КIалэхэр, къулыкъур къэджэ | Адыгэ Макъ\nФедеральнэ хэбзэгъэуцугъэу «О воинской обязанности и военной службе» зыфиIорэм къызэрэщиIорэмкIэ, дзэм къулыкъур щызыхьын зылъэкIыщтхэр илъэс 18-м къыщегъэжьагъэу илъэс 27-м нэс зыныбжь хъулъфыгъэхэу дзэ учетым хэтхэр ыкIи хэмытхэр арых. Федеральнэ хэбзэгъэуцугъэм къызэригъэ­нафэу къулыкъур зымыхьын фитыр, джащ фэдэу отсрочкэ зиIэхэр ыкIи ипсауныгъэкIэ къулыкъум кIон зымы­лъэкIыщтхэр дзэм ащэщтхэп. КIалэр илъэс 18 зыхъукIэ ары ныIэп дзэм къеджэнхэ залъэкIыщтыр.\nЗыщызыдзыехэрэр нахь макIэ хъугъэх\nГенералхэм ыкIи адмиралхэм амыгъэшIэгъон алъэкIырэп дзэм зыщызыдзыехэрэм япчъагъэ хэпшIыкIэу нахь макIэ зэрэхъугъэр. Урысыер пштэмэ, мыгъатхэ къыщегъэжьагъэу ахэм япчъа­гъэ процент 50-кIэ нахь макIэ хъугъэ. Мыщ дэжьым социологхэм, Миноборонэм ианалитикхэм къызэраIорэмкIэ, теубытагъэ ыкIи шъыпкъагъэ хэлъэу ныбжьыкIэхэм къулыкъур ахьы. Мы аужырэ илъэсхэм афэдэу патриотическэ мэхьанэ ратызэ ныбжьыкIэхэр къулыкъум къе­кIолIагъэхэу къашIэжьырэп.\nАдыгеим идзэ комиссариат иIофы­шIэхэм зэрагъэунэфыгъэмкIэ, дзэ къу­лыкъум зыщызыдзыехэрэм япчъагъэ мыгъэ зэхапшIэу нахь макIэ хъугъэ. АщкIэ зишIуагъэ къакIоу алъытэрэр дзэ-патриотическэ пIуныгъэм ылъэныкъокIэ Iофтхьабзэхэр бэу еджапIэхэм ащызэрэзэхащэхэрэр ары. Арэу щытми, къулыкъум кIо зышIомыигъо ныбжьыкIэхэри щыIэх, загъэбылъхэу, комиссариатхэм къямыкIуалIэхэу. АР-м хэ­гъэгу кIоцI IофхэмкIэ и Министерствэ ыкIи кощын IофхэмкIэ иотдел дзэ комиссариатым зэпхыныгъэ дэгъу дыряIэу зэрэзэдэлажьэхэрэм ишIуагъэкIэ дзэ къулыкъум зыщызыдзыехэрэр къыхагъэ­щых.\nДжыри зы Iофыгъо дэгъу. Медицинэ статистикэм къызэритырэмкIэ, мы аужырэ илъэси 10-м, япсауныгъэ елъыты­гъэу, къулыкъур зыхьын зылъэкIыщт ныбжьыкIэхэр нахьыбэ хъугъэх, процент 67-м къыщегъэжьагъэу процент 76-м нэсэу ахэм япчъагъэ хэхъуагъ.\nАдыгэ Республикэм идзэ комиссарэу Александр Авериным къызэриIуагъэмкIэ, дзэ дэщыгъор военкоматым иIофшIэн изы пшIанэу щыт, арэу щытми, анахь шъхьаIэхэм ащыщ. Дзэм къулыкъур зэрэщахьыщт пIалъэр илъэс зашIыжьыгъэм къыщегъэжьагъэу ащ кIо зышIоигъохэм япчъагъэ хэпшIыкIэу хэхъуагъ. ЗыныбжькIэ къулыкъур зыхьынэу къыз­тефэхэрэм апкъышъол иухьазырыныгъэ­рэ япсауныгъэ изытетрэ лъэшэу анаIэ тырагъэты дзэ дэщыгъо комиссием хэтхэм. БлэкIыгъэ илъэсым егъэпшагъэ­мэ, ныбжьыкIэхэм япсауныгъэ изытет нахь уигъэрэзэнэу щыт.