Зэфагъэр игупшысэ гъогу — Адыгэ макъ\nЗэфагъэр игупшысэ гъогу\nРедактор 11.11.2020 КУЛЬТУРЭР, КЪЭБАРЫКlЭХЭР\nТхакIоу Хъалыщ Сэфэрбый Ахьмэд ыкъор къызыхъугъэр илъэс 80 хъугъэ. Ар макIэп ыкIи бэп зэфэгъэ гъогум утемыкIэу, шъыпкъэм уфэкIоныр мыпсынкIэми.\nЗыкIи Сэфэрбый ащ дэхыгъэп, ­илъэпкъ игупшысэ Iэпызыгъэп, цIы­фыгъэ-адыга­гъэм езэщыгъэп. Ылъ хэжъэгъуагъэу адыгагъэр хэлъыгъ — лIыгъэр, щэIагъэр, шъыпкъагъэр ипIэшъхьагъыгъэх.\nХэгъэгу зэошхоу чIыгур зыгъэгырзыгъэу, цIыфхэр зыгъэпыхьагъэу, тикъэра­лыгъоу СССР-щтыгъэр лъэпсэич-лъэпсэкIод зышIын мурад зиIэгъэ зэо мэхъа­джэр къызежьэм, сабый быдзэшъуагъ, ар боу охътэ къиныгъ, илъэси 4-м кIо­гъэ заом тихэгъэгу, тичIыгу, тицIыф лэжьэкIо хыехэм яунагъохэр, ягугъэхэр зэхикIыкIэгъагъэх.\nЗаор — зао… Ащ иапэрэ илъэс анахь къинэу тикъэралыгъо, тидзэ пащэхэм, тидзэкIолIхэм къафыдэкIыгъэми, псынкIэу къызхэшхъожьыгъэх, псэр атызэ, напэр ащэфыгъ.\nЗаор аухыгъагъэми, цIыфыгухэм ащ мыкIыжьын тыркъошхо къатыринагъ, зы унэгъо закъуи ащ итхьамыкIагъо зэхимышIагъэу, пэкIэмыкIыгъэу тыди, хэтрэ лъэпкъи щыIэп, боу хьылъэу ар хэти къыфыдэкIыгъ. Хъалыщ Сэфэрбый исабыигъо-кIэлэцIыкIугъо а зэошхом Iэпихыгъ: илыягъэу шхагъэп е агъэшIуагъэп.\nХъалыщ Сэфэрбый шэкIогъум и 9-м 1940-рэ илъэсым Тэхъутэмыкъое районым ит къуаджэу Натыхъуае къыщы­хъугъ. Къоджэ гурыт еджапIэр къызеу­хым, колхозым щылэжьагъ. 1960-рэ илъэсым Адыгэ къэралыгъо кIэлэегъэджэ институтым филологиемкIэ ифакультет чIэхьагъ, къыухыгъ. А уахътэмкIэ анахь агъэлъапIэу щытыгъэ кIэлэегъэджэ сэнэхьатыр ыгъотыгъ: илъэсищэ Бжыхьэ­къоякIэм дэт еджапIэм адыгабзэмрэ литературэмрэкIэ щыригъэджагъэх, 1968 — 2002-рэ илъэсхэм Тэхъутэмыкъое районымкIэ Отрадненскэ гурыт еджапIэм икIэлэегъэджагъ.\nСэфэрбый студентызэ, ытхыхэрэр 1963-рэ илъэсым къыщыублагъэу хеутых.\nГупшысэныр, хъурэ-шIэрэм алъапсэ ыгъэунэфыныр, а зэкIэ гукIэ зэригъэзэфэныр шэны фэхъугъ. Усэхэр етхых, ахэм поэмэхэри къагоуцуагъэх. Непэрэ цIыфым игухэлъ зэфэшъхьафхэр щыIакIэм зэрэпхырищыхэрэр, игукIаехэр зэри­Iотэжьхэрэр, художественнэ амалхэмкIэ къащыриIотыкIыгъэх. БлэкIыгъэм уеубытылIагъэу ущыIэныр зэрэмытэрэзыр зэхишIэу, мамыр щыIакIэм ипчэгу итхэу, ар ыпэкIэ лъызгъэкIуатэхэрэм апае ренэу тхагъэ Хъалыщыр.