Адыгэ Хэку Таймс: Адыгэ чIыгум иархеологие фэгъхьыгъэу Тэу Аслан дашIыгъэ зэдэгущыIэгъур\nАдыгэ чIыгум иархеологие фэгъхьыгъэу Тэу Аслан дашIыгъэ зэдэгущыIэгъур\nСуртэтым итхэр: Мамыекъо МулиIэт, Тэу Аслъан, ЕмтIылъ Мир Лъэпкъ музеим щызэIукIа­гъэх.\nУзыщыпсэурэ чIыгум ибаиныгъэ зэбгъашIэ пшIоигъо зыхъукIэ, къыщыкIыхэрэм ямызакъоу, чIым ычIэгъ зыфэдэм укIэупчIэныр нахьышIу. Адыгэ Республикэм и Лъэпкъ музей шIэныгъэмкIэ иIофышIэ шъхьаIэу, Урысыем ижурналистхэм я Союз хэтэу, археолог цIэрыIоу Тэу Аслъан мы мафэхэм гущыIэгъу тыфэхъугъ.\n— Аужырэ илъэси 150-м адыгэ чIыгужъым археологие саугъэт мин пчъагъэ щатIыгъ, — игупшысэхэм тащегъэгъуазэ Тэу Аслъан. — Ащ фэдиз уахътэм чIым къычIахыгъэ пкъыгъохэр титарихъ епхыгъэх.\n— Гъэзетеджэхэм яупчIэхэр къыхэзгъэщыхэ сшIоигъу. Тарихъ саугъэтхэр тилъэпкъ имыехэу къатхыжьырэр бэ.\n— СэшIэ къапIорэм купкIэу хэлъыр. Археологхэу тичIыгу щытIэхэрэр тилъэпкъ щыщхэп, тиреспубликэ щапIугъэу зырыз ахэтыр. Пкъыгъоу къагъотырэр къытапэсырэп е тарихъыр куоу амышIэу яеплъыкIэхэр цIыфхэм алъагъэIэсых.\n— Адыгеим археологэу иIэр макIэми, яIофшIэн дэгъоу зэхащэн алъэкIырэба?\n— Пкъыгъо гъэшIэгъонхэр къэ­дгъотыгъэх. Сэ къыхэзгъэщы­рэр джырэ уахътэ Iофыгъо шъхьа­Iэу тызпылъын фаер ары. Зэфэхьысыжьхэр тшIынхэр, археологхэм къагъотыгъэхэм ти­лъэпкъ иехэу ахэтхэр къахэгъэ­щыгъэнхэр типшъэрылъэу сэ­лъытэ.\n— Ащ фэдэ зэфэхьысыжьхэм хэта къахэлэжьэн фаер?\n— Бзэм, тарихъым апылъ шIэныгъэлэжьхэм ялъытыгъэр бэ. Адыгабзэм Iоф дэзышIэрэ шIэ­ныгъэлэжьым чIыпIэхэм, пкъыгъоу къагъотыгъэхэм ацIэхэр тины­дэлъфыбзэкIэ атхынхэ, ятарихъ мэхьанэ къызэIуахынымкIэ фэшъхьафхэри къыхэлэжьэнхэ фае.\n— Адыгэхэм ящыIакIэ гъучIым, пхъэм, дышъэм япхыгъэу зэрэщытым укъытегущыIагъэгоп.\n— Лъэпкъым гъукIэхэр иIагъэх. Iэдэ-уадэу агъэфедэщтыгъэр бэ. КIыщым щашIыщтыгъэхэр, гъучIыр зэрагъэткIущтыгъэр, нэмыкIхэри нартхэм якъэбархэм къахэтэгъэ­щых. Тилъэпкъ итарихъ тэ тиза­къоп зэзыгъэшIэн фаер. ТичIыгу щытIэрэ археологхэм, лъэп­къым къыкIугъэ гъогур къэзытхыхэрэм титарихъ дэгъоу ашIэ зыхъу­кIэ, ащ ишъыпкъапIэ цIыф­хэм нахьышIоу алъагъэIэ­сыщт.