ТIОЛАКЪ

ЦIыхубзым бэлыхьрэ пудыгъэрэ зэрырахыу щыта Iуэхугъуэхэм я нэхъ Iей дыдэт «тIолакъ» жыхузlэр. Ар зэрыщытри зищIысри иджырей ди цIыхухэм я нэхъыбэм ящIэркъым. «ТIолакъ» жыхуаIэр зищIысыр мырат: фы­зыр и лIым дэпсэу мыхъуу, л1ым сыт хуэдиз мыхъумы­щIагъэ кIэрылъми, ар цIыхухъу дэпсэу мыхъунуми, лIы мыхъуми, и фызыр икIыжыну хуиту щытакъым, и лIым хуит имыщIу, ауэ лIым и фызыр иригъэкIыжыну хуитт, фызым зы дагъуэ имыIэми.
Ауэ щхьэусыгъуэ гуэркIэ, гурыщхъуэпцIкIэ, бзэгукIэ зыгуэр яку дыхьэу, лIым и фызыр иригъэкIыж хъуамэ, и фызыр хьэрэм ищIын хуейт. Абы иужькIэ а TIyp ауэ къу­дей зэIуплъэ хъужынутэкъым. Аурэ зэман зыкъом дэкIа нэужь, фызри лIы дэмыкIуэурэ лIыми фыз къимышэурэ «сэ нэхъыфI умыгъуэтмэ, сыкъэшэж»,- жыхуиIам хуэдэу, лIыри фызри щIегъуэжрэ зэрышэжыну мурад ящIмэ, фы­зыр къыхуэхьэрэмщи, лIыр абы Iуплъэ хъунукъым, епса­лъи хъунукъым. Ауэ фызыр зыгуэрым ишэрэ къригъэ­кIыжмэ, итIанэ Iуплъи, къишэжи хъунущ, хьэлэл къыхуэ­хъужащи.
А щIыкIэм тету лIымрэ фызымрэ езы тIyp зэIуплъэ мыхъуу лIыкIуэкIэ зэрышэжыну зэгурыIуэмэ, шэрихьэт­кIэ зы щIалэжь гуэр нэчыхь хуатхырти, жэщым фызым и деж щIагъэхьэжт. Жэщым нэху къекIа нэужь, щIалэжьым шэрихьэткIэ хьэрэм ирагъэщIыжырти, фызыр къабзэ хъу­жат, хьэлэли хъужати, илIым ишэжи дэкIуэжи хъунут.
Ауэ абы нэгъуэщI зы Iуэху пщхьэмыпэ къыщыхэкIи къэхъут: жэщым щIагъыхьэжа щIалэжьымрэ фызымрэ ягу зэрихьрэ, фIыуэ зэрылъагъурэ, и лIым дэкIуэж нэхърэ абы дэпсэум нэхъ къищтэу хъурэ къызэхуэнэу, и лlыр ауэ гъэпкIауэ къанэу. ШэрихьэткIэ я нэчыхь тхащ, зыри пхуе­щIэнукъым.
Ар адыгэ хабзэм шэрихьэтым къыхилъхьа хабзэт, ар­мыхъумэ фыз игъэкIыжыр ди хабзэм хэлъакъым. Дэ ди хабзэу щытар: фызым къимылэжьын къилэжьарэ губгъэн хуащIамэ, и лъакъуитIыр шы мыгъаситIым кIэращIэрти зэкIэщIатхът. Ауэ фыз игъэкIыжыныр ди адыгэм япэ ды-
дэ къыщызыублар Къэзэнокъуэ Жэбагъыуэ жеlэр Iуэры­Iуатэм.
Е щlалэжьым зыlэщIимыубыдэу къиутIыпщыжмэ, и лlу щытам ишэжыну хуит хъуати, щlэрыщlэу нэчыхь хуатхт, иратыжти фызыр зеям къыхуэнэжт.
