Вак1уэдэк1

Мэкъумэш лэжьыгъэм япэ дыдэ зэрыщIадзэр вакIуэт.
Гъатхэм вакIуэ дэкIыгъуэр къызэрысу, мэкъумэшыщIэхэр зэрызехьэу щIадзэрт. Абыхэм дзей (вэгъу) къалъыхъуэу хуежьэрт. «Дзей»! - жыхуаIэр унагъуитI-пл1ы зэгухьэурэ зы пхъэIэщэкIэ зэдэвэныр аращ. ЦIыхухэр къулейсызт, и закъуэ зы пхъэIэщэ зэщIищIэу вэфыну къуажэ псам уна­гъуэ щlагъуэ дэстэкъым, зы пхъэIэщэм и нэхъ мащIэр арауэ вий (8) щIэщIэн хуейт2, псы кърашэнуи щхьэхуэу витI хуейт. А къомыр зы унагъуэм зэримыIэм къыхэкIыу ехулIа ищIт, унагъуитI-щыр зэгухьэу зэдэвэн хуейуэ.
Дзейуэ (вэгъуу) дэтхэнэ зыми къилъыхъуэр - вы бжыгъэкIи, шы бжыгъэкIи, щIы IыхьэкIи езым хуэдэт. 3ым нэхъыбэ щIищIэу адрейм нэхъ мащlэ щIищIэу, зым щIыуэ унэ Iыхьэ пса иIыгъыу, зым унэ Iыхьэ ныкъуэ иIыгъыу зэгурыIуэнутэкъым.
Ипэкlэ щIыр унагъуэкIэ ягуэшт. Пащтыхь къалэныр къулейсызхэм яхуэгъэкъаруртэкъыми, щIыуэ Iыхьэ ны­къуэ фIэкIа къыIрахтэкъым, къалэнри Iыхьэ ныкъуэу ящIэн щхьэкIэ. 3эдзейуэ зэгухьэхэр мис а псоми еплът. Ауэ къэхъут: и закъуэ пхъэIэщэ зэщlищIэфрэ вэуэ унагъуэ.
Дзейуэ щIызэгухьэр абыкIэ зэфIэкIтэкъым. Абы хуэдэурэ пхъэIэщи 9-1О зэгъусэ защIырти, зэдэщIыгъууэ ва­кIуэм дэкIти, псори зы увыгъуэ гуэрым щетIысэхт, я пщы­Iэр, к1ыхьу зэпыту ящIти щхьэж и хьэпшыпыр и пщыlэ щIилъхьэрт. ЩIыхэр фlагъкIэ зэрызэхуэмыдэм елъытауэ пычыгъуэ-пычыгъуэу зэпычат, дэтхэнэ пычыгъуэми псами я щIы Iыхьэ хэлът. А зыщlыпlэр щыухмэ, зэрыгупу Iэпхъуэр­ти, адрей увыгъуэм щетIысэхт. Апхуэдэурэ вэн зэдаухт.
А пхъэlэщэ къомыр зэгъусэу щымысыну Iэмал имыIэу ехулIа зыщIри мырат: махуэм зэрыва выхэр Iэмал имы­Iэу жэщым гъэхъуэкlуэн хуейт. Махуэм ва лIым жэщым
БЫр хуэгъэхъунутэкъым. Унагъуэ къэс выхъуэ лlыщlэ яIыгъын? Псоми зэхэту зы выхъуэ лIыщIэу къащтэрти, я выхэр жэщым хагъэпщт. Абы ещхьыркъабзэу я вабдзэхэр яхуиуIуну гъукIи яIыгъын хуейт. Абыхэм ящlхэр хуавэн хуейт. Ахэр зы унагъуэкIэ зэфIэкIынутэкъыми, абыхэм зэрихулIэрт гупу зэтIысылIэныр.
