ГъащIэм и пцIымрэ и пэжымрэ

Мэжидрэ Зинэрэ хъыджэбзищ зэдаIэт — Каринэ, Ланэ, Маринэ. Щыри балигъ хъуат. Дауи, тынштэкъым ахэр зыхуей хуэбгъэзэну, а зыхуейри мащIэфащIэу щыщымыткIэ: псоми я нэ къыхуикIырт дунеяплъэ къакIухьыну, зэпымыууэ я нэгу зрагъэужьыну. Ауэ ар къатехьэлъэртэкъым зэщхьэгъусэхэм — хэIэтыкIауэ псэухэрт, иджы къулеижь къэунэхуахэм хуэдэт. Хъы-джэбзхэм нэхъ ета — яхэтыр анэракъэ, езы Зинэ фIэфIт къитхъутхъукIыу псэун, ешхэ-ефэ тIэкIур зыхилъхьэ щыIэтэкъым, къыдихырт, щхьэусыгъуэ игъуэтыху.

Нобэ щыIэт щхьэусыгъуэ. Хъыджэбзхэр, нэгузе-гъэужьакIуэ нэгъуэщI къэрал щыIауэ, къекIуэлIэжат. ЩIэщыгъуэт, гуфIэгъуэт ежьэу къекIуэлIэжахэми мы-дрей къызыхуэкIуэжахэми я дежкIэ — зэхуэзэшахэт. Адрей и шыпхъухэми хуэдэжтэкъым Каринэ. Нэхъыбэт зыхуэзэшари езым къыхуэзэшахэри. Иджыпсту и тхьэ-кIумэм итт гъуэгуанэ щытехьэм Сарэ щэхуу зыкъыхуи-гъазэу къыжриIар: «Уэр щхьэкIэ согузавэ, си хъыджэбз цIыкIу, укъэсыжыхуи си псэр тыншынукъым». Сарэ лэжьакIуэу унагъуэм яIыгъщ. И шыпхъухэр абы зэре-джэр унэIутщ. Ауэ Каринэ апхуэдэу зэи абы еджэркъым, игу щIогъу а цIыхубз къулейсызым, щIыщIэгъури, нэхъ лейуэ щIилъагъури къыхуэмыщIэу.

МыдэкIэ, Аслъэн-щэ, къыпылъ щIалэр? Ар илъэс хъуауэ къылъохъу. Ауэ Каринэ дэкIуэн Iуэху зэрихуэр-къым. Аслъэнрэ Каринэрэ зэрыцIыкIурэ зэрыцIыхурт, зэныбжьэгъут.

Аслъэн и жагъуэ хъуат Каринэ щежьам. Тридзэу кIэлъыкIуэным тIэкIущ иIэжар. Ауэ щIегъуэжат, зэ къыжриIауэ щытар игу къэкIыжри: «Уэрэ сэрэ дызэ-ныбжьэгъу къудейуэ аращ, нэхъыбэкъым. Куэд щIауэ дызэроцIыху, дызэсащи, къыпщохъу фIыуэ сыкъэплъа-гъуу. Ар лъагъуныгъэкъым, иджыри ухуэзэнщ уэ уи лъагъуныгъэм».

Апхуэдэу къэнат Аслъэн нэгъуэщI къэрал щыIэ Ка-ринэ кIэлъымыкIуэу.

Зинэ хъыджэбзхэр къызэрыкIуэжам щхьэкIэ Iэнэ игъэуващ икIи шыпхъум хуэдэу илъагъу и ныбжьэ-гъум — Радимэ — еджащ.

Радимэ и щхьэгъусэмрэ и пхъуитIымрэ щIыгъуу къэкIуащ. Ауэ и къуэр къэкIуакъым. Каринэ ар и жа-гъуэ хъуащ. ТIэкIуи укIытэу, Радимэ йоупщI:

-    Аслъэн щхьэ къэмыкIуарэ?

-    Ар гукъыдэмыжщ, и щхьэр мэуз, — жиIащ Радимэ.

ЕтIуанэ махуэм ар щIалэм деж кIуащ. Аслъэн, хъы-джэбзыр зэрилъагъуу, гуфIащ, ауэ зыкъригъэщIакъым. Каринэ шэнтжьейм итIысхьащ, щIалэри ауэ щыт шэн-тым тетIысхьащ.

-   Дауэ къыпщыхъуа-тIэ Франциер?

Каринэ жэуап къимытыжу, хэгупсысыхьауэ зытэ-лайкIэ щысащ. ИужькIэ щIалэм зыхуегъазэ:

-    Дыгъуасэ сыт уныщIэмыкIуар?

-    Си дзэр узащ.

Каринэ, мащIэу пыгуфIыкIри, жиIащ:

-    Щхьэ сыкъэбгъапцIэрэ? Сыт, зэанэзэкъуэм дзэ узымрэ щхьэ узымрэ зэхэвмыцIыхукIыу ара? Дыгъуасэ уи анэм уэ уи щхьэр узу къызжиIащ. Сыт укъэмыкIуэн щхьэкIэ ахэр къыщIэбгупсысыр?

-    Аращ, къэпщIащ.

-    ЛIо, сыплъагъуну ухуэмейуэ, укъысхуэмызэшауэ ара?

-    Сыт жыпIэр зищIысыр? Дауи, сэ уэ сыпхуэзэшат икIи сыхуейт услъагъуну. Уеблэмэ сэ тIэкIущ иIэжар а уздэщыIам сыныпкIэлъыкIуэным. Ауэ, уэ къызжепIауэ щыта гуэрхэр сигу къэкIыжри, сыкъэувыIэжащ.

-    Сэ куэд жызоIэ.

-    ЖыпIат дызэныбжьэгъу къудейуэ…

Ахэр зытэлайкIэ щыму щыса нэужь, щIалэр къоп-салъэ:

-    Сыхуейт уэ псэуэгъу укъысхуэхъуну, ауэ…

-    Аслъэн, сэ уэ жагъуэу услъагъуркъым. Дыкъызэ-дэхъуащ, дызэныбжьэгъуфIщ, сигу урохь, ауэ лъагъу-ныгъэ пхузиIэкъым. Сигу урихь къудейкIэ дауэ сызэ-рыбдэкIуэнур?

-    Каринэ, си лъагъуныгъэм тIури дрикъунущ.

-    Аслъэн, сыту угъэщIэгъуэн. А жыпIэр дыхьэ-шхэнщ.

