Фызышэр зэрекIуэкlыу щытар.

 Бысымым иджыщ Iуэхушхуэ щиlэр. Фызышэр зэрагъэ­кlуэн абы кIуэну шухэр зэрагъэпэщу щlадзэрт. Къэзышэну лъэпкъым ящыщу шуут1 шэсти къуажэм хыхьэрт. Апхуэдэкlэ IэкIуэлъэкlуагъэ зиlэу, шы хъун, лlы хъун, къуажэм дэсхэм я деж кlуэрт:
_ Ныщхьэбэ ди фызышэщи, къомыхьэлъэкlыу утхуэкIуэтэмэ хуабжьу ди гуапэ хъунт! - жаIэрти елъэlут Тщымыгъупщэн Iуэхутхьэбзэщ, дэри зыгуэркlэ дыгъэлэжьыж,- жаlэурэ елъэlуурэ къак1ухьырт.
Зэрыхабзэти, зэлъэIухэм къамыгъэщIэхъуу, я шым уанэ тралъхьэрти, я щIакIуэ-бащлъыкъ зыщатIагъэти, я адыгэ фочыр дохъутейм илъу щIакIуэм и щIыIукIэ зы­пщIэхалъхьэрти, пщыхьэщхьэм уэздыгъэ щIэгъэнэгъуэм ирихьэлIэу щууэ нысашэр зейм я деж къакIуэрт. Фызы­шэм кlуэну шухэр псори къызэхуэст. Къыдыхьэ шухэр епсыхти унэм щIыхьэрт. Псоми япэу фызышэгур ирагъа­жьэрт.
Фызышэ зэрыкIуэр выгут, гущхьэ телът, гущхьэм уп­щIэ теубгъуат, упщIэр щагъэ хужь бгъуэшхуэкIэ зэпры­дзаурэ тепхат. «Данэмрэ дыщэмрэ и гущхьэщ, и губла­щхьитIыр дыжьынкъэ!» - жеIэ нысашэ уэрэдым.
Фызышэ зэрыкIуэ гум хъыджэбзитIрэ зы пшынауэрэ ирагъэтIысхьэт, зы гущхьэIыгъ дагъэтIысхьэт. Гум фызы­шэ шухэм ящыщу шу зыт1ущ гъусэ хуащIт, хъумакIуэу. Фызышэ шухэр ящIэрымыхьэу фызышэгур япэ къуажэм нэсмэ, гур къуажэм дэмыхьэу къэувыIэрти шухэр зыщIа­гъыхьэрт. Ар щежьэм, гум унафэ хуащIти ирагъажьэрт.
Шухэр щежьэнум тIэкlуи ирагъафэрт, зэрыкIуэн, къы­зэрыкIуэжынумкIи унафэ хуащIти ирагъажьэрт, фызышэ шухэр псори зи унафэм едэIуэн фызышэ тхьэмадэ хахт, абы и къуэдзэу нэгъуэщI зыи. ЗдэкIуэм щагъэкIуэдын ахъшэ зэхалъхьэрт, щыгъын зытынухэм унафэ хуащIт. Пщыхьэщхьэм сыхьэтыр 9-10-хэм и деж шухэр дэкIт. Фызышэр сыт щыгъуи хэкIуэтауэт зэрыдыхьэр. Фызышэ­гур нэсри къуажэбгъум къыщыувыIауэ, е нэмысыпауэ шу­хэр ящIыхьэрт. «КъэмыкIуэну пIэрэ?» - жаIэу цIыхухэр зэрегъэзэшауэ, хэкIуэтауэ дыхьэрт.
Къуажэм щыдыхьэкlэ уэрэд къыхадзэрт фызышэ шу­хэми, ину жаlэурэ дыхьэрт. Фызышэ шухэр пщIантIэм щыдыхьэкIэ, еIуящIэхэр бжыхь къуагъхэм къыкъуэтIыс­хьэти, ебз къраутхыу, фlей къыщахуэу къэхъурт. Шухэр нэсу зэрепсыхыххэу, белджылы къащыхъут, хэт сыт хуэдэ фIей къыщахуами. Ауэ ахэр хабзэ хьэбыршыбыру яхэлъ­ти, уэимышхуи ящIтэкъым, загъэкъэбзэжт. Фызышэ шухэр 60, 80, 100-м щынэс щыIэт. Гур япэм иту, шухэр гум и ужь иту дыхьэрт.
Гур бжэIупэ дыдэм Iуахуэрти, фызышэ шухэм гур къа­увыхьауэ щытурэ, хъыджэбзхэр гум къикIт, бысым хъы­джэбзхэри къыщIэжырти, унэм щlашэрт хьэщIэхэр. ИтIа­нэ шухэр епсыхырт.
Фызышэ хабзэхэмкIэ Къэбэрдеймрэ Джылахъстэнейм­рэ зыкъомкIэ зэщхьэщыкIт: Къэбэрдей лъэныкъуэм фы­зышэгум гъуэмылэ, фадэ фэнд ирагъэувэтэкъым. Джыла­хъстэней лъэныкъуэм Iэмал имыIэу ар здашэрт. Къэбэр-
дейхэм фызышэ кlуэ шухэм lэмал имыlэу щыгъын (къэ­птал) ятырт. Ар Джылахъстэнейхэм я хабзэу щытакъым.
Фызышэгур щыдэкIкlэ махъсымэу зы фэнд изрэ абы хуэфэщэн гъуэмылэрэ иралъхьэрт. Хъыджэбзхэр кърагъэ­к1ыу гур бжэlупэм къыlуахужа нэужь, гущхьэlыгъыр гум и хъумакlуэт, а гъуэмылэхэр кърахыху. Шухэр епсыха нэужь, а къуажэ здэкlуам я благъэ дэсмэ, я шыхэр абы ирагъашэрт, я благъэ дэмысмэ, езы бысымым щагъэбэяурт, шыхэр псори зэхэту хъумакlуэ хуащIырти.
Бжьэlупэм джэгушхуэ 1утт. «Фызышэр къэсащ!»­ - жаIэти, псори зэхэзэрыхьт, зэхэзежэ хъурт. ХьэщIэхэм, ящыщу зыкъомри унэм ирагъэблагъэрт, зыкъомри джэгум къыlунэрт.
Фызышэ хьэщIэм нэхърэ нэхъ ямыгъэлъапlэ адыгэм хьэщlэ яIэтэкъым. Хьэщlэхэр зыщIэсым хэгъэрей щlы­хьэртэкъым. Iэни, фади, шыгъупlасти щыIэтэкъым. Фызышэ тхьэмадэм игъакlуэрти я гум илъ махъсымэри гъуэ­мылэри къригъэхьырти, езыр зыщIэсым щlигъэувэт.
Фызышэ шухэм зэкlэ якlэлъыплъи, я Iуэху зезыхуи щыIэтэкъым. Хьэщlэхэр езыр-езыруэ зыфlэфlыр джэгум, кlуэрт, зыфlэфlыр унэм къыщIыхьэжырти щIэст. Хьэщlэ­хэр зыщIэсым нэгъуэщI щIэмысу, унэ нэщIт.
Ауэ фызышэ хъыджэбзхэр щlашурэ джэгум яшэт, къашэжт. Щlалэ хэгъэрейхэр ежауэ хъыджэбз хьэщlэхэм яужь итт, хъыджэбз хьэщIэхэм ирамыпэсрэ кlэрамылъхьэрэ щымыlэу ауан ящIырт. Ар фызышэ хабзэти, езы хъыджэбзхэми загъэгусэртэкъым, я жагъуи ящIтэкъым.,
Фызышэр дэкIа нэужь, мыдэкIэ къэна щауэм и ны­бжьэгъу щIалэхэр зэхуэсырти щауэм и деж кIуэрт. Абыхэм ахъшэ зэхалъхьэрти, ныш къащэхут, фадэ къащэхути нэху, щыху щауэм бгъэдэст. Абы щаукI нышым зэреджэр «щауэ нышт».
