Адыгэмэ яшапхъэхэр | Вторая часть

Ижъырэ лъэхъанэхэм къащегъэ жьагъэу хэтрэ лъэпкъи шапхъэхэр егъэфедэх. Ахэм якъыхэхын къежьапIэу, лъапсэ афэхъугъэхэр: ящыIэкIэ-псэукIагъэм къыхафэхэу ашын е къалъытэн фэягъэхэр, хъызмэтэу зыпылъыщтыгъэхэмкIэ охътэ гъэнэфа­гъэм агъэцэкIэн алъэкIыщт Iофымрэ ащ шIуагъэу къафихьыщтымрэ япчъа-
гъэ къызэрашIэщтыгъэр ыкIи нэмыкI­хэр. ГущыIэм пае, псэолъэшIым сыд фэдэрэ бгъагъи шапхъэхэр хэмытхэу ыгъэуцушъущтэп, гъукIэми ышIыщт Iа­шэхэм, Iэмэ-псымэхэм ар ящыкIагъ, мэкъумэщышIэм ихьасэ щыщэу зы мафэм ыжъощтыр зыфэдизыр, чылапхъэу ащ хилъхьащтым ибагъэ, лэжьыгъэу къытырихыжьын ылъэкIы­щтыри пэшIорыгъэшъэу къыридзэнхэ фэягъэ.

Бысымгуащэм непэ ыупщэрыхьа­щтым елъытыгъэу шхыныгъохэр зы­хишIыкIыщтхэр ыпщыхэзэ къыхехых. ДэкIо-бзакIохэм щыгъынхэр зыфа­дыщтым шапхъэхэр тырамыххэмэ сыдэущтэу фэшIоу фадыщта? Сыд фэдэрэ сэнэхьаткIэ лажьэрэ пэпчъ иIоф­кIэ ащ епхыгъэ шапхъэхэр ышIэнхэ ыкIи ыгъэфедэнхэ фаех.

Адыгэхэм уахътэр, кIыхьагъэр, ба­гъэр, иныгъэр, онтэгъугъэр, нэмыкIхэр рагъэунэфыхэу шэпхъэ зэмылIэужы­гъохэр яIэгъэх. Тилъэхъанэ, пасэрэм елъытыгъэмэ, шIэныгъэр чыжьэ дэдэу лъыкIотагъ. Хьисапым, метроло­гием ишапхъэхэр хэмытхэу зыпари джы ашIэжьырэп. Тилъэхъанэ, цивилизацием диштэу, зэрэдунаеу щызэдаштагъэу, зэфэдэхэу хэгъэгухэр зы шапхъэхэм арытхэу мэлажьэх, мэпсэух, ау, шъыпкъэ, къэралыгъо заулэмэ джыри ежьхэм яшапхъэхэр агъэфедэх.

Лъэхъанэу тызыхэтым ифэмэ-бжьымэхэр адыгэхэм лъэшэу къатехьагъэх. ИжъыкIэ шапхъэ горэхэр тилъэпкъ зэ­риIагъэхэр зышIэжьэу щыIэм нахьи зымышIэхэрэр нахьыбэх.

Мафэ къэс ти Лъэпкъ музей къы­чIахьэхэрэм адыгэхэм ятарихъ, ящы­IэкIэ-псэукIагъэр къафэсэIуатэ. Ижъы­кIэ щыIэгъэхэ псэукIэ-IофшIакIэхэм сакъытегущыIэ зыхъукIэ, тятэжъ пIа­шъэхэр зэрыгъозэщтыгъэхэ шапхъэ­-
хэр къыхэсэгъафэх. Ахэр зилIэу­жыгъохэм бэрэ къакIэупчIэх, ащкIэ джэуап ястыжьын фае мэхъу.

ШIэныгъэлэжьхэм, титхакIохэу тарихъ романхэр ыкIи повестьхэр зы­тхыгъэхэм шапхъэу тиIагъэхэм ятхы­гъэхэм уащыIокIэ. Мыхэм афэдэхэр бэ дэдэу зыхэтхэр КIэрэщэ Тембот ипроизведениехэр ары. Адыгэ шапхъэхэм афэгъэхьыгъэу, урысы­бзэ­кIэ тхыгъэу, IофшIэгъэ гъэшIэгъон зи­Iэр тиархеолог цIэрыIоу Аулъэ Пщымаф. Ащ ыгъэунэфыгъэхэу ыкIи нэмыкI тхылъхэм къахэсхыгъэхэу адыгэ шапхъэхэу щыIагъэхэм шъуащызгъэгъуа­зэ сшIоигъу.