Мис аращ <Тlолакъ» жыхуаlэу щытар. Мыпхуэдэуи къэхъуу щытащ Iэджэрэ: щlалэмрэ хъы­джэбзымрэ зэрымьщlыхуу, я гъащIэми зэтемыплъауэ зэ­рагъашэрт. Апхуэдэ зэрымыцIыхуитIым я зэхуакум бзэгу Iэджэ къыдыхьэрт. Iэмал имыlэу зым зыр хуаубт. Щlалэ зратар: «набгъэу, дэгуу, мэхыу, къытехьэ иlэу, абы къы­щытехьам щIиукIыхьынкlэ, щIитхьэлыхьынкlэ xъyну»,~ жраIэрти, хъыджэбзыр ягъэгужьейрт. «Ар зылъымыхъуа мы хэкум искъым, къыдэкlуэн игъуэтакъым. Уэ уагъэунэ­хъуащ, тхьэмыщкlэ»,- жаlэурэ и фlэщ дыдэ ящIт.
Хъыджэбзыр зэрашауэ, щlагъэлъхуауэ, яшэну зэрамы­пэсу къыдэнэжауэ, цIыхум зэрыдэпсэун акъыл имыlэу, къагъапцlэри къылърагуауэ, ягъэунэхъуауэ щlалэм жраlэрт.
Мис апхуэдэурэ хъыджэбзыр ягъэшынэрт, псэ къыхэ­мынауэ ягъэгужьеЙрт. А зэманым иджы хуэдэу, цlыхухэр зэрьщIыхутэкъым, зэнэсэlуасэтэкъым, уеблэмэ, къуажэкlэ, къуажапщэхэр щызэрымьщlыху щыIэт. Жраlэхэр, кlэралъ­хьэхэр я фlэщ хъурт. Псом хуэмыдэу, зэрымыцlыхуy зэратаитlыр зэщышынэрт «сыт хуэдэу пlэрэ сызратар», «сыт хуэдэу пlэрэ къызатар»,- жаIэрти, гужьеяуэ егуп­сысырт. Щlалэм хыхьэхэкI иlэу, дуней и пlалъэ ищlэу щымытмэ, хъыджэбз Iуэхухэми зыри химыщIыкlыу, джэ­гум кlуамэ, жыжьэу къэуджхэм еплъ нэмыщI, и гъащIэм хъыджэбз блыпкъ иубыду къэмыуджам, жыжьэу илъагъу иэмыщI и гъащIэм цlыхубз емыпсэлъам, Iэщ я куэдрэ и гъащlэр былымым къахэмыкlыу уэтэртесу щытам, «Iэщ я куэдщи уасэ куэду къыдатынщ»,- жаlэу кърата хъы­джэбзым и деж щlаутIыпщхьэрт, щауэкъуэтыр и гъусэу. Щауэ, адрей, мыдрей къинэмыщI, жаlэурэ зыри хэзымы­щIыкI щlалэжьыр ирагъэзэшарэ зыри къыгурымыlуэжу, хэгужьеихьауэ, зыри имыщlэжу нэхъри хэзэрыхы. Хъы­джэбзми бзэгуу щlалэм щхьэкlэ къыхуахьа къомыр и гум илъти, гужьеяуэ, щlыlэтехьэгъуэр къытехьауэ мэкlэкуакуэ.
Щlалэжьым дэнэ и деж къыщыщIидзэнуми ищlэркъым, сыт ищIэнуми къыхуэгупсысыркъым. _ Дауэ фыщыт, ди шыпхъу, укъыздикlахэр псори узыншэкъэ? - жиIэрти, абы къыщыщIидзэрт, нэгъуэщl жиlэн имыщIэу.
И псэлъэкIэхэмкlэ щlалэжьым тIэкlу зэрыхухэтым нысащIэм гурыщхъуэ ищIти, нэхъри гузавэу щIидзэрт. А къыжраlари нэхъри и фlэщ хъурт. «А кlэралъхьэхэр пэж дыдэ мыгъуэу пlэрэ?» - жиIэрти, гузэвэгъуэм ихьт.
Абы лей къызыгурымыlуэм сыт хуэдэ хабзэрэ нэмысрэ иlэу бгъэдыхьэну а цlыхубз мыцlыхури? Езыри: «фыз къыпхудошэ!» - жаlэурэ, лIыжьхэм я деж щlалъафэ, къыщlалъэфыжурэ лъэзэхэпхъэ хъуауэ, ищIэнри илэжьы­нури ищIэжкъым, и щхьэр хэунэзыхьащ.
