ЖакIэмыкъо Зарим: Къуекъо Налбый итворчествэ адыгэ кIэлэцIыкIу литературэм чIыпIэу щиубытырэр »\nМесто творчества Нальбия Куека в адыгейской детской литературе\nАннотация: Рассматриваются книги, написанные в разные годы специально для детей от дошкольного до старшего школьного возраста. Объектом исследования является творчество Нальбия Куека, одного из самых ярких индивидуальностей в адыгейской детской литературе. В статье значительный акцент делается на анализ произведений на языке оригинала. Анализ художественных текстов Нальбия Юнусовича позволил автору сделать вывод о высоком мастерстве поэта.\nКлючевые слова: Куек Нальбий, адыгейская детская литература, стихи, сказка, сказка-пьеса, герои, считалки, скороговорки.\nАдыгэ кIэлэцIыкIу литературэм фэлэжьагъэх усакIохэу Цэй И., Жэнэ Къ., Пэрэныкъо М., Пэнэшъу Хь., Цуекъо Дж., Къуекъо Н. нэмыкIхэри. Мыхэм кIэлэцIыкIухэм афэгъэхьыгъэ произведениябэ атхыгъ. Адыгэ кIэлэцIыкIу литературэм ихэхъоныгъэ Къуекъо Налбый иIахь гъэнэфагъэ хишIыхьагъ. КIэлэцIыкIумэ афэгъэхьыгъэ тхылъ пчъагъэ ытхыгъ, къыдигъэкIыгъ. Тхылъэу «Огур зыIэтыгъэр» (1976) зыфи1орэм кIэлэцIыкIухэм афэгъэхьыгъэ усибл къыдэхьагъ. КIэлэцIыкIухэм дунаер къызэрагурыIорэр, зэралъэгъурэр, зэрэзэхашIэрэр усэхэм къагъэлъагъо. Усэхэр цIыкIумэ апэблагъэх, акъылэу ахэлъымкIэ сабый гупшысэм лъэIэсых, къэIогъошIухэу, жэрыIуабзэр къябэкIэу гъэпсыгъэх. Иусэхэм герой шъхьаIэу ахэтыр Кимэ цIыкIур ары. Кимэ иобраз къыгъэлъагъо зыхъукIэ Налбыи ежь ищыIэныгъэ щыщыгъэба мы къыгъэлъагъорэр пIоу загъорэ угу къехьэ. Усэхэм кIэлэцIыкIу чэфыгъо-псынкIагъэр нахьыбэрэмкIэ янэшан, къэIокIэ амалэу ащыгъэфедагъэхэр къызэрыкIох, сабыйхэм яIокIэ-зекIуакIэхэр, ягъэпсыкIэ-шIыкIэхэр зэфэшъхьафых. «Илъэсхэр тешIэмэ» зыфиIорэ усэм Къуекъом образыр гъэшIэгъонэу егъэпсы. КъэкIощт уахътэм итэу щыIэныгъэр къегъэлъагъо, ыпэкIэ къыдэхъунэу зыфаер Кимэ иобразкIэ къырегъэлъэгъукIы:\nЩыIэпти огу къатмэ апхырыкIын –\nАнахь мэз шIункIым,\nАнахь къушъхьэ лъагэм,\nАнахь пшысэ шIагъо,\nАнахь орэд дахэ,\nЩыIэпти зыусышъун –\nКимэ къэхъугъ [1: 93], – джаущтэу игерои ицыхьэ телъэу авторым къегъэлъагъо.\nУсэу «Дэир хэты ищыкIагъ» зыфиIорэр лъытэкIэ шъуашэм илъэу тхыгъэ:\n«Къангъэбылъы хэт ешIэщт?