-    Уигу сыщыдыхьэкIэ, дыщызэрыцIыхукIэ, дыщы-зэкIэлъыкIуэкIэ…

-    Пэжщ, дызэблагъэм хуэдэу дызэхущытщ, — зэпе-уд ар Каринэ. — Сыносащ, усфIэщIалэфIщ. Дыдейхэм уэ сыбдэкIуэмэ нэхъ къащтэ, псоми ягу урохь. Дауи, гуапэщ зыгуэр уи ужьым итыну, псалъэ гуапэхэмкIэ уигъафIэну. Ауэ сэ лъагъуныгъэр зиIысыр сщIэркъым. КъызгурыIуэркъым, дауэ, си унагъуэм сыкъыхэкIыу, нэгъуэщI унагъуэ сызэрихьэнур. Сэ абы сигу щысхуэ-гъэтIылъыну? Адэ-анэм сапэIэщIэу сыпсэуфыну?!

-    Каринэ, мис иджы уэращ си дыхьэшхын къэзы-гъакIуэр. УмыгушыIэ. Дэ дысабиижкъым, ди ныбжь нэсащ зы унагъуэ дыхъуну. Уигу цIыху дыхьэмэ, абы ухуэзэшмэ, аракъэ лъагъуныгъэ хъужыр. Лъагъуныгъэ псори зэщхькъым. ЩыIэщ лъагъуныгъэ нэщыпхъуэ узыщI, Iэпкълъэпкъыр зыгъэжан, уеблэмэ гуажэ узы-щIи къахокI. Уэ зэи уемыгупсысауэ жыпIэну ара уи къэкIуэнум?

-  Дауи, сэ сыхуейщ зыгуэр фIыуэ слъагъуу, абы сы-дэкIуэну. Си хьэгъуэлIыгъуэр таурыхъым ещхьу екIуэ-кIыну. Фызышэу яшэхэм сохъуапсэ. Апхуэдэ гухэлъ IэфIхэр гум щикъухьащ. Согупсыс, сожьэ, ауэ ар иджы-псту пщIыхь IэфI къудейщ.

ЩIалэр абы гугъэн-дыгъэну иIыгъщ. Лъагъуныгъэ хуимыщIами, Аслъэн епсэлъылIэу зэманыр игъэкIуэну фIэфIт хъыджэбзым. Зэман куэди дэмыкIыу, щIалэм дэкIуэну, хъыджэбзыр я дей трагъэгушхуэ.

Аслъэнрэ Каринэрэ щызэрышэну махуэмкIэ зэгу-

роIуэ.

Каринэ бостей хужьышхуэ зэщIэбаринэр щыгът, нэхъри нэхъ гуакIуэж щIэхъукIыу. Я пщIантIэм макъа-мэ дахэ къыщеуэрт, Iэгуауэхэр ину къыдэIукIырт. Къэ-сат Аслъэн и Iыхьлыхэр, хъыджэбзхэр зэрашэнум хуэ-дэу. Ахэр ирагъэблэгъащ, гуфIэ-гушхуэу Iэнэм сыхьэт зытIу щысахэщ. Ежьэжыгъуэр къэблэгъат. Каринэ и Iэблэр яубыд, машинэм ирагъэтIысхьэри, щIалэгъуалэм загсым яунэтIащ. Абы нэгъуэщI зы гупышхуи къэкIуат, нэчыхь ирагъэтхыну. Нэчыхьыр зытхынур къэсатэкъы-ми, ахэр псори абы ежьэрт.

Каринэ и Iэблэр зыIыгъ цIыхубзитIым язым жеIэ:

-    Мыр сыт, нобэ зэтрихьаи…

-    Уа, модэ плъэт, Азимэ яхэти абыхэм, — жи адрейми.

-    ДаIэ, Iи, щхьэ сымылъагъурэ?

-    Мес мо цIыхубзитIым я щIыб къыдэти, нысащIэм йопсалъэри.

-    А, тхьэ, ар дыдэрамэ. Куэд щIауэ слъэгъуакъым ди нысэ хъу пэтар.

Абдежым Аслъэнхэ я гъунэгъу нысащIэ гуэрым абыхэм я псалъэмакъыр щызэхихым, къахедзэ:

-    Тхьэ, а тIум я кум лъагъуныгъэшхуэ дэлъауэ жаIэ-жым. Псоми ягъэщIагъуэ, апхуэдизу фIыуэ зэрылъагъуу щытахэр щIызэпыкIынкIэ хъуар.

-    Алыхьым иухати, апхуэдэу хъуащ, ар фIыуэ илъа-гъуу щытащ ди Аслъэн. Ауэ щIалэхэм зыгуэрым епсэ-лъэху, арауэ къащохъу фIыуэ ялъагъур, я насып зы-хэлъыр. Абыхэм я гупсысэхэм куэдрэ захъуэж.

-    Хьэуэ, Аслъэн фIыуэ илъагъур къишакIэщ, фэ жы-фIэ псори лейщ, — жеIэ щауэм и шыпхъу Аринэ. — Ар абы и блэкIа лъагъуныгъэщ. Абы щыгъуэ си дэлъхум, и акъылыр тIысатэкъыми, ущIалэху- уделэщ, уделэху уотхъэ, жыхуиIэрати, хъыджэбз куэд зэрихъуэкIырт.

Абыхэм жаIар Каринэ зэрызэхихрэ нэщхъей къэ-хъуат. Аслъэни Азимэ гу лъитати, къэуIэбжьауэ, абы еплъырт, езы хъыджэбзми щIалэм и нэр тригъэкIыр-тэкъым. Азимэ зэрилъагъуу, Аслъэн нэщхъей зэры-хъуам Каринэ гу лъитат. Ар егупсысырт ахэр зэпыкIын щIэхъуам. И гум жиIэрт: «Зэран уахуэмыхъу, фIыуэ зэрылъагъухэр зэхуэзэжащи. сыдэкIуапэми, насы-пыфIэ сыдэхъуну сэ Аслъэн? Щхьэ седэIуат ди дей я жыIэм?!»

Аслъэн и ныбжьэгъухэм къауфэрэзыхьауэ щытт, зэхъуцацэу. Каринэ къыгурыIуат щIалэр Iэнкун зэры-хъуар. Хъыджэбзыр IукIыну щыхуежьэм, фызхэм ящыщ зыр щIоупщIэ:

-    Сыт, Каринэ, къэхъуар, дэнэ уздэкIуэр?