Нысащlэри «унэишэ, къишэж» жаlэурэ зэралъафэурэ, мо мьщlыху куэдым и щхьэр ягъэунэзащ, а лlы къыщlы­хьэжынум егупсысурэ и акъылыр фIэкlуащи, дунейр кlагъэпшагъэ хуэдэу нэмыщI и нэм илъагъуркъым, зы бэлыхь къыщыщIыну фlэщlу гужьеящ.
Мис апхуэдэ щытык1эм иту, щIалэжьыр къыхущIинэр­ти щауэкъуэтыр къыщlэкIыжырт.
ЩIалэжьым хабзэ къекlуэкIхэм хищIыкI щыIэкъым, бгъэдыхьэкIи, бгъэдэкIыкIи, былымхэм я хабзэм нэмыщl. ЩIалэжьыр и закъуэу къызэрыщlэнэу, нысащIэм жьэхэ­фыщIыхыи игъэшынэрт. Мо быlуэбышэр нысащIэм имы­чэзууэ щыжьэхэфыщIыхькlэ, «мыр зэрыжывlэ дыдэм хуэ­дэщ, сунэхъуащ, сыщIитхьэлыхьынщ»,- жиIэрти гужьей­ти, нысащlэр шынауэ нэху к1eкIт.
«Щlэхыу, нысащlэр сымаджэ хъуащ. шынауэ нэху къе­кIащ»,- жаIэрти, молэр къраджэрт. Молэм дыуэ хуитхт, дыуэпс иригъафэрт, епщэт.
- Мыбы и Iуэхум бзаджэнаджэ Iуэху хухэтщ, щlэхыу жэи Iэзэ къыхуэфлъыхъуэ! - жиIэрти, молэм унафэ къа­хуищIт.
Фыз Iэзэр хьэзырыххэт, И «жинхэр» и гъусэу къэсыр­ти, еплът-къеплъыжт.
- Алыхь-алыхь, си дахэ цIыкlу мыгъуэ, укъэмыс щIыкlэ узыфэ Iейр дэнэ мыгъуэм къипха, дэнэ мыгъуэм къыпхуиукI? - жиIэти, нэхъри игъэгужьейрт.- Узыр хэ­мытlасэу, и Iэпкълъэпкъ псоми зримыгуашэ щIыкlэ, сыту фlыуэ псынщIэу гу лъыфта,- жиlэурэ, еIэзэну щlи­дзэрт.- Алыхь-алыхь, си дахэ цIыкlу мыгъуэ, мыбы бза­джэнаджэ къебгъуэуащ, жин фlьщlэ зэран къыхуэхъуащ, цlэ къемыгъэтьщу Iэмал иIэкъым! - жиIэрти, лажьэ зи­мыlэ нысащlэр игъэгужьейрт.
- Цlэ къэт,- жаIэрти, лажьэ зимыlэр зэрахуэу щlа­дзэрт. ИмыщIэм сыт къитынт, дэнэ кърихыу къитынт? Ар жыхуаlэр выми шыми ищIэртэкъым. Зыри къащыхуимыт­кlэ, нысащlэр яубэрэжьу щlадзэрт, ягъэшынэу кърагъэ­тыну. Ари щымыхъукlэ, нысащIэм и Iэхэр япхти, мафIэм ирагулlу щlадзэрт. А мафIэмкlэ ягъэшынэу цlэ кърагъэ-
тыну. Арщхьэкlэ цlэри бжьыдзэри ищlэртэкъым а зэр,а­хуэм. Мо ягъэгужьеяр, мэгурымри мэlущащэ, апщlондэху жин Iэзэм зыгуэрхэр итх хуэдэу ищlурэ мафIэм пэре­дзэр.
Мис а щIыкIэм тетурэ, лажьэ зимыlэр зэхаубэражьэрт, игъэгужьейрти, сымаджэ дыдэ ящlырт. Мис апхуэдэ бэ­лыхьхэр къикIт, цlыхубзхэр зыхуэмей е имыцlыхум залы­мыгъэкlэ иратыным, мылъкукlэ иращэным.