Ақьырсианратә фундаментализм ацәырҵра апротестантизм иадҳәалоуп. 1895 шықәсазы Ниагара-Фоллс ақалақь аҿы имҩаԥысуаз Иԥшьоу аҩыра иазкыз аконференциаҿы гәыԥҩык апротестанттә пасторцәа иаԥшьаргеит аконцепциа ҿыц апринципқәа рыдкылара. Апринципқәа иреиуан: Иԥшьоу аҩыра ишаныҵәҟьоу адкылара, Иаса Қьырса доуҳала иира, Иаса Қьырса агәнаҳара ҟазҵаз рзы иԥсра, Иаса Қьырса игылара, Иаса Қьырса адгьыл ахь ихынҳәра. 1910 шықәсазы Апресвитериантә ассамблеиа хадеи егьырҭ еиуеиԥшым аконсервативтә динхаҵаратә еиҿкаарақәеи арҭ апринципқәа ирықәшаҳаҭхоит. 1919 шықәса раахыс аус ауеит Адунеизегьтәи афундаменталистцәа рассоциациа, 1948 шықәсазы уи ахьӡ ԥсаххоит Жәларбжьаратәи ақьырсианратә уахәамақәа рхеилак ҳәа. 1920-тәи ашықәсқәа рзы афундаменталистцәа анаукатә аарԥшымҭақәа ирҿагылоит, еиҳарак Дарвин аеволиуциазы итеориа. Урҭ рықәгыларақәа ирыбзоураны 1921—1929 шықәсқәа раан Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы ирыдыркылеит Дарвин итеориа аҳәынҭқарратә школқәа рҿы дырҵара азин амызхуа азакәанқәа. Уи апроцесс «Батлер иакт» ҳәа ахьӡ аиуит. 1925 шықәсазы ирыдыркылаз азакәын ала, ашколқәеи иреиҳаӡоу аҵараиурҭақәеи рырҵаҩцәа азин рымаӡамызт ауаҩы иеволиуциа иадҳәалаз Дарвин итеориа ахәыҷқәа дырҵареи Иԥшьоу аҩыра иану мап ацәкреи. 1940-тәи ашықәсқәа раан афундаменталистцәа уи ақәԥараҿы иаҵахеит. Анаҩс иара афундаментализм аҩныҵҟагьы еиуеиԥшым аҵысрақәа цәырҵуеит.