14 марта – День адыгского (черкесского) языка и письменности. 

Адыгэбзэм хуэдэу дахэ щыIэ?

Анэдэлъхубзэр лъэпкъым и фIыгъуэ нэхъ лъапIэ дыдэхэм ящыщщ. Ауэ ар зымылъытэ, абы пщIэ хуэзымыщI куэдым гъащIэм ущрохьэлIэ. Уахуозэ зи бзэкIэ мыпсэлъэжыфхэми, мытхэфхэми, уеблэмэ ар къы­зыгурымыIуэхэри щыIэщ. Апхуэдэхэр мымащIэу къытхэтщ адыгэхэми. АтIэ сыт абыхэм адыгэкIэ дыщIеджэр, сыт хуэ­дэ пыщIэныгъэ абыхэм ди лъэпкъым хуаIэр?

Лъэпкъхэр зыр зым къыщ­хьэщызыгъэкIыжыр я бзэрщ. Дэтхэнэ лъэпкъми и къэкIуэнур щIэблэращ, икIи ар зыщыдмыгъэгъупщэу сабийхэм я анэдэлъхубзэр фIыуэ ящIэу къызэрыдгъэтэджыным дыхущIэ­къун хуейщ. Ди жагъуэ зэры­хъунщи, абыхэм ящыщ куэдым я адыгэбзэр йощIэкъуауэ. АтIэ сыт ар къызыхэкIыр? Псом япэрауэ, бзэм хуаIэ щытыкIэр къыщежьэр унагъуэращ. Адэ-анэхэм я нэхъыбэм я бынхэм хамэ къэралыбзэхэр ира­гъа­щIэ­мэ нэхъ къащтэ. «Зэман тедгъэкIуадэу адыгэбзэр щIэдджынур сыт, дэ ар зыкIи сэбэп къытхуэхъунукъым», - жаIэ адэ-анэм я Iуэху еплъыкIэм щыгъуазэ сабийхэми. Абыхэм къагу­рыIуэр­къым зи анэдэлъхубзэр зэзымыпэсыж цIы­хур зэрыкъулейсызыр. Адыгэ лъэпкъыр дызэрыгушхуэ усакIуэшхуэ, тха­кIуэ щэ­джащэ КIыщокъуэ Алим иIэщ мыпхуэдэ усэ сатырхэр: «Адыгэбзэр зэзмыгъащIэу, урысыбзэр сщIэн слъэкIа­къым». УсакIуэр утыкушхуэ изышар и бзэм хуиIэ лъагъуныгъэрщ, абы кърит къарурщ и лъэ щIэзыгъэкIар. Еджагъэшхуэ куэдми къалъытэ, сабийм и акъылым, и зэхэщIыкIым зиужьыху и анэдэлъхубзэкIэ еджэ­ныр нэхъ тэмэму. Ди бзэм дытеукIытыхьыжмэ, дыкъызы­хэкIа лъэпкъри догъэикIэ. Бзэр яджыну зэрыхуэмейм и щхьэусыгъуэу куэдым жаIэ ар гу­гъуу, я гупсысэр къызэраIуэ­тэну псалъэхэр къахуэмыгъуэту. Укъэзылъхуам анэ быдзышэм хэту къыпIурилъхьа бзэм дауэ нэмыплъ зэрептынур?! Ягъэ­лъапIэрти аращ адыгэхэр абы зыхуэбгъадэ мыхъун псалъэ дахэкIэ - анэдэлъхубзэкIэ - щIеджэр.

