Къуекъо Асфар: Зы къэгъэсэй Iуашъхьэ икъэбар »\nАсфар Куек: Предание об одном святом кургане\nАннотация: Рассматривается один из компонентов мифо-ритуальной традиции, прослеживающейся с древнейших времен, рудименты которой и сегодня встречаются в адыгском обществе. Показано, что возведение ритуальных курганов нартских времен имело глубокий смысл – они символизировали воссоединение двух миров – нижнего (основа) и верхнего (надстройка). Отмечается, что функции курганов в том, что, хотя жизнь покоящихся в кургане закончилась на земле, но в памяти народа они остаются навсегда. Наездники, проезжая мимо кагасей-курганов всегда привставали с коня и снимали папахи. Установлено, что в контексте этно-ментального мировидения, представления о возведении кургана-кагасея с его символикой воссоединения «нижнего» и «срединного» миров имели определенный сакральный смысл.\nКлючевые слова: курган, холм, Холм (курган) Куеков, Джиджихабль, разрушение святого кургана.\nКъунчыкъохьаблэ уикIэу Джэджэхьаблэ гъогу кIэкIымкIэ урымыкIоу, урыс къутырэу ГородскоимкIэ укъырекIокIымэ, Джэджэхьэблэ чылэ дэхьэгъум гъогум тIоу зыщегощы. СэмэгумкIэ Джэджэхьаблэ щыI, джабгъумкIэ Тэуехьабл. А Тэуехьаблэ къызэрэтебгъазэу гъогум икIыхьапIэкIэ узырыплъэкIэ, хьалъэбэкъу шъитIу горэмкIэ бгы хэIэтыкIыгъэу гъогури къызхиубытэрэр олъэгъу. Мыр Къуекъомэ яIуашъхь, якъэгъэсэй.\nИжъ-ижъыкIэ нартымэ къащегъэжьагъэу лIы хэфытагъэ горэ е куп зыщыфыкъокIэ, ахэмэ бэн афамышIэу, нахьыбэм пхъэмбаим далъхьэхэти, якъэ агъэсэищтыгъэ (ятIэ тыратакъощтыгъэ). Нарт къэбарымэ зэрахэтымкIэ, нарт пэпчъ ипаIо из ятIэ къырихьылIэн фэягъэ, аущтэу Iуашъхьэхэр атрашIыхьэщтыгъэх. Джары къэгъэсэицIэр къызыхэкIыгъэр. Къэгъэсэигъэ Iуашъхьэхэу Адыгэ шъолъырым итыр макIэп: нарт НэкIушIоикъо иIуашъхь, нарт БэукI иIуашъхь, нарт Саусэрыкъо иIуашъхь, нарт Колэсыжъ иIуашъхь, нэмыкIхэри.\nМыдрэ Джэджэхьэблэ бжъапэм тетым икъэбар шъхьафы. Ар Балэкъомэ яIуашъхьэу зышIошIыхэри щыIэх . Ау ишъыпкъапIэкIэ укъекIумэ, тижъмэ, анахьэу Джэджэхьаблэ лIыжъмэ, удамыгъэхэу мы Iуашъхьэр Къуекъомэ яеу укъыращалIэ. Мыщ пылъ къэбар заулэмэ ягугъу къэсымышIызэ, Къуекъомэ яIуашъхьэ апэ щыгъуазэ сызэрэфэхъугъэр къэсIон.\nТилIакъо фэгъэхьыгъэ къэбархэр тятэжъэу Къуекъо Мосэ кьысфиIуатэу тыщысэу, «Къуекъомэ яIуашъхьэ» ыцIэ къыхигъэфагъ. «Ар сыд, тыдэ щыI?» – сIуи сызеупчIым, «къэбарым ишIупIэ ущызгъэгъозэтымди учэн, – ыIуи, Джэджэхьаблэ Джармэкъо Тыркубый дэжь тыкъызэдэкIуагъ. Тятэжърэ Тыркубыйрэ зэлэгъу-пкъэгъугъэх, зэныбджэгъушхуагъэх. ТIэкIурэ тыщысыгъэу сятэжъ Мосэм къыригъэжьагъ:\n– Джы, сикъош, чэщ-мэфищэ щысэу етIуанэ зикъэбар къэзыIорэ хьакIэмэ тафэдэп тэ, уахътэкIэ нахь тыкъулайцыз, арышъ, тызгъэгумэкIырэм ухэзгъэгъозэн, – зыфигъэзагъ Тыркубыи. – Мы сикIэлэхъоу сигъусэр анахь чаныIоу тиIэ кIалэмэ ащыщ, лъэпкъым къырыкIуагъэм ыужы ит, джы тилIакъо икъэбар нахь зыщигъэгъуазэ шIоигъу. Къуекъомэ яIуашъхьэ икъэбар есIуагъэти, къысэлъэIуи езгъэлъэгъунэу тыкъэкIуагъ. Мы къэгъэсэй Iуашъхьэм икъэбар о нахь ущыгъуаз, ар къыфэпIуатэмэ цIоигъу.\n– Тэ тшIэжьырэр тижъымэ ялъытыгъэмэ, чыпэ-чытхъэ тIэкIоу къапызыжьыгъэр ары, – къыригъэжьагъ Тыркубый. – Сэ сызэрэщыгъуазэмджэ шъо Къуекъохэм бжъапэм шъутесы зэхъум, Джэджэхьаблэ джы мы зытес чIыпIэм щыIагъэп. Пщыкъуйхьаблэ екIурэ Iапчъэм дэжь Хъурбышхьабл aIoy къуаджэ щысыгъ. Нэужым ащ къикощыкIыжьхи, цIыфхэр бгы чапэм къызшъхьапырэкIыжьхэм, пщы тимыIэ хъунэп аIуи, Джэджыкъопщыр къащэжьи, ащ Джэджэхьаблэ кьытекIыжьыгъэу тижъымэ къаIуатэтыгъэ.