Шэрджэс (Бгырыс тхьэмадэм и хъыбар)

 Тырку кхъуафэ хьэлъэр,   хы уалъэхэр къызэринэкIыурэ, мэкIуатэ. Псыр хьэнцэкIэ щIатхъу, жьыхум и къарур пэлъэщыркъыми. Кхъуафэр зей тыркум лулэр IурыкIыркъым, и лъакъуитI щIэдзауэ щысщи, кхъуафэм псы кърикIэмэ, къоскIэ. Абы пэжыжьэкъым кхъуафэ натIэм идз жьауэм хэс лIыжьыр. ЩIакIуэ зытриубгъуауэ мэщхьэукъуэ ар. Хым къызэрытехьэрэ зы псалъэ къыжьэдэкIакъым лIыжьым, щым зэпытщ.
 
 Тыркум зригъэзэкIри, лIыжьым еджащ:
 - Плъэт, Арслъэнбей!
 ЛIыжьым и нэр къызэтрихащ. КъызэфIэувэри, щIакIуэр зытригъэкIуэтащ Арслъэнбей. И нэр триубыдауэ маплъэ хы IуфэмкIэ, елъагъу къуршыщхьэ хужьыбзэхэр, къуэ куухэм щыIэуэлъауэ псы уэрыр, джабэ нэкIухэм кIэрыт жыг щхъуантIэхэр.
 - Арслъэнбей! – зыкъиIэтри къыбгъэдэкIуэтащ тыркур лIыжьым. – Уи нэр яхьэхуа къуршхэмрэ бгыхэмрэ? Дэри диIэщ къурши, бгыи, псы уэри.
 - Хъер фхухъу, – абы къыфIигъэкIакъым лIыжьым.
 Мэхьмуд къыгурыIуакъым Арслъэнбей и щIагъыбзэр.
 - Фэращ ди деж нэкIуар, – жиIащ Мэхьмуд. – ЩIыи хъупIи фэттащ. Ди къуэш нытхыхьауэ дыкъыфIущIащ.
 - КъытхуэфщIар тщыгъупщэнукъым. Тхьэм и нэфI къыф¬щыхуэ.
 - Арслъэн-бей, ухуэмыщIамэ, гъуэгупщIэ щхьэкIэ ухэзгъэзыхьынукъым.
 ЛIыжьым и нэр къыхутечыркъым гъунэгъу зыхуэхъуа нэпкъым.
 Нэпкъым адэкIэ щыболъаъу хъуэш жыг абрагъуэхэр, къуэрэдарэ гуэрэнхэр, псей лъагэхэр. УIэбэмэ, бжьэпэм тет жыгхэм я къудамэхэм уалъэIэсын къыщохъу лIыжьым.
  - Новороссийск, – жиIащ Мэхьмуд. – Новороссийск ды¬къэсащ, иджыпсту десылIэнущ.
 Кхъуафэр хы Iуфэм есылIащ. Жан дыдэ къэхъужауэ, лIыжьыр кхъуафэм епкIащ, хым къыхэлъадэ псынэ цIыкIум щхьэщыт жыгейм бгъэдыхьэри зришэкIащ…
 Шэрджэсым – адыгэ лIыжь жьакIэхуми щхьэр и хэкум нихьэсыжащ. И адэжьхэм я лъахэм, и щIалэгъуэр щриха щIыналъэм. МащIэ щIакъым абы лъандэрэ и хэкур зэрырагъэбгынэрэ, итIани и тхькIумэм икIыркъым шууей хахуэхэм я джэ макъыр. Абыхэм ядэзэуащ ар я щхьэхуитыныгъэм папщIэ лъы щагъажэм, и дыжьын къамэмрэ и сэшхуэ жанымрэ щигъэтIылъа къэхъуакъым. Хамэр екIэ къалъихьэри, хэкур ирагъэбгынащ, я щIыр трахащ – ар игу ихуркъым зэи…
 Кхъуафэжьей ирагъэтIысхьэри, Арслъэнбей нэпкъым нагъэсащ.
  - Мыр хьэлэл пхухъу, – жери чысэ IэщIилъхьащ нэпкъым нэзышэса тырку щIалэм. Чысэм дыщэ илът.
 И жылэм зэрыкIуэжыну лъагъуэр армыгъуейуэщ лIыжьым къызэригъуэтыжар: пабжьэр кIырщи, лъагъуэр хэгъуэщэжащ.
 Къуацэ-чыцэр къамэкIэ ириупщIыкIыурэ, бгым уизышэ лъагъуэр къигъуэтыжащ лIыжьым. Нэху щыху увыIакъым Арслъэн-бей и Iэри и лъэри. Къуршыпс уэр Iэджи зэпрыкIащ, пыжь банэми хьэцыбанэми пхыкIащ.
