Чъыгэе шъэджашъэм ыкIуачI Чъыгэе шъэджашъэм ыкIуачI » Адыги.RU - Новости Адыгеи, история, культура и традиции адыгов (черкесов)\nАдыги - Новости Адыгеи, история, культура и традиции » Новости » Чъыгэе шъэджашъэм ыкIуачI Чъыгэе шъэджашъэм ыкIуачI\nУрысыем иусэкIошхоу А. Пушкиным зиобраз къытыгъэ чъыгэешхоу Лукоморьем щыIэм фэдэ тигъашIэ джыри хэплъэ­гъон плъэкIыщт. Ежь тхэкIо цIэрыIор бэрэ Кавказым къэкIуагъэми, Шъачэ къынэсыгъэп, ау ШэхэкIэй пэмычыжьэу щыт чъыг иныжъыр ылъэгъугъэм фэдэу къытхыхьагъ. Урысыем иусэкIошхоу А. Пушкиным зиобраз къытыгъэ чъыгэешхоу Лукоморьем щыIэм фэдэ тигъашIэ джыри хэплъэ­гъон плъэкIыщт. Ежь тхэкIо цIэрыIор бэрэ Кавказым къэкIуагъэми, Шъачэ къынэсыгъэп, ау ШэхэкIэй пэмычыжьэу щыт чъыг иныжъыр ылъэгъугъэм фэдэу къытхыхьагъ.\nУрысыем иусэкIошхоу А. Пушкиным зиобраз къытыгъэ чъыгэешхоу Лукоморьем щыIэм фэдэ тигъашIэ джыри хэплъэ­гъон плъэкIыщт. Ежь тхэкIо цIэрыIор бэрэ Кавказым къэкIуагъэми, Шъачэ къынэсыгъэп, ау ШэхэкIэй пэмычыжьэу щыт чъыг иныжъыр ылъэгъугъэм фэдэу къытхыхьагъ.\nШъачэ и «Лукоморье» укIо пшIоигъомэ, охътэ дэгъурэ щэ­Iэгъэшхорэ уиIэхэу, ащ узыщэн цIыфи гъогур ышIэу къэбгъотын фае. Ар е Лъэпкъ музеим иIофышIэу е псыхъо кIэим дэс адыгэ къуаджэхэм ащыщ щы­псэурэ цIыфэу щытын фае.\n— АнахьышIур чIыпIэ краеведэу Хъущт Мэдинэ къытеб­гъэнэшъумэ ары. Къушъхьэ гъогу кIыхьэр ащ ыгъэкIэкIын ылъэкIыщт, ау чIыпIэ гъэшIэ­гъонэу плъэгъущтхэм къащы­кIэщтэп, къыпфиIотэщтыри бэ.\nЧIыгу Iэгъо-благъохэр Мэдинэ дэгъоу ешIэх. Джащ фэдэу хы ШIуцIэ Iушъом ижъырэ тарихъэу пылъыр, Кавказым къыщыкIы­хэ­рэмрэ псэу­шъхьэу исхэмрэ къарыкIуагъэм зэпимыгъэоу сы­хьат пчъа­гъэрэ къатегущы­Iэн ылъэ­кIыщт. Псы­хъожъыехэм, къу­шъхьэ тIуакIэ­хэм, бжъапэхэм зэкIэми дэгъоу ащы­гъуаз. Ащ фэ­дэ шIэныгъэхэр Мэдинэ тхылъ-хэм къадихыгъэп, тын лъапIэу ахэр ятэжъ пIа­шъэхэм, ятэжъ, ятэ къыфыщанэ­жьыгъэх, джы ежь ыкъо ахэр лъегъэIэсы­жьых. Мэдинэ зы­феджа­гъэр мэз Iофыр ары, краеведением илъэс заулэ хъугъэу ишъып­къэу зыритыгъ.\nАщ къеIуатэ:— Чъыгэе шъэджашъэм ау сыдми уекIолIэнэу щытэп. Ащ ыдэжь ежьэрэ пстэури нэсы­шъурэп. ШэхэкIэй къыщегъэжьагъэу апэрэ километрэ 12-р, къушъхьэхэм уахэхьэфэ, машинэкIэ пкIущт, етIанэ лъэсэу гъогум пыбдзэжьыщт. Сыхьатрэ ныкъорэ фэдизрэ етIани укIощт, гъогум ызыныкъом на­хьыбэм къушъхьэ чэпэ зандэхэм уадэкIоещт. Гъогур къинми, зэ нахь а чъыг хьалэмэтыр умылъэгъущтми, а къиныгъор зэпыпчынэу тефэ. Ау уизакъоу уемыжьэмэ нахьышIу, гъогур зэрэщынагъор ар дэгъоу зэзыгъэшIагъэхэм къаIо.