CC 20220801
Баланыҥ чачын кескени\nБаланыҥ чÿрмежин ÿч jашка jеткенче чек кеспейтен, jÿк тарап турар. Баштапкы чÿрмеш кескени байлу-чÿмдÿ болотон. Эртеги чактаҥ бери эне jаны эҥ кÿндÿлÿ, оныҥ учун баланыҥ чÿрмежин эҥ баштап таайы келип кезер jаҥду.\nУчурлу кÿн келгенде, улу таайын ÿйге öнöтийин элчилеп алдыртар, колына кайчы туттурар. Таайы, jеениниҥ бажын jытап, эки jаагынаҥ эркелеп окшоп ийеле, керекти баштайт. Бачымдаш-сандыраш jогынаҥ таайы саамайын, маҥдайын ла тöбöзин кайчылап, мынайда алкап турат:\n– Бажына кыл бÿдÿрген,\nБалтырына эт бÿдÿрген,\nБайлап jÿрер таайыҥ мен.\nБашкы чачын кезетен,\nБала сени кичеейтен,\nБаркы берер таайыҥ мен.\nАйактап атка миндирер,\nАрдактап jолго кийдирер,\nАдаҥ ошкош таайыҥ мен.\nТöбö чачыҥ кескеним\nОтыкпыла чагып jÿр.\nJон ортодо jолыҥды\nОйынбыла ачып jÿр.\nАрмакчыла тудуп jÿр.\nАк санаала алып jÿр.\nБала бойыҥ батыр бол!\nКенjе бойыҥ кезер бол!\nОогош бойыҥ ойгор бол!\nАйткан сöзим алкыш бол!\nБаратанныҥ бажын бил,\nКелетенниҥ кемин бил!\nJаанныҥ сöзин jанчыкка сал,\nКарганныҥ сöзин капка сал!\nЧачын кескен таайын чат божотпой, кондырып койотон, сыйлап кÿндÿлеер jаҥду. Таайы дезе имдеп кескен чачты илгин баштыкка сугуп, бойыла кожо алып jанатан. Jанарда, jакыйтан мындый сöзи бар:\n– Бала jыдын чыкканда,\nБаркы алып келгейиҥ.\nЧач аларга келгенде,\nЭэрлÿ атты бергейим.\nЭр темине jеткенде,\nЭликтеер мылтык бергейим.\nЭлдеҥ эжин тапканда,\nЭптеп тойыҥ эткейим.\nБаркы берип, jеенине таайы айдар кереес сöс\nОнойып, соот-ойында билдиртпестеҥ, эмештеҥ айланыжып айлар öдöт, jылышкылап jылдар öдöт, – jен-эдек кыскарган, jеен бала чыдаган: баркы алар öй келген, таайына барар кÿн келген. Jеени таайына jелдиртип jедет, таайы jеенин табылу уткыйт.\n– Удура болзо кöрбöйтöн,\nКезем эдип кöрбöйтöн,\nКедер сöсти айтпайтан,\nБажыма кыл бÿдÿрген,\nБалтырыма эт öргÿскен,\nБайлап jÿрген таайым слер,\nБаштап койгон кижи слер.\nСаамайымнаҥ чач кезип,\nСалымым кезип бергендий.\nТöбöмнöҥ база им эдип,\nТöстöрин бил дегендий.\nÖрö тартар таайым слер.\nJорго сыйлаар таайым слер.\nJолым ачып бердигер,\nJолду сöзööр угайын.\nКереес сöзööр алайын.\nТаайы: (jеени туттурган ашты кöдÿрип).\nКичÿ бойыҥ кижи болдыҥ,\nJаш бойыҥ jаанап öстиҥ.\nЭр теминде кÿлÿк болдыҥ,\nЭжигимди кöстöп келдиҥ.\nЭэр-ÿйгенде тутак jок,\nЭр сöзимде булгак jок.\nКинчек этпес – кежиктÿ,\nJаман этпес – jакшылу.\nJарышта адыҥ соҥдотпо,\nМаргаанда сöзин мокотпо.\nСÿмер туудый сÿрлÿ бол,\nJалаҥ-чöлдий jараш бол.\nАлган чачты jандырып,\nБаркы берип jадырым.\nБаза такып jакыырым:\nJорголу – jортуп jÿретен,\nКорболу ­– jонго öзöтöн.\nШоҥкордый бол – шунуп jÿр.\nОйгордый бол – шÿÿнип jÿр.\nМатас «Урал» сыйлазам,\nМаҥтадып, атка бодоп jÿр.\nМылтык сеге сыйлазам,\nМылкыс этпей, тудуп jÿр.\nКойныҥа оны кондырба.\nКара бажыҥ буурайганча,\nКаска тижиҥ саргарганча,\nКаралуды актабай jÿр, jееним,\nАктуны каралабай jÿр, jееним.\nТапту jакшы эр дешсин,\nТаай jÿрегин сÿÿндиргин.\nТалдама адыҥ макталзын,\nТапкан ижиҥ бÿдÿргиҥ!\nКыймыктап – кыр ажарым,\nJорыктап – jол аларым.\nТаайдыҥ сöзи –\nТаайым сöзи алкышту,\nТар кöксиме сугарым.\nЭрjине сöзи кежиктÿ,\nКöп адып, мерген болбос.\nКöп айдып, чечен болбос.\nJерче де jеен кичÿ эмей,\nТакпайча да таай улу эмей.\n«Jееним некеп келгенче,\nJети бöрÿ келзе, торт!» –\nЧöкöп таайы айтканча,\nЧöл тÿбине öлзö, торт!\nКöс – кичÿ,\nТÿби – тереҥ.\nСöс jедер кöрбöс jерден.\nАлкыш учун алкыжым,\nБаркы учун быйаным!\nJеенниҥ jемтик сöзи,\nТаайдыҥ лапту кöзи!\nБеш карындаш – беш сабар,\nБеш чололу кеби бар.\nБежÿлези мак алар,\nБектеҥ бекем теми бар.\nБашпарак – ол баш сабар,\nБажы-Кырлу – ус сабар,\nБала алып отурар.\nОрто-Мерген – омок уул,\nОдын jарып, от салар.\nКуба-Чечен – кутус уул,\nКурсак азып, аш салар.\nКичÿ ийни – Кичÿ-Бий\nКирт этиртип бööрöк jиир.\nКатандашса, иш öҥжиир.\nЭр улустар jуулыжып,\nЭҥирде шахмат ойноды.\nКичинек уулчак толукта\nКиришпей тым отурды.\nJаан улустар уулчакты\nJазап кайдаҥ билзиндер.\nОйноткон кижи доскодоҥ\nУур ÿшкÿрип, öҥдöйöт.\nJеҥÿчил болгон эр Чорбон\nОйынныҥ учы билдирбес,\nБожоор аайы jок ошкош.\nБолалбады «аҥ jобош».\nТолуктаҥ уулчак серт эдип\nОйноорго тура jÿгÿрди.\nКÿлÿк оны кöрöлö,\nОйынды баштап jадала,\n– Оптонбо сен, уул – деди.\nЭки черÿ тап этти.\nJиит бÿткен шахматист\nÖштÿзи туйук курчудаҥ\nЧыгара салат бар кÿчин.\nОнчо-мынча öй öтти,\nОйынныҥ учы jарталды.\nКÿлÿктиҥ кааны олjого\nКирип калбай канайтты.\nБаш кöдÿрбей отурды.\nУулчакка удур кöрбöскö\nУйалганы jарт болды.