ЦIыф гумыпсэф, IофшIэкIошху | Адыгэ Макъ\nЦIыф гумыпсэф, IофшIэкIошху\nЗэлъашIэрэ цIыфым ехьылIагъэу гущыIэ заулэ къыIонэу ар зышIэхэрэм узялъэIукIэ, «Дэгъу, адэ къэсIон» аIоу ягуапэу игугъу къашIэу бэрэ къыхэкIырэп. Е, «Сыдэсэп, чыжьэу сыщыI, ар модрэми ешIэ, ащ къебгъаIомэ хъущтба?» аIоу мэхъу.\nКъэрэщэе-Щэрджэсым щыпсэурэ Аращэкъо Къэншъао пае гущыIэ къыIонэу зызфэдгъэзагъэхэм ащ фэдэ къахэкIыгъэп. «Дэгъу, адэ къэсIон синыбджэгъу пае» зэкIэми аIуагъ.\n«Къэншъао пэщэ IэнатIэхэр зэригъэцакIэщтыгъэхэм паен фае» — апэрэмкIэ сыгу къэкIыгъ. Ау икъэбар нахь щыгъуазэ сызэхъум, ицIыфыгъэ, идунэететыкIэ, игумэкIылагъэ, ихьалэлыгъэ апае цIыфмэ шъхьэкIафэ зэрэфашIырэр къызгурыIуагъ.\nМы мафэхэм Къэншъао къызыхъугъэр илъэс 90-рэ мэхъу. Иныбджэгъоу тыдэ щыIи ащ ыдэжь кIощт, фэгушIощт. Адыгеими икIынхэшъ якъош лъапIэ, якъош нахьыжъ игушIуагъо дагощынэу кIощтых.\nКъэншъао ныбжьыкIэ дэдэу IофшIэныр ригъэжьагъ, 1943-рэ илъэсыр кIощтыгъ илъэс 15 ыныбжьэу IофшIэным илъагъоу илъэс 55-рэ зэрыкIощтым зытехьэм. Къызщыхъугъэ къуаджэу Хьабэз дэсхэр кIэщакIо фэхъухи, заом игъом ахъщэ аугъоий, Дзэ Плъыжьым IэпыIэгъу фэхъугъагъэх. Сомэ миллиони 2-у аугъоигъэмкIэ «Черкесия» ыцIэу самолет ащэфыгъагъ, гъомылапхъэхэр, шхынхэр дзэкIолIхэу Сталинград щызаохэрэм афагъэхьыгъагъэх. Мы Iофтхьабзэм Къэншъао ныбжьыкIэ дэдагъэми, иIахьышхо хишIыхьэгъагъ.\nЗэо ужым къыщегъэжьагъэу Аращэкъом IофшIэныбэ ыгъэцэкIагъ, лъэныкъуабэмэ ащылэжьагъ. ВЛКСМ-м ирайком иIофышIэу, етIанэ исекретарэу, ащ ыуж КПСС-м ирайком иапэрэ секретарь иIэпыIэгъоу, нэмыкI чIыпIабэми Iоф ащишIагъ. Ау нахьыбэрэ зыщылэжьагъэр совхозэу «Хьабэз» зыфиIорэр ары. Ащ илъэс 37-рэ ипэщагъ. 2008-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу хэбзэ IофшIэным кIожьырэп, ау «зысэгъэпсэфы» ыIоу щысын зылъэкIырэ цIыфхэм афэдэп Къэншъао, зэкIэми афэгумэкIы, алъэIэсы.\nИлъэс 37-у совхозым пащэу зеIэм, ар зэхэщэкIошхоу, гъэпсэкIошхоу цIыфхэм ахэтыгъ, ыгъэдэIуагъэх, зэрищагъэх. А уахътэм къыкIоцI былымхэр зыщаIыгъырэ фермэхэр, комплексышхохэр ыгъэпсыгъэх, культурэм иунэхэр, кIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэр, тучанышхохэр, IэзэпIэ чIыпIэхэр ыкIи нэмыкI псэуалъэхэр ашIыгъэх. Чэзыу-чэзыоу псэупIэ пчъагъэхэм электричествэр анагъэсыгъ. Жако, Эльбурган, Али-Бердуковскэм, Инжич-Чукун нэфынэр алъыIэсыгъ. Фермэхэм ыкIи гъэмэфэ хъупIэхэм электричествэр аращэлIагъ. Ежь совхозым къыхиубытэрэ псэупIэхэм хэхъоныгъэ ашIыным пащэр ренэу пылъыгъ. Автомобиль гъогухэр, фермэхэм якIолIэрэ гъогу цIыкIухэр зэтырагъэпсыхьагъэх.