны јӧмӧйт лӧ чеберлейт деген тӱзедӱ кийдирери сӱрекей керектӱ.\nАлтай Республикада јаткандарга бу анчада ла учурлу ла ӧйинде болуп јат, нениҥ учун дезе бистиҥ аҥылу байлыгыс тергееде јаткан 90-наҥ ажыра албатылардыҥ энчизинеҥ турат.\nАлбатыларыстыҥ культуразы — ол текшироссиялык ла текшителекейлик эрјине, бис оны кичееп ле кӧптӧдип, байыдып алар учурлу. Бис бу амадубыска једер аргалу, государство дезе биске бу ууламјыда ончо јанынаҥ јӧмӧжӧт.\nБӱгӱн бистиҥ президент государство РФ-тыҥ ончо албатыларыныҥ культуралык аҥылузын корыыр ла этнокультуралык ла тилдер байлыгын чеберлеп аларын кыйалтазы јогынаҥ бӱдӱрери керегинде ээжини госу-дарстволык эҥ ле бийик кеминде керелеерин јӧптӧйт. Бу тӱӱкилик јаан учурлу керек. Улу орооныстыҥ јаҥы тӱӱкизинде туружар чындык арга.\nТургуза ӧйдӧ культураныҥ ӧзӱмине сӱрекей кӧп эдилип турганын кӧрӱп, сӱӱнедим. Јурттарда культураныҥ туралары, библиотекалар ла клубтар тудулат ла чыныкталат, ыраак турган јурттарга автоклубтар алылат, балдардыҥ санат школдоры кӱӱлик ойноткыларла, ӱредӱлик материалдарла јеткилделет.\nАлбатылар ортодо амыр-энчӱ, оҥдошту јадын-јӱрӱм орооныста јаҥжыгып калган, ол ончозы калганчы јылдардыҥ једими болуп јат ла јаҥыртылган Конституцияда темдектелер учурлу.\nКонстантин ПОПОВ, АР-дыҥ Јондык палатазыныҥ турчызы:\n—Кӧгӱс-духовный байлыктар недеҥ де учурлу. Ол церкпе барып турары, јаандарды тооп, ар-бӱткенди чеберлеп јӱрери, онойдо ок кижиниҥ ижин кичеери.\nБисти онойып таскаткан ла бис те балдарысты онойып таскадаарга кичеенедис. Мениҥ шӱӱлтемле, бу јаҥыс ла кижиниҥ таҥынаҥ кӧрӱм-шӱӱлтезиниҥ тӧзӧлгӧзи эмес, ол онойдо ок јон ортодо јӱрериниҥ тӧзӧлгӧзи болуп јат.\nЖанболат Охтаубаев, АР-дыҥ муфтийи:\n—Мухаммед пророктыҥ эрмегинде айдылганыла, слер ортодо эҥ артыктары — ол билезин тооп, ондо јакшы јӱргендер. Оныҥ айткан кӧп сӧстӧринде “балдар — ол Ӧрӧ турганныҥ сыйы” деп кычырадыс.\nБилегерде јакшы јӱрӱгер ле балдарарга јакшы таскаду беригер. Слердиҥ кажыгар ла пастырь ла слер балдараарды канайып таскадарар ла неге ӱредерер учун Ӧрӧ турган алдында каруулу.\nГеоргий Балакин, Свято-Духовский храмныҥ настоятели, протоиерей:\n—Эмди бистиҥ государствоныҥ Тӧс јасагында јаҥжыккан биле кыйалтазы јогынаҥ агару ла јондыктыҥ тӧзӧлгӧзи болуп турганы чокым темдектелип калары сӱрекей јакшы болор.\nБиле јаҥыс ла јондыктыҥ бӧлӱгежи эмес, ол онойдо ок јер-телекей ӱстинде ончо јӱрӱмниҥ тӧзӧлгӧзи болот. Ондо јӱк ле јаҥы јӱрӱм, балдар туулып, чыгып турган эмес, је онойдо ок анда јондыктыҥ јайаандыкта иштеер ле јӱрӱм јӱрер аргалу ийде-кӱчи тӧзӧлӧт.