\nКъуекъохэр зытесыгъэхэр бгы лъагэу щытыгъ, бжъапэр пэнэпцIэ сэрайджэ къэшIахьыгъэу; унэгъошхо зэгурыIожьхэу псэутыгъэхэу зэхэтхыжьыгъэ. Сэхъутэхэр ригъаджэу хъоджэ (дин кIэлэегъадж – Къ. А.) Джэджэхьаблэ дэсыгъ, Адыгэ шъолъырым сыд ихъуахьыгъэу-ишIахьыгъэми дитхэу тхылъышко КъурIаным фэдэу иIагъ. Зэрэдатхэтыгъэр арапыбз. Ар чылэм бэкIаерэ щызэрахьэжьыгъагъ, сэри зы купырэ садэжь илъыгъ. «Iэятэхэр дэт», – аIомэ тхьапэхэр датхъызэ, тхылъыр IэпIокIэ-лъэпIокIэ хьазыры хъугъагъэ. Ау шъо, Къуй ябынджэ, шъуикъэбар дэтэу слъэгъуи, ай тестхыкIыгъэу джыри сиI, – бысымыр мытхъытхъэу ипхъуантэ екIолIагъ, дэIаби, тхьэпэ утIонкIагъэ зытIу къыдихыгъ.\n– Хъоджэм итхылъ зэритыгъэмджэ шъуиунагъо зэо-запсэ зыхъугъэр илъэс 200 Iэпэцыпэ мэхъу. 1811-рэ илъэсым мыр Къуй ябын къехъулIагъэу а хъоджэм итхылъы итхагъэу къисхыгъагъ, – къэбарыр лъигъэкIотагъ Тыркубый. – АцIэхэри, алъэкъуацIэхэри мы тхылъым зэритыгъэм фэдэу сэ къэсэIожьы. Уахътэри пыупкIыгъэу къыIотыгъэ, нэбгырэ пчъагъэри ащ фэд. Къуекъохэр зыщагъэIылъыгъэ чIапIэхэри къыдэстхыкIыгъагъ. Тэуерэ тэрырэ тазыфагу чылэ пакIэм Iуашъхьэ ит, ыджа Iуашъхьэр ары шъуикъэ, Къуекъохэр, зыщагъэIылъыгъэр.\nНэужым а Iуашъхьэр гъогу ашIишъ, атIэкIыгъ, затIэкIым, хьэдэ къупшъхьэу къычIэкIыгъэхэр шъхьафэу зыгорэм агъэIылъыжьыгъэх. Гъогухэр ашIэу зыщэтым Хьатыкъ Хьаджэкъо Мыхьамодэу Нэшъукъуае дэсыгъэр (Блэгъожъымэ ащыщыгъ – Къ. А.) гъогушIхэм ятхьэматэу, мыжъо гъогоу мый икIэу Тэуе кIорэр а Iошъхьэ гузэгум тырагъэфагъ. Зытырагъафэм Iуашъхьэр зэщакъутыкIыгъэ, ары хьэдэ къупшъхьэхэр къызычIэкIыгъэхэр. «Мыр хэтмэ якъагъ?» – аIуи зыкIэупчIэхэм, «Къуекъомэ якъагъэр ыджары», – къараIуагъ.\nА Къуекъо унэгъошхом нахь ин мы Iэгъо-блэгъум исыгъэп. «Щэмэдж ыштэнышъ мэкъу еонэу нэбгырэ тIокI къикIытыгъэ», – аIo, арэу унэгъошхуагъэ. ЗэрэлIэгъэ шIыкIэхэр ашIэрэп, зым «пчыхьэм ашкытым уц халъхьагъ» ыIуагъ, адрэм «емынэр къахэхьагъ» ыIуагъ, ишъыпкъапIэр тшIапэрэп. ЗышIагъэми ыушъэфыгъ. Джащтэу Къуй ябын ихьэдашъхьэмэ Iуашъхьэ афаIэтыгъ, макIэ чIэлъыныя, цIыкIуми, иными зы шъищ фэдиз горэ чIэлъыгъэт мынахьыбэмэ, ары якъэгъэсэй зыкIэиныгъэри, зыкIэлъэгагъэри.\nХъут Щамсэдинэ (филологие наукэхэмкIэ доктор, Джэджэхьаблэ щыщыгъ. – Къ. А.) ятэжъ Исхьакъ тигъунэгъутыгъэ, илъэсишъэрэ хырэ ыгъэшIагъ, тIо Тыркуми кIогъагъэ (тятэ пIашъэу Къуекъо Исмахьилэ Тыркуем джыри къимыкIыжьыгъэу ащ исызэ ыдэжь еблэгъэгъагъ. – Къ.А.). ЛIыжъ губзыгъэу, Къуекъомэ якъэбархэри ащ къыIотэгъагъэх.\nИсхьакъ къызэриIотагъэмджэ, пчэдыжьым унэм цIыф кьимыкIэу, Къуймэ яIэгу зи къыдэмыкIы хъуишъ, («Къуй ябын», «Къуекъо ябын» - ары тэ тижъхэр зэряджэтыгъэхэр), зэкIохэм, кIэлэцIыкIоу кушъэм хэлъым фэшъхьаф къэмынагъэу, адрэхэр зэкIэ шъхьадж пIэу зыхэлъыгъэм хэлIахьыгъэу унэмэ къарагъотагъэх. Зыгорэм мыхъун горэ къехъулIэми е шIуатыгъуми, кIо адыгэ шъузхэр бгэхэу мэхъухэба, «Тхьэм а Къуй ябын зэрэкIодыгъэу уегъэкIод!» – aIoy джыри Джэджэхьэблэ ныохэр бгэхэу къыхэкIы.\nКъуекъо унэгъошхом ар кьызехъулIэм «Емынэр къыдахьи, Къуй ябын ыхьыгъ» – аIуагъ. АшIагъэп мы унагъом а емынэр къыщыуцунэу, кIэлэцIыкIу закъоу кушъэм хэлъэу къэнагъэр шIэхэу цуку горэм кушъэр рагъэуцуи, дащишъ, «Марджэ хъужъын, кIэлэцIыкIор мощтэу къэнагъэшъ», – аIуи Къунчыкъохьэблэ унагъо горэм ратыгъ. КIэлэцIыкIум инасып къыгъотишъ, псаоу къэхъугъ, лIакъори текIыжьыгъ.