ШIур къызщыдэкIоежьырэр | Адыгэ Макъ\nАвтор: Редакция\t/ 10.09.2019\t/ КЪЭБАРЫКlЭХЭР\t/\nФилософием хэт термин «бинарные оппозиции» еIошъ. Ар дунаим фаби чъыIи, нэфи шIункIи, ошIуи уаий, дэгъуи дэий ренэу зэрэщызэпытхэм фэгъэхьыгъ.\nЗэкIэми щыIэныгъэм ащ тыщыIокIэ, тицIыкIугъом къы-ще­гъэжьагъэу ащ дунаим тыфе­гъэхьазыры. Еми уIукIэщт, шIу­ми уIукIэщт, егъэшIэрэ гу­шIуагъуи, мыухыжьын къини щыIэп, охътэ кущэрэхъыр ежь игъогу рэкIо. Адыгэ Хасэу ­илъэс щэкIыкIэ узэкIэIэбэжьмэ изэтегъэуцожьын уахътэрэ ащ икIон­рэ сагъэшIыгъэ гупшыситIу мы «бинарнэ оппозицием» епхыгъэу сакъытегущыIэ сшIоигъу.\nУситIу сапашъхьэ илъ. ТIури Адыгэ Хасэм фэгъэхьыгъэх. «Ра! шыу нэкъуакъоха!» зыфи­Iорэр хасэм иапэрэ илъэс зэтеуцогъухэу Адыгеим рес­пуб­ликэ статус иIэ хъуным анахь зиIахьышIу хэзылъхьагъэмэ афэгъэхьыгъ.\n«Адыгэ паIор» апэрэ гъэхъа­гъэмэ къакIэлъыкIогъэ Iоф. Къэ­рар иIэу, лъэпкъым къыпыщылъым ыгъэгумэкIэу, ащ дэмышъхьаххэу пылъмэ а адыгэ дэдэмэ къапкъырыкIэу утын ащэчыжьэу бэрэ къыхэкIы. Сыд пшIэн, ер шIум бэрэ къенэкъо­къу, нахьыбэрэмкIи къытекIо, ау сыд фэдиз уахътэ тешIагъэми, шIур къыдэкIоежьы. ШIум зыIэтыжьыгъуае ар щэхъу, уты­нэу ыхьыгъэм елъытыгъ, зэтеуцожьыгъэу пшIошIыми, гум тыркъо къытенэ. Ар тинахьы­жъышIоу, шIум егъашIэм фэлэжьэгъэ Шъхьэлэхъо Абу ынэ кIэслъэгъуагъэмэ ащыщ.\nУситIумэ азыфагу уахътэкIэ илъ щыIэп, ау адыгэм къырыкIорэм иджэрпэджэжь. Сыда нартмэ къащегъэжьагъэу шIу зышIэрэр е IукIэжьынэу зыкIэ­хъурэр? Нарт Саусырыкъо ма­шIо цIыфмэ къафихьыгъ, ау хэта ар псаоу чIэзытIагъэр? Джа нартмэ ащыщхэу зыгъэ­пыищтыгъэхэмрэ иныжъхэмрэ арых. Уахътэр лъыкIуати, нартмэ джэныкъо машIом ифэбагъэ зэхашIагъэу а машIор Тхьэ бзаджэу ПакIо къафэгубжи зе­хьым хэт къэзыхьыжьыгъэр? Пэтэрэз. Ащ фэгъэхьыгъэу тхьа­мафэрэ нартхэр ешъуагъэх, ешхагъэх. Ау хэта машIор къа­фэзыхьыжьыгъэр зыукIыжьы­гъэр? Джа нартхэр арых. Къа­хэжъыукIыхэрэр, къахэлыдыкIыхэрэр ашъхьэдэмыкIынхэм пае чэтацэкIэ зэкIэ зэфэдиззэщиз бэрэ зэрашIыщтыгъэр адыгэм ижъыкIэ къырыкIуагъэм къыхэщы.