Къуекъо Асфар: Губзыгъагъэр зыщэфыгъэр (Тот, кто купил мудрость) »\nIотэжьым акъылымрэ губзыгъагъэмрэ зэрэхэтыр\nАннотация: В статье выявляются аккумулированные мотивы обращения к прошлому в виде нартских повествований, всего адыгского фольклора как средоточию ума, мудрости и непреходящей духовной ценности. Показано превалирование материального благосостояния над самой жизнью, жестоко отсекающей духовное составляющее нартского общества, с одной стороны. С другой, стороны приходит время, когда знания накопленные человеком в жизни, опыт, его мудрость помогли нартам выжить. Здесь уже на первый план выходит духовное составляющее, на чем мы акцентируем внимание в своей статье.\nКлючевые слова: нарты, нартское повествование, скала стариков, ум, мудрость, нарт хабзэ, Шэбатын, Шэбатынук.\nAnnotation: The article reveals the accumulated motives for addressing the past in the form of Nart narratives, the whole Adyghe folklore as the focus of the mind, wisdom and imperishable spiritual value. It shows the prevalence of material well-being over life itself, brutally cutting off the spiritual component of Nart society, on the one hand. On the other hand, the time comes when knowledge accumulated by man in life, experience, his wisdom helped narts to survive. Here, the spiritual component is already on the foreground, which we emphasize in our article.\nKeywords: sledges, Nart narration, old people's clout, mind, wisdom, Nart Habze, Shabatin, Shabatunuk.\nНартхэу «чатэр IэхъомбищыкIэ къизымыхыжьышъоу жъы хъугъэр, мышэсыжьышъоу зыныбжь хэкIотагъэр, пщэрышIу еонэу щабзэ зымышIыжьышъурэр, зылъэ зымыIэтыжьышъоу къарыунчъэр, мэкъу Iатэ зэтырилъхьанэу куахъор зымыIэтыжьышъурэр, шкIэ зымыгъэхъужьышъоу «еIыстэхыжьыгъэр» матэм рагъэтIысхьэти, нарт чылэм дахыти Жъыгъэ ибг радзыхыжьыщтыгъэ. А лъэхъаным гъотыр акъылым нахь къытекIощтыгъэу къэлъагъо. Жъым иакъыл, игубзыгъагъэ мэхьанэу иIэр къагурыIощтыгъэп ремыхьылIэфэхэ нэс. Ар зэрэхъугъэр къэбар заулэмэ ахэолъагъо. МыщкIэ апэ щысэ къэпхьын плъэкIыщт нарт кIалэу зятэ Жъыгъэ ибг езымыдзыхыжьэу гъочIэгъым щызыIыгъыжьыгъэмрэ нарт Шэбатыныкъо ятэ джащ фэдэу къызэригъэнэжьыгъэмрэ афэгъэхьыгъэхэр. ТIури зэфэдэ хьазырых акупкIыкIэ, ау зэрэзэтекIыхэри щыIэх.\n«…Зы кIалэ горэм ятэ пIашъэр бгым ридзыхыжьын фаеу хъуи, чы матэм ригъэIысти, а Жъыгъэ ибгыджэ заджэхэрэм ыхьыгъ, – къыщеIо «Нартымэ яхэбзэжъ зэраукъожьыгъагъэр» зыфиIорэ къэбарым. – Бгэр лъагэти, ыкIыбы илъэри онтэгъути, Iэбжъэ-лъабжъэджэ ерагъэу бгым дэкIоягъ. ЕдзыхыпIэм нэсы пэтэу кIалэр лъэпэуагъэ. Арыти лIыжъэр щхыгъэ.\n– Шъыда, тат, узыфэщхырэр? – ыIуи еупчIыгъ.\n– Сызфэщхырэр осIопэн, – ыIуагъ лIыжъым. – Мый фэдэу сэ сятэ пIашъэр мыщ къызысэхьыжьым, мы чIыпIэ дэдэм сэри сыщылъэпэогьагъ, сикIал, – ыIуагъ лIыжъым.\nЯтэ пIашъэр кIалэм лъэшэу шIу елъэгъути, нэпкъым ридзыхыжьы шIоигъуагъэп. Ау нартмэ яIо Iогъэ пытэу зэрэщытым фэшIы, ащ зи хишIахьыжьын ымылъэкIынэу гугъи, лIыжъэр ыIэти, нэпкъым къыритIупщэхыгъ. Ежь къыгъэзэжьи тIэкIурэ къэкIуагъэу, ыгу мыIасэ хъуи, лIыжъым рыкIуагъэр зэригъашIэмэ шIоигъоу, къыгъэзэжьи нэпкъым къекIолIэжьыгъ. Зеплъыхым, чы матэр чъыг лъапсэ горэм шIуани, лIыжъэр нэпкъычIэм къытенагъэу ылъэгъугъ. Арыти, ятэ пIашъэр къыдихьыежьи, рихьыжьи къушъхьэ тIокIэ чыжьэ горэм ыхьыгъ. Ыхьи:\n– Джы, – риIуагъ лIыжъым. – Мьщ о пфэгъэшIэтым фэдизрэ упсаоу ущызгъэIэт. Сэ ренэу Iус къыпфэсхьызэ сшIыт.\nАрэущтэу зэхъу нэужым кIалэм зэриIуагъэм фэдэу мафэ къэси ятэ пIашъэм гъомылапхъэ фихьытыгъ, фихьы къэс адрэр чылэм къэбарэу дэлъымджэ ренэу къеупчIытыгъ.\nЗы мафэ горэм къуаджэм дэсхэр псым Iухьагъэхэу, чъыг чIэгъым чIэсхэу щысхэзэ, псым зыхаплъэхэм дышъэ къошын псым хэлъэу халъэгъуагъ. Арыти, чъыг чIэгъым чIэсхэр псым хэзэрэгъэбани шъхьае, агъотыгъэп.\n– Псэр зэушIоркъым ашIокIодыжьыгъ, – аIуи къыхэкIыжьыгъэх.\nА къэбарэр чылэм дэлъэу, кIалэр ятэ пIашъэ дэжь кIуагъэ.\n– Шъыд чылэм къэбарэу дэлъэр? – ыIуи, лIыжъ цIыкIор къеупчIыгъ.\n– Тыгъуасэ дышъэ къошын чъыг чIэгъым чIэсхэзэ псым зыхаплъэхэм халъэгъуагъ. Пстэуми псым зыхатакъуи, ащ лъыхъухи шъхьае, къагъотыгъэп, «Псы ушIоркъыгъэм хэкIодэжьыгъ», аIуи, псыхъом къыхэкIыжьыгъэх, – риIуагъ.\n– Ара, сикIал? – ыIуи къеупчIыжьыгъ.\n– Псым халъагъорэр шъыпкъэ, – ыIуагъ. – Мэфэ реным лъыхъухэу тичылэхэр Iутых.\n– Ар къэзгъотырэм иен фаешъ, о къэбгъотыт, – къыриIуагъ. – УзыкIожьыджэ, а чIыпIэм ори кIо. Псы нэпкъым тет чъыгым дышъэ къошынэр хэт. Ащ иныбжьыкъу ныIэп псым халъагъорэр. Чъыгым дэкIуаери, дышъэ къошынэр къытех.\nЯтэ пIашъэр дэгъоу къыгъашки, кIалэр къежьэжьи ядэжьы къэкIожьыгъ.\nЧылэр дэзэрэхыгъэу псынэпкъым Iутыти, ежьыри кIуи ахэхьагъ. Языбгъуджэ тIыси, зыми гу къызлъыримыгъатэу чъыгэр ыплъахьыгъ. ЕтIанэ тэджи, зыфыдэкIуаерэри амышIэу, чъыгым дэкIуайи, дышъэ къошынэр къырихьыхи къехыжьыгъ. Чылэмэ дышъэ къошыным икъэгъотыкIэ лъэшэу агъэшIэгъуагъ.\nПчыхьэ зэхъум етIани ятэ пIашъэ Iус фихьи кIуагъэ.\n– Дэгъу, – лIыжъым ыIуагъ.\n– Шъыд джыри къэбар?\n– Хэгъэгу къэбар щыI: апэ тыгъэм ыцыпэ икъыкъокIыгъор зылъэгъурэр пэчъахь ашIынэу аIуагъ. Пэчъахьэу лIагъэм ычIапIэджэ ихьатым цIыфхэр ыужы итых. Бэрэ тыгъэм пэплъэнхэу къуаджэм дэкIыгъэх, ау зэкIэми тыгъэм икъыкъокIыгъо зэдалъэгъу.\n– Арымэ, ори адыдэкI ахэмэ. АдыдэкIи, псы нэпкъым теуцу. Тыгъэм инурэ апэ рапшIэу псыхъо нэгум къыридзэт. Ащ о лъыплъ. Тыгъэ нурэр зэрэплъэгъоу «Уарышъы къыкъокIы», – Iо.\nЫужырэ мафэм пчэдыжьы шIункIым тыгъэм пэплъэнхэу чылэм дэкIыгъэхэмэ адыдэкIи, ятэ пIашъэм зэриIуагъэм фэдэу, тыгъэ нурэм лъыплъагъ.