Фызышэ хъыджэбзхэм хэгъэрей щIалэхэм дзыуэ хуа­мыщI къагъанэркъым. Хъыджэбз хьэщIэхэр щагъашхэкIэ щlалэхэр ежауэ щхьэгъубжэм кIэрытт, хъыджэбзхэр ауан ящlу, «Iэлоухь, абы зыжьэдикуэм инагъыр, Iупэ зэв, джи быхъущ, Iэпэкlэ къищтэ хуэдэу ищlурэ IэдакъэкIэ зыжьэдекуэ. И ныбэжьыр мыжьыкъ бошкlэ хуэдэщ, абы имыхуэн щыlэ, сыту хъыджэбз дахэ дыдэ, и пэжьыр жыхьэнмэ бжэIулъэ хуэдэу! Абы и тхьэкIумэжьым инагъыр шыщIагъщlэдзу сиlащэрэт абы и тхьэкIумэжьитlыр», - жаIэу, нэгъуэщIхэри кlэралъхьэурэ дэгушыIэрт.
Ауэрэ, жэщри хэкIуатэрт, фызышэ щIалэхэри мэжалIэ лIэуэ зэрыхуежьэу, я тхьэмадэм унафэ ищIти, щIалэхэ псори зэхуишэсыжт. Я махъсымэри гъуэмылэри къащтэрти хэгъэрей закъуэтIакъуи къахэхуауэ ефэт, ешхэт. Езыр-­езыру хьэщIэжт. Ар икIи емыкlутэкъым.
А щIыкIэм тетурэ нэхущ нэблагъэрт. Итlанэ бысымым Iэнэ къихьт, шхын гъущэ (хьэлыуэ, хъыршын, хьэлывэ) телъу, махъсымэр кхъуэщынкlэ къахьти къагъэувт. Дэнэ­кlэ щыlэ хьэщlэхэри къызэхуашэсыжт. ХьэщIэхэм яхэ­сыпхъэ хэгъэрейхэри яхэтIысхьэрти, ефэр ирагъажьэрт.
Нэхури щыуэ хуежьэт, фадэри зэкlэлъагъэпlащIэрт. Нэху зэрыщу нышри къахьт.
Хьэщlэ тхьэмадэри, «ежьэжыгъуэ хъуащ»,- жиIэрти пlащIэрт. Щхьэри къахьти къытралъхьэрт, ари зэфlа­гъэкIт.
Хьэщlэхэр ежьэжыну хуит хъуащ. Фызышэ шухэм я шыхэри кърагъэшэжт. ХьэщIэхэри хэгъэрейхэри зэрызо­хьэ. Щыгъыну ятынухэри зыщахри ягъэтlылъауэ зэтелъщ. Шыхэми уанэ тралъхьэжри, пщlантIэкум щызэхагъэувэ­жауэ зэхэтщ.
Гур щIащIэжыну хуожьэри, гум и шэрхъ лъэныкъуэр щIэтыжкъыми е бжьыр ягъуэтыжкъым. Апхуэдэр, фызышэр ягъэгувэн щхьэкlэ, щlалэхэм ягъэпщкIу хабзэт. Ера­гъыу зэрагъэгъуэтыжти гури зэщlащIэжырт. Шухэр мэ­шэсыж. БжэIупэм Iут джэгур зэлъыIуокIуэтри утыкур ин ящI. Пшынауэр шыгъэджэгу еуэу щlедзэ. Фызышэ шу нэхъ Iэкlуэлъакlуэхэр, къытехьэурэ чэзууэ шы ягъэджэгу; шы щагъэджэгукlэ, къамышыр цlыхубзхэр здэщытымкlэ' ягъазэркъым. Дэнэкlэ къиlуантIэми, къамышыр ахэр здэщымытымкlэ гъэза lэ лъэныкъуэм ирет. Ар апхуэдэу щlащlыр, къамышыр lэщэм пащlащи аращ. Цlыхубзым lэщэ зыкlэрылъ лъэныкъуэр хуагъазэ хабзэкъым. Шыгъэджэгунри зэфlокlри зэрогъэбэяуж.
Нысащlэр зрагъэтIысхьэну гури зэщlащlэжауэ щыт­щи, ар зыщlэс унэбжэм и гъунэгъу дыдэу къыlуахуэри ягъэув. Гур фызышэ шухэм хъурейуэ къаувыхь. «Уэреда­дэр» ину зым къыхедзэр, адрейхэр йожьу.
I Иджы апхуэдэжкъым фызышэу къакIуэри адрей адыгэ хьэ­щIэхэм хуэдэу ягъэлъапIэ, Iэнэр кудрэ хузэблахыу, ХабзэкIэ къра­гъэблагъэ, хабзэкIи ирагъэжьэж.
I «УэредадэкIэ» дызэджэ нысашэ уэрэдыр адыгэ лъэпкъ псоми яхэлъщ. А уэрэдыр я псалъэкIи я макъамэкIи зэтехуэркъым, ауэ нсоми а уэрэдыр щагъэзащIэр нысэ къыщашэ зэманым и дежщ. Бжьэдыгъухэм хъыджэбз къыщашэмрэ пхъужь къыщашэмрэ жаIэ уэрэдым хэт псалъэхэр зэпэщхьэхуэщ. Псалъэм щхьэкIэ, «Уэредадэ» уэрэдым псалъэ дахэ куэд хэтащ. Ахэр зэтемыхьэу дэиэ лъэныкъуэ­кIи щагъэзащIэрт. Унэм хъыджэбзыр къыщыщIашкIэ жаIэр щхьэ­хуэт. Къашэу къыздэкIуэжым, гъуэгум щыжаIэр иэгъуэщIт. Щауэр щрашэжкIи жаIэр нэгъуэщIт. Ахэр Къэбэрдейхэмрэ шэрджэсхэмрэ ягъэкIуэдыжа щхьэкIэ, бжьэдыгъухэмрэ шапсыгъхэмрэ ямыгъэкIуэдыжауэ иджыри яхэлъщ. Дунейм ехыжа профессор ЖьакIэмыхъу Гузер къыджиIауэ щытащ. «Кенжэ къуажэм нысашэ уэрэд щхьэхуэ яIэу, ар къэбэрдейхэм я «уэредадэм» нэхърэ куэдкIэ нэхъ дахэу». Ауэ ди жагъуэ зэрыхъунщи ар зыгуэрым и дежи щыттхыжыну Iэмал дгъуэтакъым.
Уэредадэ махуэ, ди нысэ!
Ежьу: уойра!
Данэмрэ дыщэмрэ зи гущхьэ!
Ежьу: уойра!
(Уа) и гублащхьитlри дыжьынкъэ!
Ежьу: Уоредэ, бэрэ махуэ!
Уэредадэ махуэ, ди нысэ!
Ежьу: Уойра!
И дыжьын щlыlури алътескъэ, Ежьу: Уойра!
Алътес гъуэжьыр, ра и гъуапэщ!
Ежьу: Уоредэ, бэрэ махуэ!
Уэредадэ махуэ, ди нысэ!
Ежьу: Уойра!
Уэгум ит мазэр и напэ, Ежьу: Уойра!
Напэху дахэм зегъазэ!
Ежцу: Уоредэ, бэрэ махуэ!
Уэредадэ махуэ, ди нысэ!
Ежьу: Уойра!
Бгъащхъуэм дэхуарзэм укъешэ, Ежьу: Уойра!
Укъэзыша щауэми уэ удэжьи!
Ежьу: Уоредэ, бэрэ махуэ!
Уэредадэ махуэ, ди нысэ!
Ежьу: Уойра!
Жыр лэныстэшхуэр уогъабзэ, Ежьу: Уойра!
Жыр мастэ цIыкlуми уэ уродэ!
Ежьу: Уоредэ, бэрэ махуэ!
Уэредадэ махуэ, ди нысэ!
Ежьу: Уойра!
Щхьэнтэм утесмэ - тхьэрыкъуэ, Ежьу: Уойра!
Ра, зыбукъуэдиймэ, аслъэнкъэ!
Ежьу: Уореда, бэрэ махуэ!
Нысащlэр къыщlахыным и гъунэгъу зэрыхъуу, яхуа­пэт, щхьэтепхъуэ трапхъуэрти, блыным кlэрагъэувэрт, къызэрыщlахынум хуэдэу хьэзыру.
Нысэр и пщыкъуэ нэхъ гъунэгъум къыщIихыну унэм щIыхьэрт.
