Мастэ хьэлыуэ

Иджы нысаши, гушыIи, унэиши, щауэ ишэжи,- псори зэфIэкIа нэужь, нысащIэр ягъэдэну, ягъэбзэну щIадзэрт. Абы щыгъуэм зыхуэфащэ хъыджэбзхэр къакlуэрт, ныса­щIэр дэным хуит хуащIын щхьэкIэ. Абыи «удэн хуейщ» жепIэкIэ зэфIэкIтэкъым, зы хабзэ гуэр иIэти, ар гъэзэ­щIэн хуейт. «Мастэнищ кърегъэун хуейщ»,- жаIэрти, мастэм дыщэ Iуданэ фlащIэрт, ар лентI бзыхьэхуэ гуэрым щэ кIуэцIрагъэлъэфти, абы иужькIэ нысащIэр дэным хуит хуэхъуат. Ари ауэ гъущэу зэфIэкIыртэкъым, «Пщэдэлъ­хьэкIэ» хъыджэбзхэм къыхаха ахъшэмкIэ фадэ зэрагъэ-
пэщт, хьэлыуэ Iэнэ яубэт. Адыгэхэм хьэлыуэм пщlэшхуэ хуа­щlу щытащ. Хьэлыуэм инэмыщlу, шхын Iэджи зэрагъэпэщт, ныса­щIэм и мастэнищым и тхьэлъэlуу. «Пщэдэлъхьэ» ахъшэ къезытауэ щытахэм ящыщу зылъэIэсыну къуажэмдэсхэ­ми, хъыджэбзхэр зыпылъхэми хъыбар ирагъащIэрти, ахэ­ри къакlуэрт.
- Нобэ ди нысащIэм мастэнищ къредгъэуати, мыр абы и тхьэлъэlущ,- жаIэрти псори утыкум кърагъэувэрт. ЩIалэхэр ирагъафэ-ирагъашхэрт. Мис абы зэреджэр «мастэ хьэльыуэт», нысащIэм и мастэнищым иращIэкIа тхьэлъэIум щхьэкlэ фIащауэ. Абы иужькlэ нысащlэр дэ­нуми бзэнуми хуит хъуат.
НысащIэм дэн-бзэнхэр и пщэм дэлъу, и гуащэм пщэ­фIэнхэмрэ гъэшхэнхэмрэ и пщэм дэлъу екIуэкIырт.
НысащIэм зэрыхьа унагъуэм я благъэхэри я пыхъуэ­пышэхэри ицIыхуащ. Ауэ, зэрыхабзэщи, зыми я цIэр жиlэ хъунукъым. Псоми цIэ лей яфIищын хуейт, езыр яреджэ­ну. Абы (нысащIэм) мастэнищ къыщриуа махуэм, хъыджэбзхэри дэIэпыкъуурэ пыхъуэпыщэу яIэхэм цIэ яфlещ. Хэт ТалlэlэфI, хэт ТIалэфо, хэт ШуцIыкlу, хэт Шырфо, хэт ШырцIыкIу, хэт ГъэфIэн, хэт Дыщэнэ, хэт Дыщэжыг Н.къ. Хэти езым фIэфIыр зыфIригъэщт, «мыбыкIэ къьrзэ­джэl» - жиIэрти, хэти езы нысащIэм зэрыхуигъэфащэкlэ фIищт. А махуэм езы нысащIэми цIэ фIащт: Къандыгъэ, Къаннэху, Дыщэнэху, ФIыщэдыгъэ, ДыгъэцIыкIу н. къ . НысащIэм Iэмал имыlэу цlэ лей фlащти, а фlаща цIэм къытенэрти, лlэжыху а цIэмкlэ еджэрт, хъыджэбзы­цlэр фIэкlуэдти.
НысащIэр къыщашэм «жэмхэгъасэу» къыдагъэкlуар мазэкIэ, нэхъыбэк1э щыIэу хъурт. Абы иужькlэ хуэфащэ саугъэтхэр хуащIти яшэжт. Ар пщыжь-.уэркъыжьхэм я деж илъэскIэ щыIэнкIи хъурт.
НысащIэ къашэр ямыгъэлажьэу, зыри ирамыгъащIэу илъэскIэ щхьэнтэм тесу щагъэст. Ауэ, лэжьакIуэIэкIэ хуэныкъуэ лъхукъуэлI унагъуэхэм апхуэдизрэ щамыгъэс­ми eмыкIy яIэтэкъым. «ЛъхукъуэлI нысэр зыгъэ-зыщIщ, дыжь джэдыгур зы щIымахуэщ»,- жаIэрти, щхьэнтэм илъэскIэ трамыгъэсу, унагъуэ зехьэн Iуэхум пэрагъэувэрт.
НысащIэр илъэс зэрырикъуу «дыщасэ» жаIэрти, и ды­щымкIэ къикIырти яшэжт. Ар яшэжыну къакIуэрт: хъы­джэбзитI, зьr пшынауэ, зы нысащIэ, зы гущхьэIыгъ, шу­гъуситI. Ахэр нысэр зейм я деж нэху къыщекIт. Джэгу хуащIт, ефэ-ешхэшхуэ хуащIт. Пщэдджыжьым нысэри ирагъэтIысхьэрти ежьэжырт. Бысымым ящыщу шууитIи ядэшэсырти, Я щIым икIыжыху ядэкIуатэрти, сэлам ира­хыжти, яутIыпщыжт.