\n– Уары, тыгъэр къыкъокIы! – ыIуи апэу тыгъэр къызэрэкIорэр къыIуагъ.\nНарт иIо Iогъэ пытэу, Iогъэ пытэ дэдэу щыIэти, кIалэр пэчъахьэ ашIыгъ.\nХасэ зэIукIэшко ышIи:\n– О цIыфых! Сэ дышъэ къошынэр къэсэзгъэгъотыгъэри, тыгъэр апэу сэзгъэлъэгъугъэри сятэжъ пIашъэр ары. Тижъымэ бэ алъэгъугъэр, бэ акъылыгъэу ахэлъыр, ахэр шIогъэшкох, дгъэлъэпIэнхэ фае (курсивыр тэ тшIыгъэ – А. Къ.). Непэ щегъэжьагъэу жъы дэдэ хъужьыхэрэр бгы лъагэм къетымыдзыхыжьэу олIэжьыфэхэджэ тIыгъынхэу хабзэ сэгъэуцу, – къариIуагъ.\nКIуи, ятэ пIашъэри ядэжьы къыщэжьыгъ. Ащ къыщегъэжьагъэу жъыхэр бгым къырамыдзыхыжьы хъугъэу къаIотэжьы. Ау Жъыгъэ ибг джыдэдэми, а зэманыжъым ишыхьат зафэ фэдэу, джыри гъэнэфагъэу щыI, Лыгъотхы укIомэ, къыщыплъэгъут [1,7: 198-200].\nДжы нарт Шэбатыныкъо къехъулIагъэм зыфэдгъэзэн.\n«Нартымэ ялъэхъан зы хэбзэжъ щыIагъ, – къыщеIо «Шэбатыныкъо нартымэ къахилъхьагъэ хэбзэшIур» зыфиIорэ нарт къэбарыжъым. – Чатэр IэхъомбищыкIэ къизымыхыжьышъоу жъы хъугъэр, мышэсыжьышъоу зыныбжь хэкIотагъэр, пщэрышIу еонэу щабзэ зымышIыжьышъурэр, зылъэ зымыIэтыжьышъоу къарыунчъэр, мэкъу Iатэ зэтырилъхьанэу къуахъор зымыIэтыжьышъурэр, шкIэ зымыгъэхъужьышъоу еIыстэхыжьыгъэр матэм рагъэтIысхьэти нарт чылэм дахыщтыгъ. Дахыти, Жьыгъэ ибг ышъхьэ дахьыетыгъ. Зи зымылъэкIыжьырэ лIыжъ, шъузыжъхэр зэрыс матэмэ мыжъо щэрэхъышхохэр ачIашIахьыти, хьадрэхэр ягъогууанэу Жъыгъэ ибг ратIупщэхыщтыгъэх.\nШэбатыныкъо ятэ Шэбатыни зи ымылъэкIыжъэу жъы дэдэ хъугъэ. Хэбзэжъым ыпкъ къикIыкIэ Шэбатыныкъо яти Жъыгъэ ибг матэм исэу риутIупщэхыжьынэу фаети, матэ ышIи Шэбатынэ ригъэтIысхьи нарт чылэм дихыгъ. Шэбатыныкъо лъэшэу ыгу къеотыгъ хьадрыхэ гъогум ятэ тыригъэуцонэу зэрэхъурэр. Ау сыд ышIэн, хабзэм ушIокIынэу щытэпти, ымыгъэцакIэ хъущтыгъэп. Ятэ Жъыгъэ ибг дихьыий, матэм мыжъо щэрэхъышхуитIу чIилъхьи, Шэбатыныкъо ыIуагъ:\n– Лъэшэу сыгу къео, сят, хьадрыхэ гъогууанэм узэрэтезгъэуцорэр. Ау сыд сшIэн, ори ошIэ, хэбзэжъыр лъэшы.\nШэбатынэ зи ыIуагъэп. Ащ зи зэримыIорэр Шэбатыныкъо лъэшэу иджагъо хъугъэ. Шэбатыныкъо матэм еIункIагъ – матэр хьадырыхэ гъогум теуцуагъ. Матэр Жъыгъэ ибг зефэхым зы чъыгыжъ лъэпсэжъ горэм шIуани ефэхыпIэм елэлэхэу къэнагъ. АдыкIэ мыдыкIэ зэрихьэу матэм ис Шэбатынэ мыщхын ылъэкIыгъэп. Ар къызэщхым Шэбатыныкъо еупчIыгъ:\n– Сыд сят узыдэхьащхырэр? – ыIуи.\n– Ори жъы ухъоу пкъо Жъыгъэ ибг узыридзыхыжьыкIэ мы лъапсэм ушIонэнкIи мэхъушъ ары, – ыIуагъ Шэбатынэ.\nАр ятэ къызыреIом Шэбатыныкъо къэгубжи, ятэ къыпихыжьыгъ:\n– Хэт сыд фаеми ерэIу е ерэшI, ау сэ о хьадырыхэ узгъэкIонэп!\n– Узэрэфай. Шъыпкъэр пIотымэ сэри хьадырыхэ сыщыхьаолыенэу сыфаеп. Мы дунаем Iоф щысшIэн щысымылъэкIыми сыгупшысэн слъэкIын (курсивыр тэ хэтхыгъ – А.Къ.). Дунаем утетэу зыми урымышIу хъумэ хьадырыхэ укIуагъэм фэдэба! – ыIуагъ Шэбатынэ.\nАрыти зэрэхъугъэр чъыг лъэдакъэм шIонэгъэ ятэ къыпихыжьи гъочIэгъ ин горэм Шэбатыныкъо ыхьыгъ.\n– Ыдж, сят, о мыщ чIэс зыми укъымышIэу. Сэ тхьэмафэ къэс шхын къыпфэсхьын, унэм усхьыжьымэ хэбзэкъутэ къысфашIынышъ нартымэ сагъэпсэутэп, – ыIуагъ Шэбатыныкъо.\nЯтэ гъочIэгъым къычIигъани къэкIожьыгъ. Ащ фэдэу Шэбатынэ гъочIэгъым чIэсэу, Шэбатыныкъо ащ шхын къыфихьэу охътэ Iаджи блэкIыгъ. Зы гъэ горэм нарт чIыгум чъыгымэ къапыкIэрэ пкIышъхьэ-мышъхьэхэр икIодыкIыгъэх. ЯтIонэрэ гъэми зи къэкIыгъэп. Ящэнэрэ гъэми къэкIыгъэп. Зы мыIэрыси, зы къужъи амыгъотыжьэу къызэхэнагъэх нартыхэр. Шэбатыныкъо ятэ гъомылэ фихьы пэтэу мыIэрысищ псышъхьэм тесыхэу ылъэгъугъ. «Мы мыIэрысищыр псым къыхэсхынышъ сятэ фэсхьын» ыIуи Шэбатыныкъо псым зыхахьэм мыIэрисищымэ псым зычIагъэби загъэкIодыжьыгъ. Ар гукъао щыхъугъэу Шэбатыныкъо ятэ дэжь нэсыгъ. Ятэ ыкъо къеплъи нэшхъэеу зелъэгъум къеупчIыгъ:\n– Сыда унэшхъэй?\n– Уадэжь сыкъакIо пэтэу псышъхьэм мыIэрысищ щесэу слъэгъугъэти «мы мыIэрысэхэр сятэ фэсхьыных» сIоу псым сызыхахьэм мыIэрысэхэр кIодыжьыгъэхэшъ сызэгоуты, – ыIуагъ Шэбатыныкъо.\n– Ащ пае, сикIал, умынэшхъэй. Джы тапэкIэ псым мыIэрысэ ущылъымыхъужь. Пшъхьэ Iэтыгъэу къэкIуахьи мыIэрысэ бгъотын, – акъыл къыритыгъ ыкъо Шэбатынэ.\nШэбатыныкъо ышъхьэ Iэтыгъэу мэзхэр, хъоухэр, бгы чапэхэр къыкIуахьыхэзэ гъаем къелыгъэхэу зы мыIэрысэ чъыгырэ зы къужъ чъыгырэ апытыхэу ылъэгъугъэх. ДэкIуаий мыIэрысэри къужъыри къыпичыхи нартымэ къафихьи, акIэхэр агъэIыстэжьи гъэ къэс мыIэрыси къужъи Нарт чIыгум къыщыкIы хъужьыгъэх.\nАущтэу зы заулэ текIыгъ. Нарт мэлымэ зы узышхо горэ къахахьи, зэтелIэхэ хъугъэх. Нарт хэкум зы тIы закъуи къимынэу а узым ыхьыгъ. Мэл хьажъ-гъужъ тIэкIоу къэнагъэр зэрагъэбэгъожьын тIы ямыIэжь зэхъум зэкIэ нартыхэр къэгузэжъуагъэх, ау зыми а Iофым ихэкIыпIэ къыфигъотыгъэп. Нартмэ ашIэщтыр амышIэу Хасэ ашIыгъ, ау а Хасэми зи къикIыгъэп: нартхэр мэлынчъэ дэдэ хъущтыгъэх, мэл тIэкIоу къэнагъэр зытебэгъукIын тIы агъотыжьыщтыгъэп. Ащ ыгъэнэшхъэеу Шэбатыныкъо ятэ гъомылэ фихьыгъ. Шэбатыныкъо нэшхъэеу ятэ къызелъэгъум къеупчIыгъ:\n– Сыда унэшхъэй, сызэрэпIыгъыжьыр къыохьылъэкIа?\n– Хьау, сят, арэп ар зэхьылIагъэр. Нарт чIыгум мэл къимынэжьэу екIодыкIы. Узым къелыжьыгъэ мэл тIэкIу-шIокIури зытебэгъукIын тIы агъотырэп, тшIэщтыр тшIэрэп.\n– Ащ пае, сикIал, умыгузажъу. НартхэмкIэ къышъуфэнагъэ мэл тIэкIор Амышъэ итIыжъхэр зыщыхъутыгъэхэ ТIыхъупIэжъ фых. КъыкIэлъыкIорэ гъэм шъуимэлмэ шъынэхэр ахидзэнхэшъ, лъфэтых, – ыIуагъ лIыжъ дэдэ хъугъэ Шэбатынэ.\nШэбатыныкъо къэкIожьи нартымэ къафэнагъэ мэл хьажъ-гъужъ тIэкIур Амышъэ и ТIыхъупIэжъы ыфыгъэх. Амышъы и ТIыхъупIэжъы зэрэтехьэхэу мэлымэ шъынищ, шъыниплI, шъынитфыхэр ахахъуи, зэкIэми къалъфыгъэх. Нарт чIыгум Шэбатынэ ишIуагъэкIэ мэл хъущэр щыбэгъожьыгъ. Ащтэу джыри зы куп текIыгъ.