\nАдыгеим идзэ-врачебнэ комиссие ипащэу Руслан Мамаевым тызэрэщигъэ­гъозагъэмкIэ, ныбжьыкIэхэу дзэм ащэщтхэм япсауныгъэ изытет медицинэ комиссиехэу район пэпчъ ащызэхэщагъэхэм ащауплъэкIу. Iофтхьабзэм къызэрэщыхагъэщыгъэмкIэ, гъэтхэ дзэ дэщыгъом изэфэхьысыжьхэр блэкIыгъэ илъэсым ебгъапшэхэмэ, пчъагъэм къыкIичыгъэп, макIэу хэхъуагъ ыкIи процент 76-р къулыкъу ахьыным фэхьазырэу алъытагъ. Арэу щыт нахь мышIэми, къупшъхьэ-лъынтфэ, лъым икъекIокIын епхыгъэ, кIэтIый уз зиIэхэу къыхагъэщыгъэхэр бэ мэхъух. Ар нахьыбэмкIэ зэлъытыгъэу агъэунэфыгъэр унагъоу къызэрыхъухьагъэр ыкIи шъхьадж ипсауныгъэ зэрэлъып­лъэрэ шIыкIэр арых. Арышъ, УФ-м оборонэмкIэ и Министерствэрэ УФ-м псауныгъэр къэухъу­мэгъэнымкIэ ыкIи социальнэ хэхъоныгъэмкIэ Министерствэмрэ унашъо зэрэзэдашIыгъэм тетэу, илъэс 15-м къыщегъэжьагъэу зипсауныгъэкIэ узылъып­лъэнэу щыт кIэлэцIыкIухэм тисымэджэщхэр адэлажьэх.\n— АныбжькIэ къулыкъу зыхьынэу къызтефэрэ кIалэхэм псауныгъэ тэрэз яIэу дзэм дгъэ­кIонхэр тэ типшъэрылъ, — еIо Руслан Мамаевым. — Арышъ, а Iофыгъом нахьыжьэу тыдэлэжьэнэу етэгъажьэ. КIалэхэр еджапIэхэм ачIэсхэзэ, япсауныгъэ изытет пэшIорыгъэшъэу зэтэгъашIэ. Ахэм ятхылъхэр хьазырэу комиссием рахьылIэхэмэ, комиссариатым иIофшIэни нахь къы­гъэпсын­кIэщт.\nДзэ комиссарым къызэриIуагъэмкIэ, ныбжьыкIэхэр дзэ къулыкъум дэгъоу фэгъэхьазырыгъэнхэм фэшI дзэ-патриот гупчэ Мыекъуапэ ыкIи республикэм ирайонхэм ащыгъэпсыгъэн зэрэфаем бэшIагъэу игугъу ашIыми, а проектхэм Iоф ашIэрэп. Мы Iофым къэралыгъо екIолIакIэ иIэн зэрэфаер А. Авериным къыIуагъ.\nУФ-м и Президент федеральнэ унашъоу зыкIэтхагъэм къызэрэщиIорэмкIэ, ипсауныгъэ изытеткIэ къулыкъур ыхьын ымылъэкIынэу къызэкIагъэкIожьыгъэ кIалэм ыныбжь илъэс 27-рэ хъугъэу ыкIи къулыкъум кIонэу шIоигъоныгъэ иIэ хъумэ, ащ икIэрыкIэу медицинэ уплъэкIунхэр рагъэшIыжьых. Зыпари пэрыохъу къыфэмыхъумэ къулыкъум агъакIо, ар къызиухыкIэ УФ-м ихэбзэгъэуцугъэ къыдилъытэрэ фитыныгъэхэр ыкIи социальнэ гарантиехэр къызфигъэ­федэнхэ ылъэкIыщт.