А зэманым и деж, фызышэ хъыджэбзхэри къитlысхьэ­жынхэу гум къекlуэлlэжахэу щытт. Хэгъэрей хъыджэбз­хэр къабгъэдыхьэрти, фызышэ хъыджэбзхэм я бостеикlэ­хэр зэгуатхъырт хъурейуэ, хъыджэбзхэм къакlэщlэпlас­кlуэрт, яжьэпс зэхэщlа къыщlахти гущхьэlыгъым къытракIэт, гущхьэlыгъыр гу щlагъым щlагъэпщырт. Ахэр зэманым и хабзэти, зыми зыри жиIэртэкъым, мыхъумы­щlэуи ялъытэркъым.
Фызышэ шухэр унjpI.хьэм дэуейурэ фочкlэ уэнжакъыр къраудыхт. Ар зэрыхабзэщи, зэраныгъэу ябжтэкъым.
Унащхьэм зэрыдэуей фоч гъэуэныр ягъэбэяурти, ныса­щlэр къызэрыщlахыным иужь ихьэрт.
Нысэр къыщыщlахым хъыджэбз хьэщlэ нэхъыжьыр гум докlуейри йоувэр, дэIэпыкъуу нысащlэр гум зэрыри­гъэтIысхьэным хуэщlауэ.
Нысащlэр къыщIэзыхыну щlыхьар, фызхэр къежэрти яубыдт, «1эщхьэубыдыпщlэ»,~ жаIэрти. Ар жыхуаlэр, ахъшэ Iaxыну арати, ахъшэ яримыту къыщlрагъэхыртэ­къым. Ахъшэ ярита нэужь, хуит хъуати, къищтэрти, къы­щIихырт. Гум ирихьэлIэрти, абы къыпэплъэу ис хъыджэ­бзыр къыдэIэпыкъуурэ, ирагъэтIысхьэрт. Ар итlысхьа хъуа нэужь, мыдрой хъыджэбзхэри итIысхьэжт. А псор екlуэкlыху гум къеувэкlауэ шухэм, зэпамыгъэууэ, «уэре­дадэ» жаIэрт. Ахэр зэфIэкIырти, гум и Iумпlэр яубыдыр­ти, бжэlупэр зэ хъурейуэ кърашэкIырти, къызэрыдэкlы­жынум хуэдэу куэбжэмкlэ къаунэтIыжт.
Гъуом, «куэбжэIут къызэвмытауэ фыдэзгъэкIынукъым»,- жиlэрти иубыдт. Абыи хуэфащэ хуащIэрти, къы­дэкIыжыну хуит хъуат.
НысащIэм къыздишэн хуей и хьэпшыпхэр: уэншэку дэ­кlуеигъуэ, и тас-къубгъан, и гуэгуэн, и тасышхуэ, н пхъуантэ, и гъуджэ, и гъуэлыпlэ къинэмыщlхэр псори езы бысымым я гум къралъхьэрти, «бзаджэтелъхьэу», «жэмхэ­гъасэу» къагъэкIуэнури къытрагъэтlысхьэжауэ хьэзыру щытт. Нысащlэр зэрысыр япэ иту, И хьэпшыпхэр зэрылъыр абы и ужь иту, шухэр абы и ужь итыжу, ину уэредадэ жаlэу къыдэкIыжт.
Мыбдежым щlыпIэхэм я хабзэр зэхуэдэкъым. Джы­лахъстэнейхэм щыгъын яту я мыхабзэ щхьэкlэ, «Iэщхьэ­убыдыпщlэри», «гъуоупщlэри» щыхабзэт. Уеблэмэ, гъуор къыщащтэм ираухылIэт, «хъыджэбз дапщэ яшэми, мып-
хуэдиз къеIыпхынщ»,- жаIэти. Фадэбжьи шхын хуэфащи иратт, «гъуом и Iыхьэр» жаIэрти, хьэзыр хуащlауэ ща­гъэтт. Ар щежьэжынум нэмыс щIыкlэ иратт.
Фызышэр уэрамым къыдыхьэжа нэужьт бэлыхьыр щрагъэшэчыр. Фызышэм еплъыну къыдэкlауэ жылэр уэ­рамым тетт. Абыхэм хэт джэдыкlэ, хэт пыlэжь гъуэгум къытралъхьэт, фызышэхэм ирагъэкъутэну. Ар къызэра­гъэтIылъу, шухэр увыIэрт, джэдыкIэмрэ шухэмрэ зы шы илъыгъуэфI хуэдиз я зэхуакуу. Ар шухэр чэзууэ щIэ­пхъуэурэ зэрыжэм хуэдэурэ фочкlэ еуэу якъутэн хуейт.
(Апхуэдэ гъуэгуанэ кIэщIым и фочыр дохъутейм илъу и щIа­кIуэм и щIыlукlэ  пщlэхэлъу, и шыр иригъэлъти, щIэпхъуэрт. Зэры­жэм хуэдэурэ зэlэбэкIти, И фочыр дохъутейм Къригъэжти, а зэрыжэм хуэдэурэ джэдыкIэм еуэрти, икъутэрти блэжт. Икъукlэ гъэщlэгъуэнт адыгэ щlалэхэм и шырэ Iэщэкlэ 1экlуэлъэкIуагъэу яIар. «Пыlэ еуэк1э зыхуещlри йоуэ» жыхуаlэр арати, а шы хуабжьым тесу зэрыблэ­жым хуэдэу, еуэрти джэдыкlэр икъутэрт).
 Ар ямыкъутауэ блэкIыну хуиткъым. Ар зэракъутэу фызы­шэр хуит хъуати, ежьэжхэрт. Ауэ щlагъуэ ямыкlуу, ар­гуэру къагъэтIылът. Мис а щIыкIэм тетурэ шухэр къуа­жэм дамыгъэкlыжу зэман кIыхькlэ фызышэр зэтраIыгъэт.
Хэгъэрейхэм ящыщуи шу зыбгъупщI къадэкIуатэрт. Шухэм сэлам зэрахыжауэ щагъэзэжкIэ, хьэщIэхэм ящыщ зыгуэрым и пыIэ щхьэрачти ирахьэжьэт.
Ар къытрахыжыну ирахужьэти, е щIэмыхьэу яхьт, е щIэрыхьэти къытрахыжт. Къызытрахыжам и пыlэр къы­щхьэрачти кърахьэжьэт.
Апхуэдэу зэрызехьуэурэ зэжьэхэуэти зэрыгъэджалэрт, е зэтеджалэрти, гуауэшхуэ къыщыхъуи щыIэт. Е а пыIэм и зэранкlэ зэщыхьэпэу зэбий хъужынкlи хъурт. Ар «пыIэ­зэфlэхь» жыхуаlэр арат.
Псыжь адыгэхэмрэ къэбэрдей-джылахъстэнейхэмрэ я хабзэр зыт, ауэ щызэтекlи щыIэт, зыкъомкIэ зэтемыхьэу. А6ыхэм я фызышэ хабзэр нэгъуэщIт: фызышэр къыщы­дыхьэкlи, щыдэкIыжкlи фызышэхэм чы къуэрагъкIэ яза­уэурэ лlыгъэкIэ къафIыдыхьэрт икlи лlыгъэкlэ яфIыдэ­кIыжт. Фызышэхэр зэрыкIуэж гъуэгу дыдэхэми, лъэмыж зэпрыкlыпlэ, псы зэпрыкlыпlэ хуэдэхэм езауэурэ лlыгъэ­кlэ яфIызэпрыкIыжырт. Фызышэр къыздэкlуэжа дыдэми къыдамыгъэхьэжу язауэурэ лIыгъэкlэ къафIыдыхьэжт:
Абы зэреджэр «къурагъакlуэт». Ахэр хабзэ мыхъумыщIэ дыдэт, Iуэхум губжьрэ зэщыхьэрэ къыщыхэкI къэхъут.
Ахэр зэфIэкIыхункlэ, щауэр къэзышэжауэ щыта гупыр пщlантIэкум дэтт, къафэу. Махъсымэбжьэри шхын тепщэчри яlыгъыу абыхэм щауэр къахыхьэжт. Къыщlаха  махъсымэр ирафт, шхынри яшхти, псори зэрызэрыlыгъым хуэдэу зы щlапIэкIэ ирагъэблагъэрт. Жэщыбг хъуху ефэу зэхэст, щауэри ямыгъэтIысу бжэкъуагъым и деж щыту.