\nЗы гъэ горэм нартымэ ямэщ къэхъугъэп. ЯтIуанэрэ гъэми тырасэн чылапхъэ тIэкIу ерагъэу зэрагъэуIуи, мэщ ашIагъ. Мэщым иIухыжьыгъо дэдэм дунаем зыкъызэхишIахьи, ошъушхо къехи лэжьыгъэр хьалэчы ригъэфагъ, аужыпкъэм чылапхъи къафэнэжьыгъэп. Нарт чIыгум къитэджагъэ гузэжъогъум ыгъэнэшхъэеу Шэбатыныкъо ятэ дэжь кIуагъэ, фыгу гъэлыгъогъэ тIэкIу фихьи. Шэбатынэ фыгу гъэлыгъогъэ тIэкIур зелъэгъум шIомакIэ хъуи, ыкъо къеупчIыгъ:\n– Сыдэу макIэ непэ къысфэпхьыгъэр, сыкъэууджэгъугъэкIэ сенэгуе, – ыIуагъ лIыжъым.\n– Хьау, тят, уджэгъугъэ Iоф хэлъэп. Нарт чIыгум гузэжъогъушхо къихъухьагъ. ИлъэситIу мэхъушъ мэщ къытфэкIырэп, чылапхъи тимыIэжьэу тыкъэнагъ. ТшIэжьыщтыр тшIэрэп.\n– Ащ паекIэ, сикIал умыгузажъу. О пшIэтым къедэIу: Тхьагъэлыдж имэщыпэ зыщиIожьытыгъэ хьамэр жъо, Тхьагъэлыдж мэщ зыщызэрищэщтыгъэ гъогури зи къэмыгъанэу зэхэжъуахь. Ахэмэ къатекIэрэр Нарт чIыгумкIэ шъуфэхъущт чылапхъэ, – ыIуагъ Шэбатыныкъо ятэ Шэбатын.\nЯтэ къыриIуагъэр Шэбытыныкъо ыгу пытэу риубыти, унэм къэкIожьыгъ, ипхъэIашэ зэкIишIи еуи Тхьагъэлыдж ихьэмагъэр ыжъуагъ, Тхьагъэлыдж мэщ зыщызэрищэщтыгъэ гъогури ыжъуагъ. Тхьагъэлыдж имэщ зеIожьым хьамэм къытенагъэ чылапхъэр, унэм зещэжьым къыкIэкIэтэкъугъэ чылапхъэхэр Шэбатыныкъо ыжъуагъэм гъэбэжъоу къыхэкIыжьыгъэх. Арти, Тхьагъэлыдж ичылапхъэ нартымэ афэбэгъожьыгъ. Ащ фэгъэхьыгъэу гъэм игъэбэжъу тхьалъэIу Хьэрам Iуашъхьэм ылъапэ щышIыгъ. ТхьэлъэIум щызэхэхьагъэ нартымэ Шэбатыныкъо сэнэфыбжъэ фаIэти, нэужым къеупчIыгъэх:\n– КъытаIу, Шэбатыныкъу, таущтэу мыIэрысэ, къужъ кIодыжьыгъэхэр къэбгъэкIыжьынхэ плъэкIыгъ, тIы ахэмытэу мэлмэ шъынэхэр ахидзэнэу пшIыгъэ, чылапхъэ емыутэу мэщ бгъуагъэ къэбгъэкIыгъ?\nШэбатыныкъо тхьэлъэIум ыгузэгу къиуцуи къариIуагъ:\n– Сэрэп, нартыхэр, ар зиакъыл къыхьыгъэр.\n– Хэт адэ? КъытаIу!\n– Тхьэ къысфашIуIу къышъуасIомэ шъумыгубжынэу, шъуичатэхэри къысфишъумыхыныхэу.\n– КъыпфэтэIо! – аIуагъ нартымэ.\n– Ыджы, нартыхэр, – къыригъэжьагъ Шэбатыныкъо, – сэрэп ар зишIушIагъэр. МыIэрыси къужъи къэзгъэкIэжьыгъэхэр, мэлхэр зыгъэбэгъожьыгъэхэр, мэщ гъэбэжъу къызгъэкIыгъэр сят. ШъошIэ, хэбзэжъым ыпкъ къикIыкIэ зи зымылъэкIыжьырэ лIыжъыхэр Жъыгъэ ибг дахьыежьыхэшъ хьадрыхэ гъогу тырагъэуцох. Сятэ шIущэ сэлъэгъути сыукIыжьын слъэкIыгъэп, сятэ гъочIэгъ горэм чIэсэу сыфэсакъы.\nПкIышъхьэ-мышъхьэхэр зэкIодхэм сятэ къэбар езгъэшIагъэти къысиIуагъ: зы мэз къэсымыгъанэу чъыгышъхьэхэр къэсплъахьыныхэу. Чъыгышъхьэхэр къэсплъахьыхэзэ гъаем къелыгъэ пкIышъхьэ-мышъхьэ зытIущ къэзгъоти, ахэр згъэтIысхьажьыхи, мары джы шъолъэгъу, Нарт чIыгум мыIэрысэ-къужъыхэр щыбэгъожьыгъэх.\nТIыхэри зэкIодыжьыхэм сятэ иунашъокIэ мэлхэр Амышъэ итIыхъупIэжъ сфыхи, тIыхэр зытетыгъэхэ чIым мэлхэр зэрепэмхэу шъынэхэр ахидзагъэх. Мэщ чылапхъэри зэкIодым сятэ иунашъокIэ Тхьагъэлыдж ихьамэ, гъажъо зэрищагъэ гъогухэр сыжъохи – есымыутэу мэщ бэгъуагъэ къысфэкIыгъ, джы Нарт чIыгум чылапхъэр щагъотыжьыгъэшъы, непэ гъэбэжъум итхьэлъэIушху. Арышъ, зэкIэ сятэу Шэбатынэ ишIушIагъ. Ар Жъыгъэ ибг естIупщэхыжьыгъэу щытыгъэмэ а зэкIэмэ тахэкIыжьытагъэ.\nНартыхэр зэрэIэтыхи Шэбатынэ хъохъушхокIэ фэлъэIуагъэх. Нартыхэр зэхэтIысхьажьыхи унэшъо пытэ ашIыгъ: тапэкIэ жъы хъухэу зи зымылъэкIыжьыхэрэр\nЖъыгъэ ибг амыщэжьыныхэу, хьадырыхэ гъогу тырамыщэжьыныхэу, жъы хъухэрэмэ псэун IофыхэмкIэ упчIэжьэгъу ашIынхэу. Ари зы хэбзэшIоу Шэбатыныкъо нартымэ къахилъхьагъ [1,3: 249-253].\nДжы губзыгъагъэр зыщэфыгъэм икъэбар зыфэдгъэзэн. Ар къытфэзыIотагъэр зэлъашIэрэ къэбарIуатэу Иордыным Уадсирым дэсыгъэ Шапсыгъэ (Мэджаджэкъо) Индрыс ары. Мыщ икъэбари акъылымрэ губзыгъагъэмрэ уакъызэрэкъонэжьыщтым игупшысэ хэолъагъо.\n«Адыгэхэмэ хъишъэ дахэхэр яIэх, – еIо Шапсыгъэ Индырысэ, – хъишъэу яIэхэр, а зэпстэур сэ кIэрэп, ау ахэмэ ащыщэу зы хъишъэ горэ къэсIотэн. ЦIыфхэмэ ижъыджэ къяхъулIагъэу щыIэр цIыфым егупшысэу ыгъэпсэолъэн ыIомэ, джа блэкIыгъэу, блэкIыгъэу, блэкIыгъэу щыIэм шъыпкъагъэ зэрэхэлъэр къыуигъэшIэнэу хъишъэжъымэ ахэт.\nПасэм зы кIалэ горэм унагъо ышIагъ, унагъо ышIи шъхьам, иунэгъо шIэныджэ зэпымыфагъэу, ай фэдэу хъуи, шъыд фэдизэу хигъэхъон ыIуагъэу шъыд фэдизэу ыпэджэ еIами мыхъоу, темытэразэ зэхъум, тIыси егупшысагъ. «О мы сибынэу къэсщагъэу мы унэм исэр хьажъор зыфэпIутыми ехьы зэфэмыпIутыми ехьы» зыфаIорэм фэдэу, мощтэу мы тхьамыкIэри къыскIырыплъэу, шъыды пай мощтэу щызгъэсын? ГущаIэм пай, сэри цшъхьэ (сшъхьэ) изэфэшIу сихьан, зыгорэм сыкIон, мыр хьалыгъу фалIи лIэу, сэ унагъо къыздишIэн ыгу хэлъэу къэкIуар», – ыIуи, кIалэм ыгу къэкIыгъ.\nЗыщыщхэхэмэ якIужьхэмэ яхэрэс, кIалэ горэ къыфэхъугъэу иI, кIалэми илъэсих-илъэсибл зыфэпIотым фэдэ иныбжь, щыIэкIэ къулай ымыгъоты зэхъум, ышъхьэ хихьажьынэу къэрар ритыгъ. Къэрар рити, еуи, кIалэр ежьэжьыгъ. Ежьэжьи, чыжьэу IукIыгъ. Чыжьэу IукIи, зи къуаджэ горэм нэсыгъэу а къуаджэм дэхьагъ. Зы къэлэшхо горэм пэчIынатIэ хъугъэ. Еуи, кIалэр дэхьагъ. Дахьи, кIо хьакIэщыпчъэр къэлэпчъэм фэгъэзагъэу адыгэхэмэ сыдигъоджи яIыгъы хабзэтыгъ, арти, а хьакIэщым зэрэкIорэм тетэу ихьагъ. Зы лIыжъ хэкIотагъэу ыныбжьыджэ исэу щытыти:\n– Еблагъ, сикIал, еблагъ, еблагъ, еблагъ, – ыIуи, кIалэр ригъэблэгъагъ.\nРигъэблагъи, кIалэр тIысыгъэ, лIыжъми сэлам рихыгъ. ЕтIуанэ лIыжъэр къеупчIыгъ кIалэм – игъэпсыкIэджэ ай фэдэхэр лIыжъым ылъэгъугъэу щытын фай:\n– А, сикIал, гъогу уанэ къэпкIугъэ плъышъо птет, – ыIуагъ.\nЫджы ахъшам ыпэ зэхэогъор ра.\n– Ола, гъогу уанэ къэскIугъэм, – ыIуагъ кIалэм.\n– Ащыгъум, сикIал, о тIэкIу бысым-жъусым зыгорэ удырэмыкIуамэ зыгорэм ухэIэн фай, бысимлахь горэ пIоны фай.