«Дыщасэм» къикlыр «дыщ хуэщIэ» - жиIэу арати, дыщым абы Iэджи къыхуащIэн хуейт. Нысэр илъэскIэ и дыщым щыIэт. Нысэм псори ицIыхуауэ кlуэжати, хэт сыт къыхуищIэнуми, хэт сыт къыхуихьынуми ищIэрт. А илъэ­сым и кlуэцIкlэ абыхэм къахуихьын, къахуищIэнухэр зэ­ригъэпэщу игъэ!хьэзыру щыст. «Дыщасэм» къашэжа я пхъур благъэ Iэджэми яшэрт, саугъэт Iэджи къыхуа­щIырт.
Илъэсыр зэрырикъуу, нысэр зейхэр кlуэрти къашэжт.
Абы зэреджэр «нысэшэжт». Иджы абы къыздихьахэр, япэм хуэдэу, къэзыша. унагъуэр зэрыхуейм хуэдэу ягуэш­тэкъым. Псоми я цIэ и1уауэ саугъэтхэр къихьати, къызы­хуихьахэм иратыжт.
Абы иужькIэ нысащIэр Iэбэнуми лъэбэнуми хуит хъуа­ти, зыгуэрхэр илэжьу щIидзэрт. Саугъэт къызыхуихьахэр хэти арэзы къыхуэхъуат, хэти зыкъыхуигъэгусат, къыхуи­хьамкIэ арэзы мыхъуауэ.
НысащIэм, япэ дьrдэ лэжьэн зэрыщIрагъадзэр псы къэхьынт. Абы псыхьэ гъуэгур ирагъэлъагъун, нэсэIуасэ хуащIын щхьэкIэ, хьэблэ хъыджэбзхэр къызэхуэсырти, пшынэ еуэу, къафэу нысащIэр псыхьэ яшэрт. ЩIалэгъуа­лэхэри къызэхуэсти, хъыджэбзхэм ящIэмыхьэ-ящIэмынэу, яужьым иту якIэлъыкIуэрт. НысащIэр псыхьэ щашэкIэ цlыру-фэру Iэджэ здищтэрт: сабын, бэлътоку, гъуджэ ц1ыкly, мажьэ цIыкlу, н. къ.
Пасэрей цIыхубзхэм псы къэхьыныр икIукIэ къулы­къушхуэу яIэу щытащ. Псы къызэрахьыр нэхъыбэу лэ­гъупт, пхъэхь щIэуауэ цIыхубзитIым я дамащхьэм телъу. Е гуэгуэнт, я дамащхьэ сэмэгумкIэ тету.
Псы къуэкIийм дыхьэрти, лэгъупкIэ е гуэг.уэнкIэ псы къыдахт. КъуэкIийм къыдэкIыжу сэтейм къызэрытехьэжу, щIалэ бзаджэхэр ежэрти, нысащIэм къыдиха псыр фIра­к1утырт. НысащIэм абы щхьэкIэ а цlыру-фэру ихьахэм щыщ яритт. Езыр аргуэру къуэкIийм дыхьэжти, псы къы­дихт. Ари фIракIутти, абы щхьэкIи зыгуэр яритт. Апхуэ­дэурэ тхуэ-хэ фIракIутт, нысащIэр ешарэ зыри лъэмыкIы­жу, зэрыхабзэти, зыри жиIэ мыхъуу.
ИкIэм езы щIалэхэм нысащIэр яфIэпсэкIуэд хъужти, хуит ящIыжырти, псыр кърахьэжьэрти къежьэжырт. Псы­хьэ гъуэгум къэкIуэжу здытетым къэувыIэрэ хъыджэбз­хэр пшынэ еуэу, Iэгу еуэу, щIалэхэр къафэу, нысащIэм и дамэм гуэгуэныр тетрэ япэплъэу щыту, хуэмышэчыжу ера­гъыу къэсыжт. Арати, апхуэдэурэ нысащIэм лэжьэн щIи­дзэрт.
Нысэм и дыщхэм илъэс къэс «пхъужь Iыхьэу»,- жаIэ­ти кIэбдзыр (куэр) хурагъэхьт, къинэмыщI гъуэмылэ дэ­щIыгъуу.
Нысэр и гуащэм и унэм кIуэуэрэ хузэлъыIуих щхьэкIэ, и тхьэмадэм зыкъригъэлъагъутэкъым. Ауэ илъэс зыкъом дэкIрэ, нысэри бынунэ хъужа нэужь, «нэгъуэщI мыхъуми, хьэнтхъупс шынакъ къысхущIихьэнщ»,- жиIэрти и тхьэ­мадэм зытригъыхьэрт. ТехьэпщIэ гуэрхэри хуищIт. Ауэ, техьа щхьэкIэ, нысэр тхьэмадэм епсалъэртэкъым, зы­хуейр хуищIэти къыщIэкIыжт. Тхьэмадэр нысэм епса­лъэрт, ауэ нысэр къепсалъэртэкъым. Абыхэм нэсыхункIэ; нысащIэм и лIыр махуэу и лэгъунэм щIыхьэжтэкъым. Бын хуалъхуахэм адэ хуэдэу епсалъэртэкъым, зришалIэр­тэкъым, и бынхэм едэхащIэу закъригъэлъагъуртэкъым.
Быныр нэхъ зи нэIуасэри, нэхъ къызыщIэтаджэри адэжь-анэжьхэрт. Быныр къэзылъхуа адэм и адэ-анэхэр псэууэ и быныр зришэлIэну, еубзэрэбзэну нэмысынша­гъэу ялъытэрт.