НэщIэбжьэ

Мырзэбэчт быным я нэхъыщIэр. Арат адэжь лъапсэр къызыхуэнар.И щхьэгъусэ Лузэрэ абырэ зы къуэрэ зы-пхъурэ яIэт. Я щIалэ Аслъэнбэч бын нэхъыжьт. Къуа-жэм нэхъ хуэщIауэ, хэIэтыкIауэ зы унагъуэ дэсмэ, мыхэр етIуанэт. Мырзэбэч ахъырзэман гуэрт. Абы и унагъуэр хуэныкъуэ щымыIэу игъэпсэурт, хуэмыщIахэм, бын куэд зиIэхэм, жьыкIэфэкIэхэм защIигъакъуэрт, гузавэу къекIуалIэ зэримыгъэщIэхъуным и ужь итт. Къызы-хихынрэ псапэ зыхитыкIынрэ иIэми и закъуэртэкъым. Сэ схузэфIокI, жиIэу зимыIэм нэмыплъ ириту, хьэмэрэ былымаблэу зэи плъагъунутэкъым. ЗэрыжаIэу, и Iэгу и Iэнэу дунейм тетт. Псапэу ищIар пщIыкIэ, тIощIкIэ гъэбэгъуауэ Алыхьым къритыжырт езыми.
Ауэ, сыт хуэдиз мылъку бгъэдэлъми, и унагъуэр хэIэтыкIауэ, зэпэщу имыгъэпсэуми, псори IэфI къыщызымыщI зы гукъеуэ гъэтIылъа иIэт абы. Къыхуэзыхьыр и къуэ Аслъэнбэчт. Махуэ къэс нэхъ къэтIэта, нэхъ уб-гъуа хъурт адэм и гукъеуэр.
Аслъэнбэч школым щыщIэса илъэсхэм щIалэ Iэдэбу, адрейхэм щапхъэ трахыу, и адэм хуэфэщэжщ, жригъэIэу щытащ. Школ нэужьым ар щIагъэтIысхьащ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и юридическэ факуль-тетым. Езым и нэ къыхуикIыу къыхихат юрист IэщIа-гъэм хуеджэну.
Ипэ зэманхэм щытхъу иIэу, «фIырэ» «фIы дыдэкIэ» еджэу екIуэкIащ. ЕтIуанэ курсым нэсауэ, къызыхэкIари къыщIэхъуари ямыщIэу, Аслъэнбэч и адэ-анэм къахуэ-кIуэжащ, сыкъыщIадзыжащ, жиIэри.
Лузэрэ Мырзэбэчрэ ар гущIыхьэ ящыхъуащ. ПцIы хэмылъу, адэ-анэм гу лъатат иужьрей зэманым я къуэм и дуней тетыкIэм зэрызихъуэжам, куэдкIэ нэхъ гу щIыIэ зэрыхъуам. ЩIалэм и анэм сом лей гуэрхэр щIэх-щIэхыурэ IэщIигъэкIырт. Лузи ахъшэр абы иритырт, зытригъэкIуадэр имыщIэми, щэхуу, и щхьэгъусэм щиб-зыщIурэ. ЩIалэщ, ныбжьэгъу щиIэкIэ, гуп щыхыхьэ-кIэ, адэм иритыр къемэщIэкIыу къыщIэкIынщ, жиIэрт. Хуейтэкъым и щIалэ закъуэр зыхэтым яхэмыгъуэщэну. Арат анэм псори зытрищIыхьыр.
Аслъэнбэч и Iуэхум и пэжыпIэр зэхигъэкIыну адэр еджапIэм къыщыкIуам къыжраIар зэхиха нэхърэ, зан-щIэу яхьрэ къэзылъхуахэм бгъуралъхьэжамэ, нэхъ къи-щтэнт.
-Уи къуэм, ефауэ къакIуэурэ, и напэр зытрехыж. Дэ абы депсэлъащ, зэманкIи делIэлIащ, ауэ зэпигъэуакъым. КъедэIуакъым ди жыIи. Фэри абы фыщыгъуазэу щытын хуейщ, дапщэрэ ныфхуэтIуэхуа?! Иджы, сыт, псори зэ-фIэкIащ. Абы къэгъазэ иIэнукъым мы еджапIэм.
