Тэу Нуриетт: Бзэр зыIэкIэкIырэр – лъэпкъыжьэп »\nТэу Нуриетт: Бзэр зыIэкIэкIырэр – лъэпкъыжьэп\nАннотация: Рассматривается значение родного языка в развитии личности ребенка, значимость языка для народа, проблема утраты языка.\nКлючевые слова: родной язык, нация, образование, стандарт, закон.\nСыд фэдэрэ къэралыгъуи изиужьыжьыныгъэ лъапсэу фэхъурэр, пстэуми апэу, ичIыналъэ щыпсэурэ лъэпкъхэм бзэу аIулъыхэр, яшэн-хабзэхэр, хабзэхэр къэухъумэгъэнхэм тегъэпсыхьагъэу ащ къыухэбзырэ политикэр ары. Мэхьанэшхо зиIэу а Iофым елъытыгъ къэралыгъом ихахъуи, игъэхъагъи, ипытагъи, тынчыгъэ илъынри. Джары къэралыгъом инахьышъхьэ дэдэ хабзэм – Конституцием – ащ хэушъхьафыкIыгъэ чIыпIэ зыкIыщигъотырэри. Тикъэралыгъо ис лъэпкъхэм яныдэлъфыбзэхэр къэухъумэгъэнымкIэ яIэ фитыныгъэхэр Урысые Федерацием и Конституцие ия 68-рэ статьям къыщыгъэлъэгъуагъэх. Ащ къызэрэщиIорэр, УФ щыпсэурэ лъэпкъ пстэуми фитыныгъэ яI абзэхэр къаухъумэжьынхэу, ащ зырагъэушъомбгъуным пае амалхэри къызыфагъэшъхьэпэнхэу .\nЛъэпкъ политикэм иапэрэ пшъэрылъыр бзэр къэухъумэнымрэ ащ зегъэушъомбгъунымрэ. Ар гъэнэфагъэ, сыда пIомэ хэтрэ лъэпкъи итхыди, инепэрэ щыIакIи, инеущи зэпхыгъэхэр ащ бзэу Iулъыр ары. Лъэпкъым бзэр зыIэкIэкIыкIэ, ащ идунэееплъыкIи илъэпкъ гупшыси IэкIэзыгъэхэшъ, уехъырэхъышэжьынэу щытыжьэп. Арэущтэу хъумэ, улъэпкъыжьэп, джау куп шъхьэрытIупщэу укъызэханэ. Ащ фэдэм зыщыухъумэгъэным пае, сыд фэдэрэ къэралыгъуи, ащ исубъектхэми яныдэлъфыбзэхэм зарагъэушъомбгъунымкIэ программэ хэхыгъэхэр яIэх.\nШIэныгъэлэжьмэ къызэратхырэмкIэ, бзэм гупсэфэу зиушъомбгъуныр апэу зэлъытыгъэр, чIыналъэм щыпсэухэрэм ащыщэу ар лъэпкъэу зием ицIыфышъхьэ пчъагъ; ятIонэрэу, лъэпкъыр зы чIыпIэ щыпсэуным; ящэнэрэу, лъэпкъым ыбзэ щыIакIэм щыгъэфедэгъэным; ащ рыгущыIэхэу щытыным. Тиреспубликэ къапштэмэ, ащ щыпсэухэрэм япроцент 24-рэр адыгэх, а пчъагъэм нэмысыпэу е тIэкIу къехъоуи къэзыпчъыхэри щыIэх; ахэмэ ащыщэу нахьыбэр адыгабзэкIэ гущыIэшъухэу къалъытэ, ащкIэ Iоф рызэрамыхьэу щытми. Ащ нэмыкIэу, адрэ лъэпкъхэм ащыщэу процент 0,5 имыкъоу тиныдэлъфыбзэ зэрагъэшIагъэу аIулъ. Ары шъхьаем, ныдэлъфыбзэр