ТIуапсэ Пресс - Шэуджэн Руслъан: Тилъэпкъэгъухэр зы гуузэу адыгэхэм тиI\nadmin - 2016-08-09 21:32:15\n— Руслъан, илъэсыбэ хъугъэу гуетыныгъэшхо фыуиIэу Iоф зыщыпшIэрэ кощын IофхэмкIэ ГъэIорышIапIэр джырэблагъэ АР-м хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ и Министерствэ хагъэхьажьыгъ. Сыда ащ лъапсэ фэхъугъэр? Мыщ къыкIэлъыкIоу шъуиIофшIэн зэхъокIыныгъэхэр фэхъугъэха?\n— 2016-рэ илъэсым мэлылъфэгъум и 5-м УФ-м и Президент къыдигъэкIыгъэ унашъоу «Наркотикхэм ыкIи психотропнэ веществохэм якъегъэкIокIын ыкIи кощын IофхэмкIэ къулыкъум иIофшIэн алъыплъэрэ къэралыгъо гъэIорышIапIэхэр кIэу гъэпсыжьыгъэнхэр» зыфиIорэм къыкIэлъыкIоу кощын IофхэмкIэ Федеральнэ къулыкъур Урысыем хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ и Министерствэ хагъэхьажьыгъ. Мыщ къыкIэлъыкIоу кощын IофхэмкIэ Федеральнэ къулыкъум и ГъэIорышIапIэу\nАР-м щыIэм иIофышIэхэм япчъагъэ процент 30 фэдизкIэ нахь макIэ ашIыгъ. Арэу щытми, ГъэIорышIапIэм ипшъэрылъхэр къэнэжьых.\nЗэхъокIыныгъэу ГъэIорышIапIэм фэхъугъэхэм ямылъытыгъэу, кощын IофхэмкIэ къулыкъум ифэIо-фашIэхэр икъу фэдизэу егъэцакIэх. ГущыIэм пае, ахэр: 2016-рэ илъэсым ГъэIорышIапIэм икъулыкъушIэхэм фитыныгъэ зимыIэ цIыфэу къэралыгъом къихьагъэхэм апэшIуекIогъэнымкIэ, къэралыгъо фэIо-фашIэхэм ыкIи цIыфхэм ятхынкIэ къэралыгъо пшъэрылъхэр гъэцэкIэгъэнхэмкIэ, паспортым икъыдэхынкIэ, IэкIыбым къикIыгъэ цIыфыр учетым хэгъэуцогъэнымкIэ ыкIи гражданствэ зимыIэхэм ятыгъэнымкIэ, нэмыкIхэм алъэныкъокIи ахъщэ къолъхьэ тын-Iыхын нэшанэ зиIэ Iофтхьабзэхэр ГъэIорышIапIэм мымакIэу зэхищагъэх.\n— ГъэIорышIапIэм ипшъэрылъ шъхьаIэхэр сыд фэдэха?\n— Кощын IофхэмкIэ къулыкъум пшъэрылъ шъхьаIэу иIэхэм ащыщ миграционнэ хэбзэгъэуцугъэр зыукъохэрэр къыхэгъэщыгъэнхэр. Мы илъэсэу тызыхэтым инепэрэ мафэ ехъулIэу хэбзэгъэуцугъэр зыукъуагъэхэм якъыхэгъэщынкIэ пэшIорыгъэшъ Iофтхьэбзи 160-рэ ГъэIорышIапIэм зэхищагъ. Ахэм яшIуагъэкIэ административнэ хэбзэукъоныгъэ 904-рэ къыхагъэщыгъ. Фитыныгъэ зимыIэ цIыфхэу IэкIыбым къикIыгъэхэу ыкIи регистрацие зимыIэхэу къыхагъэщыгъэхэм тазырэу сомэ миллиони 3-м нэс атыралъхьагъ, ащ щыщэу сомэ миллионитIу фэдиз къарагъэтыжьыгъ. УФ-м иуголовнэ Кодекс къызэрэдилъытэу, IэкIыбым къикIыгъэхэу хэбзэнчъэу Урысыем къихьагъэхэр анахьэу зэрагъэпщынэхэрэм ащыщ административнэ Iоф пылъэу къэралыгъом игъэкIыжьыгъэнхэр. Джащ фэдэ нэбгырэ 54-рэ ашъхьэ фимытхэу Урысыем рагъэкIыжьыгъэх, нэбыри 9-м алъэныкъокIэ къэралыгъом къихьанхэ фимытхэу унашъо ашIыгъ. Нэбгыри 2-мэ уголовнэ Iоф къафызэIуахыгъ.