-    Иджыпсту сыкъэкIуэжынущ, зыри фыкъыскIэлъы-мыкIуэ, — жиIэри, ар хуэмурэ Азимэ бгъэдыхьащ.

-    Азимэ, зы дакъикъэкIэ сыпхуейщи, зыми гу зылъу-мыгъатэу си ужьым къиуви, накIуэ, — жиIэри, Каринэ кIэлындор бгъузэ гуэрымкIэ иунэтIащ.

Азимэ, тIэкIурэ щытри, Каринэ деж кIуащ. Ахэм сэ­лам зэраха нэужь, Азимэ жеIэ:

-    Дэнэ сыкъыщыпцIыхур?

-    Мыбдеж сыщытыху укъэсцIыхуащ, — жи Каринэ.

-    Аслъэнрэ уэрэ фи якум лъагъуныгъэ дэлъауэ зэхэс-хатират.

-    Сэ си гугъакъым Аслъэн нобэ мыбы сыщыхуэзэну. Ауэ, сымыбзыщIу жысIэнщи, гуауэ сщыхъуащ къызэ-ришэр. Дэ дызэрышэну дызэгурыIуат. АрщхьэкIэ ди я кум зы щIалэ къыдыхьэри, ди насыпыр икъутащ. Аслъэн сызэрепсалъэр ищIэ пэтми, а щIалэр ерыщу си ужьым итт. Зы пшыхь гуэрым дэ псори дыщызэхуэзат. Къэфэн тIэкIур си жагъуэтэкъым, хэт сыкъыдишми, сыкъэфэнут. Абы щыгъуэ а щIалэм танго сыкъыдэфат. Макъамэр щиух дакъикъэм, абы, быдэу сызэщIиубы-дэри, ба къысхуищIащ. Ар, дауи, Аслъэн илъэгъуащ. Аслъэн абы къригубжьат, ауэ зыри къызжимыIэу, кIуэ-жыну щыхуежьэм, сыкIэлъыджащ, арщхьэкIэ къыс-хуэувыIакъым. Илъэс мэхъу зэпэIэщIэ дызэрыхъурэ, зэ-рыщIакъым ди хъыбари. Аслъэн къыщымэхашэм, сэри схужыIаIакъым. Сэ сегупсысырт абы фIыуэ сыкъимы-лъагъуу… Сэри куэд щIакъым адэ-анэм щIыгъуу Iерма­нием сызэрыIэпхъуэжрэ. Абы дэт еджапIэ нэхъыщхьэм сыщIэтIысхьащ. Бзэ зыщыплI содж. Иджыпсту зыгъэп-сэхуакIуэ си анэшыпхъум деж сыкъэкIуауэ арщ.  Сэ нэпс куэд щIэзгъэкIащ, ар зыщызгъэгъупщэну сыхэтащ, ауэ зы махуи сигу схуигъэхуакъым.

-  Азимэ, щауэр тэмэму къафэмэ, къызыдэфэн хуейр зы пщащэщ. Сэ сылейщ, уэращ нэхъапэ фIыуэ илъэгъуа-уэ щытар. Ухуитщ Аслъэн удэкIуэну. Сэ щхьэкIэ умыгу-завэ, быдэу щIы уи фIэщ, зэран сыфхуэхъунукъым.

-   Каринэ, сэ абы фэ къызиплъыжыркъым…

-    Азимэ, лъагъуныгъэр къабзэмэ, ар зэи ужьыхы-жынукъым. Нобэ гъащIэм аргуэру фыщызэхуигъэзакIэ, ар ауэ къэхъуа Iуэхукъым. Сэ жысIэну сызыхуейращи, лъагъуныгъэр зэбгъэгъуэтыжыну емыкIу илъкъым. Уэ къуаншагъэ ущыбгъэдэмылъкIэ, ар абы къызэрыгуры-бгъэIуэн, и фIэщ зэрыпщIын и ужь ит.

-    Каринэ, уэ-щэ? Уэ фIыуэ укъимылъагъуу щытамэ, абы укъишэну хэтынутэкъым.

-    Сэ абы и нэм щIэслъэгъуащ уэ нэхъыфIу укъызэ-рилъагъур.

Каринэ, адэкIэ къыпимыщэфу, нэщхъей къэхъуащ. Абы Азимэ гу щылъитэм, жеIэ:

-   Каринэ, ар блэкIа Iуэхущ!

-   Азимэ, блэкIар къыщызэплъэкIыж къохъу. Каринэ загсым къыщIэжри, бзэхащ. ХьэщIэхэм

къэхъуар къагурыIуэртэкъым.

-  Зывмыгъэгувэу, ныбжьыщIэхэр фыкъыщIыхьэ, -къэIуащ зы макъ гуэр.

Псори Iэнкун хъуат. КъагурыIуэртэкъым къэхъуар. Хъыджэбзыр ягъуэтыжыртэкъым.

Каринэ унэм кIуэжауэ щIэст. Я дейхэм яжриIащ Ас-лъэн дэкIуэну зэрыхуэмейр. ЩIыщIегъуэжам и щхьэу-сыгъуэри къагуригъэIуащ.

ЩIалэгъуалэм къахэкIри, мафIэ зэщIэгъэнауэ, Ас-лъэн Каринэхэ къэкIуащ.

-   Сыт, Каринэ, къэхъуар? Щхьэ укъыщIэпхъуэжа?

-  Аслъэн, сэ фIыуэ зэрылъагъухэм я кум сыдыхьэну сыхуейкъым.

-   Сыт зи гугъу пщIыр?

-  Зи гугъу сщIыр хыфIэбдзэну узыхэт уи лъагъу-ныгъэрщ. НэгъуэщI къапшэкIэ, ар уэ пхузыщыгъэгъуп-щэнукъым. Уи гум сыт щыгъуи илъынущ. Сэ сощIэ Ази-мэ фIыуэ зэрыплъагъур.

-   Каринэ, ар блэкIа Iуэхущ.

-  БлумыгъэкI. Азимэ гурыщIэ къабзэщ къыпхуиIэр, абы уемылъэпауэ.

-   Каринэ, уэ абы зыри хэпщIыкIыркъым.