\nЦIыфым акъылэу Тхьэм къыриты­гъэр ыгъэхьаулые зэрэмыхъущтыр къыгурэIо, ежь фэлъэкIырэмкIи къогъанэ зыфи­шIыжьырэп. Нахьыжъхэмрэ нахьыкIэ­хэмрэ азыфагу зэгурыIоныгъэ-зэкIэ­дэ­IукIыжь илъмэ, щыIакIэр нахь зэгъэзэ­фагъэ зэрэхъущтыр кIигъэтхъызэ, кIэлэцIыкIухэми афэтхагъ ыкIи афэтхэ.\nКIэлэегъэджэ IофшIэн иным тхэн-­гупшысэнри къыготэу, ыгъэцакIэу къырэкIо тхакIоу Хъалыщыр. Тхылъэу къыдигъэкIыгъэхэр: «СшIошъ мэхъу», «Чэтэ чIэгъым», кIэлэцIыкIухэм апае усэхэр зыдэт тхылъэу «Гъогумаф, пцIэшхъо цIыкIур!». Ар тIо къытырадзэ­жьыгъ. «Анахь мысэр хэт?», мыхэм анэмыкIхэри.\nТхэным зызыфигъэзагъэр, игупшысэ ыкIи икъэлэм нахь къыфэIорышIэ зы­хъугъэр бэшIагъэ, ау мы аужырэ илъэс 20-р нахь гъэбэжъугъ. ПIуныгъэ-гъэсэныгъэм хэтэу Iоф зишIэгъэ уахътэм бэ ылъэгъугъэу ыушэтыгъэр: щыIэныгъэри нахь къыпэблагъэу, тхэкIэ амал-шIыкIэри нахь къыIэкIэхьэгъагъ. 1997-рэ илъэ­сым къыщегъэжьагъэу Хъалыщ Сэфэрбый Урысыем итхакIохэм я Союз хэт.\n2005-рэ илъэсым тхакIом «Мэзэтыгъ» цIэу зыфишIыгъэ тхылъыр къыдигъэ­кIыгъ. Мыщ къыдэхьагъэх усэхэр, поэмэхэр, кIэлэцIыкIухэм апаехэр. Ахэм зэкIэми тхакIом игушIуагъуи, имуради, игухэкIи ахэгощагъ. Тхылъэу «Тызэкъотмэ —тылъэш» зыфиIоу, джэмэкъэ лъэшыр къызыхэIукIырэр 2018-рэ илъэсым ­Адыгэ Республикэм итхылъ тедзапIэ къыщытырадзагъ. Ар усэу «Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо Быракъ» зыцIэм къызэ­Iуехы:\nЗэо мэхъаджэм ащаухъумэ,\nЖъогъо пшIыкIутIур, лъэпкъ тамы­гъэу,\nЗыкIыныгъэ хэлъэу, зы жъогъобын,\nГъэкIэрэкIагъэу ар пшъэрылъын.\nМамыр щыIакIэм итыгъэ фабэ\nО къыппэгъокIы укъигъэшIэтэу,\nТицIыф пэрытмэ кIуачIэ яоты.\nНасыпыр хъоеу, агу къэоIэты,\nАдыгэ хэкум и Лъэпкъ Быракъ!\nХъалыщым игупшысэ афэгъэзагъ Хэгъэгум илъэпкъ, икъуаджэ, иадыгабзэ, тыкъэзыуцухьэрэ дунэе дахэм, цIыф зэгурыIоныгъэм, кIэлэцIыкIухэм ясабыигъо ухъумэгъэным.\n… Сиадыгабзэу сыбзэ бзэрабз,\nУипсалъэ пэпчъы хъишъэр къеIуатэ,\nДэхагъэу пхэлъыр гъашIэм хэкIуатэ.\nАдыгэ бзэгум пщынэу укIэлъ,\nАдыгэ хабзэм пкъэоу укIэт,\nОры сэ сIулъыр, сиадыгабз,\nСянэ ынапэ уфэдэкъабз.\nУсакIор илъэсыбэрэ кIэлэегъэджагъ, лIэужхэм аригъэшIагъ зэрилъэкIэу адыга­бзэр, ащ илъэпIэгъэ-куугъэ ебгъэшIэ­жьынэу щытэп, ыушэтыпагъ.\nДжащ фэдэ къабзэу укъызыщалъфыгъэу, узыщапIугъэ чIыпIэр пстэумэ зэ­ря­дэхэкIырэр, мэкъэ пытэ дахэкIэ къащиIуагъ Сэфэрбый усэхэу «Си Мые­къуап», «Сичылэ гупс», ипоэмэу «ШIу­фэс, чылэжъэу Хьатрамтыку!» зыфи­Iохэрэм.