\n— Археолог сэнэхьатым сыда уфэзыщагъэр?\n— Джэджэхьэблэ гурыт еджа­пIэм сычIэсэу Iэшъынэ Сэфэрбый тарихъымкIэ, географиемкIэ тыригъаджэщтыгъ. Тилъэпкъ археологие гъэшIэгъон зэриIэр ти­гъэлъэгъуным фэшI шъофым ти­щэщтыгъ. ХэпIэжъхэм, тарихъ саугъэтхэм тащигъэгъуазэщтыгъ. Адыгэхэм яхьылIэгъэ тхыгъэхэм нахьыбэрэ сяджэу сызыфе­жьэм, археолог сэнэхьатыр къыхэсхы сшIоигъо хъугъагъэ.\n— КъызгурыIорэп уищы­Iэныгъэ къырыкIуагъэр. Механизатор пэрытэу уигугъу зэрашIыщтыгъэр къытфэпIотэщтба?\n— Тракторышхоу «К-701-м» сытесынымкIэ апэрэ классыр сиIагъ. Лэжьыгъэ шIапIэхэр сы­­жъо­щты­гъэх. ЧIым ычIыIу хъурэ пкъыгъо­хэу къычIэсыжъукIыхэрэр зэзгъафэхэу уахътэ къысэкIугъ.\n— Укъэзылъэгъухэрэм ар къагурыIощтыгъа?\n— КъыуаIолIэрэ пстэуми уямыдэIуныр къысэзыIокIыхэрэм адезгъаштэщтыгъ.\n— ЧIыпIэу узщылъыхъо­щтыр ор-орэу къыхэпхыщтыгъа?\n— Краснодар псыубытыпIэм и Къыблэ инэпкъхэмрэ иIэгъо-чIыгъохэмрэ археологие сау­гъэт 220-м нахьыбэ къащызгъотыгъ. Ахэр карт сшIыгъэх, археологхэр рэгъуазэх, ащыщхэр атIы­гъэх.\n— Адыгэхэр гъукIэу зэрэщытыгъэхэм къепIолIа­гъэр тшIомакI.\n— Ижъырэ гъукIэм иIэдэ-одэ 41-рэ пэсэрэ къэхэлъэжъым зэхэпхъагъэхэу къыщызгъотыгъ. Iадэхэу 3, уатэхэу 6, нэмыкIхэри.\n— Улъыхъоным уфэзыщэрэ зэхашIэ уиIэныр уиIофшIагъэ къыхэщы.\n— Сэнэхьат пэпчъ шъэф хэхыгъэхэр иIэх. Археологыр врачым, журналистым, нэмыкIхэм афэсэгъадэ.\n— Илъэс мин пчъагъэ зыныбжь псэупIэм гуIэн Iоф­кIэ «утебанэмэ» итарихъ сыда къепIолIэщтыр?\n— ЧIым къычIэпхырэм икъэ­бар пшIэным фэшI тарихъым къыщебгъэжьэн фае. Тарихъ саугъэ­тэу къэбгъотыгъэм псынкIэу «уте­хъонэу» щытэп, зэрэщылъ шIыкIэр къэбгъанэзэ къычIэпхынэу щыт.\n— ШIэныгъэм фэшъхьафэу археологым гу къабзэ иIэным мэхьанэ есэты.\n— Саугъэтэу къэбгъотырэр тари­хъым щыщ. Бгъэбылъыныр, цIыфхэм ашIоуушъэфыныр тэрэзыхэп.\n— ХъункIакIохэр бэ мэ­хъух, ахэр дэгъоу уIэшы­гъэх.