\nМыдрэми игуапэ мыхъу хъуна, еуи, Iанэ къыфаригъэшIи, кIалэр ыгъэтIыси, кIалэмрэ ежьырырэ зэдэшках. Зызэдашкэхэм къыужы Iанэр рахыжьыгъ. КIалэм шъыд ыIуар?\n– Тхьэмэтэ маф, – ыIуагъ, – о уунэгъо зэшIотэу ущыс, сэ сиIоф мыры, мыры, мыры, мыры зэрэщыт шIыкIэр, мый фэдэм хьакIэ зэIэкIэлъ къэкIуагъэу щыты зыхъуджэ, чэщ мэфитIу, чэщ мэфищэ щагъэсышъ, адыгэхэр еупчIыхэ шъхьай, сэ ай фэдэу сыщысынышъ, итIуанэ, ай сежэнэу, укъысэупчIыны, сэ сызыфаер къэсэбгъэIоным сиIоф тетэпышъ, пэшIорэгъэшIэу, сиIоф зытетэр къыосэIо: IофшIапIэ шъуиIэу щытымэ, Iоф цIэмэ цIоигъоу сышъонэцIы.\n– Боу иуахът сикIал, – ыIуагъ, – Iоф тимыIэ хъуна, боу Iоф тиI, тегъэпсахьыгъ, мырары мэлыхэр тиIэх, ахэмэ уапэтынэу. Хьау пIомэ, мэкъу-мэщыми тыпылъэу щытышъ, ай ылъэныкъо зыбгъазэ пшIоигъомэ, айджи уцупIэ тиI. Узфаем хадэри, о узфэе IэнатIэм Iууцу.\nКъызыреIом, мыдрэ кIалэм:\n– Ола, – ыIуагъ, – сэ мэлымэ сапэтынэр къэсэштэ, о къабыл сыошIымэ.\n– Бо-оу усэшIы, сикIал, пчэдыжьы щыфегъэжьагъэу уиIоф Iухь.\nКIалэм зызэтригъэпсахьи, мэл гъэхъуным ыужы ихьагъ. Зы илъэсырэ мэлэхъуагъэ, тIо мэлэхъуагъэ, щэ мэлэхъуагъэ, плIэ мэлэхъуагъэ, айгоу, илъэсиблы ригъэкъугъ. «Мы мэлыхэм уапэтын», – ыIуи лIыжъым къызыреIом, – «ащыгъом илъэс чырапкIэу, илъэсыр зыуухыджэ къыостытэр мыры», е, «сэ илъэс чырапкIэр зысыухыджэ, къысэптытэр мыры» не кIалэм ыIуагъ, не лIыжъым ыIуагъ, Iофым зэрэIухьагъэу ащтэу Iутыгъ.\nИтIуанэ а илъэсиблым къынэужыпкъэ а кIалэр зы мафэ горэм мэлахъо кIуагъэу, мыжъуашъхьэм тесэу егупшысэ: «СищыIакIи шъыд, сипсэукIи шъыд, сыздэщыIэри тэд? Мы сызхэт Iофыри шъы лIэуж? Сибыны рыкIуари сымышIэу, сызщыщми рыкIуари сымышIэу, мы дунае щыIакIэр, мы къахьыкIэр рау шъы икъахьыкIэу къэсхьын?» – ыIуи, кIалэр джа мыжъуашъхьэм тесэу мэлымэ яхаплъэгоу джай егупшысагъ ышIэтэр ымышIэу.\nЕгупшыси, итIуанэ кIалэр къэкIожьыгъ пчыхьашъхьэм. КъэкIожьыгъ, амэ нэшхъэй. КIо, зыщышыр, къэзхэкIыгъэр пэмыкIрэ Iофырэ, ахэр ышъхьэ къихьагъэхэу щыт, бырсыр кIалэм иIоф. ЛIыжъэр къызеплъым:\n– А сикIал, – ыIуагъ, – адэ мафэрэмэ уафэдэп. Шъыд гукIаеу уиIэр? Шъыд гухэкIэу уиIэр? Шъыд узэгупшысэрэр, шъыд мощтэу уичэф зыкъутагъэр, сикIал? – ыIуи еупчIыгъэти:\n– Ола, – ыIуагъ, – сичэф зыкъутагъэр мый ыпэджэ сыкъакIуишъ, мы IэнатIэм сызIуогъэуцом, цъхьэрэ(сшъхьэрэ)-спсэрэджэ боу сигуапэ хъугъэ. Мыхъуми щыIэкIэ къулай горэ згъотыгъэ сIуи, сырырэзагъ, шъхьай, ыджырэ нэсыфэ нэсэ мый фэдэ сыгу къэкIыгъэп, ыджы мы сызщыщырэ, сыкъызхэкIыгъэрэ, сикъуаджэрэ арыкIуагъэр сымышIэу непэ семыгупшысэны мыхъунэу къысфифагъ. Мы сыкъыздэкIыгъэм ылъэныкъоджэ зэракIуар цIэмэ цIоигъоу, сыкIомэ цIоигъоу сыгу къэкIыгъ, сегъапэ сикIуакIэ хъутэри цIэп, – ыIуагъ.\n– Мы къэпIуагъэр боу игъу, боуи дахэ, боуи тегъэпсахьыгъ, – ыIуагъ. – Адэ улIэу шъофым лэжьакIоу уиты зыхъуджэ, уибын-кIалэрэ, уиIофырэ, пшъхьэрэ арыкIуам уемыгупщысэныри мэхъуа? Ау уиIэнатIэ умыгъэпыутэу ай фэдэу упылъыны зыхъуджэ, ай фэдэ цIыфмэ ащаIэ. ЦIыфэр игъо нэсэу мэхъу, игъо нэмысэуи мэхъу, ежь цIыфым иIоф къызэрекIокIырэр хэты ышIэрэ? Ащыгъум, сикIал, – ыIуагъ, – нэIуаси мый щыпшIыгъэу щыIэн фай, укъэзышIэни щыIэн фай, неущы мэлымэ апэтын нычхьапэ къызэгъэгъот, къэгъэхьазырыри, о уикIуакIэ хъутым неущы сэ сеплъын.\nКIалэм гуапэ къыщымыхъу хъуна, гуапэ щыхъугъ. КIалэр егупшысэ: мыр, кIо, гъогумаф, укъызэрэкIуам фэд ыIони къытIупщыжьыта? Iуагъэ азыфагу илъэп, «мыр чырапкIэу къысэптын», – ыIуап, «мыр сэ остын», – мыдрэми къыриIуап. Ащтэу чэщ реным егупшысэу щысыгъ. Ау щытми, зэ къэсыжьын фаеу афэдэу зытрилъхьажьыгъэу щыт ежь.\nИтIуанэ еуи, афэдэм кIалэри къызэригъэгъоти, пчэдыжьым лIыжъым ишы, ишыуани, шъуашэу щыгъытэри, пэрэ зэкIоцIыпхагъи, кIалэм:\n– Ма, мыри уичысэ илъхь, – ыIуи кIалэм къыритыгъ.\nШъуаши зыщыригъэлъагъ, фэпагъэу, шэри кIэракIэу зэтегъэпсахьыгъэу айджэ шэсынэу ай фэдэу къыгъэпсыгъ.\n– НекIо джы, сикIал, уигъогу утехьан, уздэкIожьытым Тхьэм псаоу унегъэс, узхэхьажьын фаехэми Алахьэм уахегъэтхъахь, тхьауегъэпсэу. Къэбгъэзэжьымэ, ыджы мы уиIэнатIэ уиIэнатI, – ыIуагъ. – Къэзгъэзэжьынэп пIоу узхэхьажьыхэрэмджэ угу псэфыгъэу ущытыми, тэджэ бгъазэми, Тхьэм уимурад къыбдегъэхъу, сикIал. НекIо! – ыIуи къырищэжьагъ, мэз лъапэм нэсы къыдэкIотэнэу.\nЕуи, кIалэм игъусэу ай къыдынэсыгъ. Къызынегъэсым ыужы кIалэми сэлам къырихыжьи, лIыжъым къебэуи, «гъогу мэфэшIу», – ыIуи кIалэр ежьэжьыгъ. Ежьэжьи, моу мы гъогум фэдэ горэм нэсыгъэу етIуанэ лIыжъыр кIалэм еджагъ:\n– Мо къэгъаз, сикIал, зэ зы гущыIэ тIэкIу горэмджэ сыоушъыимэ цIоигъу(сшIоигъу), – ыIуагъ.\nКъыгъэзэжьыгъ кIалэм. Къыгъэуцуи, риIуа ра:\n– А, сикIал, – ыIуагъ, – зы гущыIэ горэмджэ сыоушъыит, сызэрэоушъыитым сомэ щэкI ыIуас.\nДжы къызэреушъыит, гущаIэу къыриIотым пай сомэ щэкIэу ытырэр кIалэ гущэм шIоонтэгъу хъугъэ. Ау щытыми, лIыжъым идэхэIуагъэ, ыпэджэ къызэрэпэгъокIыгъагъэр щымыгъупшэу, «Ашъыу, зы хъуршэ сIыгъэу сымыкIожьытыми ар стын», – ыIуагъ, сомэ щэкIэр лIыжъым ритыгъ. ЛIыжъэр къызэреушъыигъэр ра:\n– А, сикIал, – ыIуагъ, – джы гъогу утехьэ. Мы гъогоу узытехьэрэм укIогоу, къуаджэ уIукIагъэу пчыхьашъхьэ хъугъэ зыхъуджэ, къуаджэм ублэмыкI, – ыIуагъ. – Фаи орэчэтэщ, фаи орэхьэщпакъ, фаи орэхьакIэщ, фаи орэбысым. А къуаджэм а чэщым дэлъыри, пчэдыжьым мафэ уапэ илъэу уигъогу техь, – риIуагъ.\n– Тхьауегъэпсэу, Тхьам ыIомэ, ар сэ згъэцэкIэн, – ыIуи, кIалэр къыIукIыжьыгъ.\nАмэ, сомэ щэкIэр айджэ бэба ыджы, ай фэдэу учэмэхъуау, упчэнэхъуау хъуршэ заулэ къыуатыгъэ пай тIэкIу пIомэ кIалэ гущэмджэ икъурэп. ИтIуани, шэси ежьэжьыгъэу, ай фэдэм нэсыгъэу, етIуани, къеджи къыригъэзэжьыгъ. Къызырегъэзэжьым:\n– Ыджыри зыгорэмджэ сыоушъыит, сикIал, – ыIуагъ.