ТIуапсэ Пресс - 2015 илъэсым фэгъэхьыгъэу ТхьакIущынэ Аслъан ригъэкIокIыгъэ пресс-конференциер\n2015 илъэсым фэгъэхьыгъэу ТхьакIущынэ Аслъан ригъэкIокIыгъэ пресс-конференциер\nadmin - 2016-02-18 07:53:45\nАдыгэ Республикэм и ЛIышъхьэу ТхьакIущынэ Аслъан федеральнэ ыкIи региональнэ къэбар жъугъэм иамалхэм ялIыкIохэм 04.02.2016-м пресс-конференцие къафитыгъ. ИIэнатIэ зыIутым къыщегъэжьагъэу республикэм ипащэ ябгъонэрэу мыщ фэдэ зэIукIэ зэхищагъ, журналистхэм шъхьэихыгъэу адэгущыIагъ, ахэм яупчIэхэм игъэкIотыгъэ джэуапхэр къаритыжьыгъэх.\nСоциальнэ-экономическэ къэ­гъэлъэгъонхэмкIэ Адыгеим зып­къитыныгъэ иIэу 2015-рэ илъэ­сыр зэфишIыжьыгъ, ау нэмыкI регионхэм афэдэу кризисым къыздихьыгъэ гумэкIы­гъохэм республикэр яолIагъ.\n2007-рэ илъэсым къыщыублагъэу Адыгеим изэхэубытэгъэ бюджет фэди 2-кIэ нахьыбэ хъугъэ, республикэм ежь федэу къыхьыжьырэр илъэс къэс на­хьыбэ зэрэхъугъэм ишIуагъэкIэ, хахъохэр сомэ миллиард 17-м кIэхьагъ. БлэкIыгъэ илъэсым изэфэхьысыжьхэм къызэрагъэ­лъэгъуагъэмкIэ, дотациеу республикэм къыфатIупщырэр джыри зы проценткIэ нахь макIэ хъугъэ, джырэ уахътэм ехъулIэу ар процент 38-м кIэ­хьэ. Бюджетым шъхьэихыгъэу зэрэтегущыIэхэрэм епхыгъэ къэгъэлъэгъонымкIэ Адыгеим Къыблэ федеральнэ шъолъырым я 2-рэ, Урысыем я 6-рэ чIыпIэр ащиубытыгъ.\nЭкономикэм хэхъоныгъэу ышIыхэрэр къэзыгъэлъэгъорэ валовэ региональнэ продуктым илъэс къэс хэхъо. 2015-рэ илъэ­сым ар сомэ миллиард 87-м ехъугъ, 2014-рэ илъэсым егъэп­шагъэмэ, ар проценти 102,1-м кIэхьэ. ВРП-м иструктурэ анахьэу зыгъэпсыхэрэр потребительскэ бэдзэрыр (процент 20,8-рэ), промышленностыр (процент 17,7-рэ), мэкъумэщ хъызмэтыр (процент 13).\n2016-рэ илъэсыр къызихьа­гъэм къыщыублагъэу экономикэм иотраслэ шъхьаIэхэм зыпкъ итэу хэхъоныгъэхэр ашIых. Ащ ишыхьат, республикэм иорганизациехэм мылъкоу агъэзекIорэр 2015-рэ илъэ­сым проценти 3,3-кIэ нахьыбэ зэрэхъугъэр, зэкIэмкIи а пчъа­гъэр сомэ миллиарди 147,4-м зэрэкIэхьагъэр.\nДжырэ уахътэм экономикэр къиныгъохэм ахэтми, республикэм ипромышленнэ предприятиехэм зыпкъ итэу Iоф ашIэ. Промышленнэ индексым хэхъо­ныгъэу ышIыхэрэмкIэ Къыблэ федеральнэ шъолъырым пэрытныгъэ щызыIыгъ регион анахь дэгъуищым Адыгеир мы аужырэ илъэс заулэм ахэхьэ.