Жэщыбгым и деж щауэкъуэтыр кIуэрти лэгъунэ бжэlупэм Iут джэгур лъэныкъуэкlэ иригъэкlуэтэкIт. Щауэр зыщIэсым къэкIуэжти, щэхуу щауэр къакlэщIишти, къуэгъэнапIэкIэрэ и лэгъунэм щIишэжт. А дакъикъэм хъы­джэбз щауэкъуэтыр нысащIэм бгъэдэсу щIэст, езы т1ум я закъуэу. Щауэкъуэтри етIысэхти тIэкlурэ щыст, тIэкlуи уэршэрхэт, нысащIэри тIэкIу нэсэlуасэ къащIт. «Къыщlэнэнур дэтхэнэр арауэ пlэрэ?» - жиIэти, нысащIэри нэбгъузкlэ къахуеплъэкIт.
Щауэкъуэтым щауэм и вакъэлъейхэр хулъихти, «нэху­лъэфI фыкъикI!» - жиIэрти щауэкъуэтри хъыджэбзри къыщIэкIыжт. НысащIэми абдежщ зышар къыщицIыхур3.
Хъыджэбз щауэкъуэтыр и Iуэху иужь ихьэжт. Щlалэ щауэкъуэтым башышхуэ иIыгъыу лэгъунэ бжэlупэм Iутт нэху щыху, а лэгъунэм и гъунэгъуу цlыху Iуимыгъыхьэу, хъумакIуэу. Адрей лъэныкъуэмкlэ джэгур щекlуэкIт, и хуабжьыгъуэу.
Пщэдджыжьым кIэху къызэрищlу, щауэкъуэт щIалэм хъыджэбз щауэкъуэтыр къилъыхъуэти, тlури зэгъусэу лэ­гъунэм кIуэрт. Щэху цIыкlуу щхьэгъубжэм теуlуэти, къа­rъуэшт. Щlалэм бжэр къыlуихти, тlури щlигъыхьэрт. Щауэм зрагъэхуапэти, зыми къамылъагъууэ, псынщlэу къыщIашыжти, я деж ишэжт.
Хъыджэбзыр нысащIэм и деж къыщIэнэти, зригъэгъэ­къабзэт, зригъэтхьэщIт, зригъэхуапэт, игъэщIэращIэрт. Махуэми зиужьт, цIыхухэри зэрегъэзэшати, джэгум хэт хъыджэбзхэри унэм щIыхьэжхэрт, джэгури зэкlэ ягъэ­бэяут. Ефэу гуп-гупу здэщысхэм, нэхъыщIэхэмрэ нэхъыжьхэмрэ зэрыщIэн, я Iуэху зытетыр зрагъэлъагъун хуей хъурт. ЗэкIэлъыкlуэн хуейуэ нэхъыщlэ гупым къалъы­тэрт, гупыж ящIти, нэхъыщlэ гупым хагъэкIти, щlалитI махъсымэбжьэрэ шхын тепщэчрэ яIыгъыу нэхъыжьхэм я деж ягъакlуэрт:
- Гуп махуэ апщий! - жаIэти щIыхьэрт.
- Уа фыпсэу апщий! - жаIэти, зыхуэфащэхэри къэтэджт, нэхъыжьыlуэхэр щыст.
- Ди нэхъыжьхэр къэфлъагъу, я Iуэху зыlутыр зэв­гъащIэ, дэ дызэфэр зыхуэдэри евгъэлъагъу, фадэри шхын­ри ди куэду, дытхъэжу дызэрыщысри яжефIэ! - жаIэри гупым дыкъагъэкlуащ! - жаIэти, махъсымэбжьэ яхьар я нэхъыжьым иратт. Нэхъыжьми бжьэр яIихти, зэрыхуэфэ­щэнкIэ щlалэхэм къехуэхъути ефэрт. Езы щIалэхэми нэ­хъыжьхэм ирафым щыщ бжьэ къратти кърагъафэт. Ауэ щlалэхэр нэхъыжьхэм я бжьэм техъуэхъухьтэкъым. Нэ­хъыжьыбжьэ техъуэхъухьу хабзэтэкъым. KIya щIалэхэр ягъэтIыстэкъым, ахэр гъуэгу тетт. Ахэр IуэхутхьэбзащIэт, тIыси хъунукъым.
- Нэхъыжь зимыlэу нэхъыщIэфI щыIэкъым, нэхъы­щlэ зимыlэу нэхъыжьыфlи щыIэкъым, нэхъыжьыр вгъэ­лъапlэу, нэхъыщIэм фыкъагъэлъапlэу, фlыгъуэкlэ Тхьэм куэдрэ фигъэпсэу! ТхьэлъэIурэ гуфlэгъуэм фыхузэрашэу, гъащlэ Тхьэм къывит! - жиIэрти, нэхъыжьыр кlуахэми зыгъэкlуахэми быдэу къехъуэхъути щIалэхэр къыщIэ­кIыжт.
Щlалэхэр «гуп махуэ апщий!» - жаIэрти, зыхэкIа гу­пым къахыхьэжт.
- Уа, фыпсэу апщий, фlэхъусыжхэ! - жаIэрти, гуп­махуэlбжьэ къратти ирагъафэрт. Ауэ гупмахуэбжьэу тIy­щы яттэкъым, зы закъуэт ятыр.
- Дыкlуащ, дыкъжlуэжащ, ди нэхъыжьхэм я Iуэхур дэгъуэщ, мэтхъэжхэри зэхэсщ, я фадэри я шхынри куэдщ. ДызэрыкIуари хуабжьу я гуапэ хъуащ, хуабжьу фlыщlэ къыфхуащlащ, быдэу къывэхъуэхъуащ,- жаIэрти, здэ­кlуахэм я хъыбарыр жраIэжырт.
- Берычэт бесын, фи пщэ дэтлъхьар вгъэзэщlащ! ­- жаIэрти гупым фlыщlэ къыхуащIти я тIысыпIэм т1ысы­жырт.
Абы иужькIэ, езы нэхъыжь здэкIуауэ щытахэми, ещ­хьыркъабзэу нэхъыщIэхэм я деж ягъакlуэрт. Мис апхуэдэ нэмыс зэх;уаlэу щытащ гуфIэгъуэкlэ зэхыхьэ гупхэм.
Нэхъыжь гупым яхэкlыу, нэхъыщIэхэм я деж щыщIы­хьэкlэ, гупыр псори зэщIэтаджэрт, гуп тхьэмадэм фIэкIа къэмынэу. Ауэ гуп тхьэмадэр тэджын хуейкъым (хабзэ-
1 IЦауэкъуэтыр, зэрыхабзэти, щауэр зи къан, щауэу щlалэр арт.
2 Хъыджэбз щауэкъуэтыр - къэзыша щlалэм шыпхъу иIэмэ, арат. Шыпхъу имыIэмэ, я благъэ нэхъ гъунэгъу дыдэхэм ящыщ зы­гуэрт.
3 Ар хъыджэбзыр зышар япэм ицlыхуу щымытамэ. Ауэ апхуэдэу къыщыхъур зэзэмызэт. Нэхъыбэу зэрышэр зэрыцlыхуу, джэгум щы­зэрихьэлlауэ, уджым щызэпсэлъауэ, зэрышэну зэгурыlуауэ апхуэдэт.
къым). «Iэнэр нэхъыжьщ»,- жаIэрти, абы и нэхъыжьыр арат щIэмытэджыр. Ауэ щlыхьам нэмыс хуищlу, тIэкlу зигъэхъей хуэдэу зищIт.
- Ди нэхъыжьхэм дыкъагъэкlуащ, «ди нэхъыщlэхэр дауэ щытми тщIэркъым, фыкlуи, зэрыщытыр зэвгъащlэ, я шхын яlэ, ирафын яlэ, дэ дызэфэр зыхуэдэри евгъэ­лъагъу»,- жаlэри, мы бжьэри къыдагъэхьащ»,- жаIэти, бжьэ яlыгъри я нэхъыжьым иран.
