ТIуапсэ Пресс - Тэу Аслъан ижъырэ гущыIэхэм, пкъыгъомэ ацIэхэм къатегущыIэ\nТэу Аслъан ижъырэ гущыIэхэм, пкъыгъомэ ацIэхэм къатегущыIэ\nadmin - 2015-10-17 15:04:34\nАдыгэ Республикэм и Лъэпкъ музей шIэныгъэмкIэ иIофышIэ шъхьаIэу, археолог цIэрыIоу Тэу Аслъанрэ ащ ишъхьэгъусэу, филологие шIэныгъэхэмкIэ кандидатэу Тэу Нуриетрэ ижъырэ адыгэ гущыIэхэу бэрэ тымыгъэфедэхэрэм, лъэпкъ искусствэм ипкъыгъуацIэхэм, адыгэмэ яIэшэ-шъуашэхэм, нэмыкIхэм язэгъэшIэн зэрэпылъхэр къыдэтлъыти, тигъэзетеджэмэ ашIогъэшIэгъон хъущт къэбархэм къатегущыIэнхэу тялъэIугъ.\nЧъэпыогъум и 1-м Адыгеим и Лъэпкъ музей илъэс 90-рэ зэрэхъурэм епхыгъэу мыр къы­хэтэуты.\nМы илъэсым, чъэпыогъум и 1-м, Адыгэ Республикэм и Лъэпкъ музей ыныбжь илъэс 90-рэ хъугъэ. ГъашIэмкIэ ар зы лIыныбжьым тIэкIу нахь макI, ау ащ емы­лъытыгъэу, тарихъ гъогу гъэшIэ­гъон къы­кIугъ, хэхъоныгъэхэр ышIызэ непэ къызнэсыгъэм мэлажьэ. Тилъэпкъ итари­хърэ икIэныжърэ яугъоижьын, язэ­гъэфэн пылъ, археологие, этнографие шIэ­ныгъэ экспедициехэр зэхещэх, экспонатыбэ зэригъэуIугъ, къэ­гъэлъэгъоныбэ зэригъэфагъ, адыгэхэр зыфэдэхэр цIыфыбэ-мэ аригъэшIагъ.\nМузеир 1925-рэ илъэсым Наурзэ Ибрахьимэ къызызэIуи­хыгъэм къыщегъэжьагъэу лэ­жьэкIо шIагъохэр мыщ Iутыгъэх ыкIи Iоф щашIэ. Тифондхэм ахэхьагъэхэу экспонат мин шъитIум ехъу аугъоигъ. Сэри къэзгъотыгъэхэу ахэм мин зытIущ ахэлъ.\nПкъыгъохэр сыдэу щытми къетхьылIэрэ къодыеп, зыфэдэхэр, тарихъэу апылъыр, мэхьанэу яIэр тэтхых, сурэтхэр атетэхых, паспортхэр, кар­точкэ­хэр афэтэ-шIых, етIанэ му­зеим ифонд шъхьаIэ етэтых ыкIи щыщ мэ­хъух.\nЭкспонатхэм Iоф адатшIэ зыхъукIэ, апэрапшIэу ацIэхэр урысыбзэкIи ады­габзэкIи тэтхых. На­хьыбэрэм ацIэхэр урысыбзэкIэ шIэхэу къэтэгъотых, ау ады­габзэкIэ тигу­щыIалъэхэм адэтымыгъуатэхэу къыхэкIы. Шъыпкъэ, ахэм адэхьагъэр макIэп, ау адэмытэу шIэны­гъэлэжьхэм ятхыгъэхэм, Нарт эпосым, тиIорыIуатэхэм къахафэу, бгъэунэфыжьын плъэ­кIыщтыр джыри бэ. Загъорэ гущыIэным хэтхэу нахьыжъхэм къаIохэу зэхэпхыщтых.\nСиIофшIэнкIэ ащ фэдэ гущы­Iэхэр бэрэ згъэфедэнхэу зэрэхъурэм пае илъэс заулэ хъугъэу ижъырэ гущыIэхэр, пкъыгъомэ ацIэхэр сэугъоих. Сишъхьэгъуси а Iофым чанэу ыуж ит - филологие шIэны­гъэхэмкIэ кандидат. Сэри фи­лологиемкIэ факультетыр къэсыухыгъ. Арышъ, хъишъэм къыхэнагъэхэу ыкIи игъэкIотыгъэу амыгъэфедэжьырэ гущыIэхэу «историзм», «архаизм» зыфа­Iохэрэм тиунагъокIэ талъэхъу, зырыз-тIурытIоу зэтэгъэуIужьых. А гущыIэхэм язэхэфын зыдэт гущыIалъэ зэхэдгъэуцуагъ. Мызыгъогум а тыугъоигъэхэм ащыщэу зэолIхэм, яшъуашэхэм ыкIи яIашэхэм афэгъэхьыгъэ гущыIэ куп шъуащыдгъэгъуазэ тшIоигъу.\nГущыIэм имэхьанэ къызэрэзэхэтфырэм нэмыкIэу, къэбар гъэшIэгъон горэ пылъэу тыщыгъуазэмэ, ари къыпытэтхэ.\nГущыIэм къэIокIэ шъхьаф адыгабзэм щыриIэу тыщыгъуа­зэмэ, ари игъусэу къыдэ­тэты.