\nМыщ лъэшэу узэгупшысэн хэлъ, «узэкъотмэ улъэш» зыфиIорэм зы хьамдэч зэолIхэр дегъахьэхэмэ, а уисэмэгукIэ, уиджабгъукIэ щыIэмэ уащыгугъын плъэкIыщта, хьауми ушыушъхьэ закъомэ нахьышIуа? Ар уахътэмрэ чIыпIэу узэрыхьэ­рэмрэ къагъэнафэ. ЩыIэныгъэр кIэлэгъэсэ дэгъу, тэри акъыл зыхэтхынэу тызэрихьылIагъэмэ мыхэр ащыщых.\nДунаир шъотехьэ-шъотекI. Уахътэм изэтекIыгъо диштэу те­тыгъо зыIыгъ хабзэри мэзекIо.\n«ХэбзэшIу мэхъуа?», — elо зыгу раутыгъэм. «Ащ нахь ты­тхъэу къытэкIугъэп!», — elo тетыгъом хэшхыкIырэм.\n«Дунаир зэхъокIыгъэ», — аIуагъ. «Дунаир арэп зэхъо­кIырэр, ар ренэу зыпкъ ит, тэры зэхъокIырэр, тызэхъо­кIышъ, дунайри зэтэхъокIы», — къариIожьыгъ адыгэ бзы­лъфыгъэ губзыгъэм.\nЩтэ ымышIэу цIыф щыIэп, ау ащ шъхьарыкIышъурэр лIы, улIэу уашъом пшъхьэ егъэ­къугъэу укIошъун хъумэ, Тхьэр анахь къызэтагъэмэ уащыщ. Ар насыпыгъ. БлэкIыгъэ лIэшIэгъум ыкIэхэм адэжь, 1988-м лъэпкъ Iофмэ СССР-м нахь зыкъыща­Iэты зэхъум, кIэлэ куп тыхъоу тэри адыгэ Iофым тыпэIууцо­гъагъ. Дунаим, хэгъэгум, хабзэм арыкIощтыр къэшIэгъоягъ, жьызэпеоу хэгъэгум къиуагъэм бэмэ заригъэутIыIущтыгъэ. Ты­кIэлагъ, укIалэмэ, щтэ пшIэрэп, «тыгъужъыгу иI» зыфаIорэр къэдгъэшъыпкъэжьыщтыгъэ. Гъуазэ тфэхъунэу нахьыжъэу тшъхьарытыгъэри мэкIагъэ, ахэм шыукIэкъалэ хъунэу ахэтыгъэри зырыз, ау «цыгъорэ шъуаерэ зэдеIэхэмэ кIэда­шъхьэр тырачы», тэри куп зэгурыIо мафэу тызэдежьагъэти, шIукIае къыддэхъугъ.\nАкадемикэу Лев Гумилевым ащ фэдэ куп макIэ, куп зыгу-зыкIуачIэм ариIощтыгъэр «пассионарии». Ышъхьэ ифедэ зэрифэн ымыIоу, зыщыщ лъэп­къым фишIэрэр шIомакIэу, ащ чэщи мафи егупшысэхэрэр лъэпкъым зыщыбагъохэкIэ, лъэп­къыр «къэо». Къэошъ, мэкIэжьы, джыри ыпэкIэ зэрэщы­Iэщтым ар лъапсэ фэхъу. Шъып­къэ, пассионариехэу ежь ацIэ зэрагъэIущтым, щытхъухьэ ры­хъунхэм пае зыми щымыщы­нэхэу зекIохэрэри макIэп, мыщ­кIэ Александр Македонскэр щысэ — щытхъу лые пае Хьиндым кIуагъэ, нэужыми ащ екIодылIэжьыгъ. Субпассина­риехэри щыIэх, ахэм яэнергие хъотIэ-бжъэтIэным, тыгъоным, бзылъфыгъэ е хъулъфыгъэ зещэным, шъхьэфэгъэтхъэным тырагъэкIуадэ.