- Нэхъыжьым и фадэбжьэ нэхъыщlэ техъуэхъухь­къым, нэхъыжьыфI Тхьэм тхуищlхэ, дяпэ фIыкlэ Тхьэм иригъэтхэ, нэхъыжьыфI Тхьэм дыщимыгъащIэкlэ,- жи­Iэрти, нэхъыщlэ гупым я тхьэмадэр къэтэджырти ефэрти, тIысыжырт. Езыхэми бжьэ къратырти, кlуахэр гупым ехъуэхъути, ефэрт.
Зэрызэ кърагъафэти, «Мыбы фыкъызэрыкlуам нэхърэ нэхъ гугъуехь фимыlэу, нэхъыжьыфlу ди япэ фитыну, дэ­ри фэ дывдэплъейуэрэ фи хабзэ зыхэтлъхьэну, нэхъы­щlэфI дыхъуну, тхьэлъэlурэ гуфIэгъуэм фыщымыщlэу куэдрэ фытхуэпсэуну Тхьэм жиlэ»,- жаIэрти быдэу къе­хъуэхъурти, къэкlуахэри къыщIэкIыжт.
- Гуп махуэ апщий! - жаIэрти зыхэкlа гупым Къа­хыхьэжырт.
- Уа фыпсэуж апщий!, фlэхъусыжхэ! - жаIэрти, гуп­махуэбжьэ иратырти ирагъафэрт. Aбы иужькlэ, щlалэхэм я деж зэрыкlуа, зэралъэгъуа, здэкlуахэм хуабжьу я гуапэ зэрыхъуа, зэрыщытхэр, яшхыни ирафыни зэракуэдыр, нэ­хъыщlэ здэкI:уахэр быдэу къазэрехъуэхъуар, я фадэбжьэр Iэфlу зэрырафар, нэхъыжьхэм гуапэу сэлам къызэрыра­хыжар къыжраIэжырт. «Дыздэкlуар бын дыгъэлщ, къай­гъэншэу, бэlутIэуншэу йофэ, йошхэри зэхэсщ»,- жаIэрти, здагъэкlуам я хъыбархэр псори хуаlуэтэжырт.
- Берычэт бесын, фи пщэ дэтлъхьар фlыуэ вгъэзэ­щlащ,- жаIэрти, фlыщlэ хуащIырти, ягъэтIысыжырт щхьэж и тlысыпIэм.
Бгъуэщlэсу, щхьэгъырыту жыхафэм Iэджэ тетт. Нэ­хъыжь щысхэм ахэр ящыгъупщэртэкъым. Фадэбжьэ къы­хуашийуэрэ ирагъафэрт. Пlастэ Iыхьэм лы тIэкlу телъу къыхуашийти ирагъэдзакъэрт. Нэхъыжьым кърита бжьэм нэхъыщlэр техъуэхъухьтэкъым икlи зэрыхуейм хуэдэу ефэртэкъым, ауэ и Iупэр иригъэlусэ хуэдэу ищIти, хуи­шиижт, нэхъыжьым нэмыс хуищlу. Ар къезытам гу  лъи­тэрти, «ефапэт, шынэхъыщlэ!» - жиIэти, къыIимыхыжу иригъэгъэзэжт. Абы щыгъуэм щlалэр хуит хъуати, сыт хуэдиз ирифынуми хуитт.
Мис а щIыкIэм тетурэ, нэхущ нэсыху зэхэсти, ефэн­ешхэнкlэ ирикъуа нэужь, фызышэм щыlахэри, нысаплъэм къэкlуахэри къыщIэкIыжти, псори джэгумкlэ кlуэрт.
Пшынэр ирагъэгъэувыIэрти, удж еуэну пшынауэм унафэ хуащIт. Пшынауэм удж еуэу иригъажьэрти, тlypытly зэрешажьэрт.
Зэlэпэгъухэр зэхъуцацэурэ, нэхущ уджыр ирагъэкlуэ­к1ырт, дыгъэр къыщIэкlыу, махуэм зиужьыху. Псом хуэ­мыдэу хъыджэбз хьэщlэхэр ирагъэущэкIт. Ауэ сыту ямыщI­ми, зэрыхабзэти, хъыджэбз хьэщlэхэр щlалэхэм къа­хуэгъэпсалъэртэкъым. Хъыджэбз хьэщlэр хамэ къуажэ щlалэ мыцIыхум епсэлъэну eмык1ут адыгэ хабзэкlэ.
Фадэ ефахэми я фадэр упщlыlужауэ, езэшауэ, хъы­джэбзхэри ешарэ я нэр къpилэлу, езэшарэ я жеин къа­кlуэу, абы нэсауэ зэрыутIыпщыжырти, джэгури ягъэувы­Iэрт.
Къуажэм щыщу хамэ хъыджэбз щыIэмэ, ахэри кlуэжт. ЩIалэхэри зэбгрыкIыжти загъэпсэхут.
Абы хэту, нысаплъэ къэкlуахэм «дежьэжынущ»,- жа­Iэрти, загъэхьэзырыжу щlадзэрт. Хьэщlэ щlалэхэр щlа­шэжти бжьэ зырыз ирагъэфэжт. Хъыджэбз хьэщlэхэри щlашэжти ягъашхэрт.
Ауэ щауэр къашэжын хуейт. «Шэнттегуэжыр» ящIын хуейт. Абы кlуэнухэр зэрызехьэт. Абы памыгъаплъэу, хьэ­щlэхэри ирагъэжьэжыну ядэртэкъым. Аурэ зэрызелъафэу­рэ махуэми зиужьт, дыгъэри къыдэкlуэтейт.
. - Ди тхьэлъэlущ, кхъы1э, фыкъакlуэ! ~ жаlэти, жэмыхьэ­тым лlыжьу дэсым хъыбар ирагъащIэрти, къызэхуэст. Щауэр къашэжыну абы и ныбжьэгъу зыкъом, хъыджэбз­хэри я гъусэу, пшынауи яхэту, щауэр здэщыIэм зэрыхьт.
Абы къыщрагъафэ-къыщрагъашхэрт, быдэу щыджэ­гурти, щауэр къыщlашыжт. Щауэр здэщыlа бысымым сэ­лам ирахыжт, ехъуэхъужхэрти, къыдэкIыжыну хьэзыр щыхъум, щауэр зи къаным, тIэкlунитlэ зэфIэкI иIэххэмэ, «си къаным и саугъэтщ!» - жиIэти, шы утыкум къригъэу­бэрт, шы фащэ дахэкlэ хуэпауэ е шы пцlанэ закъуэу. Абы щхьэкlи ехъуэхъурти, щауэр кърашэжьэжт.
Пшынэ еуэу, «уэредадэ» жаlэу, фоч ягъауэу, дунейр зэщlагъавэу я деж къыдашэжт. Джэгур бжэlупэм Iутт.
Къуажэ лlыжьхэр йофэ-йошхэри унэм щызэхэсщ. Ар «лlыжьгъашхэ» жыхуаlэр арат. Щауэр къызэрысыжам щыгуфIыкlыу псори зэрызехьэрт. Ар «шэнттегуэж» жы­хуаlэр арат. Щауэр къэзышэжахэр пщlантIэкум щызэхэу­быIэрти, абдежым къыщыфэу, щызэхатlэу щlадзэрт.
Щауэр и ныбжьэгъу щlалитIым яку дэту ирашажьэр­ти, лIыжьхэм я деж щlашэрт. Абы зы бжьэ къыщрагъа-
фэрт. Бжьэрэ шхын тепщэчрэ къратти, къыщIэкIыжт. Абы иужькIэ фызыжьхэр зыщIэсым яшэрт. Абыи, лIыжь­хэм къызэрыратам хуэдэу, бжьэ къратт, шхын тепщэч къратти къыщIашыжт. Гупым къахыхьэжырти, щауэри яхэту, гупыр зыщIыпIэкIэ ирагъэблагъэрт.
БжэIупэм джэгужьыр Iутти, щIалэхэм ислъэмей ящIырт, зыхатIэ-зыхасэрт, утыкур яхуримыкъуу.
Махъсымэри чей цIыкIукIэ утыкум итт.