Аращ Мырзэбэч жэуапу къыпихар еджапIэм и уна-фэщIым.
Дауи, апхуэдэ псалъэхэм адэр гупсысэ куум хадзащ, и жейр фIагъэкIуэдащ, и гъащIэм щIэлъ IэфI псори щIа-шу хуежьащ.
ЗэлIзэфызым я щхьэм яхуигъэзагъэркъым я къуэм и дуней тетыкIэ хъуар.
Къайгъэншэу, зэгурыIуэу зэдекIуэкI зэщхьэгъусэхэм я зэхуаку псалъэмакъ къыдэхъуэу хуожьэ. Аслъэнбэч унагъуэм къыщемыкIуэлIэжыр нэхъыбэу, къыщыкIуэж зэзэмызэми ефауэ и ныбжьэгъухэм къралъэфэлIэжу аращ.
Илъэс тIощIым зымащIэкIэ фIэкIа щхьэдэмыха щIалэм и гъащIэр и IэкIэ зэрызэпиудыжыр зылъагъу

адэ-анэм ар яфIэгуэныхь щыхъуи къыхокI, хузэгуэпу хьэлъкъ гъэбыдакIэ унэм щыщIаубыдэри нэхъыбэщ. Ауэ фадэм щхьэхуимыт ищIа щIалэм адэ-анэм къазэ-рыIэщIэкIын Iэмал зэхуэмыдэхэр къегъуэтри, и ныб-жьэгъухэм яхохьэж.
Мырзэбэч, щIы зытеувэр имылъагъуж хъуами ярейуэ, уэрамым щрикIуэкIэ, сэлам къезыххэм зэрарихыжын хуейр къыгурымыIуэжу къэнащ. И къуэм хуиухуа лъапсэ дэгъуэр, хузэтрилъхьа мылъкур сыту ищIыжын иджы? Дауэ къригъэгъэзэжыну илъэсым щIигъуауэ къемыкIуалIэ щIалэм? Сыт хуэдэ ущие дахэхэр къэна абы жримыIэу? Сыт хуэдэ губжьыра иджыри тримыкъу-тар? Аслъэнбэч къалэм щагъэкIуам пэщIэщIэгъу къы-хуэхъуахэм, гъуэгум я нэхъ пхэнжым тезыгъэувахэм я адэ-анэхэри хэту пIэрэ мыпхуэдэ бэлыхь? Хьэмэрэ ахэр, къэзылъхуахэри езыхэм хуэдэу, псори зэщхьу ара? Iуп-сысэ мыуххэр щызэблокI Мырзэбэч и щхьэм.

* * *
Махуэ гуэрым Аслъэнбэч и фэм имытыжу, и щыгъы-ныр зэрызэфIэтхъамкIэ зыгуэрым зэрефыщIэуар, хъар-зынэуи къызэрыхукъуалъхьар нэрылъагъуу, къыдыхьэ-жащ. Унэм къыщIыхьэжауэ, и анэм жреIэ:
- Мамэ, нысэ ухуей, къыпхуэсшэнущ.
Ар зэхэзыха анэм занщIэу и фэр покI, и лъэр щIохури, йотIысэх.
- Сыт, на, жыпIэр? Ар дауэ? Уэ уи къэшэгъуэ сытми?
- Аращ, мамэ, сэри жысIэр. Ар дыдэрщ, — и псалъэхэр хузэпыщэркъым Аслъэнбэч. — Ауэ … Ауэ апхуэдэу фIэкIа идэнукъым абы и дэлъхум. Мис, жылэр къысщIэплъу, сиубэрэжьащ.
- Солъагъу мыгъуэри ар, си щIалэ. Хэт узыубэрэжьа-ри и шыпхъури?
СщIэркъым, сщIэ-жыр-къым, — Аслъэнбэч лъы зы-телъэда и нитIыр занщIэу фIызэхуокIуэри, ауэ щыт гъуэ-лъыпIэм йоукIурие. Анэм, и гур ехуэхауэ, гъуэлъыпIэ кIапэм щотIысэх.
