Тумэнбей (1516-1517)
Тумэнбей шэрджэс пащтыхьхэм я иужьрейщ. Хьэрыпхэм абы и цIэр «ТIуманбай»-уэ ятх. Къанщауэ Гъур «Маржэ дэIэпыкъу» деж щекIуэкIа зауэм хэкIуэдауэ къызэращIэу, Тумэнбей пащтыхьу трагъэуващ. Ар езыр Къанщауэ Гъур и къуэшым и къуэщ. Кавказым къизыша сатуу-щIым и деж къыщищэхуащ Къеит-бей, Къеит-бей и къуэ Насир щхьэщэхупщIэ щIитри, хуит къищIыжащ. АдэкIэ къулыкъукIэ драгъэкIуэтейуэрэ Гъурым и пащтыхьыгъуэм увыпIэшхуэ щызыIэригъэхьащ, итIанэ пащтыхь къуэдзэ хъуащ, пащтыхьыр ежьэмэ, езыр абы и пIэкIэ къигъанэу. А увыпIэр иIыгъащ Тумэнбей, Гъурыр тырку сулътIан Сэлим I и дзэм пэщIэувэну щежьам щыгъуи. Гъурыр къэтыхукIэ, Тумэнбей къэралыр зыхуей хуигъэзащ, цIыхубэр хъунщIакIуэхэм ящихъумащ. Къанщауэ зауэм къыщаукIауэ къызэращIэу, псори зэдэарэзыуэ Тумэнбей пащтыхь тахътэм трагъэтIысхьащ.
Тумэнбей пащтыхьыр псом япэу зыпэщIэувар къебгъэрыкIуэ уэсмэныдзэр къэгъэувыIэнырщ. Абы пэщIэувэну зигъэхьэзыррэ пэт, сулътIан Сэлим I къыбгъэдэкI мы тхылъыр къыIэрыхьащ: «…СулътIан Сэлим Хъан, щIыми хыми я сулътIан, сулътIан Баязид Хъан и къуэм деж къикIыу, Шэрджэс Тумэнбей деж кIуэ тхылъ. Тхьэм фIыщIэ хузощI. АдэкIэ Тхьэм уэхьий къысхуищIащ КъухьэпIэмрэ КъуэкIыпIэмрэ я зэхуаку дэлъ щIым сыщытепщэн хуейуэ, бжьакъуитI зытет Александр зэриубыдауэ щытам хуэдэу. Ди лIыгъэ лъэщым лъэкIащ Исмэхьил Шах дгъэкIуэдыну, зызыгъэпагэ Къанщауэ Гъур джаурым, хьэжы щIыныр къытпэзыубыду щытам, хуэфащэр етщIэну, иджы къытхуэнэжар уэращ. Уэ угъунэгъу бийщ, Тхьэуэ лъапIэр къыддэIэпыкъунщ уэри къэблэжьыр уэтщIэнымкIэ. Ди гущIэгъу ухуеймэ – мэжджытхэм ди цIэр щыгъэIу, ахъшэр ди цIэкIэ тедзэ, Мысырым гъэзэжи, абы щыIэ уи шэрджэсхэр зэтеукIэ, фи цIыхубз уэндэгъухэм я ныбэр къивгъэу. КъакIуи, ди бжаблэм къытеуви, Тхьэ къытхуэIуэ, ди жыIэм ущIэтыну. Армыхъумэ…».
Тумэнбей тхылъым къызэреджэу губжьри, сулътIан Сэлим пэувыну мурад ищIащ, и пащтыхьыгъуэри и мылъкури ихъумэну триубыдащ. И дзэр иришажьэри, Ридание деж щIытI къыщитIри зигъэбыдащ. А щIытIым дзэри дзэпщхэри жэщи-махуи къыдэмыкIыу дэтын хуейуэ унафэ ищIарэ пэт, дзэпщхэм махуэм зыкъагъэлъагъуэрти, жэщкIэ я унэ кIуэжырт. Апхуэдэ жыIэмыдаIуэхэм гугъу иригъэхьырт пащтыхь Тумэнбей.