\nИван БЕЛЕКОВ, Госдуманыҥ депутады, бичиичи:\n—Тургуза öйдö бистиҥ текши ороон ичинде Конституцияга тÿзедӱлер эдери jанынаҥ сурак элбеде шÿÿжилет. Нениҥ учун дезе Россия телекейде улу ороондордыҥ бирÿзи болуп jат. Конституцияга тÿзедÿлер эдери jанынаҥ jасакчы jöп Федерация Совединиҥ jуунында, Конституциялык jаргыда ла президенттиҥ кеминде jарадылып калган. Текшироссиялык ÿнберишти öткÿрериниҥ бÿдÿми темдектелген. Калганчы jöбин бистиҥ орооныстыҥ граждандары беретен туру.\nJонjÿрÿмдик программаларды бÿдÿрериле колбулу jöптöр президенттиҥ кычырузыла Россияныҥ эмдиги бюджедине кийдирилип калган. Ондо государствоныҥ jонjÿрÿмдик молjуларыныҥ кеми ишти тöлööриниҥ кичÿ кеми, граждандарды пенсияла jеткилдеериниҥ системазын тöзööри, ишкÿчиле jаткандардыҥ тап-эриктерин корыыры керегинде айдылат.\nКыйалтазы jок jонjÿрÿмдик страхование, граждандарды jонjÿрÿмдик jанынаҥ аҥылу jöмööри ле jонjÿрÿмдик пособиелерди ле öскö дö тöлöмирлерди кыйалтазы jогынаҥ тöлööри чокымдалар. Государствоныҥ jаҥжыккан билелик байлыктары аjаруга алынар. Jонjÿрÿмдик корулаштыҥ эп-аргалары быжулалар.\nКонституцияныҥ бир тÿзедÿзинде государстволык тилдиҥ ле калыктардыҥ тилдериле колбулу политикага кöп тоолу болуш темдектелген. Оныҥ учуры неде? Госдума биске jаан учурлу тÿзедÿни jараткан. Ондо айдылганыла: «РФ-тыҥ культуразы мында jадып турган кöп калыктардыҥ байлык энчизи болот. Оны государство jöмöйт лö корыйт». Тöс jасактыҥ jаҥы редакциязында темдектегениле: «РФ-тыҥ тергеелеринде ончо калыктарыныҥ ла этнический бирлигиниҥ культуралык аҥылузын корып, этнокультурный ла калыктардыҥ башка-башка тилдериле колбулу аҥылуларын корып аларын чокымдайт». Бу эдилген тÿзедÿлерде кöп тилдер ортодо бистиҥ де алтай тилис кунурабазын деген амаду бар.\nБу бирлик, теҥ тап-эриктÿ болгоныныҥ, тилдиҥ политиказын, культураны, национальный ла гражданский байлыктарды öскÿрериниҥ jаан учурлу темдеги.\nТулаан айдыҥ 10-чы кÿни санаамда узакка артар. Ол тушта бис Конституцияныҥ тÿзедÿлерин экинчи кычырыштарда jöптöгöнис. Шак бу jуунда бистиҥ коллегабыс, Госдуманыҥ депутады Валентина Терешкова Конституцияга кийдирер тÿзедÿлер керегинде айткан сöстöрдиҥ кийнинеҥ оҥдошпостор башталды.\nБир бӧлӱк улус бу кижини ончо jанынаҥ тыдарлап, каралап баштагылады ла бойыныҥ чын jÿзин ачыгынча кöргÿзип ийди. Бу кандый улус, нениҥ учун мындый тал-табышты кöдÿрип, кижиниҥ адын тÿжÿргилеп турганы jарт.\nБойыныҥ öйинде Советский Союз jайрадыларда, кÿнбадыш ороондордыҥ калыҥ акчалулары тегиндÿ байыбаган, бÿгÿнги кÿнде олор бу «байрамды» оноҥ ары улалтар кÿÿндери бар.