Нысэ къэшэкlэ хабзэу щыlахэр

Мыпхуэдэуи къэхъурт: щIалэ гуэрым зы хъыджэбз гуэр къишэну мурад ещI. Дзы къыхуащI мыхъуну, къи­шэнури къэзышэнури лъэпкъкIэ зэхуэдэу. Хъыджэбзым
лъагъэхъуну зы лlы хэплъыхьа гуэр ягъакlуэрт. Зэрыжа­Iащи, а кIyap щIэкlуа хъыджэбзым я унэ дыдэм кIуэр­къым, здэкlуа лъэпкъым ящыщу нэхъ зыхуэфащэм йо­кlуалIэ.
_ Мыпхуэдэм сралIыкlуэщ, Къетыкъуэм и хъыджэбз цIыкIумкlэ благъэ фыкъащIыну мурад къыфхуащIауэ сыкъагъэкIуащ. СыкъыщIэкIуар лъэныкъуитIымкIи Iуэху угъурлы Тхьэм ищI. Сыкъэзыгъэкlуа унагъуэр хуахьу елъэIуу зратым хуэдэщ, дагъуэншэ унагъуэщ, хъуэпсэ­гъуэ ябгъэдэлъу мэпсэу. Хъыджэбз цIыкIур зэ унагъуэ ихьэну щытмэ, абы хуэдэ унагъуэ блэбгъэкI хъункъым!- жиIэрти, дыгъапIэри дыгъэмыхъуэри хуигъэлт.
Сыт хуэдизкlэ щlалэр щlалэфIми, унагъуэр хъуэпсэ­гъуэми, къратыну пlэцlеижми, зэуэ жэуап къраттэкъым. Адыгэ хабзэкlэ зэуэ жэуап иратмэ, «ауэ иратыну бампIэ­…>, къыхужаIэнут. Абы къыхэкlыу, зэман кIыхькIэ зра­гъэлъэIун, зрагъэлlэлIэн хуейт, Къратыну зэгурыIуауэ щытми, кlэщlу жэуап къратынутэкъым.
Ауэ улъыхъуу къуамытынур пудыгъэти, зимыгъэпу­дыным къыхэкlыу лъыхъун щIэзыдзари увыIэжтэкъым. КIэрымыкlыурэ я щхьэусыгъуэр яригъэухти, жэуап къратт.
_ Хъыджэбзыр иджыри сабийщ, и шэгъуэ хъуакъым, ауэ «инагъ и ныбжьщ»,- жыхуаlэр аращи, цIыху къыщы­щlэупщIэкIэ и зэман хъуауэ къыщIэкIынщи, фи пхъэ хэддзкъым! Мопхуэдэ махуэм къакlуи, жэуап бгъуэтынщ. Iэджэм Iэджэ адэ къуэш иIэщ, ауэ къэзылъхуахэмрэ къы­далъхуахэмрэ сайпсэлъылIэнщи, кlэщIу жэуап бгъуэ­тынщ,- жиIэти къиутIыпщыт.
Пlалъэ къритар къэсти кIэлъыкIуэт. Адэ къуэшым зэ­рыжиlам хуэдэу псорикI белджылы ищIауэ къригъэхьэ­лIэрт. Ауэ Iуэхушхуэр «хъыджэбзыр зратыр зыхуэдэ» зрагъэцIыхун хуейт.
_ Захуэщ, фи благъагъэр къыдощтэр. Ауэ фыкъыт­щIэупщIащи, дыфщIэупщIэжынщ! Мопхуэдэ махуэм уна­плъэ дынэкIуэнщ! - махуэ пIалъэ къратырти къаутIыпщыжт.
_ «Унаплъэ къокIуэ»,- жаIэти зэралъэкIкIэ загъэ­хьэзырт. ПIалъэ къратар къэсырти, лIы зыщыплI къа­кlуэрт. Жэщым нэху щыху къэкIуахэр ирагъафэт, ирагъа­шхэт. Нэху зэрыщу я уни, я жьэгуи, я псэуалъи, къанэ щымыIэу, къаплъыхьт, псорикI зрагъэлъагъурти ежьэж­хэт. Мыпхуэдэ унафи къыхуащIт:
_ Захуэщ, фи благъагъэр къэтщтащ. Мопхуэдэ ма­хуэм нэчыхьытх фынакIуэ! - жаIэти.