ВакIуэм зэрыдэкIыу, гупым я нэхъыжьхэр зэхэтIыс­хьэрти унафэ ящIт: вакIуэ ихьэжыхукIэ гупым я унафэр иригъэкIуэкIыну зы пхъэIэщэжь хахт. ПхъэIэщэр щыщIэ­щIэн хуейм и деж бэракъыр зыгъэуври, шхэгъуэ хъуауэ щIэтIыкIын щыхуейми бэракъыр езыгъэуэхри а пхъэlэ­щэжь хахар арат. Вэн яухыхункIэ а гупым ящIэн хуей псарикI яубзыхут. Чэзууэрэ махъсымэ ящIурэ къашэну, дэтхэнэ унагъуэми сыт щыгъуэ, сыт хуэдэ махуэм къишэн хуейми белджылыуэ хуагъэувт. А ящIа унафэм къыхэ­пIэнкIыкI щыIэтэкъым, унафэ зэращlам тету ягъэзэщIэн мыхъумэ. Вэн щаухыну зэманым тегуэшауэ махъсымэ чэ­зури ягъэувт. А щIыкIэм тетурэ, вэн яухыху я махъсымэ­ри зэпыутэкъым. А махъсымэр къэзышэм, абы хуэфэщэн гъуэмыли къишэрт, махъсымэм и гъусэу.
А гупым ящыщу нэхъ унагъуэ къулейуэ унагъуи 2-3 чэзууэ махъсымэ къэзышэнум хамыгъыхьэу иужь къра­гъанэрт, вакIуэихьэжым и деж хуэзауэ кърагъэшэну.
ПхъэIэщэхэм гъунэ иралъыным ипэ ихуэу, вакlуэ гу­пыр псари зэхуэсырти, пхъэlэщэжь унафэщIу хахам «гъу­нэилъ хъуэхъу» - жиIэрт:
Я дэ ди Тхьэ,
Тхьэшхуэ,
Тхьэгъэлэдж,
Телъыджэр зи Iэужь, Едгъэжьа Iуэхур гъэбагъуэ! И гугъур яхуэмыIуатэу, Матэ щIэдзауэ дыпсэууэ, Псапэр хэтщIыкIыу, К1ыщыр дгъэгуфIэу,
Ди фIыгъуэ тIэкIур гъэбагъуэ! Я ди Тхьэ,
Вабдзэм и махуэр щIэдгъэлъауэ,
Гъунэм и махуэр итлъауэ, ЩIылъэм и хуабэр хыхьауэ,
Бэвым и кIуапIэм дытехьауэ,
Я дэ ди тхьэ, къыщIэгъэкl.
! «Гъунэилъ хъуэхъур» къэзыIуэтэжар - Нало Мащlэщ, зытхыжар Нало Заурщ.
I Д з е й - «зэдзылlа» жыхуиlэщ. 2 Ви-l0-кlэ, 12-кlэ вэ щыIэт.
з А дзейуэ зэгухьэ унагъуэхэр апхуэдизкlэ зэсэрти, «ив лlэри и дзей хэкlыжащ» жыхуаIэм хуэдэу; зыгуэр къащымыщIмэ, зэкlэры­мыкlыжу илъэс Iэджэкlи вэгъуу зэрыIыгът.
Ар щытIуэжкIэ ­пхыр и матэу,
Iэтэ и нэду,
Гъасэгу и гулъэу, Гужьхэр игъэщIыщIэу, ГущIэхэр игъэпсалъэу, Хьэм гъунэр гуигъэзу, Хьэм нэзыр гуиуду.
Зэ кIыщтэгъуэр -
Ху гуибгъуу,
ЕтIуанэ кIыщтэгъуэр ­Ху гуипщIу!
Унагъуэ и гуэн пщIырыпщI зэбгъурыту. Абы къыщхьэщыттыкI- ныщхьэщыттыкIым псапэри гуапэри иритщIэу
Гъэ минкIэ дыгъэпсэу. – «ВакIуэихьэж хъуэхъур» къэзыIуэтэжар Уэзы МутIщ, зытхы­жар КъардэнгъущI 3рамыкущ.
Ефэхэрт, шхэхэрти, вакIуэлIхэр хуит ящIыжырти къуажэм дыхьэжхэрт. ВакIуэ тхьэлъэIур абыкIэ яухырт. Ар вакIуэкъихьэж псоми зэрахабзэт.