\nКъуекъохэр лIэкъолъэшыгъэнхэ фае, фэкъолIыгъэхэми фэкъолI зэIэкIэлъхэу, бгъэныбджэгъухэмэ уагъэныбджэгъунэу, бгъэпыихэми уагъэпыинэу ягугъу ашIыжьы. Ащ фэмыдагъэхэмэ Къунчыкъокъо пщы татэр ятхьарыIогъоу щытыныя? Аигъум пый гъэнэфагъэ яIагъэмэ хэт кьышIэжьын, пый зэкIагъэба а лъэхъанэм.\nЗыцIэ paIoy Джэджэхьаблэ бжъапэм унагъоу тесыгъэмэ ащыщыгъэх Къуекъохэр, а бжьапэр арын фае зытелIахьыгъэхэри. ЦIыфхэмэ хьагъу-шъугъуныгъэ хэлъэу уц ахатэкъуагъэу гуцафэ ашIыгъ. Унагъор инэу, баеу, лэжьэкIо бэлахьэу щытыгъ, къыпфагъэгъун щымыIэу, лIэу исхэр лIыкIэ алъытэхэу. Пый Iоф хэлъэу кIодыгъэнхэм нахь тыраубытагъ. Джары къяхъулIагъэхэр.\nА лъэхъанэм унэгъошкотыгъэх, зэхэсытыгъэх, мэлэр яхъоигъ, псыцор яхъоигъ, ашкын пае къанэтыгъэхэп, бзылъфыгъэу ахэр зыIыгъытхэр хъоеу исыгъ. Тэ тиунагьо нэбгырэ тIокIым къыщыкIэныеп исыгъэр. Ыдж нахьи нахь рэхьатэу, дэгъоу тыщыIагъ...» .\nКъуекъо лIакъор Стамбул икIыжьы зэхъум, япхъу ЦIыкIужъые Пэнэшъу Исхьакъ хьаджэм ашIуихьыгъагъ. Аримыгъэгъотэу ыгъэбылъи, екIыжьыфэхэкIэ ыгъэнэгъоджагъ, етIуанэ ягуащэ хъужьыгъагъэ. Ащ илъэси 115-рэ ыгъэшIагъ. Ащ Къуекъомэ якъэбархэр джы тятэжъ Юныс цIыкIузэ бэрэ къыфиIуатэхэу къыхэкIыгъ. Хъут Исхьакъи тилIакъо фэгъэхьыгъэу бэ зыщыгъэгъозагъэр. Зигулъытэ чанэу, губзыгъэу егъашIэм къэзыхьыгъэ тятэжъ бэ къышIэжьыщтыгъэр, тыгъуасэ хъуи, ежь ахэтыгъэм фэдэу къыIуатэщтыгъэх.\n«Сэ зэрэзэхэсхыгъэр Къуекъохэр унэгъо тIокIищы хъоу Мартэ госыгъэхэу ары, – къысфиIотагъ тятэжъ Юныс. – Афэдэу унэгъо Iужъоу, мэкъоо тIокIищ къыдэкIэу, аIэ зэкIэдзагъэу лажьэу щытыгъэх. Къуекъо унэгъо тIокIищэр мый къызэкIом, зы адыгэ къуаджэ – Гъобэкъуаий, Адэмыий, шъыди зыпари мы Iэгъо-блэгъум щысыгъэп.\nКъуекъохэр лъэшэу егупшысагъэх Iыстынхэм ыпэджэ. Мы Мартэу зэIыстылIагъэхэм зыпари цIыф кIэлъырымысэу, узфаер зэкIэ – пкIышъхьэ-мышъхьи, шъыди щыхъоеу, Iэзэгъу уцэу узфаери къикIэу щытыгъ. Умылажьэми, чъыгмэ зэфэшъхьафэу къапыкIэрэр, мэзым псэушъхьэу хэсэр пфэхъунэу щытыгъ. Шъыхьи, пчэни, мышъи, тыгъужъи, бэ ахэмэ афэдэу хэсыгъэр.\nУнэгъо тIокIищмэ акъыл яIэу къуаджэр хъурэябзэу агъэпсишъ, мы дэпкъымэ анахь лъагэу ячэуи аIэти, яунэхэри нахь зэхэтхэу дахэу загъэпыти, джафэдэу Iыстыгъагъэх. ПэнэпцIэ сэрайджэ къэшIахьыгъагъэх. Къуекъомэ ежь къуаджэ джащтэу яIэ хъугъэ (СултIан Хъанджэрые Къуекъом икъуадж зыфиIорэр нэмыкIыгъэу енэгуягъо, ар ЕджэркъуаекIэ ЛIыкIэкIыкъо лIэкъолIэшмэ къахэкIыгъэхэ Къуекъомэ яягъэн фае. Бжъэдыгъу Къуекъохэмрэ кIэмгуе Къуикъохэмрэ зэрэзэхэшIахьыгъэхэм ягугъуи нэужым къэтшIыщт – Къ. А.) [3: 214].\n«Илъэс заулэм зыщэсхэм, къаIуатэтыгъэ типхъу ЦIыкIужъыий, Хъут Исхьакъ хьаджи, баищэ хъухи, мылъкоу яIэр зынэсырэр амышIэу хъугъагъэх. «Нэбгыришъэ, шъитIу горэ умыхъумэ Къуекъомэ зи къяпшIэн умылъэкIынэу щытыгъ. Шкончэр нэмыIэмэ, тегъэпсахьыгъэу ашIытыгъ, гъукIэ Iазэхэр яIагъэх, Мартэ псышъхьал тырагъэуцогъагъ, – ыIотыгъэ Исхьакъы. – ЗэкIэ – натрыфи, гъажъуи, шъыди ыхьаджынэу тегъэпсахьыгъэу щытыгъ.\nДжафэдэу щытхэгозэ, одэ консервышI комбинатэр (Адыгэ консервышI комбинатэу Яблоновскэм дэтыгъэр ары – Къ. А.) джы зыдэщытым ыкIыбджэ, Цуныбжъэхэр ыIотыгъэмэ сшIэрэп, айди, гырунэхэр aIoy загъэпхъашэхэу, лIэкъолIэшри ябэу, бэлахьхэу зыгорэхэр щысыгъэх. (Бзыикьо заом ыуж шапсыгъэ лIэкъолIэшэу ШэрэлIыкъо Алый-СултIанэу бжъэдыгъумэ къякIужьыгъагъэм куп игъусэу Пшызэ иджабгъу урыс пачъыхьэм чIыгу къыщыIихи, Гырунэхьаблэ (Гривенно-Черкесскаяр) 1798-рэ илъэсым щигъэпсыгъагъ. ЯIофхэри шIоу, узыфаери зэрагъотылIэжьыхэзэ 1894-м Пшызэ иджабгъубгъу Урысым ичIыгу исыгъэх, ащ ыуж сэмэгубгъум къызэпрагъэкIыжьыгъагъэх. Чылэр адырэ къуаджэмэ ахэгощахьыжьыгъэу хъугъэ – (Къ. А.).