\nJе Россия эмди сÿрекей кубулып калган, оныҥ алтамдары чокым ууламjыларлу, онызы кöп jанынаҥ бисти башкарып турган кижинеҥ камаанду. Ол – Россияныҥ президенти Владимир Владимирович Путин. «Евроатлантикалык jилбÿлерине» ол чек келишпей jат. Бу кижи учун сöзин айткан В. Терешкова бистиҥ ороондо, албатылар ортодо учурлу кижи. Каруулу öйдö ол jалтанбай, ончо арасей калыктыҥ адынаҥ бойыныҥ кÿÿнин чыгара айдынды.\nМен дезе бистиҥ jерлештерисле кожо Валентина Владимировнаны Алтай jеристиҥ кижизи деп бодойдыс. Нениҥ учун дезе ак-айастаҥ оныҥ «Чайка» деп таныш кычырулу «Восток-6» деп кереби Алтайда, Баевск деп районго тÿшкен.\n…Валентина Владимировнала Госдумада тушташсаас, ол jаантайын Алтай керегинде jылу айдып, «ончо алтайларга мениҥ эзенимди айдып тураар» деп jакыйт. Качан бирде Валентина Владимировна Алтайга такып келер деп амадайдым.\nТерешкова – ол телекейлик кеминде ат-нерелÿ кижи, оныҥ адыла Айда кратер адалган, «Чайка» деп атла Галактикада бир планета база бар.\nБÿгÿнги кÿнде бис орооныстыҥ бирлик болоры, оныҥ келер öйи керегинде сананар учурлу. Россияны чокым öзӱминиҥ jолынаҥ jылбырап, чак чыгарарга умзанып турган улус телекейде сÿрекей кöп. Оныҥ учун бис ороонысты чайкабай апарып jаткан президент Владимир Владимирович Путинниҥ адын корулап, база бирлик бололы.\nБистиҥ улус тöгÿнди-чынды ылгаштырып, öнöтийин тектеерген сöстöргö бÿтпей, Конституцияга тÿзедÿлериниҥ керектÿзин оҥдоп, текшиалбатылык ÿнбериште туружар. Бистиҥ келер öйис бойыстаҥ камаанду.\nБӱгӱн Россия Федерацияныҥ Конституциязына кийдирилетен кубулталар керегинде кӧп айдылат.\nОл кубулталар аайынча албатылык ӱнбериш кандык айдыҥ 22-чи кӱнинде ӧдӧр деп темдектелген болгон, је коронавирус оорудаҥ улам оныҥ ӧйин президент соҥында ӧйгӧ кӧчӱрип салды.\nЈарт, орооныстыҥ эл-јонын «чурап» келген оорунаҥ корыыры — агару керек. Кудайга баш, бу оору биске тыҥ табарбай, тууразынаҥ ӧдӧ берер деп иженели. Айдарда, озолондыра темдектелгенинеҥ эмеш оройтып та болзо, је Конституцияныҥ сурагына ойто ло катап бурылар ӧй келер. Орооныстыҥ Тӧс јасагына кубулталар јанынаҥ јартамалды Алтай Республиканыҥ Јондык палатазыныҥ ӱредӱ, билим ле элбек јетирӱлер эдер эп-аргалар аайынча камызыныҥ јааны, текшироссиялык ӱнбериш аайынча ишмекчи группаныҥ турчызы Артур САБИН берет:\n— Текшироссиялык ӱнберишти ӧткӱрери аайынча чыдулар быјыл РФ-тыҥ Јондык палатазына ла субъекттердиҥ Јондык палаталарына берилген. Оныҥ тӧс ижи — јондык ширтеечилерле (наблюдательдерле) иштеери болуп јат. Бӱгӱнги кӱнде Алтай Республикада ӱнбериш јанынаҥ бастыра 236 участок. Айдарда, кажы ла участокко 6 кижинеҥ тургузарга келижер, текшилей алза, Јондык палата Алтай Республиканы 1436 ширтеечиле јеткилдеер учурлу. Бӱгӱнги кӱнде бу јеҥил эмес ишти бӱдӱрер кӱӱндӱ улустыҥ тоозы 1184. Телекей ичинде јайылган коронавирус оору ӱнбериштиҥ ӧйин кӧчӱрип салды. Је бу айалга ла ороон ичинде болуп турган керектер ишмекчи группаныҥ турчыларыныҥ ижин токтотпос. Кереечилердиҥ тоозын алары тургуза ӧйдӧ улалганча.