\n— Хэта тилъэпкъэгъухэм ахахьэу плъытэн плъэкIыщтхэр?\n— ТилъэпкъэгъукIэ тызэджэн тлъэкIыщтхэр тихэгъэгу исыгъэхэу, ау ушъхьагъу зэфэшъхьафхэмкIэ зэман горэм икIыжьхи, етIани къэзыгъэзэжьыгъэхэр арых. Къэралыгъо программэу «По оказанию содействия добровольного переселения соотечественников, проживающих за рубежом» зыфиIорэм бэшIагъэу Урысыем Iоф щешIэ. Ау къыхэзгъэщынэу сызыфаер тиреспубликэкIэ а программэм Iоф дэтшIэн зэрэтымылъэкIырэр ары. Сыда пIомэ къэралыгъо программэм шэпхъэ ыкIи екIолIэкIэ гъэнэфагъэхэр къегъэуцух. Адыгеим джыри ащ фэдэ амалхэр иIэгохэп. Арэу щытми, илъэситIу горэкIэ а программэм Адыгеир хэуцонэу сэгугъэ. Ащ елъытыгъэу тилъэпкъэгъухэу къэзыгъэзэжьхэрэм зэрищыкIагъэу тадэIэпыIэн тлъэкIынэу, амал тиIэ хъунэу тыщэгугъы.\n— Тилъэпкъэгъухэм анэмыкIэу, IэкIыб къэралыгъохэм къарыкIырэ цIыфхэр IофшIапIэкIэ тишъолъыр бэу къэкIох. 2015-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу непэ къызынэсыгъэм нэбгырэ тхьапша ащ фэдэу Адыгеим къихьагъэр?\n— ГъэрекIо елъытыгъэмэ, IэкIыб къэралыгъохэм къарыкIыгъэхэу мыгъэ тиреспубликэ къихьагъэхэм япчъагъэ проценти 10-кIэ нахьыб. А уахътэм къыхиубытэу зэкIэмкIи нэбгырэ мин 18-м ехъу учетым хэдгъэуцуагъ. Узбекистан, Таджикистан къарыкIыгъэхэр арых нахьыбэу тиреспубликэ IофшIапIэкIэ къэкIуагъэхэр. Адыгеим Iоф щашIэн алъэкIынэу ахэм Iизын зыпылъ тхылъхэр ятэтых. Хэбзэгъэуцугъэм зэхъокIыныгъэу фэхъугъэхэм къадыхэлъытагъэу Iоф щызышIэнэу Адыгеим къакIохэрэм патентхэр афэтэгъэпсых. ЫпэкIэ медицинэ уплъэкIунхэр ымыкIухэу джащ фэдэ патентхэр афэтшIыщтыгъэх. Джы ащ зэхъокIыныгъэ фэхъугъэшъ, тикъэралыгъо къихьэгъэ цIыфым медицинэ уплъэкIунхэр ымыкIугъэхэу патентыр фэтшIырэп. Уз щынагъохэр тихэгъэгу къырамыхьанхэмкIэ мыр ищыкIэгъэ Iофыгъоу щыт. Ащ фэдэ хъугъэ-шIагъэ къызыхэдгъэщыкIэ, IэкIыбым къикIыгъэхэр хэгъэгум итэгъэкIыжьых. 2016-рэ илъэсым имэзи 6-у пыкIыгъэм IэкIыбым къикIыгъэ нэбгырэ мини 2-м ехъумэ патентхэр афэтшIыгъэх. Нэбгырэ 50 фэдизмэ ятхылъхэр мытэрэзхэу, хэукъоныгъэхэр яIэхэу къэралыгъом идгъэкIыжьыгъэх. Ахэм анэмыкIэу медицинэ уплъэкIунхэр зашIыхэхэ нэуж уз зэфэшъхьафхэр яIэхэу нэбгырэ 15-м ехъумэ патент яттыгъэп, ятхылъхэр афызэкIэдгъэкIожьыгъэх ыкIи хэгъэгум идгъэкIыжьыгъэх.