\n2015-рэ илъэсым республикэм ипромышленнэ производ­-ст­вэ ииндекс проценти 103,2-м нэсыгъ (Къыблэ федеральнэ шъо­лъырымкIэ я 3-рэ чIыпI). Предприятиехэм ежь къыдагъэ­кIы­гъэ продукцием, агъэцэкIэгъэ Iоф­шIэнхэм ыкIи фэIо-фашIэхэм зэ­кIэмкIи сомэ миллиард 44,3-рэ атефагъ. Мэкъумэщ хъыз­мэтым ипроизводствэ ииндекс проценти 106,9-м ехъугъ, 2014-рэ илъэ­сым а къэгъэлъэ­гъоныр проценти 101,3-рэ хъу­щтыгъэ.\nБлэкIыгъэ илъэсым Адыгеим иаграрийхэм лэжьыгъэ бэ­гъуагъэ къахьыжьыгъ, зэкIэмкIи ар тонн мин 660-рэ мэхъу, 2014-рэ илъэсым егъэпшагъэмэ, а къэгъэлъэгъоныр тонн мин 95-кIэ нахьыбэ хъугъэ. Джащ фэдэу пхъэшъхьэ-мышъхьэ тонн мин 16,6-рэ республикэм къыщахьыжьыгъ, ащ ыпэрэ илъэсым елъытыгъэмэ, ар фэди 1,6-кIэ нахьыб. Хэтэ­рыкIхэр тонн мин 62,5-рэ фэдиз мэхъу. 2006-рэ илъэсым щыублагъэу пынджыр зыщырапхъырэ гектар пчъагъэр фэди 3-кIэ нахьыбэ хъугъэ, непэ ар гектар мини 7,5-м кIэхьэ.\nАдыгеим ипсэупIэхэм япроцент 85-мэ гъэстыныпхъэ шхъуан­тIэр яI, илъэси 5-м къыкIоцI а пчъагъэр проценти 8,2-кIэ нахьыбэ хъугъэ. Мы охътэ дэдэм республикэм псэолъэ 350-рэ кIэу щашIыгъ, ащ щыщэу процент 95-м социальнэ мэхьанэ яI.\nАдыгеим ипащэхэм IофшIэнышхоу ашIагъэм ишIуагъэкIэ, республикэм иэкономикэ сомэ миллиарди 124-м ехъу инвестициеу къыхалъхьагъ. Джырэ уахътэм ехъулIэу сомэ миллиард 70-м ехъу зытефэрэ инвестиционнэ проект 60-мэ Адыгеим Iоф щадашIэ.\nПредпринимательствэ цIыкIум ыкIи гу­ры­тым къэралыгъо Iэ­пыIэгъу ягъэгъотыгъэным фэIорышIэрэ подпрограммэм Iоф ешIэ. Ащ игъэцэкIэн зэкIэмкIи сомэ миллион 563,4-рэ пэIуагъэхьагъ, предпринимательствэм хэщэгъэ нэбгырэ 532-мэ IэпыIэгъу афэ­хъугъэх.\nМы аужырэ илъэси 5-р пштэмэ, гурыт лэжьапкIэу республикэм къыщахьыжьырэр фэди 1,5-кIэ нахьыбэ хъугъэ. Джырэ уахътэм гурыт лэжьапкIэр сомэ 22100-м кIэхьагъ. ЛэжьапкIэм итынкIэ чIыфэ ателъэп. IофшIэ­пIэ чIыпIэ зимыIэхэм япчъа­гъэ процент 1,3-рэ мэхъу, 2009-рэ илъэсым а къэгъэлъэ­гъоныр проценти 2,9-рэ хъу­щтыгъэ.\nЗянэ-зятэ зимыIэжь нэбгырэ 238-мэ блэкIыгъэ илъэсым псэупIэхэр арагъэгъотыгъэх, унэгъо ныбжьыкIэ 245-мэ псэукIэ амалэу яIэхэр нахьышIу ашIыгъэх. Программэу «Доступная среда» зыфиIорэм игъэ­цэкIэн пэIухьанэу сомэ миллион 54-рэ фэдиз къатIупщыгъ. 