\nТэ зигугъу тшIырэр лъэпкъ Iофым ипассионариехэр ары. Ахэм янахьыбэ дэдэ уахъ-\nтэм изэблэдз хэкIуадэ е псаоу къэ­нэжьхэми, шъобж хахы. ­Уилъэпкъ пае къин плъэгъунри, утхъэнри зы ку зэдыкIэшIагъэх. ЫпэкIэ нахь зыкъудыирэ шыр ары зэкIэ зэлъытыгъэр…\nДжаущтэу 1988-рэ илъэсым иаужырэ мазэ «нысащэкIэ баIоу, дзэкIэ мэкIаIоу» Адыгэ Хасэр зэхэщэжьыгъэным зы­фэзыгъэзэгъэ купым лъэпкъым пассионариеу къыхэщыгъэхэр кIэуцуагъэх. Лъэпкъ зэфэсышхор зыгъэхьазырырэ купым, сыкIэлагъэми (а уахътэм «шым игъэрищ, шым игъэрибл, лIым игъэ щэкIэу» анахь ишIупIэм ситыгъ), пэщэныгъэр къызэрэсаусэигъэр сэркIэ шъошагъ, уилъэпкъэгъумэ цыхьэ къыпфашIымэ ащ нахь гуIэтыпIэ мэхъуа! Шъхьэлэхъо Абу ти­хьагурысэу Iофым тыкIэуцуагъ, 1989-м, кIымэфэпэ мазэу ­илъэс щэкIыкIэ узэкIэIэбэжьмэ Адыгэ Хасэр зыпкъ идгъэуцожьыгъ.\nТилъэпкъ джы къырыкIощтым тызэреплъырэр хэбзэ тетыгъо зиIагъэхэм ятхьылIэ къодыеу щымытэу, тиIо пхырыдгъэкIын амал тиIэ хъугъэ. Хэкум рес­публикэ статус егъэгъотыгъэныр, лъэпкъ быракъэу Кавказ заом адыгэмэ щагъэIэгъагъэр (жъогъо пшIыкIутIумрэ щэбзэщищымрэ зытетыр ары) рес­публикэм символэу егъэштэжьыгъэныр, Парламентым адыгэрэ урысрэ зэфэдизэу хэгъэхьэ­гъэнхэр арых анахь Iофыгъэхэр. Мыхэм зэрэлъэпкъэу къакIэ­мыуцомэ мыхъунэу чIыпIэ ти­уцуагъ. Джащыгъум Адыгэ Хасэр кIэщакIо фэхъуи, «ТIокIитIумэ я Комитет» шыу тIокIитIукIэ дгъэпсыгъэ, игъогуи теуцуагъ. Нэужым зэрэлъэпкъэу къыт­къо­уцуагъ, «узэкъотмэ, ­улъэшым» ыкIуачIэ ащ щызэхэтшIагъ.\n«Уиуахътэ сыда щыбгъэхъагъэр?» — аIоу лIэужхэр къы­тэупчIыхэмэ, ятIожьын джы\nщыI. А онэтемых мафэхэм ти­пэщагъэр Шъхьэлахъомэ я Абу­бэчыр. Ыныбжь емылъытыгъэу, ар гупсынкIэ-лъэпсынкIагъ, лъэпкъым пае зэкIакIо иIагъэп, зэрэпассионариер гъэнэфэгъагъэ. Мы лIышIум, ащ ижьау чIэтыгъэ кIалэмэ, тибзылъфы-гъэ Iушмэ, узэдэIупхъэ нахьыжъхэу тхэтыгъэмэ, ахэм ядэIун зылъэкIыгъэ ныбжьыкIэхэу «зи­пщэрахьыгъу къэси, блэзы­мы­гъэкIыгъэмэ» сиусэ афэзгъэ­хьыгъ.\nРа! Шыу нэкъуакъоха!\nШъхьэлахъомэ я Абу\nРа лIы икъугъа.\nРа зэпичыгъэ гъогумэ\nШъэогъу телъхьэ мафэу\nКIэлэ куп игъуса.