-  Сызэпумыуд. Аслъэн, сэ уэ фIыуэ услъагъуркъым, уэри аращ. Азимэ фи лъагъуныгъэм епцIыжакъым. Сэ уэ сыбдэкIуэнукъым. Къапшэнумэ, Азимэ къашэ. ФIыуэ плъагъурщ насыпыфIэ узыдэхъунур.

Абы лъандэрэ мазэ дэкIащ. Каринэ Аслъэн дэкIуэ-ну идэжыртэкъым. Абы жриIэрт Аслъэн Азимэ зыхуи-гъазэу, Iуэхум и пэжыпIэр къищIэн хуейуэ. ЩIалэм, Каринэ къызэрыдэмыкIуэнур хьэкъыу щыпхыкIым, тогушхуэри, Азимэ зыхуегъазэ.

-    Уэр мыхъуамэ, Каринэ къыздэкIуэнут. Сыт абы жепIахэр?

-    Аслъэн, езы Каринэщ къызбгъэдыхьэу къызэпсэ-лъылIэн щIэзыдзар, езырщ сызэзыгъэцIыхуар.

-    Хъунщ, сыт жепIар?

-    ЖесIащ ди Iуэхур къызэрекIуэкIар, уэ лъагъу-ныгъэм и мафIэр ужьыхыжа уи гугъэми, абы иджыри дэп зэрыхэлъыр, зэрызэхэмыкIыжар. Сыт сымыщIами, сигу узэрысхуимыгъэхур.

-    Азимэ, сэ зыри сщыгъупщакъым. А пшыхьыр нобэ-ми-ныжэбэми си нэгум щIэтщ.

-    Аслъэн, сыкъуаншэмэ, къысхуэгъэгъу, ауэ сэ сыт щыгъуи фIыуэ слъэгъуар уэ зырщ. А щIалэр.

-    Сыхуейкъым, и гугъу къысхуумыщI абы.

-    Дэ дыщIэхъуэпсат зэпсэгъу дыхъуну, ауэ а щIа-лэм и ба мышыум ди зэхуакум мывэ блын къыдищIы-хьащ. Ар си ужь итащ, ауэ сэ зэи здакъым. Уэрэ сэрэ дызэпигъэкIыну хуейти, къехъулIащ. Уэ а псор уи фIэщ пщIащ. Ар пэжрэ пцIырэ зэхэбгъэкIакъым. Лъагъу-ныгъэм епцIыжар уэращ.

-    Къэгъанэ.

-    Аслъэн, сэ сыщIэпсалъэр си лъагъуныгъэрщ. Ауэ сыт сыпсалъэкIи сымыпсалъэкIи, уэ укъысхуейкъым.

Азимэ и нэпсхэр хуэмышыIэу къыфIыщIэкIырт. Ас-лъэн ар зрикъузылIауэ:

-  Къысхуэгъэгъу, сыкъуэншащ, — жи. — Каринэ мыхъуамэ, си щыуагъэм гу лъыстэжыну къыщIэкIын-тэкъым.

А пщыхьэщхьэм акъужь мащIэ къыкъуэуар ныбжьы-щIитIым щабэу къедэхащIэрт. Аслъэн и IэхэмкIэ Азимэ и нэпсыр хуилъэщIри, Iупэ дыхьэрэнхэм ба хуищIащ. Хуэмурэ щIидзэри, уэшхыр нэхъ ин хъуат. Iъэмахуэ уэшхым щIыгъуу пшэхэм къахэIукIырт Iэуэлъауэ ин.

-    Уэй, сыту ину уафэр гъуагъуэрэ, — къыхэщтыкIырт Азимэ.

-    Умышынэ, суригъусэщ, — жиIэурэ, щIалэр IэплIэ-ешэкIауэ къыбгъэдэтт.

-    Азимэ, пщIэрэ, мы уэшх къешхым нэхърэ нетIэ щIэбгъэкIа лъагъуныгъэм и нэпср зэрынэхъ къабзэр?!

-    Аслъэн, сэ куэд мыщIэу еджапIэм сокIуэж. Дауэ адэкIэ дызэрызэхуэзэнур?

-    Азимэ, сэ узутIыпщынукъым.

-    Нэху щыху мыпхуэдэу дыщытыну?..

-    Азимэ, сэ аракъым зи гугъу сщIыр, — жи щIалэм, дыхьэшхыурэ. — Ауэ ари хъарзынэщ. НтIэ, сыт, дыщы-тыфкъэ!

ТIури уэшхым иуфэнщIат.

-   Азимэ, мы пщыхьэщхьэр зэи сщыгъупщэнукъым. Ди Iуэхур тэмэм зэрыхъужам щхьэкIэ, дэ иджыпсту фадэ дефэфынукъыми, дунейр къызэщIищIауэ аращ щIыр псы щIригъафэр…

Аслъэн Азимэ къишащ. Ауэ хьэгъуэлIыгъуэр хэIэты-кIауэ ящIакъым. Нэчыхь тIэкIур псынщIэу ирагъэтхри, ныбжьыщIитIыр Iерманием кIуащ. Хъыджэбзым еджэн щIидзэжынути, арат ахэм епIэщIэкIыу Iуэхур щIыда-хар.

-    Зыгуэрым фIыуэ сыкъилъагъуу къыщызжиIэм, тэлайкIэ си гум кърилъхьэрт мыл кIанэ, — жеIэ Каринэ. -Къысщыхъурт сэ абы нэгъуэщI пщащэм сыхигъэгъуа-щэу. Куэдрэ схуэщIатэкъым абы къысхуиIэу жыхуиIа лъагъуныгъэр си фIэщ. ФIэщмыхъуныгъэр арагъэнщ зэтезыкъутар си насыпыр. Насып къутахуэхэр зы пхуэ-щIыжрэт.

-    Каринэ, уэ уи щIалэгъуэщ, уи насып къэкIуэ-гъуэщ, — жи Зинэ.

-    КъызгурыIуэркъым, алъандэрэ щымыIа гурыщIэр дэнэ къыздикIар? Щхьэ си псэм уз зыхищIа, щхьэ сыхуей зэман блэкIам къезгъэгъэзэжыну, Аслъэн сепсэлъылIэу махуэхэр згъэкIуэну?.. Сэ си гугъакъым, си гупсыси къыхэхуатэкъым ар апхуэдизу фIыуэ схуэлъагъуну. Ар пэIэщIэ щысхуэхъу дакъикъэрщ къыщызгурыIуар.