Мат=матэ (мера объема, корзи-
на) - шапхъэ, зы матэм из хъурэ пкъыгъо пхъапхъэмэ ябагъ. МатэкIэ лэжьыгъэу раутыгъэм ибагъэ ашыщтыгъэ ыкIи лэжьыгъэ Iухыжьыгъэу конхэм аратэкъожьырэр рапшыщтыгъэ.

НэпIэдзыпIэ-нэгъэупIэпIэгъу (секунда) - уахътэм ишапхъ, зы секундэ фэдиз хъурэ охътэ кIэкI.

Окъу (мерная посуда) - пщалъ, фунтищ зэрыфэрэ шыкъушху. На­хьыпэм революцием ыпэкIэ пщалъэу щыIагъ.

Псагъ, хьасэ-псагъэхьас (мишень+ участок) - ижъырэ кIыхьэгъэ шапхъ, Iэгу-Iэгоу, унагъохэм чIыгу хьасэ Iахь­хэр атырагуащэхэ зыхъукIэ агъэ­фе­дэщтыгъэ шапхъэмэ ащыщ. ­Щэ­бза-
щэр зэрэбыбырэр метри 100 - 
150-рэ фэдиз мэхъу.

Пшъэщиз (длина от ступни до 
шеи) - ижъырэ шапхъ, лъашъхьэм къыщегъэжьагъэу пшъэм нэс къыдиубытэрэм икIыхьагъ. Зы тхьэрэ ны­къорэ фэдиз мэхъу (см 150).

Темыщэч (деревянный ковш) - шапхъ, пхъэ къашыкъэу килограмми 3 - 6 фэдиз зэрыфэрэр. ИжъыкIэ унагъом ыгъэфедэрэ гъомылапхъэмэ ябагъэ рагъэунэфыщтыгъэ.

Тхьэ (мера длины) - ижъырэ шапхъ, бгъэгу гузэгум къыщегъэ­жьагъэу Iэ сэмэгу зэкIэщыгъэм игурыт Iэхъомбэ пакIэ нэс къыдиубытэрэм икIыхьагъ. Ар см 100 фэдиз е IэнтэгъуитIу, «тхьэныкъуитIу» фэдиз мэхъу.

Унэхэр, бгъагъэхэр рахъухьэхэ зы­хъукIэ а шапхъэр агъэфедэщтыгъэ. Нарт къэбарыжъхэм зэрахэтымкIэ, Алэ­джыпщым иунэ тхьэ 30 икIыхьэ­гъагъ. ДэкIо-бзакIохэми шэкIыр тхьэкIэ ашыщтыгъэ.

Тхьэныкъу (мера, локоть) - шапхъэ, Iэнтэгъу уфапIэм къыщегъэжьа­-
гъэу Iэхъомбэ гурытым ыпакIэ нэс икIыхьагъ. ТхьэныкъуитIумэ зы метрэ якIыхьагъ.

ТIуалэ (два перста, ширина двух сложенных пальцев) - ижъырэ шапхъ, IэхъомбитIоу зэголъмэ къадиубытэрэ шъомбгъуагъэм икIыхьагъ.

ТIуалэ (вершок) - шапхъэ, Iэ­хъомбэшхом ыгузэгурэ иуфапIэрэ ыпакIэрэ къадафэрэм икIыхьагъ.

Хае (копна) - пчъэгъэпчъ, шапсы­гъэмэ агъэфедэщтыгъэ шапхъ, фыгу хыжьыгъэу чIытхъ 12. Зы чIытхъыр IэкIоцI (Iэрам) 72-рэ мэхъу. Зы хаер чIытхъ (Iэрам) 864-рэ фэдиз.

Хьакуш=хьакуаш (количество разовой выпечки хлеба) - шапхъэ, хьалыгъу хьакукIэ зэгъэжъэгъоу зэдагъажъи къырахыжьыгъэ хьалыгъумэ япчъагъ.

Цуубытыгъу (время между двумя остановками при пахоте) - жъохэрэм языгъэпсэфыгъуитIу къыдиубы­тэрэ уахътэр. ЖъонакIохэм жъоныр мафэм плIэ зэпагъэущтыгъ за­гъэ­псэ­фынэу. Апэрэр - сыхьатыр 9 зыщыхъурэ лъэхъаным, ятIонэрэр - щэджагъом, ящэнэрэмрэ яплIэнэрэм-
рэ - жъонэкIо тхьаматэм зыщигъэнафэрэм.

Цугъэуцу (остановка волов при пахоте) - цугъэуцугъо пчъагъэмкIэ ажъуагъэм ибагъэ агъэунэфыщты-
гъэ. Мафэм цугъэуцуиплI ашIыщты-
гъэ. Зы мафэм цуий зыкIэшIэгъэ пхьэIашэмкIэ хьасэ 15 - 22-рэ ажъо­щтыгъэ.

