ТIуапсэ Пресс - Пшысэм къыхэхыгъэ нэфапI - ЗекIоным фэгъэхьыгъэ тхыгъэ\nadmin - 2015-02-02 14:38:39\nЗекIоным ылъэныкъо Адыгеим аужырэ илъэсхэм нахь зыщиушъомбгъугъ. ЗекIохэм яфэIо-фашIэхэр зыгъэцакIэхэу пстэумкIи предприятии 165-рэ республикэм ит. Илъэс заулэкIэ узэкIэIэбэжьмэ Iоф зышIэщтыгъэхэм ар фэдитIукIэ анахьыб. Тишъолъыр, анахьэу Мыекъопэ районым икъушъхьэхэм, защызыгъэпсэфынэу къакIохэрэр къызщыуцущтхэ хьакIэщхэм ыкIи ахэм чIыпIэу яIэхэм япчъагъи хэхъуагъ. Ахэр зэрэзэтегъэпсыхьагъэр, цIыфхэм зыгъэпсэфыпIэ амалэу аратырэр тинэрылъэгъугъ.\nИлъэсыкIэ мэфэкI мафэхэр текIыгъэх нахь мышIэми, къушъхьэм зыщызыгъэпсэфы, зипсауныгъэ зыгъэпытэ зышIоигъоу, жьы къабзэ къэзыщэн гухэлъ зиIэу мыщ къакIорэр макIэп.\nБлэкIыгъэ шэмбэтым Мые­къуа­пэ щыпщэгъуагъ ыкIи жьыбгъэр къыщилъыщтыгъэ, ау гухэлъэу тшIыгъэр зэкIэтхьажьы­гъэп, гъогу кIыхьэу дгъэнэфагъэм тытехьагъ. Ащ автомобилэу тетыр бэу, рыкIогъуаеу щытыгъ тIон тлъэкIыщтэп, ау тылъыкIуатэ къэс ахэм япчъагъэ хахъощты­гъэ. ПсэупIэу Шаумян дэжь телъ лъэмыджым гъэцэкIэжьын­хэр зэрэщыкIорэм къыхэкIэу автомобильхэм язекIон нахь къиныгъ. Ар зызэтэнэкIым, пэрыохъу зыпари къытфэмыхъужьэу тигъогу едгъэхъугъ.\nГъогу гъунэм зыгъэпсэфыпIэ­хэр бэу щытых. Зым нахьи зыр нахь дахэу, цIыфым иуахътэ гъэшIэгъонэу, гухахъо хигъуатэзэ ыгъэкIон зэрилъэкIыщтым ахэр тегъэпсыхьагъэх.\nУлъыкIуатэ къэс нахь гъэшIэгъон\nМыекъопэ районымкIэ станицэу Дахъо дэжь бэмышIэу къыщызэIуахыгъэ кIэпсэкIэшIэгъэ гъогур ары апэрэу нэплъэ­гъум къыридзэрэр. Ар хъугъэ-шIэгъэ­шхоу щыт, Адыгеим зекIоным хэхъоныгъэ щишIынымкIэ ащ амалышIухэр къетых. Дахъо игъэхъунэрэ къушъхьэтхэу Унэ-Козрэ кIэпсэкIэшIэгъэ гъогум зэрипхыгъэх. Метрэ 1250-рэ зи­кIыхьэгъэ гъогур нэбгыри 160-рэ а зы уахътэм зэдытехьанхэм фытегъэпсыхьагъ.\nЗыгъэпсэфыпIэхэм анэмыкIэу гъогу гъунэм щэпIэ цIыкIухэр Iутых. Лэгъо-Накъэ ичIыпIэ дахэхэр зытешIыхьэгъэ нэпэеплъхэр, лъэпкъ нэшанэ зиIэ щы­гъынхэр, мэлыцым хэшIыкIыгъэ паIохэр, цыехэр ахэм ащащэх. Джащ фэдэу къушъхьэ шъоур зыщэу уапэ къифэрэр макIэп.