\nКонтрактникхэм яп­чъа­гъэ нахьыбэ хъущт\nКъэIогъэн фае 2018-рэ илъэсым къу­лыкъум дащын фаехэм япчъагъэ хэпшIыкIэу къызэрэщыкIагъэр. Ащ лъапсэ фэхъурэр контракт шIыкIэм тетэу къулыкъур зыхьынэу фаехэр нахьыбэ зэрэхъухэрэр ары. Ащ нэмыкIэу, дзэ къулыкъум кIо зышIоигъохэм япчъагъэ зэрэхэхъуагъэми лъапсэ имыIэу щытэп. Къэралыгъо, гражданскэ ыкIи муниципальнэ къулыкъушIапIэхэм джы уаштэщтэп дзэм ущымыIагъэу.\nАналитикхэм къызэраIорэмкIэ, илъэси 7 горэкIэ контракт шIыкIэм тетэу дзэм къулыкъу щызыхьыщтхэм япчъагъэ нэбгырэ мин 475-м ехъущт.\nНахьыжьэу къыхагъэщыгъэ узхэр (хрестоматийное плоскостопие, нэмыкI­хэри) агъэхъужьынхэ алъэкIы. Джащ фэдэу шIокI зимыIэ медицинэ уплъэ­кIунэу (диспансеризация) арагъэшIырэм ишIогъэшхо къакIоу алъытэ. Ау етIани мыщ дэжьым упчIэ къэуцу: шъыпкъэмкIэ, ныбжьыкIэхэм япсауныгъэ уигъэрэзэнэу щыта? Хьауми къулыкъум нахь макIэу зыщадзые хъугъа? Дзэ къулы­къум шIуагъэу иIэхэм ащыщых: уегъашхэ, сэнэхьат тедзэ къыуеты, апшъэрэ еджа­пIэм епхыгъэу ыпкIэ хэмылъэу егъэ­джэн курсхэм уегъакIо. Полицием хэхьанхэмкIэ дзэм къулыкъур зэрэщахьыгъэр къашъхьэпэжьы. Мыщ дэжьым къэIо­гъэн фае, дзэм зыщызыдзыягъэхэм илъэси 10-м къыкIоцI къэралыгъо къулыкъухэм Iоф ащашIэн фитыщтхэп.\nСыд фэдизэу къулыкъум шIуагъэ къетыми, ныбжьыкIэхэм ащ зыщадзыенымкIэ Интернетым исайтхэм мэкъэ­гъэIухэр бэу арытых. Мыщ фэдэ шIыкIэмкIэ ахъщэ къэзыгъахъэхэрэм ябэных. ГущыIэм пае, Омскэ прокуратурэм иунашъокIэ мыщ фэдэ сайтищ зэфарагъэшIын алъэкIыгъ. Арэу щытми, ахэр джыри бэ мэхъух.\nМыбжыхьэ УрысыемкIэ зэкIэмкIи нэбгырэ мини 132,5-рэ дащынэу щыт, ащ щыщэу нэбгырэ мини 118440-р дзэ къулыкъум кIощт. Адрэ ныбжьыкIэ мин 14 фэдизым Росгвардием, ФСБ-м ыкIи ФСО-м къулыкъур ащахьыщт.\nКъулыкъур къызэджа­гъэхэм ыкIи ахэм янэ-ятэхэм сыда ашIэнэу щытыр?\nАпэрэмкIэ, рэхьатныгъэ къызхагъэфэн фае. Къулыкъур зыхьыщтым янэ мыгумэкIын ылъэкIыщтэп, ежь кIалэми чIыпIэ къызфигъотыжьырэп. Ары зэрэщытын фаери. КIалэм ипсауныгъэ изытеткIэ гумэкIыгъохэр щыIэхэмэ, ар ымыушъэфэу комиссием хэтхэм ариIон фае. Ау къулыкъум зыщадзыенымкIэ анонимнэ юристхэр щыIэх уз уиIэ фэдэу тхылъ нэпцIхэр ыпкIэ хэлъэу пфагъэ­псынхэу. Ащ фэдэхэм зарагъэгъэделэ хъущтэп.