Шапсыгъхэм я гъавэ щIэкIэр

Тенджыз ФIыцIэ Iуфэм щыпсэуа адыгэхэм мэкъумэш ящIэн папщIэ, щIы нэхъ захуэхэм деж ит мэзыр ирагъэкъэбзыкIырт. Жыгхэр джыдэ зэхуэмыдэхэмкIэ паупщIырт, яухъуэнщIырти псэуалъапхъэ къыхахырт, Iэмэпсымэхэр къыхащIыкIырт, къэнар гъэсын ящIырт. Къуацэ-чыцэ сэбэп зыхэмылъыр а щIыпIэм деж щагъэсыжырт.
Шапсыгъ адыгэхэр зэрылэжьакIуэшхуэм, зэрыпсэуакIуэм Клинген Иван гу лъитауэ щытащ. 1893 гъэм ирихьэлIэу ахэр 3.754-рэт зэрыхъужыр, ауэ Iэщышхуэ, мэл-бжэн, шы куэду зэрахуэрт, езыхэр зыхуит зы щIы кIапи нэгъэсауэ къамыгъэсэбэпу къагъанэртэкъым. ГъавэхэкIхэмрэ хадэхэкIхэмрэ куэду ящIэрт, пхъэщхьэмыщхьэ, бжьэ я куэдт. Тутей жыгхэр къагъэкIырт, абы и тхьэмпэхэр шылэ хьэпIацIэм ирагъэшхырт, шылащхьэ ирагъэщIырти, фейдэшхуэ къыпахырт.
ЛIыхэр щIымахуэм къущхьэм ихьэрти щакIуэхэрт, дзыдзэр куэду къаукIырт (зы лIым хуэзэу 500-600-м нэсу). КъэхутакIуэм зэритхыжымкIэ, адыгэ къуажэхэм нэхъ бей а хэгъуэгум истэкъым XIX лIэщIыгъуэм и кIэм ирихьэлIэу. Зы адыгэлI бгъуэтынтэкъым дыщэ ахъшэу сом мини 2-3 хуэдиз гъэтIылъауэ зимыIэ.
Шапсыгъхэм гъавэ щIэным къызэрымыкIуэу мыхьэнэшхуэ иIэу къалъытэурэ къекIуэкIащ. Абыхэм бгыщхьэхэм къыщагъэкIырт щIыIэрыс гуэдзыр, гъатхасэ гуэдзыр, хьэр, хур, гъасэр, хьэпцIийр, зэнтхъыр, нартыхур. Нартыхур лъэгухэм дежи куэду щащIэрт, хьэлэмэту зэрезэгъым къыхэкIыу. ЩэкI зэмылIэужьыгъуэхэр, кIапсэ къыхащIыкIын щхьэкIэ ижь лъандэрэ чэтэнымрэ щIэпымрэ къагъэкIырт.
АбыкIэ щыIэ щIыгухэм фIагъышхуэ ямыIэрэ пэт, гъавэр щыбагъуэрт. Ар нэхъыбэм зэлъытауэ щытар цIыхухэр нэгъэсауэ гъавэ щIэным зэрыпылъырт: щIыр и чэзум ягъэхьэзырырт, жылапхъэфIхэр трасэрт, къэкIыгъэм гъэ псом кIэлъыплъырт, удзыжьхэр къыхамыгъакIэу, гъавэр хъуа нэужь, кIэрыху имыIэу икIэщIыпIэкIэ кърахьэлIэжырт.
Нэхъыжьхэм къызэраIуэтэжымкIэ, шапсыгъ адыгэхэм гъавэр лIэужьыгъуэ куэду къагъэкIыу щытащ. Псалъэм папщIэ, Клинген Иван и тхыгъэхэм дыщыхуозэ шапсыгъхэм нартыху хужьым къыщымынэу лъэгухэм, псыхъуэхэм дэлъ щIыхэм нартыху плъыжьри куэду къыщагъэкIыу зэрыщытам.
Я нэхъыжьхэм зэращIэжымкIэ, ашэху, гъыкIы, хухужь ху лIэужьыгъуэхэр яхуэбагъуэу щытащ. ГъыкIыр псом япэ итт бэвагъкIэ, ауэ хухужьрат пIастэ, мырамысэ, тебэрыжьэ (мэжаджэ) щащIкIэ къыхахыр. Нартыху лIэужьыгъуитI къагъэкIыу щытащ а зэманым: зыр адыгэ нартыхут, и хьэдзэхэр хужьу, ину, быдэу, адрейр истамбыл нартыхут, и хьэдзэхэр цIыкIуу, гъуэжьу, быдэу.
Хьэцэпэцэмрэ хумрэ бадзэуэгъуэм и пэщIэдзэм хъурти, икIэщIыпIэкIэ Iуахыжырт. КъыщахыжкIэ къагъэсэбэпырт гъубжэхэмрэ шэмэджхэмрэ. Гъавэр гъубжэкIэ къэзыхыжхэм езыхэм пхыр ящIт, пхыриплIыр бэжэкъыу зэтралъхьэрт, жьы щIихуу гъущын щхьэкIэ. ШэмэджкIэ гъавэр пызыупщI лIыхэм яужь цIыхубэр итт, пхыр ящIрэ бэжэкъыу зэтралъхьэжу.
Шапсыгъхэм къыщIаIукIа гъавэр хъыкIэ ягъэкъабзэрт самэу зэтратхъуэурэ, абы ар икIи игъэгъущырт. Тэмэму гъуща, дыгъэ зытрагъэпса гъавэ къабзэр кхъуэщын щхьэбгъуэхэм иракIутэрти, гуэнхэм щаIыгът. Абыхэм гъавэ зракIутэ кхъуэщынхэм сантиметр 90-100 хуэдиз я лъагагъщ, 50-60 хуэдиз я бгъуагъщ. Апхуэдэ кхъуэщынищ-плIым зы кубометр хуэдиз ярохуэ.

Хьэкъун Барэсбий.