\nЛэгъо-Накъэ узщыдэкIоещтым, автомобильхэр жъугъэу зыщызе­кIо­хэрэм, гъогу гъунэм дэжь мульт­фильмэу «Ледниковый пе­риод» зыфиIорэм хэтыгъэ цызэу Скрэтч щыт. Ащ зызыгъэ­псэфынэу къушъхьэм дэкIуа­ехэрэм шIуфэс арехы, къехыжьыхэрэр егъэкIотэжьых. Цызэ­шхор залъэгъукIэ ашIо­гъэшIэ­гъонэу гъогунапцэм бэ къыщыуцурэр. ЦIыфхэр ащ екIуа­лIэх, къаплъыхьэ, игъу­сэхэу сурэтхэр зытырахых. КIэлэ­цIыкIухэр Скрэтч щэгу­шIу­кIых, теIабэх. Тэри ащ тыб­лэкIын тлъэкIыгъэп. Цызэм дэжь тыкъэ­уцугъ, нэ­Iуасэ зы­фэт­шIыгъ ыкIи сурэтхэр зытетхыгъэх. Къэбар къэIотэн бырсырым тыхэтэу ащ ыIыгъ дэ­жъы­ер тымышIахэу къыздетхьыжьагъ ыкIи Скрэтч лъэшэу къэдгъэ­гуIагъ.\nКъушъхьэшыгу дахэхэу къэлъагъохэрэм нахь бла­гъэу тыкъызякIуалIэм, зы­гъэпсэ­фыпIэ зэтегъэпсыхьа­гъэхэр къэтлъэгъугъэх. Зе­кIохэм зэрифэшъуашэу за­гъэпсэфыным пае амалэу яIэхэр нэрылъэгъу тфэ­хъугъэх.\nИлъэсиплI хъугъэу Iоф зы­шIэрэ хьакIэщым непэ цIы­фыбэ щызэблэкIы. Ащ игъэ­IорышIакIоу Мэрзэкъэнэ Иринэ къызэрэтиIуагъэмкIэ, зызыгъэпсэфын гухэлъ зи­Iэу къяолIэрэ цIыфхэм агу етыгъэу апэгъокIых, яфэIо-фа­шIэхэр зэрифэшъуашэу зэрагъэ­цэкIэщтым ыуж итых. Арын фае а зы цIыф­хэр и­лъэс зэкIэлъы­кIохэм мы хьакIэщым къыз­кIеблагъэхэрэр.\n- ИлъэсыкIэ мэфэ­кIым, Рождеством яхъу­лIэу цIыфэу къы­тэолIагъэр бэ, - къеIуатэ Иринэ. - Зызыгъэпсэфынэу, зипсауныгъэ зы­гъэпытэ зы­шIо­­игъоу къа­кIохэрэр анахьэу Краснодар краим, Ставрополь, Ростов-на-Дону, Москва къарэкIых. Джащ фэдэу мы аужырэ уахътэм тиреспубликэ щыпсэухэу тихьакIэщ къакIохэрэм, зыщызыгъэ­псэфыхэрэм япчъагъи хэ­хъуагъ. Къыхэзгъэщынэу сыфай, фэIо-фашIэхэм, гъомылапхъэхэм ауасэ къыдэкIоягъэми, тихьакIэщ илъэсиплIыкIэ узэкIэ­Iэбэ­жьымэ ыгъэуцугъэ уасэхэр джыри зэ­рэтиIэх. Ащ ишIуагъэкIэ, гъотышхо зимыIэ цIыфхэм тадэжь зыщагъэпсэфын амал яI. Мы зыгъэпсэфыпIэ зэтегъэпсыхьагъэм яуахътэ щызы­гъэкIорэ зэшъхьэгъусэхэу Амасян Любовьрэ Игорьрэ гущыIэгъу тафэхъугъ.