\nЭмди Конституциядагы кубулталарга кӧчӧктӧр. Тӧс јасакка кийдиретен деп темдектелген кубулталардыҥ тоозы кӧп. 1993 јылдагы Конституцияга кӧрӧ, эмдиги ӱлекер толтырмаларыла бай. Олор ончозы ороон ичинде јаткан эл-јонныҥ јӱрӱмиле, келер ӧйиле чике колбулу. Бӱгӱнги статьяда олордыҥ бир канчазын јартап кӧрӧли.\nТатарлар ла якуттар Конституцияныҥ кубулталарындагы 68-чи статьяла јӧпсинбегенин угускан. Олор «орус тил – государствоныҥ тӧзӧгӧзинде турган тӧс калыктыҥ тили» деген оҥдомолды јаратпагандар. Эмди чокымдайлы. Статьяда мынайда айдылган: Россия Федерацияныҥ ла оныҥ јеринде јаткан ончо калыктыҥ эл тили — орус тил болуп јат. Ол государствоныҥ тӧзӧгӧзинде турган тӧс калыктыҥ тили. Јартап айтса, орус тил – бӱгӱнги кӱнде ороондо јаткан башка-башка укту калыктарды бириктирген сок јаҥыс тил болуп јатканын ундыбайлы. Бис, алтай улус, орооныстыҥ ичиле јӱрзебис английский де эмес, немецкий де эмес, орустап, тил табыжадыс. Ончо керектер орус тил ажыра бӱдет. Мынаҥ да озо орус тил телекейдиҥ эҥ јарлу беш тилиниҥ тоозына кирип, аҥылу јерде турганын эске алактар.\n«А бистиҥ алтай тил эмезе кандый тил?» деген суракты алтай улус берери јолду. Бу учуралда катап ла 68-чи статьяныҥ 2-чи бӧлӱгине ајару эдели. Анда чокым-јарт айдылып калган: республикаларга бойыныҥ эл тилин чокымдаар арга берилет. Ончо бар ишмекчи органдарда байагы талдалган тилле тузаланар аргалу. Ол не дегени? Алтай Республикада экинчи эл тил — алтай тил. Айдарда, бис бойыстыҥ тилисле јайым куучындажар, бичиир аргалу. Ӱзеери бу ок бӧлӱкте республиканыҥ талдап алган экинчи эл тили государстволык тилле коштой теҥ-тай тузаланылар аргалу деп, јап-јарт айдылып калган.\nБу ок статьяныҥ 3-чи бӧлӱгинде Россия Федерацияда јаткан башка-башка укту калыктарга тилин корыырына, ӧскӱрерине ле ӱредерине государство гарантия-быжулаш берет деп айдылат. Айдарда, санааркаар да, чочып, ӱркиир де шылтак јок. Алтай тилди алза, бӱгӱнги кӱнде оныҥ ӧзӱмине, ӱредерине бир де буудак јок. Керек бистиҥ бойыста ла јӱк ле бойыстаҥ камаанду: тилди корыырынаҥ ала ӧзӱмине јетире. Ӱзеери эмди Тӧс јасак гарантия берип салар.\n67-чи статьяда мынайда айдылган: Россия Федерация муҥјылдык тӱӱкилӱ. Ол бойыныҥ ада-ӧбӧкӧлӧриниҥ агару керектерин, кудайга бӱдӱмјизин, анайда ок государствоныҥ ӧзӱмине кӱчин берип, оны биске энчилеп салганын бийик баалап, јебреннеҥ бери бирлик болгонын кӧргӱзет деп айдылган. Мында кандый да кудай јаҥ керегинде таҥынаҥ куучын ӧтпӧйт. Кажы ла кижиде бойыныҥ кудай јаҥы бар. Кем де православный, кем де ислам, бис бойыстыҥ чӱм-јаҥдарысты јаҥдайдыс. Је бис ончобыс бир ороондо јадып, Россия Федерация деп аданадыс.