CC 20220801
Кудалаш « Свадебный портал Республики Алтай\nJаан сöстö jажыт jок, улу сöстö уйат jок\n«Куда тöрöгöннöҥ до jуук»\nАлтай кеп сöс\nОҥдой, Кан-Оозы ла öскö аймактар\nКуданы кемге тÿжÿрер\nКуданы кемге тÿжÿрбес\nКуданыҥ курч сурактары\nКудалап келгени – ол суранып келгени — кыстыҥ кудын сурап келгени.\n«Куда» деген сöс «кут» деген сöстöҥ бÿткен, кыстыҥ кудын ада-энезинеҥ, олордыҥ jуртынаҥ (jаандарынаҥ), одынаҥ сурап алганын керелейт. Оноҥ той, башпаады тужында, jаҥы jурттыҥ одына ÿс ÿрÿп, алкыш-сöстöр айдып, кыстыҥ кудын jаҥы jуртыҥ одына тÿжÿрип, кийдирип, jаҥы jуртла колбоп jат.\n«Кут» – ол «душа». Алтай улуста «душа» деген оҥдомолго канча оҥдомол келижет: кут, сÿр, сÿне, сÿлте. Анайда, сÿр – ол «жизненная энергия» («сÿрим тÿжет»), сÿне – душа («сÿнези айрылып jÿре берген»). Кут учурыла «аура» деген оҥдомолго эҥ ле jуук.\nОҥдой, Шабалин, Кан-Оозы ла öскö аймактар\nКысты качырып апарза, карыштыра ада-энезине куда тÿжер учурлу. Кудалап келгендер тажуурлу келер. Бир тажуур аҥылу болор: ак сÿт урган, арчынду, илÿ бöс экелетен. Энезине сÿттÿ тажуур туттурар. Мыны эмчек тажуур деп айдар. Уулдыҥ энези эмчектиҥ сÿдин јандырып турум деп, алкаар: «Кыстыҥ энези кызын öскö јуртка береле, олорго јаман сананбазын, ачынбазын, эки эмчегиниҥ сÿдин эмискен, ак сÿдин эмискен».\nКан-Оозы, Оҥдой, Шабалин ла öскö аймактарда куданы кыстыҥ ада-энези айдып берген айылдар сайын тÿжÿрет. Куданы тöрööн улуска тÿжÿрет.\nКысты кудалап барып јатса, јолдо ару, бийик јерге ÿÿле тургузып јат, эмезе токтогодый ÿÿле јолдо бар болзо, токтоп јат. Кудага барып јаткан улус ончозы таш чогып, ак бöслö јалама буулап, сÿт-чеген чачып, барган јол-јорыгы јакшы болзын деп алтай јеринеҥ алкыш сурайт. Оноҥ ары барган јолдо куда болотон айылга јетире база токтоду болбос учурлу.\nКудалап jаҥыс кижи барбай jат, куру колду кирбей jат. Сÿт, чай, алама-шикир, алтай аш-курсакту улус кирип,\nкелген керегин айдып jат. Темдектезе, «слердиҥ майман сööктÿ Эрелдей jеенигердиҥ кызы Алтынай бистиҥ кыпчак сööктÿ Амадуга качты. Ол бистиҥ акабыстыҥ уулы, оныҥ учун бис слерге бÿгÿн кудалап келдис! Тöрööндöр болорыс!»\nКудалап келген улус чöгöдöп то турат. Онызын кезик улус бойын jабыс тÿжÿргенине тÿҥейлеп, «бис кемниҥ де алдына тизеленбезис» деп айдат. Jе ол jастыра санаа. Алтай улус чöгöдöгöниле кемди де уйан, jабыс тÿжÿрбейт, онызыла тоогонын кöргÿзет.\nЭре-Чуйдыҥ кудалаштыҥ чÿм-jаҥдары\nЭре-Чуйдыҥ кудалаштыҥ чÿм-jаҥдары башкаланып jат. Эҥ аҥылузы — Кош-Агаш ла Улаган аймакта кысты качырган деп тил (угузу jетириш) jеткен кийнинде, кыстыҥ тöрööндöри јаҥыс айылга чогулыжып, келген улусла куданыҥ öйин јöптöжип јат. Кудага экијандай белетенгилеп јат. Уулдыҥ ада-энези, тöрööндöри кудага база белетенип јат, ончо јуук тöрööндöрин јаҥыс айылга чогып, куданыҥ öйин чокымдап јат. Кысты кудалап баратан улустыҥ тоозы 25-30-таҥ ашпас керек. Озогыда јаан јашту 5-6 ла кижи кудалап койор болгон. Эмдиги öйдиҥ кубулганыла, албаты-јон кöптöгöниле, јайзаҥдардыҥ јöбиле кудага баратан улустыҥ тоозы 25-35-теҥ öтпöзин деп јакаргылаган. Је кезик улус оны да кöп деп бодоп турат. Аргалу болзо, 20 ле кижи болзо, болор эди.