Къеит-бей (1468 – 1496)
Тхыдэтххэм къалъытащ Къеит-бей адрей пащтыхьхэм губзыгъагъкIэ, IущагъкIэ яфIэкIыу зэрыщытар. Ар егъэлеиныгъэ хэмылъу динщIэкъут. И ныбжьыр илъэс 60 ирикъуауэ пащтыхь хъуащ, щытеувам щыгъуэ къэралыр зэхэзэрыхьат, ахъшэ хъумапIэхэр нэщIти, ахэр псори и пIэ иригъэувэжри, цIыхубэм загъэпсэхужащ. Ар щыткIиинум деж ткIийт, щыщэбэнум дежи щабэт. Тхылъ еджэрт. И бий нэгъунэ щIыхь хуищIырт: пшыхьхэм, зэхуэсхэм къригъэблагъэрт, спорт зэхьэзэхуэхэм иригъэплъырт, хьэжыщI кIуэнум дэIэпыкъурт. Шэрджэс пащтыхьыгъуэм и япэ лъэхъэнэм дзэм и бжыгъэр мин 24-рэ хъууэ щытамэ, Къеит-бей и лъэхъэнэм Мысырым и закъуэ мин 24-рэ щыIэт, Дамаск мин 12 щыIэт, Хьэлэб къалэ – мини 6, Триполи – мини 6, Гъэззэ – мини 2.
И пащтыхьыгъуэм и щIэдзапIэхэм тыркумэн лъэпкъым щыщ Iэблэстинхэм я пащтыхь Сиуар и щIыналъэм къытеуати, пщы Ешбэч я нэхъыжьу и дзэр зекIуэ игъакIуэри, Тигр псышхуэм нэс ирагъэкIуэтыжащ, я пащтыхь Сиуари гъэр къащIри, Iэпхлъэпхыу Каир къашащ. А лъэхъэнэм Беркъукъур Щам щIыналъэм щыIэт, пащтыхь унафэхэр абы щыпхигъэкIыу. Ешбэч къиубыда Сиуар Беркъукъум деж щIишащ, абы унафэ трищIыхьыну. Беркъукъур Сиуар тIэу еупщIащ: «Уэра Сиуарыр? Уэра си дзэлIхэр зыукIар?» – жиIэурэ. Жэуап къритыжыртэкъыми, и блыгущIэтхэм унафэ яхуищIащ, щIашу яукIыну. АрщхьэкIэ Ешбэч яхуидакъым, сымыукIыну псалъэ естащ жиIэ-ри.
Къеит-бей и тетыгъуэм Эфиопием и пащтыхьым гурыIуэри, абыхэм ящыщ куэд и дзэм хигъэхьат, къулыкъушхуэхэри яритат.
Уэсмэнхэм я сулътIан Мыхьэмэд ЕтIуанэр къэжэрхэм я пащтыхьым и дзэм текIуауэ Къеит-бей щызэхихым къэгузэващ, абы и дзэр Сириеми къэсынкIэ шынэри. Ар къимыгъэхъун щхьэкIэ и дзэр игъэхьэзыращ пэувыну. А хъыбарыр сулътIан Бэезид къызэрыIэрыхьэу, къэгубжьри, езым и малъхъэ Ахьмэд и дзэм и пашэу иригъэжьащ. Ауэ абы и дзэр Къеит-бей и дзэм пэмылъэщу къикIуэтащ, Къеит-бей и дзэми Каир къигъэзэжащ. Абы иужькIэ тIури зэгурыIуащ, зыр зым темыуэну. А тIум я зэхуаку дэлъ зэгурыIуэныгъэм куэд икIуакъым. 1512 гъэм Бэезид ЕтIуанэм пащтыхьыгъуэр къызэрылъысу, езымрэ и къуэш Джымрэ зэщыхьащ. Джым Къеит-бей и деж щтапIэ къэкIуащ, Къеит-    бей ар иригъэблэгъащ икIи хьэжыщI игъэкIуащ. Бэезид ар игу техуакъым икIи къигъэгубжьащ. Къеит-бей хуейтэкъым Джым и хьэтыркIэ уэсмэнхэм ебиину. Арати, зэкъуэшитIыр зригъэкIужыну иужь ихьащ, арщхьэкIэ Бэезид къыхуидакъым…