\n- Мыекъуапэ тыщыпсэущты­гъэ, ау IофшIэным ыпкъ къи­кIыкIэ Ростов тыкIожьыгъ. Ащ тыздэсыр илъэс 25-рэ хъугъэ. Тызщыпсэурэ чIыпIэр зызэблэтхъугъэр бэшIагъэ, тыздэкIо­жьыгъэм тесэжьын тлъэкIынэу уахътэу блэкIыгъэри макIэп, ау Адыгеир тыгу икIырэп. Илъэс пчъагъэу зэтынэкIыгъэм къыкIоцI мыщ тыкъэкIон тлъэкIыгъэп, мы­гъэ ар къыддэхъугъ. ГумкIэ къытпэблэгъэ чIыпIэхэм къащыт­кIухьан, жьы къабзэ бгъэгум дизэу къащытщэн гухэлъхэр тиIэх, - къаIуагъ зэшъхьэ­гъусэхэм.\nАмасянхэм мыщ зыгъэпсэфы­пIэу щыIэхэр агу рихьыгъэх, гъэмафэм джыри къэкIонхэ гухэлъ яI.\nЧэфым тыхэтэу, зыдгъэплъэ­кIын тымылъэкIызэ тигъогу едгъэ­хъугъ. ТылъыкIуатэ къэс осэу телъыр нахьыбэ хъущтыгъэ. Мые­къуапэ ом изытет дэгъу дэдэу щыщымытыгъэми, тыкъыздэ­кIуа­гъэм тыгъэр къыщепсы, ащ осыр фыжьыбзэу пэшIэты. ОшIэ-дэ­мышIэу хьалэмэтыгъэ горэм ты­къыхэфагъэм фэд. Тыдэ зыбгъэзагъэми, кIэлэцIыкIу джэгу, чэф макъэр зэхэпхыщтыгъэ, ны-тыхэм анэхэм нурэр къакIехы.\nЩынэгъон­чъа­гъэм лъэплъэх, зызыгъэпсэфы­хэрэм агу рехьы\nДжэгум хэтэу цIыфым хъугъэ-шIэгъэ зэфэшъхьафхэр къехъу­лIэнхэ ылъэкIыщт. Зызыгъэпсэфыхэрэм ящынэгъончъагъэ УФ-м ошIэ-дэмышIэ IофхэмкIэ и Министерствэ и Адыгэ республикэ лъыхъон-къэгъэнэжьын отряд лъэплъэ. КъэгъэнэжьакIоу Игорь Нестеренкэм тызэрэщи­гъэгъозагъэмкIэ, мы илъэсыр къызихьагъэм къыщегъэжьагъэу тызыкIогъэ тхьамафэр ащ иапэрэ тетыгъуагъ. НэбгыриплI хъухэу ошIэ-дэмышIэ Iоф горэ къэхъу­мэ IэпыIэгъу афэхъунхэм фэхьазырых. АщкIэ ящыкIэгъэщт техникэр, Iэмэ-псымэ зэтегъэпсыхьагъэхэр яIэх.\n- БлэкIыгъэ илъэсхэм ялъы­тыгъэмэ, 2014-рэм ошIэ-дэмышIэ Iофэу къэхъугъэр бэкIэ нахь макI, - еIо Игорь. - ЦIыфхэр анахьэу къушъхьэм къызыкIо­хэрэр зыгъэпсэфыгъо мафэхэр ары. Къушъхьэчапэм Iажэм исэу къефэхыгъэ пшъэшъэжъыем непэ IэпыIэгъу едгъэгъотыгъ. Бэрэскэшхом, шэмбэтым, тхьаумафэм сыхьатыр 9-м къыщегъэжьагъэу 5-м нэс медицинэм иIофы­шIэ­хэми къулыкъу ахьы, цIыфхэм фыкъуагъэ яIэ хъумэ, сымэджэ­щым ащэх.