\nРа игъусэ шыумэ\nГущтэ зи амышIа.\nРа тауж къимына.\nРа хэгъэгу мафэу\nДзэ сатыры гущэхэу\nШыу щэкI тымыхъуа.\nщтэ тыгу къэмыкI —\nГъуазэу ащ иIагъэхэр\nЗыкIи тыгу имыкI.\nАдыгэм непи къыхещы.\nстафэр зэIытшIэу тэпсэу,\nТипсэукIэ хъунэп», —\nШыу куп макIэу\nАхэмэ язэуакIэ иорэд\nЩынэ сыд пай тиIэн,\nТэщ нахьи нахь мэкIагъэх.\nА псэемыблэжьы заом\nГущтэ рахыгъэу зэхэт.\nАхэтыгъабэ мэщ упкIагъэу,\nОрэдым къыхещых джыри\nА бланэмэ щысэу яIагъэмэ\nРа язэо мафэхэр ауха.\nДзэу аухыгъэм пэIулъхэу,\nКъэнагъэмэ ахэр агъаезэ,\nГъунэ зимыIэ щыIэпти,\nЗэрэтлъэкIэу тэри тырэкIо.\nЛIы икъугъэ зэкIэу\nЛъыкIэ ткъоши ахэт.\nНахьыжъ куп тымыгъота.\nГъотым Iэл ышIыгъэмэ,\nТидзэ мэкIэ тIэкIу\nРа зэо мыухыжьым\nАщ ишыу гъусэхэр\nЗы хьэ щтагъэ купэу\n«Сыд шъуишыу шIыкI?\nСэ шъозгъэлъэгъун!» —\nПащэр пыим фелъы.\nРа имэIу телъэу\nЫуж иты кIалэмэ\nГъогур шIоу хагъэтхъы.\nРа лъэпытэ шыухэу\nРа хьэхьаеу кIыйхэу\n— Плъыры-стыры мафэхэр\nТэ джы къытфэнэжьырэр\nДэIон кIэлэ хъупхъэмэ\nЛIыхъумэ агу къинэнэу\nЛIыгъэ шъо зешъухьагъ.\nНыпыр джы тижьау.\nШыу уцогъэ купымкIэ\nХэкур шъо шъуфэрэхъу.\nМыхъуи щыI, къыбдэхъуи,\nБэ дунаим щыхъурэр.\nТиI хэгъэгумэ яIэр,\nФранцузмэ «Революциер губзыгъэмэ къаугупшысы, фанатмэ зэшIуахы, ащ хэтхъыкIыжьыхэрэр къэзымылэжьы­гъэхэр ары», — аIо. Илъэс заулэ нахь темышIагъэу Адыгэ Хасэр зыдгъэуцужьыгъэр, апэрэ гъэхъэгъэшIухэри ышIыгъэ­хэу, эйфориеу тызхэтым апэрэ жьы чъыIэхэр къырычъэхи, зы куп зыригъэутIыIугъ, зы куп зыздигъэзэщтыр ымышIэу къызэтенагъ, зы куп ыпшъэ кIы­рыугъ. Мы къэстхырэм щы­гъуазэр макIэ, тызпхырыкIы­гъэмэ ари ащыщышъ, ери, шIури цIыфмэ ашIэн фае.\nТэ тигъус тшIошIыщтыгъэмэ ащыщмэ зыкъызэпырагъэзагъ, къызэрэтхэтхэу Хасэми, Хэсашъхьэми, пащэми къяцэла­шхэхэу рагъэжьагъ. Ахэр нэмыкIым къыдэхъурэм ымыгъэ­рэхьатхэу, ежьмэ ашъхьадэ­кIыгъэр зынэсыгъэ лъэгапIэм къыращэхынышъ, ащ теуцоным кIэнэцIхэрэр арыгъэх. Тэры ахэр Хэсашъхьэм къыхэзы­щэгъагъэхэр, зыфэдэ дэдэхэр тшIагъэп, тшIэна эйфорием тыхэтэу гурэ псэрэкIэ лъэпкъым тыхэIаби, узщыгугъыпхъэ­хэу тлъытэхэрэр къыхэтхыгъагъэмэ. Ахэм зыкъаутIэрэхъи, зыкъагъэхьазыри, ор тхьаматэм къырашIылIагъ, ау апэрэ илъыгъом зыфаер къадэхъугъэп.