\nДжыри зы Iофыгъу. Повесткэр къы­ратыгъахэ хъумэ, альтернативнэ къулыкъур къыхихын ылъэкIыщтэп. Динэу ылэжьырэмкIэ ыкIи нэмыкI ушъхьагъухэм­кIэ Iашэр ыIыгъын ымылъэкIын хъумэ, дзэм дащыным илъэсныкъо иIэу заявление ытхын фае.\nПэшIорыгъэшъэу къулыкъум зыфагъэ­хьазырын фае\nКIэлэ ныбжьыкIэ пэпчъ ихэгъэгу къы­ухъумэныр ипшъэрылъ шъхьаI. Ау тинепэрэ лъэхъан ар зэрэмыпсынкIэр зэкIэми дэгъоу къагурэIо. Дзэм къулыкъур щыпхьыным къиныгъуабэ пылъ. УапэкIэ къыппыщылъыр умышIэ хъумэ, ащ уимыгъэгумэкIын плъэкIыщтэп. Мыщ дэжьым лIыблэнагъэ къызхэбгъэфэн ыкIи щынагъом упэшIуекIон фае. Узэсэгъэхэ хэбзэгъэуцугъэр, гъомылапхъэ­хэр щыбгъэзыенхэ фаеу хъущт, ар цIыфымкIэ къинэу щыт. МэкIэ-макIэзэ пэшIорыгъэшъэу ныбжьыкIэм къулыкъум зыфигъэхьазырынб пчэдыжьым жьэу къэтэджын, зарядкэ ышIын фае. Къулыкъум шхэным такъикъ 20 — 30 къащараты. Арышъ, псынкIэу, а уахътэм къы­риубытэу шхэнхэу загъэсэн фае. Чэщым сыхьатыр 11-м гъолъыжьынхэу щыт. Апэрэ мафэхэм зэсэгъэхэ режимыр щагъэзыеныр къин къащыхъущт. Ау нахь пасэу зыфэбгъэхьазырмэ, къулыкъур IэшIэхыщт.\nМобильнэ телефоныр ямыIэу псэунхэ зымылъэкIхэрэм апай\nДзэм телефоныр щыбгъэфедэн плъэ­кIыщт. Зыщыдащыхэрэ пунктым фэгъэ­кIотэныгъэ тариф иIэу (янэхэм афытеонхэу) симкартхэр къащаратых. Ау нахьыбэм телефонхэр ротэм исейф дэлъыщтых. ХэушъхьафыкIыгъэ уахътэ яIэу телефоным рыгущыIэщтых, зянэ-зятэхэр зимыIэжьхэм ыпкIэ хэмылъэу телефон къараты. Джащ фэдэу зянэ-зятэхэр зимыIэжьхэм сомэ мини 3-м къыщегъэжьагъэу (адрэхэм сомэ мини 2) къараты, а пчъагъэр фэди 5 — 10-кIэ нахьыбэни ылъэкIыщт. Банковскэ картэр, ащ нэмыкIэу мафэ къэс щы­гъыщт формэр, ищыкIэгъэщт пкъыгъохэр къаратых. Картэм ыпкIэ хэмылъэу солдатым ыгъэфедэн елъэкIы.\nДжащ фэдэу илъэсым иуахътэ емы­лъытыгъэу ащыгъыгъэхэм ачIыпIэ джы щыгъын шъошакIэхэр къулыкъушIэхэм къаратых. Дзэ часть пэпчъ щыгъынэу щыгъыщтым итеплъи, ышъуи зэфэшъхьафы. Научнэ ротэм хэт къулыкъу­шIэхэм хэушъхьафыкIыгъэ шъуашэу «офисный» зыфиIорэр афыхахыгъ.\nФедеральнэ хэбзэгъэуцугъэу «Об альтернативной гражданской службе» зыфиIорэм къыдыхэлъытагъэу, альтернативнэ шIыкIэм тетэу къулыкъур организацие 800-мэ сэнэхьати 120-кIэ ащыпхьын плъэкIыщт. Мыщ хахьэх сэнэхьатхэу психолог, автослесарь, тракторист, техник зыфэпIощтхэр.