А дакъикъэм абы и гум къэкIа гупсысэхэр псалъэкIэ зэрыжиIэфын мы дунейм теттэкъым. Хуейтэкъым щхьэфэцым зезыгъэIэт напэтехыгъэр и къуэ закъуэм дилъэгъуауэ и фIэщ ищIыну.
Ярэби, хэтхэ я хъыджэбз насыпыншэу пIэрэ щIалэм игъэунэхъуар? Iэмал имыIэу зэхэгъэкIыпхъэщ Iуэхум и пэжыпIэр. Дауэ къыщыхъуну а псор Мырзэбэч? СыткIэ
494 Заказ №73 къэттхьэщIыжыну ди напэр?! — гукIэ зэригъэзахуэ мы-хъуу, макъкIэ къеIущэщ а псалъэхэр Лузэ, дунеи ахърэ-ти щыIэу зымыщIэжу жей и къуэм хуеплъэкIыурэ.
Лузэ зэримыгугъауэ тыншу зэфIэкIащ я щIалэм къыIэщIэщIа Iуэху мыщхьэмыпэр и щхьэгъусэм къы-гуригъэIуэныр.
Мырзэбэч япэщIыкIэ и щхьэм епхъуэжащ. ИтIанэ, хуэмурэ зыкъищIэжри, Iуэхум и пэжыпIэм щIэупщIэу хуежьащ.
- Дауэ? Хэтхэ я бзылъхугъэ? Дэнэ къиIукI хъыбар?
- Тхьэ, сэри абы хэсщIыкIыр мащIэ дыдэм. ФIыуэ къаубэрэжьауэ, и нэкIум хужьыгъэу зы IэпапIэ имыIэжу къэкIуэжащ. Зи гъуса хъыджэбзым и дэлъхурауэ жеIэ.
- Сыту напэтехыгъуэшхуэ!.. Лъэпкъ напэм къемы-зэгъыр щхьэ ди натIэ ухъут! Алыхьым и нэлатыр сыткIэ къыттеухуэт?! — къепсэлъ зи щхьэр къыфIэхуауэ гуп-сысэм зэщIиIулIа Мырзэбэч.ТэлайкIэ щыму, хэплъэу щыса лIым, Лузэ къекIуа и нэпсыр щилъагъум, щхьэ-гъусэм гущIэгъу хэлъу жреIэ:
-Хъунукъым. Хъунукъым лIыгъэ зыхэдмылъхьэу, а бзылъхугъэ цIыкIур, хэту щытми, ди лъапсэм къид-мышэу. ХъункIи Iэмал лъэпкъ иIэкъым. КъегъэIуатэ, Лузэ, щIалэм псори. Уэращ ар зыхузэфIэкIынур. Сэ згъуэ тынукъым апхуэдэ псалъэхэр.
Лузэ и щхьэр хуэмурэ ещI, «хъунщ» къригъэкIыу. Абы хэту, япхъу цIыкIур, Ланэ, къыщIэлъэдэжащ. Нэщхъейуэ щыс адэ-анэр щилъагъум, езыми и нэгур зэхэуащ. Адэм и щхьэр къиIэтри, хъыджэбз цIыкIур зыбгъэдишащ. Лани зы упщIэм адрейр кIэлъигъэпIа-щIэу щIоупщIэ:
- Папэ, уэ Аслъэн плъэгъуа? Хэт абы къеуар? Ас-лъэн, си шыпхъу цIыкIу, жиIэурэ, сигъафIэу щытати. Иджы сэ абы кIэнфет къысхуищэхужыркъым. Сыт къы-щыщIар?
- Умыгузавэ, Аслъэни хъужынщ. КIэнфет Iэджи къыпхуищэхунущ иджыри. Абы уэ фIыщэу укъелъагъу, тIасэ, — адэ гумащIэм и пхъум и щхьэм Iэ делъэ. «Пэж-къэ», жыхуиIэу, и щхьэгъусэм хуеплъэкIыурэ, Мырзэ-бэч хъыджэбз цIыкIур трегъэуж.

* * *

Игъуэта фэбжьхэр къеныкъуэкъуу, махуищкIэ къэ-мыхъейуэ хэлъащ Аслъэнбэч, и анэмрэ Ланэ цIыкIурэ шхын хущIахьэурэ ягъашхэу.