Абы хэту я «лIыжьгъашхэр» зэфIэкIырти, лIыжьхэри къыщIэкIыжт. 3и гур къэжана лIыжьхэр къэфэныгу хъуауэ джэгумкIэ Iузэрыхьт.
ЩIалэхэр псори зэлъыIукIуэтти, лIыжьхэр джэгум Iуувэрт, къэфэну къытехьэрт. ЩIалэхэр лъэныкъуэкIэ къэувырти, лъэкI къамыгъанэу Iэгур тракъутэрт, пшы­науэми щIигъэхуабжьати, къришт, лъэкI къимыгъанэу.
ЩIалэгъуалэхэм ящыщ зыри къыдэкIтэкъым, лIыжь­хэм я къэфэн зэфIэкIыу IукIыжыху. Ар «лIыжь къафэ» жыхуаIэр арати, мо зи гур къэхъурта лIыжьхэм ягу зэгъэху утыкум зыщаутхыпщIти, щIалэхэми, хъыджабз джэгум Iутхэми, нысашэр зейхэми быдэу ехъуэхъурти лIыжьхэр IукIыжт. Джэгури щIалэхэм къахуэнэжт. Джэгур абы иужькIэ куэд дэмыкIыу ягъэбэяут, езэшами за­гъэпсэхут. Щауэр къэзышэжахэр зэпамыгъэууэ ефэу жэ­щыбг хъуху зэхэсти, абыкIэ яухт.
Щауэкъуэтым щауэр щIишэжт. Хъыджэбз щауэкъуэ­тыр нысащIэм бгъэдэсыххэт. Щауэкъуэт щIалэм и вакъэ­лъейхэр хулъихти, «нэхулъэфI фыкъикI»,- жиIэти, щауэ­къуэт щIалэри хъыджэбзри къыщIэкIыжт.
Щауэкъуэтыр, и башыжьыр къищтэти, хъумакIуэти, лэгъунэ бжэIупэм увыжт. Хъыджэбзыр кIуэти зигъэпсэхут. Пщэдджыжь нэхущ кIыфIым щауэкъуэт щIалэри хъыджэбзри кIуэрти, лэгъунэ щхьэгъубжэм хуэм цIыкIуу теуIуэт. Щауэм бжэр Iуихти тIури щIыхьэт. Щауэкъуэтым щауэм зригъэхуапэрт, къыщIишыжти и щауапIэм ишэжт, цIыхум гу къалъримыгъатэу.
Хъыджэбз щауэкъуэтыр нысащIэм и деж къыщIэнэр­ти, нысащIэм зригъэтхьэщIт, зригъэгъэкъабзэти, зригъэ­хуапэт, игъэщIэращIэрти, цIыхухэр къызэхуэмыс щIыкIэ игъашхэрт. Мис а щIыкIэм тетурэ, пщыхьэщхьэм щIашэ­жу, пщэдджыжьым къыщIашыжурэ тхьэмахуэкIи, нэхъы­бэкIи щауэр зэрашэрт. Щауэри жэщыбгым къыдыхьэжу, нэху мыщу дэкIыжурэ зэман зыкъомкIэ екIуэкIт, адэ-анэ­хэм ящукIытэурэ.
Абы иужькIэ адэ-анэм, щIалэм и ныбжьэгъу тIущ къраджэти, «ди щIалэр къытхуефшэлIэж»,- жраIэрт.
Пщыхьэщхьэу ягъакIуэрти, щIалэр кърагъэшэжт. Ар «щауэкъегъэсэжкIэ» зэджэр арт. Абдежым иужьрей ды­дэу щIалэхэр тIэкIу ягъэхьэщIэжти, абыкIэ яухт ныса­шэм и Iуэхур.
Абы иужькIэ щауэкъуэт щIалэри хъыджэбзри кIэры­лэжьыкIыжырт. Ауэ щIалэр мазэкIи нэхъыбэкIи и адэ­анэм яIуплъэу, захуигъазэу хъутэкъым. ПщIантIэм тIэкIу щыпэщащэ хуэдэурэ дэтт, щхьэусыгъуэкIэ гу зэщIищIэрэ дэкIыу, къыдыхьэжу, жэщ хъуху къыщыдамыхьэжи щыIэу. Аурэ и анэм нэхъапэIуэ зыкъригъэлъагъуу, техьэу щIидзэт. ...
Аурэ екIуэкIыурэ, зы тхьэмахуэ, тхьэмахуитI дэкIырти, унэгуащэм зигъэхьэзыру щIидзэрт, унэишэ ищIыну, И нысэр зытригъэхьэну. Хьэблэ фызыжьхэм хъыбар яригъащIэрти, къызэхуи­шэст.
- НысащIэ цIыкIур зытезгъэхьэнущ, унэишэ тIэкIу хуэсщIынущ,- жиIэти. Ар езы фызыжьхэми ящIэрт, хъы­бар зэраригъащIэу къагурыIуэрт.
Ахэри IэнэщIу къакIуэтэкъым, тхьэлъэIу яIыгъыу къа­кIуэрт. Я гъунэгъу щIалэхэри хъыджэбзхэри къызэхуэст, пшынэ еуэу, къафэу. 
ЦIыхубз фIэкIа хэмыхьэу нысащIэр и лэгъунэм къы­щIашти, и гуащэм и унэм яшэрт. И гуащэм трагъыхьэрт, хьэблэ фызыжьхэри техьэрт. Ари зэфIагъэкIырти, и лэ­гъунэм яшэжт. Ар унэишэ етIуанэт, «унэишэ цIыкIу»,­жыхуаIэр арат. Ауэ абыи хуэмыдэу, а фызыжьхэр зэщэр нэгъуэщIт: «нысэм сыт хуэдэ «нысэтын» къихьауэ пIэрэ? Хэт сыт къыхуихьауэ пIэрэ?» - жаIэти, ар зрагъэщIэну пIэцIеижт, ахэр зрагъэлъагъуну арат Iуэхуу яIэр. Ахэр яригъэлъагъуну и гуащэри пылът. Псори зэхуэсти ныса­щIэм къихьахэм еплът, къишахэр зрагъэлъагъут, хэт сыт къыхуихьами зрагъащIэт.
Нысэм цIыруфэру Iэджэрэ хьэпшып Iэджэрэ къихьауэ къыщIэкIынут. Абыхэм ящыщу и гуащэм, и тхьэмадэм, и пщыкъуэм, и пщыпхъум къахуихьахэр я цIэ иIуауэ бел­джылыуэ щытынут. Адрейхэр хэт сыт иратми хъуну, цIэи­мыIуэт, ягуэш хъунут. Ахэр псори зэфIэкIти, фызыжьхэри зэбгрыкIыжт. «Алыхь-алыхь Гуэщхужь и нысэ цIыкIум къимыхьарэ къимышарэ дунейм теткъым, насып зиIэ, хьэ­хэрэ-щIыхэу къыхуэкIуащ»,- жаIэрти. Арат «пхъуантэ­дэплъэкIэ» зэджэр.
Иджыт нысэр къэзышам и благъэхэр щыфIэкIуэдынур.
Нысэр зейр хуежьэрти нысэм хьэпшыпу къишахэр я бла­гъэхэм хуагуэшырт, щхьэж зэрыхуагъэфащэкIэ. Ауэ псори зэхуэдэу арэзы пхуэщIын, хьэпшыпу къихьари зэхуэдэ
пхуэщIын? «Нысэтын» - жаIэу я благъэхэм хурагъэхьа­хэм нэхъыбэр здахьам Iaмыхыу кърагъэхьыжт, яфIэмащlэ хъурти: «Сэ eмыкly пхуэсщIынкъым, мыри адэ Хъанийуэ уи благъэ гупсэм хуегъэхь»,- жаIэрти, загъэгусауэ. Абы щыгъуэм Хъаний нэхъыфI хуагъэхьауэ зэхахауэ арат, къэ­нэIуахуэу, зэрызигъэгусар къикIыу. Хэти щlагъуэ,у игу иримыхьурэ Iихырт. Мис абдежым загъэгусэрти, благъэу яIэм и нэхъыбэр яфIэкIуэдт. Закъуэтlакъуэт арэзы хъуауэ къахэкIыр. ЗэрыхъумкIэ, и мылъкумкlэ и благъэ­хэр ищэжауэ арат.