\nМыр – Хьис,\nМыр –Хьарис –\nУнэм исмэ – бын зау.\nПэтэрэз – зэмбзэижьыр шъуфаусыгъ.\nРенэу чэумэ шъо шъуатес» [1: 80-81].\nКъуекъо Налбый иусэ теджэ зыхъукIэ щыIэныгъэм къыхэхыгъэ кIэлэцIыкIухэр тэлъэгъу. УсакIом итхыгъэ пэпчъ къыщигъэлъагъорэр зыгорэм къехъулIэгъэ хъугъэ-шIагъ, герой цIыкIухэм къахэфэрэ шэн Iаехэр тапашъхьэ къырелъхьэ, характерэу къытыхэрэм щыIэныгъэм тащыIокIэ. Къуекъо Налбый иперсонажхэр тинэIуасэх, тпэблагъэх, тшIогъэшIэгъоных.\nУсакIоу Къуекъо Налбый тхылъэу «Такъэмрэ Къакъэмрэ» (1992)  зыфиIорэм кIэлэцIыкIухэм апае усэкIэ ытхыгъэ пшысэ цIыкIухэу «Аргъой шъхьащытхъужь», «Такъэмрэ Къакъэмрэ» къыдэхьагъэх, ахэр сэмэркъэу-джэгу шъуашэм илъэу, сабыим ипсихологие къекIоу гъэпсыгъэх. «Аргъой шъхьащытхъужь» зыфиIорэ пшысэ цIыкIум шъхьащытхъужьыныр щеумысы. Пшысэм къызэригъэлъагъорэмкIэ, аргъой Накъэр жьыбгъэшхом рихьыжьагъэу, чъыгыжъ горэм пэчIынатIэу ыхьыщтыгъэ, ау къэуцун ылъэкIырэпти, чъыгыжъым екуоу ыублагъ игъогу текIынэу. Жьыбгъэм аргъой Накъэр чъыг комитIумэ азфагу дихыгъ, жьыбгъэр зэIэсэжь уж, чъыгыр тIо зэгуиутыгъэу ыIозэ, зыщытхъужьызэ мэзыр къызэлъигъаджэу фежьагъ. Джаущтэу зимышIэжьэу быбызэ, бэджым ихъытыу ифи аргъой Накъэр хэкIодагъ. Мы пшысэм къыгъэлъагъорэр шъхьащытхъужьныгъэр зэрэшэн дэир ары.\nКъуекъом итхылъэу «Адыгабзэм хэт фэIазэр» (1994) зыфиIорэм хьарыфыпчъхэр, усэхэр, гущыIэ джэгухэр дэтых. Хьарыфыпчъхэр гъэшIэгъонэу, дахэу гъэкIэрэкIагъэх. Хьарыф пэпчъ усэ цIыкIуи, сурэти, IурыIупчъи игъус, ахэр сабыим нахь дэгъоу къыгурыIоным ыкIи ыгу риубытэным фэшI. ГущыIэм пае, хьарыфыпчъэу Т-ТI-рэ мыщ фэдэ гущыIэхэр, усэ цIыкIур, гущыIэжъхэр, IурыIупчъэр игъус.\nГущыIэхэр – табу, тфэи, тенджыз, тIакъ тIампI, тIытIытI нэмыкIхэри.\nУсэ цIыкIур –\nТэры тIышхор зищагу дэтыр,\nТэры зыер бжъакъоу тетыр.\nГущыIэжъхэр – Тхылъыр шIэныгъэм иIункIыбз. Тым ихабзэ къом ибзыпхъ, нэмыкIхэри.\nIурыIупчъэр: ТитIо тиI тIы тIурытIу, шъуитIо шъуиIа тIы тIурытIу? [3: 34]\nГущыIэхэр – щэмам, щэджыбл, щэгый нэмыкIхэри.\nЩэбзащэр щэбзэпкъым щэталъэ,\nЩэрэлъыгу, къэсыгъэп ипалъэ.\nГущыIэжъхэр – Щымыонэу акъыл, щымыкIэнэу былым. Щэм сыкъакIо ыIорэп, нэмыкIхэри.