«Къэбакъ» жыхуаIэр - вакIуэихьэж тхьэлъэIухэм ящыщ зыт. Ар ипэкIэ икъукIэ нэгузыужьышхуэу щытащ, вакIуэлIхэм я мызакъуэу, къуажэ цIыху псами щхьэкIэ. Ар иджы щымыIэж хабзэхэм ящыщщ. Ар зищIысымрэ зэ­рекIуэкIыу щытамрэ мыпхуэдэущ:
Къэбакъ къэзышэжыну мурад зыщIа гупым, вэн иухы­ным мазэ, нэхъыбэ иIэу къэбакъыр зэрагъэпэщу щIа­дзэрт. Ар хуабжьу къупынщыпынт, IэпщIэлъапщIэ хуейт. Езы вакIуэ гупым я къарукIэ икъукIэ елIалIэу зэрагъэ­пэщт.
«Къэбэкъ» жыхуаIэр зэрыщытар мыпхуэдэущ: пхъэ къурагъ к1ыхьым и пэ дыдэм пхъэбгъу щIыкIэу щIауэ зэ­блэдзауэ фIаукIэрт, ябдзырти. Пхъэм къыхащIыкIыурэ шы, мэл, жэм, хьэ, кхъуэ н. къ. Iэджэм я сурэт ящIурэ а пхъэ фIабдзам траIулIэрт. Вэн яуха нэужь, мыдрейхэр зэ­рыжытIам хуэдэу псари ирагъэкIуэкIырти, я шхэни я ефэ­ни зэрызэфIэкIыу, къэбакъыр щытувыгум ику дыдэм ира­гъэувэрти, мыхъеин х,уэдэу быдэу ирапхэрт. Мыр куэдым зэрагъэпэщыфтэкъыми, закъуэтIакъуэххэт къэбакъ, къэзы­шэжыфу къэхъур. Ар зэбгъэпэщын щхьэкIэ гупым хvаб­жьу IэпщIэлъапщIэ яхэтын хуейт. Зэрызэгъэпэщыгъуейм къыхэкIыу зэзэмызэт ар къызэрыхъури, цIыхуу щыIэм яфIэгъэщIэгъуэнт.
 Абыхэм щыгъуэм езы цIыхухэри IэмыкIуэлъэмыкIуэт.
Арати, хуабжьу цIыхухэр хуэяврт, яфIэгъэщIэгъуэну. ИщхьэмкIэ зэрыщыжытIауэ, я вакIуэ тхьэлъэIур губгъуэм щашхт, щрафти, ахэр зэрызэфIэкIыу, я пщыIэр якъутэж­ти, пщыIэ пхъэкIэ-бжьэкIэхэри я гухэм иралъхьэжт, пщы­Iэ бгъэнми мафIэ ирадзти фачкIэ хэуэжти, ягухэр зэщIа­щIэжт. Япэ дыдэ ит гум нэхъыжьхэр ит1ысхэрти лIыжьхэм щхьэкIэ къагъэна махъсымэри гъуэмылэхэри а лIыжьхэм я гум иралъхьэрт. уэрэдрэ «уэредадэрэ» жызыIэну гупыр къэбакъыр зэрыт гум иувэрти, хъурейуэ къеувэкIауэ къэбакъым кIэрыувэрт. Ар нэхъыжьхэм я ужь къиувэжти, «уэредадэр» ину къыхадзэрт.и къежьэжт, я факIэщIыжь­хэр кърахрэ ягъауэу. Ажыгъафэм и сэшхуэжьыр кIэрыуэу дэлъей-къелъыхыу псами япэм иту. Дунейр якъутэжу Iэуэлъауэшхуэу къэкIуэжырт.
МыдэкIэ къыздэкIуэж къуажэми, «къэбакъ къашэж»· жаIэрти, къуажэм цIыху къыдэмынэу уэрамым къызэры­дэхуауэ зэрызехьэрт. ЛIыжьхэри къапэплъэрт.
Къэбакъыр зрашэлIэну унагъуэм куэд щIауэ хъыбар· кърагъэщIауэ, абыи хуабжьу загъэхьэзырауэ щытт.
ВакIуэлIхэм дунейр ящIэщыгъуэу, ину «уэредадэ» жа­Iэу, фач ягъауэу, лIыжьхэр здэщыт къуажэбгъум къызэ­рысыжу гухэр къэувыIэрти, вакIуэлI нэхъыжьхэр къи­кIырти «сэлам» жаIэрти лIыжьхэм ябгъэдыхьэрт.