2015-рэ илъэсым спорт псэуа­лъэхэм япчъагъэ 31-кIэ нахьыбэ хъугъэ. Мы уахътэм бас­сейни 2, спортзали 6, псауныгъэр зыщагъэпытэрэ зы комплекс, нэмыкIхэри къызэIуа­хыгъэх.\n— Аслъан Кытэ ыкъор, экспертыбэхэм зэралъытэ-рэмкIэ, непэрэ кризисым пэшIуекIогъэ­ным фэшI анахь шIуагъэ къэзыты-щтыр IэкIыб къэралхэм къащадагъэкIырэ продукциер тэтыехэмкIэ зэблэ­хъугъэныр ары. БлэкIыгъэ илъэсым изэфэхьысы­жь­хэр пшIымэ, мы лъэ­ны­къомкIэ республикэм гъэ­хъагъэхэр иIэха? ТапэкIэ сыда анахьэу шъунаIэ зытежъугъэты­щтыр?\n— Джырэ уахътэм мы Iофы­гъом изэшIохын федеральнэ гупчэми, субъектхэми мэхьанэшхо щараты.\nЭкономикэм зыпкъитыныгъэ иIэныр, цIыфхэм ящыIэкIэ-псэ­укIэ зэщымыкъоныр — джары типшъэрылъ шъхьаIэр. Iэ­кIыбым къыщыдагъэкIырэ товархэм ащыщхэр тэтыехэмкIэ зэблэхъугъэнхэм фэшI лэжьы­гъэм икъэгъэкIын тишъыпкъэу тыпылъ. Джащ фэдэу ти­шъо­лъыр имызакъоу, зэрэдунаеу щызэлъашIэрэ адыгэ къуаеу къыдэдгъэкIырэм ипчъагъэ хэдгъэхъоным тынаIэ тет. Мы аужырэ илъэсхэм итальянскэ технологиехэр къызфэдгъэфедэзэ, чъыгхатэхэм ягъэтIысхьан Адыгеим зыщедгъэушъомбгъугъ. Мыекъопэ редукторышI заводым ипродукцие къэралыгъом иобороннэ отраслэ щагъэфедэ, тапэкIэ Украинэм къыращыщтыгъэ пкъыгъохэм ащыщхэр ащ къыдегъэкIых. Мыекъо­пэ машинэшI заводым пындж­лэжьыным, нэмыкI отраслэхэм ащагъэфедэрэ аппаратхэр къы­дегъэкIых, СНГ-м хэхьэрэ къэралыгъохэм ахэр ащэфых. Ащ нэмыкIэу, зекIоным хэхъо­ныгъэхэр ышIынхэм тынаIэ тет, блэкIыгъэ илъэсыр пштэмэ, Адыгеим икъушъхьэхэм, ичIыпIэ дахэхэм нэбгырэ мин 400 фэ­дизмэ защагъэпсэфыгъ. Шъыпкъэр пIощтмэ, экономикэм хэхъоныгъэхэр ышIынхэмкIэ анахь тызщыгугъырэ лъэныкъо­хэм туризмэр ащыщыгъ, ау кризисым къыхэкIыкIэ, мыщ ахъщэу къыхалъхьэрэр нахь макIэ хъугъэ. ГущыIэм пае, проектэу «Джэнэт» зыфиIорэр къызэтедгъэуцуагъ, проектэу «Лэгъо-Накъэ икъэлапчъэхэр» зыфиIорэр лъытэгъэкIуатэ.\n— Экономикэ къиныгъохэм ямылъытыгъэу, мы аужырэ илъэсхэм республикэм къэгъэлъэгъон дэгъухэр иIэх. 2016-рэ илъэсым экономикэм хэхъоныгъэхэр ышIынхэмкIэ сыд фэдэ секторхэр, предприятиехэр, проектхэр ара анахьэу шъузщыгугъыхэрэр?