\nБелоруссием и Президентэу Владимир Лукашенкэм къулыкъур зыхьынэу щытхэм япроцент 80-м отсрочкэ зэряIэр тэрэзкIэ ылъытэрэп. «Арэу щытми, хъулъфыгъэхэр нахь макIэ мэхъу зэпыт. Ащ иунагъо къыухъумэн ылъэкIынэу гъэсэгъэн фае, ихэгъэгу къызэриухъумэн фаем игугъу сшIыжьырэп», — еIо ащ.\nСабыибэ зиIэ хъулъфыгъэхэу алимент зымытыхэрэм джы отсрочкэ арамытыжьынэу Правительствэм хэбзэ­гъэ­уцугъэ егъэхьазыры.\nНепэ хъулъфыгъэ ныбжьыкIэхэу сабыитIу е нахьыбэ зиIэхэр къулыкъум ащэхэрэп. Ау сабыибэ зиIэ хъулъфыгъэр унагъом хэмысыжьымэ? «Мыщ фэдэ тыр исабыйхэм адэмыIэпыIэмэ, ащ отсрочкэ ептынэу къытефэрэп», — еIо Урысыем июристхэм я Ассоциацие иправление ипащэу В. Груздевым.\nПравительствэм иэкспертхэм мы шIыкIэм дырагъэштагъ ыкIи ащкIэ хэгъэ­хъонхэр ашIыгъэх. АпэрэмкIэ, алиментым зыщызыдзыехэрэр ары отсрочкэр зыIыпхынэу щытыр.\nМыщ дэжьым къэIогъэн фае, зыгорэкIэ тыр къулыкъум ащэмэ, ащ исабый­-хэм аныбжь илъэсищ охъуфэ мазэ къэс ахъщэ IэпыIэгъу аратын фае: 2018-рэ илъэсым мэзаем и 1-м къы­щыубла­гъэу а пчъагъэр сомэ 11374-рэ мэхъу.\nКъэIогъэн фае медицинэмкIэ ыкIи фармацевтикэмкIэ апшъэрэ гъэсэныгъэ зэзыгъэгъотыгъэхэу интернатурэм чIэс­хэм дзэ къулыкъум кIонхэмкIэ япIалъэ афызэкIахьэн зэралъэкIыщтыр. Ащ нэмыкIэу, 2015-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу гъэсэныгъэ учреждениехэр къэзыухыгъэхэм дзэ къулыкъур «рассрочкэ» шIыкIэм тетэу ахьын алъэкIы. Илъэс пIалъэкIэ къулыкъур шIокI имыIэу зэрихьыщтым ычIыпIэ джы аужырэ курсищым студентыр мэзищ пIалъэкIэ къулыкъум кIон, адрэ къыфэнэрэ мэфэ 90-р дзэ кафедрэм щылъигъэкIотэн ылъэкIыщт.\n— Гурыт гъэсэныгъэ зыщызэрагъэгъотырэ учреждениехэм очнэ шIыкIэм тетэу ащеджэ­хэрэм, ыпэкIэ зэрэщытыгъэм фэдэу, аныбжь илъэс 20-м нэсыфэ къулыкъур афызэ­кIахьэщтыгъэмэ, джы еджэныр къаухыфэ ахэм къяджэхэрэп, — къыIуагъ А. Авериным.\nДзэ къулыкъум имэхьанэ зыкъегъэIэтыгъэным, ныбжьыкIэхэм ар ашIогъэшIэгъоныным фытегъэпсыхьэгъэ Iоф­тхьабзэу «Дзэм къулыкъу щызыхьыщтым и Маф» зыфиIорэр илъэс къэс, хабзэ зэрэхъугъэу, тиреспубликэ щыхагъэунэфыкIы. КъыткIэхъухьэрэ ныбжьыкIэхэм, анахьэу къулыкъур ахьынэу къызэджагъэхэм, яхэгъэгу шIу алъэгъоу, лIыблэнагъэ ахэлъэу, тинахьыжъхэм яхэбзэ дахэхэр ащымыгъупшэхэу ахэм ягъогу рыкIонхэмкIэ мы Iофтхьабзэр щысэшIоу зэрэщытым щэч хэлъэп.