Урок мужества на тему &quot;Поэтэу дэкIыгъ, лIыхъужъэу къыдэхьажьыгъ&quot; ( О Х. Андрухаеве на адыг. языке) | Материал (5 класс) по теме: | Образовательная социальная сеть\nОпубликовано 17.02.2013 - 23:20 - Гишева Нагмет Нурбиевна\nурок мужества посвящен творчеству Х.Б. Андрухаева - нашего земляка, Героя Советского Союза.\nУрок мужества на тему: "Поэтэу дэкIыгъ, лIыхъужъэу къыдэхьажьыгъ" ( О Х. Андрухаеве на адыг. языке) 57.5 КБ\nТЕКIОНЫГЪЭМ ИМАФЭ ФЭГЪЭХЬЫГЪЭУ ЛИТЕРАТУРЭМКIЭ ЛIЫХЪУЖЪНЫГЪЭ УРОКЫМ ИПЛАН-КОНСПЕКТ.\nТЕМЭР: Поэтэу дэк1ыгъ, л1ыхъужъэу къыдэхьажьыгъ.\nМУРАДЫР: Андырхъое Хъусен иобразк1э Родинэм гуфэбэныгъэ дахэ фыря1эу, ш1улъэгъуныгъэ лъап1э фаш1эу к1элэеджак1охэр п1угъэныр.\nНЭРЫЛЪЭГЪУ Андырхъое Хъусен икарт, сурэт зэфэшъхьафхэр,\nI. Урокым изэхэщэн.\nII.Темэмрэ мурадымрэ яс1он.\nIII. Пэублэ гущы1.\nАпэрэ усэу «Щэхъурадж» зыфи1орэм сыкъытегущы1э, нэ1уасэ фэсэш1ых.\nIV. К1алэмэ усэу къызэрагъэш1агъэхэр къа1ох.\n«Пачъыхьэм изэман сищы1эк1агъэр»\nV. Зэфэхьысыжь гущы1 итворчествэк1э.\nХъусен ипхъорэлъфэу Андырхъое Азэ Хъусен фитхыгъэ письмэм къеджэ.\nЛ1ыхъужъныгъэу зэрихьагъэм пае к1алэмэ беседэ адэсэш1ы (литературэм иурокмэ тызэджагъэмэ татегущы1э).\nб) 1уашъхьэу зыщыфэхыгъэр.\nв) Ишъогъу письмэу къыфитхыгъагъэр (Жэнэ Къырымызэ)\nг) Снайперскэ винтовкэр\nд) Письмэу Верховнэ Советым янэ къыфитхыгъагъэр.\nVI. Урокым изэфэхьысыжь.\nНепэ урокым мурадэу ти1эр андырхъое Хъусенэ пае зэжъугъэш1агъэр\nзэфэтхьысыжьыщт, Хъусен иусэмэ тыкъяджэщт, л1ыхъужъныгъэу зэрихьагъэм\nТинепэрэ урок К1убэ Щэбан игущы1эхэмк1э къызэ1усхы сш1оигъу. К1убэ Щэбан шъош1э, ащ игущы1эхэмк1э тиурокхэр бэрэ къызэ1утэхых.(сыкъеджэ)\nСЭ СЫЩЭIЭФЭ СЕМЫЗЭЩЭУ, КЪЭСIОЩТЫР СЭ\nСЫЩЫМЫIЭЖЬМЭ, ЖЬЫМИ ЗЭРИХЬЭУ КЪАIОЩТЫР СЭ СИОРЭД\nАры ц1ыфым игъаш1э орэдым фэд. Къэхъугъэу мыл1эжьын щы1эп. Непэ ущымы1эжьмэ, уиорэд дахэу ц1ыфмэ къа1о хъумэумыл1эгъахэм фэд. Тикъуаджэ идахэ язгъэ1уагъэмэ, лъэуж дахэ къэзгъэнагъэмэ ащыщ Адырхъое Хъусен Борэжъ ыкъо. Ар щэ1эфэ орэд дэхабэ къы1уагъ, ежь ыужк1и пстэуми л1ыхъужъым иорэдхэр къа1ох ык1и къа1ощт.\n«Бэ зыгъэш1агъэ нахьи, бэ зыгъэхъагъ» а1о. Андырхъое Хъусен ыгъэш1агъэмрэ ыгъэхъагъэмрэ уазык1ырыплъык1э, «Бэ зыгъэш1агъэнахьи, бэ зыгъэхъагъ п1оныр тэрэз.