Ииаҵәоу аполитика — ари политикатә идеологиоуп, иара ззырхоу зекологиа ҭышәынтәалоу аилазаара аԥҵара ауп. Ииаҵәоу аполитика апринцип хадақәа иреиуоуп енваиронментализм, ақәымчымра, асоциалтә иашареи жәлар рдемократиеи. Ас еиԥш аполитика ашьақәгылара иалагеит 1970-тәи ашықәсқәа рзы, иахьатәи аамҭазы «аиаҵәақәа» рхатәы партиақәа аԥырҵеит акыр адунеи атәылақәа рҟны, ралхыҩцәа рыбжьара даара ақәҿиарақәа рыманы иҟоуп.

Апринцип хадақәа
Британиатәи аиаҵәақәа ирылоу Дерек Уолл () игәаанагара ала, дара рпартиа иалнакаауеит ихадароу ԥшь-хырхарҭак, урҭ рыдыркылахьан 1979—1980-тәи ашықәсқәа рзы Ииаҵәоу анемеццәа рпартиа алахәылацәа.
аекологиа;
асоциалтә иашара;
жәлар рдемократиа;
ақәымчымра.

1984 шықәса рзы Еиду Америкатәи Аштатқәа рҟны арҭ ахырхарҭақәа ырҭбаан ихадароу аҵакы змоу даҽа жәа-хырхарҭак рыла, хыхь иаагоу рнаҩс, уахь иалалеит:
аизакра;
аекономикатә ҳәааркра;
апатриархалтәнаӡатәи ҵакы;
ахкеиԥшымзаара ҳаҭыр ақәҵара;
аглобалтә ҭакԥхықәра;
ԥхьаҟатәи аԥеиԥш азхьаԥшра.

2001 шықәса рзы, Аглобалтә иаҵәақәа анцәырҵ, Аглобалтә иаҵәақәа Рхартиа даҽа ф- принципк аланагалеит:
аекологиатә хдырра;
асоциалтә иашара;
апартисипативтә демократиа;
ақәымчымра;
аекологиатә ҭышәынтәалара;
ахкырацәара пату ақәҵара.

Ииаҵәоу аполитика
Аполитикатә термин «ииаҵәоу» Германиа ицәырҵит (нем. Grün) 1970-тәи ашықәсқәа рзы, аекологиа ахырхарҭа змаз апартиақәа ралианс иабзоураны. Альтернативтә хьӡны Европа иара убасгьы рхы иадырхәон атермин «аполитикатә екологиа», аха анаҩс уи аполитикатә ҵакы ацәыӡит, анаукатә хырхарҭа мацара аанаго иалагеит.

Ииаҵәоу аполитика адгылаҩцәа акыр аидеиақәа еицеиҩыршоит, урҭ, ҳәарада, зегьы аекологиа, иааҳакәыршаны иҟоу аԥсабара, енваироментализм, афеминизм, апофицизм реиԥш иҟоу аилыркаақәа роуп. Жәлар рымчреи аекологиеи рызҵаарақәа рнаҩс, ииаҵәоу аполитика ауаажәларратә хақәиҭра, асоциалтә иашара, ақәымчымра, иналак-аалакны алокализм уҳәа реиԥш иҟоу азҵаарақәагьы ирызхьаԥшуеит, аха иааизакны апрогрессивизм иазааиуеит.
Уи иалнаршоит аиаҵәақәа рпартиа арымаратәи аидеологиа адгылаҩцәа рыдыԥхьалара. Аиаҵәақәа рполитика, иара убасгьы, егьырҭ аекологиатә партиақәа ридеологиақәеи иареи аимадара рыбжьоуп, уахь иаҵанакуеит аекосоциализм, аекоанархизм, аекофеминизм. Ус шакәугьы, арҭ аполитикатә еилкаарақәа аиаҵәақәа рпартиа адкыларазы еиуеиԥшым агәаанагарақәа аҭыԥ рымоуп.  Аиаҵәақәа рполитика арымаратәи идеологиак аҳасаб ала аҿиара аиуа ианалага инаркны ицәырҵуа иалагеит арыӷьаратәиқәа рыбжьара антиподқәа. Дара, иааизакны иуҳәозар, еиҿагылоз аполитикатә дунеихәаԥшышьақәа шрымазгьы, арҭ аҵысрақәа ируасхырхеит, аиаҵәатә консерватизм, аекокапитализм, аекофашизм, иара убасгьы аекологиатә идеиақәа.