А зэманым нэчыхьыр хъыджэбзыр дэсу я унагъуэм шатхырт, зытхыну кIуэхэр нысэр зей лъэпкъыр арат. Иджы нэчыхьыр зыщатхыр нысэр зейм я дежщ. Зытхыну кIуэри хъыджэбзым и лъэныкъуэхэрщ.
Пlалъэр къызэрысу, къуажэм дэс лlыжь нэхъыфlыlуэ­хэм ящыщу зытхух ирагъэтIысхьэрти, зы молэи яхэтуи, нэчыхьытх кIуэрт. Здэкlуэм «нэчыхьытх къокIуэ», жаIэти, я благъи, я ныбжьэгъуи, къанэ щымыIэу къызэхуэсауэ ирагъэхьэлIэти, хьэщIэхэр ирагъэблагъэти, зы унэ щызэ­хагъэтIысхьэрт щхьэхуэу.
А Iуэхум хэтын хуейуэ кърихьэлIа хэгъэрейхэр нэ­гъуэщI vзы унэ щхьэхуэм щызэхэтIысхьэрт. ХьэщIэхэмрэ хэгъэрейхэмрэ зэхэту зэпсалъэртэкъым. ХьэщIэхэмрэ хэ­гъэреихэмрэ зэрызэпсэлъэнур лIыкlуэкIэт. Абыхэм Iэджи зэпаубыvдынут, хьэщlэхэр жаlэр хэгъэрейхэм ямыдэу, хэгъэреихэм жаlэр хьэщIэхэм ямыдэу.
Хэгъэрейхэм ящыщу, апхуэдэм щыгъуазэу, лIитI ха­хырт, лIыкIуэр а гупитIым я зэхуакум дэтыну, зым ящI унафэр мыдрейм къыжраIэжу. Абыхэм уасэ Iэджэ зэпау­быдынут, щIыкlей защIынут.
Уасэу хуагъэлъэгъуэнухэр жраIэну я пiцэ иралъхьэр­ти, а хахаитlыр хьэщIэхэм я деж яутIыпщт. 
- Уасэу мыпхуэдиз, щыгъыныпхъэу мыпхуэдиз, нэчы­хьу унэм илъыну мыпхуэдиз, мохэр, мыхэр къыдэфтмэ, дыIуэхущIэгъущ, къывжаIэ пхъур зейм! - жаIэти, лIы­кIуэхэм хъыбар ирагъащIэрт.
- Апхуэдизи, нэхъыби Тхьэм къывит, дэ хэкум щымыlэ хабзэ къэдублэфынкъым, ивогъэлеикlыщэр. Хэкум щызе­кIуэр мис мыхэр аращи, цIыхухэм ящIэ хабзэр фхуэт­щIэнщ, ямылей жыфIэн хуейкъым! - жаIэрти лIыкIуэхэр ягъэкlуэжт.
А щIыкIэм тетурэ, ягъакIуэ-къагъэкlуэжурэ , нэхущ нэсыхунк1э зэныкъуэкъурт, зэгурымыIуэу. Бысымым куэд Iеи жаIэрт, хьэщlэхэр ар нэхъ мащIэ зэрыхъуным пылът.