Уэсмэныдзэм щIытIымкIэ къэмыкIуэу щыдадзыхым, пащтыхьым унафэ ищIащ дзэр щIытIым къыдэкIыу, уэсмэныдзэм здиунэтIа лъэныкъуэмкIэ щыIэ «шы унэхэр» – ерыскъы, псэущхьэ хъумапIэхэр ягъэсыну, ахэр бийм къимыгъэсэбэпын щхьэкIэ. И зауэлIхэми унафэ яхуищIащ я зауэ фащэхэр щамыхыну, шыбгми къемыпсыхыну.
1517 гъэм щIышылэм и  23-м уэсмэныдзэм КаиркIэ иунэтIауэ щалъагъум, якIэлъыкIуэри, а щIыпIэм зауэшхуэ щекIуэкIащ. Езы Тумэнбей дзэпщым кIэлъыжэщ, зридзри, и IэмкIэ итхьэлащ. Итхьэлэр сулътIан Сэлиму и гугъа щхьэкIэ, уэсмэныдзэм и дзэпщ Синану къыщIэкIащ. Ридание деж щекIуэкIа зауэм Тумэнбей и дзэр щыхагъэщIащ, и зауэлIхэри щызэбгрыжыжым, нып иIыгъыр зэкIуэцIишыхьыжри, езыри щтапIэ ихьэжащ. Ридание зауэми зэран щыхъуар Хъер Бэчрэ Жан Бердрэщ – а тIур сулътIан Сэлим и тIасхъэщIэхыу щытащ икIи бзэгу хуахьащ Тумэнбей и дзэр здэщыт щIыпIэми зэрызигъэбыда щIыкIэми ятеухуауэ.
Тумэнбей зи унафэщI шэрджэсыдзэр уэсмэнхэм я дзэм дэнэ щIыпIэ щыпэмыувами, иужьрейхэр топкIэ зэрыузэдам къыхэкIыу зэи пэлъэщакъым. Абы щыгъуэм Тумэнбей Каир игъэзэжри, абы зыщигъэбыдащ, Iэщэ зыIыгъыф псори къыдэкIри къахэуващ бийр къыдамыгъэхьэну. АрщхьэкIэ уэсмэнхэм я дзэр уэрамхэм дэлъэдащ, къапэщIэувэр яукIыу. Щихъ и цIэкIэ щыIэ мэжджытым и азэн джапIэм шэрджэсхэр къеухырти, мэжджытым мафIэ щIадзэри ягъэсащ. СулътIан Сэлим гъуо игъаджэри, Каир дэс шэрджэсхэр Къанщауэ Гъур и цIэкIэ щыIэ еджапIэм щызэхуашэсри, лъэхъуэщым ирадзахэщ.
ЛъэныкъуитIми хэщIыныгъэ яIащ: уэсмэнхэм я дзэпщ Синан пэщэр яукIащ, къалэм дыхьа уэсмэныдзэм къыIэрыхьэр къищтащ, унэхэм мафIэ щIадзэри, ягъэсащ, Тумэнбей къалэр ибгынащ. Абы япэм лъэхъуэщым къригъэкIыжауэ щыта Мырхьий и дзыхь иригъэзри, абы екIуэлIащ. АрщхьэкIэ Мырхьийр къепцIыжащ Тумэнбей – и анэр зэрелъэIум щхьэкIи къимыгъанэу къэзыхъумэну къыщыгугъар Iэпхлъэпхыу сулътIан Сэлим IэщIилъхьащ.
Тумэнбейр Сэлим и пащхьэ щрашам, хьэрып джанэ теубгъуат, и щхьэм IэлъэщI пIащIэ телът. Ар щыщIыхьэм Сэлим тэджащ, и фIэщ мыхъууи Тумэнбей зэпиплъыхьащ. Сэлим къегиящ: «Iуэхур мыбы нэсын хуеякъым, си унафэр къабыл пщIатэмэ, абы ущIэту укъэнат». Тумэнбей жэуап итыжащ: «Зи щхьэ пщIэ хуэзыщIыжхэр зыгуэрым и унафэкIэ зекIуэркъым. Уэ бдэну сэ унафэ пхуэсщIу? Дыгъужьым едаIуэ аслъэн плъэгъуа? ЗауэкIэ фыкъытпэлъэщакъым, – и Iэр ишийри, – мо тIум я гъэпцIагъэкIэ фыкъыттекIуащ». И Iэр зыхуишияр адэкIэ щыт Хъер Бэчрэ Жан Бердрэт. Сэлим къыбгъурысхэм яхуеплъэкIри, жиIащ: «Мыпхуэдэ лIыр яукIыркъым».