Курыт лIэщIыгъуэхэм екIуэкIа пащтыхь Къеит-бей и лъэхъэнэм и кIыхьагъым     (илъэс 29-кIэ тетащ) пащтыхьыгъуэм лъэщу зиубгъуащ икIи къытеуэну къехъуапсэ уэсмэнхэмрэ тыркумэнхэмрэ и щIыналъэр ящихъумащ. А Iуэхум мылъку куэд зэрытекIуадэр зыхэзыщIар цIыхубэрщ. Абыхэм я мыарэзыныгъэр къагъэлъагъуэу зыбжанэрэ зэщIэхъеяхэщ, къэрал кIуэцIыр ягъэутхъуэу. СулътIан Къеит-бей и хасэр куэдрэ зэхуишэсащ, Iуэхум и пэжыпIэр цIыхубэм ялъигъэIэсын мурадкIэ. Апхуэдэу ямыщIмэ, и тахътэм текIыу, Мэчэ кIуэуэ дэтIысхьэжыныр нэхъ къызэрищтэри ягуригъэIуащ. ЦIыхубэр зыгъэпIейтей нэгъуэщI Iуэхуи щыIэт: 1476 гъэм ахъшэ нэпцIхэр къежьэри, уасэхэр дэуэящ. Езы пащтыхьыр апхуэдизкIэ и щхьэм тешыныхь хъуати, цIыхубэ губжьам запыIуидзын щхьэкIэ, и чэщанэр зытет Iуащхьэм къехыу и лэжьапIэм кIуэн щыхъукIэ, кхъалъэхэм пхрыкIырт. Мысырым и сату Iуэхур щызэIыхьэпар, Европэм и сату гъуэгур абыкIэ блэмыкIыжу Индым кIуэ гъуэгур къахута иужькIэщ.
СулътIан Къеит-бей и лъэпкъэгъу Бырч адыгэ пащтыхьхэм ефIэкIащ унэ ин, дахэ, гъэщIэрэщIа ухуэнымкIэ. Абы къызэринэкIащ лъэмыж екIухэр, еджапIэ зэгъэпэщахэр, чэщанэ быдэхэр, зи азэн джапIэхэр лъагэ мэжджытхэр, бэзэр хуитхэр. Абыхэм ящыщ куэд ноби къызэтенащ, дунейпсо зыплъыхьакIуэхэр дихьэхыу. 1484 гъэм сулътIан Беркъукъу и кхъэм трищIыхьа кхъэлэгъунэм и дахагъым  ноби зыщамыгъэнщIу йоплъ цIыхухэр. Мэжджыт кIуэцIхэр зэрыгъэщIэрэщIа тхыпхъэхэр сурэтыщIхэм, графикхэм я плъапIэщ. Ахэр псори гъуазджэр зыджым и дежкIэ телъыджэщ, а лъэхъэнэм щыIа дуней еплъыкIэр къегъэлъагъуэри. Абы «Зэмзэм» псыр къызыщIэж псынэр къигъэкъэбзэжащ, Чэбэм ибэхэр щагъасэ-щрагъаджэ еджапIэ, гъуэгурыкIуэм и зыгъэпсэхупIэ гуищIыхьащ. Бегъымбарым и мэжджыту щытар, мафIэсым къигъэуар, езыгъэщIыжар аращ, Дамаск дэт Омейад мэжджытышхуэр ихъумащ…
СулътIан Къеит-бей цIыхухэми дахэу яхущытт, езым и диным имыт, чристэнми, журтми лей къатригъэхьэртэкъым. Уеблэмэ, Иерусалим дэт журтхэм я тхьэлъэIупIэр, къалэм и тетым и унафэкIэ, якъутати, Къеит-бей иригъэщIыжащ, зыкъутами тезыр трилъхьэри, башкIэ иригъэуащ.
СулътIан Къеит-бей илъэс 29-кIэ тетауэ дунейм ехыжащ икIи Каир щыщIалъхьэжащ. Ар зэрылIэу езым и къуэ Мухьэмэд пащтыхь тахътэм трагъэтIысхьащ, ауэ ар зэрытетар мазихщ. Абы и пIэкIэ Къанщауэ и къуэ Къанщауэ сулътIан ящIащ.