Культурэм игъэпсэкIошхуагъ | Адыгэ Макъ\nАвтор: Редакция\t/ 08.11.2016\t/ КУЛЬТУРЭР\t/\nЛъэпкъым къыхэкIыгъэ цIыф цIэрыIохэм яхьылIэгъэ зэIукIэгъухэр, зэхэхьэ гъэшIэгъонхэр Лъэпкъ тхылъеджапIэм бэрэ зэхещэх. Сэ сишIошIыкIэ, гум анахь къинэжьыщтхэм ащыщ Хьанэхъу Адамэ фэгъэхьыгъэу блэкIыгъэ тхьамафэм ащ щыкIуагъэр. ЦIыфэу къекIолIагъэхэм Адамэ шIулъэгъуныгъэу, шъхьэкIэфэныгъэу фыряIэр къахэщэу ягуапэу къэгущыIагъэх. Чэзыур къынэсымэ къыIощтым зыми зытыригъэпсыхьэщтыгъэп, къэтэджырэм ежь ишIэжь Адамэ къызэрэхэнагъэр къыIотагъ, нэфынэр, гуфэбэныгъэр къызыпкъырыкIырэ цIыф къызэрыкIоу, ау акъылышхо, гулъытэшхо иIэу ар зэрэщытыгъэр, Iоф дэпшIэщтмэ, зыфэдэ къэмыхъугъэу, кIочIэшхо къыозытырэ, IофшIэным уфэзыгъэблырэ пащэу агу къызэринэжьыгъэр къыхагъэщыгъ. Интеллигент шъыпкъэу щыт кIалэр культурэм игъэпсэкIуагъэу, зэхэщэкIо IэпэIасэу, хьалэлэу зэрэщытыгъэр къаIуагъ.\nМакIэ къызэрэхэкIырэр непи уахэтым фэдэу уиIофшIэгъу­гъэхэм, ебгъэджагъэхэм уигугъу ашIэу. Ощ фэдэу ыпэкIэ плъэхэ зышIоигъохэр, Iофэу зы­пылъ­хэм хэхъоныгъэ зэришIы­щтым егупшысэхэрэр къыщыунэнхэм мэхьанэшхо иI. «Щы­мы­­Iэжьым уехъуапсэ хъущтэп» аIо, ау непи Адамэ цIыфхэм ахэтым фэдэу гукIэгъу хэлъэу зэрэтегущыIэхэрэм уасэ фэмы­шIын плъэкIырэп.\nЦIыф дэгъоу шIу фэшъ­хьаф зымышIагъэр дунаим шIэхэу зехыжьыкIэ, «цIыфышIур Тхьэми ищыкIагъ» аIошъ, Адамэ пасэу дунаим зэрехыжьыгъэм арыщтын лъапсэу иIэр… Псаоу щыIагъэмэ, Iоныгъо мазэм и 26-м ар илъэс 70-рэ хъущтыгъэ. Дунаим зехыжьыгъэр илъэс 16 хъугъэми, адыгэ культурэм хэ­мыкIыжьыгъэу, ащ игъэпсакIом фэдэу непи игугъу ашIы.\nХьанэхъу Адамэ Теуцожь районымкIэ къуаджэу Тыгъур­гъой къыщыхъугъ. КIалэр цIы­кIузэ Хьанэхъу Асхьад иуна­гъо Мыекъуапэ къэкIожьыгъагъ. Мыекъопэ музыкальнэ еджа­пIэм фортепианэмкIэ иотделение ащ дэгъу дэдэу къызеухым ыуж Саратов дэт консер­ваторием щеджагъ ыкIи апшъэ-рэ гъэсэныгъэ зиIэ апэрэ адыгэ пианистэу хъугъэ, етIанэ культурэмкIэ апэрэ министрэу щытыгъ.\nИлъэсиблэу культурэм Iоф зыщишIагъэр зэхъокIыныгъэм иилъэсхэу, УрысыемкIэ ушэ­тыпIэ хъугъэхэм атефагъ. А уахътэм щыIэныгъэм илъэ­ныкъуабэкIэ хэгъэгум чIэ­нэгъэшхохэр ышIыгъагъэх. Ау Адыгеим икультурэ а уахътэм хэхъоныгъэшхохэр иIэхэ хъугъагъэ. Къэралыгъо симфоническэ оркестрэр, урыс народнэ музыкальнэ Iэмэ-псымэхэм яоркестрэу «Русская удалыр», эстраднэ ансамблэу «Ошъутенэр», Камернэ музыкальнэ театрэу непэ ежь ыцIэ зыхьырэр щыIэхэ хъугъэ. Хьанэхъу Адамэ ишIуагъэкIэ искусствэхэм я Институтэу Адыгэ къэралыгъо университетым хэ­тыр къызэIуахыгъагъ. IэпэIэ­сэ­ныгъэ зыхэлъ музыкант, художник, артист ныбжьыкIэ­хэм ар ренэу IэпыIэгъу афэ­хъущтыгъ.