\n– Аий сомэ щэкI ыуас, – ыIуагъ.\nКIэгупшысахьи, «Тхьэ сэIо, мы лIыжъым зы хъуршэ сиджыбэ илъэу симыгъэкIожьыт», - ар кIалэм ыгу къэкIыгъ. Шъхьай, итIуани, лIыжъым идэгъугъэ тыригъакIуишъ, итIуани, а парэу къыритыгъэм щыщ сомэ щэкI ритыгъ.\n– А, сикIал, – ыIуагъ лIыжъым, – сызэрэоушъыитэр: цIыфхэмэ уахэхьанэу ухъут, уахэкIынэу ухъут, уадэгущыIэнэу хъут, къыбдэгущыIэнхэуи ухъут. Тащтэу щытыджи, чылэмэ яIоф узигъэфэнэу щытэпышъ, уиIоф зыхэмылъым уибэлагъэ хэмыс, – риIуагъ.\nОрыми, сэрыми ар дышъэ сомэ щэкIыджэ пщэфын плъэкIына?\n«Олахьэ, ари сымышIэрэ зыфэдэр?» – ыIуагъ кIалэм ыгуджэ, ыжэджэ зи ыIуап. КIо:\n– Тхьауегъэпсэу, Алахьэм ыIомэ, згъэцэкIэн, – ыIуагъ.\nЫджы сомэ тIокIищ Iихыгъэ хъугъэ. ИтIуани ежьэжьишъ, афэдэу нэсыгъэу, ыджи:\n– Мо зэ къэгъаз, сикIал, – ыIуагъ, къыригъази, – ыджыри зы гущыIэ горэмджэ сыоушъыит, аий сомэ щэкI ыуас, – ыIуагъ.\n«Алахьэм семыукIи, мый зы хъуршэ симыгъэхьыт!» – кIо, итIани, кIалэр къэуцугъ. КIалэм риIуа ра:\n– А, сикIал, – ыIуагъ, – мы дунаеу тызытетым шIуи уIукIэт, бзаджи уIукIэт, мы дунаем зэблэхъугъэу щымылъэгъун щыIэп, – ыIуагъ. – Угу хэзгъэкIыни утефэт, зыгу хэбгъэкIыни утефэт, фэдэхэмэ яIофы пай, зэкIэм, ипхъотэу, зыбгъэпсынкIэу, уиIашэ къипхэу умыу, – ыIуагъ.\nЫджи сомэ щэкI Iихыгъ. Сомишъэм сомипшIы нахь къыщымыкIэу ахэр Iихыгъэх.\n– Тхьауегъэпсэу, ари хъунэу щыт, Тхьэм ыIомэ, ари згъэцэкIэн, – ыIуагъ.\nЫIуи, итIуанэ кIалэр ежьэжьыгъ. Ежьэжьи етIуани ай зынэсым:\n– Мо къэгъаз зэ, сикIал, джыйи, – ыIуи, итIуани къыригъэзагъ.\n«Ай уигъахьын щыIэп», – ыIуи, итIуани къыгъази, къызэуцум:\n– А, сикIал, – ыIуагъ, – джы къэсIотэр ра: мы о сэ къыосIуагъэхэр, мы сэ къыосIогъэ гущаIэхэр, мы о зэрэпшIошIырэм фэдэу IэшIэхэу сэ слъытап. Ау мы о къыосIуагъэхэмэ ащыщ хэмыгъэзэу о къэулэжьыгъэ уипарэ уиджыбэ къипхи, шыпкъэ-щыпкъэу, пытэу уубытэу, мы сIуами уедэIоу, уиджыбэ илъ парэр къипхи мыхэр зэрэчыпщэфыгъэм къимэтэу фэсшIырэр, сикIал, къэпIотэн плъэкIынэп. Ай фэдизэу цIолIэпIагъ мыхэр уипарэджэ зэрэпщэфыгъэр. Арышъ, ай икъимэт зэрэумыгъэкIодыгъэм пай, ыджи мыхэри уипарэх.\nАй фэдизи, дэхьа, къыгуигъахъуи, итIуанэ къыритыгъ. Къырити:\n– Ыджи, сикIал, – ыIуагъ, – сыхьатмафэ Тхьэ урегъажь, уздэкIожьырэми лъэпэмафэ Тхьэм ахыуегъахь, тхьауегъэпсау, – ыIуи, кIалэм лIыжъэр къебэу, къебэу, къебэу, къебэуи, ыгу хэкIэу лIыжъэр, ынэпсыхэр къетэкъохэу, укIыти, лIыжъым ышъхьэ къыIуихыжьыгъ.\nАдрэ кIалэр ежьэжьыгъ. Ежьэжьи, кIожьыгоу, гъусэхэр гъогум къыщигъотыгъэх. Гъусэхэр гъогум къыщигъотыхи, игъусэхэмрэ ежьырырэ зэдакIогоу, зы къуаджэ горэм ахъшамыпэм нэсыгъэх. Зынэсыхэм:\n– Нычэпэ тыдэлъытэп, – аIуагъ.\n– Тыдэжъугъэлъ, – ыIуи, ариIуагъ.\n– Хьау, тыдэлъытэп, тэ тыкIот, хэдгъэкIырэр нычэпэ тичар, – адырэмэ аIуагъ.\n– Ола, сэ сымыкIот, шъо шъукIо шIоигъомэ шъукIу, ау сэ нычэпэ мый сыблэкIытэп, мы коим сыдэлъын, неущы итIуанэ сэ сежьэт, – ыIуагъ.\nАфэмыкIоу, кIалэм закъыкIэкIигъэзи, еуи чэщым къуаджэм дэлъыгъ. Блын кIап Iо фае, бысымы ышIыгъ Iо фае, хьащпакъэ кIэлъыгъ – шъыдэу щытыми, коим щигъэкIуагъэ нахь, адэкIуап лIыжъым къыриIуагъэм теубытагъэу.\nАдэмыкIоу, еуи, чэщым осышхо хъуи, игъусэхэр осым хиубытах. Пчэдыжьым ежь ежьагъ, зэракIорэм тетэу гъогум а осым ахэр хиубытагъэу, къыдыр аIыгъыми, щы аIыгъыми, шъыд аIыгъыми, тыгъужъымэ зэбгыратхъыгъэу, ежьхэри къагъэшъуагъэу етIуанэ гъогум щытефагъ. Зытефэм, кIалэр щым зытригъакIи, ахаплъ-ахаплъи: «О-уи-уи-у, мы лIыжъым къыIуагъэ гущаIэр сомэ щэкIыджэ сэ чэфыгъэу, цолIапIэу, сэ сIогъагъэ шъхьай, мыхэмэ къарыкIуагъэр къыбрымыкIоным пай сомэ мин тхьапш птын? – ыIуагъ. – ЛIыжъым къыриIуагъэр ай щигъэцэкIагъэу тефагъ. – Олахьэ а сэ стыгъам боу урырэзэнием мы слъэгъугъэр къыомыхъулIэным пай, – ыIуи ыгъэшIэгъуагъ.\nАй блэкIыгъэу мэзым хэхьагъэу кIори, кIори, кIори кIогозэ, къэкIожьы зэрилъэкIэу, зы къэлэшхо горэм IукIагъ. А къалэм екIокIэу зэфэдэджэ пчэгъу джадэхэр къалэм хэгъэуцуагъэу хэтэу, тэдрэ зы пчэгъуми зы шъхьэ пылъагъ, лIышъхьэхэр пылъагъэу ащтэу щыт. «Мыри шъыдэу къэлэ гъэшIэгъон, Алахьэм семыукIи?» – егупшысагъ.\nЫджы пчыхьашъхьэ хъугъэ. Удрэ лIым къыриIуагъэмрэ, мый ыпэджэ ылъэгъугъэмрэ зэпищэчишъ: «Ола сыблэмыкIын мый тащтэу щэрэт еблэми, сыдэхьан», – ыIуагъ. Дахьишъ, хьакIэщыпчъэм зэрэIухьам тетэу зы лIы IэкIо-лъакIо къыпэгъокIи:\n– Еблагъ, еблагъ, еблагъ, – ыIуи ригъэблэгъагъ.\nРигъэблагъи, ыгъэтIысыгъ. Ыджы унэу зэрыхьагъэм зы бзылъфыгъэ мощтэу, ыбгъапэджэ къэщагъэу, ыблыгу чIэгъыджэ кIапсэ рыкIэщыгъэу, хьакIэщым, уй фэдэу, хьакIэщ дахэм, бгыкъум кIапсэр кIэщыгъэу, мыдрэ блыпкъыжъыеу джэхэшъуапэм тет пкъэум хэсагъэм кIапсэр шIодзагъэу, уашъоми чIылъэми нэмысэу бзылъфыгъэр кIэшIагъ. Афэдэу ар ылъэгъугъ.\nЕжьи тIысыгъэ, адрэри къэтIысыгъ. Адрэ лIыжъым къыриIуам фэдэкъабзэу «гъогу уанэ къэпкIугъэщтын, удрэ-мыдрэ», – ыIуагъ.\n– Ола, гъогу уанэ къэскIугъэм, ыджи тIэкIуи сыпшъыгъэу сыщытым, – ыIуагъ.\n– Ащыгъум тIэкIу ори пшкын, сэри къыбдэчъкын, сэри сымэлэкIалI, – ыIуи, Iанэ къыфишIи, зэдэшках.\nДжы удрэм удрэмджэ тыгъужъыхэмэ яIоф, купэр зэрэзэбгыратхъыгъэр ылъэгъугъэти, «уиIоф зыхэмылъым уибэлагъэ хэмыс» къыриIуагъ на, «шъыды пай мощтэу щыт?» – ыIоу кIалэр чIэупчIап. Iофэп, мыр ежь иунэгъо шIакI, зыгорэ риIуап. ХимыIуахьэу итIуанэ, Iанэмджэ зэшкахэм, ежьи ичIыпIэ кIуи тIысыжьыгъэ. ЛIэр тэджи, унэм пэIухъошхо горэ иIэу щытыти, пэIухъор моу ышIи зыщегъэзыем, зы хьэжъ пырэцэ джадэ пэкIорым миндар телъэу ай хэсэу щытыти, хьэжъ пырацэр къыхищи, Iанэм къыщи, дэгъоу щигъашки, псы ригъашъуи, хьэр ыщэжьи ригъэтIысхьи, пэIухъор къырищэлIэжьыгъ. КъакIуи, мыдрэ а блыпкъэу пкъэужъые цIыкIум пылъэгъэ кIапсэр къыригъэчъэхишъ, къышIуихи, адрэ бзылъфыгъэр къыригъэуцохи, къыщи, джа хьэм къелыжьыгъэр а бзылъфыгъэм ригъэшкыгъ. Хьэр зыхэшъогъэ псым щыщэ бзылъфыгъэр ригъашъуи, ыщи кIишIэжьыгъ. Афэдэу чэщ-мэфищэ исыгъ. ИтIуанэ, лIым:\n– КIо, тихьакI, – ыIуагъ, – зы гущаIэ горэ къыуасIомэ цIоигъу(сшIоигъу).