 Бгыщхьэм ихьащ лIыжьыр – я жылэр зэрыса бгыщхьэм.
 Джабэ задэм дэкIа нэужьщ Арслъэнбей къару къызэрыхуэмынэжар щызыхищIар. ЕтIысэхащ. Зэрыхъуари ищIэркъым: жейм хилъэсащ.
 ЛIыжьыр къыщыушыжам дыгъэр лъагэ хъуакIэт. КъехьэлъэкIыпэурэ къызэфIэуващ. И нэм щIэIуэтыхьри, зиплъыхьащ.
 И щыпэлъагъу хуэдэщ зыIуплъэр: бгыщхьэ хужьыбзэхэр, къуршыпс уэрхэр, жыг щхъуантIэхэр, хъупIэхэр, мэкъупIэхэр, джабэ задэхэр… Арат я лъахэр Арслъэнбей и лъэпкъэгъу уардэхэм. Шы щыщ макъымрэ къуалэбзум я уэрэдымрэ ягъэнщIырт а лъахэр нэхъапэм, Iэщыр щыгъунэжт. Иджы-щэ? НэгъуэщI хъуащ лъахэр, цIыху исауэ пщIэжынукъым. Кхъэм удыхьа хуэдэщ, даущыншэщи. Уэ зым фIэкI дунейм темытыж къыпфIощI.
 Нэщхъей хъуауэ, гукъыдэж имыIэу, зыщеплъыхь зэрыхьэжа лъахэм.
 Къуэр зэпиупщIрэ джабэ задэм кIэрыхьэмэ, бгыщхьэм ихьэнущ, я жылэжьыр къыщигъуэтыжынущ абы. Аращ зыхуэпIащIэр Арслъэнбей. Гъуэгуакъуэщ, лъэбакъуэ пчыфынукъым, пабжьэр къамэкIэ зэтумыупщIатэмэ. Санэри, хъумбылэри, зэрыджейри, енэбри зэрыубыдыжащи, уахэзагъэркъым.
 Гъуэгур хьэлъэми, я жылэжьым нэсыжыху лIыжьыр етIысэхакъым. И гур хуопабгъэ я унэжьым. Дыхьэжащ я пщIантIэ – ари зэщIэкIэжащ. БжэщхьэIум деж щетIысэхащ лIыжьыр. ЕтIысэха къудейуэ, и щхьэр къыфIэщIащ…
 И псэм щеджэм, зыми зэхихакъым ар.
 Гъуэгу тетауэ, алыдж лIыжь Новороссийск дыхьэжащ. Абы егъэхъыбар: бгым из зэрыгъэхъуащ шэрджэсхэр, езыри ирихьэлIащ абыхэм ящыщ зым.
 Алыдж хьэгъапхъэм къалэдэсхэм яжриIащ: псы хуэлIати, дидзыхри зы псынэ бгъэдыхьащ, псынэм къекIуалIэ лъагъуэм щытехьэм шэрджэс унэ къисэхэжа ирихьэлIащ, шэрджэс хьэдэ телът бжэщхьэIум, ар зэрышэрджэсыр и фащэмрэ и нэпкъпэпкъымкIэ къищIащ. Шэрджэсым къамэ IэщIэлът, и бгым сэшхуэ ищIат. Ар щилъагъум, шынэри къыщIэпхъуэжащ.
  - А зыра хъунщ Шэрджэсым къинэжар, – жиIащ алыдж хьэгъапхъэм хъыбар зыхуиIуэта къэзакъхэм ящыщ зым. – Шэрджэс лIыжь закъуэтIакъуэ Тыркум къыщикIыж щыIэщ.
 - Сыт къыщIикIыжыр? – щIэупщIащ зы.
 - Хэт ищIэн къыщIикIыжыр? ЗэрагъэхъыбарымкIэ, щыIэпхъуэм щыгъуэ дыщэрэ дыжьынрэ зиIэм я жылэм щыщIатIащ, Тыркум здамышэн щхьэкIэ. ЩIэх къагъэзэжын я гугъэти, аращ щIыщIатIар. ЩIатIам къыкIэлъокIуэ иджы.
 Дзэпщхэм я фIэщ хъуакъым къэзакъым жиIар: зэщIаузадэри бгым сэлэт куэдыкIей ираутIыпщхьащ.
 Алыджым къажриIар пэжт: сэлэтхэр ирихьэлIащ бжэщхьэIум телъ шэрджэс хьэдэм – щIакIуэ теубгъуарэ къамэ Iэпщэр икъузауэ. Зы къэзакъ хьэдэм елъэпэуащ: «Кхъуэ жьакIэ!» – жери.
 И хэкум щылIэжын щхьэкIэт шэрджэс лIыжьым къыщIигъэзэжар.