<Уасэ сот», жиIэрти, мылъкуу иIэр пхъур зейм иритт.
Пхъур зейм, уасэу иратам нэгъуэщlи хилъхьэрти, xъыд-­ныкIэкlэ яхуищэрти къахуригъэхьыжт, и пхъум и гъусэу. Къызыхуихьжам я благъэхэм яхуигуэшти, арэзы хуэмы­щIу, и благъэхэр бий къыхуэхъужт. Зэрыхъумкlэ, нысэ къэзышам и мылъкур тIуми я мысэбэпу яфIэкlуэдт, я благъэхэр бий къазэрыхуэхъуам нэмыщI зыри къыхамы­хыу. Абы нэхърэ нэхъ делагъэ дэнэ къикIынт!
Нысэми, «Чэзим щашэм мапхуэдиз-мыпуэдизз ихьащ.
«Сэ абы нэхърэ сынэхъ икIэ»,- жиIэрти, хузэфIэкIым хуэ­дизыр ихьыну иужь итт, абыкIэ и щхьэр лъапlэ хъууэ и гугъэ. Я пхъум гуныкъуэгъуэ иlэу дамыгъэкIын щхьэкIэ унагъуэми зытрафыщIэжырти, яIэри ямыlэри зэщlакъуэр­ти ирагъэхьырти, благъэу яIэр фIагъэкIуэдт.
«Мыращ фи мылъкум къысхущIэгъэкIари, хэт фыхуей­ми ефт»,- жиIэрти, лъэкlыр и пхъум ирагъэхьт. Абы я мылъкур яlихыу яхуишэу къахуигъэхьжыну ар сыткlэ нэхъ Iэзэт, мылъкур зейм нэхърэ?
НысащIэр и гуащэм техьа нэужь, пщэдджыжькlэ ар гуащэм и деж кlуэурэ я пlэхэр яхузэлъыlуихт, и унэр хуи­пхъэнкIт, и пхъэнкIийр хуридзырти къэкIуэжт.
Ауэ и гуащэм техьа щхьэкlэ, и тхьэмадэм техьэртэ­къым, нэпафэкlи теплъэртэкъым. Пшэдджыжьым ныса­.щIэм и кlуэгъуэм и деж, тхьэмадэр унэм щIэкIырти зэ­гъуэкI зищIт, пщIантIэм Iуэху щищIэт, нысэр мышынэу, мыукIытэу хуич щIигъэхьэн щхьэкIэ. Езы нысащIэм и зекlуапIэр - шыгъуэгур арат. Пасэрей унэхэм «шыгъуэ­губжэкlэ» еджэу, унэ щIыбагъым бжэ цIыкlу хэлъу щы­тащ, цlыхубзхэр абыкlэ щызекlуэу, щlыбым кlуэнуми зэ­рызекlуэр абыкIэт. А зэманым цlыхубзхэм я псыунэри щхьэхуэу щIыбагъымкIэ шыгъуэгум итт, цIыхум къамы­лъагъуу щызекIуэн щхьэкIэ. Нэхъыбэу а шыгъуэгубжэр зыхухалъхьэу щытар, зыми къамылъагъуу цlыхубзхэр абы иризекIуэныр арат.
Нысэр и гуащэм и унэм щIэту имыщIэу и лIыр щlы­хьамэ, тIури къащтэрти, зы бэлыхь гуэр къалэжьа хуэдэу, здэкIуэнури здэжэнури ямыщIэу зэхэзежэ хъурти, зыр шыгъуэгубжэмкlэ щIэжт, «зыгуэрым г,у къытлъимытэ щIыкIэ» жиIэти гужьеяуэ, зыр ,бжэмкIэ щIэжт, зыгуэрым къилъагъумэ, я напэ текIауэ я гугъэу.
Щlалэмрэ нысащIэмрэ илъэситI-щыкlэ цIыхум къа­лъагъуу зэтехьэртэкъым, и Лэгдунэ къудейм махуэу щIы­хьэжыну хуиттэкъым. ЩIыхьэжын дэнэ къэна, и бжэIу­пэмкIэ махуэу блэкIыну eмык1ут, и адэ-анэм къалъагъуу.
Абы пэплъэу зэхэт щIалэ цIыкIухэм япхъуатэрти ирахьэжьэт. Арат «Iурыцlэлъ» жыхуаlэр. ЩIалэ цIыкIухэр вшейщIэтым илъыр къызэрехуэкlыурэ къызэре­кърабзеикIырти, шейщIэтри традзэрти якъутэжт.
НысащIэм еплъынухэри еплът, абы и пащхьэм техьэ­пщIэ тIэкlуи къыщыIахырт, фадэбжьэ щрафти нысащlэр кърашэжьэжт. И щхьэтепхъуэри кърапхъухыжырти унэм  къыщIашыжт. Къызэрашам ещхьыркъабзэу «уэредадэ» жаIэу, фоч ягъауэу, къэувыIэрэ къафэхэу къашэжырти, зыщlаша и лэгъунэм къыщIашэжт.
И лэгъунэм щIашэжа нэужь, и щхьэтепхъуэр драгъэ­кIуэтейт, е трахыпэрти, дыщэ пыlэр щхьэрыгъыу гъуэлъы­пIэм ирагъэтIысхьэрт. Иджы ящыщ дыдэ хъуащи, а лэ­гъунэм зыгуэр къыщIыхьэху нысащIэр къэтэджу-тIысыжу гъуэлъыпIэм ист.
Абы иужькIэ «пхъужь къафэ» жаIэти, джэгур ину яу­блэрти, пхъужьу щыIэхэри, фызыжьу къагъуэтри утыкум къралъафэрти къагъафэрт, къэмыфэфмэ, фадэ кърагъэхь­ти, абыкIэ и щхьэр ирагъэщэхужт. Езыхэри зыхуейр арат. Фызыжьри абыкIэ яIэщIэкIт, къафэфмэ, зэфIэкIати, те­зыр иIэтэкъым. А къайгъэм зыхамыгъэхуэн щхьэкIэ, фы­зыжьхэм загъэпщкIут. Ахэр къалъыхъуэурэ утыкум къра­лъафэу, нэгузыужьышхуэу зэрызехьэрт.
Фызышэм къикIыжахэри, нысаплъэ къэкIуахэри, гу­фIакIуэ къэкIуа благъэхэри, хъуэхъуакIуэ къэкIуа къуа­жэ цIыхухэри зэхэзэрыхьауэ зэрызехьэт. Унэу яIэхэм щIэ­гуауэ цIыхур щIэзт, гуп-гупурэ щхьэж зэрыхуэфэщэнкIэ. ДэнэкIэ удэIуами, уэрэджыIэ макърэ джэгу макърэт.
Нысашэ гуфIэгъуэр зейр чэзууэ гупхэм яхыхьэурэ ехъуэхъут, я Iэнэхэр зыхуэныкъуэхэр зригъэлъагъути, гъухьбжьыхьхэм унафэ яхуищIт. Псалъэ дахэ яжриIэт, «ди Iуэхур фIэтащ, гyrъy зыкъытхуевгъэхьащ, берычэт бесын, тхьэлъэIурэ гуфIэгъуэм фыхузэрашэу Тхьэм гъащIэ къывит! Фефэ, фешхэ, ди куэдщ, фыщымысхь!» - жи­Iэурэ.
«Нысашэм» иужькIэ «щауэишэжыр» ящIт. Ар «нысэи­шэм» иужькIэ, а махуэ дыдэм зыщIи щыIэт, махуэл дэзы­гъэкIыу зыщIри гъунэжт.
Апхуэдэу зэрызехьэхэурэ пщыхьэщхьэ хъурт. Щауэм бжьэ езытыну лIыжьхэри къызэхуэсауэ зэхэст, ефэт, ешхэт.
Щауэм и ныбжьэгъу Iэджэ, хъыджэбзи яхэту щауэр здэщыIэм кIуэрт, щауэр къашэжыну. КIуахэр щауэр здэ­щыIэм хуабжьу къагъэхьэщIэрт, кърагъафэт, кърагъаш­хэхэрт. Я нышыр ук1ат, я махъсымэр куэдт. Абы хэтур пщыхьэщхьэри хэкIуатэрт, къэмыкIуэжурэ. Щауэм бжьэ езытыну лIыжьхэри езэшт, япэплъэурэ.