\nСыпфэзэщыгъэу, услъэгъу сшIои­гъоу,\nУадэжь сыкъэкIо си Мыекъуап.\nСызэрэпIуплъэу, IаплIы къорэгъэу\nУкъыспэгъокIышъ, лъэшэу сигуап.\nПсы ехьыжьагъэу, Шъхьэгощэ псы­хъом,\nСыкъызэрэсэу инэпкъ сикIуапI.\nЗы чIыпIэ закъоп гум щыщ хъугъэр,\nНитIум ылъэгъурэр зэкIэ силъапI.\nТхакIоу Хъалыщ Сэфэрбый гъашIэ зыгъэшIэгъэ цIыф. ЩыIэныгъэм идэхэгъэ­лъэпIагъи, цIыфыр зыфыщыIи, улъэп­къыным имэхьани, мамырныгъэм ыуаси, кIэлэцIыкIухэр къэкIощтым игъэпсакIоу зэрэщытхэри, лIэужхэм язэпхыныгъэ гъэпытэгъэныри, гумэкI-гукъаоу тщэчы­хэри къыреIотыкIых.\nУсэу «Гъэтхап» зыфиIорэм къыщеIо:\nПхъэшъхьакIэ мылым икъамэ\nТкIопс-ткIопсэу нэпсыр къыпэзы,\n«Къэ-у! Къэ-у гъатхэм ымэ!» —\nКъолэжъым ыжэ къыдэзы.\n«Шыхэр», «Мэзыр», «Бжыхьэ къэгъа­гъэхэр», «КIымаф», «Тыгъэр ипIэ екIужьыгъ», «КъытфэкIо гъатхэр», нэмыкIхэри усэ кIэракIэх.\nОшъо чапэр зэтыричэу,\nПчыхьэм шыблэр уагъэ.\nПчыкIэм ыкIэ къэлъэгъуагъ.\nГъогу сапэм тхыпхъэ щешIы.\nКъэзгъэшIэщтым сыгу илъынэу\nА сурэтыр гум сфыхешIэ.\n«Сылъэхъу сэ гущыIэ дахэм» зыфиIорэ усэм ыбзэ иIэшIугъэ-лъэшыгъэ кIиугъое­ныр, гущыIэ зафэр зэрэIэзэгъур агуригъэIоныр хэти игухэлъ инэу къызэрэрыкIорэр, тхэн IофшIэнышхори ащ къызэрэкIэкIуагъэр щыкIигъэтхъыгъ. Псэ зыпыт дунаеу Тхьэшхом къыгъэшIыгъэм егъэразэ ыкIи «Тхьауегъэпсэу о, Ты­гъэр!» зыфиIорэм къыщеIо:\nТхьауегъэпсэу о, тыгъэр!\nМэфэ ошIу къытэптыгъэр.\nУибзый фабэ зэптыгъэм,\nЧэфэу ыгуи зиIэтыгъ.\nУсакIом ытхыхэрэм псэ ахэлъ зышIырэр, уасэ къязытырэр шъыпкъэр зэращыкIигъэтхъырэр ары.\nЗэрэдунаеу джаущтэу ыгу щызэпэ­кIэ­кIы тхакIоу, усакIоу, егъэджакIоу, гъэса­кIоу, цIыф Iушэу Хъалыщ Сэфэрбый. Иусэхэм ямызакъоу, ипоэмэхэм гупшы-\nсэшхо ахэлъ, хэгъэгум, лъэпкъхэм ыкIи адыгэхэм ашъхьэ къырыкIуагъэм тарихъ лъапсэу яIэм къытегущыIэзэ, блэкIыгъэ зэманыжъхэр нэм къыкIегъэуцох. Тхьае­гъэпсэу, сыдигъуи илъэпкъ шIу фишIагъ, зэфагъэр къыгъэгъунэу, ыухъумэу, хэти къыфыриIотыкIэу гупшысагъэ. Арышъ, адыгабзэр зилъапIэу, зикIасэхэм ацIэкIэ, Сэфэрбый «тхьауегъэпсэу!» етэIо, къызыхъугъэ мэфэкI инымкIэ тыфэгушIозэ, псауныгъэрэ нэхъойрэ щымыкIэу, ­илъэпкъ, иунагъо адэтхъэнэу фэтэIо.\nПредыдущая Сабыйхэм ядунай хьалэмэт ухещэ\nСледущая Къуекъо Асфар