Щlалэ хьэщlэм кlэлъызэрахьэу щыта хабзэр

Къуажэм ящыщ зыгуэрым щIалэ хьэщIэ къахуэкIуамэ, къуажэм и кIуэцIкIэ джэгу, нэгузыужь щIыпIэ гуэрхэм щыIэмэ, хьэщIэм и нэгу зрагъэужьыну а гушыIэ здэщы­Iэм яшэрт. Абы хуэдэ хьэщIэри ирагъэблагъэрти, гуп зэхэс здэщыIэм щlашэрт. Ирагъафэ-ирагъашхэрти, къыщlа­шыжырти джэгум Iуашэрт. А унагъуэм нэхъ и гъунэгъуу щыт хъыджэбзхэм хьэ­щIэм фадэбжьэ къыхуахьырт. Джэгум Iутхэм хэгъэрей зыкъыхуащIырт, нэжэгужэу къыбгъyрыувэхэрт. ХьэщIэм и гупэмкlэ цlыху къэуву джэгум Iут нэхъыжь­хэм ядэртэкъым, «хьэщlэр щlыбагъ умыщI!» - жаlэрти.
ХьэщIэм имычэзууэ цlыху къыхущыту, хьэщlэр зей бысымым идэртэкъым. Бысым имыIэмэ, джэгум Iут нэ­хъыжьхэм ядэртэкъым, «хьэщlэр Алыхьым и хьэщIэщ, Алыхьым нэужькlэ дэ ди хьэщIэщ!» - жаIэрти. Ауэ нэхъыбэрэ къызэрыхъу хабзэти, щlалэ хьэщlэ къа­хуэкIуамэ, къуажэм шыгукlэ хыхьэрти, хъыджэбзхэр, Я адэ-анэм елъэlуурэ, къыхашти, джэгу хуащlт. Хъыджэбз­хэр къыхашу зылъагъу щlалэхэр епlэщIэкIыу, езыр ­езыру къызэхуэсхэрт. А къомыр. зэрагъэпэщыху, щlалэ хьэщIэр хуэфащэ ныб­жьэгъу бгъэдэсу ирагъафэт, ирагъашхэт, ягъэхьэщIэт.
Къуажэ щIалэхэр джэгур зэхаублауэ мэджэгури бжэ­Iупэм Iутщ. Зы зэман хьэщlэрй къыщIашт. «Хьэщlэ щы­Iэщ, фытекIуэт!» жаIэрти джэгум Iутхэр 3элъыlукlуэтыр­ти, хьэщIэм увыпIэ иратт. Джэгум Iут нэхъ лъэрызехьэIуэхэри къэкlуатэрти, хьэщIэм фIэхъус кърахт, зыхуэфащэхэри къыбгъэдэувэрт. Утыкур инт, хъыджэбзхэри унэ блыным еувэкIауэ зэбгъу­рытт, щlалэхэр мыдэкIэ жыжьэу, хъурейуэ еувэкIауэ зэ­хэтт. Хъыджэбзхэр чэзууэрэ къыдэкIырт, къыщыфэнум и деж. ЩIалэхэри чэзуyрэ техьэурэ къафэхэрт.