\nIурыIупчъэр: Щэгыим егыи, щэлъахъэр лъхъэнчащэу щагъдыим тырелъхьэ [3: 46].\nТхылъым къыдэхьэгъэ усэхэр къызэрыкIохэу, гъэсэныгъэ-пIуныгъэ мэхьанэ ахэлъэу, якъэIуакIэкIэ зэтемыфэхэу, сабыйхэмкIэ гурыIогъошIухэу тхыгъэх. Усэу «Къэрапыза, къэпыраза?» теплъын:\nИгъо хъугъэшъ –\nУщымытэу, ал, къыкIаI! [3: 37].\nУсакIом междометиехэр къекIухэу, сабыибзэм диштэхэу, усэм щегъэфедэ, сурэтыр дахэу шIыгъэу кIэлэцIыкIумкIэ нэрлъэгъоу апашъхьэ къырелъхьэ.\nГущыIэ джэгухэри гурыIогъошIухэу, гъэшIэгъонхэу, къызэрыкIохэу жэбзэ IупкIэ дэгъукIэ тхыгъэх. ГущыIэм фэшI, зы гущыIэ джэгу теплъын:\nЩэ, – аIуагъ,\nЩэ лъэпIаIоу, – къысаIуагъэшъ,\nЩэ сщи, щэмкIи дэгъоу сщагъэ [3: 47]. («Щэ, аIуагъ…»).\nТхылъым дэт хьарыфыпчъэхэр, усэхэр, гущыIэ джэгухэр, гущыIэжъхэр адыгабзэ зэзгъашIэ зышIоигъохэм IэпыIэгъушIу дэгъу афэхъущт, сыда пIомэ зэребгъэджэщт элементхэр хилъхьэзэ Къуекъом гъэшIэгъонэу ахэр ыгъэпсыгъэх. УсакIом хырыхыхьэхэри, ребусхэри ыгъэфедагъэх. Арышъ, мыщ фэдэ усэ цIыкIухэр, сабыйхэм абзэ къябгъэтIэтэнымкIэ, IокIэ-шIыкIэ амалэу адыгабзэм хэлъхэр ахэмэ алъыбгъэIэсынымкIэ амалышIух.\nШIур щыIэныгъэм ыкIуачI. ШIур сыдигъокIи ем текIощт. ЦIыфым инасыпи ищыIэныгъи зыIэ илъыр ежь цIыфыр арэу зэрэщытыр Къуекъо Налбый ипшысэ-пьесэу «ЧIыгуи огуи зэдытий» (1983) зыфиIорэу кIэлэцIыкIумэ апаеу ытхыгъэм къегъэлъагъо. Пшысэ-пьесэм хэт герой шъхьаIэу Шъэожъыер Iушэу, лIэбланэу, пхъашэу авторым къегъэлъагъо. ЦIыф бзаджэу ЦэIунэжъ, жъалымэу, чIыгум ыпсэ ыгъэгъунэу Iуагъэ ышIыгъэу ар къежьэ. Зынэсрэм ыпсэ хихызэ къырэкIо. ЦIыфи, чъыги, псэушъхьи, бзыуи, уци зи ащ къелырэп. ХьэкIэ-къуакIэ нэмыкI чIыгум къытримынэнэу гухэлъ ышIыгъ. Фырикъуни, пэлъэшыни щыIэп. Ау Шъэожъыер ЦэIунэжъы фырикъунэу зыщэгугъужьы. Ятэжъы реIо: «Псэушъхьи, хьэцIэ-пIацIи, Чъыги, уци, бзыуи, псыхъуи, Пстэуми абзэ къызгурыIо. ЧIыгум ыпсэ лъэу сэ скIэтым, Щыбыжъуатэу зэхэсэшIэ» [4: 5], – еIо Шъэожъыем. Арэу щытмэ, «оры чIыгур зыщыгугъырэр», – еIошъ Шъэожъыер итэтэжъы етIупщы. ЦэIунэжъы къэрар зэримыIэр, зэрэгукIэгъунчъэр, дунаем жъалымагъэу тетыр зэкIэ а зы нэбгырэм зэрэхэлъыр гурегъаIо. Шъэожъыем къиныбэ елъэгъу, зэпечы, ау игулъытэрэ ичаныгъэрэкIэ ЦэIунэжъым текIо, чIыгум ыпсэ IэшIуи