- Зымахуэрей Iуэхум и пэжыпIэр къызжумыIэу хъунукъым, — нэхъыфI къэхъужа и къуэм зыхуегъазэ анэм. — Уи адэр, щIы зытеувэр имылъагъужу, мэгуза-вэ. Ар уи нэгу къиплъэфынукъым, Аслъэн. И щхьэм хуе-хьыж уи мыгъуагъэ псори. Къыхуэгъуэтыркъым къыб-жиIэн псалъэхэр. Уи Iуэхур гукIэ зэрегъэзахуэ, псэкIэ егъэв. Жей жыхуаIэр иIэжкъым. Уэращ и гупсысапIэр.
Аслъэнбэч и нитIым къафIекIуэ нэпсыр анэм ири-мыгъэлъагъуу IэкIэ щIилъэщIыкIырт, и нэхэм сэкъат ягъуэтауэ щхьэусыгъуэ нэпцIхэр ищIурэ. Ауэ анэгу нэхъ къэгъэпцIэгъуей щыIэ?! И кIэтIий кIапэ къыпы-кIам и гум щыщIэр анэм псэкIэ зыхищIэрт.
- Мамэ, — зэхэпх къудейуэ къыдрешей щIалэм. -ЕмыкIу фэсщIащ ди адэмрэ уэрэ. Сыкъуаншэщ сыт илъэныкъуэкIи. Зыми сыхуэмыныкъуэу сыфпIащ. Иджы, мис, си гуныкъуэгъуэм фихьу фызогъэпсэу. СощIэ, сыхуэфащэкъым си адэми. Си сабиигъуэм дадэ сызыщIипIыкIа дахагъэ псори схузэхэлъхьакъым. Си IэкIэ скъутэжа гъащIэм къыщысхуэгъэсэбэпакъым. Сыщхьэхуимытщ, мамэ. СищIащ щхьэхуимыт фадэм. Мамэ, — сабий быдзафэр анэм зэрыхуэгумащIэм хуэдэу, зэрекъузылIэ Аслъэнбэч и анэм. — Сыпсэуфынукъым сэ фэрыншэу. Сыт мыгъуэр сщIэн, солIэ! СегъалIэ абы и IэфIагъым. Фызабэпхъуу жаIэ абы тезгъэунэхъуар. СщIэжыркъым, зыри сщIэжыркъым.
- Хэтхэ щыщ, Аслъэн? Къуажэм дэс? — Лузэ и къуэм кърегъэIуатэ псори, псалъэ зырызурэ.
- Къуажэм щыщщ. И адэр щхьэщымытыжу. И цIэр Хьэужанщ. Лъэпкъым хъыбар къаригъэщIэнущ и дэлъ-хум. Ди адэм гурыгъаIуэ.

* * *
Тхьэмахуэ нэхъ дэмыкIыу, унагъуэр и ужь ихьащ Аслъэнбэчрэ Хьэужанрэ я хьэгъуэлIыгъуэм. ЗэрыжаIэу, къызэхуэсащ благъи, гъунэгъуи, жэрэгъуи. Зыхуэны-къуэ щымыIэу екIуэкIащ хьэгъуэлIыгъуэр.
НысащIэ цIыкIур къызэрымыкIуэу цIыху зэтепIауэ, Iэдэбу къыщIэкIащ. Абы гъэсэныгъэ куу игъуэтат. И гур иудауэ, зыхуэныкъуэр нэхъыбэу ирихьэкIат и саби-игъуэр. Иджы къызэрыхьа унагъуэм зэгурыIуэныгъэрэ насыпрэ къахуихьауэ къалъытэрт.
Адэм и псалъэ IэфI зэи зэхэзымыха бзылъхугъэм пщIэ лей кIэлъызэрихьэрт и тхьэмадэм, япэ дыдэу па-пэкIэ зэджам. Езы Мырзэбэчи куэду хуэгуапэт нысащIэ цIыкIум. Ланэрэ абырэ сыткIи зэхуигъадэрт, зым адрейр пищIт. Дамэ къытекIауэ фIэкIа пщIэнтэкъым Мырзэ-бэч — къилъэтыхь щIыкIэут зэрызекIуэр. Зэнысэзэгуа-щэри зэанэзэпхъум хуэдэт. Я акъыл зэтехуат.