\nИлъэс т1ок1 ны1эп ащ ыгъэш1агъэр, ау игупшысэ дахэхэмрэ ил1ыхъужъыгъэ зек1уак1эрэ ц1ыфмэ ящысэ техып1эу, ягъэсэпэтхыдэу къахэнэжьыгъ. Ар к1элэеджэк1о ц1ык1угъ апэрэ усэр зетхым. Исабыигъом щегъэжьагъэу иапэрэ шыхьатэу ипсыхъо жъынч, истхъумбыл чъыгыжъ ары апэрэ усэхэр зэхьыл1агъэхэр. Джащ фэдэу адыгэ къуаджэм къыдэхъухьагъэ шъэожъыем иапэрэ лъэубэкъухэри, игулъытэхэри зэпхыгъагъэхэр икъуадж, ипсыхъу, имэз.\nМы мы усэмэ нафэ къытфаш1ы Хъусен гулъытэ чан зэри1агъэр. Дунаик1эм итыгъэ зытепсэгъэ адыгэ къуаджэм Хъусен къыщыхъугъ, щап1угъ, щеджагъ, ащ дэк1и къалэм еджак1о к1уагъэ. Ыужым иш1эныгъи хахъуи, изэхэш1ык1ыныгъи зи1эти, инэплъэгъуи нахь чыжьэ зэхъум, зэк1э ц1ыфмэ ягупшысэ хъугъэ. Иусэхэм уяплъыми, к1элак1эм игупшысэхэр нахь куухэу, нахь чыжьэхэу зэрэхъухэрэр къэнафэ: Усэхэу «Орэд къэс1ощт», «Маяковскэм ипортрет дэжь», исатырхэр Советскэ Родинэ к1асэм, партием, лэжьак1охэмягъэхъагъэхэм афэгъэхьыгъ. Бэнэныгъэ пхъашэк1э нахьыжъхэм щы1эк1ак1эр къызэрэдахыгъэр ащ гурэ1о.\nУсэу «Пачъыхьэм изэман сыщы1эк1агъэр» л1ыжъым къы1уатэу ыш1ыгъ, сыда п1омэ, гъэпщыл1ак1омэ тетыгъор зыща1ыгъыгъэ дунэежъыр ежь ылъэгъугъэп, къа1отэжьэу зэхихыгъэ нахь.\nУсэу «Пачъыхьэм изэман сищы1эк1агъэр (къеджэх)\n«Пк1ашъэхэр щтагъэх», «Щэхъурадж», «Къумбыл», «Тичъыгыжъ дэжь», «Тыгъужъым иорэд», «Кавказ», «Бжыхьэ», «Бжыхьэпэ пчэдыжь», «Гъэмэфэ пчэдыжь» зыфи1орэ усэхэм къаушыхьаты къэзыуцухьэрэ дунаим ш1улъэгъоу фыри1агъэр.\nУсэу «Кавказ», «Тичъыгыжъ дэжь»(къеджэх)\nКъоджэ еджап1эм ч1эсызэ, ныбжьык1э дэдэу, ытхыгъэмэ ащыщ «Ащымыгъупшэжьын зыфи1орэ усэу С.М. Кировыр пыймэ зэраук1ыгъэм ехьыл1агъ. Сыд фэдэ ч1энэгъэ ин фэхъуми,сыд фэдэ утын хьылъэ къырахыми, коммунистическэ партиер зэрэмыукъошъущтыр, ащ народыр пытэу зэрэкъотыр мы усэм къыще1о.\nУсэу «Ащымыгъупшэжьын» (къеджэх)\nХъусен бэ ытхынэу игъо ифагъэп. Ащ италант анахь къызщызэ1ук1ыщтым зэо пхъашэм хэк1одагъ. Ау ытхыгъэ усэхэу, мак1эу къык1эныжьыгъэхэми ащ игухэлъ къабзэхэм, игупшысэ инхэм тащегъэгъуазэ, хэгъэгум ик1элэ п1угъэхэм яобраз тапашъхьэ къырегъэуцо.