\nКъуекъохэмрэ гыруныхэмрэ якъэбар зэрэмышIэу зэхэхьагъэхэу хъугъэти, гырунэхэр куп шIукIае хъухэу хьакIэшI къафэкIуагъэх. ШыуипшI, пшIыкIутф нахь макIэу узекIо хъутыгъэп а уахътэм. ХьакIэхэр мэфищэ зыщэсыхэм, Къуекъохэр зыфэдэр ашIагъ. А гырунэмэ ащыщхэр моджэ, Тэхъутэмыкъое лъэгум, къидзагъэу исыгъэхэти, зыкъаугъоинышъ, шъэфэу, чэщэу Къуекъомэ къякIунхэу зашIыгъ. ЛIыжъ Iуш горэ тиIагъ Къуекъо ЖакIэр aIoy, ай къышIагъэх.\n– Шъыд къэбар? – ыIуи, Къуекъо кIалэмэ яупчIыгъ.\n– Мыры, мыры, – зыраIом:\n– ШъуиIэмрэ шъуимыIэмрэ зэрагъэшIэнэу ары нахь, шIу шъуалъэгъуджэ къэкIуахэп ахэр, – ыIуагъ.\nГырунэхэми мэфипшI джэгу ашIи, Къуекъохэр рагъэблэгъагъэх. Къуекъохэр шыу щэкIэу, уашIомыкIыжьынэу тегъэпсахьыгъэхэу шэсыгъэх. КIонхэ зэхъум, Къуекъо ЖакIэм ариIуагъ:\n– Шъыдэу зыкъашIыгъэджи, шъыдэу загъэпсыгъэджи, шъыд хэхъуахьыгъэджи, шъумыгубж, зао къижъугъэкIэу шъуакъыхэмыкIыжь, шъущаIэ, сикIалэх.\nКъуекъо зекIолIмэ Джэмыхъырахъышэ, нэужым Къуекъо ТхьэкIумакъэр цIэу къызтенэжьыгъагъэр, япэщагъ.\nКъуекъо шыу щэкIыр зэхэтэу джэгум зекIуалIэм, хьатыякIор къэкууий:\n– Къуекъохэр къакIохэшъ, тIэкIу шъузэбгырыкIоти, чIыпIэ гъэнэфагъэ афэшъушI! – ыIуагъ.\nТи, зи рамыгъаIоу чIапIэр къашIи, шыу щэкIэр зэготэу екIуалIи уцугъэу щытхэгозэ, хьатыякIом етIани:\n– О, тхьэмэтэ маф, зимафэ мэфишъ, Къуекъохэу баишъэ хъун, «ятхьэматэ ылъэгу тыкIерэгъаплъ аIошъ къыкIэлъэIух», – Джэмыхъырахъышэ къыриIуагъ.\nКъуекъом зыригъэлъэтэхи, пчэгум ихьи, хъурэябзэу къыкIуахьгозэрэ дэгъоу къешIи, купэри фэчэфэу къытекIыжьи, ишыуанэ къекIолIэжьи, ешэсыжьыгъ. ЛIышкоу, тегъэпсахьыгъэ къабзэу щытыгъ Джэмыхъырахъышэ (адыгэмэ хъулъфыгъэм дахэ раIорэп, лIы къабзэ аIо нахь – Къ. А.).\nА чIыпIалъэм пщырэ оркъырэ бэу къекIолIагъэхэу джэгум Iутыгъэх. Ыджы джэгум зызгъэпщхэу, зызгъэбэлахьхэу хэтымэ ащыщ горэ Къуекъо пащэм дахэу цIыфхэр къызэрэпэгъокIыгъэхэр ыгуджэ ымыштэу къахэкIыгъ. КъакIуишъ, а Къуекъо Джэмыхъырахъышэу плъэгъурэм шыплIэджэ къеонышъ, пчэгум ридзэнэу ыгу хэлъэу, ишы къамыщымджэ къеуишъ, къызфеучIынэтIым, мыдрэм къышIагъ, лъэкъуиплIыджэ тIэкIу шыр ыгъэцохъуагъ нахь къыфзэщыутыгъэп. Пщым ыгу къеоу зэкIэкIожьишъ, уцужьыгъэ. ЕтIуанэу плъэгъурэм, тIэкIурэ щытыгъэхэу, Джэмыхъырахъышэ:\n– СшынахьыкIэх, – ыIуагъ. – Сэ сахэкIынышъ, мый джэуап естыжьыт, амэ ихьакъ къыстефэнба?\nКъуекъо Къуир aIoy Къуекъо купым хэтыгъ кIэлэ икъугъэ горэ.\n– Зэ Джэмыхъырахъыш, сIорэм къедэIу, – япащэ зыфигъэзагъ.\n– Арэп, ренэу зыгорэм къаигъэ урэхъу зэпыт, къаIо псынкIэу! – Джэмыхъырахъышэ ыIуагъ.\n– Сэ мыхъун къэсIотэп, – риIуагъ, – узыкIоу джащтэу уздэпсэужьыджэ, тазфагу зао къихъуахьыт. Ащтэу мыхъуным пае, умыкIомэ нахьышIу, ай нахьи нахьышIу тахэжъугъэкIыжьи тыжъугъэкIожь.\n– Ар о oIo, ар пшъэрылъэу здэлъэу сыкIожьытэп сэ! – ыIуи, Джэмыхъырахъышэ къызэкIакIуи къахэкIишъ, емыхъырэхъышэу къызэрэдэпсэугъэм фэдэ къабзэу шыплIэмджэ зеом, шыор шъхьариути, шыми ылъакъохэр къыфэмыгъэуцужъэу зэнкIабзэу цIыфмэ ахигъэхьагъ.\nКъыриутэхыгъ. ЕтIуанэу плъэгъурэм къыгъэзэжьишъ, зыдэщытыгъэ дэдэм уцужьыгъэ.\n– Шъыд къэхъугъэджи шъуащыщ горэ къызыхъыеджэ нахьыбэ сыфаепышъ, сэ сиIоф хэмылъэу шъор-шъорэу шъузекIон шъуфитэп, ар зэжъугъашIэ, – ыIуи, игъусэмэ афигъэпытагъ.\nПщым ишыуани шъыди къаугъоижьи, шэри къыращэлIэжьи, зэтрагъэуцожьи, а мафэр айджэ кIуагъэ.