«ЦIыхубз нэхъ тхьэмыщкIэ дэнэ къипхын?!» — Лузэ и псалъэхэм куэдрэ къыхигъэхьэрт ар, Хьэужанрэ абырэ я закъуэу зыгуэрым щытепсэлъыхькIэ. АбыкIэ къригъажьэу жиIэну зыхуейр гурыIуэгъуэт,ауэ зэи абы къыфIигъэкIыртэкъым. Апхуэдэхэм деж Хьэужан дэпым хуэдэу къызэщIэплъэрт, нэрылъагъууи и фэм зихъуэжырт. Лузи абы гу лъимытэу къанэртэкъым. Ауэ хъунутэкъым псэхугъуэ къезымыт гупсысэр и нысэм иримыIуэтылIэу. ЗэхуаIэтэкъым абыхэм зы щэхуи. А «зы закъуэр» я зэхуаку дэлъын щIыхуейр лIот?!
- Мыдэ къэтIысыт, Хьэужан. КъедаIуэт сэ ныбжесIэ-нум.
НысащIэр шэнт лъахъшэм щэху дыдэу щотIысэх.
- Зэи, си хъыджэбз цIыкIу, уигу къыхыумыгъэщтыкI икIи уримыгузавэ сэ зыгуэркIэ узгъэкъуэншэн пфIэщIу. Къуаншэ арэфыр фызабэпхъур тегушхуэгъуафIэ зыщIа ди щIалэращ. Зыщыгъэгъупщэ абы теухуауэ нэмыплъ пхудиIэну, уи гум къэкIынкIэ хъуну гурыщхъуэхэм языхэзри. Умыгузавэ, Аслъэни къигъэзэжынщ. ЦIыху сэфэтым кърашэжынщ ари дохутырхэм. Сытри щIиты-фынущ Мырзэбэч, и щIалэ закъуэр къела хъуну ищIэмэ. Зы мазэкIэ хущхъуэ ирахьэлIэн хуейуэ жаIэ. Уэ ущыгъуа-зэщ илъэс етIуанэ хъуауэ щIалэм дызыхигъэт гуныкъуэ-гъуэм. Ауэ сыт мыгъуэр тщIэнт, къытхуигъэзакъым фIыкIи IейкIи. Иджы, мис, Алыхьым и фIыщIэкIэ, ар езыр хуейщ зыубыда уз шынагъуэм къыIэщIэкIы-ну. Тхьэм жиIэмэ, къехъулIэнщ абыи ар. Дэри зэрыт-лъэкIкIэ дыдэIэпыкъунщ,- тэлайкIэ щыму щыса нэужь, Лузэ и нысэм и щхьэм гуапэу Iэ делъэ. — Иджыри бжы-зоIэ, тIасэ, си унагъуэ укъыщихьа махуэм щыщIэдзауэ, узибынщ.
- Упсэу, мамэ. ИкъукIэ гупсэхугъуэ сыбгъэгъуэтащ. Сэри сыхуейтэкъым. уи нэмыс нэхъ лъагэ ухъуи. сы-хуейтэкъым фызабэпхъу и хьэлу, плъагъурэ ищIар, хуэубыдын и гугъати и анэм, къысхужаIэну. Сыхуей-тэкъым. Сыхуеякъым мы дунейм сытетыжыну сэ абы и ужькIэ. Сыту сыхьэт мыгъуэ сиухуэт!..
Мамэ, къысхуэгъэгъу, уи напэр тесхащ. Хьэужан, лъэгуажьэмыщхьэу мэтIысри, адэкIэ жеIэ:
- Мамэ дыщэ, Тхьэм щхьэкIэ къысхуэгъэгъу!
Аслъэнбэч мазэм нэблагъэкIэ къыщеIэза сымаджэ-щым хъужауэ, псори щыгуфIыкIыу къыщIашыжащ. IэщIыб ищIащ зытеунахъуэ пэта щхъухь бзаджэр. ФIы илъэныкъуэкIэ зихъуэжащ и дуней тетыкIэм. КуэдкIэ нэхъ гу пцIанэ, нэжэгужэ хъуащ. И щхьэгъусэ цIыкIум и Iэдэбагъэмрэ и щэныфIагъэмрэ зи гуапэ Аслъэнбэч и гум щигъафIэрт Алыхьыр къызэрыхуэупса бзылъхугъэр. Лъагъуныгъэ куу я зэхуаку дэлъу зэрымышами, абыхэм я псэр занщIэу зэкIэрыпщIат. ЗэпэIэщIэ хъуамэ, зэхуэ-ныкъуэт.