\nУгупшысэмэ зыгорэ къэуугу­пшысынба, уазытекIорэм нахьи къызщыптекIохэрэм акъыл нахь хэохы, Хэсашъхьэр зыубытын зыгу хэлъыгъэмэ гъогу къагъотыгъ. Адыгэ Хасэм ихэ­бзэ-унашъохэр зэблэхъугъэнхэ фаеу, ар хъумэ лъэпкъымкIэ нахь тэрэзынэу цIыфмэ ашIошъ агъэхъуи, хэсэ зэфэсым къыхалъхьи, хъурэмрэ зытехъухьэ­рэмрэ цIыфмэ къагурымыIуапэу Хасэм хэбзэ-унашъоу иIэм хэIэбагъэх. Ащ амал къытыгъ хэсэ тхьаматэр зэфэсым химыдзэу, Хэсашъхьэм ыгъэнэфэнэу. Мыр зытырашIыхьагъэр гуры­Iогъоягъэп — хэсэ зэфэсым Шъхьэлэхъо Абу ыцIэ къызэрэраIощтым щэч хэлъыгъэп, ащ къыдиуцонышъ, къытекIон купым къызэрэхэмыкIыщтыр, цIыфмэ шIу алъэгъурэ Абу зи зэрэ­памышIыщтыр гъэнэфэгъагъэ. Зэ­къоуцогъэ купыр зыщыгугъы­хэрэр Хэсашъхьэм хищэхи, яцIыфышъхьэ нахьыбэ зэхъум, джыри зэ тхьаматэм къыфи­лъыгъэх.\nАрэу щытми, Абу тещыгъуае афэхъущтыти, нэмыкI шIыкIи къыхахыгъ: Хасэм итхьаматэу хадзыщтым сыд фэдэ Iофи ыгъэтIылъынышъ, Хасэм иIоф нэмыкI зэримыфэнэу Хэса­шъхьэм къыхалъхьагъ. Абу «сэ шIэныгъэлэжь IофшIэныр зы­фэзгъэтIылъын щыIэу слъэгъу­рэп, тIури зэдэсхьын слъэкIыщт, ау сыхэдэн фае хъумэ, наукэр къыхэсэхы» ыIуагъ. Абу ычIыпIэкIэ къагъэлъэгъуагъэм иIэнатIэ къыгъэтIылъынэу ыгъэ­гугъагъэхэти, ар Хэсашъхьэм тхьаматэ фэхъугъ. Джаущтэу Абу гъэпцIагъэкIэ лъэпкъ Iофым пэIуащыгъ.\nТетыгъо ыубыты шIоигъоу куп зэрэзэкъоуцорэр умынэ­шъумэ плъэгъунэу, умыдэгумэ зэхэмыхынэу, умыделэмэ къыбгурымыIонэу щытыгъэп. Тхьаматэм сакъынэу зэп сызэре­лъэIугъэр, хэсэ зэхахьэу рес­публикэм и Декларацие фэ­гъэ­хьыгъагъэм сэщ фэдэу ятIо­нэрэ гуадзэу иIагъэр къемыдэIоу зэIукIэр къызэригъэбыр­сырыгъагъэри ыгу къэзгъэкIы­жьыгъ. Ау ежь ащ фэдэу къыдэзекIонхэр арипэсыгъэп, ежьыри зэрипэсыжьыгъэп, «ашIэщтыр арэшI» ыIуагъ. Сэ скIуачIэ къызэрихьэу сапэуцужьыгъ, ау шыушъхьэ закъокIэ уафырикъунэу щытыгъэпти, Хэса­шъхьэм сыхэкIыжьыгъ.