14 марта – День адыгского (черкесского) языка и письменности. 

Лъэпкъыбзэр пшIэным мэхьанэу иIэр.

ШIэныгъэм къызэригъэ­лъагъорэмкIэ, цIыфым бзэ зэрэIулъыр псэушъхьэ пстэоу дунаим тетым анахь нэшэнэ шъхьаIэу зэратекIрэмэ ащыщ. Бзэ пчъагъэу дунаим тетыр минитфым нэсэу къалъытэ. Ахэр бзэ унэгъо-унагъоу гощыгъэх. Гъэсагъэмэ къызэрагъэна­фэрэмкIэ, бзэ унагъомэ япчъа­гъэ пшIыкIутIум нэсы. Бзэ унагъом хэхьэрэ бзэхэр зэкIэ зы бзэ къытекIыгъэх. Бзэм анахь нэшэнэ шъхьаIэу иIэмэ ащыщыр ренэу зэхъокIыныр ары - ар инэу япхыгъ лъэпкъым ищыIэныгъэ хэхъоныгъэу ышIыхэрэм, нэмыкI лъэпкъхэм зэлъыIэсыкIэу адыриIэхэм, цIыф пчъагъэм зэрэхахъорэм, чIыпIэу зыщыпсэурэм нахь зызэригъэушъомбгъурэм, нэмыкIхэм. Ащ къыхэкIыкIэ диалектхэр иIэ мэхъух, ахэр нахь зэкIэрыкIхэзэ бзэ зэфэ­шъхьафхэр къатекIых. Сыд фэдизэу зы бзэм къытекIыгъэхэр зэпэчыжьэ хъугъэхэми, бзэ лъапсэр къэнэжьы, а нэшанэр ары ыкIи бзэхэр бзэ унагъоу зыхахьэхэрэр къызэрагъэна­фэрэр.

Адыгабзэр ибер-кав­ка­зыб­зэ унагъом икъутамэу ­абхъаз-адыгэбзэ купым хэхьэ. Мыхэр зэкIэ, теорием къызэриIорэм­кIэ, зы бзэ къы­текIыгъэх. Ар къыушыхьатэу мы унагъом хэхьэрэ бзэхэм зэдиштэу нэшэнэ шъхьаIэу яIэхэр мыщ фэдэх: лъыIэсыныр, егъэшIэныр, фэ­шIэныр, дэ­шIэныр, зэдэшIэныр, шъхьэфэхьыжьыр, нэмыкIхэ­ри. ГущыIэ лъапсэр зы пычы­гъокIэ гъэ­псыгъэу зэрэщытыр (цэ, жэ, нэ, пэ...) мы бзэ унагъом зэфэдэу зэдыряе нэшанэу алъы­тэ. Ащ фэдэ гъэпсыкIэ яIагъ хьатт, хъуррит, элам, урарт, нэпэмы­кIыбзэхэу Азие Бла­гъэм ­илъэс минитф фэдизкIэ узэкIэ­Iэбэжь­мэ зэращыгущыIэ­щты­гъэхэм. ГущыIэлъапсэм имэкъэзэхэ­тыкIэ (иструктурэ) илъэс минхэм азыфагу зэмы­хъокIэу ары шIэныгъэм къызэригъэнафэрэр. Зигугъу тшIырэ бзэхэм зэдырянэшан полисинтетизмэр - гущыIэр морфемэ пчъагъэу зэхэтыныр, морфемэ пэпчъ нэпэмыкI бзэ унагъомэ ягущы­Iэмэ атефэныр. ГущыIэм пае, «къыпфэзгъэкIуагъ» - мыщ имэхьанэ урысыбзэмкIэ гущы­Iэ зытфыхэу къэтыгъэн фае. Бзэр лъэпкъым къыдэхъу ыкIи дэкIодыжьы. Дунаеу тыкъэзыуцухьэрэр зыфэдэр, цIыфхэм язэфыщытыкIэ, щы­Iэныгъэм зэхъокIыныгъэу хэ­хъухьэхэрэр - зэкIэ цIыфым ехьы­лIагъэр - щыпсыхьагъэ мэхъу. Лъэпкъ гупшысэр, ду­нэе­еплъы­кIэр бзэ лъэпкъ пэпчъ зэфэшъхьафэу щыгъэпсыгъ. Ащ къыхэкIыкIэ гупшысэкIэ амалэу цIыфым иIэхэмрэ ­илъэпкъыбзэрэ ин дэдэу зэпхыгъэх. КIэлэегъэджэ цIэры­Iохэу Песталоцци, Коменскэм, Амонашвили, нэпэмыкIхэми, бзэIофышIэшхоу Услар ренэу кIэдэущтыгъэх хэтрэ цIыфи иныдэлъфыбзэкIэ гъэсэныгъэ егъэгъотыгъэным. ШIэныгъэм икъэкIуапIэхэр, тыкъэзыуцу­хьэрэ дунаим ишъэфхэр икъукIэ цIыфым IэкIэгъэхьэгъэным пае исабыигъом щегъэжьагъэу иныдэлъфыбзэкIэ щыIэныгъэм хэщэгъэн фае.