\n1988-рэ илъэсым хэбзэ пащэхэм яIэпыIэгъу емыжэу совхозым газыр къыраригъэщэлIагъ. Ежь нэIуасэу иIэхэм ыкIи ичаныгъэ яшIуагъэкIэ къэралыгъо планэу щыIэм нахьыпэу газыр цIыфхэм афыраригъэщагъ. Проектнэ-сметнэ тхылъхэр кIаригъэшIыкIыжьхи, депутатэу, тхэкIо цIэрыIоу Юрий Бондаревыр IэпыIэгъу къызфигъэхъузэ, крайисполкомми иIоф хэлъэу газым икъещэлIэн илъэс пчъагъэкIэ ыгъэпсынкIагъ. Ежь кIэщакIо фэхъумэ, игъэцэкIэни хэлажьэзэ, ащ фэдэу Iофыгъо пчъагъэ Аращэкъом зэшIуихыгъ. Ахэм ащыщ Мыекъуапэ, Налщык ыкIи Черкесскэ адэт апшъэрэ еджапIэхэр целевой чIыпIэхэмкIэ зэхъожьхэу зэрэхъугъагъэр.\nКъэншъао иIофшIагъэ хабзэм осэшхо къыфишIыгъ. Къыфагъэшъошэгъэ тын лъапIэхэм орден ыкIи медаль пчъагъэхэр, щытхъу тхылъхэр ахэтых.\nАращэкъор илъэс 80 зэхъум, совхозэу илъэсыбэрэ зипэщагъэм къыIукIыжьыгъ. Ау Iоф ымышIэу щысын зэримылъэкIыщтыр икъоджэгъухэм ашIэти, Хьабэз чIыпIэ администрацием ипащэ игуадзэ хъунэу елъэIугъэх. 1998-рэ илъэсым Темыр Кавказым инахьыжъхэу Урысыем и Президентэу Ельциным Москва ригъэблэгъагъэхэм Къэншъао ахэтыгъ.\nАращэкъом IукIэгъэ журналистэу илъэсыбэ хъугъэу дэгъоу зышIэрэ Людмила Осадчаям бэмышIэу къытхыгъэм щыщэу зы сюжет сшIогъэшIэгъоныгъ, ащ Къэншъао зыфэдэр дэгъоу къеушыхьаты. Ыныбжь лъэшэу хэкIотагъэми, иныбджэгъу усакIоу, ыгъэшыпхъурэ Байрамыкъо Хьалимэт ыныбжь илъэси 100 зэрэхъурэр ыгу къэкIыжьыгъэти, «сыримыгъэблэгъагъэми, сшыпхъу кIасэ дэжь сыкIощт, ары сэ поэзиер шIу сэзгъэлъэгъугъэр» еIо ныбжь хэкIотагъэ зиIэ Къэншъао.\nПартием ихэку комитет сырисекретарэу Iоф сшIэщтыгъ, мэкъумэщ лъэныкъом сыфэгъэзэгъагъ апэу Аращэкъо Къэншъао нэIуасэ сызыфэхъум. 1980-рэ илъэсхэм адэжь Къэрэщэе-Щэрджэсым ит совхозэу «Хьабэз» зыфиIорэм а лъэхъаным ар ипэщагъ. 1959-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 1996-м нэс Къэншъао ащ щыIагъ. Всероссийскэ семинарэу а совхозым щызэхащагъэм сэры, Хъунэго Чатиб ыкIи Къатмэс Бирам аIоу тыхэлэжьэгъагъ. А лъэхъаныр ары Къэншъао нэIуасэ сызыфэхъугъэр. Ащ къыщегъэжьагъэу тызэныбджэгъу.\nКъэншъао цIыф дэгъу, Адыгэ республикищми алъэIэсы, сэ къысфытемыоу мазэ тешIэрэп, иныбджэгъухэм, инэIуасэхэм къакIэупчIэ зэпыт.\nДжыри зы лъэхъан сыгу къэкIыжьы. Партием ихэку комитет иапэрэ секретарэу Iоф сшIэзэ, КПСС-м и ЦК и Пленум сыкъыщыгущыIэгъагъ. Ащ ыуж Къэншъао чэщым сыхьатыр 12-м къысфытеуи, сыкъызэрэщыгущыIагъэр игуапэу ыгъэшIэгъуагъ…\nЕтIанэ республикэм сырипащэу мафэ горэм къэкIуагъ кIэлэ ныбжьыкIэ купи, кIэлэегъэджэ бзылъфыгъи игъусэхэу. ТызызэIокIэм, игухэлъ къысиIуагъ, адыгэхэр нахь зэпэблагъэ хъунхэм пае тикIалэхэр зэхэхьанхэ зэрэфаер, студентхэмкIэ тызэхъожьызэ тшIымэ ишIуагъэ къызэрэкIощтыр къыхигъэщыгъ. Сэри сигуапэу дезгъэштагъ. КIалэхэри чIэхьагъэх, къаухыгъ.