-    Каринэ, уэ а зырщ щIалэу узэпсэлъар, тэмэму уи ужь итар.

-    Тэмэму. тэмэму щытамэ, нэгъуэщI зыщигъэгъуп-щэн щхьэкIэ, сэ сыкъигъэсэбэпынтэкъым. Хъунщ, мамэ, дытумыгъэпсэлъыхь абы. Уи жыIауэ, сэ ар фIы-уэ слъагъуу къыщIысщыхъур абы фIэкI нэгъуэщIым сызэремыпсэлъарауэ къыщIэкIынщ…

Абы лъандэрэ мазищ дэкIащ.

Зэ Мэжидхэ я унэм зы лIы гуэр къыщIыхьауэ кIийрт:

-   Дэнэ щыIэ ар, даIэ си пхъур?

Унэм къыщIэIукIырт псалъэмакъ гуэр. Зинэ и пхъур и гъусэу ику ит пэшым къыщIыхьауэ зиплъыхьырт. Зинэ, а лIыр къызэрилъагъуу, жеIэ:

-    Сыт укIийуэ укъыщIытхэлъэдар?

-    Сыт сыщIэмыкIиинур, фэ си пхъур къэвдыгъуащ. ДаIэ ар езыр?!

Мэжид абы жреIэ щIэкIыжу и унэ кIуэжмэ, зэры-нэхъыфIыр. Ауэ лIым идэртэкъым:

-   Зы лъэбакъуэ щIэсшиикIынукъым, си пхъур здэ-щыIэр къызжевмыIауэ. Мыбыхэм яхэт ар?

Зэшыпхъухэр, зыри къагурымыIуэу, зэплъыжырт.

-   Илъэс тIощIкIэ узэIэбыкIыжмэ, къэхъуауэ щыта Iуэхур жыIэжын щыхуей зэманыр къэсащ, — жеIэ Зинэ. — Дэ къыткIэщIадзауэ щытащ зы сабий. Дэ бын диIэтэкъыми, дыдейм хуэдэу тпIащ, зыхуей хуэдмыгъэ-ныкъуэу. Къэтлъхуам хуэдэу тлъытэрт, фIыуи тлъа-гъурт. ИужькIэ дэри зэдэдгъуэтащ хъыджэбз цIыкIуитI. Ахэр зэгурыIуэу, зыр адрейм къыщхьэщыжу, фIыуэ зэ-рылъагъурт.

А сабийр илъэсипщI щрикъум, абы и анэр ди деж къэкIуат, и пхъур тIихыжыну. Ауэ дэ, апхуэдизкIэ са-бийм десати, делъэIуащ къытIимыхыжыну. Дэ ди мы-закъуэу, ди цIыкIухэри абы есат. Анэр, и пхъур насыпы-фIэу щилъагъум, арэзы хъуащ, ар ди деж къыщыхъуну. Къилъытащ и пхъур зыхуей нэхъ игъуэту псэуну. Ар щIэкIыжри, абы лъандэрэ къигъэзэжакъым. ИужькIэ мис мы лIыр къэкIуат и пхъум щхьэкIэ. Ауэ ар къэдгъэп-цIащ, сабийр и анэм щIишыжауэ жытIэри. Дэ апхуэдэу щIэтщIар хъыджэбз цIыкIур фIыуэ зэрытлъагъум и за-къуэтэкъым, атIэ абы и анэр къыдэлъэIуауэ щытащ ар зыми едмытыну, уеблэмэ и адэ дыдэми.
- Уи адэ-анэу плъытэр зыкIи къыбгуэмыхьэу, укъэ-зылъхуахэр къулейсызу, IэщIыби уащIауэ къыщып-щIам дауэ зыхэпщIа?

- Дауи, апхуэдэ пэж ткIыбжь зэхэпхыныр тынш-къым. Ар си дежкIэ гуауэт. Сэ езым къызгурымыIуэ-жу зы щытыкIэ гуэрым сихуат. Ауэ гъащIэр апхуэдэщ, щыгъэпщкIуащ, IэфIыгъэм и мызакъуэу, дыджыгъэ-ри.

- АтIэ узэрымыкъулейр къыщыпщIам, а Iуэхум дауэ узэреплъар?

- Къулеигъэракъым насыпкIэ узэджэнур, атIэ цIы-хугъэрщ, лъагъуныгъэрщ, зэгурыIуэныгъэрщ. Аращ насыпу сэ къэслъытэр.

- ЯпэщIыкIэ пфIэкIуэдащ щхьэгъусэ пхуэхъун хуея щIалэр, иужькIэ укъызыхэкIауэ уи гугъа унагъуэр. Дэ къыдгуроIуэ уэ уи гум щыщIэр. Ауэ сыт уэ адэкIэ пщIэ-

нур?

- IъащIэм куэдым ущрихьэлIэнкIи мэхъу. Сэ къыс-щыщIар ямылейуи къыщIэкIынкъым, зыгуэрурэ сып-сэунщ.

- Каринэ, укъэзылъхуа адэ-нэм узэрашэлIэжыну зы-гуэркIэ жаIэмэ…

- Сэ сыцIыху балигъщ, сыхуэмейуэ зыми къарукIэ сызыришэлIэфынукъым. Ауэ сэ абыхэм зэгуэр сызэры-хыфIадзар яхуэзгъэгъуфыну къысщохъу. Сэ а псоми сегупсысыну сыхуейщ, гупсэхуу.

Журналистхэм сэлам гуапэ кърахыжри, IукIыжащ. Карини гъуэгуанэ теуващ.

Каринэ и Iуэхур Азимэ и адэ-анэм я дежи нэсащ. И анэр, Верэ, гъырт.

- Арат иджы къытхуэтыжыр, — жеIэ абы и щхьэгъусэ СулътIан. — Пэжыр, иджыри къэс убзыщIар, къыщIэщащ. Сыт адэкIэ дэ тщIэнур? Уэ, дауи, пцIы хэмылъу, ухуей къыщIэкIынщ ар пхъууэ плъагъуну. Ауэ абы къыпхуи-гъэгъуну пIэрэ? Уэ тIэу къытепхащ абы и адэр!

Азимэрэ Аслъэнрэ зэхахат а псалъэмакъри, Азимэ и упщIэр япэ иту щIыхьащ.

- Сыт зи гугъу фщIыр?

- Зыри жытIэркъым, — къопсалъэ СулътIан. — Уи Iуэху хэлъкъым уэ абы.