къэухъумэгъэныр гугъу нахь къэзышIыхэрэм ащыщ лъэпкъыр къэралыгъуабэмэ ащызэбгырытэкъугъэу зэрэщытыр. Нэрылъэгъур, бзэм зиушъомбгъунымкIэ амалэу щыт нахьышъхьищыри адыгэхэм тIэкIэлъых. Ау бзэм ыкIуачIэ икъоу къызыфэдгъэшъхьапэрэп, ар щыIакIэм илъэныкъуабэмэ ащыдгъэлажьэрэп, иухъумапIэу щыт унэгъо шъыпкъэми фэшъошэ чIыпIэ щимыгъотэуи мэхъу.\nУрысые Федерацием щызекIорэ хабзэхэм уахаплъэмэ, ахэмэ ахэтых лъэпкъыбзэхэм, шэн-хабзэхэм ахэхъонымкIэ, ахэр къыткIэхъухьэхэрэмэ къафэухъумэгъэнхэмкIэ шэсы хъурэ къэралыгъо шыхьат тхылъхэр. Ащ фэд, гущыIэм пае, «Урысые Федерацием илъэпкъегъэджэн концепциер», «Урысые Федерацием 2020 илъэс нэсэу игъотын социальнэ-экономикэ хэхъоныгъэм тегъэпсыхьагъэр» , «Гъэсэныгъэм фэгъэхьыгъэ» Хабзэр , нэмыкIхэри. Зигугъу къэтшIыгъэ къэралыгъо шыхьат тхылъхэм къэралыгъом щыпсэурэ лъэпкъхэм бзэу аIулъхэм ахэхъонымрэ Урысые Федерацием демократие шъыпкъэми зыщиушъомбгъунымрэ зэпхыгъэхэу, зэкIэрыпч мыхъун Iофыгъохэу зэрэщытхэр нафэу къахэщы.\nДжащ фэдэ унашъохэу зэрэкъэралыгъоу фэгъэхьыгъэхэм къатешIыкIыжьыгъэх шъолъырхэм япрограммэ хэхыгъэхэр. Къэтхьын щысэ, «УФ-м илъэпкъ гъэсэныгъэ концепцием» ыпкъ къикIэу тиреспубликэ щаухэбзыгъ «Лъэпкъыбзэхэр зэрэзэрагъашIэрэ тхылъхэр нахьышIу шIынхэмкIэ» республикэ программэр. Ащ къыщыгъэлъэгъогъэ пшъэрылъхэм якуугъэрэ ежь программэм лъэпкъмэ алъэныкъокIэ иIэ мэхьанэмрэ пфэгъэлъэшъхьанхэп. КъыткIэхъохэрэ шъожъые-пшъэшъэжъыехэм яныдэлъфыбзэ зэраджырэ /зэракIурэ программэхэмрэ тхылъхэмрэ ахэлэжьыхьажьыпхъэгъоу, ахэр лъэхъаным къыдиштэхэрэ методикэ кIэхэр алъапсэу зэхэгъэуцожьыпхъэхэу къытфегъэуцу ащ, фэдэ амалхэри къытетых. Шъыпкъэр пIощтмэ, ахэмэ ащыщыбэ агъэфедэгъахэх.\nГущыIэм пае, джырэблагъэ къыдагъэкIыгъэх адыгабзэмрэ литературэмрэ рагъэджэнхэу тхылъыкIэхэр.\nА Iофыгъор зэзыгъэпэшыгъэр Адыгэ республикэм гъэсэныгъэмрэ шIэныгъэмрэкIэ иминистерств, зэшIозыхыгъэмэ ащыщых тиинститут иIофшIэхэри. Сыдэу хъугъэми, а тхылъыкIэхэм джыри уателэжьыхьажьыни, язэхэлъыкIэкIи нахьышIу пшIыжьынхэуи фэен. Зигугъу къэтшIырэ шэпхъакIэхэм /стандартыкIэхэм лъапсэу афэхъугъэу алъытэрэр