\nЯтIонэрэ мафэм джэгор зэхэтэу пщэу ащтэу къыпэгъокIыгъагъэм унашъо ышIыгъ: «Мы дунаем сытетыфэ нэс, Къуекъо дунаем тезгъэтынэп, е сыукIыных е сыкъаукIын», – ыIуи. Еуи, а чIыпIалъэм зи ымыIоу мэфищэу джэгум къэнагъэм зэхэтыгъэх, джэгугъэх, заух мафэм, Къуекъохэр къызежьэжьхэм, пщым ежь озырэу иIэ купэр къыдырищажьи, Къуекъомэ къапэгъокIыгъ.\nКъуекъохэу шыонэ щэкI хъутыгъэхэр зыхэбгъахьэрэм пхырыкIынэу, лIэбланэхэу, зэон зылъэкIын закIэу щытыгъэхэти, а чIыпIалъэм пщым къапигъощыгъэр зэкIэ зэхаукIахьи, къэнагъэхэр атIупщыжьыгъэх. Къафырикъугъэхэп, ау Къуекъо Джэмыхъырахъышэ ытхьакIумэ пакIэ къыпаупкIыгъагъ. Джай пай «Къуекъо ТхьэкIумакъэр» paIoy хъугъэ.\nКъэсыжьхи, пчыхьэм зэIыстыжьхэм, Къуекъо ЖакIэм хъугъэр раIотагъ.\n– Аигъум шъошIа, сикIалэхэр, – ыIуагъ, – Iофым уфэсакъын фае хъугъэ ыджы. Уибылым, чылэ цIыкIор къэбгъэгъунэн фае. Ахэр ежь язакъоу къэкIотэп, лъэIонхэшъ, дзэ къызэIуагъэкIэнышъ, къэкIотых. Ыджай уицIыф джы щыIэны фае. Ныбджэгъу горэ къыщыпшIыгъэми шъыдми нэбгырэ зытIу горэмэ уадэгущэIэнышъ, агу хэлъэу, ашIэ ашIоигъом щыгъозэ цIыф макъэ къыуимыгъэIумэ мыхъунэу Iофэр щыт...\nШыуищ гырунэмэ ади ыгъакIуишъ, ахэм къагъэпсыгъ. МэфипшI горэ шIагъэу шыоу къакIохишъ, къараIуагъ: «Зыкъаухьазыры, алъэкI къамыгъанэу къышъозэонхэу, шъуибылымхэр афынхэу ары». Къуекъохэр бэлахьэу тегъэпсахьыгъагъэх. Адыгэ хьэ пхъашэхэр яIэтыгъэх, джахэмэ язакъоу укъыIуамыгъэхьанэу фэдэ къарыу яIагъ.\nЧэщым къызякIухэм, хьэхэр къэбырсырыгъэхэти, мыдрэмэ заухьазырыгъ. АшIэрэм еплъынхэу ежьхэр къызэкIакIохи, чыжьэу уцугъэх. КъэкIуагъэхэр етIуанэ былыммэ адэжь кIуах, къэблачъэхэр Iуаутых, былымхэр рафынхэу агъэхьазырых. Еуи мыдрэмэ къаухъурэигъэх, «хъутэп шъушIэрэр» аIуи апэгъокIыгъэх. А чIыпIалъэм къэкIуамэ етIуанэ цIыфхэр къызхагъэкIишъ, къагъакIуишъ, Iофэу щыIэр зыфэдэр, лъэгъунэу яIэр къарахьылIагъ.\n– Къуекъомэ зы ахэтымыгъэкIэу мы чIыпIэм яIоф щытIонэу тыкъекIолIагъ, Iэрылъхьэ шъукъызыхъуджэ, мы чIыпIэм шъущымысыжьынэу шъор-шъорэу тешъуубытэмэ, шъуибылыми шъыди зэкIэ тфынышъ, шъо шъушъхьэ зыдэшъухьыжьын шъуIорэм шъуфит, шъхьарытIупщы шъутэшIы, – къараIуагъ.\n– Хъунэп, тIэкIу жъалымыгъаIо хъун а шъукъызэрэтпэгъокIыгъэр, ащтэу тэшъумыгъаIо. КIо, былым, нэфэшъхьафэу зэрар бгъуитIу азыфагу зэзыхыгъэр хьыкумым етэжъугъэхьылI. ХьыкумышIэм Iофыр етэжъугъэхьылIи, шъо шъумысэми, тэ тымысэми зэхифын, – афидап Джэмыхъырахъышэ.\nАхьай пщым къадиштап, зэкIунхэ алъэигъэп, пщэр къяпыий мэфищэ Къуекъомэ къязэуагъ. Шъыдэу щытми а чIыпIалъэм Къуекъомэ къафыримыкъухэу, къуаджэр амыштэу зэкIэкIожьыгъэх. КъэкIуамэ ащыщ заулэ яшыхэри шъыдыри зэрэIыгъхэу къаубытыхи, шхончэу аIыгъхэри аIахгозэ, къэшIахьыгъэ горэм дагъэзыхьэхишъ, чэщым амыгъашхэхэу дагъэтыгъэх.\nКъэкIуахэр еуцуалIэхи, «кIо, тыхэукъуагъэмэ тышъуукIына» зыфэпIоным фэдэ къараIуагъ. Мыхъун дэдэджэ апэгъокIынхэу мыдрэхэри фэягъэхэпти, пый гъэнэфагъэ уиIэ зэпытыныр IэшIэхына, яшкончхэри яIашэхэри аратыжьыгъэх, адыгагъэджэ дэгъоу зэхэкIыжьыгъэх, зэхэкIыжьхи кIожьыгъэх.\nЕтIуанэ мазэ горэ фэдиз шIагъэу, мафэу къякIухи, былым куп рафыжьи лъэгумкIэ афзэ, мыдрэмэ къашIи, кIэкIэу ягъогу зэпачи, къаубытыхи пхъашэу ахэжьахьыгъэх. Ахэжьахьыхи, былымхэри къаIахыжьыгъэх. Хъурэр лъэшэу агу къеоу, хьыкумышIэм Iофэр рахьылIагъ. ХьыкумышIэр Iофым хаплъи, Къуекъохэр нахь хыеу ыгъакIуи, былымэу рафыжьэгъагъэм фэдиз былым къаратынэу унашъо ышIыгъ. ХьыкумашIэр ащтэу адэпсэуи, ащыджэ Iофэр аухыгъ.