\nКуда тÿжетен айылга јетсе, озо ло баштап эки кижи сÿт-чегендÿ, аш-курсакту айылдап кирип јат. Илÿ бöс — јаҥы айылды тударга, биле тöзööргö турган балдардыҥ ырызы — бала азырайтан белгези. Оны тöр бажында Јайыкка илип койор. Кудалап келген улус кыстыҥ ада-энезиниҥ алдына чöгöдöп, кожоҥдоп баштанат.\nОныҥ кийнинде јаан тажуурлу, кадакту тажуурлу кирер. Бу тажуурды уулдыҥ таайларынаҥ эмезе јаан акаларынаҥ бир кижи тудуп кийдирер. Эбирерде отурган улус чöгöдöп, кÿнниҥ аайыла айланып, кандый керекке, кандый јол-јорыкка келгенин јартап, јаҥар кожоҥ айдып, тажуурды тудатан кижиге јууктап јат. Тажуур ÿчинчи катап эбирзе, кыстыҥ тöрööндöринеҥ бир-бир јаан кижи тудуп јат. Эре-Чуйда кöп сабазында кин-энези, адазы, ака-таайы тудат, отко мÿргÿÿр. Ол тажуур эдип экелген сабаны ойто тöрööндöрине јандырар учурлу. Куданыҥ сабазы деп отурган тöрööндöрине туттурар.\nКуданыҥ бойыныҥ jаҥар кожоҥдоры бар. Олорды «Куданыҥ кожоҥдоры» деген бÿкте кычырып алыгар.\nКуданы тöрööн улуска тÿжÿрет. Jе ÿзезине эмес, а jÿк:\nТаадазылары ла нааназыларына (таайдак, уулдак, карган-эне, карган-ада…)\n1997 jылда болгон Алтай албатыныҥ курултайында кудалайтан айылдардыҥ тоозы 20 айылдаҥ ашпазын деп jöп тургузылган, jе ол jöп бÿдÿрилбейт. Каракол ичинде 35 айылдаҥ ажырбас деп jöп тургуслаган. Ол тооны ажырган улусты электеп, уйаттап да тургулаган учун, бу jурттарда бу jöп кöп саба улусла бÿдÿрилет.\nКандый да jакшы нöкöр-наjыга\nЭр-кемине jетпеген балдарга\nJурт тöзöбöгöн, jаҥыскан улуска\nКачыларына ла о.ö.\nКуда ла шаалтаныҥ чÿм-jаҥдарынаҥ аракыны jок эдери\nАлтай албатыныҥ чÿм-jаҥдарына аракы ээжи (правило), jасак (закон) кире кийдирилип калганы калыкка сÿрекей jаман, коронду саалттарын jетирет: ол чÿм-jаҥда болгоны — аракы ичеериниҥ эҥ тыҥ программированиези болот. Оныҥ да учун «аракы — байлу аш» дегенин угарга келижет, качан аракы — ол корон, jÿк ле корон.\nÖскö бир де калыкта аракыла кудалар деп jаҥ jок. Национальный республикалар ортодо Алтай Республиканыҥ улузы аракыны эҥ кöп ичип турган — статистиканыҥ тоолоры. Бис не, эҥ аракызак па? Эҥ аракыга ач, jÿткиир бе?\nОго ÿзеери той эдип jаткан улуска акчазын кöп саба аракыга ÿреерге келижет. Темдектезе, кудалайтан айылдардыҥ орто тоозы 41 айыл болзо, бир билеге jÿк ле кудалашка ла шаалтага 30 муҥ салкой керек.\nОныҥ учун куда ла шаалтанаҥ аракыны jоголтор керек. Элбееде — бу бÿкте.