\n— Ащ фэдиз цIыфэу тишъолъыр къихьэхэрэм япчъагъэ Адыгеим ис цIыфхэр егъэгумэкIых, ахэм бзэджэшIагъэхэр зэрахьанхэм тещыныхьэх. Кощын IофхэмкIэ хэбзэгъэуцугъэр зыукъохэрэм сыдэущтэу шъуадызекIора?\n— АР-м хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ и Министерствэ тыкъыхамыгъэхьажьызэ, тызэгъусэу республикэм Iофтхьабзэхэр щызэхэтщагъэх. IэкIыбым къикIыгъэхэм алъэныкъокIэ илъэсныкъоу пыкIыгъэм хэукъоныгъэ 900 фэдиз зэрахьагъэу къыхэдгъэщыгъ. А пчъагъэр гъэрекIорэм елъытыгъэмэ, про-\nценти 10-кIэ нахьыб. Щысэ къэсхьын. IэкIыб хэгъэгухэм къарыкIыгъэхэр, ахъщэ къаIахызэ, амылъэгъугъэу, анэгу зыфэдэри амышIэу республикэм щыпсэурэ цIыфхэм яунэхэм аратхэх. Ащ фэдэ пшIэ зэрэмыхъущтыр къыхэзгъэщынэу сыфай. 2016-рэ илъэсым имэзи 6-у пыкIыгъэм ащкIэ хъугъэ-шIэгъэ 20-м ехъу къыхэдгъэщыгъ. Арышъ, цIыфхэм агурыдгъэIон фае ащ уголовнэ Iоф зэрэпылъыр.\n— IэкIыбым къикIыгъэхэр яунэхэм зэраратхэхэрэм имызакъоу, шъыпкъагъэ хэмылъэу, нэпцIыкIэ зыгуарагъатхэхэуи бэрэ къыхэкIы. Ащ фэдэхэр сыдэущтэу къыхэжъугъэщыхэра?\n— Ащ фэдэ унашъо тиIэу мы лъэныкъоми Iоф дэтэшIэ. IэкIыбым къикIыгъэхэу, хэгъэгум къинэнхэу, гражданствэ зэттынэу фаехэу бэдэд щыIэр. Адыгеир пштэмэ, тэри тырэгушхо зэрэщырэхьатым, лъэпкъ зэфэшъхьафхэр зэрэщыгупсэфыхэрэм. Ары нахьыбэуи тишъолъыр къызыкIакIохэрэр. Бэдэдэу сфэIощтэп, ау нэпцIыкIэ зызэгозытхэхэрэри щыIэх. Ащ фэдэ шIыкIэмкIэ мы Iофым къекIуалIэхэрэм гражданствэ къыдахыныр бэкIэ нахь IэшIэх къафэхъу. Ащ тэ тылъэплъэ, ЗАГС-ми Iоф дэтэшIэ. Зэдэпсэухэмэ, бзэу зэрыгущыIэхэрэр, сабыйхэр яIэхэмэ зэтэгъашIэшъ, гуцаф горэ афэтшIымэ, прокуратурэм макъэ етэгъэIу, ар типшъэрылъхэм ахэхьэ. Нэужым нэпцIыкIэ зэготхагъэхэмэ хьыкумым щагъэунэфы.\n— IэкIыбым къикIыгъэ цIыфхэр зыгъэлажьэхэу, кощын IофымкIэ хэбзэгъэуцугъэр нахьыбэу зыукъохэрэ предприятиехэу къыхэжъугъэщыгъэхэр сыд фэдэха?\n— Мы илъэсым ащ фэдэ хэукъоныгъэу бэ тиIагъэп. Тэхъутэмыкъое районым ит предприятии 2-мэ ащ фэдэ хъугъэ-шIагъэхэр къащыхэдгъэщыгъагъэх. Джы предприятиехэм япащэхэм къагурыIуагъэу, нэмыкI хэгъэгу къикIыгъэ цIыфым Iоф ышIэнымкIэ Iизын къезытырэ тхылъыр имыIэу IофышIэ аштэрэп. Ар зыкIэ дэгъу. Ащ фэдэ тхылъ иностранцэм фэбгъэпсыщтмэ зыпари гумэкIыгъо пылъэп. Пащэм макъэ къытигъэIун фае IофшIакIо зэриштэрэмкIэ. IофшIэн зэзэгъыныгъэ дишIыгъэмэ, патент иIэмэ, мэфищым къыкIоцI пащэм тэ къытиIон фае. Мы лъэныкъомкIэ предприятиехэм япащэхэм яIоф нахь псынкIэ хъугъэ, илъэс пчъагъэм къыкIоцI опытэу аIэкIэлъми хагъэхъон алъэкIыгъ. ГъэрекIо елъытыгъэмэ, мыгъэ Iофхэм язытет бэкIэ нахьышIу хъугъэ.