\n1997-рэ илъэсым культурэмрэ искусствэмрэкIэ Координационнэ Советэу «Темыр Кавказ» зыфиIорэм итхьаматэу ар ха­дзы. 1999-рэ илъэсым къыще­гъэжьагъэу культурэм ыкIи искусствэм якъэралыгъо университетэу Краснодар дэтым ипроректорэу ыкIи искусствэхэм я Институтэу а университетым хэтым идиректорэу Iоф ешIэ. 2000-рэ илъэсым игъонэмысэу Адам Краснодар кIорэ гъогум текIодагъ. ГухэкIышху ихэку имыфэу, илъэпкъ хэмыфэу мощ фэдиз зышIагъэу, джыри зы­шIэнэу амал зиIэгъэ кIалэр ащ тетэу зэрэкIодыгъэр.\nЗэхахьэр зезыщэрэ Шъхьаплъэкъо ГъучIыпсэ гущыIэр апэ ритыгъ АР-м культурэмкIэ ими­нистрэ игуадзэу ШъэуапцIэкъо Аминэт. Адамэ Iоф зыщыди­шIэгъэ илъэсхэр ащ игуапэу ыгу къэкIыжьыгъэх.\n— Хьанэхъу Адамэ тэ, культурэм иIофышIэхэм, тщыгъупшэу къыхэкIырэп. ЗышIэщтыгъэхэм «Адам Асхадовичым ыIогъагъ, ышIэгъагъ» тэIо зэпыт. Сыд фэ­дэ Iофтхьэбзэшхо зэхэтща­гъэми, ащ ипчэгу ар итыгъ, ренэу зыгорэ къыугупшысыщтыгъ, Iофым игъэцэкIэн ыкIуачIэ зэкIэ хилъхьэщтыгъ. Iоф дэп­шIэныр псынкIагъэ. Ащ фэдагъ искусствэхэм яучилищэ ипащэу зыщэтыми, зэминист­рэми.\nИIофшIэгъу уахътэ Урысыем­кIэ илъэс къинхэм атефэгъа­гъэми, а уахътэр ары тэ тикультурэ, тиискусствэ анахь зыкъызыщиIэтыгъэр. А лъэхъа­ным къэралыгъо оркестритIу кIэу зэхищэгъагъ, къэшъокIо ансамблэхэу «Налмэсым» ыкIи «Ислъамыем» статусыкIэ яIэ хъугъагъэ, Лъэпкъ библиотекэм истатус зыкъиIэтыгъагъ. Ащ ишIуагъэкIэ лэжьапкIэмкIи материальнэ базэм ылъэны­къокIи нахь амал дэгъухэр яIэхэ хъугъагъэх.\nАу а лъэхъаным гущыIэу «лъэпкъыр» республикэм щыпсэурэ нэмыкI лъэпкъхэм тэрэзэу къагурыIощтыгъэп. «Лъэпкъым» адыгэ закъомэ яеу къы­рагъэкIыщтыгъ. ЕтIанэ профессиональнэ коллективхэм язэхэщэн зымыштэхэрэри щыIа­гъэх. А лъэхъаным лэ­жьапкIэр къамытэу мэзэ заулэ тешIэуи хъущтыгъ. Арэу щытми, лъэпкъыр къырашIэжьэу культурэ иIэн зэрэфаер Адамэ къыгуры­Iощтыгъ ыкIи ащ игъэпсын ыпшъэ ифагъ. Сыда пIомэ культурэр шIу зылъэгъурэ цIыфэу щытыгъ. Культурэр шIу умылъэ­гъоу ащ зи щыпшIэн плъэкIы­щтэп.\nАдамэ зэхэщэкIо IэпэIасэу зэрэщытыгъэм дакIоу ежь шIо­тэрэзыр пащэхэм агуригъэIоным фэIэзагъ. Лъэпкъыр лъэпкъэу къэнэнышъ, ащ хэхъоныгъэ ышIыным пае шIэгъэн фаер ежь къыгурыIощтыгъ ыкIи ар пащэхэм алъигъэIэсын ылъэкIы­щтыгъ, — къыIуагъ А. Шъэуап­цIэкъом.