\n– Шъыд уиунэгъошIакI? Мы унэм иплъагъорэм щыщэ зыгорэм укъычIэупчIагъэп, – ыIуагъ. – Джы сэ сыкъызэрэпщыгугъырэр, нэпэ сызIукIэгъэ лIым фэшъхьафы сиIоф зэшIуихынэу дунаим тетэп сIуишъ, сэ ащтэу сыкъыпхэплъагъ. Сэ сиIоф зытетэр къыосIонышъ, сиIоф зэрэзэшIокIыт шIыкIэр къысэпIот, – ыIуагъ.\n– Олахьэ, тхьэматэ, ай фэдэу Iоф зэблэсхын слъэкIынэу, къысэупчIыжьыхэмэ, зыфаер ясIон слъэкIынэу сиIоф, тетэп, – ыIуагъ. – Угу къысэмыгъабгъ.\n– Iыхьа! Айджэ сэ сыкъыпшIокIытэп, – ыIуагъ. – Сэ лIэр зыслъэгъуджэ сэшIэ къыкъокIытырэ къыкъомыкIытырэ. Ой фэшъхьафы сэ сиIоф зэшIуихынэу дунаем тетэп, ыджар умыгъэцакIэу сэ сыкъыпшIокIын пIоу угу къэмыгъэкI.\n– КIо, къапIомэ, седэIун, – ыIуагъ мыдрэм, амэ, щтэкIаеу щтагъэ адрэм икъэIуакIэджэ.\n– Сэ «шъыды пай мы бзылъфыгъэр мощтэу кIэшIагъ?» – къысэпIуап, ыIуагъ. – «Шъыды пай мы хъажъыр къапщи, тиIэнакIэ щыбгъашхи, мый псэу къелыжьыгъэмрэ хьэм иIэнакIэрэ мы бзылъфыгъэр щыбгъэшхагъ?», – пIоу укъысэупчIыгъэп. «Мощтэу шъыд мыр къызкIекIокIыгъэр»? – пIоу мы фэдэмэ ащыщ горэм укъычIэупчIап.\nЫджы сэ сиIоф зытетыр, – ыIуагъ, – джы мы бзылъфыгъэу кIэшIагъэу плъэгъурэр мый фэдэ зэшиблымэ ашыпхъу. Мыр унэгъо шIэгъу цIытэу(сшIытэу) сIуишъ, зэшиблымэ къатесхыгъ. Къатесхи, сапэблагъэмэ самыгъэпсэутэу хъуишъ, джы мы мэзым сыкъакIуи, мы къалэр щыцъи(щысшIи), сыхэтIысхьагъэу сыхэс. Еуи, техакIохэр сади къакIохи, сэри сызэкIоцIапкIи, сишъузи зэкIоцIапхи, ыджы мы хьэжъэу плъэгъугъэри тигъусэу еуи, мэзым тахьишъ, зы унэжъ нэкIыгъэ чIэгъы горэм тыщаубыти, нэбгыриблы мэхъух, – ыIуагъ, – нэбгыриблэри ыджы мы сишъузэу ыджы пышIагъэу плъэгъурэ шъузым, сапашъхьэ рыджэгугъэх.\nСэ сызэкIоцIыпхау, сызэкIуацIэукIау сыхъыен сымылъэкIэу, сIэхэри сакIыбджэ щагъэу пхыгъэу, кIапсэри удрэбгъуджэ пкъэужъыем сепхыгъэу щытыти, мы хьэжъэу, мы щылъэу плъэгъурэр, къэтэджи, къакIуи, кIапсэр зэпигъунэу зежьэм, ыджы мы бзылъфыгъэр къэтэджишъ, а тызыщамэ ащыщ зы бзэджэрылъф унэм къыддилъыти, джай къакIуи, IууIи къыгъэтэджишъ, «мы хьэм мы кIапсэр зэпигъут, мыр зызэпигъуджэ, мы лIым шъукъелытэп», – ыIуи, къыгъэущи, икIэрыкIэу сэри сызэкIоцIаукIагъ, сихьи захаукIахьишъ, Iэгум дадзэжьыгъ. Джар джы мы бзылъфыгъэм къысишIагъ. Арышъ джы, шъыд изэшIокIынэу Iофым щытыр къысэпIонэу сыфай, – ыIуагъ.\n– Тай фэдизэу щытыми, амыукIынэр тыригъэкIуагъ шъузым. АмыукIэу ыпсэ пытэу щыIэнэр тыригъэкIуагъ, ары удрэр къызкIигъэущыгъэр. ЗеIом, итIуанэ, мыдрэм:\n– Ола, сэ къесIолIэн сымышIэрэ, – ыIуагъ кIалэм.\n– Ау, ошIэ ыджи, къепIолIэт ыджи!\n– Сэ зы къэсэбгъэIонышъ, о зыгорэ пшIэн угу хэлъа, хьаумэ, сэ сIорэр пшIэн угу хэлъэу ара укъызэрэсэупчIырэ шIыкIэр? – ыIуагъ.\n– СиIоф зэблихын ылъэкIынэу, ой фэшъхьаф сэ сыIукIап, – ыIуагъ. – Олъэгъуа мы къалэм шъхьэу пылъагъэхэр?\n– Сэлъэгъу, – ыIуагъ.\n– Ыджы мыхэр зэужэ джы мы унэм къакIомэ, яIоф зыхэмылъым ябэлагъэ хасэмэ, кIэупчIэмэ: «ур хъутэп, мыр хъутэп, ур пшIэйт, мыр пшIэйт» аIомэ, шъхьэр аудэгумэ, сеомэ ашъхьэ пысыутымэ, ыджы мы фэдэ пчэгъу шIохэлъакIэр рау шIохаслъэгоу, сыукIыгъэ лIы закI мы пчэгъумэ апылъар. О мыхэмэ ащыщы укъыкIэупчIап. О уиIоф умышIэжьырэмэ мощтэу ущысынэу сыкъыпхаплъэрэп. Арышъ сиIоф зэшIопхыйт, – ыIуагъ, – шIокIыпIэ иIэп.\n– Адэ мы техакIомэ шъыд яхэкIыжьыкIэу уакъыхэкIыжьыгъ? – ыIуи еупчIыгъ.\n– Мыхэмэ, – ыIуагъ, – сыкъызэрахэкIыжьыгъэ шIыкIэр: бзылъфыгъэри пагъэу, пшъыгъэу, ари емыгупшысэ хъуна, хэчъыягъэу, сихьэжъэу мо Iэгум аукIи дадзагъэу ашIошIырэр къызэрэшIэжьи, кIо, хьайуан, шъыд утын тефами щыгъупшэжьыт пкъы зэпыутыгъэ имыIэмэ, сихьэ сади къыгъэзэжьи, сикIапсэ зэпигъуи, сэри тIэтагъэ сыхъуишъ, а бзылъфыгъэм къыгъэущыгъэгъэ лIым икъамэ сади щылъыти, а къамэр къачъти, айджэ апэрэр рау сыубли, нэбгыриблэри сыукIыгъэ. Ахэмэ былымэу ай фэдэу зэрапхъуау къыращалIау яIэгъэхэри, зэужэри къэсфыгъэу морары Iэщым дэт. Арышъ, джы мы сиIоф зэрэзэблэкIыт шIыкIэр къэмыIуагъэу о гъогу урыкIон пшIошIымэ, ухэукъо, къэпIот, – ыIуагъ.\n– КIо ащыгъум джа сиIуагъэ сиIуагъэ сэ, сэ сIорэр пшIэйтымэ къэсIот, армыр нэмыIэмэ, шъыды пай ай тыхэбгъэхьат, адрэ сызэрэщысыгъэм фэдэу сыщыгъэс, – ыIуагъ.\n– Хьау къэмыIо хъуйтэп.\n– Сэ къасIорэр ра, – ыIуагъ, – мы хьэжъ пырацэу мый къосэр хьэ, тащтэу пшIыгъэми. Мы бзылъфыгъэу мы кIэшIагъэу пIыгъэр къехьыхыри, пкъырыпкъэу упкIатэри, ыпашъхьэ илъхьэри мы хьэм егъэшхыри, тхьауегъэпсэу къыуиIотэп, дэгъоу зыIубзэежьыт нахь. Ар гопэ Iахьэу о пшъэ ифагъ. Хьэм иIофэр: бгъэшкэт, уибылымышъхьэ, былым гъэгъунэн уиIэмэ, джахэмэ апэIуупхэнышъ, техакIо, бзаджэ, къэкIуагъ-кIожьыгъ, зыгорэ къакIомэ, ыджай яхьакъун къыуигъэшIэт, – ыIуагъ, – джай фэдиз ныIэп мый иIофэр нахь, мый фэдэр унэм илъэу цIыфмэ аIыгъы хабзэп.\n– Зэ зэтеубыт, – ыIуи, еуи тэджи, хьэр пшъэпIашъоджэ рилъэшъуи кIапсэр ыпшъэ тыкъ рипхи, былымымэ адэжь щырипхыгъ.\n– Ар апэрэу згъэцэкIагъэ, – ыIуагъ.\n– ЯтIонэрэр: мы бзылъфыгъэр о мы унэм уимысэу ой фэшъхьафыджэ куяшIэ ежьагъэу щытыгъэймэ, тIони, – ыIуагъ, – ау ай фэдэу щытэп. Уапашъхьэ нэбгыриблэр зырэджэгум о улIы дэгъоу сыда умыгъэгъунагъэ? Мыр куяшIэ ежьагъэу кIотыгъэп, ой фэшъхьафи лъыхъоу щытэп. Фэмыхъуджэ къекIокIыгъэ Iоф, ежьи фэмыхъоу, ори фэмыхъоу хъугъэ Iоф. Арышъ, угу емыIурэмэ зыщыщымэ мыр ягъэгъотыжь. Угу еIоу щытымэ, джарашъ, уиунагъу, къыозыхъоныни зэпхъоныни щыIэп. Ихъулъфыгъэрэ ибзылъфыгъэрэ ежьхэмэ азфагу бгъуитIумэ язи дэй къыхэмыфагъэу, ащтэу псаоу зэдэпсэугъэхэу щытымэ, фэмыхъу Iофым Тхьэр ара нахь фэгъэзар цIыфэп. Ай фэгъэзау епшIэрэр мый емыкIу, псэкIоды ыджи, хъунэу щытэпышъ, фэшъхьафэу уегупшысэны фай.