CC 20220801
Öй лö сöс - altaicholmon\nБ. У. Укачин 1964 јылдаҥ ала СССР-дыҥ Бичиичилер бирлигиниҥ турчызы. Ол алтай ла орус, тыва ла кыргыс тилдерле бастыразы тӧртӧн кирелӱ јуунтылар чыгарып, алтай литератураны ороон ичине јарлу эдерге бойыныҥ јаан ӱлӱзин кошкон. 1987 јылда талдап алган ӱлгерлердиҥ јуунтызы Москвада орустап кепке базылган. Оныҥ ӱлгерлери бистиҥ ле ӧскӧ дӧ ороондордыҥ калыктарыныҥ кӧп тилдерине кӧчӱрилген. Бичиичи публицистикада, кӧчӱриште эрчимдӱ турушкан. Оныҥ бичигенине тайанып, Алтай Республиканыҥ драма театры ӱч спектакль: «Кичӱ изӱ ай» (1979), «Ӧлӧргӧ јетире эм де узак» (1985), «Мен кем?» (1988) тургускан.\nБажымныҥ чачтары – јелбер тöҥöзöк,\nБаза бир кöрзöм, койу булуттар.\nМаҥдайым – јалаҥдый јаан ла јалбак,\nТуура кезилет тереҥ чырыштар.\nОл чырыштар мениҥ сÿрген\nКыраныҥ, айса, кырлак јолдоры?..\nОл эмезе мениҥ чÿмдеген\nЧÿми јок ÿлгердиҥ узун јолдыгы.\nЭттеҥ јÿзим элбек ле сööкилеҥ,\nЭриксем, ачынзам, тоштый килеҥ.\nЭки кабагым бийикте карарат,\nЭки тирÿ кучкаштый отурат.\nЈыкпык кöстöрим – бычактыҥ кылузы, –\nЈалакай, сÿмелÿ, сÿÿнчилÿ, килеҥкей.\nКöргöн јÿрÿмниҥ ырызы, ачузы\nКöзимниҥ чогында суракту кÿйгей!\nКырлаҥдый эмес, тумчугым кичинек,\nКандый да болчок ол тöҥичек.\nЭрикчел кöгöрöт эки эриним,\nЭрлÿ кыјырайт, ачынзам, тиштерим!\nКезикте мениҥ јолдорым кызык,\nКанайдар оны – кылыгым кызу.\nКачан да токтобойт öйимниҥ тибирти,\nКанымда оныҥ канчалык кимирти.\nМен коркыбазым jÿрÿмнеҥ,\nJаҥыс ла jажытту тöгÿннеҥ,\nJажырбазым, – коркыырым.\nАнчада ла тöгÿн öҥöлöп,\nJаш бала кöксине кирзе,\nНаjы болуп кубулып,\nНаjылажып ол келзе,\nОны канай сезерим,\nАнчада ла тöгÿн кубулып,\nЧындыктыҥ чырай-кеберин кийзе,\nТöрöлимди мениҥ тöгÿндеп,\nТöжине алыс ол кирзе,\nКудайга баш – канайдар,\nЧынды канай корулаар?!\nИзÿ тÿштÿкте jÿрерим,\nСоок тÿндÿкте болорым,\nJе коркыбазым jÿрÿмнеҥ,\nJажырбазым, – коркыырым…\nJаҥыс та кижи jалаҥда\nJуучыл болор аргалу.\nJе jаҥыс ла акту бойыҥда\nЧындык болзын агару.\nJаҥыс ла сениҥ кöксиҥде\nJалтанбай кÿйзин чын jÿрек.\nJалакай, чокту кöзиҥди\nСол jараттаҥ серпилип,\nОҥ jаратка согулба!\nБойыҥа бойыҥ серенип,\nБош салынып, садынба!\nЧыга баспас jолыҥда\nJакшыны jажына да этсеҥ,\nJаҥылгазы jалкулу болор.\nJаманды jаҥыс та этсеҥ,\nJары jаан болор…\nАгын суу азыйгы ла бойы,\nАк-јарыкта ару ла тирÿ.\nНöкöрдиҥ öлÿми меге кыйын,\nJе ар-бÿткенге ол не керектÿ?..\nJаркынду ла тирÿ агын суу\nКижи öлгöн деп качан да билбес.\nКöк теҥери, мöҥÿн туу,\nКÿн, чечектер – ончозы килебес!\nÖлÿмди билбезин эбире ончозы,\nÖссин,кееркетсин бу jÿрÿмди.\nОнчозы кунукса, тÿштиҥ ырызы\nТÿнле солынза, канайттан эди?!.\nТеҥери öрö – агаштар öзÿми,\nСуулар маҥында телекей эбирет.\nJе качан да болзо кижиниҥ öлÿми\nJаҥыс ла кижиге карыкчал экелет…\nМЕН КАПШЫЙА КАРЫП КАЛАРЫМ\nМен капшыйа карып каларым,\nКаным карыкчал, ыраак согулар.\nАбра ошкош калырууш болорым,\nКалажырап менеҥ улус качар…\nАйса, мениҥ уккур кулагым\nУкпас ла тÿлей болуп тунар?..\nУзакта јерлÿ нöкöр-коногым\nУндып менеҥ туура турар?..\nКöргÿр кöстöрим öчсö кайдарым,\nКöктиҥ öҥин кöрбöзим јаскыда?!