къегъэнэжьы. Пшысэ-пьесэр усэ шъуашэм илъэу тхыгъэ, сатирэр хэгъэткIухьагъэу, емрэ шIумрэ сабыйхэм къагурыIоу, гурыIогъошIоу, егъэджэн-пIуныгъэмкIэ мэхьэнэ куу иIэу щыт. Пьесэм щыIэныгъэм зэмызэгъыныгъэу, зэутэкIыныгъэу къыхафэхэрэр зэпыщыт мэхьанэ иIэу, шъыпкъагъэ хэлъэу авторым къегъэлъагъо. Пьесэр адыгэ лъэпкъ театрэм щагъэуцугъ, цIыфхэм агу рихьэу еплъыгъэх. Шъхьэлэхъо Абу етхы: «Пьесэр ныбжьыкIэхэм гушхуагъэ ахэзылъхьэрэ, цIыфыгъэ иным, шIугъэ-дэхагъэм фэзыпIухэрэ кIочIэ ин зыхэлъ пьес. Дунаим къырыкIощтым уигъэгумэкIыным, ем упэшIуекIоным, шIур пшIэзэпытыным, зищыкIагъэм IэпыIэгъу уфэхъуным ягурышэ-гупшысэ къаргъокIэ ушъагъэ пьесэр» [6: 651].\n«Ошъо чапэм нэсы сIапэ» (1987) зыфиIорэ тхылъым кIэлэцIыкIу усэхэмрэ поэмэу «Нартмэ ямашIу» дэтых. Нартмэ машIор къызэрахьыжьыгъэр зэфэшъхьафэу эпосым къеIуатэ. Идейнэ мэхьанэу лъэпкъым хилъхьагъэмрэ нарт эпосым игъэпсыкIэрэ зэщимыгъакъохэу, ежь къыугупшысыгъэ образхэр хигъахьэзэ Къуекъо Налбый хъугъэ-шIагъэр гъэшIэгъонэу къегъэлъагъо. Мамырныгъэм уфэбэнэныр, уичIыгу уфэшъыпкъэныр, узэгурыIожьзэ къинмэ уапэшIуекIоныр, дэхагъэр къыбгурыIоныр – джахэм поэмэм уфапIу, джэмакъэу хэIукIых.\nМэшIо фабэу, гъэшIэ лъапсэр\nЧIым нарт лъэпкъыр щэпсэуфэ\nНартыр лъэшы, нартыр кIуачIэ,\nАу ыкIуачIэр – ицIыфыгъ,\nИпэгагъэп – идэхагъ,\nИпхъэшагъэп – изэфагъ,\nГоу ащ иIэм икъэбзагъ,\nХэтрэ цIыфкIи ишъыпкъагъ –\nДжары нартыр зэрэлъэшыр [5: 36].\nПоэмэм тырахи театрэм «Саусырыкъо имашIу» ыцIэу пьесэ щагъэуцугъ ыкIи къыщагъэлъэгъуагъ.\nКъуекъо Налбый икъэлэмыпэ къычIэкIыгъэ усэхэм, пшысэхэм, гущыIэ джэгухэм, хырыхыхьэхэм, ребусхэм адыгэ кIэлэцIыкIу литературэр къагъэбаигъ, лъэпкъым лъэгъо нафэ щыпхыращыгъ.\n1. Къуекъо Н. Огур зыIэтыгъэр. – Мыекъуапэ, 1976.\n2. Къуекъо Н. Такъэмрэ къакъэмрэ. – Мыекъуапэ, 1992.\n3. Къуекъо Н. Адыгабзэм хэт фэIазэр. – Мыекъуапэ, 1994.\n4. Къуекъо Н. ЧIыгуи огуи зэдытий. – Мыекъуапэ, 1983.\n5. Къуекъо Н. Ошъо чапэм нэсы сIапэ. – Мыекъуапэ,1987.\n6. Шъхьэлэхъо А. Тхылъищ хъурэ зэхэугъоегъэ тхыгъэхэр. Апэрэ тхылъ. – Мыекъуапэ, 2014.\nВестник науки АРИГИ №16 (40) с. 47-50.\nОпубликовал admin, 2-10-2018, 19:58. Просмотров: 870\n– ЩэшIэ Аслъан: Адыгабзэм кIуачIэ къезытыщтыр