\nХы Iушъом Iус шапсыгъэ лъэпкъым пасэм къыщегъэжьагъэу чъыгым уасэ фешIы. Чъы­гэе чъыгышхор ахэм шыихъэу залъытэрэр бэшIагъэ. «Тхьа­чIэгъкIэ» еджэх, фэсакъых, зэ­ра­лъэкIэу къаухъумэ. Ша­псыгъэ­хэмкIэ мы чIыпIэр тхьэлъэIупIэ къодыеу щымытэу, кIочIэшхо чIыгум къызщыхэкIырэ чIыпIэу, ар ежьхэм гъэнэфагъэу зыха­шIэу алъытэ. Мы чъыгым дэжь къакIоу кIэрытырэ пстэури мэ­рэхьаты, псау­ныгъэр зыгъэпы­тэрэ кIуачIэ апкъынэ-лынэхэм къахахьэу аIо.\nЧъыгыр адырэмэ ялыегъэ шъыпкъэу щыт, — къеIуатэ Мэдинэ. — Шэхапэ дэт тюль-\nпан чъыгыр илъэгагъэкIэ метрэ 30-м нэсымэ ыкIи идиа-метрэ метри 3-м ехъумэ, мыдрэм ыныбжь ащ къыгъэшIа­гъэм фэдитIу мэхъу. Ар зыфэдизыр Шъэчэ Лъэпкъ паркым испециалистхэу Михаил Куд­и­нымрэ Константин Глазовым-рэ бэмышIэу ушэтынхэр зыра­шIылIэхэм къагъэнэфагъ.\n— Пщы-чъыгым илъэс 500 — 600 фэдиз ыгъэшIагъэу ары зэрэтлъытагъэр, — къыIуагъ М. Кудиным. — Ар агъэлъэпIэрэ лъытэныгъэ зыфашIырэ чъыгхэм ахэплъытэнэу тефэ. Гурыт лIэшIэгъухэм къащегъэ­жьагъэу ащ шъхьащэ фашIыщтыгъ, къыпэблэгъэ псэупIэхэм адэсхэм чъыгышхом дэжь лъэпкъ хасэхэр щырагъэкIо­кIыщтыгъэх.\nШъачэ и Лъэпкъ парк исайт къызэритырэмкIэ, мы лъэхъаным чъыгым изытет дэгъоп. Специалистхэм ащ ыкIоцIкIэ хэшъукIыгъэ чIыпIэхэр къыхагъэщыгъэх, къутэмэ инхэм апакIэхэр пыгъукIынхэу ра­гъэжьагъ. Чъыг лъэпсэ гъумым къыфэхъугъэ гъонэшхоми чъыгаемкIэ ишIуагъэ къакIорэп. Икууагъэ елъытыгъэу зэралъы­тэрэмкIэ, ар зэгорэм тыгъу­жъыбэу щытыгъэн фае.\n— КъыхэIагъэми, чъыгыр псау, фэбэ лъэхъанхэм тхьэпэ шхъонтIабзэхэм къахэмыщыжьэу чIаухъумэ, — къыIотагъ М. Кудиным. — Иинагъэрэ къыгъэшIагъэмрэ ялъытыгъэу ащ тарихъ-культурнэ мэхьанэ къылэжьыгъ, арышъ, «ЧIыопсым исаугъэт» зыфиIорэ статусыр фэбгъэшъошэнэу щыт. Ащ фэдэ цIэ лъапIэ къызэратыгъэр зынахь ин Урысыем имыт тюльпан чъыгэу Шэхапэ дэтыр ары Николай Марковым къыхи­гъэхъожьыгъ:\n— Хы Iушъом щыпсэурэ адыгэхэм чъыгхэмрэ мэзжъыехэмрэ ижъыкIэ къыщегъэжьагъэу агъэлъапIэхэзэ къахьыгъ. Мы къэбарыр тхыгъэжъхэми къахэфэ. Диныр зылэжьыхэрэм язекIокIэ-зэхэтыкIэхэр я 19-рэ лIэшIэгъум ыгузэгухэм анэс цIыфхэм къахафэщтыгъэх.\nДжащ фэдэхэу чъыг бэгъа­шIэхэу чIыопсым исаугъэт хъу­гъэхэу Шъачэ къызэлъиубытырэ шъолъырым заулэ ит. Щысэу къэпхьын плъэкIыщт псэу­пIэу Къэлэжъым дэт чъыгэе шъэджашъэу IэплIэкIуи 4,5-рэ хъурэр. Чъыгым иинагъэрэ ар зытет чIыгу Iэтыгъэмрэ къыуагъашIэ ар цIыфкIопIэ-тхьалъэ­IупIэу тапэкIэ зэрэщытыгъэр.\nАщ фэшъхьафэу джыри зы чъыг-хьалэмэт къэбар гъэшIэгъон пылъэу Нэджыго къыщыбгъотыщт. НэмыкI чIыпIэхэми ащ фэдэхэр ащыIэх. Специалистхэм яцыхьэ телъэу къаIо ныбжьыкIэхэм экологиер къаухъумэнэу зэрараIорэм фэдэу чъыгыжъ-иныжъхэм якъызэтегъэнэн дэлажьэхэмэ, хы ШIуцIэ Iушъом ичIыопс бай къызэрэзэтырагъанэрэр.