педагогикэр арышъ, педагогикэр – цIыфым бгъодэлъ шIэныгъэр гъашIэм щигъэфедэнэу зыгъасэрэр ары. Конфуций игущыIэхэм ащ ыкупкI къыбгурегъаIо: «Зэхэсхырэр сщэгъупшэжьы. Слъэгъурэр сщыгъупшэрэп. СшIэрэр – къызгурэIо». А шIыкIэм тетэу кIэлэеджакIом ратырэ шIэныгъэр щыIэныгъэм гуфит-шъхьафитэу щигъэфедэшъущт, къышъхьапэщт ыкIи. Ары пакIошъ, хигъэхъошъуным фэгъэсэгъэн фаеу сэлъытэ. ЗэкIэми анахьышъхьэр ащ фэдэм тегъэпсыхьагъэ тхылъхэр тиIэнхэр ары. Джырэ лIэшIэгъоу шIэныгъакIэр зыщыбэм ащ къыгъэуцурэ пшъэрылъхэм атегъэпсыхьагъэ егъэджэн-методикэ тхылъ куп хэхыгъэу, шэпхъакIэхэм /стандартыкIэхэм афэузэнкIыгъэнхэр щыIэныгъэм гъэсэныгъэмкIэ къулыкъушIэхэмрэ кIэлэегъаджэхэмрэ къафигъэуцурэ пшъэрылъхэм ащыщ. Арэущтэу зыхъукIэ тэри, бзэшIэныгъэлэжьхэм, литературэ шIэныгъэлэжьхэм, тыхьазырых тызэрэфэамалэу тиIахьышIу мы Iофыгъом хэтлъхьанэу.\nЫпэкIэ зыцIэ къесIуагъэ зэрэкъэралыгъоу фыхэхыгъэ программэхэм, егъэджэнымкIэ шапхъэхэм /стандартхэм лъэпкъыбзэхэм заужьыжьынэу, ахэмэ яфитыныгъэхэр къэухъумэгъэнхэ фаехэу къыдалъытэ. А унашъохэм яфедеральнэ Iахьым бзэ пстэури зэфэдэу хэгъэуцуагъэх: Урысые Федерацием икъэралыгъуабзи ащ хэхьэ субъектхэм якъэралыгъуабзэхэри. Ащ къегъэлъагъо къэралыгъом лъэпкъыбзэхэм фыщытыкIэу афыриIэр зэрэзэрихъокIыгъэр. Шъыпкъэ, бзэхэм чылагъом (обществэм) чIыпIэу щафыхэхыгъэр зыушэтырэ социолингвистикэм къызэригъэлъагъорэмкIэ бзэхэм яюридическэ зэфэдэныгъэ законхэм ахэтхагъ, ау щыIэныгъэм щыщамыгъэцэкIэжьэу урехьылIэ. Ащ фэдэ шIыкIэр тикъэралыгъо итхыдэ блэкIыгъэм къырыгъунэжь. УФ-ми АР-ми яунэшъошIхэр лъэплъэх лъэпкъыбзэхэр, шэнхабзэхэр, нэшанэхэр къэухъумэгъэнхэм, ащ тегъэпсыхьэгъэ къэралыгъо унашъоу щыIэри макIэп. Тилъэпкъыбзэ зегъэужьэжьыным изыамалэу сэлъытэ АР-м и Правительствэ республикэ программэу «IэкIыбым щыпсэухэрэ тилъэпкъэгъухэм адэIэпыIэнхэу» аштагъэр. Ащ къыделъытэ Тыркуем ит къалэу Дюзджэ иуниверситет адыгабзэмрэ адыгэ литературэмрэ студентмэ ащарагъашIэх. Тыркуем къикIыгъэ еджакIохэри тиапшъэрэ еджапIэмэ ащеджэх. Ахэр ехьылIагъэх хымэ къэралыгъохэм ныдэлъфыбзэр щызэзыгъашIэхэрэм. ЛъэныкъуитIури ащ телэжьыхьэх.