Джэгу утыкум «джэгу гъуакIэ» еджэу зыгуэр итт. Абы и унафэт утыкум щекlуэкIыр: къэфэнури, пшынэр зэхъуэкIынри, Iэгу еуэн хуейми. Хьэщlэр къыщыфэкIэ пшынэри Iэгури щIагъэхуа­бжьэрт, нэмыс хуащIу. ЦIыхухъуу зэхэтыр псори Iэгу уауэ, ауэ хьэщIэр Iэгу еуэну и пщэ дэлътэкъым. lэгу еуэ­нуми хуитт, eмыкIy къыхуащIынутэкъым. «ХьэщIэр къаофэ»,- жаIэу хэгъэрейхэм къыдамышу, езыхэр къыдэкlыу къызэрыфэм хуэдэу къэфэнутэкъым, нэху щыху щытами. ХьэщIэр къыщыфэнум, «фыкъыдэмыж, хьэщIэ щыlэщ!»­ жаIэрти, зыри къыдэмыкlыу зэтраубыдэрти, хьэщlэр къы­1ехьэнум пэплъэхэрт. ХьэщIэр къыдашт. Хъыджэбзхэм ящыщу нэхъ Iэкlуэлъакlуэ е пшынауэр къыхудашти, къы­дагъафэрт. Зыгуэр къэфэну къыдэкIауэ хьэщlэр къагъэ­фэну мурад ящIамэ, а къыдэкlар къэмыфэу игъэзэжти, и пIэм иувэжт, хьэщIэм нэмыс хуищlу утыкур хуит хуищIт.
Ар хьэщIэр армыру, хэгъэрейхэм ящыщу щlалитl зэуэ къэфэну къыдэкlамэ, т1ум язми ягъэзэжыну яфIэпуды­гъэти, - утыкум щызэщыхьэу къэхъурт. Къэфэну къыдэкI ам къафэ мыхъуу нэгъуэщI зыгуэрым и зэранкlэ къэмыфэу къытекIыжыныр фIэпудыгъэти, хуабжьу къигъэгуб­жьырт. Ар апхуэдизкlэ пудыгъэу ялъытэрэ пэт, хьэщlэ гугъу зэращlу къэмыфэу къытекIыжырти, и пIэм увыжт. ХьэщIэм щхьэкlэ, ар зэрыхабзэти, пудыгъэу ялъытэртэкъым.
Джэгум Iут хъыджэбзхэр Iэгу еуэртэкъым адыгэ хабзэкlэ. Ауэ хьэщlэр къыщыфэкlэ хъыджэбзхэри Iэгу еуэрт, хьэщlэр ягъэлъапlэу.
Цlыхубз хьэщlэ
Пасэрей ди цlыхубзхэр куэдрэ унэм икlыу щытакъым. «Цlыхубзым и Iуэхур жьэгупащхьэмрэ бжэщхьэlум­рэщ»,- жаlэу щытащ. Абы къик1ыр «цlыхубзыр унэм икlыу нэгъуэщI щlыпlэ щIэкIуэн щыlэкъым»,- жаlэу арат. Пэжу, лIым кърихьэлlэр фызым зэригъэзахуэу, зэ­ригъэпэщу унэм щlэсу щытащ. Унагъуэм зыгуэр къехьэ­лIэным цlыхубзым и Iуэху хэлътэкъым,
Цlыхубзыр зэзэмызэххэт щежьэр, Iыхьлы гъунэгъухэр илъагъуну. Цlыхубзыр зэрежьэр выгут. Выгум Iэмал имыlэу гу­щхьэ телът. Гущхьэр и кIыхьагъкlэ щlэуфат упщlэкlэ, щагъэ хужь бгъуэшхуэкlэ тепхауэ. Гущхьэр, Iэмал имы­lэу, щIытелъыр Э1!>I лъэныкъуэкlэ уэшхымрэ дыгъэмрэ щи­хъумэрт. Пасэрей ди цlыхубзхэр, иджы хуэдэ, цlыхухъу­хэм я нэlуасэу, еплъхэу, къеплъыжхэу, зэlущlэхэу щыта­къым. ЦIыхубзым нэмыс лей хуащIт.