\nПоэт ныбжьык1эм ихэгъэгу къэухъумэгъэным, ищык1агъэ хъумэ ащ ищы1эныгъэ фитынэу зэри1ощтыгъэр къыгъэшъыпкъэжьэу фашист техак1охэм язэуагъ, л1ыхъужъныгъэшхо зэрихьэу заом хэк1одагъ. Центральнэ музееу Москва дэтым Андырхъое Хъусен иснайперскэ винтовкэ ч1элъ. Хъусен ыуж а винтовкэр урыс к1алэу Николай Ильин ратыгъагъ. Ильиныр зыхэк1уадэм украинцэу Анатолий Гордиенкэм ратыжьыгъагъ.\nДжащ фэдэу лъэпкъ зэфэшъхьафмэ язэкъошныгъэ пытэ исаугъэтэу а винтовкэр тарихъым хэхьагъ.\nХэку музеим андырхъое Хъусен ехьыл1агъэу ч1ып1э гъэнэфагъэ и1. Ащ поэтым и1эпэрытххэри, итхылъэу «Сиорэд» зыфи1оу 1946-рэ илъэсым къыдэк1ыгъагъэри ч1элъых. Адыгэ педучилищэу зыщеджагъэми Хъусен ыц1э фаусыгъ. Зыщызэуагъэ къуаджэу Дьяково тикъуаджэ дэт саугъэтым фэдэ дагъэуцуагъ.\nПоэт ныбжьык1эм иусэхэм гухэлъ-гупшысэ дахэ ахэлъ. Хъусен ымэкъэ чан ахэмэ къахэ1ук1ы.\n(Андырхъое Хъусен ипхъорэлъфэу Андырхъое Азэ Хъусен фитхыгъэ письмэм къеджэ)\nТэтэжъ! Уимафэ шIу!\nМары джыри о уикъуаджэ удэт. Илъэс 60-к1э узэк1э1эбэжьмэ уздэк1ым узэрэщытыгъэм фэдэу уныбжьык1, ушъхьац быраб. Ау т1.к1у унэшхъэим фэдэу ущыт. Мары тиурами. Къэош1эжьа? Гъатхэрэ чъыг бырабэхэм шхъонтйэрымэр атырихэу жьым зэрехьэх. Ары, ахэр къумбыл чъыг ц1ык1ухэу, пшыхэу Хьасанэрэ Рэджэбырэ уигъусэхэу о п1эшъхьит1ук1э бгъэт1ысыгъагъэхэр ары. Еплъ, джы ахэр к1ык1аеу зэрэк1ыгъэхэм.Тикъуаджэ, тэтэжъ, бэу зэхъок1ыгъэ, бэк1э нахь дахэуи хъугъэ. Унэ хъоо-пщаохэм къагъэк1эрак1э, еджэп1э нэфынэшхор, к1элэц1ык1у 1ыгъып1эр сымэджэщыр дэтых. Пчыхьэрэ къуаджэр зэпэнэфыжьы.Шъыпкъэ, бэрэ удэмысыгъэу укъэк1ожьымэ, уздэмысыгъэ къуаджэр къэш1эжьыгъуай. Ау псыхъоу Фарзэ зэрэщыт. Къэуцу имы1эу, мыпшъыжьэу мэчъэ зэпыт, Лабэ хэлъэдэжьыфэ ыш1уабэ ш1эрэм фэд. Мы ч1ып1эм о бэрэ ущыджэгущтыгъ, уиныбджэгъу ц1ык1умэ апэ уитэу, ахэр бгъэчэфыщтыгъэх. Тэ джы а ч1ып1эр тиджэгуп1. Адэ, сэ сыкъэош1а?Сэ сц1эр …, сыуипхъорэлъф сэ. Мыжъосын гъэчъыгъэу тикъоджэ гузэгу о уит. Хэгъэгур, тилъэпкъ къэуухъумэнэу 1уагъэу о пш1ыгъэр бгъэцэк1агъэу рэхьатэу ущыт. Тэри тыблэк1ы къэс отэлъэгъу, тынэгу ук1эт, тыгу уимык1ыжьынэу уилъ.\nУимафэ ш1у, Тэтэжъ! Уимафэ ш1у!\nИц1ык1угъом щегъэжьагъэу Хъусен сыд фэдэрэ куп хэхьагъэми, хэт тыдэ щы1ук1агъэми ыгъэзэщыщтыгъэхэп. Ежь мыщхыхэу купэу щысыр зэгоутэу ыгъэщхыщтыгъэ. Мыщ фэдэу зы щысэ.