\nЕтIанэ культурэмкIэ гъэ­цэкIэкIо органыр — министерствэр зэрэзэхащэгъагъэр ыгу къэкIыжьыгъ. Нэбгырэ зыб­гъупшI нахьыбэ мыхъурэ купэу министерствэ хъугъэм Iофышхо ыпшъэ илъыгъ, ау Адамэ зипэщэ министерствэм ипшъэрылъхэр дэгъоу ыгъэцэ­кIэнхэ ылъэкIыщтыгъ.\nПэнэшъу Руслъан илъэсыбэрэ лъэпкъым икультурэ фэ­лэжьагъ, ар гъэцэкIэкIо органым ипащэу къыхэкIыгъ. Хьанэ­хъур искусствэхэм яучилищэ пащэ фэхъуным фэгъэхьыгъэ унашъор ары зышIыгъагъэр.\nРуслъан цIыф зэфэшIыгъэу щыт, къыIон ешIэми, цIыф зэхахьэхэм къащыгущыIэу бэрэ плъэгъущтэп. Ау мы зэха­хьэм гуфэбэныгъэшхо хэлъэу Хьанэхъу Адамэ иуахътэ ыгу къэ­кIыжьыгъ, иIофшIэн осэшхо къыфишIыгъ.\nГуманитар шIэныгъэхэм апылъ Адыгэ республикэ институтым ипащэу Бырсыр Батырбый Хьанэхъур дэгъоу ышIэ­щтыгъ. А зы уахътэм зыр куль­турэмкIэ, адрэр гъэсэныгъэмрэ шIэныгъэмрэкIэ министрагъэх. ЯIофшIэнкIэ зэнэсхэу бэрэ къыхэкIыщтыгъ.\n— Адамэ республикэм иза­къоп, Москва Iофыгъо мы­псынкIэхэр щызэшIуихынхэу амал иIагъ, бэмэ ашIэщтыгъ, шъхьэкIафэ къыфашIыщтыгъ. Тызэгъусэу федеральнэ министерствэм тычIахьэу хъущтыгъ, кIалэм къызэрэпэгъокIыхэрэр згъэшIагъоу сылъыплъэщтыгъ.\nАдамэ сыдрэ купи ипчэгу итыгъ, хьалэлэу щытыгъ, нэфэу къыпыкIырэм укъигъэфабэщтыгъ, узэрищалIэщтыгъ, — къыIуагъ Бырсырым.\nАщ къыкIэлъыкIоу къэгущыIа­гъэх АР-м инароднэ артистэу Зыхьэ Заурбый, Хьанэхъум ишIуагъэкIэ къызэIуахыгъэ ин­ститутым ипащэу Чепниян На­талье, фондэу «КIэн» зыф­и­Iорэм ипащэу Чэмышъо Гъазый, Камернэ театрэу Хьанэхъу Адамэ ыцIэ зыхьырэм ипащэу Сулейман Юныс, Адыгэ къэралыгъо университетым ипрофессорэу Татьяна Степановар ыкIи нэ­мыкIхэр.\nЗэкIэми ягуапэу Адамэ агу къэкIыжьыгъ, фэразэхэу игугъу къашIыгъ. Ау Юныс игущыIэ­хэм­кIэ ситхыгъэ къэсыухыжьы­нэу тесыубытагъ.\n— Адамэ къызыхъугъэ мафэр тщыгъупшэрэп, мыгъэ ар спектаклэкIэ хэдгъэунэфыкIыгъ. Хьанэхъу Адам ыцIэ ти Камернэ театрэ зэрихьырэм тырэ­гушхо. Зыгорэ къыддэхъумэ, сабыим фэдэу ар гушIощтыгъ. Худсоветым изэхэсыгъуи, нэ­мыкI чIыпIи «Адам Асхадо­вичым сыда ыIощтыгъэр?» тIоу бэрэ къыхэкIы. Сэ сшъхьэ­кIэ зы­горэ къыздэхъумэ, Адамэ ишIуа­гъэу ар сэлъытэ. Ренэу сыгу къэ­кIыжьы «УиIоф зыхэ­мылъым ухэмыхьэу, уиIофшIэн дэгъоу гъэцакIэ» къызэрэсиIо­гъа­гъэр… Ащ тетэу сызекIоным сы­пылъ.\nЕжь Адамэ щыIэнэу ренэу гузажъощтыгъ, щыIэныгъэм ыпэ итэу чъэрэм фэдагъ. Бэ зэри­мыгъэшIэщтыр арыщтын…