\nЗеIом, лIэр кIэгупшысахь-кIэгупшысахьи, зыщыхъушъути, шъузэр къырищэхи къыгъэуцуи:\n– КIори, шхын къытфэшI, – ыIуагъ.\nШхын къаригъэшIи, еуи, дахэм фэдэу зэдэтIысыхи, шъузымрэ, лIымрэ хьакIэмрэ зэдэшках. Зэдашкэхишъ, кIо, афэдэу зэфэгубжыгъэ хъурэр зэзгъэшIужьырэр псау хъумэ Iофэр IэшIэхы, чэщым лIымрэ шъузымрэ зэгурыIожьыгъэх, ахэмэ яIофи сэламэтэу хэкIыгъ.\n– Олахьэ, сыхьатмафи тебгъэжьам, ыджи тхьауегъэпсэу, уигущаIи псау, тэдыджэ бгъазэми, Тхьэм сыхьатмафэ урегъажь, – ыIуи, къыдэкIуати, еуи къытIупщыжьыгъ.\nКъытIупщыжьи, къэкIожьыгъ, ыджы «уиIоф зыхэмылъым уибэлагъэ хэмыс» лIыжъым къызэрэриIуам ыджыри хищыжьыгъ. Якъуаджэ къынэсыжьыгъ. Ыджи мы Уадсирэ хэгъошхьаIум утехьэмэ (Уадсирэр адыгэ къоджэшхоу джы къалэ хъужьыгъэу Амман къыкIэлъырысыр ары – А.Къ.), Уадсирэр плъэгъуныба, ай фэдэу хэгъошхьаIум къытехьати, яIэгу плъа. Зэплъэм, яIэгу, о-о, етIэфыджэ гъэлау, кIэракIэу якъалэ тегъэпсахьыгъэу ай фэдэу щыт. ИтIуанэ, плъи, «Ялахьэм семыукIи, мы сэ тэхьалэу мы тызтетыгъэу, мы Iэгоу сыздэкIыгъэр зэрэщытыгъэмрэ джырэ шъыдэуи фэдэу зэпэчыжъи!»- егупшысагъ. Амэ, икIалэ илъэсих – илъэсибл ыныбжьэу ежь дэкIыгъ, илъэсиблэ къэтыгъ. ИтIани, икIэли лIы хъугъэу зыгор арий.\n«Айуэ, олахьэ ыджыр цIыфми сыкъалъэгъоу мый сыдэхьажьын сымылъэкIын, чэщ згъэхъун», – ыIуи, чэщым хигъэкIуати, сыхьатэр пшIыкIутIу зыфэпIотым дахьи, шэри рипхишъ, яунапчъэ Iухьагъ. Унапчъэм, кIо шъыд амырымэ, пчъэу ахэмэ яIар, пхьэмбгъу пчъэжъым дэплъыгъ. Зыдэплъым, ишъузи щылъ, зы лIы джади гогъэцохъуагъэу голъ адыкIэ пIоу къыпылъэу къыготым. «Е зянэ зышIыжьын, адэ мый фэхьазырэу зэрэригъэгъотытэр гъэпсыгъахэу щытыгъэмэ, шъыдэуи гъэшIэгъоны, ео-ой, хэнырэр хэныгъапэ нахь, мыр шъыдэущтэу къифагъ, мыр шъыдэу гъэшIэгъоны?» – егупшыси, зэкIэм ыгу къыдэчъэягъ илъэдэни, ыпсэ хэсхын мы Iаем ыIуи. Зэ зыкъыIэтыгъ, зыкъыIэти шъхьай, итIуани лIыжъым къыриIуам удрэ гущаIитIор ишъыпкъэу тефати, ыIотэр ымышIэу, зызэтриубытагъ. Зызэтыриубыти, пчъэм теуагъ. Зытеом бзылъфыгъэм:\n– Хэт ар? – ыIуагъ.\n– Сэры, – ыIуагъ лIым ежь ыцIэ къыIуишъ.\n– Е-о-ой, – ыIуагъ, – ар тэдэ къэкIыжьын, илъэс пчъагъэ хъугъэу, илъэсибл – илъэсий хъугъэу ар хэты ышIэрэ, тэдрэ мыжъо къогъу зыкъокIодар, мардж хъужьын, нэпэтехи усфэмыхъу, сышъуз куяшIэп, а о зыфапIорэм фэди сэ къысэбгъотылIэтэп, ай фэдэ зэбгъотылIэн пшIошIы горэм ылъэныкъо зыгъазэ нахь, чэщныкъоми бырсыр къысэмышIылI, – ыIуи шъузэр къелъэIугъ.\nКъелъэIуи, зэкIэкIожьи шъузэр гъолъыжьыгъэ. Мыдрэр итIуани теуагъ. ИтIуани ай фэдэу къелъэIугъ, абэдан. Ящани теуагъ. ИтIуанэ шъузэр къэтэджи:\n– Мый фэдэу зы гущаIэ шъэф горэ орырэ сэрырэ тазыфагу илъыгъ, ар къапIомэ сэ кIэт, арымэ арымырымэ.\n– Тазфагу илъыгъэ шъэфэр ыджы мыры, – лIым зеIом:\n– Ай анасын, олахьэ шыпкъэм! – ыIуи, еуи пчъэр зэкIэм къыIуипхъоти, лIэр унэм ыкIоцIы иуцагъ.\nЫджы хэт зызфигъэхьазырытэр? ЛIэр ра. Адрэ шъузым ыгъэкIэрэхъуи, кIожьишъ:\n– Къэтэдж, къэтэдж, къэтэдж! – ыIуагъ. – ЕгъашIэм анахь гушIогъу закъоу къытэхъулIэжьынэу щыIэр нычэп. Мырары уятэ къэкIожьыгъ, – ыIуи, итIуанэ икIалэ къыгъэтэджыгъ.\nЫджы мыры адыгэхэмэ ыпэджэ блэкIыгъэу алъэгъугъэр нахьыкIэмэ араIуатэгоу, шъыд фэдизэу лъапIэу къафэкIуами кIэдэIухэу, кIэгупшысахьыхэу, ыпэджэ зэрэщытыгъэ шIыкIэр. Ара ахэмэ яхъишъэ узедэIуджэ, боу гъэшIэгъоныхэр зэхэпхынэу, гъэшIэгъонхэм уаIукIэнэу, гъэшIэгъонхэр рекIокIыгъэу щытых. Джары хъишъэу шъушIэмэ цIоигъор...» .\nДжы ЛIыхъукIэ Рэджэб икъэбарэу адыгэмэ хабзэм мэхьанэу ратытыгъэм, ащ ушIокIынэу зэрэщымытыгъэм (нарт хабзэр зыукъорэр аукIытыгъэба!), ащ фэдэ къызыхафэрэр зэрагъэпщынэщтыгъэм, акъылрэ губзыгъагъэ зыщымыгъакIэмэ узэрэхищыжьытым фэгъэхьыгъэм зыфэдгъэзэн.\n«Пчыхьэмэ шъуипчыхьэшIу, мафэмэ шъуимафэшIу, тиунэкъощхэр, сигупсэхэр, – ащкIэ къырегъажьэ «Джар тэ тихабз» зыфиIорэ къэбарыр ЛIыхъукIэ Рэджэб. – Тхьэм тызэрелъэIутэр адыгэджэрэ шIу тызэрэлъэгъунэу, тызэрэгъотыжьынэу, тызэрэугъоижьынэу, тIэ зэкIэдзэгъэнэу, тызэдэлэжьэнэу, тызэдэпсэунэу Тхьэм тежъугъэлъэIу. Хъугъахэр къэтIожьын, тегупшысэмэ шIуагъэ хэтхынэу. КъытэхъулIэгъагъэхэр тыгу къэкIыжьымэ, къэхъутым нахь тегупшысэнэу, зэрэхъутэр нахь тшIэнэу, Тхьэм ыIомэ, инч аллахь.\nМы адыгэхэр къэукъохи, къикIыжьынхэ зэхъум урысымэ къараIуагъ: «ШъуимыкIыжь, шъузфаер къышъуфэтшIэн». Амджэ, мыхэр дэIогъахэхэу щыт. Тыркумэ яхатIупщыхьэхи къуаджэхэмэ яцIыфыхэр: «Мы урыс хэгъэгум шIуилIахьымэ джэнэтым шъуихьатэп, джэхьнэмым шъукIот, чIыгу къабзэу, чIыгу дэгъум шъукIожьымэ, джэнэтым шъукIот», – аIуи, агъэделэхи, мыхэр Тхьэ Iофджэрэ, – Тхьэм щыгугъыхэу зы куп икIыгъ, зы купи къинагъ.\nМы къинагъэхэр зэIукIагъэх, зыфаехэр раIонэу урысым. Урысымрэ мы адыгэу къинагъэхэмрэ азыфагу ит зы лIы горэ, лIы пшъхьэпэнэу, Хъаныкъу аIоу щыIагъ, джэнэралэуи хэтыгъ урысыдзэм. Ай ыIори Iуагъэ хъутыгъ урысымджэ, ышIэрэри шIагъэ хъутыгъ. Ай раIонышъ, – зыфаехэр анигъэсыжьымэ, къафашIэнэу къагъэгугъагъэх.\nКъагъэгугъэхэхи мыхэр зэIукIагъэх. ЗызэIокIэхэм егупшысагъэх аIотымрэ ашIэтымрэ. Зыгорэм шъыд къариIуагъэр:\n– Яуы (гущыIэ хадз – А.Къ.), къытхэсымэ фланэри (мыри зыфэпIон – А.Къ.) ныхьышIу», – зыгорэм ыцIэ къыриIуи, къэпшъхьапэнэу, нэмыкI къуаджэ горэм щыщ.\nХэт кIон, къэкIожьын заIом, зыгорэ къахэкIи:\n– Сэ сыкIот, – ыIуагъ.