ЛIыжьхэм щауэишыжым кIэлъагъакIуэт, «лIыжьхэр къывэжьэурэ , езэшащ, фъrкъэкIуэж!» - жаIэрти.
Iэ лъэныкъуэкIэ къыпхуэмыIэту къамыл шыплъэ инкIэ махъсымэбжьэрэ шхын тепщэчрэ лIыжьхэм хущIахьэти ягъэувт, щауэм зэрыратынум хуэдэу.
Пасэм щыгъуэ ауэ сыт хуэдэ шынакъкIи бжьэ ирату щытакъым. Щауэм бжьэ зэрырату щытар - къамыл шы­плъэ инт, Iэ лъэныкъуэкIэ къыпхуэмыIэту. Ар абы хузэра­хьэу, къуажэ псом зы-тIу дэту арат, апхуэдэ нысашэ къыщыхъум, къалъыхъуэрэ къахьу.
Ауэрэ жэщыбг нэблагъэрти, щауэри кърашэжьэжт.
Пшынэ еуэу, фоч ягъауэу, дунеир зэщIэвауэ щауэр къыдашэжти къыдыхьэжт1.
Зым къыхидзэу, гyпыр ежьууэ, «уэредадэр» жаIэу:
Нысэ махуэ идошэ, Ежьу: Уойра!
Щауэ махуэ идошэжыр, Ежьу: уойра!
Зыхуэтшэжыр Iэщхьэхукъэ!
Ежьу: уоредэ, бэрэ мачэ!
Зыхуэтшэжыр Iэщхьэхукъэ; Ежьу: уойра!
Iэщхьэху дахэр мэтэджыр, Ежьу: уойра!
Ар щIэтэджыр дэ ди щауэрщ.
Ежьу: уоредэ, бэрэ махуэ!
 «Щауэр къэсыжащ!»- жаIэрти псори зэрызехьэт. А «щауэ» жыхуаIэр нэгъуэщI зыгуэр хъуа хуэдэ къафIэщIу, псоми къыкIэлъажыхьт. Щауэр къэзышэжахэр, «уэреда­дэр» ягъэувыIэрти, пщIантIэкум и деж щызэхэувэрт. Утыку ящIти, къафэ, уэрэд къыхадзэрти, зыхатIэ-зыхасэу аб­дежи къыщыфэхэрт.
Ахэр къафэу зэхэтурэ, щауэр и ныбжьэгъу щIалитIым Iуашти, щIалитIым я захуаку дэту лIыжьхэр зыщIэсым яшэрт. ЩIэмыхьэ щIыкIэ, бжэм и деж къыщыувыIэти, зы­гуэр щIагъэхьэрт:
- ДыкъэкIуэжащи, дыныщIыхьэну хуит дыкъэфщIрэ? - жаIэти.
- Сыт пщIами, пхуэдгъэгъуащ, къакIуэ, къыщIы­хьэ! - жаIэрти хуит ящIти, мaхъсымэбжьэр нэхъыжьым къищтэрт, шхын тепщэчыр къыкIэлъыкIуэм къищтэрти,
1 Шэрджэсхэм, абы хухэхауэ, щагъэзащlэри а дакъикъэр арауэ, щауэр къызэрашэж макъамэ дахэ яlэщ. Ар дагъэтхаш Хьэбэз къуа­жэ лIыжьхэм.
загъэхьэзырт. Щауэр щIалитIым яку дэту щIашэти, хэм я пащхьэм ягъэувт. ЛIыжьхэри къэтэджауэ къапэплъэу. Нэхъыжь дыдэр нэхъ тхьэмадапIэм щыт махъсымэбжьэр иIыгъыу. Абы кIэлъыкIуэр абы бгъэдэшхын тепщэчыр иIыгъыу. Щауэр укIытауэ зытеувэ щIы илъагъутэкъым, и нэр тIэкIунитIэ фIэкIа къыщIэмыплъи и пыIэр къекъухат.
Тхьэмадэм бжьэр иIыгъыу «щауэишэж» къригъажьэрт:
Щауэ фIыцIэ набдзапцIэу, ЩIыпцIэр зыгъэхулIэ,
ЛIыцIэкIэ дызэджа, ЕкIэпцIэ цIынэ къэпшами, Пхудогъэгъу,
Пхъэгъур къэпшами, Дынохъуэхъу!
Хъуэхъур зи щIасэу,
Ди псэм хуэдэу, ди щIалэ! КъэкIуэж, дыноджэ, Къеблэгъэж, дыножьэ, Жьыгъуэр дыпхуохъуахъуэ, ЩIалэхэр къохъуапсэ.
ПсэукIэщIэм щIыбодзэри узыншэ Тхьэм уищI!
Уой, ди щауэ фIыцIэ,
Уей, ди щауэ набдзапцIэ, Уей, ди шынэхъыщIэ, ЛIэщIыгъуэр зей,
Зейхэм я дэрэжэгъуэ,
Бажэ уещэмэ
Щыхь къэбукIыу,
ХъыкIэ уещэмэ
Дыщэ къихъуэу, Узыхыхьэм я дэрэжэгъуэу, Уи ныбжьэгъур куэд ухъу! Мыр лъэпкъ лъэужьым къыщежьа лъагъуэщ, Лъэпкъ мыгъэкIуэдщ,
Уи жьы хъугъуэм
Дамэгъу дэгызэщ,
Уи нузырым хъерыр хуэIэгъуэщ,
Уи ныбжьэгъухэр уи щтапIэ гъусэщ.
Сапэм лъыпэр нобэ кърегъэж, Хамэ лъитIыр -
Лъэпкъыр зейм хогъагъэ.
Дунейм и фIыгъуэр гъуэрыгъуэ шэнтщ. Пэрыт Адэмым и мылъку пэIущIэщ, ГъащIэхэм я щIэрэщIапIэщ, ЩIапIэхэм я дыгъэ-мазэщ,
Хабзэхэм я гухэхъуэшхуэщ. ФIыгъуэшхуэр лъэпкъым къихьащи,  Хъуэхъубжьэр къызэхуашэс, Зэхуэсахэм хъуэхъу къыпхужаIэ. Жумарт нэсым къуита псэуэгъущ,
Псэ Iыхьэ лъапIэщ
Махуищэ уасэщ.
Псэхэр мэгуфIэ,
БлагъэфIхэр мэпэкIу,
КъэкIуахэр уэ къожьэ,
Къеблэгъэж, уэ дыноджэ. КъыпкIэлъыджэм уагъуэткъым, Узыхэтыр къытхуэщIэркъым, КъыдэпщIари догъэгъу,
Пхъэгъур къэпшами,
Дынохъуэхъу!
Пхъэ цIынэ къэпшами, Пхудогъэгъу!
Ди фадэбжьэр мэсыс, Уи нэмысым дыпоплъэ, ДыпIуплъэну дыножьэ, Ди фадэбжьэр убыд!
Уи адэ и щIапIэр гъэдахэ, Уи анэ дахэу епсалъэ.
Уэ уи лъабжьэм дохъуэхъу, Тхьэм и хъерым долъэIу! КъолъэIу гупым къахыхьэ,
Къахэмыхьэр бжьыщIэмыхьэщ, Гъуэгу темыхьэр - бэнакIуэщ. ХьэуазэпIэм укъыхэкIами, ДариипIэм щыжей,
«Сожей» жыпIэуи ухэмыжае! - жиIа нэужь, щауэр лIыжьым бгъэдыхьэрт, Iэбэрти Iэ лъэныкъуэкIэ махъсы­мэр къыIрихт, (IитIкIэ Iэбэ хъунутэкъым). Ар езы щауэм и ижьырабгъумкIэ къыщыт щIалэм къритт. ЕтIуанэу Iэ­бэрти, шхын тепщэчыр къыIрихти, и сэмэгумкIэ къыбгъу­рытым иритти, псынщIэу -ижьырабгъумкIэ зыкъигъэкIэрэ-
хъуэжти къыщIэжыжт. Жылэр ежауэ щхьэгъубжэм кlэрыту еплъырт.