ЦIыхубз ису гу кIуэуэ, шу закъуэ къакlуэу ярихьэлlа­мэ, цlыхубзым нэмыс хуищIу шум дигъазэрти, зыкъомрэ дэкlуатэрт. Пщы шу е уэркъшу я пщафlэ щlалэ я гъусэу цlыхубз зэрыс гу ирихьэлlамэ, я пщафlэ щlалэр цIыхубз­хэм ядэкIуэтэну къахуигъанэрт. «ЦIыхубз пшэрыхь хущанэ»,- жыхуаlэ псалъэжьыр къызытекIар аращ. Цlы­хубз зэрыс гу псым зэпрыкIыну нэблэгъауэ шу къакlуэу къарихьэлlамэ, ядигъазэрти, псым зэпригъэкIт, «цlыху­бзым къулейсызыгъэ къыщыщIым»,- жиIэрти, абы хуэ­сакъыу.
ЦIыхубз хьэщIэр здэкlуэм зэрынэсу, бысымылIым IумпIэр иубыдырти, пщIантIэм дишэрти, гур къызыщыу­выIэн хуейм и деж къыщигъэувыIэрт. Ауэ цIыхубз хьэщIэр цIыхухъум иригъэблагъэртэкъым. ЦIыхубзхэм ирагъэблагъэрт. Сыт хуэдэ цlыхубз хьэщlэуи· щрети, хьэщIэщым цIыхубз ирагъэблагъэртэкъым.
Цlыхубзыр нэхъ зэрагъэхьэщlэ хабзэр джэдкъазт, гъэшхэкIт: кхъуейжьапхъэ, жэмыкуэ, къ. хуэдэхэр арат. Ныш хуаукlыуи къэхъут, ныш хуамыукIми емыкlутэкъым.
Адыгэ хабзэкlэ, зы унагъуэм зы цlыхухъурэ зы цlы­хубзрэ зэрихьэлlауэ зэхьэщlэгъу хъуамэ, зэнэсэlуасэу щымытмэ, зэдэуэршэрыну, зэдэшхэну хабзэтэкъым. Ар къызыхэкlыр цIыхухъумрэ цlыхубзымрэ зэхуаlэ нэмысыр арат. Ауэ хьэщlэхэр щlалэ зи къэшэгъуэрэ хъыджэбз зи ишэгъуэрэу щытмэ, а тlyp зэрагъэцIыхут, хэгъэрей зэ­хуащIт, зэдагъэуэршэрт.
Хамэ цlыхухъу здэтlыс Iэнэм цlыхубз ядэтIысыртэ­къым, ядэшхэртэкъым. Ядэшхэн дэнэ къэна, Iэнэм хьэщlэ щысмэ, цlыхубзхэр щIэкIырт е мыт1ыcy щхьэщытт, шхэн яухыху.
Адыгэ бысымыр ерыскъыкIэ хьэлэлт. Адыгэр хьэщIэкlэ зэрыфIым ещхьыркъабзэу, ерыскъы­кlэ, шыгъупlастэкlэ хьэлэлт, цIыхум хуэгумащIэт, «си шыгъупlастэ цIыхум ишхарэт»,- жиIэт. Адыгэ лIыжьхэм я шхэгъуэ хъуамэ, зыщагъэгувэ щыIэт, «зыгуэр къыды­хьамэ, дызэдэшхэнт»,- жиlэу. Псом хуэмыдэу, хьэщlэщ зиlэ адыгэ лlыжьхэр хьэщlэщ щlэсрейуэрэ цlыху къари­хьэлlэу здагъашхэурэ есати, цlыху здагъэшхэну яфlэфIт. Абыхэм я закъуэ шхэну я жагъуэт, «зэдэпщlэ щlэхщи, зэдэшхэ Iэфlщ»,- жаlэрт.
Бысымыр и пщlантIэм дэту е и куэбжэпэм щыту, хьэ­щlэ гуэр блэкlыу сэлам къритамэ, сэламыр къыIихти, «еблагъэ, зодгъэгъэпсэхунщ, хьэщlэ уrrщIынщ, бысым уи­мыlэм!»,- жриIэрт. Ар зыжриlа хьэщlэр, жэщым а къуажэм къыдэнэн хъурэ, бысым имыIэм, къигъэкIэрэхъуэжти, еблагъэ къы­жезыlам и деж щепсыхырт. Ар, бысымым пщlэ къыхуа­щlауэ, щlыхьу къилъытрт.