\nЗызыгъэпсэфын гухэлъ зиIэу къэкIуагъэхэм IэубытыпIэ пытэ зэряIэр, ахэм зыщящыкIагъэм IэпыIэгъу зэрагъотыщтыр нафэ къызытфэхъум, цIыфхэм тахэхьагъ. КIэлэцIыкIухэр щыджэгунхэу, нахь щынэгъончъэу Iа­жэхэмкIэ зыкъызщырагъэ­цIэн­лъэхын алъэкIыщт бгышъхьэм тыIухьагъ.\n- Илъэс пчъагъэ хъугъэ мыщ Iоф зыщысшIэрэр, - еIо Сергей. - ЗэкIэмкIи Iэжэ 50 сиI, ахэр бэджэндэу ясэты. Бгэу зыкъызщырагъэцIэнлъэхырэр лъагэп ыкIи ащ къыхэкIэу мы­хъун зыпари къэхъурэп.\nЦIыфэу зызыгъэпсэфыхэрэм Сергей иIофшIэгъу игъусэу алъэ­плъэх. Языгъэпсэфыгъо уа­хътэ гомыIу къямыхъулIэу, зэмы­утэкI­хэу ыкIи тыркъо атемыщагъэу, шIукIэ агу къинэнышъ, джыри къакIохэзэ ашIыным ахэр пы­лъых. Iажэхэр, лыжэхэр бэджэн­дэу зытэу мыщ щыплъэ­гъун плъэкIыщтыр макIэп. УгукIэ анахь узыфэе шъор, иинагъэкIэ нахь къыокIущтыр къыхэпхын плъэкIыщт.\n- Илъэс 15 хъугъэ Iоф зыс­шIэ­рэр. ЦIыфхэм сакъыныгъэ къызэрахэмыфэрэм, шапхъэхэр тэрэзэу зэрамыгъэцакIэрэм къахэкIэу ошIэ-дэмышIагъэхэр бэу хъущтыгъэх. 2013-рэ илъэ­сым нэбгырэ 88-мэ тыркъохэр атещагъэ хъугъагъэ. Ахэм ащыщэу нэбгырэ 52-мэ къупшъхьэ зэпы­кIыгъэ яIагъ, - къыIуагъ Iажэ­хэр, лыжэхэр бэджэндэу зытырэ Алексей Селиверстовым.\nАлексей тызэрэщигъэгъо­за­гъэмкIэ, цIыфхэм языгъэпсэфыгъо уахътэ блэкIыгъэ илъэс­ми, мыгъи рэхьатэу агъэкIуагъ, хъугъэ-шIагъэ къэхъугъэп. Илъэ­сыкIэ мэфэкI мафэхэм, Рождеством яуахътэ гъэшIэгъонэу агъэкIонэу къяолIагъэр багъэ. ЫпэкIэ зэрэщытыгъэм фэдэу нахь цIыфыбэ къыздикIыгъэр къытпэблэгъэхэ Краснодар ыкIи Ставрополь крайхэр, Ростов хэкур. Урысыем инэмыкI чIыпIэ зэфэшъхьафхэм къарыкIыхэрэми зэхапшIэу ахэхъуагъ.\nПстэуми якIасэу къушъхьэм къызэречъэххэрэм тэри тыра­гъэхъопсагъ ыкIи апэу лыжэхэм татеуцонэу къыхэтхыгъ. Къыхэгъэщыгъэн фае, тэщ фэдэу ыпэкIэ лыжэхэм атемытыгъэ цIыфхэм языгъэшIэрэ инструкторхэм мыщ Iоф зэрэщашIэрэр. Сиатэкъо Мурат 1985-рэ илъэ­сым къыщегъэжьагъэу инструкторэу Iоф ешIэ. ЫпэкIэ Налщык щылажьэщтыгъэ, ау къызщыхъугъэм пэблагъэу къэкIо­жьыгъ. Джы ар Мыекъуапэ щэпсэу, зыгъэпсэфыгъо мафэхэм къушъхьэм макIо, ыгукIэ пэблэгъэ IофшIэным цIыфхэр фегъасэх.