\nКудалайтан айылдардыҥ тоозын 35-теҥ ажырбазы\nАлдындагызында куданы jÿк эҥ jуук, jаан, томjылу тöрööндöргö тÿжÿретен, олордыҥ тоозы 6-7 неҥ ашпайтан. Jе jылдар сайын бу тоо кöптöгöн, бир 10 jыл кайра 20-30 айыл болгон болзо, эмди текшиде 40 айыл, кезикте 80-90 до болот! Улус кемин ажа берип турганынаҥ, калганчы öйдö куданыҥ jаҥын солыр керегинде куучындар улам ла угулат.\nТöрöгöн-тугандар республика ичинде jер сайын болзо, олорды канча бир айылга jуур керек — темдектезе, эн ле jаан тöрöгöндöрдиҥ айлында, оноҥ кудалаш. Кезикте бастыра республиканыҥ ичиле jорыктарга кÿч ле. Кезикте кудалар балдардыҥ jÿрÿмин сананбай jат. Алтын-мöҥÿн келин бололо (80-90 айыл кудалашка) кыйа да кöрöр улус табылар. Бой-бойын килер керек. (Комментарийлердеҥ)\nКöп улус jаҥды кезедер, солыр керек деп санаа айдат.\nКезик улустын öйинеҥ öдижин эбеш токтодор керек. Мен улус билерим — 80 айыл айткан кудалашка. Jе мындый кылыкты не деп айдарыҥ. А кайда барарын? Оныҥ учун мындый учы-бажы jок немени токтодор керек jаҥ ажыра. (Комментарийлердеҥ)\nНениҥ учун ондый болот? Шылтактар кöп, jе ÿзези ле ол ондый кöп айыл адаган улус тенек болгонын кöргÿзет.\nШак, кезик улус «бис уйан эмезис, кöп тöрööндöрлÿ» деп кöргÿзерге jат. Кезиги — jöжöö белетерге бойына jеҥил болзын деп сананат. Кезикте эмеен-öбööнниҥ блааш-тартыжузын да кöргÿзет: «Кажы, сен канча айыл бичидиҥ? 35? А мен jÿк 15. А мен не, сенеҥ уйан ба, мен база кöп тöрööндÿ! Нениҥ учун сениҥ jаныҥнаҥ кöп улус кудалайтан?! Сен мени оной jабызадарга туруҥ ба?! Айдарда, мен база 35 кижи бичийтем!» — деейле, санаалу эмес улус бала-барканыҥ келер öйин, jадар jÿрÿмин санангылабай, кудаларга ал-ла камык айыл адап берет.\nКуданы тöрööндöрди бир айылга jууп кудалары\nЭмди öй солынган. Бир уктыҥ улузы jуук кобыларда эмес, бÿдÿн республикала таркап калган. Оныҥ да учун ÿзе алтай улус, Оҥдойдоҥ болзын, Кан-Оозынаҥ болзын, куданы Эре-Чуйдыҥ jаҥыла тöрöгöндöрди бир айылга jууп, бир уунда кудалар керек деп санаа айдылат.\nJаҥыс jерге jуулыжып, куда ичкенин мен jарадып турум. Ондо ло тöрöгöндöр шÿÿжип jöбин чыгарып ийет. Тöрöгöн болуп jатканда, бой-бойын jабарлашпас, ченешпес керек деп сананадым. Калганчы öйдö чындапта 40-50 айылдар кудаладар, ол улус ÿзе эки катап кийдирер, ÿзези шаалта шаар. Кемниҥ балазы, ада-энезин де jазап билбес, а куданы ичип, шаалтаны шаап ла jат. Алтай тÿлкÿ бычкак бöрÿк, аттыҥ ээрин, ат, алтын jарангыштар шаары кöндиге берди. Онызын токтодор керек, уйату, эби jок неме деп бодойдым. Онызы кудаларын ченеп турганына келижет. Кудалап келген кезик келиндерди кöрзöҥ, jодолоры кызыл jылаҥаш, шорты да кийеле кудалаган учуралдар болгон. Ол бойыныҥ албатызын, jаҥын тообой турганын, бойыныҥ уйат jогын, тенегин кöргÿзип турганы деп сананадым. (Комментарийлердеҥ)