\nСтатьяда «бирлик» керегинде айдылганын чын оҥдоор керек. Бис бой-бойысты тооп, Тӧрӧлистиҥ јилбӱлери учун кажыбыс ла таҥынаҥ туруп чыксабыс, келер ӧйгӧ бек, турумкай ла тоомјылу ороон энчилеп саларыс деп оҥдомол салынган. Онызы бу ок статьяныҥ 3-чи, 4-чи бӧлӱктеринде ээчиде чокымдалган. Бастыра тӧрт бӧлӱк бир ле тизимле улалат: бирлик ороон, ада-ӧбӧкӧниҥ энчизи, тӱӱкилик чындык – бу ончозы балдарыска, келер ӱйеге. Статьяда бичилген сӧскӧ кадалбай, оныҥ учурын «кычырыгар». «Президент нени айдарга сананган» деп суракты бойыгардаҥ баштап, тӱӱкиге баштанып кӧрӱгер, ол тушта ӱзе јарт боло береринде алаҥзу јок.\nБӱгӱн Россияда 14 јаштаҥ ала 35 јашка јетире јииттердиҥ тоозы 37 миллион. Текши алза, ороонныҥ тӧртинчи ӱлӱзи. Оныҥ учун Конституцияда јашӧскӱрим политиканы бектеери сакылталу, тӱӱкилик учурлу керек. Нениҥ учун дезе, јашӧскӱрим политика кандый да окылу јасакла эмдиге јетире бектелбегенин темдектеп салайын. Јииттерле колбулу иштердиҥ тӧзӧгӧзинде јӱк ле тап-эрик акттарла јӧптӧлгӧн. Эмди јашӧскӱримле колбулу јаан сурак Конституцияда кирип калар. Айдарда, бис удабас «Россия Федерацияныҥ јашӧскӱрим политиказы» деген јасактыҥ ӱлекериле таныжарыс деп иженедим. Ол тушта «јашӧскӱрим», «јиит биле», «ишмекчи јиит», «јашӧскӱрим политика» деген оҥдомолдорго чокым-јарт каруу аларыс. Јасак јӱрӱмде чыду алынза, јашӧскӱрим политика бирлик боло берер.\nБӱгӱн орооныс коронавирусла тартыжат. Ороон јеҥип чыгарында алаҥзу јок. Конституцияга кубулталар кийдирери аайынча текшироссиялык ӱнберишти соҥында ӧйгӧ кӧчӱрип те салган болзо, је ӧй келзе, иш ойто башталар. Кезик улус бу тӱӱкилик учурлу керекти јаан ајаруга албайт. Бис те јогынаҥ ӧдӱп калбай ол деп айдыжат. Онызы чала јастыра шӱӱлте. Бу орооныстыҥ, мында јаткан эл-јонныҥ, ол тоодо бистиҥ јӱрӱмисти чокымдаган јаан учурлу Тӧс документ болгонын ундыбактар. Оныҥ учун бойыстыҥ јӱрӱмисти јӱк ле бис бойыс кубултар аргалу. Газеттиҥ келер номерлеринде Конституцияда база кандый кубулталар эдилери јанынаҥ куучын-эрмекти оноҥ ары улалтарыс.\nТӧс документке тӱзедӱлер аайынча албаты-јонныҥ шӱӱлтелери\nКонституцияга тӱзедӱлердиҥ беш эҥ учурлузыныҥ тоозында эмчилик јеткилдешти шиҥжӱде тудары, бал-дарды кыйалтазы јогынаҥ јӧмӧӧри, ороонныҥ аҥылу ар-бӱткенин корыыры ла индексация эдилип турган јонјӱрӱмдик ле пенсиялык тӧлӧмирлердиҥ быжулаш-гарантиязы.\nАлбаты-јонныҥ шӱӱлтелерин шиҥдеер бастырарос-сиялык тӧс јер (ВЦИОМ) албатыга РФ-тыҥ Конституция-зына кийдиргедий тӱзедӱлердиҥ учуры керегинде јетирет.