\n— «Трудовой мигрант» зыфаIорэ нэбгырэ тхьапша непэ зэкIэмкIи Адыгеим щыIэр?\n— IофшIэкIо мини 2-м ехъумэ патент яттыгъэу непэрэ мафэхэм Адыгеим Iоф щашIэ. Нахьыбэм унэе предприятие зиIэ цIыфхэм Iоф афашIэ. Тикъэралыгъо иэкономикэ изытет елъытыгъэу гъэрекIо къэралыгъо пошлинэм ыуасэ хэхъуагъ, ащ къыхэкIэу патентыр сомэ минкIэ мыгъэ нахь лъапIэ хъугъэ. Медицинэ комиссиер зэрарагъэкIурэм нэмыкIэу медицинэ полисри нэмыкI хэгъэгум къикIыгъэхэм яIэн фае, хэгъэгум къызэрихьэу ар шIокI имыIэу къыдихын фае. Ащи ахъщэ лъыптынэу щыт. Ащ нэмыкIэу урысыбзэр ыкIи Урысыем итарихъ, ихабзэ шIокI имыIэу ашIэн фаеу хэбзэгъэуцугъэм къыделъытэ. Хабзэм арэущтэу зэришIыгъэр тэрэзэу сэлъытэ, нэмыкI хэгъэгу къикIыгъэ цIыфым урысыбзэр къыгурыIон, рыгущыIэшъун фае. Адыгэ къэралыгъо университетым иностранцэхэм апае хэушъхьафыкIыгъэ отделение иIэу урысыбзэр щарагъашIэ, ушэтынхэр щарагъэтых, нэужым зэреджагъэхэмкIэ сертификат къараты. Ар дэгъу ыкIи хабзэм арэущтэу зэришIыгъэр игъо шъыпкъэу сэлъытэ.\n— Сыд фэдэ уахътэр ара нэмыкI хэгъэгу къикIыгъэ IофшIакIохэр нахьыбэу Адыгеим къызыкIохэрэр?\n— Ар дгъэунэфыгъэу щыт, гъатхэр къызэрихьэу ахэм якъэкIон къырагъажьэ. Узбекистанрэ Таджикистанрэ арых нахьыбэу къыздикIыхэрэр. Iоныгъом ыкIэхэм къэралыгъом мэкIэ-макIэу икIыжьынхэу ахэм рагъажьэ. Къинэщтхэп ыкIи фаехэп, къалэжьырэ щыIэмэ яунагъохэм арахьылIэжьы. КъэкIорэгъэм джащ фэдэ къабзэу къежьэнхэшъ, къэкIощтых. Урысыем нахь къэкIох, анахьэу Адыгеир ашIогупсэф. Мыгъэ къэралыгъо пошлинэр къызыдэкIуаем, тIэкIу ригъэджэнджэшыгъагъэх, арэу щытми, къэкIох зэпыу имыIэу. ГъэрекIо елъытыгъэмэ, мыгъэ ахэм япчъагъэ проценти 8-кIэ нахьыбэу Адыгеим къэкIуагъэх.\n— Украинэм къыщыхъугъэ тхьамыкIагъом ыпкъ къикIэу мы аужырэ илъэсхэм Урысыем беженцэхэр бэу къихьагъэх. ТиреспубликэкIэ мы Iофыгъом изытет сыдэу щыта?\n— Украинэм тхьамыкIагъоу къихъухьагъэм къыхэкIэу гъэрекIуи, гъэрекIопагъи къин тлъэгъугъэ. Бэдэд цIыфэу къихьагъэр. 