#адыгэ_АХЧ

Адыгэхэр

 Ижь-ижьыж лъандэрэ Кавказ Ищхъэрэ щIыналъэр зи хэщIапIэ, абы къихъухьа, лъыкIэ зэпха лIакъуэ-лъэпкъ зыбжанэ (абазэхэхэр, беслъэнейхэр, бжьэдыгъухэр, жэнейхэр, кIэмыргуейхэр, къэбэрдейхэр, мамхэгъхэр, мэхъуэшхэр, нэтыхъуейхэр, убыххэр, хьэтыкъуейхэр шапсыгъхэр) къызэщIэзыубыдэ, езыхэр зэрызэджэж фIэщыгъэщ. Курыт лIэщIыгъуэхэм щегъэжьауэ къуэкIыпIэ, къухьэпIэ лъэпкъхэм я тхыдэ тхыгъэхэм адыгэхэр хыхьащ «шэрджэскIэ» къеджэу. Щыпсэу щIыналъэ елъытауэ нобэ адыгэхэр гуэшащ адыгей, къэбэрдей, шэрджэс адыгэу.

Адыгэр лъэпкъыжьщ. Пасэм щыгъуэ абы пыщIэныгъэ яхуиIэу щытащ Циркумпотий щIыналъэм, Азие Гупэм, нэгъуэщIхэми. Жэз лIэщIыгъуэм ипэхэм адыгэ этносыр зэфIэувэн щIидзащ. А лъэхъэнэм хуозэ «Мейкъуапэ щэнхабзэр» къэунэхунри. Пасэ зэманым адыгэхэм «мэуэт» фIэщыгъэцIэр яIащ. Абы и къудамэт синдхэр, ахейхэр, керкетхэр, зиххэр, нэгъуэщIхэри. Ди эрэм ипэкIэ илъэс минкIэ узэIэбэкIыжмэ, мэуэт этносыр пыщIауэ щытащ киммерейхэмрэ скифхэмрэ, нэхъ иужьыIуэкIэ – щэрмэтхэм, аланхэм, алыдж къалэхэм. А зэпыщIэныгъэхэр сэбэп хуэхъуащ Синдикэ къэралыгъуэр къэунэхуным. Ди эрэм и пэкIэ IV лIэщIыгъуэм Синдикэр хыхьащ Боспор къэралыгъуэм. Ди эрэм и япэ илъэс миным и етIуанэ Iыхьэм адыгэхэр зэкъуэувэри, Зих конфедерацэр зэхашащ, Никопсис и къалащхьэу. Курыт лIэщIыгъуэхэм я япэ лъэхъэнэм «зих» фIэщыгъэмкIэ нэгъуэщI лъэпкъхэр къеджэрт адыгэ лIакъуэ псоми. X-XII лIэщIыгъуэхэм ятха къэжэр, хьэрып, урыс тхыдэ тхыгъэжьхэм адыгэ лъэпкъым «касог» («кашак») цIэр иIэу къыхощ.

IX лIэщIыгъуэм икухэм «пщы Инал и къэралыгъуэр», нэгъуэщIу жыпIэмэ, Зих конфедерацэр къутэжащ. Къэзэрхэм я зекIуэр къагъэувыIа нэужь адыгэ лъэпкъ зэгухьэныгъэр къэунэхужащ. X-XI лIэщIыгъуэхэм абы зэгуигъэхьэжащ Зих архиескопиер здэщыIэ Тамтаркъейр, иужькIэ ар хуэкIуащ адыгэ-славян зэгухьэныгъэм. XII лIэщIыгъуэм ирихьэлIэу, ипщэ щIыналъэхэм щыпсэу лъэпкъхэр зэхэзехуэн зэрыхъуам къыхэкIыу, Тамтаркъейр Византием и жыIэм щIэуващ. А лъэхъэнэм къыщегъэжьауэ адыгэ зэгухьэныгъэм хэтхэм щхьэхуэ защIу хуежьащ.

Адыгэхэм я бзэр хохьэ кавказыбзэхэм я абхъаз-адыгэ Iэрамэм.

2002 гъэм екIуэкIа Урысейпсо къыхэтхыкIыныгъэхэм къызэрагъэлъэгъуамкIэ, Урысей Федерацэм исщ адыгэ мин 750-м нэблагъэ. Апхуэдэу ахэр щопсэу СНГ-м хыхьэ къэрал псоми, хамэ хэгъуэгу 40-м щIигъуми. КъызэралъытэмкIэ, нэгъуэщI къэралхэм псори зэхэту адыгэу щопсэу мелуани 5-м нэблагъэ.

Адыгэхэр муслъымэн-суннитхэщ, языныкъуэ мэздэгу адыгэхэм къищынэмыщIа. Абыхэм я нэхъыбэм чыристан диныр зэрахьэ. 

Думэн Хь.