Пэжыгъуэ

Къуажэ гуэрым зэныб­жьэ­­­гъуитI дэст. «Я псэр зы чысэм илъщ» жаIэрт абыхэм щхьэкIэ. Зэгъусэу гъуэгуанэм зэдытехьэрт, зэгъусэуи къагъэзэжырт. Ауэрэ тIуми зы хъыджэбз гуэр фIыуэ ялъэ­гъуащ. ТIури толIэ хъы­джэбзым, итIани зым адрейм щебзыщI. Хъыджэбзми къыхихынур ищIэркъым: тIури щIалэ екIущ, цIыху Iэдэбхэщ. Iей хъууэ хуежьащ хъыджэбзыр. И дэлъхум гу къылъитэри къыхигъэзыхьащ:
- Сыт Iей ущIэхъур? Уи жагъуэ къэзыщI щыIэ?
- Хэт къищIын си жагъуэ – зыми къыщIыркъым…
- АтIэ уигу къеуэр сыт?
Щыхигъэзыхьым, хъы­джэбзым зиумысыжащ:
- Ди къуажэм зэныбжьэ­гъуитI дэсщ, тIуми фIыуэ сы­къалъагъу, ауэ зыр зым къи­щIэр­къым. Си зэранкIэ я ныбжьэгъугъэр къутэнущ. Аращ сигу къеуэр…
- АтIэ ар Iуэху, – жиIащ и дэлъхум. – Махъсымэ чей гъэхьэзыри, тIури къегъэблагъэ. Сэ бжьэ ястынщи, Iуэхур зытетыр ясIуэкIынщ. АдэкIэ щIапхъэми сеп­лъынщ…
ЗэрызэгурыIуам хуэдэу ящIащ. ЩIалитIыр хъыджэбзым и дэлъхум къриджащ, бжьэ зырыз яритри яж­ри­Iащ:
- Си шыпхъур тIуми фIыуэ фо­­лъагъу. Дэтхэнэр малъхъэ схуэхъуми сэ зытезгъэгусэркъым. Пщэдей жэщ нэхъ фIэмыкIыу си шэщым шы къарапцIэ, натIэ гъу­джэу, къыщIэзыгъэувэм си шыпхъур изот…
ЗэгурыIуэри зэбгры­кIы­жащ. Зы дакъикъи зи­мы­Iэ­жьэу зыр гъуэгу техьащ. Адрейр, КъантемыркIэ зэ­джэ щIалэр, егупсысащ:
- ЗанщIэу сежажьэкIэ, шы къарапцIэ натIэ гъуджэ дэнэ къисхын? ЛIыжь Iущ гуэр деж сыкIуэнщи, сечэнджэщынщ…
ХьэжмырзэкIэ еджэу къуа­жэм лIыжь Iущ гуэр дэсти, кIуэ­ри ечэнджэщащ:
- Сэ хъыджэбз гуэрым сы­лъы­хъуащ. Хъыджэбзым и дэлъхум мыр къыдиухылIащ, – жери и Iуэхур хуиIуэтащ.
- Шы къарапцIэ натIэ гъу­джэ мы хэкум щыбгъуэтыну­къым, – къыжриIащ лIы­жьым. – Апхуэдэш къыпхуэ­зы­гъуэтыфынур псы тIуа­щIэм дэс Етэчщ. Абы и деж си пщIэгъуалэм уихьынщ.
Хьэжмырзэ и пщIэгъуалэм шэсри, Къантемыр псы тIуа­щIэм кIуащ. Жэщыбгым фIэ­кIауэ, Етэч и пщIантIэм ды-хь­э­ри джащ. Етэч унэм къы­щIэкI­ри, щIалэр иригъэпсыхащ.
- Сытым укъысхуихьа? – къеуп­щIащ щIалэм еблэгъэн щи­мыдэм.
- Хъыджэбз гуэрым сы­лъы­хъуащи, шы къарапцIэ натIэ гъуджэ къыспаубыд. Уэр фIэкIа апхуэдэш зыгъуэ­тын щымыIэу жаIэ. Сыно­лъэIу: си хьэтыр къэлъагъу.
- Хъунщ, – жиIащ Етэч. – Уз­гъэщIэхъункъым. Шыр уэ­тэрым тетщи, сэ сыкIуэнщ. Уэ сэ сыкъызыщIэкIа пэшым щIы­хьи, си пIэм гъуэлъ.