\n— 2016-рэ илъэсым Адыгеим ибюджет дефицит иIэу тштагъэ. Ахъщэм ипроцент 70-рэ фэдизыр социальнэ мэхьанэ зиIэ Iофыгъохэм апэIудгъэхьащт. Республикэм ежь хахъоу иIэ­хэр, хэбзэIахьэу къыугъоихэрэр нахьыбэ зэрэхъухэрэр — джары тизыпкъитыныгъэ ылъапсэр. Ащ дакIоу, хэхъоныгъэхэр тшIын­хэмкIэ анахь шъхьаIэу слъытэрэр инвестициехэр нахьыбэ шIыгъэнхэр ары. АщкIэ тиреспубликэ хъопсагъоу щыт. Мы аужырэ илъэсхэр пштэмэ, тиэкономикэ инвестициеу къыхалъхьагъэр сомэ миллиарди 124-м ехъу. Ащ ишIуагъэ­кIэ мыщ фэдэ къэгъэлъэгъон дэгъухэр тиIэх, псэолъэкIэ пчъа­гъэ тшIыныр тфызэшIокIыгъ. Предприятиеу «Волма» зыфи­Iорэм иIофшIэн мыгъэ республикэм щыригъэжьэщт, нэбгырэ 600 фэдизмэ мыщ IофшIэпIэ чIыпIэхэр щагъотыщтых. Джащ фэдэу индустриальнэ паркитIу дгъэпсынэу тэгъэнафэ, нэмыкI гухэлъхэри тиIэх. Ахэр щыIэ­ныгъэм щыпхырыщыгъэнхэм тишъыпкъэу тыпылъыщт. Типредприятие инхэми бэкIэ тащэгугъы.\n— Кризисым пэшIуекIо­гъо­ным пае Адыгеим сыда щашIэрэр?\n— Кризисым иегъэшхо къы­тигъэкIыгъ сфэIощтэп, непэрэ мафэхэм яхъулIэу зэшIомыхын умылъэкIыщт къиныгъохэм рес­публикэ бюджетыр яолIагъэгоп. Ащ дакIоу, федеральнэ гупчэм къикIырэ дотациер блэкIы­гъэ илъэсым джыри зы про­центкIэ къедгъэIыхыгъ, непэ ар процент 38-м кIэхьэ. Ау мыщ дэжьым гумэкIыгъо къэуцу — тэ анахь дэгъоу Iоф тшIэ, дотациер къедгъэIыхы къэс федеральнэ гупчэм къытфитIуп­щырэ ахъщэ IэпыIэгъум къы­щэкIэ. ХэбзэIахьэу бюджетым къихьэрэм, республикэм ежь хахъоу ышIырэм зыпкъитыныгъэ ямыIэн ылъэкIыщт, сыда пIомэ непэ дэгъоу Iоф зышIэрэ предприятиер къиныгъохэм зяуа­лIэкIэ, неущ ар къызэтеуцонкIи хъущт. Арышъ, тэр-тэрэу зытIы­гъыжьын амал тиIэным тыкъы­фэкIон фае. АщкIэ амалышIухэр тIэкIэлъых, къэралыгъо чIыфэу ттелъыр зэкIэмэ анахь макI, бюджетым кредитышхо иIэп, типшъэрылъхэр зэкIэ тэгъэца­кIэх.\n— Бизнес цIыкIумрэ гурытымрэ IэпыIэгъу афэ­хъугъэныр анахь мэхьанэшхо зиIэ лъэныкъохэм ащыщ, анахьэу джырэ уахътэм. МыщкIэ республикэм зэшIуихырэр икъоу олъыта?\n— Предпринимательхэм ти­шIуагъэ ядгъэкIыныр типшъэрылъ шъхьаIэхэм ащыщэу сэ­лъытэ, сыда пIомэ ахэм яIоф­шIэн зэрэзэхащэрэм, IофшIэпIэ чIы­пIакIэхэр къызэрэзэIуахырэм ялъытыгъ экономикэм хэхъоныгъэу ышIыщтхэр. Мы лъэ­ныкъомкIэ республикэм игъэ­цэкIэкIо хэбзэ къулыкъухэм къатефэрэр зэкIэ ашIэ, бизнесым хэщагъэхэм, езыгъэжьэ­гъакIэхэм IэпыIэгъу афэхъугъэ­ным фэIорышIэрэ программэ зэфэшъхьафхэм тахэлажьэ, ти­ахъщэ ахэтэлъхьэ.