\nСыхэкIыжьыгъ шъхьае, сы­адыгэнэу къэнагъэп ныIа, лъэпкъ Iофхэр гузэжъогъу зи­фэхэкIэ, адыгадзэм шъхьэ за­къоу сыхахьэщтыгъэ. Абу къытхахьэщтыгъэп, ау ренэу уп­чIэжьэгъу къытфэхъущтыгъэ. Зэ ыдэжь сычIэхьагъэу, зэгъокIэу титIо тизакъоу сытефагъэти (Абу ренэу зыгорэ къылъыIухьэщтыгъэ, изэкъонэу бэрэ къыхэ­кIыщтыгъэп) къызкIытхэмыхьа­жьырэмкIэ сеупчIыгъ. Зи къымыIоу Абу тIэкIурэ къысэплъэу щысыгъ, етIанэ къыIорэр къызэрехьылъэкIырэр къыхэщэу, щхыпэ къемыкIужьэу хэщэтыкIи къысиIуагъ:\n— Асфар, о усикIалэм фэд, къыосIон слъэкIыщт. Адыгэмэ къысапэси къысщалъэгъэ паIор къысэонтэгъукIы хъугъэти, зыщысхыжьыгъ…\nАщ къикIырэр нэфагъэ — «лъэпкъым пащэу уриIэн фае» аIуи цIыфмэ зэхахьэхи хадзыгъэр зэгохьэгъэ купым тырищын ылъэкIыгъ. Тыдэ щыIагъ адэ ар хэзыдзыгъэ лъэпкъыр? Адэ тэрэзба ышIагъэр, уамы­гъэтхьамэтэжьмэ сыд пае тхьа­мэтэ паIор пщыгъыжьын? ЛIым ыгу ихъыкIыгъэр мары джы зыдихьыжьыгъ, тигъэшIагъэп, къызхигъэщыгъэп. Ау сэ а уахътэм ынэ кIэслъэгъуагъэр паIом фэгъэхьыгъэ усэкIэ сыгу щыпхырыкIыгъ…\nЗэгосых хъурышъо паIохэр.\nСэ ощ сыфэд, о сэщ уфэд,\nНахь лъагэр тымышIэу\nТэ тиIэр тлъэпкъ\nЫмышIэ ыIуагъэп адыгэм,\nхэт джыри щыI?\nТиI тэ хэгъэгуи, чIыгуи,\nнеущи ащ фэд.\nОщ фэдэмэ укъыщанагъэмэ,\nТэкIо тэ тшIошIы,\nАу жьы ткIэтэу тымызекIожь.\nПщэгъо лъагъоу тызытетым.\nТызытети, тапэ къэти\nмы дунаим тыщыиб.\nзэо закIэм тыхэтыгъ,\nДжы «тыхэт» зэтIожьэу\nШъофы лъэгуи тыщымыкI.\nКъэкIых джыри чъыги, мэзи,\nЗи мыхъугъэм непи фэд.\nАу тэщ фэдэхэр тэлъэгъуми,\nТинэплъэгъу абгъагъэм фэд.\nау тызэфэдэп —\n… Адыгэ паIохэр\nP.S. Уахътэр лъыкIуати, Ха­сэм пэщэгъур щызыштагъэр кулъэшъоу къани, хэсэ Iофхэр мыкIо-мыкIуатэу къызэнэхэм, а тезыщыгъагъэмэ янахьыбэ дэдэмэ «АI-анасын, Абу, ты­хэукъуагъ, «ичхур» Iуи къы­те­гъэзэжь, ибэ хъураеу тыкъэмыгъан!» аIуи, уадыг-сыадыгэкIэ къырагъэшIуи, Хэсэ тхьаматэу лъэпкъым илIыкIомэ къы­тырагъэгъэзэжьыгъ. Ащ ыуж адыгэмэ я Дунэе Хаси пащэ фэхъужьыгъ, къыгъэшIагъэм лъэпкъым фэшъыпкъэу къы­хьыгъ, ыцIэ дахэкIэ къытхэ­нэжьыгъ. ШIур ем мыщ зэрэщытекIуагъэм тэри тигъэгу­псэфыгъ…