Къанщауэ Гъур (1501 – 1516)
Къанщауэ Гъур зихъунщIэурэ пащтыхь тахътэм трагъэтIысхьащ, «унафэ щIыныр си хьэлкъым» жиIэурэ. ТрагъэтIысхьа нэужьи яжриIащ: «Си гуапэ хъунущ зы махуэ гуэрым «дыпхуеижкъым» жыфIэу зыкъысхуэвгъазэмэ, тыншу си унэ ситIысхьэжынщ».
И цIэ тэмэмыр Джундобу жызыIэ щыIэщ, ар ТIолон и къуэ СулътIаным (Къанщауэ) фIищащ. ЯгъэлъапIэу Гъур-кIэ еджэу адыгэ гуп щыIащ. Тхыдэтх цIэрыIуэ Ибн Ийяс Гъурым и теплъэр мыпхуэдэу къритхэкIащ: «Лъагэт, инт, ныбэфт, хужьт, нэкIу хъурейт, нэ пIащэт, макъ лъагэт, жьакIэ зэпэхъу-         рейт, тхъугъэ мащIэ хидзауэ». НэгъуэщI щIыпIэми щитхащ: «Абы сыт щыгъуи зыкърихыну фIэфIт, уэрэд жаIэу едэIуэну и щIасэт, гъуазджэм дихьэхырт, Iэлъын лъапIэхэр зыIэритIагъэрт налкъутналмэс зэмыфэгъухэм къахэщIыкIауэ, я мыщIэхэр плъыжьу, щIыхуу, удзыфэу; дыху зытрикIэрейт, мэ дахэ зыщыу Iугъуэ къызыпих чы цIыкIухэр пигъанэурэ епэмырт, Iэнэ узэда, гъэщIэрэщIа пэрытIысхьэну и жагъуэтэкъым, щыгъынкIэ зэгугъужырт, зыкърихырт, удз гъэгъахэм, пхъэщхьэмыщхьэ зыпыт жыгхэм ящыгуфIыкIырт, жыг хисэрт, а зэманым щыIа джэгукIэхэм зыхигъэныртэкъым, зэрефэр дыщэ кумбыгъэт, шхэнуи фIэфIт, уэрэди жиIэрт. Езым зэхилъхьауэ уэрэд къыщIэнащ, зыгуэрхэми пшыналъэ щIигъэувэжащ».
Къанщауэ Гъур и къэралыгъуэм псори ныбжьэгъу къищIат – Каир я плъапIэт, я зэIущIапIэт. Ибн Ийяс и тхыгъэхэм къыхощ зы мазэм къриубыдэу къэрал пщыкIуплIым я лIыкIуэхэр и бжаблэм Iутауэ: къэжэрхэм я шахыр, Урым, Тыркумэн, Мароккэ, Мэчэ пащтыхьхэм я лIыкIуэхэр, езым и унафэр пхигъэкIыу Хьэлэб къалэ щыIэ пщым и лIыкIуэр, Индым, Франджым къикIахэр, нэгъуэщIхэри.
1516 гъэм Ифиубием цIыху 600 къикIащ, Гъурым елъэIуну, Къудусым хьэж щащIын щхьэкIэ. Абыхэми я гугъу ещI Ибн Ийяс: «…тхьэмадэу яхэтар цIыхуитхущ, адрейхэр къызэрыгуэкIхэщ. Ахэр щхьэ пцIанэщ, я щхьэцыр къеупсэкIащ, щхьэкум акIэ къинауэ. Я тхьэкIумитIым дыщэ тхьэгъу къаполэл, я Iэпщэхэм дыщэ Iэпщэхъу илъщ. Къыздахьа гъущI шэнтым тетIысхьэнути, Гъурым яхуидакъым, зэфIэту и пащхьэ иригъэтахэщ. Ахъшэрэ тыгъэу къыздахьар къащригъэпщытэм, езым япэ ита пащтыхьхэм къыхуахьу щытам нэхърэ нэхъ мащIэу къыщIэкIащ – ар игу ирихьакъым.»
Италие, Франджы, Испание къэралхэмрэ езыр зи тепщэмрэ я зэхуаку зэныбжьэгъугъэ, мамырыгъэ дэлъын папщIэ зэгурыIуэныгъэ ярищIылIащ Гъурым. ИкIи ар къигъэсэбэпкIэрэ, Испанием и пащтыхьым зыхуигъэзащ Рим дэс Попышхуэм хуелъэIужыну, Португалием и кхъухьыдзэ хъунщIакIуэхэм я щIэпхъаджагъэхэр щагъэтыну. Апхуэдэ политикэм наIуэ къещI Мысыр пащтыхьыгъуэр лъэщу зэрыщытар.
Къанщауэ Гъур и лъэхъэнэм Португалиер етауэ хъунщIэу хым тетт, сатур илъахъэу. 1504 гъэм португалхэм Мысырым и кхъухь 17 щIрагъэлъэфащ, Гъурым ар къызэрищIэу губжьащ. А кхъухьхэмкIэ пхъэ къашэу арат. 1508 гъэм Мысырым и кхъухьыдзэм и унафэщI Хъусенрэ Португалием и хы дзэпщ Лоронзорэ Инд хытIуащIэм щызекIуэу зэжьэхэуэри, Португалым и кхъухьыдзэр щIрагъэлъэфащ, я дзэпщ Лоронзои яукIащ. А зауэм мысырхэм къащыдэIэпыкъуауэ щытащ Индым и кхъухьыдзэм и унафэщI Диу. КъыкIэлъыкIуэ илъэсым Португалием илъ ищIэжыну Мысырым и кхъухьыдзэм къытеуэри, Хы плъыжьым хахуэжащ, Аден портым и деж. А щIыпIэм къыщына Мысырым и кхъухьыдзэм и унафэщI Хъусен Йемен щIыналъэм Мысыр пащтыхьым и унафэр щыпхигъэкIыну къалэн щищIащ Шэрджэс Бэрысбей. А щIыкIэм тету, Йеменыр Мысыр къэралыгъуэм и зы щIыналъэу ябж хъуащ.