\nТыркуем къикIыгъэхэмрэ республикэм щыпсэухэрэ мыадыгэ кIэлэеджакIохэмрэ адыгабзэр зэрэзэрагъашIэрэ методикэм ахэр зыщыщ лъэпкъым елъытыгъэу зэхъокIныгъэхэр хэлъхьэгъэнхэ фаеу щыт. Джырэ методикэр нахьыбэмкIэ зытегъэпсыхьагъэр урысыбзэр зыIулъ кIэлэцIыкIухэр ары. ТапэкIэ гъэцэкIэгъэн фае Iофыгъомэ ари зэу ащыщ.\nАдыгэ Республикэм иеджапIэхэм адыгабзэр нахь куоу зыщызэрагъашIэрэ классхэр яIэнхэр гулъытэ хэушъхьафыкIыгъэ зыфэшIыпхъэ Iофыгъохэм ащыщэу тэлъытэ. УФ-м иунашъохэр ащкIэ субъектхэм яфитыныгъэхэмкIэ пэрыохъу афэхъухэрэп. Адыгэ къэралыгъо университетым лъэпкъыбзэмкIэ кафедрэ шъхьаф зытиIэкIэ еджапIэхэм адыгабзэм зыщырагъэджэрэ профильнэ классхэр тиIэнхэ фаехэу игъоу тэлъэгъу.\nЗыбзэ зышIомыIэшIурэ зышIомыдахэрэ мы дунаим зы лъэпкъ тетэу къычIэмыкIын. Ныдэлъфыбзэр лъэпкъым ыгу, ыпс, зэрэлъэпкъыр къэзыгъэшъыпкъэрэ нэшанэу щыт. Пстэуми зэдэтэшIэ тыгъуасэ къызэдаштэгъэ лъэпкъыбзэ зэрыщымыIэр. Джащ фэд тиадыгэбзи. Ащ икъежьапIэ зэрагъэунэфыгъэу куу, чыжьэ, ащ фэгъэхьыгъэу къаушэтыгъэри къыхагъэщыгъэри щэнджы, макIэ.\nУрыс педагогикэм лъапсэ фэзышIыгъэ Константин Ушинскэм тэрэз шъыпкъэу гу зэрэлъитэгъагъэр, – «Убзэ зыкIи мыкIосэрэ бзыим фэд». Уиныдэлъфыбзэ уитыгъуасэрэ уинепэрэ зэпызышIэрэ лъэмыдж. Уинепэ хищызэрэ уинеущ гъогууанэ фэзышIырэр ары. А гъогууанэр ушъагъэ, узэнкIыгъэ уилъэпкъ иакъыл нэфкIэ, ыпсэ къэбзагъэкIэ, иIэшIэгъэ дэхагъэмкIэ, хабзэ шъхьэпэ къыдекIокIхэмкIэ.\nАдэ, тэ, непэ а бзэр зыIулъхэм, сыд хэтлъхьашъунэу тызфэамалыр ащ зиужьыжьыным, къэкIорэ лIэшIэгъум хэмыкIодэжьыным пае. Бзэр псэуным фэшI нэхьышхьэр ащ урыпсэлъэныр ары. Адыгабзэр джэгу пашъхьэхэм адэлъыным имызакъоу, утыгушхохэми щагъэфедэн, аIо къодыеу щымытэу, рылэжьэнхэ фае. ЦIыфым иапэрэ кIэлэегъэджэ Iушри, игъогуи фэзыузэнкIырэри – ыбз ары. Уиныдэлъфыбзэ къыхэпхышъущтым фэдиз акъыли, сэнаущыгъи зы кIэлэегъаджи къыпхилъхьашъущтэп. ЦIыфым дунаир къызэришIэрэр изэхашIэ къызыщежьэрэр къыдалъфыгъэ бзэр ары – янэ ыбз ары.\nУбзэ уухъумэныр, ар нахь къулай пшIыныр, ащ зебгъэузэнкIыныр, уфэIазэу ар тыдэрэ чIыпIи щыбгъэфедэныр пшъхьэ изэкъо Iофэп – уилъэпкъ, къэралыгъо Iофых.