\nРоссияда Конституцияга кийдиргедий тӱзедӱлер аайынча текшироссиялык ӱнбериш ӧткӱрилери темдектелет.\nРоссияндарга адап берген чокым тӱзедӱлер ортодо, олордыҥ шӱӱлтезиле, эҥ учурлузы государство улустыҥ медјеткилдеш аайынча некелтелерин јеткилдеерин чыҥдый ла аларга јеҥил эдери болуп јат (95%). Онойдо ок ороонныҥ граждандарына балдарды государстволык политиканыҥ тӧс ууламјызы деп адаары ла олорго кыйалтазы јок јонјӱрӱмдик јӧмӧлтӧ эдери учурлу (93%).\nРоссияндарга ар-бӱткендик аҥылу байлыктарды кичеери ле корыыры, адылу јонјӱрӱмдик јӧмӧлтӧниҥ гарантиязы ла тӧлӧмирлерге јылдыҥ ла индексация ӧткӱрери (92%) ле онойдо ок пенсияларга индексация ӧткӱрери (92%) теҥ кеминде учурлу болот.\nГосударствоныҥ ороондо билим-технологиялык ӧзӱмди кыйалтазы јок јӧмӧӧрин јерлештеристиҥ 91% учурлу деп чотойт. Онойдо ок 10 россияннаҥ 9-ы иштеп тургандардыҥ тап-эриктерин корыырында каруулу болгонын темдектеерин ле МРОТ-ты јадын-јӱрӱмге керектӱ не-немелердиҥ эҥ ас кеминеҥ јабыс эмес эдерин (90%) учурлу деп чотойт.\nКонституцияда тӱӱкилик чын болгонын корыыры (тӱӱкини јастыра бичип, Тӧрӧлин корыырында албатыныҥ ат-нерезин јабызатпазын болдыртпас) ла орооныстыҥ јерлер сайын бӧлӱнбези ле бирлик болгоны аайынча ээжини тыҥыдарын 89 процент улус учурлу деп айдат.\nКонституцияда цифровой ло улустыҥ таҥынаҥ бойы керегинде јетирӱлерди корыырын јеткилдеери учун 86 процент россияндар айдынды. Онойдо ок 85 процент улус тындуларды корыыры ла олорго килеери, конституциялык ок кеминде, учурлузыла јӧпсинет. Ончо ло кире улус Россияныҥ ороондор ортодо учуры керегинде тӱзедӱни јарадат, ол аайынча бистиҥ государство албатылар ортодо јеткер болдыртпазын јӧмӧйт лӧ тыҥыдат. Ороондор ло албатылар ортодо амыр-энчӱ јӱрӱм јеткилдейт.\n10 россияннаҥ 8 кижи муниципал ла государство-лык јойпондор ар-јӧӧжӧлик байлыктарын РФ-тыҥ гран-кыйузыныҥ ары јанында тударын кирелендирерин, онойдо ок олор гран ары јанында гражданстволу ла кыймыктанбас јӧӧжӧлӱ болорын болдыртпазын јарадат (81%). Јерлештеристиҥ 80 проценти ӱй ле эр кижиниҥ керелӱ бириккениниҥ институдын конституциялык ээжиле корыырын учурлу деп чотойт.\nКемиле 80 проценттеҥ ас јӧмӧлтӧ алган тӱзедӱлер: Конституцияныҥ учуры албатылар ортодогы тап-эриктеҥ учурлузы (73%), государствоныҥ гран ары јанында јадып турган граждандары учун каруулу болоры (71%), алдында президент болгон ло эм тургуза президент болуп турган улуска президенттиҥ келер талдаштарында туружарын кирелеген ээжилерди јоголтор (61%), онойдо ок јаҥныҥ бириктирилген ачык системазын тӧзӧӧри (57%).\nЈарымызынаҥ ас (47 проценттеҥ) јӧмӧлтӧ ӱндер Федерация Совединиҥ ле Государстволык Думаныҥ чыду-молјуларын элбедерине келишкен.