\nАщтэу хэтхэгозэрэ, Къырым хъаныр (шъыпкъэмкIэ а зэманым хъаныр щыIэжьгъэп, ау ащ текIыгъэхэр дзэхэм ахэтыгъэх) адрэмэ къагъоти, езэгъыхи мылъку ратынэу, Къуекъохэр а чIапIэм щамыгъэсынэу унашъо рагъэшIыгъ. Джар зэрэрахъуахьырэр Къуекъомэ зэрагъэшIагъэ. Ежьмэ яцIыфэу адрэхэмэ ахэтхэм къараIо.\nАфэдэу щытэу, уахътэри макIоба, къэсишъ етIуанэ, зыкъаухьазыри Къуекъохэр зэкIэ къауцуахьыгъэх. Къызауцуахьыхэм ежьхэри тIэкIу-шъокIоу зэупхъужьыгъэх, уашIомыкIынэу бэлахьыгъэхэти, загъэпсыгъ. Хъаным къаритыгъэ дзэм иIэшъхьэтетхэр цIыкIу-цIыкIоу чэщым къамышIэхэу къахащызэ Къуекъомэ шъхьафы ашIыгъэх. Чылэр хъураеу адрэмэ къауцуахьыгъ шъхьай, Къуекъомэ ядзэ къэкIуагъэмэ акIыбыджэ уцугъэ. Iофым рыкIорэр зэкIэ зэрагъашIэ, къязыIотри ежьмэ ащыщти, мэкIэ-макIэу къэгъэзапIэмэ ахащэзэ ягъэрхэр агъэIыстыгъэх. Пыидзэм заор къызызэIуехым дзэпащэхэр амыгъотыжьхэу шъофым къизэрэгъэхьагъэх, зи афэмыгъахъэу зэтеуцуагъэх.\nУзыукIытым ыIорэр пшIэн фаеба, хъаным къыгъэкIуагъэмэ мэхьанэ ямыIэ хъугъэ. Хъаныкъом къэбарыр шIэхэу нэсыжьыгъ. ЗыраIом: «Шъхьэфит къэшъушIыжьых, тэ къыттефэрэр зэкIэ къышъосэты», аригъэIуагъ. Дышъэхэр, шъыдхэр къаритынэу Iуагъэ къадишIишъ, зэкIэ атIупщыжьыгъэх. Адрэ гырунэхэу аубытыгъагъэхэр къагъанэхи, мэфэ заулэрэ аIыгъыгъэх, Тхьэ арагъэIуагъ. ХьыкумашIэми Тхьэ аригъэIуагъ ай нахьэ Къуекъомэ зыджи кьямыбгъукIожьынхэу. Джафэдэу унашъо ашIи, ахэри кIожьыгъэх.\nЕтIуанэ мы Къуекъо унэгъо тIокIищэу щысыгъэр Къуекъо ЖакIэм ыугъоигъ.\n– Моджэ тыщысыжьы хъутэп, сэ сызэнэгуегъагъэр хъугъэ, – ариIуагъ. – Сэ жъы сыхъугъ, згъэшIэтэр згъэшIагъэ, ау кIалэхэри къэхъутых, мы чIапIэр тыунэкIын фае. Къуекъо къэу щытмэ икIэрыкIэу ятIэ атешъутэкъон, къэнэтIэхэсхэри жъугъэкIэжьыных, шъуягугъунышъ къэбзэ-лъабзэ шъушIын фае. «Е-ей, зи къэнагъэп ай, зы куп къакIуи яIоф ыIуагъ, зэхаукIахьыгъэх» аIонышъ, шъушъхьарыкIыжьынхэу зышъушIыт нахь, Къырым хъаныри, гырунэхэри, ай фэшъхьафи къыкъокIынджи хъун, а заулэр тикъарыу къыхьытэпышъ, тшIэтым теусэн фае. Апэрэмджэ, мылъкоу шъуиIэр шъуIыгъэу шъукIожьын шъулъэкIытэпышъ, чIапIэм инэгъэс шъуегупшыс.\nМэртэ Iушъоди Къуекъохэр щысхэ зэхъум, «Къуекъомэ яIуашъхь» зыфиIорэм нэмыкIэу джыри зы чIапIэ ацIэ щыраIотыгъ. Ар «Къуекъо мыгъакIор» ары. Хьэдагъэ щыIэти, чэщым Къуекъомэ ащыщ горэ шыуаджэу ежьагъэу псэр къиугъэу рихьылIагъ. Чэщэри мэзахэу, икIыпIэ горэ къыгъотмэ исыкI нэмыIэми зэпрыкIынэу лъэхъу, къекIуахьы-екIуахьыжьы, ау псым икIыпIэ фигъотырэп. Мэзэри мэзышко. Джаузэ нэф къышIошъыгъ, етIуанэ исыкIыгъ. КIалэмэ къазфеIуатэм «Къуекъо мыгъакIор» чIапIэм фаусыгъагъ...» .\nЕнэгуягъо Къуекъо ЖакIэм лIакъор а чIыпIэм къыIуищыжьынэу игъо фимыфагъэкIэ. Ягухэлъ акIэкIашIыкIыгъа, хьаумэ зыIотэнхэр къыкъокIыгъа, сыдэу хъугъэми заугъоижьынэу игъо имыфэхэзэ, ялэгъупыIоу зэкIэ зэрышхыкIырэм щэнаут уц къыхадзи, зэкIэ агъэлIагъ. Емынэ узэу адыгэмэ зыцIэ къыраIонкIэ зыщынэщтыгъэхэу «Зиусхьан» зыфаIощтыгъэм (холерэм – Къ. А.) аущтэу зэрэлIакъоу зэдихьын ылъэкIынэу щытыгъэп. Ар игъорыгъоу цIыфмэ къахахьэщтыгъэ, аущтэу къэсымаджэрэр нахьыбэ хъузэ, илIыкIыщтыгъэх.