Аилыркаара
«Ииаҵәоу» апартиақәеи «аиаҵәақәа» рпартиеи рыбжьара аиԥшымзаарақәа ыҟоуп. Иарбан партиазаалакгьы, фракциазаалакгьы, мамзаргьы политикак «ииаҵәақәоу» ҳәа иазгәаҭазар рыӡбахә ҳәатәуп аекологиатә мзызқәа.
Даҽа ганкахьала уахәаԥшуазар, формалла иаԥҵоу аиаҵәақәа рпартиа иаку, ирзеиԥшу идеологиак иқәныҟәозар алшоит, уи иаанагом иааҳакәыршаны иҟоу аԥсабара мацара ауп ҳәа уахь иаҵанакуа, уахь иаҵанакыр ауеит егьырҭ ауадаҩрақәагьы — асоциалтә иашамра, аколлегиалтә ӡбамҭа адкылара, апоцифизм.

Аиаҵәақәа ргәаанагара ала, арҭ азҵаарақәа дара рыԥсабаратә хылҵшьҭрала еидҳәалоуп, урҭ адунеи зегь аҟны аҭынчра иашьаҭоуп. Хыхь зыӡбахә ҳәоу азы еицырдыруа акоуп ихадароу ԥшь-хырхарҭак, урҭ рыдыркылахьан 1979—1980-тәи ашықәсқәа рзы Ииаҵәоу анемеццәа рпартиа абзоурала. Аиаҵәақәа рыглобалтә хартиа анапхгараҭаратә принципқәа фба, урҭ иреиуоуп: аекологиатә ҟәыӷара, асоциалтә иашара зҵазкуа, адемократиа иалахәу, ақәымчымра, иҭышәынтәалоу аҿиара, насгьы аиԥшымзаара ҳаҭыр ақәызҵо роуп.

«Аиаҵәақәа» рпартиақәа адунеи аҟны
«Аиаҵәақәа» убри аҟара ахаҿырацәара рымоуп, дара реиԥшымзаара иуадаҩу аҩныҵҟатәи аконфликтқәа рахь ицәырыргоит. Аполитикцәа мацара рыӡбахә ҳҳәозар, ауаажәларратә еиҿкаарақәеи, икоммерциатәыми, аԥшьгаратәи гәыԥқәа аламҵакәан, «аиаҵәақәа» рхеидкыла ҩ-ган бзиак рымоуп. Дара еиԥшымзаара хадақәас ирымоу, рыхәҭак аполитика еиҳа иагәыланахаланы иахьыҟоу, насгьы рус хада асоциалтә иашара ашьақәыргылара иахьазку, аҩбатәи ахәҭа иаҵанакуа ракәзар, урҭ аекологиатәи, аԥсабарахьчаратәи проблемақәа еиҳа иахьрызхьаԥшуа.

Германиа аус ауеит зегь реиҳа адунеи аҟны иаарылукаартә иҟоу «аиаҵәақәа» рпартиа. Ари апартиа акоалициатә еиҳара иалоуп, Адәныҟатәи аусқәа рминистр, мамзаргьы Аԥсабарахьчара аминистр ари апартиа иалҵыз роуп. Арҭқәа ирыбзоураны «аиаҵәақәа» алшара рымоуп рекологиатә проектқәа раларҵәаразы, убри аан ҭынч егьырҭ аполитикатә мчрақәеи дареи реизыҟазааразы. «Аиаҵәақәа» акыр аихьӡарақәа рымоуп Финлиандиа, Франциа, Италиа, Бельгиа уҳәа реиԥш иҟоу атәылақәа рҟны — урҭ асоциал-демократцәеи дареи коалициак иалоуп. Австралиеи Еиду Америкатәи Аштатқәеи рҟынгьы аекологиатә традициақәа даара иӷәӷәоуп, аха араатәи «аиаҵәақәа» аполитикатә аренақәа рҟны иааира дуқәак рзымгеит. Иҳәатәуп убасгьы, «аиаҵәақәа» реихьӡарақәа шрыдҳәалоу дара ридеиақәа мраҭашәаратәи атәылақәа рекономика анырра ӷәӷәа ахьарҭаз. Дара ирыбзоураны афымцахьчаратә ргылара аиндустриа аира алыршан, еиуеиԥшым аалыҵқәа аԥсҭазаара ҿыц еиҭарыҭан, абылтәы, афымца уҳәа раԥҵаразы аиндустриақәа аԥҵан.

«Аиаҵәақәа» ирыбзоуроуп зекологиа цқьоу аалыҵқәа рҭыжьра, иаҳҳәозар, Германиа ишьақәыргылаз аекологиатә нормақәа ршәагаа ашьақәыргылара иабзоураны анемец қалақьқәа рҟны аҳауа еиҳа ицқьахеит, ауаажәларратә транспорт арныҟәара иабзоураны апробкақәа маҷхеит.