- Ар дауэ хъун, абы уи щхьэгъусэр щожей! – ида­къым щIалэм.
- Укъыспэрымыуэ, сэ зэ­рыб­­жесIам хуэдэу щIы!
Сыт ищIэнт: пэшым щIы­хьэ­ри цIыхубзым бгъуры­гъуэл­ъхьащ, и къамэр кърихри я зэхуаку дилъхьащ. Нэхущым деж къэсыжащ Етэчыр. Шы къарапцIэр къритри къиутIыпщыжащ. Езыр и пэшым щIыхьэжащ. ПIэм нэсыжа хъунтэкъым цIыхуб­зыр гъынанэу къыщызэ­фIэ­тIыс­хьам.
- Сыт ущIэгъыр? – игъэ­щIэ­гъуащ Етэч.
- СыткIэ сымыгъынрэ: ухуей­мэ, ущIокI, ухуеймэ укъы­щIохьэж, уздэкIуэр сщIэр­къым, ущыхэтыр сщIэр­­къым. УкъыщIохьэжри, къамэ къызбгъурыболъхьэ. СыткIэ уигу зэзгъэбгъа?
ЛIыр гуфIащ жэщ хьэщIэм цIыхугъэ хэлъу къызэры­щIэ­кIам щхьэкIэ. И щхьэгъусэми зыри жриIакъым…
Къантемыр зылъыхъуа хъыджэбзым и дэлъхур нэхущым деж шы щыщ ма­къым къыдэушащ. Зихуапэри шэщым кIуащ: шэщым къарап­цIэ дахэ щIэтт, натIэ гъуджэу.
- Малъхъэ къэзгъуэтащ, – жери гуфIащ хъыджэбзым и дэлъхур, етIуанэ махуэм и шыпхъур Къантемыр иритащ, нысашэ дахэкIэ дри­гъэшащ.
Илъэс хуэдэ дэкIагъэнщ. Етэч и щхьэгъусэр дунейм ехыжащ. ПIалъэр икIыху щыгъуэри, Етэч щхьэгъусэ лъыхъуэу хыхьащ. Куэдым щыщIэупщIащ: игу ирихьын игъуэтакъым. «Си къарап­цIэр зэста щIалэм деж сы­щы­щIэупщIэнщи сеплъынщ», – жери Къантемыр деж кIуащ. ГуфIэу иригъэблэгъэнтэкъэ, иригъэблагъэри хьэщIагъэш­хуэ кърихащ, къы­зытекIу-         х­ьам­­кIэ еупщIащ…
ТIури шэсщ, ежьэри тхьэмахуэ хуэдэкIэ заплъыхьащ – ягъуэтакъым Етэч хуэфэщэн цIыхубз. Ямыгъуэту къагъэзэжащ. «НакIуэ, псым дыдыхьэнщи зыдгъэщIыIэтыIэнщ», – жери Къантемыр и хьэщIэр псыхъуэм дишащ. Абы хэту Къантемыр и щхьэгъусэр пхъэхь иIыгъыу псыхъуэм дыхьащ. Ар щилъагъум, Етэч жеIэ:
- Мо цIыхубзыр къэсшэнт, хэтхэ ящыщми…
Етэчым дэнэ щищIэнт ар Къантемыр зэрищхьэгъусэр?..
- Дэгъуэщ, – жиIащ Къантемыр. – Ар си благъэщ. Улъыз­гъэхъунщ…
Къантемыр и щхьэгъусэр Етэч иритщ, шу гъуси яхуищIри иутIыпщыжащ. ЦIыхубзыр лэгъунэм щIа­шащ, жэщ хъури, лIыри кIэ­лъыщIыхьэжащ.
ЛIыр зэрыщIыхьэжу цIы­хуб­зыр къэдыхьэшхащ.
- Сыт ущIэдыхьэшхыр? – игъэ­щIэгъуащ Етэч.
- Шы къарапцIэр щIэпту щхьэ­гъусэ къызэбгъэша щIа­лэм и щхьэгъусэм фIэкIа фыз пхуэхъун зэрумыгъуэтаращ сыщIэдыхьэшхыр…
- ЗэрымыщIагъэкIэ емыкIу злэжь пэтащ, – жери Етэч гур къызэщIищIэри, цIыхуб­зыр зейм хуишэжащ, тыгъэ лъапIи трилъхьэри.