Адыгэбзэм хуэдэу дахэ щыIэу къыщIэкIынкъым. А псалъэхэм я щыхьэтщ дуней псом щыцIэрыIуэ еджагъэшхуэ­хэм ди бзэм хужаIэхэр. Къэтхьынщ зы щапхъэ. «А бзэм (адыгэбзэм) и макъ зэхэлъы­кIэр апхуэдизкIэ телъыджэщ, плъыфэбэщи, жьыбгъэ фийр, пщIащэ пылъэлъыжам и щхъы­щ­хъыр, псы уэрым и макъыр, щIым и бэуэкIэр, псыхъуэм хэлъ мывэхэр зэрызэнтIэIур, гу къеуэкIэм и даущыр, къуалэбзум я уэрэдыр, нэгъуэщI куэди зэхыбох абы ущыщIэдэIукIэ. Апхуэдэ макъамэ зэщIэжьыуэр къызэрыбгурыIуэнур зыщ: адыгэхэм я бзэр нэщIысащ дунейм и къэхъугъэ псори кърипIуэтэну. Аращ ар къызэ­ры­мыкIуэу зыгъэдэхэжри», - жиIэгъащ Трубецкой Николай. Хамэ лъэпкъым къыхэкIахэм адыгэбзэм апхуэдэ псалъэ хэIэтыкIахэр щыхужаIэфкIэ, ар зи анэдэлъхубзэхэм абы мыхьэ­нэншафэ зэрыраплъыр, гугъуу къазэрыщыхъур лъабжьэншэщ. Ижь-ижьыж лъандэрэ зи цIэ фIыкIэ Iуа лъэпкъхэм ящыщщ адыгэхэр. Зауэ-банэ инхэми, дэкъузэныгъэ хьэлъэхэми къызэпхрахри, нобэ къахьэсыжыфащ абыхэм я хабзэ дахэхэр, яхъумэфащ я анэдэлъхубзэр.

Сабийм и анэдэлъхубзэр фIыуэ илъагъунымкIэ жэуаплыныгъэшхуэ я пщэ къыдохуэ лъэпкъыбзэр езыгъэджхэм. Дэ ди къалэнщ адыгэбзэ урокхэм сабийхэр щымызэшу щIэщы­гъуэу къызэдгъэпэщыну, абы къищынэмыщIауэ анэдэлъхуб­зэмкIэ классщIыб лэжьыгъэхэр едгъэкIуэкIыну. Лэскэн куейм адыгэбзэр щезыгъэджхэм анэдэлъхубзэм и IэфIагъыр щIэб­лэм зыхегъэщIэнымкIэ тху­зэфIэкI къэдгъанэркъым. Псом япэрауэ, егъэджакIуэхэр дыху­щIокъу ди щIэныгъэм зэрыхэдгъэхъуэным, жыджэру дыхэтщ адыгэбзэм теухуа семинархэм, конференцэхэм. Апхуэдэу ди тхакIуэхэм я юбилейхэм, адыгэ лъэпкъ махуэшхуэхэм ирихьэ­лIэу зэIущIэ хьэлэмэтхэр къызыдогъэпэщ.

Апхуэдэу щытми, егъэджа­кIуэхэм ди лэжьыгъэр къэзы­лъахъэ ныкъусаныгъэхэри щы­Iэщ. Ар епхащ зэредгъаджэ тхылъхэм. Сэ сызэреплъымкIэ, адыгэбзэмрэ литературэмкIэ тхылъхэмрэ программэхэмрэ зэманым къезэгъ­кIэ зэхъуэ­кIын, егъэ­джакIуэхэр зэ­ры­лэ­жьэну методикэхэр нэхъыбэ щIын, нэрылъагъу пособиехэр ады­гэб­зэкIэ къыдэ­гъэ­кIын хуейщ, ады­гэбзэкIэ тра­дзэ тхылъ­хэр къалэ тыкуэнхэм я мызакъуэу, къуажэхэми яIэры­гъэхьап­хъэщ. Гуапэ тщы­хъуащ иужьрейуэ дунейм къытехьа «Адыгэ псалъэ» тхылъхэр.

Адыгэбзэм и пщIэр къэIэты­жынымкIэ, хуащI гулъытэм хэгъэхъуэнымкIэ мыхьэнэшхуэ иIэщ «Си бзэ - си псэ, си дуней» республикэ зэпеуэм. Лъэпкъым и тхыдэм, и IуэрыIуатэм, и литературэм, и бзэм, и хабзэм щIэблэр дегъэхьэхынымкIэ лэжьыгъэшхуэ ялэжь зэпеуэр езыгъэкIуэкIхэм. Ар республикэм и школ зэхуэмыдэхэм зэрыщекIуэкIар къытхуеIуэтэж «Адыгэ псалъэ» газетым. Ауэ абы урокхэм я екIуэкIыкIар псори къызэрызэщIи­мыубы­дэфым къыхэкIыу, зэпеуэхэм щата урок зэIухахэм я план-конспектхэр, классщIыб лэжьы­гъэ ирагъэкIуэкIахэм я сценарийхэр иту газет щхьэхуэ е журнал къыдэкIатэмэ, ди Iуэхури нэхъ ефIэкIуэнут.

ТАБЫХЪУ Ларисэ.

ЕгъэджакIуэ.

Лэскэн куей.