\nМурат иIофшIэн хэшIыкIышхо зэрэфыриIэр тэри зэхэтшIагъ. Лыжэхэм уатеты зыхъукIэ шапхъэу къыдэплъытэн фаехэр игъэкIотыгъэу къытфиIотагъэх. Сыдигъуи уищыпэлъэгъум ущэщынэ, ау къызэрэтшIошIыгъэу къычIэкIыгъэп. Охътэ кIэкIым къыкIоцI бгым тыкъечъэхынэу зыдгъэсагъ.\nЗэ щыIагъэм къегъэзэжьы\n- ТIуапсэ сыкъикIыгъ, мыгъэ апэрэу сыкъэкIуагъ, ау зэкIэ сыгу рихьыгъ ыкIи тапэкIэ сыкъэкIо зэпытынэу сыфай, - еIо кIэлэ ныб­жьыкIэу Артем Коноваловым.\nАртем ыпэкIи лыжэхэм зэратетыщтыгъэр къэпшIэнэу, дэгъу дэдэу арыкIощтыгъэ. Бгым зыкъезгъэцIэнлъэхы зышIои­гъохэр дэзыщэерэ Iэмэ-псымэ зэтегъэпсыхьагъэ щыт. Ащ ишIуа­гъэкIэ зызыгъэпсэфыхэрэм якъарыу рамыхьы­лIэу бгым дэкIуаех, етIанэ лыжэ­хэр «агъэ­джэгухэзэ» къе­чъэхых.\n- Краснодар тыкъикIи тизыгъэпсэфыгъо мафэхэр мыщ щитхынхэу тыкъэкIуагъ, - аIо зэшъхьэгъусэ ныбжьыкIэхэу Симоновхэм. - Ау мы чIыпIэхэр зэтезгъэпсыхьэхэрэм анаIэ зы­тырадзэмэ тшIоигъуагъэхэм ягугъу къэтшIын. АпэрэмкIэ, машинэхэр зыдэдгъэуцун чIыпIэу щыIэр макIэ, ахэр гъогу гъунэм тетынхэ фаеу мэхъу. Ащ нэмыкIэу, IажэкIэ тыкъызэхырэ бгым мыжъохэр къыхэщых ыкIи занкIэу тыкъечъэхын тлъэ­кIырэп.\nМыщ фэдэ гумэкIыгъохэр щалъэгъугъэх нахь мышIэми, чIыопсым идэхагъэ зэшъхьэгъу­сэхэм гу лъамытэн алъэкIыгъэп. Жьы къабзэу къащэрэр бгъэгум дэмыфэу къащэхъу ыкIи ыпэкIи уахътэ яIэ зыхъукIэ джы­ри къэкIонхэ гухэлъ яI.\nБахъукъо Нэфсэт гъэпсэфыгъо уахътэ иIэ зэрэхъоу Лэгъо-Накъэ ичIыопс зыкъыфегъазэ. Ар Мыекъуапэ щэпсэу ыкIи къэлэ жъотым къыдэкIынышъ рэхьатыгъо зыщигъотырэ чIыпIэм къэкIоныр икIас.\n- Мыщ укъызыкIокIэ Iоф­шIэныр, гумэкIыгъоу уиIэхэр пщэ­гъупшэх. Зыбгъэпсэфын, къы­щыпкIухьаныр ары апэрэу гур зыфакIорэр, - къытфеIуатэ тигущыIэгъу. - Хьалэмэтыгъэ горэ зыщыхъурэ чIыпIэхэм са­къырыхьагъэ фэдэу къысщэхъу. Мыщ идэхагъэкIэ зызгъэплъэ­кIышъурэп, сыкъэкIо зэпытыгъэ­кIи сезэщыщтэп. Къушъхьэм сыщыIагъэ зыхъукIэ сипсауны­гъэкIэ ишIуагъэ къызэрэсэкIы­рэри синэрылъэгъу.