\n— ЧIым чIэлъым узэрэлъы­хъущт техникэ пэрытыр хъункIа­кIохэм зэрагъэгъоты. Хабзэм шIуаушъэфызэ, тыгъогъэ Iофы­гъо­хэр зэрахьэхэзэ, ашъхьэ ифедэ фэлажьэх. Бэ шIэн макIэ шIэн ахэр агъэпщынэщтых.\n— Къэптыгъурэм сыда федэу хэпхыщтыр? Угу­кIэ урэхьатын плъэкIыщта?\n— СшIэрэп джэуапыр къызэрэзгъэпсыщтыр. Тарихъ саугъэ­тыр къызыстыгъукIэ, рэхьатэу сычъы­ен слъэкIыщтэп. Ащ фэдэ саугъэтхэр федэ пфэхъущтхэп.\nНэм ымылъэгъурэр гум къешIэ\n— Аслъан, тызэIукIэным ыпэкIэ уиIофшIэгъухэм къысаIуагъэр сшIогъэшIэгъон. ЧIым уемытIэзэ, саугъэтэу чIэлъыр гукIэ къэошIэ.\nТэу Аслъан мэщхы. Джэуапым сежагъ, ау тизэдэгущыIэгъу зэрэлъымыкIуатэрэм фэшI упчIэм хэзгъэхъуагъ.\n— ГукIэ саугъэт тхьапша къэбгъотыгъэр?\n— Слъытагъэп. Пчыпыджынхэр, чатэр, джэрз Iэхъухэр, фэшъхьафхэр Шэуджэн районым къыщызгъотыгъэх. Илъэси 100-кIэ узэкIэIэбэжьмэ, Н. Веселовскэм Iуашъхьэм къычIинэгъэ шыкъулътыр-къушъхьэ пчэн дышъэм хэ­шIыкIыгъэу гукIэ къэзгъоты­жьыгъ.\n— Ленинэхьаблэ дэжь…\n— Пшъэрылъыныр зыгорэм зэрэщылъыр къасшIи, сэр-сэрэу сыкIуагъ. Пцэжъыяшэхэм сахахьи гукIэ слъэгъугъэ дышъэр псым къыхэсхыгъ.\n— Тарихъым, нарт къэбархэм зафэбгъазэмэ, адыгэхэм ячIыгу дунаим нахьы-шIоу щябгъэшIэным упы-лъэу зэ къысэпIогъагъ.\n— Ижъырэ Адыгеим итарихъ гупчэ тиреспубликэ къыщызэIусхы сшIоигъу. Алэджэрыепщым икъуа­джэ зыдэщысыгъэм иIэгъо-чIы­гъохэм зэхахьэхэр ащызэхэсща­гъэх, ау ныбжьыкIэхэр Iофым ты­рагъэгушхуагъэхэп. Гъобэкъуае чIыпIэр пэчыжьэп.\n— ЧIым чIэлъыр, псым хэлъыр гукIэ олъэгъух. Уигухэлъхэр зэрэлъыбгъэ-кIотэщтхэр ошIа?\n— Ар упчIэ гъэшIэгъон. Археологэу ЛэупэкIэ Нурбый, Адыгэ къэралыгъо университетым тари­хъымкIэ ифакультет щеджэхэрэр, Адыгэ Хасэм хэтхэр IэпыIэгъу къысфэхъущтхэу сэгугъэ, сапэкIэ чыжьэу сэплъэ.\n— Лъэпкъ музеим зэIу­кIэгъоу щыкIуагъэм Тэ­хъутэмыкъое районым, Адыгэкъалэ къарыкIы­гъэхэр, нэмыкIхэри хэлэжьагъэх.\n— КIэлэпIоу ЕмтIылъ Мирэ, сатыушIэу Мамыекъо МулиIэт, фэшъхьафхэм упчIабэ къысатыгъ. Археологием еплъыкIэу фыряIэр щыIэныгъэм рапхы. Ащ фэдэ зэхахьэхэр лъэшэу тищыкIагъэх, гупшысакIэхэм тафащэ.\n— Уимурадхэр къыбдэ­хъунхэу пфэтэIо.