Иджы Аслъэнбэч къалэм щыIэщ, лэжьапIэ Iутщ. Пщэдджыжь къэс ар и щхьэгъусэм гуапэу ирегъажьэ, узыншэу къыхуихьыжыну Тхьэшхуэм елъэIуурэ.
- ТIэкIу лъэпэрэпами, и чэзууэ къигъэзэжащ щIа-лэм, — къыжраIэрт Лузэ и гъунэгъухэм. Я благъэхэми я гуапэт Аслъэнбэч гъуэгу пэж зэрытеувэжар.

* * *

Аслъэнбэч зэ дахащэу зыкъехуапэ, дыхумэм пщIан-тIэ псор ищтауэ зыкъызэщехуэпыкIри, и лэжьэгъу гуэр къыщалъхуа махуэмкIэ ехъуэхъуну машинэкIэ къы-докI. УмыгъэщIэгъуэнкIэ Iэмал имыIэу къекIуу зыкъэ-зыхуэпа щIалэр щыгуфIыкIыжу пщIантIэм дагъэкIащ унагъуэм ис псоми. ПщIэнтэкъым, мыдэ зы жыжьапIэ гуэрым илъэс бжыгъэкIэ къэтыну ирагъажьэ фIэкIа, я Iэ-я лъэхэр ящIыжу кIэлъыкIуатэхэрт.
Жэщыр фIыуэ хэкIуэтауэ, Мырзэбэч къызэщыуащ, пщIыхьэпIэ мыфэмыц гуэрхэм я зэранкIэ. Уэздыгъэр пигъэнэну щыIэбэм ирихьэлIэу, и цIэр жиIэу зыгуэр къаджэу зэхихащ. Жэщ ныкъуэм къаджэм хъыбарыфI къихь хабзэкъым. Сыт мыгъуэу пIэрэ къэхъуар, жиIэу-рэ, Мырзэбэч куэбжитI зэхуакум къыдэува щIалэм бгъэ-дыхьащ.
- Къеблагъэ, щIалэ, сытым укъытхуихьа? Мырзэбэч занщIэу къицIыхужащ и къуэм и ныбжьэ-
гъур.
- Аслъэн, Аслъэнбэч — къыхудэшейртэкъым къыIу-хьа щIалэм.
- ЛIо къэхъуар? Дэнэ Аслъэнбэч здэщыIэр? Щхьэ жумыIэрэ?! — Мырзэбэч и лъэр щIэхуу, зэкIэлъегъэпIа-щIэ и упщIэхэр.
- Фи щIалэр псым итхьэлащ. Зыми къыхуегъэ-лакъым. ТIэкIу еIубауэ хыхьэри, и лъакъуэхэр хуэшым зэшДиубыдащ…

* * *
Щхьэфэцым зезыгъэIэт зэщIэгъуагэмрэ гум зыдэзы-гъазэ гуIэ макъымрэ къызыдэIукI пщIантIэм и куэбжэр зэIуахащ. Абы дыхьащ Аслъэнбэч и хьэдэр къызэрашэ-жа машинэр.
Iъэмахуэ жэщ даущыншэм къихьа гуIэгъуэ гущIэ-гъуншэм къыхэIукI анэ гъыбзэм жей IэфIым хыхьэжа къуажэр къигъэушыжащ. Мырзэбэч и лъакъуитIри иубыдащи, щысыф къудейщ. IузэвакIуэ къыхуэкIуахэм зыкърагъэзыхыурэ, и Iэр къаубыд. Езыр йогупсыс: «ЛIэ-ныгъэр Iэмал зимыIэщ, ауэ сыту насыпышхуэ быным адэ-анэр щIалъхьэжыныр. Абы щыгъуэм ар гузэвэгъуэ къудейуэ аращ. НобэкIэ сэ къыстепсыхам узэреджэнур гуIэгъуэщ!»