Мысырым и политикэм зыщихъуэжар Уэсмэнхэм я пащтыхь Езид и къуэ Сэлим Мысырым ебгъэрыкIуэн мурад зэриIэр Гъурым къищIа иужькIэщ. Къанщауэ Гъур уэсмэнхэм фIыкIэ ягурыIуэн и гугъати, адрейм зыкъыхуигъэпхъэшащ, хуигъэкIуа лIыкIуэхэм жэуапу къаритащ: «КIасэ хъуащ, вгъэзэжи фи сулътIаным жефIэж, зы мывэм тIэу дигъэлъэпэрапэркъым, дэ Каир дынокIуэ, улIмэ, зыхъумэж».
Хьэлэб щIыналъэм и ищхъэрэкIэ зыщызыукъуэдий тафэм (Маржэ дэIэпыкъу) 1516 гъэм уэсмэныдзэмрэ Гъурым и дзэмрэ щызэпэщIэувэри, Сэлим зи пашэ уэсмэныдзэм текIуэныгъэр къихьащ, Гъурым и шэрджэсыдзэр зэхакъутащ дзэпщхэу Хъербэчрэ Жан Бердрэ я гъэпцIагъэкIэ. А тIум я зауэлIхэр хашри, Гъурым и закъуэу утыку къранащ. Ибн Ийяс а къэхъукъащIэр къыщритхэкIым Хъербэч теухуауэ жиIащ: «Хъербэч и адыгэ фащэр щихри, тырку фащэр щитIэгъащ».
А зауэм и хъыбарыр адыгэ IуэрыIуатэми къыхэнащ:
 
Дзэ гущэу къытхуэкIуэр
«Маржэ дэIэпыкъу» щогъуэлъ.
Лъы гущэр ягъажэу
Джатэ ихахэр щозауэ,
Зауэм дыхыхьэ гущэмэ,
Къанщауэ Гъурыр ди пашэ.
Дзэ пашэ диIэр
Хъербэчщ, дигъакIуэркъым,
ДызэщIэкIуэнути,
Къанщауэ Гъурыр мэзауэ,
Зауэм щыхыхьэкIэ,
Аслъэн хабзэу мэзекIуэ.
 
А зауэм езы пащтыхь Къанщауэри къыщаукIащ, илъэс 15-рэ мази 9-рэ махуэ 25-кIэ тетауэ.
Гъурыр диным, гъэсэныгъэм егугъурт, цIыхубэм еущиерт мыхъумыщIагъэхэм зыпыIуадзыну, уеблэмэ, унафэ къыдигъэкIащ жэщым Iэщэ яIыгъыну хуимыту. Абы щIэныгъэ бгъэдэлът, бзэхэм хищIыкIырт, хьэрыпыбзэ, адыгэбзэ, тыркубзэ, къэжэрыбзэ, ермэлыбзэ, курдыбзэ ищIэрт, пIалъэкIэрэ щIэныгъэлIхэр зэхуишэсырти, дунейм щIэуэ къытехьа къэхутэныгъэхэмкIэ зэпсалъэрт, зэдауэрт. Апхуэдэ хасэхэм къыщапсэлъахэр тхылъитIу тхауэ къэнэжащ «Гъурым и хасэхэр» цIэр иIэу.
ЩIэныгъэмрэ бзэмрэ нэмыщI, Гъурым иригъэфIэкIуащ къэкIыгъэм, щIым елэжьыныр. Мысырым къыщымыкI пхъэщхьэмыщхьэхэр, удз гъагъэхэр нэгъуэщI щIыпIэхэм къришурэ и щIыналъэм щигъэбэгъуащ, бзу дахэхэр, бзэрабзэхэр Каир дищIыхьа паркхэм иригъэтIысхьащ. Мэжджыт дахэхэр, еджапIэ зэгъэпэщахэр иухуащ. Езым и цIэкIэ щыIэ уэрамым мэжджыт трищIыхьащ, хамэ къэралхэм къикI сатуущIхэр щызэхуэс щIыпIэ, зыщагъэпсэхун хьэщIэщхэр, бэзэрхэр зэтриухуащ. аль-Азхар мэжджыт цIэрыIуэм и азэн джапIэ дахэр езыгъэщIар аращ.
Къанщауэ Гъур хуащIу щыта щIыхьым и инагъыр къегъэлъагъуэ и цIэм пагъэува цIэ лейхэм. Абы къызэригъэпэща зэхуэсхэм щекIуэкIахэр зытхыжахэм пащтыхьым и пщIэр зыIэт цIэ леи 10 къагупсысат: «ЩIым щызекIуэ, Тхьэшхуэм и жьауэ пащтыхь», «Тхьэшхуэ хабзэхэр щIым щызыхъумэ пащтыхь», «Хьэрыпхэмрэ мыхьэрыпхэмрэ я сулътIан», «ЩIэныгъэр езыгъэфIакIуэ пащтыхь», «Тхьэм ищIыр зыхъумэ пащтыхь», «Тхьэм къигъэщIа цIыхур тезыгъакIуэ пащтыхь», «Тхьэр зи фIэщ хъухэм япщ», «Муслъымэнхэм я хъалиф», «ЩIыхь зиIэ Мысыр лъапIэм и пащтыхь», «ТекIуэныгъэм и адэ», «Къанщауэ Гъур».