\nУашъомрэ чIыгумрэ зэфэзыщэхэрэ нэрымылъэгъу кIуачI\nЦIыфыр сыдигъуи бзыум ехъуа­­псэ. Ащ фэдэу тамэхэр готэу уашъом дэбыбэеныр анахь гупшысэ шъэфэу иIэхэм ащыщ. Такъикъ заулэрэ ар цIыфхэм Алексей афигъэцэкIэн ылъэкIыщт. Ащ бзыум фэдэу тэмэшхохэр зыгот дельтапланым цIыфхэр регъэтIысхьэх ыкIи метрэ 20-кIэ чIыгум къытеIэтыкIыгъэу «егъэ­быбых».\n- Мыщ цIыфхэр ипхыхьагъэх ыкIи ошIэ-дэмышIэ хъугъэ-шIэгъэ гомыIу хъун ылъэкIыщтэп, - къытфеIуатэ Алексей. - Апэрэ илъэс Iоф зысшIэрэр. Бэмэ агу рехьы, бэ цIыфэу къытэ­уалIэрэр.\nКавказым итамыгъэ шъхьаIэу бгъэжъым благъэу IукIэным щымыщынэу щыIэр мыбэу къыт­шIошIы. Ау тызыдэщыIэгъэ чIы­пIэм хьалэмэтыгъэхэр къызэрэщыхъухэрэм ишыхьат «Кавказский черный гриф» зыфаIорэ бгъэжъыр кIэлэ ныбжьыкIэм ыIыгъэу тапэ къызэрифагъэр. Бгъэжъымрэ кIалэмрэ гуфэбэныгъэу азыфагу илъыр тымы­гъэшIэгъон тлъэкIыгъэп. Къызэ­рэчIэкIыгъэмкIэ, электричествэм зисэнэхьат епхыгъэу Iоф зы­шIэрэ кIалэр къушъхьэм загъа­кIом, къэпкъаным дэлъэу бгъэ­жъыр къылъэгъугъ. Ащ IэпыIэгъу фэмыхъун ылъэкIыгъэп. Унэм къыхьи, ылъэ тыригъэуцожьыгъ. КIалэр бгъэжъым есагъ нахь мышIэми, шъхьэфитэу псэурэ бзыур ытIупщыжьыгъ. Ау чIыпIэ къинэу зэрыфагъэм къизыщыжьыгъэ цIыфыр къыбгынэн ащ ылъэкIыгъэп. Зыфэщэгъэ унагъом бзыур къыхэнэжьыгъ. Ащыщ шъыпкъэ хъугъэ бзыушхом Гри­шэкIэ еджагъэх, ар захэсыр мыгъэ илъэситф хъугъэ.\nКилограмми 8 къэзыщэчырэ бзыушхор зэкIэми ашIогъэшIэ­гъон, Адыгеим итхылъ Плъыжь ар дэт. Гришэ IыгъыгъошIоу щытэп, ащ зы мафэм лы кило­граммитIу ешхы. АщкIэ псэупIэм къыдыдэс цIыфхэр IэпыIэгъу къафэхъух. Гришэрэ кIалэмрэ зэрэзэфэщагъэхэр тинэрылъэгъу хъугъэ. Псаоу къэзгъэнэжьыгъэм ыIэ тесэу, къыкIэрыхьэрэ пстэуми ар къахэплъэ, къякIуалIэ­хэрэмкIи щынэгъончъэ. Тэри Гришэ ныбджэгъу къэтшIыгъ.\nПшысэ дахэу тызхэхьагъэм тыкъыхэкIыжьынэу тыфэягъэп, ау уахътэм пчыхьэм зыкъыфи­гъазэ зэхъум тигъогу тыкъытехьажьыгъ. ТыздэщыIэгъэ Лэгъо-Накъэ щытлъэгъугъэр гукъэкIыжь IэшIоу тыгухэм къарынэжьыгъ.\nПIатIыкъо Анет, Гъонэжьыкъо Сэтэнай