\nМыр кIуагъэ, кIуи, IукIи, риIуагъ зэIукIагъэхэу, зыфызэIукIагъэхэри мыры, «уахэсымэ ашIоигъоу ары сыкъызфэкIуагъэр». ЗеIом:\n– Э, дэгъуба, сэ сахэсымэ нахьышIумэ, боу сахэсын, сыкъэкIон, Тхьэм ыIомэ, – ыIуи, къыгъэгугъи, лIэр къежьэжьи къэкIожьыгъ.\nКъуаджэм къызщыдэхьажьыным зы бзылъфыгъэ горэ псыхьэ ежьагъэу къыIукIагъ. Плъэмэ елъэгъу. Адыгэмджэ хэбзэ дахэхэр тиIэх: бзылъфыгъэм хъулъфыгъэм игъогупэ зэпитхъунэу щытэп (курсивыр тэ хэтхыгъ – А.Къ.). Мый игъогупэ къызэпитхъунэу ежьагъ гогонэр ытамэ тетэу.\n– Э-э! – пчэуIугъэ, ыIуагъ. «Мый сыкъилъэгъурэп, сыкъылъэгъумэ сигъогупэ зэпитхъунэп», – ыIуи.\nШъхьамджэрэ ымыгъапэу мы бзылъфыгъэр игъогу рэкIо зэпитхъунэу. ЕтIуанэмэ шым ечэпэшъуауи, телъэдагъ, зыкъыригъэлъэгъугъ. Айджэри хъугъэп, ыIуагъ, зэпетхъу. Еджагъ, – ыIуагъ.\n– А чыпхъу, гу сыранэжьыгъэп, синэпашъуи цы тет, сигъогупи сырыгъакIу, сигъогупи зэпымытхъу, - ыIуи.\n– Сэ усилъытэнэп, узыкIожьыджэ шъуиунэ исым зегъэлъыт.\nКъызыреIом, мы адыгэ шыоу плъэгъурэм, ыIуагъ, шъхьакIо ышIи, мы къамыщэр иIэ пылъагъэу щытыти хьазырэу, къытелъади, яукъумэ яубгъогу мы шъузэр къыукIыгъ мэмэхыфэ нэс. Зэмэхым шъхьарыкIи, хьакIэщым ихьажьыгъ. Мы шъузэр къычIэплъи, къылъэгъугъ зыдэкIуагъэр. Гогонэр къычIидзи, мы шъузэу плъэгъурэр Iэгум къэкIожьыгъ.\nИлI адыгэ зэIукIэми игъапэу щытэп, шъхьакIуи иIэу щытэп, кушъэ лъакъор ыIыгъэу кIалэр егъэхъыешъ щыс, ыIуагъ. Адыгэмэ яхьайнапэтыгъ кушъэр бгъэхъыенэр улIымэ. Пытым исыныри ашIохьэйнапэтыгъ, пытырысэри. ЛIым хьакIэщ иIэу, ихьакIэщ исытыгъ. Иныбджэгъухэри къылъыкIохэу, алъытэуи, ылъытэхэуи, ары зэрэщытыгъэхэр (курсивыр тэ хэтхыгъ – А.Къ.). Эй, мы лIэр ахэмэ афэдагъэп, лIы фэмыфэу щыт. Шъузэр гъызэ ихьажьыгъ.\n– Шъыд узкIэгъырэр?\n– О фэмыфым ай уфэдэми цIагъэп(сшIагъэп), шъхьакIо пшIын цIошIытыгъ, сэ къысэхъулIагъэр теплъэ уиIагъэмэ къысэхъулIэныеп – саукIыгъ!\n– Хэт узыукIыгъэр? – зеIом:\n– Къеплъ! – ыIуи, ыкIыбышъо рищэхыгъ.\nКъамыщ огъоу телъыхэмэ лъыпсэр къадэзэу, хьал-хьалэу ыкIышъо зэгоутыгъэ. «Шъыд къызкIыоуагъэр?» – ыIоу еупчIыгъэп, «Хэт къыоуагъэр?» – ыIуи еупчIыгъэ нахь.\n– Къысэуагъэр, – ыцIэ къыриIуи, – хьакIэщым ихьажьыгъ, зэIукIэм.\n«КъызкIыоуагъэр шъыд?» – ымыIоу, зэхимыфэу, зэхимыдзэу, шконч кIэкIэр къыпихи кIуагъэ хьакIэщым. Iууцуи, яджагъ, ыIуагъ:\n– ХьитIумэ азыфагу къикIыгъэу къихьагъэр къижъугъэкI!\nУдрэхэр хабзэм тетэу, лIэу аIофтагъэр къэIыстырэп зыдэкIуагъэм риIуагъэмрэ къыриIожьыгъэмрэ къымыухэу. Моу ыIэ къафишIыгъ, ыIуагъ, «зи шъумыIо, сэры ай зыфиIорэр». КъыIотэр къыухи, зыкъоIаби кIэрахъор къызгуихи, зыкъыримыгъэлъэгъоу лъапэджэрэ пчъэр къыIуихи, зишъуз къамыщышъо ышIыгъэм илI еуи ыукIыгъ. ЛIэр ыукIи, шышIоIум иш Iутыти, теIысти, хэхьажьыгъ.\nМы хъугъэр Iофышку. «Шъыд зыкIэхъугъэр?» – аIуи ыгъунэ зафым, ашIагъ шъузым ыбзэ къыпыкIи лIэр укIыгъэ зэрэхъугъэр. Шъузэри шъыд зыкIаукIыгъэр? Ари ашIагъ, ыIуагъ. АшIи, мы къызэIукIагъэхэмэ къаIуагъ:\n– А тызфызэIукIагъэхэмэ анахь Iоф мы къэхъугъэр. – Мы лIым зы зиянэ горэ къыщышIэу, зы Iоф горэ къызыщышIырэм тихабзэ гъэIылъыжьыгъэ хъут, шъузхэри къытшъхьарыкIотых. Ары зыхъуджэрэ Хъаныкъом зэхедгъэшIыкIынышъ, тхылъ тшIыны еттыт лIэр укIыгъэ зыкIэхъугъэр.\nЕIи, зэкIэ къызэIукIагъэхэмэ ягущаIэ зэу тхылъ ашIи, Хъаныкъом игъогуджэ урысым ратыгъ. «Непэ мы лIэу укIыгъэ хъугъэр укIын тефэти, аукIыгъ. УкIы зыкIытефагъэри тихабзэ теуцорэм укIын тефэшъ ары. Джар тэ тихабзэ, мы лIэр тихабзэ теуцуагъ, ай пае укIыгъэ хъугъэ». Iоф къыпымыкIэу лIэр хащыгъ.\nАрышъ, хэбзэ дахэр дахэ, тихабзэ, е-о-ой, дгъэкIодыгъэ нахьыбэрэр. Хабзэ зышIэрэми тылъыхъужьырэп. Непэми нычэпэми нахь макIэ тэхъу. Тхьэм ыIомэ, джы къытехьагъэ цIыфхэр, кIэлэ чанхэр тиIэ хъугъэх, хабзэм ыгъунэ афын, аугъоижьыных хабзэри бзыпхъэри. Арышъ, Тхьэм ыIомэ, тлъэкIытымджэрэ тыугъоижьын тихабзи, тибзыпхъи. Нахь шIу тызэрэлъэгъун, тызэрэубытын, нахь тызэрэIыгъын .\nКъэбарэу зызыфэдгъэзагъэмэ нафэу къахэщы хэбзэм егъашIэм адыгэм мэхьанэу ритыгъэр. Нарт хабз аIуагъ, адыгэ хабзэр ащ къыкIэлъыкIуагъ. Нарт хабзэр зыукъорэр аукIытыгъ, адыгэ хабзэми шъхьарыкIорэм ифэшъуашэ рагъэгъотытыгъ. Ары нарт кIалэу Жъыгъэ ибг ятэ езымыдзыхыжьыгъэри, нарт Шэбатыныкъоу зятэ гъочIэгъым щызыгъэбылъи Жъыгъ ибг ихьадрыхэ гъогу тезыщыгъэри зыфэщынэхэрэр. Ары ЛIыхъукIэ Рэджэб икъэбар хабзэр зыгъэпыутыгъэр зыкIыщаукIырэр. Адыгэ къэбарыжъымэ, Iотэжьымэ мыщкIэ узгъэгъуазэу бэ ахэтыр\nГъотымрэ мылъкумрэ зыбгъоу, акъылыр, цIыфыр щэIэфэ зэригъэуIугъэ Iушыгъэр, ылъэгъугъэмрэ зэпищэчыгъэмрэ адрэ бгъу зыпшIыкIэ, тIури зэрэзэфэныкъохэр нафэу олъэгъу. УщыIэн, упсаун хъумэ, ищыкIагъэр зэгъэуIу, зыфыщымыгъакI, ау уижъ иакъылрэ адыгэ хабзэмрэ арыгъуаз, ахэмэ удагъэхыщтэп. Арышъ, тижъи дгъэшIон, тикIалэхэми игъом гъогу афэдгъэнэфэн фае. Джары адыгэ къэбарыжъымэ гъэсэпэтхыдэу ахэлъыр.\n1. Нартхэр /Нарты/. Адыгэ эпос. Зэфэзыхьысыжьыхи зэхэзгъэуцуагъэхэр, ублэпIэ очеркымрэ комментариехэмрэ зытхыгъэр ХьэдэгъэлIэ Аскэр. – Мыекъуапэ, Краснодар крайисполкомым хэутынымкIэ и ГъэIорышIапIэ и Адыгэ хэку типографие. т.т. 1-УП. – Н. 2424; том 1, 1968. – Н. 320; том 2, 1969. – Н. 354; том 3, 1970, – Н. 354; том 4, 1970, – Н. 309; том 5, 1970. – Н. 336; том 6, 1971. – Н. 322; том 7, 1971. – Н. 428.\n2. Авторым къыугъоигъэ материалхэр. Шапсыгъэ (Мэджаджэкъо) Индырыс, 1922-м Уадсирэ къыщыхъугъ. 1993-рэ гъэм Уадсир щызытхыжьыгъэр Къуекъо Асфар.\n3. ЛIыхъукIэ Рэджэб, 1930-рэ илъэсым Сирием къыщыхъугъ, 1977-рэ илъэсым Шам щызытхыжьгъэр СтIашъу Ихьсан.\nВестник науки АРИГИ №10 (34) с. 45-59.\nОпубликовал admin, 2-02-2018, 20:21. Просмотров: 63\n– Хьанэхъу Руслъан, ГъукIэлI Зухра: Философскэ гупшысэхэу нарт эпосым къыхафэ ...