Сэлам зэрахт, псалъэ гуапэкIэ зэхъуэхъурти, вакIуэ Iэнэ пхъэбгъу цIыкIухэр kъахьти къагъэувт. Щынэл гъэ­вахэри гъуэмылэй{эри тез къащIти, махъсымэр пхъэ шы­накъ кIы гъуанэжьым кърагъахъуэрти нэхъыжьым иратт. ЛIыжьхэр зэралъэкIкIэ хъуахъуэрти, махъсымэри ирафт, шхынри яшхт. Ажыгъафэми и сэшхуэжьыр кIэрыуэу ду­нейр хъурейуэ къифыхьт, зэрызимыщI къигъанэртэкъым, цIыхуу щыIэр ныбафэуз хъуауэ дыхьэшхыу абы и ужь итт.
ЛIыжьхэм ешхэнри ефэнри зэфIагъэкIырти, вакIуэ тхьэлъэIур яухт.
- Иджы, берычэт бесын, лIы хуэдэу фыкъэкIуэжащ, фывахэри бэв тхьэм ищI, IэфIрэ гуфIэгъуэрэ тхьэлъэIу­кIэ фшхыжыну тхьэм жиIэ, фи гъуэгу фытеувэж! - жа­Iэрти, лIыжьхэм гуапэу сэлам ирахыжти, вакIуэлIхэр хуит ящIыжырти, я гъуэгу теувэжырт.
Абыхэм иджыщ Iуэхушхуэ щаIэр: зэрыкIуэм хуэдэурэ, хуабжьу уэрэд жаIэурэ, къэбакъыр здашэну пщIантIэм дыхьэрт. Къэбакъыр зэрыт гур пщIантIэку дыдэм щагъэу­вырт, хъыджэбзхэр пшынэ еуэрт, ажыгъафэм ислъэмей ищIу утыкум итт, жылэр абы и ужьым итт.
А къэбакъым пыт сурэтхэр зыри къыпамынэу къыпау­дын хуейт, фочкlэ дэуейуэрэ. Ахэр къыпамыуду унэм щlы:хьэ яIэтэкъым. Жэщ хъуху абы дэуейуэ иужь итт. Ахэр псори къыпыудын яухырти, тхьэлъэlури ефэ-ешхэри зэфlагъэкIырт. К:ъэбакъыр зи пщlантlэ зыдаша унагъуэ­ми тхьэлъэlушхуэ къращIэкIт.
Абы иужькlэ джэгури тращIыхьыжти, нэху щыхункlэ джэгурт. Икъукlэ нэгузыужьышхуэу яIэт. Гъатхэ тхьэ­лъэlу, абы нэхърэ нэхъ ин зыри щымыlэу, къуажэ псоми яIэтырт, къэбакъым и Iуэхур.
А псом яужьыжкlэ шыгъажэшхуэ ящIырт. Сыт щыгъуи зэхуэфlу, къэжэным хуэхьэзыру, абы хузэрашэу шыгъа­жэш зиlэ псоми я шыхэр къыщlашырти къагъажэрт. Зиш къытежым саугъэтышхуэхэр иратырт. Ар къэбакъым и кIэухт.
Абы нэмыщlауэ илъэсым и кlуэцIкlэ зэ е тlэу Къэбэр­дей псор зэхуэсырти шыгъажэшхуэ ящIырт. Ари икъукlэ ягъэлъапlэу, нэгузыужьу ирагъэкlуэкIырт.
Абы ещхьыркъабзэу Къэбэрдей псор илъэсым зэ зэ­хуэсырт, ерыскъымрэ фадэмрэ куэду кърашалIэрти, дахэу уэрэд жыIэнкlэ, Iэзэу хъуэхъуэнкlэ зэпеуэхэрт. Абы икъу­кlэ гъэсэныгъэ мыхьэнэшхуэ иIэт. Сэрмакъ къуажэм щыщ Жыкъуэ Чаус къызэрыджиlэжамкlэ, апхуэдэ зэпеуэ гуэ­рым щатекlуауэ щытащ хъуэхъуэнкlэ и адэ Джэтэжьо­къуэ Екъуб. Зэрыгъыж къуажэм щыщ Хьэмгъуокъу Хьэж­би къызэрыджиlэжамкlэ, Къэбэрдей псор уэрэдкlэ щызэ­пеуам Инарыкъуейм (Курп Ипщэм) щыщ Инарокъуэ Шумахуэ ятекlуауэ щытащ. Ари хабзэу екlуэкIырт.