ШъхьэкуцIыр - цIыфыр цIыфы зыхъугъэм щегъэжьа­гъэу щыIэныгъэм, тыкъэзыу­цухьэрэ дунаим диштэу гъэ­псыгъэным дэлажьэ. Лъэпкъхэм ягупшысакIэ зэтефэми, бзэхэм а дунаир зэфэшъхьа-
фэу зэфэмыдэу къащытыгъ. Арышъ, цIыфым бзэ заулэ ышIэ зыхъукIэ, игупшыси нахь куу мэхъу, шIэныгъэ къэ­кIуапIэхэри нахь псынкIэу къыIэкIэхьэх. ЩыIэныгъэм къыгъэнэфагъэмэ ащыщ бзитIу е нахьыбэ зыIулъ ны-тыхэм ябынхэр нахь губзыгъэ зэрэ­хъухэрэр ыкIи нэмыкIыбзэхэр шIэхэу Iэрыфэгъу зэрафэхъухэрэр. ЗэкIэмэ апэу ныдэлъ­фыбзэмкIэ укъикIзэ, шIэныгъэ гъогум сабыир тещэгъэным мэхьанэшхо иI, сыда пIомэ имыныдэлъфыбзэкIэ егъэджэныр зебгъажьэкIэ, едзэкIыгъэ (абстрактнэ) гупшысакIэр къыIэ­кIэхьэфэ уахътэр IэкIэ­кIы, укIэхьажьын умылъэкIынэу сабыим иакъыл къэкIуапIэхэр ыуж къенэх.

Ар къыушыхьатэу зы щысэ. Адыгэ Республикэр гъэпсыгъэ зыщыхъугъэ апэрэ илъэсхэм адыгабзэр урысыбзэм дакIоу къэралыгъуабзэу зэрэштэгъэн фаем ехьылIагъэу зэнэкъо­къушхохэр Парламентым щы­рекIокIыгъэх. Бэмэ, адыгэхэри зэрахэтэу, ащ фэдэ законыр имыщыкIагъэу, адыгабзэм фэмыIэтыщт хьылъэ телъхьа­гъэ хъунэу алъытэщтыгъэ. Президентым пшъэрылъ къыт­фишIыгъ мы законыр штэ­гъэныр ищыкIагъэмэ къэзы­ушыхьатрэ IэубытыпIэхэр (аргументхэр) къэдгъотынхэу. Къэдгъэнэфагъэмэ ащыщэу зыгорэм игугъу къэтшIын. 1960-рэ илъэсым Совет хэгъэгум уна­шъо щаштагъ зэкIэ еджапIэхэр урысыбзэкIэ еджэным техьанхэу, лъэпкъ цIыкIумэ абзэкIэ ублэпIэ классхэм ащырамы­гъэджэжьынхэу. Адыгэ хэкум ащ ыпэкIэ апэрэ илъэсиплIым зэкIэ предметхэр адыгэхэр зыщеджэрэ классхэм ащакIущты­гъэх. Мы системэр щыгъэзыягъэ зэрэхъугъэм зэрарэу къыхьыгъэр: уплъэкIуным къы­гъэлъэгъуагъ естественнэ шIэ­ныгъэхэмкIэ (хьисапыр, физикэр, химиер, биологиер) кан­дидатхэу, докторхэу адыгэмэ къахэкIыгъэхэр 1960-рэ илъэсым ыпэкIэ яныдэлъфыбзэкIэ апэрэ илъэсиплIым еджагъэхэр ары. Ащ ыуж илъэс 30-м къы­кIоцI зы нэбгырэ закъуи мы шIэныгъэхэмкIэ кандидати доктори адыгэмэ къахэкIыгъэп, аужыпкъэм, апшъэрэ гъэсэныгъэ зыгъотыгъэхэм япчъа-
гъи къыщыкIагъ. Арышъ, ины­дэлъ­фыбзэкIэ исабыигъом къыщегъэжьагъэу шIэныгъэм цIыфыр хэщагъэ мыхъумэ, ежь ышъхьэ имызакъоу, къэралы­гъоу зыщыпсэурэми чIэнэгъэ­шхо фэхъу.

Джыри зы щысэ. ЦIыфым амнезие къызеузкIэ (зэкIэ ышIэ­щтыгъэр щыгъупшэжьыныр), сыд фэдизыбзэ дэгъу дэдэу ышIэщтыгъэми, рыгущы­Iэнэу къыфэнэжьырэ закъор иныдэлъфыбз ары. Бзэр шъхьэ­куцIым щыщ шъыпкъэу, лIэ­шIэгъухэм азыфагу цIыфым иакъыл, игупшысэ къэкIуапIэу иIэ хъугъэр ары. Ныдэлъфы­бзэр гъэсэныгъэмкIи пIуны­гъэм­кIи бгъэфедэмэ, нэбгырэ пэпчъ къыдэхъугъэ амалхэр икъоу IэкIэбгъэхьан плъэ­кIыщт.

Бырсыр Батырбый.

Филологие шIэныгъэ­хэмкIэ доктор.

Адыгэ макъ.