2015 — 2016-рэ илъэсхэм Украинэм ашъхьэ къырахыжьыгъэу нэбгырэ мини 6-м ехъу тиреспубликэ къэкIуагъ. Непэ къызнэсыгъэми мэкIэ-макIэу къехьэх. ГъэрекIо елъытыгъэмэ, мыгъэ къихьагъэр бэкIэ нахь макI. Ахэм янахьыбэм заор зыдэщымыIэ Харьков, Николаев, Киров хэкухэм агъэзэжьы. Луганскэ, Донецкэ хэ-\nкухэм къарыкIыгъэхэр республикэм псэупIэкIэ къинагъэх. Мыгъэ Украинэм къикIыгъэ нэбгырэ 500 фэдиз учетым хэдгъэуцуагъ, сабыеу 150-рэ ахэм ягъус. Мыхэм янахьыбэр тишъолъыр къинэнэу фай. Тэ къэралыгъо фэIо-фашIэу цIыфхэм ядгъэгъотыхэрэм ялъытыгъэу мыгъэ квотэхэр нахьыбэу яттыгъэх. Ахэм якъэбар зэтэгъашIэ, тадэгущыIэ. Федеральнэ гупчэм къытфигъэуцугъэ пшъэрылъхэм адакIоу зищыкIагъэхэм IэпыIэгъу тафэхъу. Тэ типшъэрылъхэм ахахьэ ахэм зэрифэшъуашэу тапэгъокIыныр. Охътэ гъэнэфагъэкIэ зычIэсыщт псэупIэхэр ятэгъэгъотых. УФ-м игражданствэ зыштэнэу фаехэми тишIуагъэ ятэгъэкIы.\n— Адэ тэ тилъэпкъэгъу адыгэхэу Сирием къикIыжьыгъэхэм уарыгущыIэн хъумэ, квотэр афекъоу пIон плъэкIыщта?\n— Сигуапэу ахэми ягугъу къэсшIын. Илъэс пчъагъэм ахэр зы гуузэу адыгэхэм тиI. ГъэрекIо мыхэм апае квотэр имыкъу зэхъум, ти Правительствэ Москва зыфигъази, нахьыбэу къытатыгъ. Мы илъэсэу тызыхэтым Сирием къикIыжьыгъэу тиреспубликэ къэкIуагъэр нахь макI. БэшIагъэу къэкIожьыгъэхэм псэупIэ ядгъэгъотыгъ. Мыгъэ Сирием къикIыжьыгъэ нэбгырэ 53-мэ охътэ гъэнэфагъэкIэ республикэм щыпсэунхэ алъэкIынэу тхылъхэр афэдгъэпсыгъэх. Джыри квотэм къыхагъахъомэ, къакIохэрэм Iоф адэтшIэщт. КъакIохэу, зыгъэзэжьхэрэри щыIэх. Тэ тынаIэ зытедгъэтын фаехэр къэкIожьыгъэхэу, къэралыгъом илъ хэбзэгъэуцугъэр зымыукъохэу Адыгеим исхэр арых. Республикэм къинэнхэмкIэ зыпари пэрыохъу къафэхъурэп. Къин хъурэр урысыбзэм изэгъэшIэн ары. Бзэ Iофыр ары нахь къэзгъэщынэхэрэр. Фаехэр курсхэм макIох, бзэр зэрагъашIэ. ЗэреджагъэхэмкIэ сертификатыр къарамытэу, охътэ гъэнэфагъэкIэ Адыгеим щыпсэунхэмкIэ фитыныгъэр ыкIи «вид на жительство» зыфиIорэр афэдгъэпсышъущтхэп. Адыгабзэр дэгъоу зэрашIэрэм имызакъоу урысыбзэри ашIэн фае.\n— Кощын IофхэмкIэ ГъэIорышIапIэм уплъэкIунэу зэхищэхэрэм къакIэлъыкIоу хэукъоныгъэу къыхигъэщыхэрэм сыд фэдэ пшъэдэкIыжьа апылъыр?\n— НахьыбэрэмкIэ хэукъоныгъэу къыхэдгъэщыхэрэм ащыщ IэкIыб хэгъэгухэм къарыкIыгъэхэм регистрациер аухыгъэу хэгъэгум зэрэщыпсэухэрэр, патентыр амыгъэпсыгъэу къэралыгъом зэрисхэр. Ащ фэдэу къыхэдгъэщыгъэхэм тазырхэр атетэлъхьэх ыкIи хэгъэгум исынхэ фимытхэу итэгъэкIыжьых. ГъэрекIо елъытыгъэмэ, процент 50-кIэ нахьыбэу мыгъэ идгъэкIыжьыгъэх.\nСурэтыр Iэшъынэ Аслъан тырихыгъ