\nМафэ горэм Хъусен янэ имысэу , еджап1эм къик1ыжьыгъэу къызэехьажьым, ышхын хъати унэм имылъэу къыч1эк1ыгъ. Хъусен лъэшэу мэлак1э л1эщтыгъэ. Арти, ягъунэгъум ядэжь к1уагъэ. Ныо ц1ык1оу щэламэр зыгъажъэрэм дэжь т1ысыгъэ.\nНЫОР: Сыд уилъэгъун сихьатэхъу?\nХЪУСЕН: Силъэгъун хъати щы1эп, ау гъэш1эгъоны непэ хъугъэр.\nНЫОР: Ал, сыд хъугъэр сик1ал?\nХЪУСЕН: (ынэхэр щхызэ) Тичэтыужъ къэгущы1агъ.\nНЫОР: Ал, ащ фэдэ мэхъуа? Ащ нахь гъэш1эгъон ц1ыф зэхихынэп. Сыда къы1уагъэр чэтыур\nХЪУСЕН: Нэнэжъ т1эк1у сымышхэу ар къэс1он слъэк1ыщтэп. Мэлак1э сэл1э\nНЫОР: Ал, къэп1уагъэр сш1огъэш1эгъонэу сщыгъупшэжьыгъ. Ма сихьатыу, ма, ма шхэ. Щэлэмэ фабэм ха1.\nЗЕЗЫЩЭРЭР: щэламэк1э зигъэшхэк1и, псы чъы1э т1эк1уи тыришъухьажьи къежьэжьыгъэу ныор къэгузажъуи Хъусен къеупч1ыгъ.\nНЫОР: Адэ, сихьатыу, шъуичэтыужъ къы1уагъэр къысфэмы1уатэу уежьэжьыгъа? Сыда чэтыум къы1огъэшъыпкъэр?\nХЪУСЕН: Нэнэжъ сыдэу угъэш1эгъон? Сыда чэтыум къы1онк1э узфэягъэр «Мяу, мяу!»- джары чэтыум къы1уагъэр\nЗЕЗЫЩЭРЭР: ы1уи Хъусен къежьэжьыгъ.\nНЫОР: А, к1элэ бетэмал, ори, о, сыбгъэпц1агъ. Щэлэмэ лагъэ сш1опшхыгъ, Хьау, к1о уихьалэл, сик1ал, укъысэ1ушэк1ыгъ. Сэ сымыделэмэ чэтыур къызэрэмыгущы1эщтыр сш1эн фэягъэ.\nЛ1ыгъэр, ц1ыфыгъэр охътэнчъэх. Щы1эныгъэм иохътабэхэр зэблэхъугъэ мэхъух. Зэблэхъугъэ мыхъурэр, зызэзымыхъок1ыжьырэр, сыдигъок1и зыуасэ къык1имычырэр л1ыгъэр ары. Унагъор, л1акъор рыгушхоу, рыпагэу, къахэк1ы ц1ыф. Ащ фэдэу къежьэрэр лъык1уатэзэ, хахъозэ, къуаджэр, лъэпкъыр зэрэпсаоу, аужыпкъэм зэрэкъалэу зэрэгушхохэрэ ц1ыфэу хъуным зе1эты. Джащ фэдэхэм ащыщ Андырхъое Хъусенэ. Тэ ар тищысэтехып1, тэ ащ тырэгушхо, ар егъаш1эми лъэпкъым щыгъупшэщтэп. «Л1ыхъужъыр непи къытхэт».\n1. Сиадыгабзэ сэ рысхъожьынэу зы бзи щымыI. (КIубэ Щ).2. НэмыкIыбзэумыш1эным емыкIу хэлъэп, емыкIушху умышIэныр адыгабзэр (КIубэ Щ).3....\nВнеклассное мероприятие "ЛIыхъужъыр тыди щагъэлъапIэ" (разработка на адыг. языке с презентацией)\nВнеклассное мероприятие посв. Герою Советского Союза Х.Б. Андрухаева.«Бэ зыгъэшIагъэ нахьи, бэ зылъэгъугъ» аIо. Андырхъое Хъусен ыгъэшIагъэмрэ ыгъэхъагъэмрэ уазыкIырыплъыкIэ, «Бэ зыгъэшIагъэ нахьи, бэ...