Дауэ ящIми, уасэм и нэхъ мащIэ дыдэр мыбы хуа­гъакIуэрти, мыбыкIэ зэгурыlуэрт: витI, жэмитI, зы шы дэгъуэ (шы пэрыт), зы шы мэсхьэт, щыгъыныпхъэу тумэн пщыкIутху. Ахэр хъыджэбзым И адэ-анэм иратт уасэу. Нэчыхьу унэм илъыну сом щитI. Ар нысэм и мылъкуу унагъуэм илъынут, ирагъэкIыжмэ, е и лlыр лIэмэ, щы­хуей махуэм къахихыну хуиту. Дыщэ щIыlу-6гырыпх (пхъур зейхэм жыхуаIэ дыщэкIым ищlауэ), тасышхуэ, тас цIыкIу, къубгъан, гуэгуэн, гъуэлъыпIэкIэн (пхъэ гъуэлъы­пIэ), уэншэку дэкlуеигъуэ (зы пlэ псо), пхъуантэшхуэ, гъуджэ, лентIрэ дариймрэ къыхащIыкIауэ зы фэилъхьэ­гъуэ, къинэмыщI Iэджэ. Ахэр псорикI пхъур зейм я деж
яшэрти, нысэр къыщашэкlэ гу щхьэхуэкlэ кърагъэшэжт, е нысэм и лэгъунэм хущlагъэувауэ къыщlашэрт. А псори уасэ пщалъэ тэмэму ялъытэу арат. Абыхэмкlэ зэгурыlуа нэужь, бысымхэр хьэщlэхэр зыщIэсым кlуэрти псори зэ­хыхьэжти нэчыхьыр ятхт. Нэчыхьытхыр зэрекlуэкlыу щытар, япэр арати, зыгуэр ягъакlуэрти хъыджэбзым ирагъэупщIт:
- Мыпхуэдэм уеттыну, уи нэчыхь едгъэтхыну уарэ­зы? - жаIэрти. А зэманым щыlа хъыджэбзхэм «сарэзыщ» жиlэу игъащIэкlи пхужаIэнутэкъым. Ауэ «сарэзыщ» жи­Iэным и пIэкlэ, гъыт. «Гъамэ, зэфIэкlащ, арэзыщ», жаlэр­ти, жэуапу къалъытэрт. Ауэ абыкlэ къамыгъанэу, и нэчы­хьыр иригъэтхыну хуиту зыгуэр уэчыл кърагъэщIт. Ар уэчыл къызэрищlамкlи щыхьэтитI ягъэувти, и нэчыхьыр ятхт. Абы ещхьыркъабзэу щlалэм и лъэныкъуэкlи зы уэ­чылрэ щыхьэтитlрэ ягъэувт.
Ахэр зэфIэкlа нэужь, бысымхэм жаIэт, «иlэ иджы мо­лэр къэвгъэтэдж!» Ар жыхуаIэм къикlыр - «молэм и нэчыхь тхыпщlэр къэвгъэтlылъ!» - жаlэу арат. Ар къэ­зытын хуейр хьэщlэхэр арат. Нысэр зейм нэчыхьтхыпlэрp къызэригъэтlылъу, молэр къэтэджырти, утыкум къиувэрт. Хъыджэбзым И уэчылымрэ щlалэм и уэчылымрэ утыкум къришэрти я Iэпхъуамбэшхуитlыр зэгъэкъуауэ зэригъэ­убыдырти, а т1ум я Iэр езы молэм иубыдыжырти, тlуми чэзууэрэ щэрыщэ еупщIырт: «уэ узиуэчыл хъыджэбзыр мыр зи уэчыл щlалэм дэпсэуну ептрэ?» - жиIэрти. Жэуап къитырт «Изот». «Уэ узиуэчыл щlалэм мыр зи уэчыл хъы­джэбзыр къыхуэпшэрэ, дэпсэуну?» - жиIэрти, щlалэм и уэчылым еупщIт. Жэуап: «къыхузошэ!» Апхуэдэурэ щэ­рыщэ яупщlа нэужь, зэфIэкlати, я Iэгур яущIти яухат. АпщIондэху псори къэтэджауэ зэхэтт.
Ауэ уасэ Iуэхукlи, сыт и лъэныкъуэкlи, зэраухылlа псори уэчылхэри, щыхьэтхэри къанэ щымыlэу молэм ит­хырт. Ахэр зэфIэкlа нэужь хьэщlэхэри, бысымхэри, ира­гъафэт, ирагъашхэрт1
Ари зэфIэкIти хьэщIэхэмрэ хэгъэрейхэмрэ быдэу зэ­хъуэхъухэт, сэлам зэрахыжти хьэщlэхэр ежьэжт.
Мыдэкlэ къыздэкlуэжым «ди нэчыхьытхыр къокlуэж»,- жаIэрти, хуабжьу загъэхьэзырауэ кърагъэхьэ­лIэжт. Тхьэлъэlу иращIэкIт, джэгу ящIт, благъэхэр, ныбжьэгъухэр, гъунэгъухэр къакlуэурэ къайхъуэхъурт.
1 Шэрджэсхэм нэчыхьытх къафэ яIэт щхьэхуэу, нэчыхьытхыр щекIуэкI дакъикъэм деж ягъэзащIэу. Нэчыхьытхыр щызэхыхьэ пщыхьэщхьэм, зи нэчыхь ятх хъыджэбзыр зыщIэс пэшым и ныбжьэгъу, хъыджэбзхэр къыщызэхуэсхэрти, «нэчыхьытх» къафэм еуэу, къафэхэу, гушыIэу, зи нэчыхь ятх я ныбжьэгъур трагъэууэ зэхэст.