\nКапшыйа, канайдар, карып каларым,\nКем де артпас айса јанымда?..\nКöпти, кööркийлер, јылыйтып саларым,\nЈе кÿÿним артсын тирÿ ле чыдым!\nЈе карыбас ла öлбöс канатту чындыгым!\nЧыгып келдим тышкары…\nЧап ла чаҥкыр теҥери.\nМыйгак ошкош кызыл ай\nМызылдап турат кедери.\nJаҥыс jылтыс jанында,\nJаш чааптый секирет.\nАдып ийгей, калак деп,\nАй меге серенет…\nЧаҥкыр тошло чаптыртты.\nАпагаш сÿдин чачылтты…\nТеҥериде сок jаҥыс ай,\nТелекейде сок jаҥыс Алтай!..\nОй, кööркийим, эжим,\nЭки кöзиҥе кöргöмдö, –\nЭки jылдыстыҥ ыраак кожоҥы.\nЧачыҥа сениҥ кöргöмдö, –\nЧакпынду учардыҥ кожоҥы.\nОдус эки ак тижиҥ –\nАпагаш кардыҥ jаҥары.\nТымый тÿшкен ак тöжиҥ –\nТымык сууныҥ jаркыны…\nСÿÿштиҥ агару jÿзинде –\nСÿмердеҥ тÿшкен сÿт салкын.\nСÿÿштиҥ кажы ла сöзинде\nСÿме эмес, сÿр, салым!\nÖйлöр, jылдар элес ле элес,\nО, канайдар, кижи мöҥкÿлик эмес!\nJе кижиниҥ каны мöҥкÿлик,\nОноҥ öскöзи – öлÿмтик…\nБаш болзын, Тöрöлим бар,\nБаш болзын, уулдарым бар!\nКуркунду куштар, öзÿмдер\nКуучындайтан меге алтайлап.\nАй, Кÿн, јылдыстар да –\nУлу тууларда бöрÿлер де\nУлужатан азыйда алтайлап.\nАттар, уйлар – ак малыс\nАйтканымды угатан алтайлап.\n…Ыйык тууларды мен таштап,\nЫраак, öскö городко келдим.\nКанымды кандый да эдиски ээледи,\nКандый да шымырт кöксимде эбелди.\nÖлöҥ чилеп, табышту тызырап,\nÖзöгимде öзöт öскö сöс!..\nБала табарда оорыган келиндий,\nБадышпай бардым эр бойым!..\nКöк-айаста кÿкÿрттеҥ кÿчтÿ\nКöксимди бысты кайкал сöс! –\nБат кандый уур кинчектÿ\nБаштап ла айткан орус сöс!\nУлусту телекей бу мени\nУуй тудуп, јудуп ийди!..\nОноҥ ло бери орустап,\nОрчылаҥ менде ÿнденди.\n…А мен бодогом јаш тушта,\nЭбире эжилген телекей\nЈаҥыс ла туулардаҥ турган деп,\nЈаҥыс ла алтай тилдÿ деп…\nКенете келген ырыс\nШыралап тапкан ырыс\nЭБИРЕ БИСТИ ЭДРЕҤИ ЧАК\nЭбире бисти эдреҥи чак,\nЭмди кайдаар бис качак?\nКÿнÿҥ ле öлÿм ле кан,\nКудай, байла, бисти каргаган!\nКижидеҥ кижи коркыбайт,\nКижини бÿгÿн кем корыйт?..\nБÿгÿнги улус – калју,\nКолдоры, јÿстери – канду…\nКудайга баш!.. Баш болзын,\nКудай бисти башкарзын!..\nКижи болуп ол артсын!..\nЈе эбире бисти эдреҥи чак,\nЭмди кайдаар бис качак?..\nБолушкар биске, Алтай-Кудайым!\nБолушкар биске, Ак-Бурканым!..\n1993 ј., эмчилик\nАдыҥ jакшы да болзо,\nАлбатыҥ ойгор до болзо,\nКалык уйкуда –\nКайчы уйкуда –\nКалык та уйкуда.\nКижи болорго jÿректеҥ\nОт чагар керек,\nА от чакпас jÿрек\nО, jÿрегим, jÿрегим, jÿрегим –\nСен – мениҥ санаам,\nКедерим мениҥ jÿÿлгегим –\nТа öй ондый,\nТа мен керик,\nJе Кижи болорго\nJÿректеҥ от чагар керек.\nАгынла кожо аҥданып,\nАлтайдаҥ канайып качарым?..\nКадынныҥ тажына тайанып,\nÖлÿмди ле öзÿмди –\nÖзöгимле оҥдодым –\nКанымда ла сöзимде\nКандый да шымырт сес калдым.\nОныҥ да учун мен бÿгÿн\nЈиткем – öткöн öй лö тÿн,\nА јÿзим – öскö ороондо.\nЈетен сууныҥ кечÿзи,\nЈетен тилдиҥ кечеди –\nБÿгÿнги мениҥ öҥзÿреем,\nБÿгÿнги мениҥ öҥ-сÿрим!\nЈе јаҥыс ла чечектеш\nÖзÿм эмес – јарт, быжу!\nÖзÿп јадым – мен кижи!\nБайла, öлзöм, кийнимде\nСööгим эмес, сöс калар.\nКем де келер јÿрÿмде\nЈемирбе, калак, Кÿримди.\nЈетен тилдиҥ кечеди,\nЈектебе алтай Сöзимди.