CC 20220801
Алтай Республикага 25jаш\nАлтай Республика Россия Федерациязына кирип јат. Ол 1993 јылдыҥ јаан изӱ айдыҥ 3- чи кӱнинде тӧзӧлгӧн. Республиканыҥ тӧс калазы – Горно- Алтайск. Ол алдында Ойрот- Тура, оноҥ озо Улалу деп адалган. Республиканыҥ јериниҥ кеми 92, 6 муҥ экче км.\nАлтай Республикага 25jаш Алтай Республика Россия Федерациязына кирип јат. Ол 1993 јылдыҥ јаан изӱ айдыҥ 3- чи кӱнинде тӧзӧлгӧн. Республиканыҥ тӧс калазы – Горно- Алтайск. Ол алдында Ойрот- Тура, оноҥ озо Улалу деп адалган. Республиканыҥ јериниҥ кеми 92, 6 муҥ экче км.\nРеспубликада эл- тергеелик јаҥныҥ баш органдары, ол Алтай Республиканыҥ Эл Курултайы ла Башкарузы. Республиканыҥ баштапкы башчызы ла тӧзӧӧчизи В.И.Чаптынов болгон.\nБистиҥ республиканыҥ эл- тергее тилдери – алтай ла орус тилдер. Бу тилдерле газет ле журналдар чыгат, телекӧргӱзиниҥ ле радионыҥ берилтелери ӧткӱрилет.\nРеспубликаныҥ кыйулары гран ары јанында Монголия, Китай, Казахстан ороондорыла одоштой турат, оноойдо ок Россия Федерацияныҥ субъектериле – Тува ла Хакас республикаларла, Алтай крайла, Кемерово облазыла тудуш. Бистиҥ республиканы «Евразияныҥ јӱреги» ле кӧп телекейдеги калыктардыҥ тӱӱкилик кабайы деп адап јадылар.\nРеспубликаныҥ тергеезинде алтайлар ( тургун калык), орустар, казактар ла оноҥ до ӧскӧ албаты нак јуртайт.\nАлтай кырларла, чӧлдӧрлӧ, боочыларла бай. Бистиҥ јеристе суулар сӱрекей кӧп. Олор бийик мӧҥкӱ кырлардаҥ тӱшкилеп, Алтайдыҥ јаан суулары Кадынга ла Бийге кожылат. Алтайыс кӧп тоолу «мӧҥӱн» кӧлдӧрлӧ, аржан - кутук сууларла бай. Тӧрӧлистиҥ аржандары калыгыныҥ су - кадыгына јебрен ӧйлӧрдӧҥ бери быйанду.\nАр- бӱткенниҥ аҥылары\nРеспубликаныҥ јериниҥ тӧртинчи ӱлизин агаш бӱркейт. Эҥ јайылган агаш – бек ле узак чирибес тыт.Јеристе кӧп учурайтан агаштар: јойгон, чиби, карагай. Јалбыракту агаштаҥ эҥ кӧп дегени: кайыҥ, аспак, терек.\nАлтай јеристиҥ ар - бӱткениниҥ кееркемели ле јаражы јер- телекейде јарлу. Алтайдыҥ ар- бӱткениниҥ аргалары бай, олордыҥ тоозында ас учураар балу металдар, таш кӧмӱр, руда, агаш- таш, тура тудар материалдар, ӧзӱмдер ле тындулардаҥ эдилген сырье кирет.Тындулардыҥ алузы, мӧт, эм ӧлӧҥниҥ ле јиилектери ле тазылдары бӱткӱл телекейде бааланат.\nАлтайыста эм- том ӧлӧҥ сӱрекей кӧп. Тууларыста ӧскӧн 1850 бӱдӱм ӧзӱмниҥ 212- зи бистиҥ јердеҥ ӧскӧ кайда да јок.Тӧрӧлисте кандый тынду јок деер. Мында чӧлдиҥ ле ээн чӧлдиҥ де аҥ- кужы бар: јеерен, тарбаан, мааны, ӧркӧ, јалман, талаҥкелеҥ, тас, тодык. Тайгада јӱретен аҥ- кужы: кӱреҥ айу, булан, јеекен, шӱлӱзин, киш, сымда, чай, тарал. Телекейде јӱк бийик туулу јерлеринде јӱретен аҥ- куштаҥ бистиҥ кырларда кочкор, јуҥма, ирбис, мӱркӱт бар.