\n— АР-м и ЛIышъхьэ ихэ­дзынхэу къэблагъэхэрэм уахэлэжьэн гухэлъ уиIа?\n— Тызхэт илъэсым иIоныгъо мазэ УФ-м и Къэралыгъо Думэ, АР-м и Къэралыгъо Совет — Хасэм ядепутатхэм яхэдзынхэр тишъолъыр щыкIо­щтых. Адыгеим и Парламент депутат 54-рэ иIагъэмэ, джы а пчъагъэр 50 хъущт. Джырэ уахътэм республикэм ипащэ ихэдзынхэм тягупшысэрэп, тэркIэ анахь шъхьаIэр экономикэм иIофыгъохэр зэшIохы­гъэнхэр, цIыфхэм ящыIэкIэ-псэукIэ нахьышIу шIыгъэныр ары. АР-м и ЛIышъхьэ ихэ­дзынхэр къэкIорэ илъэсыр ары зыщыIэщтхэр. А IэнатIэм Iухьан амал зиIэ, гъэсэгъэ ыкIи фэхьазыр цIыфыбэ тиреспубликэ ис.\n— Адыгэ къуаем къыфэбгъэзэжьмэ, брендыр къызфагъэфедэзэ шъолъыр зэфэшъхьафхэм мы продукциер къащадагъэкIы. Шапхъэхэр зыукъохэрэм сыдэущтэу уадэзекIон фая?\n— Республикэм ит завод заулэмэ адыгэ къуаер непэ къыдагъэкIы, адрэ регионхэм ащкIэ фитыныгъэ яIэп. Ау арэу щытми, кIышъом «адыгэ къуай» къытыратхэшъ, япродукцие Iуа­гъэкIы. Ар тэрэзэп, ащкIэ хэбзэгъэуцугъэр аукъо, арышъ, пшъэдэкIыжь ябгъэхьыныр атефэ. Тикъое шъыпкъэ цIыфхэм ашIоIэшIу, ащ идэгъугъэ, шIуа­гъэу пылъыр Урысыем имыза­къоу, IэкIыб къэралхэми аща­шIэ. ГущыIэм пае, джырэ уахътэ Германием ар щыIуагъэкIы.\n— ЗэдэгущыIэгъу горэм къызэрэщыхэбгъэщыгъа-гъэмкIэ, уиIофшIэн дэгъу дэдэу бгъэцэкIэныр пшъэрылъ шъхьаIэу зыфэогъэуцужьы. УиIофшIэгъу мафэ зэрэкIуагъэм, зэшIопхыгъэм уамыгъэразэу бэрэ къыхэкIэу къэпIуагъ. АР-м и ЛIышъхьэ иIэнатIэ пштэмэ, сыда къыбдэмы­хъугъэу плъытэрэр?\n— Iофэу есхьыжьагъэр згъэ­цэкIэным сыдигъуи сыпылъ. КIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэр, еджа­пIэхэр, фельдшер-мамыку Iэ­запIэхэр, нэмыкI социальнэ псэуалъэхэр бэу дгъэпсыгъэх, ащ инэу сырыраз. Ау пшъэрылъэу зыфэзгъэуцужьыгъэр зэкIэ зэшIосхыгъэу сфэIощтэп. Сыфай Мыекъуапэ идэхагъэкIи, икъэбзагъэкIи нэмыкI къалэхэм къахэщынэу, тиреспубликэ щыпсэурэ нэбгырэ пэпчъ гъот иIэнэу. АщкIэ амалышIухэр тIэкIэлъых.\nГъэсэныгъэм, псауныгъэр къэухъумэгъэным, спортым, нэмыкI лъэныкъохэм япхыгъэ упчIабэхэр АР-м и ЛIышъхьэ фагъэзагъэх. Ахэм зэкIэми игъэкIотыгъэ джэуапхэр къаритыжьыгъэх.