\nЛъэпкъым илъэпкъыгъэ зышIокIодыкIэ, къэралыгъори зы лъэпкъкIэ нахь къулайцызэ мэхъу. Ащ фэдэу хъугъагъэ Урыс-Кавказ заом изэраркIэ. Лъэхъэнэ гукIэгъунчъэм IэкIэкIодагъ илъэс мин пчъагъэ зыныбжь бгырыс лъэпкъ макIэмэ ащыщ убыххэр.\nХьакъэу пхырыкIыгъэу хэтырэ зы нэбгыри ышIошъ хъун фаер бзэр кIодыныр гузэжъогъушхоу зэрыщытыр. Ары, бзэр кIодмэ – лъэпкъри мэкIоды. Ыбзэ псэуфэ лъэпкъри мэпсэу, зыбзэ зыIумылъыжь лъэпкъыр ежьыри щыIэжьэп.\nАдрэ лъэпкъ макIэхэм афэдэу, адыгэхэми Iофыгъошхо къытпыщылъ тиныдэлъфыбзэ тыухъумэжьынымкIэ, убыххэм абзэ иаужырэ мафэ фэдэ къыфэтымыгъэсыным тыпэшIуекIонымкIэ. Арэущтэу зыхъукIэ, хьакъыр зы – непэ тэ пхырытщырэ лъагъом бэкIэ елъытыгъ тикIахъохэр неущ зытеуцощт гъогур, тыбзэ фэгъэхьыгъэу тэ тылэжьырэр ахэм гъуазэу яIэщт.\nАдыгабзэкIэ къэпIуагъэм къызэкIиубытэрэ пстэур нэмыкIыбзэкIэ икъоу нэгъэсыгъэу зэбдзэкIыныр гугъу мэхъу. Шэч зыхэмылъыжьыр – адыгабзэр дахэ, лантIэ, купкIышIо, гупсэф. ЫкIи ар къарыунчъэу, гупшысэ инхэр къырипIотыкIыным къыдэмыгъэшIыгъэу хэтми къызыщыхъурэр хэукъо.\nЩыIэх мымакIэу адыгабзэр зымышIэхэу адыгэу зызылъытэжьыхэрэр. Ахэмэ зябгъапшэмэ, адыгабзэр пшIэныр зэрынасыпышхуагъэр нахьышIоу къыбгурэIожьы.\nУнагъом адыгабзэр илъмэ, ащкIэ зэдэпсэлъэжьынхэр хабзэ щыхъугъэмэ, сабыймэ адыгабзэр къамыштэнэу щытэп, ащ ишъэфхэр къашIагъэхэу абзэ хэткIухьагъэ хъунэу амал щыIэжьрэп. Джары бзэ горэ зэбгъэшIэным «иIункIыбзэIухыр».\n«Узэгугъурэр къыогугъужьы», – еIо адыгэ гущыIэжъым, арышъ ныдэлъфыбзэми – уегугъумэ, урылажьэмэ, тэрэзэу уфыщытымэ, ащ зиужьыжьыщт, нэхьышIум къыфэкIощт, нэхь къулайи, щэрыуи хъущт.\nТилъэхъанэ цIыфхэм ащыщхэм аIоу зэхэохы: «Адыгабзэр къулайцыз, къарыунчъэ, ар зэбгъашIэу, уреджэу уахътэр зыфэбгъэкIодын щыIэп, ар тэ къытфэшъхьапэщтэп». Ныдэлъфыбзэр къэмышъхьапэнэу, ащ изыужьыжьын мыхьанэ имыIэу зылъытэхэрэр цIыф «къулайхэу, байхэу» пIошъущтэп. Афэдэхэм яфэмыфыгъэ адыгабзэм тыралъхьэ. Бзэр къулаеп ыкIи къулайцызэп, ар зэхадзырэп шIурэ IаекIэрэ. Зыфэныкъо пстэури епхьылIэмэ, зыужьыжьыныгъэшхо зымыгъотын бзэ щыIэп.