- Фэ фи Iуэху зыхэлъым сысеи хэлъщ. Сэ къызгу-рыIуащ, си анэм сэр нэмыщI пхъу зэриIэр. Сэ сыхуейщ ар здэщыIэр сщIэну.

Аслъэн къыгурыIуащ Азимэрэ Каринэрэ зы анэм къызэрилъхуар. Азимэ Верэ жриIащ Каринэ абы зэри-пхъур. ЦIыкIуу щIыхыфIидзауэ щытар езыр зэрысы-маджэр арт.

Азимэ и анэм куэдрэ еупщIащ, пкъырыта узыр зи-щIысымкIэ. Верэ зыкъомрэ идакъым абы тепсэлъы-хьын. Ауэ иужьым зиумысыжащ:

- Фадэм сыдихьэхауэ щытащ…

Каринэ ищIэртэкъым мы къыздэкIуа щIыпIэм къы-далъхуа и шыпхъури, къэзылъхуа и анэри, щхьэгъусэ хуэхъу пэтари зэрыщыпсэур.

Махуэ гуэрым Азимэ и адэ напIэсыр и ныбжьэгъу-хэм я гъусэу къалэ уэрамым Каринэ къыщелъагъури, бгъэдохьэ.

- Каринэ, дауэ ущыт?

Каринэ абы и сэламыр Iихри, щIэупщIащ:

- Дэ дызэрыцIыхурэ-тIэ?

- Хьэуэ… атIэ.

- Дауэ зэры «хьэуэ, атIэр?» АтIэ хьэмэрэ хьэуэ?

- Хьэуэ, дызэрыцIыхуркъым, ауэ пэжыр жысIэнщи, сэ уэ узоцIыху.

- КъызгурыIуэркъым.

- Псалъэ лей хэмыту, кхъыIэ, си гъусэу накIуэ, зы-гуэр узгъэлъагъунущи.

- Сыт сыбгъэлъагъунур?

Хъыджэбзым къыгурыIуэркъым абы жиIэну зы-хуейр. ЛIым зыхуегъазэ:

- Къысхуэбгъэгъунщ, ауэ сэ зыщIыпIи сыкIуэ-нукъым сымыцIыхум и гъусэу.

- Каринэ, сэ уи адэ сриныбжьщ. Сэбэп сыпхуэхъуну сыхуейуэ аркъудейщ. Сыхуейщ зы цIыху гуэр уэзгъэ-лъагъуну.

- КъызгурыIуэкъым, хэт сыбгъэлъагъунур?

- Хъунщ, занщIэу жысIэнщ. Уэзгъэлъагъуну сы-зыхэтыр уи анэрщ. Ар уэ къыпхуэзэшащ. IъащIэм фы-зэIэщIичауэ щытами, езы гъащIэ дыдэм фызэхуигъэзэ-жауэ къысщохъу.

СулътIан ар унэм ишащ. Каринэ къыгурыIуэртэкъым -апхуэдэу псынщIэу дауэ къыкIэлъыса и анэр?! Абы ар къилъыхъуэху, СулътIан и щхьэгъусэм еджэри, Верэ къыщIыхьащ пэшым. Илъэс тIощI и пэкIэ унагъуэ хэIэтыкIауэ псэум якIэщIидзауэ щыта сабийм, балигъы-пIэ иувауэ и пащхьэм къитым, еплъырт ар, и нэпсыр къекIуауэ.

- Сипхъу цIыкIу, — жеIэ и нэпсхэр щIилъэщIыкIыу-рэ. — IъащIэм пэIэщIэ дызэхуищIри, аргуэру дызэхуи-гъэзэжащ. Укъитщ си пащхьэ. Сэ си нэр къикIырт ус-лъагъуну.

- Сыт жыхуэпIэр? Къысхуэгъэгъу, ауэ щхьэ «сипхъу цIыкIу» жыпIэрэ? Зыгуэрым сыхэбгъэгъуащэу къы-щIэкIынщ.

- Анэм и быныр къимыцIыхужыфын уи гугъэу ара?

- Сыт щхьэкIэ, уи анэм и деж узошэ, жыпIэри сы-къэпшакъэ, — къэуIэбжьащ. — Къысхуэгъэгъу, ауэ сэ зыри къызгурыIуэркъым.

- Мыр укъэзылъхуа уи анэращ, уи анэ дыдэрщ, -къэпсэлъащ СулътIан. — Уи сабиигъуэм къыщыщIэ-дзауэ, иджыри къэс зи хуабагъэ къозмытыфарщ. Ауэ ар сымаджагъэкIэ дэхуэхауэ щытащ. Аращ уипIыжыну щIыхузэфIэмыкIари.

- Хьэуэ, дауэ?.. — хузэхуэгъэхъуртэкъым хъыджэб-зым. СулътIан и псалъэм пещэж:

- Пэжщ, мыр уи анэщ. Абы езым и анэр, уи анэшхуэр, илъэс куэд щIауэ унэIуту фи деж щолажьэ. Сарэщ абы и цIэр.

Каринэ итIанэ шэч къытрихьэжакъым и анэр зэры-Верэм.

- Дауэ пхузэфIэкIа сыхыфIэбдзэну! — жиIэрт гъыурэ хъыджэбзым.

- Си хъыджэбз цIыкIу, — жи Верэ, — сэ сысымаджэу сыдэхуэхауэ щытащ, усхуэпIынутэкъым, усфIэлIэжы-нут. Сэрэ уи адэмрэ дызэгурыIуэу щытакъым. Ар хуея-тэкъым уэ укъалъхуну.

- Сыт-тIэ, сыкъыщIумышэжар илъэсипщI срикъуауэ уныщыкIуам?

- Сэ щIэслъэгъуат уи нэм насып, гуфIэгъуэ. Уэ мылъ-кум ухэст, узыхуей ущымыщIэу абыхэм узэрапIыфынур къызгурыIуат, шэч къытезмыхьэжу. Сэ си деж уэ ахэр зэи щыбгъуэтынутэкъым. Сэ мыхьэнэншэм, факъырэм узэрызипхъури бжесIэн схузэфIэкIынутэкъым.