\n«Емынэр хэгъэгум апэу къызыщынэфэным тхьэмафэ къыпэу, – етхы адыгэмэ 1767-м емынэр къазэрахэхьагъэм фэгъэхьыгъэу Нэгъуцу Юсыф-Сахьидэ. – ХыIушъо шапсыгъэмэ ащыщэу Пшэхъуакъо дэсыгъэ Таймэзым таурыхъэу къыIотагъэр мары: «Хыгум шыуитIу къырэкIуи, ежь ыдэжьыджэ хым къытекIых, чIым къытехьэх, къыбгъодахьэх, хэгъырэеу къашIы, шыхэр къылъэхани, ежьхэр нысэщэ джэгу зыдэты зы чылэ благъэ горэм лъэсэу макIох. ЯбгъодэкIыгъом, «шыхэмэ уяшэсыкъон» къыраIуи, IокIых…» ЕтIуанэ Юсыф-Сахьидэ зэритхырэмкIэ, кIалэм фэмыщыIэу зы шым зытетIысхьэм а лIитIумэ джэгум щашIэрэр ылъэгъу хъугъэ. Адрэмэ гъучIыIунэм фэдэ зырыз аIыгъэу джэгум хэтхэмэ япыджых, адрэхэмэ гу лъамытэми, лъы бэу акIэкIы. ХьакIэхэр къызэкIожьхэм къашIагъ яш зэрекIэсыгъэр. Хъугъэр зы тхьэмафэрэ ыушъэфынэу къыраIуагъ. Тхьэмафэ зэшIэм апэрэ къуаджэу зыдэхьагъэхэр емынэм зэлъиштагъэ, дигъэлIыкIырэр бэ, ау псаоу къэнэжьхэри къахэкIых. Джащ фэдэу ыхьыри бэу, ымыхьэу къыгъанэри мымакIэу «А емынэгъошхом илъэсиблыджэ къыкIэлъыкIуагъэ емынэгъэ цIыкIум къыуж Чэркэс хэгъэгум нибжьи емынэ щымызекIожьыщтэу, ау ащ иблэкIыджэ тэлау шIуцIэр щызекIоу къыхэкIыщтэу Таймэзым цIыфхэмэ къариIожьыгъ, ыджи щызекIожьыгъэп…» [5: 253].\nМыщ нафэ къешIы «Зиусхьаным» лъэпсэичэу зэкIэ зэрэIуимыхыщтыгъэр. Арышъ, Къуй ябын зыхьыгъэр мыемынэу, щэнаут уцэу нахь тетэгъакIо. Тинасыпыти, Джэджэхьэблэ чапэм Iусыгъэ Къуекъомэ яшъэожъые тилIакъокIэ тыкъыгъэнэжьыгъ. «А Мартэ Iушъоди Къуекъо унэгъошкор зэо-запсэу зыщэфыкъом, кIэлэцIыкIоу Къунчыкъохьаблэ къахьыжьыгъагъэр ары тэ тызытекIыжьыгъагъэр», – къытфиIуатэщтыгъэ тэтэжъ Къуекъо Мосэ. Ау ащ дакIоу ЛIыкIэкIыкъо лIэкъолIэшымэ къатекIыгъэ Къуекъо хьадж Мыхьамэти Къунчыкъокъопщышхор ишъэогъути, Еджэркъуае къикIи ащ ичылэ къыдэтIысхьажьыгъагъ. Джаущтэу лIакъом ипсы лъакъохэр зэхэхьажьыгъэх.\nЗыбгъумкIэ ЛIыкIэкIыкъомэ тызэряпхыгъэр къыушыхьатэу загъорэ къунчыкъохьэблэ лIыжъымэ загъэсэмэркъэузэ къытаIощтыгъэ: «Топ, топ, топ лъэкI, ЛIыкIэкIыкъу!» «Сыда мырэущтэу къытаIорэ?» – сIоу тятэжъ Юныс сызеупчIыкIэ, «ЛIыкIэкIыкъолъи ткIэтышъ арыба, сикIал», – къысиIожьыщтыгъэ. Ащ пытэуи къыпигъэхъожьыщтыгъэ: «Тэ тлъапсэ чыжьэу къекIы, апэ дэдэ тызыIусыгъэу къаIотэжьыщтыгъэр Тен (Дон) дэжь, ащ тыкъызекощыкIым лIакъом щыщхэр зэбгырыкIыгъэнхэ ылъэкIыщт. Ар тыди щэхъуба!»\nДжэджэхьаблэ икIэу Тэуехьаблэ кIоу гъогу зашIым Къуекъомэ яIуашъхьэ зэратIэкIыгъэгъэм игугъу Джармэкъо Тыркубый къыIотэгъагъ, Iуашъхьэми тытырищэгъагъ. Джащ къыщыублагъэу тикъэгъэсэй Iуашъхьэ тилIакъокIэ ренэу тытехьэ, тижъмэ Тхьэ тафелъэIу. Ащ фэдэу зэ сизакъоу сытетэу лIыжъ хэкIотагъэ хьазыр горэ шкIэхэр кIэим ригъэзыхэу сыкъылъэгъугъэти, къысэкIолIагъ. Ар Теуцожь Къэншъаугъ, илъэс 87-рэ ыныбжьыгъ.\n– СикIал, мы Iуашъхьэм бэрэ укъекIулIэу сэлъэгъу, уизакъоми, гъусэ уиIэми. Шъыд зытепшIахьырэр?\n– Мыр тэ тиIуашъхьэ, тят, Къуекъомэ яIуашъхь, тижъмэ сакъыфакIо.\n– Мыр зэтеIотыкIыгъэуи къаIо, Балэкъомэ яIуашъхь зыIуи щыI.\n– Ащ фэдэ Iуашъхьэ мы шъофым итыгъэ-имытыгъэр сэ сшIэрэп, ау сэ мыщ апэ джыри сыкIалэу сыкъезыщэлIагъэр Джармэкъо Тыркубый. Тятэжъ Къуекъо Мосэ сыкъыщэгъагъ.\n– Мосэ сэшIэ дэд, сишIушкуагъэ, адрэ шъуиунэкъощ Юныси сыдэлэжьагъ, ухагъэплъахьынэу зы лIы шIагъох.\n– Тхьауегъэпсэу, тхьэмэтэ маф, тижъыхэм уасэ зэрафэпшIырэм пае. Мы Iуашъхьэм нэмыкI джэджэхьэблэ лIыжъыхэри къыздыIухьэхэу хъугъэ: Мыгу Нухьи, ХъутIыжъ Арамбыйи, нэмыкIхэри Къуекъо Iуашъхьэм икъэбари мыщ мызэу-мытIоу къыщысфаIотагъ.\n– Ахэмэ къаIуатагъэм сэ хэзгъэхъожьын щыIэп щтын, ау мы Къуекъомэ яIуашъхьэ ятIуанэрэу зэратIэкIыгъагъэр ущымыгъуазэмэ сэ къыосIон.\n– Боу сигуапэ хъун, тхьэмэтэ маф.