altay_sooktor
"Тӧӧлӧстӧр- Алтайдыҥ эҥ јаан сӧӧктӧриниҥ бирӱзи. Олор керегиде баштапкы јетирӱлер Орхонныҥ тӱрк таш-бичиктеринде бар (7-8 чч.). Ондо адалган Толис/Тулис деп атту албатыны шиҥжӱчилер Тӧӧлӧс сӧӧккӧ бодоштырып јат. Ол Толис деп албаты јебрен ӧйдӧ Теле деп калыктыҥ бир бӧлӱги болгон. Јебрен Телелер (кыдат бичиктерде "гао-гюй") Енисей-Бажында ла Селенге чӧлдӧрдӧ јаткан калык (5 ч.). Олор ар-бери кӧчсӧ, эки кӧлӧсӧлӱ бийик абраларын букаларга јегип, нек-сагын салып, кӧчӧтӧн деп јебрен бичиктерде айдылган. Ол Телелерди кыдаттар јебрен хунну албатыныҥ калыгы деп айткан. Эмдиги научный шинжӱлерде јебрен унну ла тӱрк калыктар кумран чакта скифтердеҥ чыккан шӱӱлтелер бар (Пазырык, Катанду, Туйакту корумдардыҥ "ээлери", 4-3 чч. до н.э.).

Јебрен тӱрктердин кийнинде озогы алтайлар, анайда ок Тӧӧлӧстӧр, Уйгур (8 ч. 2чи јарымы), Кыргыс (9 ч.) каандыктарда болгон, оноҥ Кара-Кыдат каандыкта (10-12 ч.). 1207 јылда Тӧӧлӧстӧрди, телеҥиттерди Джучи- Чигис-Каанныҥ уулы бактырган. Оныҥ кийнинде ӧйлӧрдӧ Тӧӧлӧстӧр, ӧскӧ ок алтайлар, Эјен-Каанныҥ (14-15 ч.), Алтын-Каанныҥ (16-17 ч. 1 ј.), оноҥ Ойрот-Каанныҥ (17-18 чч.) албатызы болгон. 1630 Тӧӧлӧстӧрдиҥ Айдар-Кааны Алтын-Каанныҥ карындажына, Тайчи-Нойонго калан јетирип барып јӱргени керегинде документ бар (Самаев Г.П. Горный Алтай в 17- сер. 19 в.: проблемы политической истории и присоединения к России, 1991). Је оныҥ кийнинде ӧйлӧрдӧ, 1676 ј. јетпей, Тӧӧлӧстӧр Ойрот-Каанга калан тӧлӧп баштаган (Самаев Г.П., 74 с.). 17 чактыҥ 30-50 јылдарда Тӧӧлӧстӧр орустарла тыҥ тартышкан ӧйлӧр. 1676 јылда Тӧӧлӧстӧрдиҥ јааны- Точеул деп кижи адалып јат, оныҥ кийнинде, 1755 јылда- Кыргыс Абысов (Самаев Г.П., 73, 107 с.)..."

Ямаева Елизавета Эркеевнаныҥ "Тӧӧлӧстӧрдиҥ Угы-Тӧзи (Оҥдӧй аймак)", деп бичиктеҥ алынган ӱзӱк.