\nАлтай Республиканыҥ сӱр- темдектери\nЭл мааны (Государственный флаг)\nАлтай Республиканыҥ Ӱстӱги Совединде 1993 јылдыҥ тулаан айыныҥ 3-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ эл маанызыныҥ ээжизи јӧптӧгӧн. Республика Алтайдыҥ эл маанызы – ол эл јаҥныҥ окылу сӱр- темдеги, Россия ичинде Алтай Республиканыҥ алдынаҥ бойы камааны јок болгоны керелейт.\nМааныныҥ ӧҥдӧри – ак ла чаҥкыр. Олор Россия Федерацияныҥ эл маанызыныҥ ӧҥдӧриле тӱҥей болуп турганын темдектейт. Мааныда чаҥкыр јолдор – Алтайда теҥериниҥ, кырлардыҥ, суулардыҥ ла кӧлдӧрдиҥ арузыныҥ сӱр- темдеги. Ак јолдор ӱргӱлјикти керелеп, республикада јаткан калыктардыҥ эптӱ ле нак јуртап јадарга амадаганын кӧргӱзет. Эл мааныныҥ ӱлекериниҥ авторы – Россия Федерацияныҥ ат- нерелӱ јурукчызы В.П.Чукуев.\nЭл кебедели (Государственный герб)\nАлдынаҥ бойы камааны јок болгоныныҥ база бир темдеги – эл кебедел. Ол тӱӱкилик јаҥжыгуларды, јаткан јериниҥ ле анда јуртаган калыктардыҥ аҥылузын темдектейт. Кебеделдиҥ кӧк ӧҥи Алтайдыҥ, кӧк Теҥериниҥ мӧҥкӱ болгоныныҥ темдеги. Кебеделдиҥ ӱстӱги јанында ак ӧҥлӧ Тӧс Азияныҥ эҥ бийик тууларыныҥ бирӱзи – Ӱч- Сӱмер – бистиҥ тӧрӧлистиҥ јараш ла улу болгонын темдектейт.\nКебеделдиҥ ортозында ары куш эмес, бери арслан эмес- Кан- Кереде – јуралган. Ол тӧрӧл јериниҥ амыр- энчӱзин, ырызын, байлыгын, аҥ- кужын ла ар- бӱткенин корыйт. Кебеделдиҥ алтыгы јанында Алтайдыҥ эҥ јаан суулары Бий ле Кадын кожоолорыла јаба. Олордыҥ ортозында алтын ӧҥдӱ очок бар- Тӧрӧлистиҥ мӧҥкӱ ле бек болгоныныҥ темдеги. Очоктыҥ алды јанында толкы кептӱ чийӱлер Алтын- Кӧлди темдектеп јат. Алтай Республиканыҥ эл кебеделиниҥ ӱлекериниҥ авторы – Россия Федерацияныҥ ат- нерелӱ јурукчызы И.И.Ортонулов.\nЭл мак јаҥар (Государственный гимн)\nАлтай Республиканыҥ эл мак јаҥары – ол кӱӱдеҥ ле сӧстӧрдӧҥ турган аҥылу чӱмдемел. Эл мак јаҥар кӧдӱриҥилӱ керек ӧткӱрилген тушта, ол органдардыҥ баштаҥкайыла ойнодылат. Ол алтайла, орус тилдерле айдылат. Мак јаҥардыҥ сӧстӧрин алтай тиле јарлу алтай бичиичи Аржан Адаров бичиген. Орус сӧстӧрин В.Сорокин чӱмдеген. Кӱӱле В.Пешняк кееркеткен. Эл мак јаҥар керегинде јасак 2001 јылда јӧптӧлгӧн.\nКӧк теҥери јылдыстар,\nУлу, јайым Кан- Алтай.\nӰч- Сӱмер, ыйык тайгалар\nӰч толыкту Кан- Алтай\nЈыҥкыс эдер јаҥы јок.\nӦчӱп калар учуры јок.\nАлтай ӧскӧн кабайыс,\nАлтай мӧҥкӱ кабайыс.\nРоссияла бис јажына.