\nКъэншъао Адыгеим къакIо къэс республикэр къеплъыхьэ, хэхъоныгъэу ышIыхэрэм агъэгушIо.\nСиныбджэгъу июбилей сыригъэблэгъагъ, ау сипсауныгъэ изытет епхыгъэу сыкIон слъэкIыщтэп. Арэу щытми, телеграммэ фэстIупщыщт, псауныгъэ пытэ иIэу джыри бэрэ тапэ итынэу сыфэлъэIощт.\nАдыгэ Республикэм иапэрэ Президент.\nСикъош лъапIэу Аращэкъо Къэншъао зысшIэрэр бэшIагъэ. Тызэлэгъу пIоми хъущт, илъэс зытIущ ныIэп тазыфагу илъыр.\nКъэншъао пасэу IофшIэныр ригъэжьагъ, чIыпIабэмэ ащылэжьагъ, ау анахьыбэрэ Iоф зыщишIагъэр «Хьабэз» совхозыр ары. Тыдэ зыщэлажьи, IофшIэкIошхоу, зэхэщэкIошхоу, цIыф чанэу щытыгъ.\nКъэншъао Адыгеим ныбджэгъубэ щыриI, къакIоу мэхъу, телефонкIэ тызэфытеожьэуи къыхэкIы. Сэ сиюбилееу блэкIыгъэм къэкIогъагъ, зэхахьэм къыщыгущыIагъ, лъэшэу сигъэгушхуагъ.\n«СыфэгушIогъахэмэ, сыкIожьын» ымыIоу Шъхьащэфыжьи къыздэкIуагъ, сыкъигъэдэхагъ, сыгу къыдищэягъ.\nКъэншъао бэмэ ашIэ, авторитетышхо иI, цIыфыгъэшхо хэлъ, губзыгъ. ЦIыф зэхэхьэшхохэм ащыгъощэщтэп, ыIони, ышIэни ешIэ. ЫмышIэщтыр зыIорэ цIыфхэм афэдэп синыбджэгъу. ФэмыгъэцэкIэжьыщтымкIэ уигъэгугъэщтэп, гущыIэ къыуитыщтэп. Ущыгугъымэ, укъэзымыгъэукIытэжьын цIыф.\nЦIыфыр къызыхъугъэ мафэмкIэ пэшIорыгъэшъэу фэгушIохэрэп аIоми, сигуапэу синыбджэгъу июбилейкIэ сыфэгушIо, илъэкI къыщымыкIэу бэрэ джыри псэунэу фэсэIо.\nАращэкъо Къэншъао университетым къакIоуи, нэмыкI чIыпIэхэм тащызэIукIэуи къыхэкIыгъ, зысшIэрэр бэкIае хъугъэ. ЛIы губзыгъ, чан, бэмэ гу алъетэ.\nКъэншъао адыгэхэм якъэухъумакIу, бэмэ афэгумэкIы. Нахь тэрэзэу къэпIон хъумэ, адыгэ закъохэр арэп, Къэрэщэе-Щэрджэсми, Къэбэртэе-Бэлъкъарми арыс нэмыкI лъэпкъхэми алъэIэсы.\nЗыгорэм удэкIощтэу, уригъусэщтмэ, зымыуасэ щыIэп. Сыгу къэкIыжьы МэщбэшIэ Исхьакъ исаугъэтэу Шъхьащэфыжь щагъэуцугъэр къызэIуахы зэхъум тызэрэкIогъагъэр. ИлIыгъэ, изекIуакIэхэр сыгу рихьыгъэх. Мы Iофтхьабзэм Кондратьевыр щыIагъэти, ари гущыIэгъу ышIыгъ, адыгэхэр зыгъэгумэкIыхэрэр риIуагъ. Краим илIыкIуи Къэншъао ыгу рихьыгъ, ителефони къыритыгъ. Сэ сигуапэу Къэншъао сэгъэныбджэгъу, ежьыри ынаIэ къыстет, сигъэгъуащэрэп, къысфытео, сиIофмэ къакIэупчIэ.\nМы мазэм Къэншъао ыныбжь илъэс 90-рэ хъущт, Тхьэм ыIомэ, сыкIощт, ипсауныгъэ къыщымыкIэу илъэсыбэрэ ынаIэ джыри къыттетынэу сыфэлъэIощт.\nАдыгэ къэралыгъо университетым иректор.