\nАдыгабзэр къэухъумэгъэнымкIэ, ащ зегъэужьыжьынымкIэ пшъэрылъышхо зиIэмэ ащыщ тилъэпкъ шэнхабзи. Уиныдэлъфыбзэ уасэ зэрыфэпшIыжьырэр уилъэпкъ хабзэхэр ары, шэнхабзэр зэрызапхьэрэр зылъэгъухэрэ кIалэхэр о къызэрэпкIэрыплъыным фэблэщтых. Арэу зыхъукIэ, кIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэм, ублэпIэ классхэм а Iофым гулъытэшхо ащыфэшIыпхъэу щыт. МыдыкIэ зыкъэбгъазэмэ – класс, еджэпIэ нэхьышъхьэхэми джащ фэд. КъыткIэхъухьэрэ ныбжьыкIэм нахьышIоу къыштэрэр епIорэр арэп, ебгъэлъэгъурэр ары нахь. Яныдэлъфыбзэ шIу алъэгъуным, ар зэрагъэшIэным, еджэнхэм гукъыдэчъ фыряIэным пае, сабыйхэми студентхэми анэгу кIэтын фае яныдэлъфыбзэ лъэпкъым, къэралыгъом апашъхьэ пкIэ зэрыщыриIэр, адрэ бзэхэм къакIэрамыгъэзэу ар зэрылажьэрэр. А пстэур умыгъэцакIэмэ уилъэпкъ зытес къутамэр пIэшъхьитIукIэ пыоупкIыжьы, ащ фэдэ екIолIакIэ Iофым фыуиIэмэ, узыфэкIощтыр насыпынчъагъэшъ, уемыхъырэхъышэжь. Хэмыукъощтыр зыбзэ уасэ фэзышIыжьэу ар зыIузыгъэлъэу, ащ рылажьэрэр ары.\nСитхыгъэкIэ къэсIэтырэ Iофыгъуэхэр бзэр къэухъумэнымрэ ащ зегъэужьыжьынымрэ ехьылIагъэ зы Iахь макIэ ныIэп. КъыткIэхъорэ ныбжьыкIэхэм янэдэлъфыбзэ аIулъэу, ащ уасэ фашIэу, гъашIэм къыщагъэшъхьапэу къэхъуным пае, бзэшIэныгъэлэжьхэми, кIэлэегъаджэхэми, лъэпкъым ицIыф пстэуми Iофыгъо бэ дэдэ къытпыщылъ джыри. Ахэр зэшIохыгъэныр ары Адыгэ республикэм гуманитар ушэтынхэмкIэ иинститут иIофышIэхэм тигухэлъхэри тиIофшIэнхэри зытедгъэпсыхьэхэрэр.\n1. Конституция Российской Федерации. Глава 3. Федеративное устройство (ст. 68). // www.constitution.ru\n2. Концепция федеральной целевой Программы развития образования на 2016-2020 годы. // www.government.ru\n3. Федеральный закон об образовании в РФ // www.zakon-ob-obrazovanii.ru\n4. Государственная программа Республики Адыгея «Развитие образования» на 2014-2020 годы. // www.adygheya.minobr.ru\nВестник науки АРИГИ №10 (34) с. 26-29.\nОпубликовал admin, 4-02-2018, 19:03. Просмотров: 76\n– Адыгэ Республикэм и Адыгэ Хасэ изэфэс щаштэгъэ Резолюциер\n– Шъаукъо Аслъангуащ: Тыадыг ыкIи тычеркес\n– Къэбэртэе-Бэлъкъарым къыщыхъухэрэм афэгъэхьыгъэ екIолIакI\n– ЖъоныгъуакIэм и 21-р - шъыгъо маф