\nIапшъэкIэ зэрызэохэрэ Iашэхэр, зэолIым ишъуаш, ахэм ащыщ пкъыгъохэр\nАлэпатэ - пчыпыджынрэ ощырэ зэхэтхэу, пхъэкI кIыхьэм палъхьэщтыгъэ ижъырэ Iэшэ лъэпкъ. ЗэолI къызэрыкIомэ аIыгъыщтыгъэп. Ордэунэхэм япчъэхэр къэзыгъэгъунэщтыгъэ зэолIхэр ахэмкIэ уIэшыгъагъэх.\nЩэIагъэ зимыIэу, цIыф шэнычъэу, губжыпхэм фэгъэхьы­гъэу аIо: «Алэпатэ ыIыгъыми ар къыоощт».\nАшъоджан - щылыч хъурджэнэ жъгъэйхэу, ашъуанэхэу зэрыдзагъэхэм ахэшIыкIыгъэ джэнэ хъагъ. Пкъышъолыр Iа­шэм щиухъумэу, зэолIхэм ащы­гъыщтыгъэ.\nЩылыч ашъуанэхэм ахэшIы­кIыгъэ ашъоджанэу анахьыжъэу адыгэ шъолъырым къыщызгъо­тыжьыгъэм илъэс 2000 фэдиз ыныбжь. Ленинэхьаблэ итемыр-къокIыпIэкIэ, ЦукъэрыцIэ Пщыщэ зыщыхэлъэдэрэ чIыпIэм щытыгъэ Iуашъхьэм ашъоджэ­нитIу - зыр бзылъфыгъэм щыгъыщтыгъэу, адрэр шэу зытесыщтыгъэм техъуагъэщтыгъэу къычIэтхыгъэх. Ахэр тиэрэ иапэрэ лIэшIэгъу къыхеубытэх.\nМыутIэ лъэхъаным урымхэм, скифхэм, мыутIэхэм ядзэкIолI­хэм ащыгъыщтыгъэ ашъоджанэхэр пцэжъые пIонхэм афэдэу джэрз пIуакIэм хэшIыкIы­гъэ­хэу, бэ хъухэу зэхадэщты­гъэх.\nОчэпщые Iуашъхьэм 2013-рэ илъэсым къычIатIыкIыгъэу, ащ фэдэ ашъоджанэ Адыгэ Рес­публикэм и Лъэпкъ музей чIэлъ. Тиэрэ ыпэкIэ я V-рэ лIэшIэгъум ашIыгъагъэу агъэунэфыгъ.\nАшъофы - тыжьын пкъы­гъо кIэракIэхэмкIэ гъэдэхэгъэ ашъо­джан.\nАшъуан - ашъоджанэр зэрэхъэгъэ щылыч хъурджэ-нэ зэрыдзагъэмэ ащыщэу зы.\nБгырыпх - цIыфым ыпча-нэ къещэкIыгъэу, ыбг къе­кIо­кIэу рипхэрэ щыгъын пкъыгъу. Бгырыпхыр кIапсэм, шъом, шэкIым, джэрзым, тыжьыным, дышъэм нэмыкIхэм ахашIыкIы. ИжъыкIэ щыгъынхэм джыбэхэр атедагъэщтыгъэхэп. Хъулъфы­гъэми бзылъфыгъэми къызды­рахьакIыщтыгъэ пкъыгъохэр бгы­рыпххэм апашIэщтыгъэх. Ижъы­кIэ бгырыпхым икIэрэкIагъэкIэ цIыфым итетыгъо зыфэдэр къапшIэщтыгъэ.\nБгырыпхыпс - хъулъфыгъэ бгырыпхым шъоу кIэлъыр, бзылъфыгъэ бгырыпхым шъоу е дышъэ шъагъэу кIэщыгъэр.\nБгырыпхышъхь - хъулъфы­гъэ е бзылъфыгъэ бгырыпхым изы пакIэ пылъырэ шъхьэу, адрэ шъо пакIэхэр зэраоу зэрэзэрапхырэ пкъыгъу.\nБгъэгушталъ - хьазырылъэ­мэ ачIэгъ тедэгъэрэ джыбэ­жъыехэр. Ахэм гынжъыер, штэр ыкIи штаукIыр аралъхьэщтыгъэ.\nБжъэкъожъый - бжъа­къом е нэмыкI пкъыгъомэ ахэ­шIы­кIыгъэ гынылъ.\nБзалъ - щабзэм ралъхьэрэ бзэхэр зэрылъэу шакIомэ, зэолIмэ пасэм ябгырыпх пы­лъыщтыгъ. (Бзалъэм бзэхэр рилъхьагъэх).\nБзэ / бзэпс - щэбзэп­къым ыпэкIитIу зэрипхэу ращэрэ шъо е кIэпсэ пыт. Щэбзащэр ащ тырагъэуцошъ, къызэкIащэшъ, рафы. НахьыбэрэмкIэ домбаишъомрэ лэучэцIышъомрэ аха­шIыкIыщтыгъ. Ибзэ гущэ лъи­тIум къафимыщ, ищэ гущэр лIищым апхыредз. (Адыгэ Iо­­ры­­Iуат). Бзэпс хъун - дэгъоу гъэпсыгъэу хъун. Бзэпсым фэ­­дэу гъэпсыгъэ. (Адыгэ гущы­Iэжъых).\nКъамэ - ыпэ папцIэу, бгъу­цитIур чанэу лъыгъэу шIыгъэ гъучI Iаш.\nКъэмапIэ - къамэр зыралъхьэу, рызэрахьэу бгырыпхым пашIэрэ Iубырылъ.