Адыгэ бысымыр хьэщlэм щихъуэжыр зэзэмызэххэт. Апхуэдэ къыщыхъуми, а хьэдэгъуэдахэр къуажэ псом зэ­лъащIысырт. Бысымым и дежкIэ ар хьэдэгъуэдахэт, на­пэтехт. ХьэщIэм и дежкlи бысымхъуэж ищIыныр напэтэкъым. «Бысымхъуэж зыщIым чыцI ажэ xyaукI»,- жаIэу псалъэ­жьщ. Бысым хъуэж зыщlа хьэщIэм чыцlыхъу xyaук1ырт, «бысымхъуэж щыпщlакlэ аращ уэ пхуэфащэр»,- жиlэу къикlыу.
Зы хьэщIэм зы хьэщlэр и жагъуэщи, бысымым хьэщlи­тlыp и жагъуэщ»,- жаIэрт. Ар апхуэдэу щlыжаlэр бысымым хьэщIитI зэуэ имыгъэхьэщIэну аратэкъым. Атlэ, хьэщIитI зэрихьэлlамэ, бысымым и дежкlэ гъэхьэщlэ­гъуей зэрыхъур, зыхуей хуэзэу имыгъэхьэщIэфынкlэ хъур­ти арат.
«Хьэщlэр Алыхьым и хьэщlэщ, Алыхьым нэужькlэ дэ ди хьэщlэщ»,- жаIэрт. «Хьэщlэр угъурлыщ, фlыгъуэр, берычэтыр къыдокlуэ»,- жаIэрти, яlэ псомкlи ягъэхьэ­щIэрт, щыгуфIыкlыу.
Цlыхухъу хьэщIэм дэшхэр цIыхухъут, щхьэж зыхуэ­фэщэнкlэ. Хьэщlэр щlалэу щытмэ, нэхъ щlалэгъуалэхэм дагъашхэрт, лIыжьым дагъашхэтэкъым. Ар лIыжьым щIыдамыгъашхэр, зэрыхуейм хуэдэу шхэнутэкъыми арат, укIытэнут.
Цlыхубз хьэщIэм дэшхэри цlыхубзт, хьэщlэр цlыхухъу­ми цlыхубзми абы дэшхэ бысымым, хьэщIэм нэхърэ нэхъапэ шхэн иухын хуейтэкъым, хьэщIэм ишхыныр ишхыху.
Хьэщlэ къакlуэхэр я хьэщlагъэкlи я Iуэхукlи зэхуэдэ­тэкъым. Хьэщlэр къызэрысу къащIэфынукъым сыт хуэдэ хьэщlэми, хьэщlэр къызэрысу къыздикlа- къыщIэкlуа, и Iуэху зыlут зрагъэщlэну еупщI хабзэтэкъым. Езы хьэщlэ­ми бысымыр еупщlыху къажриIэртэкъым: хьэщlэр а зы жэщ закъуэм къыхуэхьэщlэу ежьэжынкlэ хъунут, нэ­гъуэщI Iуэхукlэ къыхуэкlуагъэнкlэ хъунут. ХьэщIэм щlэ­хыу еупщIыну eмык1ут, адыгэ хабзэкlэ. Ауэ зы махуэ зы­тIущ, зы тхьэмахуэ хуэдиз зигъэпсэхуа нэужь, бысымыр еупщIт:
- Си хьэщlэр, дэнэкlэ укъикlрэ, дэнэкlэ укlуэрэ? - ­жиIэрти. Абы щыгъуэ хьэщIэм и Iуэху зытетри, къыщlе­жьари къыжриIэрт. Ар сыт щхьэкlэ къыхуэкlуами бысы­мым хузэфIимыгъэкIмэ, лlыгъэ иIэтэкъым, адыгэлIтэ­къым.