ЧIытхъ (мера не обмолотого про-
са) - шапсыгъэмэ агъэфедэщты-
гъэ шапхъ, фыгу мыIожьыгъэу Iэ-
кIоцI 72-рэ мэхъу. ЧIытхъ 12-р зы хае фэдиз.

Шхончогъу (расстояние выстрела) - ижъыкIэ кIыхьагъэр зэрашы­щтыгъэ шапхъэмэ ащыщ, метрэ 200 фэдиз мэхъу.

ШъокIапс (мерная кожаная верёв-
ка) - ижъырэ шапхъ, шъодэным хэ­шIыкIыгъэ кIапсэу метри 4 - 6 фэ-
диз зикIыхьагъэр. ЧIыгу Iахьхэр агощыхэ зыхъукIэ рашыщтыгъэ.

ЩэджэгъуакIу (мера пути, пройденного до полудня) - чыжьагъэм ишапхъ. Мэфэ ныкъом, щэджагъом нэс акIурэм ичыжьагъ, ибагъ.

Щэрэч (пядь) - ижъырэ шапхъ, Iэхъомбэшхо пакIэмрэ къэзыгъэ-
лъэ­гъорэ Iэхъомбэ цыпэмрэ зэкIэ-
щы­гъэ­хэу азыфагу къыдиубытэрэм 
икIы­хьагъ, см 17 - 18 фэдиз мэхъу.

Iабж=Iэбж (мера длины, ладонь) - Iэхъомбэшхор къыIущыгъэу, Iэгу­шъом ишъомбгъуагъэ къыубытырэм икIыхьагъ (см 10 - 16).

IаплIакIошху (косая сажень) - кIыхьагъэм ишапхъ, Iэ сэмэгоу ыбгъу­кIэ дэIэтэягъэм ыIэхъомбэ пакIэмэ къащегъэжьагъэу, лъэкъо джабгъоу ыбгъукIэ Iущэигъэм ылъапэрэ анэс къыдэфэрэ кIыхьагъэр.

IаплIакIу (маховая сажень) - ижъы­рэ шапхъ, тэмитIум ащизэу Iи­тIур зэкIэщыгъэу Iэхъомбэ гурытмэ апа­кIэхэм азыфагу къыдиубытэрэм икIы­хьагъ (см 250). Бжъэдыгъумэ «зирагъ» раIо. Къэбэртаехэр зэреджэхэрэр «къулаш».

Iатэ (копна) - шапхъ, бгэнишъэ хъоу лэжьыгъэ хыжьыгъэу зэте­лъым ибагъ.

Iахьрыгуащ (мерная веревка) - ижъырэ шэпхъэ Iэмэ-псым, чIыгу Iахь­хэр зэрашэу, зэрагощыщтыгъэ кIапс. Зыгорэм къыкIэныгъэ лэжьэ­кIупIэр агощыжьы зыхъукIэ агъэфедэщтыгъэ, чIы Iахьэу агощыгъагъэхэм яинагъ­и рагъэунэфыжьыщтыгъ. КIэныр агощыжьы зыхъукIэ нэбгырэ пчъагъэу зытрагощэжьыщтым фэдизэу кIапсэр зэтрауплIанкIэщтыгъэ ыкIи а шапхъэм­кIэ зэфагъэ хэлъэу шъхьадж тефэжьырэ чIыгу Iахьыр агъэнафэщты-
гъэх.

Iахьрыгуащэм мэхьэнитIу иI (метрология) - кIыхьагъэр, бэ пчъа­гъэр, иныгъэр, уахътэр; нэмыкIхэр зэрашыхэрэ шIыкIэхэр, ятэрэзыгъэрэ язэфэдэныгъэрэ къызэрагъэлъэгъорэ шIэныгъ.

IахьхэмыIу (доля матери, наследство) - ным иIахь. КIэныр агощы зыхъукIэ ным пае хэушъхьафыкIыгъэу, лыеу фыхахырэ Iахь.

IэшъоракI, IэшIуракI (разновидность локтя) - Iэхъомбэшхомрэ къэзыгъэлъэгъорэ Iэхъуамбэмрэ зыщызэпытым къыщегъэжьагъэу Iэнтэгъу пакIэм нэс къыдиубытэрэм икIыхьагъ. Сантиметрэ 40 фэдиз мэхъу.

Iэбжыб, бжыб, IэмычI (пригорш­-
ня) - шапхъэ, Iэхъомбитфэу зэго­лъымрэ Iэ кIоцIымрэ агъэпсырэ иукурбагъэм ифэрэм ибагъ. Щыгъу Iэбжыб.

