CC 20220801
Быјыл тӱжӱм кандый болор? - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ јетиргениле, быјыл 47134 гектар јерде јылдам культуралар ӱренделген, пландаганы — 47718 гектар.\nАшты 6 883 гектар јерде ӱрендеери пландалган болзо, ӱрендегени 6854 гектар. Бирјылдык азырал культуралар 39631 гектарда ӧскӱрилген, пландалганы — 40626 гектар.\nАлтай Республиканыҥ Тӱндӱкке тӱҥейлелген аймактарында кӱндер соок болгон учун кыра ижи јӱк ле кичӱ изӱ айдыҥ экинчи јарымында тӱгенген, оноҥ бу ла айда тӱште кейдиҥ јылузы 30-35 градуска јеткен. Jердиҥ чыгы сӱрекей ас болгон.\nТайгалардыҥ мӧҥкӱлери оройтып кайылып баштаганынаҥ улам Кош-Агаш аймактыҥ јер сугаратан системазында сууныҥ кеми сӱрекей јабыс болгон.\nШак мындый айалганы ајаруга алып, јурт ээлем аайынча министерство АР-дыҥ башкарузыныҥ быјылгы 304-р таҥмалу јӧбиле башкарынып, јаҥныҥ јербойындагы органдарыла кожо кыралардагы ла арка-туулардагы айалганы шиҥжӱзинде туткан, кӱскиде тӱжӱм кандый болгодыйын ажындыра чоттоп кӧргӧн.\nСпециалисттердиҥ чоттогоныла, айдыҥ-кӱнниҥ айалгазыныҥ јаскы иштерге јетирген салтарыныҥ экономикалык чыгымы 79 миллион салковойго једер аргалу. Оныҥ учун экономикалык јылыйтуларды астадары аайынча ӧткӱретен иштердиҥ планы тургузылган.\nАштыҥ тӱжӱмин быјыл ӧйлӱ-ӧйинде јуунадар арга јок болгонынаҥ улам оныҥ кеми сакыганынаҥ 25 процентке ас болор аргалу. Бу учуралда ээлемдердиҥ аш јанынаҥ јетире алынбайтан кирелтелериниҥ кеми 27 миллион салковойго јууктай берер. Оныҥ учун чӧлдӧги аймактарла ажындыра јӧптӧжӱлер тургузып, јетпей турган азырал ашты олордоҥ тартарга келижер.\nАлтай Республиканыҥ азыралла јеткилделгени быјыл бир тын малга 3,4-4,2 азырал единицадаҥ болор аргалу.\n«Алтын» мӱӱстӱ аҥдар\nБастыра Россияны алар болзо, сыгындарды ӧскӱретен ле олордыҥ мӱӱзин кезетен иш Алтайский, Красноярский, Пермский крайларда, Тверской, Калужский областьтарда база ӧдӧт. Гран ары јанын алза, мӱӱзин кезетен сыгындарды Австралияда, Jаҥы Зеландияда, Канадада ла Китайда ӧскӱрет.\nӦткӧн чактыҥ 90-чы јылдарында, јурт ээлемди ӧскӧртӧ кубултар тушта, сыгындар ӧскӱретен иш областьты тыҥ аргадаган эди.\nАҥныҥ мӱӱзин кезери јанынаҥ бистиҥ республика Россия Федерацияда баштапкы јерлердиҥ бирӱзинде турат. Эмди Алтай Республикада аҥ ӧскӱрип турган ээлемдердиҥ тоозы 59-ка једип јат. Ол тоодо укту мал ӧскӱреечи 8 ээлем.\nОлордогы аҥдардыҥ текши тоозы 52 муҥ, јылдыҥ ла берип турган кургаткан мӱӱстиҥ бескези 40 тоннага једип туру. Республиканыҥ бастыра аҥ ӧскӱреечилери бойлорыныҥ биригӱзин тӧзӧгӧн. Оны Карагайдыҥ јарлу аҥ ӧскӱреечизи Александр Попов башкарат.\nАлтай Республиканыҥ аҥ ӧскӱреечилериниҥ биригӱзи бу бӧлӱктиҥ ӧзӱмине, укту аҥдардыҥ тоозын кӧптӧдӧрине, баалар јанынаҥ политиканыҥ аайы-бажына, кургаткан мӱӱстерди гран ары јанында садатан јолдорды табарына јаан камаанын јетирет.\nАҥ ӧскӱреечилер бӱгӱнги једимдерине государствого тыҥ иженбей, бойлорыныҥ арга-чыдалыла једип алган. Бӱгӱнги айалганы алдындагы сводкадаҥ кӧрӱгер:\nАймактар Мӱӱзин кезетен сыгындар Кезилгени Кезилгениниҥ бескези, кг Алынганы, кг\nэжер мӱӱстер чий мӱӱс 1 сыгыннаҥ Мӱӱзин 1-кы катап кескенинеҥ\nсыгындар 1-кы катап кезетени сыгындар 1-кы катап кескенинеҥ Сыгындардаҥ 1-кы катап кескенинеҥ\nМайма 870 118 717 107 3 004 112 4,19 1,04\nШабалин 2 596 344 2 236 193 14 789 354 6,62 1,84\nЧамал 781 54 454 5 2 717 0 5,98 0,00\nКӧксуу-Оозы 6 608 509 6 479 297 38 414 475 5,93 1,60\nКан-Оозы 1 246 155 690 3 3 785 2 5,49 0,60\nОҥдой 2686 269 2303 176 12326 284 5,09 1,67\nБастыра республика 14787 1449 12878 781 74435 1226 5,8 1,6\nМайма аймакта мӱӱс кезетен иш тӱгенген, арткандарында бу айдыҥ учына јетире ӧдӧр.\nЭттиҥ баазы — ӧҥзӱре сурак\nОл кажы ла јыл јурт улусты санааркадып турган сурак болуп јат. Jе оныҥ чокым аайы эмдиге јарталгалак, рыноктыҥ ӧйинде ондый болор јаҥду дежет. Кезик улустыҥ шӱӱлтезиле, бааларды, эттиҥ баазын шиҥжӱде тудатан орган болзо, јакшы болор эди. Нениҥ учун дезе 2-3 јылдыҥ туркунына јайы-кыжы кичееп, азыраган малын эл-јон кӧп саба учуралдарда арга јокто јабыс баага садат.\nКӧп улус кажы ла јыл бескези уурлагалак јаш малын садат, нениҥ учун дезе кемниҥ де бала-барказы ӱредӱге барат, кемдийи де биле тӧзӧйт, той-јыргал, белкенчек ӧткӱрер керек. Ол ӧй — јаан изӱ ле куран айлар, анайда ок сыгын ай. Бу ла ӧйдӧ эт алаачылар бааларды јабызадып ийет. Мындый айалганы јурт јерлердиҥ бастыра эл-јоны билер. Оныҥ шылтагы јарт та болзо, улус кайда барзын, этти јабыс баага табыштырат.\nКезик улустыҥ шӱӱлтезиле, эл-јонноҥ артыкташкан продукцияны садып алатан бир организация болзын: улустаҥ этти бир ле јерде садып алзын, ол тушта баалар аайлу-башту болор.\nАзыйда ондый ченемел болгон. Эл-јонныҥ колындагы мал-ашты, тӱк-терени, маала-ажын, ӧскӧ дӧ продукцияны заготовительдер јууйтан, садып алатан. Ондый эп-арганы не орныктырбас?