\n– Къунчыкъохьаблэ укъикIэу ТэуехьаблэкIэ зытебгъазэджэ шы чапэм къыкIаоу псышко иуцотыгъэ. ХьэкIэко Хьамедэ тхьэматэу, Янэкъо Исхьакъ тракторнэ бригадэм ибригадирэу Городскоим щыщ тракторист урыс кIалэу Бибикым наряд къырати чэщым, мы Iуашъхьэм тырихыгозэрэ а псыр зэрыуцорэм тыритэкъонэу. Ар ыгъэцэкIагъ кIалэм. Арары мы Iуашъхьэр лъахъчэ зыкIэхъугъэр. Нахь лъэгагъ мыр, мыжъо къебэкIэу Iуашъхьэтыгъ. Джар еуи тырихыгозэрэ, къычIэщыгъэх хьадэхэр, къупшъхьэхэр.\nКъэщтагъэмэ е цIыфыгъэ къызхигъэфагъэмэ сшIэрэп, IофшIэнэр чIидзишъ, кIалэр къафекIолIэжьыгъэп. ЕтIуанэ мы ХъокIонымэ ялIыжъэу Щырыжъый зыфаIотыгъэм чэмыр дифыгъэу чэмугъоипIэм дэжь щыIэу нычэпэ тракторджэ Къуекъомэ яIуашъхьэ атIэкIыгъ ариIуагъ. Джай къыщегъэжьагъэу мыр Къуекъомэ якъэхалъэу зэрэщытэр сшIэ сыхъугъ. Арымырымэ джай нэс Балэкъомэ яIуашъхь тIотыгъ. Ти Мыгумэ, НэхъуатI ыцIэу, Нухь ыцIэ шъыпкъэр, моджэ ефэндыгъор ыгъэцакIэу яIагъ. Чэмыр къыдифыгъэу къэбарэр зэхихыгъэти, еуи зэнкIабзэу конторэм кIуи, Янэкъори ХьэкIакори зэхигъэзыхьэхи, «шъушIагъэм фэдэ хэты ышIэрэ?» – ыIуи, джащтэу мыщ ыужы икIыжьыгъагъэх. Бэ тырихыгъагъэр, мы Iуашъхьэр бэджэ нахь иныгъ. Мыдыджи мыдыджи иныгъэ, лъэгу ехыпIэ моджэ иIагъэп, мы чIапIэхэр мы Iуашъхьэмэ щыщыгъэх .\nНепэ Къуекъомэ яIуашъхьэ утеуцоу тыгъэм икъохьэгъу гъогукIэ зыбгъазэу лъэгуанэм уиплъэмэ, хы IэрышIэ мыгъоу тичIыгу къырашIыхьагъэм ышъхьэшъо джэф нэм къыкIэуцо. Гъэмэфэ бэдзэогъум, псыр зызэкIакIокIэ, зэрэлъэгуанэу зы мазэкIэ итеплъэ зыкъызэрехъокIы, шхъонтIэгъакIэм шъофым псэ къыпегъэкIэжьы. ЕтIани, бжыхьэм къыдакIоу псым къегъэзэжьышъ, гъошъур зэлъеубытыжьы, джаущтэу чIыгумрэ псымрэ щызэнэкъокъухэу Бжъэдыгъу чIыгур къагъэнагъ.\nНэплъэгъур лъэгуанэм зыщылъыкIуатэкIэ, Пщыкъуйхьаблэ къэлъагъо. Нэчэрэзыий адкIэ къосыгъ, ау ари хым ыхьыгъ, чылэр Пщыкъуйхьаблэ ыпшъэкIэ къэкощыжьыгъ. ХычIэ хъужьыгъэ Къуекъомэ ялIы хафэхэмэ яшылъабжъэ зынэсыщтыгъэхэр. Ау а зэкIэмэ джыри якъэрэгъул Къуекъомэ якъэгъэсэй Iуашъхьэ, чэщкIэ тэ тымылъэгъурэ шыухэр къыщызэфэсыхэшъ, нэфшъагъо нэс яхэгъуашъхьэ тесых…\nАри мифологием къыдилъытэрэмэ ащыщ.\nЗы лъэхъан адыгэ кIэлэ куп тызэрэугъоий, нарт Асран иIуашъхьэ псым ымыхьыным пае Едэпсыкъое пакIэм тIэкIу тыкъыIукIоти, Очэпщые гъогушхом нахь пэблагъэу къэгъэсэй фэтшIыжьыгъ.\nДжащ фэдэу джыри Къуекъохэм, Янэкъохэм, ХьэкIакохэм, мы Къуекъомэ яIуашъхьэ зыцыпэ хэщэягъэхэмкIэ, чылэр къыткъоуцомэ Къуекъомэ якъэгъэсэй Iуашъхьэ зыпкъ идгъэуцожьын тимурад. «Мыщ фэдэ къэгъэсэйхэр зытIэкIырэр мэпщынэжьы», – аIошъ, тиIошъхьэ лъапIэ цIыфышъхьэ ымыхьэу Тхьэм дахэкIэ зыпкъ рытигъэуцожьын. Ари лъэпкъ шIэжьым изыIахь…\n1. Авторым иархив къыхэкIыгъ. Янэкъо Исхьакъ ыкъо Аслъан, 1956-рэ илъ. Тэуйхьаблэ къыщыхъугъ. 2016-рэ илъэсым зытхыжьыгъэр Къуекъо Асфар.\n2. Авторым иархив къыхэкIыгъ. Джарымэкъо Тыркубый, 1911-рэ илъ. Джэджэхьаблэ къыщыхъугъ. 1980-м Джэджэхьаблэ щызытхыжьыгъэр Къуекъо Асфар.\n3. Хан-Гирей С. Записки о Черкесии / вступ. ст. и подгот. текста к печати В.К. Гарданова, Г.Х. Мамбетова. – Нальчик: Республиканский полиграфкомбинат им. Революции 1905 г.: Эль-Фа, 2008. – 348 с.\n4. Авторым иархив къыхэкIыгъ. Къуекъо Юныс Исмахьилэ ыкъу, 1917-рэ илъ. Къунчыкъохьаблэ къыщыхъугъ. Къэбарыр 1980-м зытхыжьыгъэр Къуекъо Асфар.\n5. Нэгъуцу Ю.-С. IэсатIир: адыгэм итхыд // Псалъ. – Мыекъуапэ, 2008. – Вып. 5 (8).\n6. Теуцожь Къэншъау, 1929-рэ илъ. Джэджэхьаблэ къыщыхъугъ. 2016. 07. 02. Джэджэхьаблэ щызытхыжьыгъэр Къуекъо Асфар.\nВестник науки АРИГИ №17 (41) с. 20-29.\nОпубликовал admin, 22-02-2019, 12:32. Просмотров: 956\n– Къуекъо Асфар: Адыгэ гущыIэжъмэ алъапсэхэр