Iэгущиз (ладонь+равный) - ижъы-
рэ шапхъ, Iэхъомбэшхор хэмытэу Iэ­гушъом ишъомбгъуагъ. Сантиметри 
10 - 16 фэдиз мэхъу.

Iэдэкъабж (пядь великая) - ­ижъырэ шапхъ, Iэхъомбэшхомрэ Iэ­хъомбэжъыемрэ зэкIэщыгъэхэу азыфагу къыдиубытэрэм икIыхьагъ (см 22 - 23).

IэкIоцI (пучок) - шапхъ, фы­шъхьэ лэжьыгъэр ахыжьы зыхъукIэ зы Iэ-
гум ифэрэм ибагъ.

IэмытI (кусок, схватываемый в одну ладонь) - шапхъ, зы Iэгум чIа­фэу зыгорэм пачырэм иинагъ. Гу­щыIэм пае, тхьацу IэмытI. Тхьацу пшагъэм щыщэу, зы хьалыгъу пIуа-
кIэ фэдиз хъунэу, IэмычIэм къыубытырэм иинагъэу пачырэ такъыр.

IэмычIэзэголъ (жмень) - ижъы-
кIэ щыIэгъэ шапхъэмэ ащыщ, Iэхъуам­бэхэр пытэу зэгоубытагъэхэу Iэгуи-
тIоу зэголъхьагъэм ифэрэм ибагъ.

Iэнтэгъу=Iэдий (локоть) - ижъы­-
рэ шапхъ, Iэхъомбэ гурытым ыпакIэ щегъэжьагъэу Iэнтэгъу пакIэм нэс икIыхьагъ. Ар см 50 фэдиз мэхъу. Шапсыгъэхэм «тхьэныкъо» раIо.

IэпиплIзэфагу (мера, ширина в 4 перста) - шапхъ, къэзыгъэлъэгъорэ Iэхъуамбэмрэ Iэхъомбэжъыемрэ зэкIэщыгъэхэу азыфагу къыдафэрэм икIыхьагъэр.

IэпитIузэфагу (мера длины, ширина между раздвинутыми пальцами - указательным и средним) - ижъырэ шапхъ, къэзыгъэлъэгъорэ Iэхъуамбэмрэ Iэхъомбэ гурытымрэ зэгощыгъэхэу азыфагу къыдафэрэм икIыхьагъ.

Iэпищзэфагу (ширина между указательным и безымянным пальцами) - ижъырэ шапхъ, къэзыгъэлъэ­гъорэ Iэхъуамбэмрэ цIэрамыIо Iэ­хъуамбэмрэ зэкIэщыгъэхэ зыхъукIэ азыфагу къыдафэрэм икIыхьагъ.

Iэхъомбищ (три перста) - ижъы­-
рэ шапхъ, Iэхъомбищэу зэголъмэ яшъом­бгъуагъэ зыфэдизэу кIыхьагъэм ишапхъ.

Илъэс мин пчъагъэм мыхэм афэдэ шапхъэхэм тилъэпкъ ­арыгъуазэзэ къырыкIуагъ. Джырэ шапхъэхэу сантиметр, метр, километр, нэмыкIхэр амышIэхэу зыщэтыхэм, зыгорэхэр ашынхэм пае цIыфым ыпкъ щыщхэм якIыхьагъэхэр агъэфедэщты­гъэх. Адыгэхэми лъэпкъыбэми мы шIыкIэр яшэныгъ. Тилъэхъанэ хьисапыр зыхэт шIэныгъэхэм лъэшэу ахэхъуагъ, шапхъэхэм япчъагъэхэр нэидзагъэу гъэунэфыгъэх. КъызэрэтIуагъэу, тэри а зэрэдунэеу щаштагъэхэр тэгъэфедэх, тятэжъхэр зэрыгъуазэщтыгъэхэр тшIэ­хэрэп, тызыщыгъуазэхэр зэй-тIуай ныIэп. Непэ ахэр тымыгъэфедэжьхэми, тилъэпкъ сыд илIэужыгъорэ культурэ, итарихъ щыщхэр тшIэнхэ фаех. Джыри мыгъэунэфыжьыгъэхэу мыхэм афэдэ шэпхъэ пчъагъэ щыI, уапылъмэ, къыхэбгъэщыжьынхэ плъэ­кIыщт. Тилъэпкъ къырыкIуагъэм инахьыбэ тшIэ къэс, нахь зыдгъэлъэ­пIэжьыщт ыкIи тятэжъ пIашъэхэм къытфыщанэгъэ кIэныжъым ишIуагъэ нахь зэхэтшIэщт.

Тэу Аслъан.

Адыгэ Республикэм и Лъэпкъ ­музей шIэныгъэмкIэ иIофышIэ шъхьаI, археолог.

http://www.adygvoice.ru/newsview.php?uid=16157