- Сыти жыIи, Iуэхум и пэжыпIэр нэхъ пасэу къэсщIа-тэмэ, нэхъыфIт. КъысфIощI нэхъ мащIэу зыхэсщIэну щытауэ. Уи анэ Сарэ сэ сыт щыгъуи си гъунэгъуу щытащ, уэ къызумытыфа лъагъуныгъэр абы и деж щызгъуэтащ. ИкIи узгъэкъуаншэркъым. Ауэ анэкIи сыноджэфыну си фIэщ хъуркъым. Сэ си блэкIам си щIыб хуэзгъазэ си гугъэжу, сыкъэкIуат мыбы. Ауэ гъащIэм къысхуи-дакъым. Абы дызэIэпэщIихами, дызэхуишэжащ.

Куэд мыщIэу Аслъэнрэ Азимэрэ къыщIыхьэжащ, бэзэрым къикIыжри. Каринэ, ахэр щилъагъум, щIоуп-щIэ:

- Фэри сыт мыбы щыфщIэр?

- Сыту фIыт, Каринэ, а дакъикъэр къызэрысар, -жеIэ Азимэ, гуфIэу. — Сэ сыхуейт уи нэм сыщIэплъэу, бжесIэну сызэрынасыпыфIэр, шыпхъу сызэриIэм щхьэ-кIэ.

- Сыт жыпIэр зищIысыр?

- Каринэ, — жи Верэ. — Адрей уи шыпхъуитIыр къэбгъэнами, мыбыи зы шыпхъу къыщыпхуэзащ. Мо къэбгъэнахэр уэ уи шыпхъу дыдэтэкъым, Азимэ уи анэ къилъхуауэ уи шыпхъущ.

- Дауэ, Азимэ сэ си шыпхъууи?!

- Дызэшыпхъущ, Каринэ, — жеIэ Азимэ. — Сэри сщIакъым ар. КъыщысщIар иужькIэщ.

- Сыту гъэщIэгъуэн мы дунейр. Иджы, мызу, унагъуи-тIым сарейщ. Сэ си гъащIэр пцIы защIэу екIуэкIами, на-сыпыншэу сыкъыщIэкIакъым… Иджыпсту сэ сызыщIэс фэтэрым сыкIуэжынщи, тIэкIу зызгъэпсэхунщ.

Каринэ къыхуей хъумэ, къыщагъуэтынур яжриIэри, щIэкIыжащ.

КъыкIэлъыкIуэ махуэм Верэ Каринэ деж кIуащ. Хъыджэбзым и анэр зэрилъагъуу, псэкIэ гуфIат, ауэ зыкъригъэщIакъым. Абыхэм сэлам гуапэ зэрахащ. Хъыджэбзым и анэр игъэхьэщIащ. ТIэкIурэ щыму щыса нэужь, Верэ и пхъум зыхуигъэзащ:

- Хъуну мыпхуэдэу сыкъакIуэурэ услъагъу?

- Ущыхуей дыдэм къакIуэ. Ауэ схузэфIэмыкIынур къыспумыубыд закъуэ.

- Уэ зи гугъу пщIыр анэкIэ укъызэрызэмыджэфынур ара?

- Сэ иджыпсту ар схуэщIэнукъым, ауэ, хэт ищIэрэ, зэман гуэр дэкIмэ…

- Сэ сынасыпыфIэу зыслъытэнщ, уэ анэкIэ укъызэ-джамэ!

Абы лъандэрэ илъэс ныкъуэ дэкIащ. Зинэрэ Мэжид-рэ зэшыпхъухэу Ланэрэ Маринэри, я лэжьакIуэ Сари, Iэуеси яхуэзэшат Каринэ. Езы Карини игу къэкIат ахэр, и адэ дыдэ, зи гур занщIэу зыбгъэдэмыхьари абыхэм яхэтыжу.

Каринэ и шыпхъу дыдэр сымаджэщым щIэлът — Ас-лъэнрэ Азимэрэ ягъуэтат хъыджэбз цIыкIу. Аслъэн гуфIэрт сабий дыгъэм щхьэкIэ, ауэ и щхьэгъусэм те­гузэвыхьырт. Азимэ хьэлъэт. Ар къауфэрэзыхьу сама-джэщым щIэтт и адэ-нэри и щхьэгъусэри. Ауэ езым къыгурыIуэжырт мы дунейм щыпсэуну куэд къызэры-хуэмынэжар, дохутырхэм ар къыщабзыщIми.

Дохутырхэм щыщ гуэрым, хъыджэбзыр зейхэм ягуригъэIуат ар хущхъуэкIэ куэдрэ зэрамыIыгъыжы-фынур. Азимэ и анэм елъэIуащ и шыпхъур къриджэну. Абы жиIэрт ар икIэщIыпIэкIэ илъагъуну хуейуэ.

Верэ, гъыуэрэ, Каринэ телефонкIэ епсэлъащ. Хъы-джэбзым а хъыбарыр щызэхихым, и Iэпкълъэпкъым щIыIагъэ гуэр ирижауэ къыфIэщIащ. Ар гъырнэIуу сы-маджэщым псынщIэу нэсащ. Каринэ яхуэзащ СулътIа-ни, Аслъэни, и анэми, и шыпхъур зыщIэлъымкIэ щIы-хьэну щежьэм, дохутырым къигъэувыIащ:

- Хъунукъым ущIыхьэ. Ауэ и унагъуэм ущыщмэ…

- Сыщыщщ, сришыпхъущ, — жиIэри блэкIащ Ка-ринэ.

Азимэ Каринэ къыщыгуфIыкIащ:

- Сэ сынасыпыфIэщ, шыпхъу сызэриIэмкIэ!

- Сэри сынасыпыфIэщ, — жеIэ Каринэ, — уэ пхуэдэ шыпхъуфI сызэриIэмкIэ.

- Каринэ, сынолъэIу, кхъыIэ, си сабийм хуэсакъ.

- Хъунщ, Азимэ, ди нэIэ тедгъэтынщ, уэ нэхъыфI укъэхъужыху…

- Хьэуэ, Каринэ. Сэ нэхъыфI сыкъэхъужынукъым, уэ ар уощIэ. Ауэ сэ сынасыпыфIэщ, си унагъуэр, къэт щымыIэу, си гъусэщ, къысщхьэщытщи.

- Азимэ, кхъыIэ, апхуэдэу жумыIэ.