ГъэпцIакIуитIыр аргуэру утыкум къилъадэри, Сэлим гурагъэIуащ Тумэнбей псэууэ езым псэхугъэ зэримыIэнур. 1517 гъэм мэлыжьыхьым и 11-м Тумэнбей зыщIадза лъэхъуэщым къыщIашри, хъумакIуэ 400-м къаувыхьауэ щхьэпылъапIэм яшащ. Ибн Ийяс мыпхуэдэу етхыж а къэхъугъэр: «Тумэнбей здашэр къыжраIа пэтми, дзыхакъым, зиIыгъащ. И шым задэу тест, гъуэгубгъуитIым тет цIыхубэм сэлам ярихыурэ яблэкIырт. ЩхьэпылъапIэм щынэсым и шым къепсыхщ, лъагапIэм теувэри, цIыхубэм яжриIащ КъурIэным щыщ «Iэлфатихьэ-пэублэ» сурэм щэрэ къеджэну. ЗэрыжиIам хуэдэу, цIыхубэм я Iэхэр Iэтауэ макъ лъагэкIэ «Iэлфатихьэ» къеджащ. Къыбгъэдэт IуэхутхьэбзащIэм хуеплъэкIри, «уи Iуэхур гъэзащIэ» жриIащ, адрейм кIапсэр Тумэнбей и пщэм фIидзэри, и хьэдэр махуэ заулкIэ «Зуелэ» куэбжэм фIэлъащ».
Пащтыхь Тумэнбей деж щиухащ шэрджэсхэм я етIуанэ пащтыхьыгъуэр. Ахэр илъэси 135-рэ щытепщащ Мысырми Щам щIыналъэхэми. А лъэхъэнэм къриубыдэу пащтыхь 25-рэ тетати, 22-р адыгэ лъэпкъым къыхэкIат.
Арати, шэрджэсхэм я пащтыхьыгъуэм кIэ игъуэтащ, Уэсмэнхэм я империем зиубгъуащ. Шэрджэсхэм яIыгъа щIыналъэр яIэщIэкIри, уэсмэнхэм я унафэм щIэуващ.
Шэрджэс пащтыхьыгъуэр щIэкIуэдыжам щхьэусыгъэ куэд иIэщ, абыхэм я нэхъыщхьэр гъащIэм и хабзэрщ – жьымрэ щIэмрэ я зэхуаку къыдэхъуэ зэныкъуэкъурщ: сытым щыгъуи жьыр токI, щIэр къытохьэ. Уэсмэнхэм щIэуэ къахута гын-топыр къагъэсэбэпыну хунэсащ, шэрджэсхэр къыкIэрыхуащ – гыныр гъущIым текIуащ.
Шэрджэс Куртбей жыхуаIэ пщыр, зауэм гъэру щаубыдар, сулътIан Сэлим и пащхьэ ирашат. Абы и гупсысэкIэр, и лIыгъэр здынэсыр къищIэну Сэлим еупщIат:
- Уэра Куртбейр?
- Сэращ.
- Дэнэ щыIэ уи шыгъэ-лIыгъэр?
- Зэрыщытщ.
- Ди зауэлIхэм сыт епщIар?
- СукIыфыр сукIащ. Дэ лIэныгъэм щымышынэ дызауэлIщ, уи фIэщ мыхъумэ, фи гыныр – цIыхубз Iэщэр – лъэныкъуэ евгъэзи, фыкъытпэув…
…Уэсмэнхэм къаIэщIыхьа щIыналъэр зэрапхъуащ, зэтракъутащ, фIыгъуэу илъ псори Константинополь ягъэIэпхъуащ; IэщIагъэ зиIэхэр здашащ, хъугъуэфIыгъуэу илъыр яхьащ, тхылъ куэд ягъэIэпхъуащ, уеблэмэ, чэщанэхэм хэлъ мывэ гъэщIэрэщIахэр – мраморхэр блынхэм къыхахри, махъшэкIэ яхьащ. Щэнхабзэр зэтекъутэнымкIэ Сэлим Езанэм ищIар илъэсищэ япэкIэ псэуа Темыр щIакъуэ ищIам зыкIи къыкIэрыхуркъым.
Вгъажэ*
[id55768811|Абаз], лъы авгъажэ