- Каринэ, сэ насыпыфIэу сыщытащ Аслъэн сыщригъу-са илъэсхэм. Сэ сощIэ, уэ ар иджыри къыздэсым фIыуэ зэрыплъагъур. Сэ зэрыслъагъум хуэдэу, уэри уолъагъу. Езыми укъелъагъу, сэ сыкъызэрилъагъум хуэдэу. Уеб-лэмэ нэхъыфIыжу укъилъагъункIи мэхъу. Сыкъэгъэ-гугъэ уэ абы удэкIуэжыну. Сэ сыхуейщ си сабийр фэ тIум зэдэфпIыну.

- Сыт жыпIэр зищIысыр?!

- Сэ зэман сиIэжкъым, Каринэ. Сэ сылIэнущ.

 

- Азимэ, уэ улIэнукъым, си шыпхъу цIыкIу. Къыс-хуэгъэгъу, гувауэ шыпхъукIэ сызэроджэр. Ауэ сыхуейщ сэ уэ фIы дыдэу узэрыслъагъур пщIэну!

- СощIэ, сэри фIыуэ узолъагъу, ауэ уэ сыкъэбгъэ-гугъакъым. Сыкъэгъэгугъэ Аслъэн удэкIуэжыну, си пхъум анэ ухуэхъуну!

- Хъунщ, укъызогъэгугъэ, — жеIэ Каринэ, и нэпсхэр къекIуауэ, — узыхуей дыдэм хуэдэу сщIынщ, ауэ уэ ахэр уигу къыумыгъэкI! Уэ иджыри.

Абдежым Азимэ и адэ-анэмрэ и щхьэгъусэмрэ къы-щIыхьащ. Азимэ аргуэру Аслъэнрэ Каринэрэ лъэIукIэ захуигъэзащ, ахэр зэгъусэу зэдэпсэуну, сабийм адэ-анэу ящхьэщытыну.

- Азимэ, апхуэдэу жумыIэ.

- Аслъэн, уэ Каринэ нэхърэ нэхъ щхьэгъусэфI бгъуэ-тынукъым.

- Уэращ сэ си щхьэгъусэр, уэращ нэхъыфIри.

- Хъунщ, ауэ сэ си ужькIэ Каринэщ.

Азимэ и щхьэгъусэм мащIэу хуэгуфIэу, къытригъэзэ-журэ, елъэIурт абыкIэ. ИтIанэ Аслъэни ар къигъэгугъащ и лъэIур хуищIэну.

ИужькIэ, сабийр къыхуахьри, къыбгъэдалъхьащ. Азимэ, и пхъум ба хуищIурэ, жиIэрт:

- Си псэ закъуэ, сэ сыт щыгъуи уи гъунэгъуу сыщы-тынущ, укъызэрыхъум сыкIэлъыплъу. Уэ адэ-анэ къып-щхьэщытын уиIэщ!..

Махуэ псом Азимэ бгъэдэсащ и унагъуэр. Жэщым хэкIуэтауэ абы и нэр зэтрипIащ, и гъащIэ псокIэ зэтри-мыхыжыну.

Абы и анэр зэщыджэу гъырт. СулътIанрэ Аслъэнри яхуэIыгъыртэкъым я нэпсыр. Каринэ гъуэгыу хьэдэм щхьэщыхьауэ кIийрт:

- Хьэуэ, хьэуэ, уэ улIэ хъунукъым. Зэтех мы уи нэр. Уэракъым, сэращ ехыжын хуейр дунейм, сэ бын сиIэкъым. Ди Тхьэ, сэ сыарэзыщ си псэр абы еймкIэ схъуэжыну!..

СулътIани, Верэ и гуауэр диIыгъыу, абы и Iэр быдэу икъузащ. Псоми Каринэ и псалъэхэр зэхахат, ауэ зыри жаIэфыртэкъым. Аслъэн Каринэ бгъэдыхьэри, и бгъэм ирикъузылIащ. Ахэр гъырт, гурымхэрт, гуIэгъуэр я псэм телъу.

 

* * *

Абы лъандэрэ илъэс дэкIащ. Аслъэнрэ Каринэрэ Ази-мэ и лъэIур ягъэзэщIащ. Абыхэм я хьэгъуэлIыгъуэр хэ-мыIэтыкIауэ, Iэуэлъауэншэу дахащ.

Арати, зэдэпсэурт Каринэрэ Аслъэнрэ, я сабий дыгъэ-ри зэдапIу. Зэгуэрым Каринэ уафэмкIэ дэплъейурэ жиIэрт, и шыпхъум ар зэхихым хуэдэу:

- Уи пхъур дыщэ кIанэщ, сабий дыгъэщ. Азимэ, къысхуэгъэгъу, зыгуэркIэ сынокъуэншэкIамэ, къыс-хуэгъэгъу апхуэдэу зэриухар. Сэ уи сабийр фIы дыдэу солъагъу икIи сыт щыгъуи солъытэ сысейм хуэдэу. Сэ абы и жагъуэ къезгъэщIынукъым икIи схузэфIэкI лъэпкъ къэзгъэнэнукъым ар зыми емыхъуапсэу къэхъун пап-щIэ. IъащIэм къызидзащ сэ удын гъущэ куэд. Сэ къыс-щыхъужырт си гъащIэ псокIэ насып сымыгъуэтыжыну. Ауэ сэ сынасыпыфIэщ, ар зи фIыщIэри уэращ. Азимэ, берычэт бесын. Сэ уэ фIы дыдэу узолъагъу, си шыпхъу цIыкIу!

Каринэ пэмыжыжьэу щытт къэзылъхуа и анэр, сабийр иIыгъыу. Ахэр къыщилъагъум, джащ, мамэ, жиIэри. Верэ, ар щызэхихым, гуфIащ. Каринэ абыхэм ябгъэдыхьащ. И анэм IэплIэ иришэкIри, сабийми ба хуищIащ. Верэ абы къоупщI:

- Уэ къысхуэбгъэгъуа?

- Сыт щIыпхуэзмыгъэгъунур, уэ узианэщ, фIыуи узолъагъу.

- ЩIэрыщIэу сыкъалъхуауэ къысщохъу, — жеIэ Верэ. — Сэри фIы дыдэу узолъагъу, Каринэ. Тхьэмыщ-кIэ, Азимэ цIыкIу мыгъуэм иджыпсту дыкъилъэгъуамэ, гуфIэнт.

Каринэ, уафэмкIэ дэплъейурэ, жеIэ:

- Абы дыкъелъагъу икIи и псэр мэгуфIэ дэр щхьэ-кIэ!