Аиаҵәақәа рполитикатә партиақәа ааԥхьара ҟарҵоит асоциалтә еиҭакрақәа рымҩаԥгаразы, аԥсабаратә ресурсқәа цәгьашақә рхархәара аанкыларазы. Ас еиԥш ааԥхьара ҟазҵо рахь иаҵанакуеит иҳәынҭқарратәым аиҿкаара Гринпис еиԥш иҟоуи, егьырҭ аиаҵәақәа рпартиақәеи:

Аполитика аҟны ииаҵәоу аԥшшәы аҵакы
Мысра аиаҵәа, мамзаргьы ашьацԥшшәы аҭоурыхтә ҵакы амоуп, Византиатәи аимпериа ахаан аахыс, иара аԥсҭазаара, аҿиара, аизҳара, ахақәиҭра уҳәа ирыԥшшәны иԥхьаӡан, аамҭак анаҩс апартиа «Мысразегьтәи асоциалисттә ҵысра» иаԥшшәхеит. Убриаан иазгәаҭатәуп ари аԥшшәы адунеи зегьы аҟны анеитралитети аҭынчреи уҳәа рыԥшшәны ишырыԥхьаӡо. Ҿырԥштәыс иаагозар, «ацәаҳәа иаҵәа» Кипри Беирути, аҩажәатәи ашәышықәса 60-тәии 90-тәии ашықәсқәа рзтәи атерминалогиа ала анеитралтә цәаҳәа аанагон. Иахьа акәзар, «аиаҵәақәа» анырҳәо ари, зегь раԥхьа иргыланы, ауаҩы ихаҿы иааиуа аекологиатә ҵысрақәеи апартиақәеи роуп, даҽакала иуҳәозар, ашьацԥшшәы — аԥсҭазаара, насгьы агармониатә ҿиара иаԥшшәны иԥхьаӡоуп.

«Аиаҵәа» аидеиа
Ирҳәоит аҿара иаҵәоуп ҳәа. Ари аҭагылазаашьа аҟны ас еиԥш ажәеицааира даара ианаалоит. Уи зыхҟьо «аиаҵәақәа» апрогрессивтә ҿар иахьрылҵыз ауп. Урҭ рпрограммақәеи русқәеи, еиҳаракгьы ҿыц аԥшьгарақәа раан, 60-тәи ашықәсқәа рзы абунтартә ҟазшьа рнубаалон.

Арҭ ашықәсқәа рзы Германиа аҿар активла рабшьҭрақәа акритика рзыруан, афашизм аҿаасҭарақәа ахьаԥдмырҟәҟәааз азы, аибашьра ашьҭахьгьы дара «Ахԥатәи ареих аимшьҭра» изацәцомызт. Ари ахырхарҭаҟны иалкаахаз анемец студентцәа рсоциалисттә Хеилак аԥхьагылас дыҟан Руди Дучке, иара иакәхеит анаҩсан «аиаҵәақәа» рпартиа аԥҵаҩысгьы иҟалаз. Иџьашьатәӡам ари апартиа «анти» шацыз: анти-идеологиатә, анти-тоталитартә, џьара-џьара анти-партиатә.

«Аиаҵәақәа» рпартиа аԥҵара ала, аполитикатә система аҟны иалкаан, арымарахьтәиқәа — «аџьа», арыӷьарахьтәиқәа — «акапитал» ҳәа, уи ала авектор ҿыц, аҵак ҿыц цәырҵит. Уи шьақәзыргылоз идеиа хадахеит ачҳара.
Анемеццәа роуп «аиаҵәақәа» рпринцип хадақәа раԥхьаӡа акәны иалызкааз. Уи иахьӡын «Четыре столпа Зеленой партии». Аекологиа, аекологиатә ҟәыӷара, арҭқәа «аиаҵәақәа» рполитикатә программа ахәҭақәак ракәын. Уи анаҩсгьы, апартиа иаҵанакуан асоциалтә иашара, ақәымчымра, аҭынч ргылара, аглобалтә шәарҭадара аԥызҵоз, насгьы апартисипативтә демократиа.

Аҵыхәтәантәи ажәеицааира дарбанызаалак даршәар алшоит, аха аусқәа ус иҟам, апартисипативтә демократиа ҳәа иԥхьаӡоуп «атәылауаа зегьы рдунеихәаԥшышьа аарԥшра ахьрылшо, насгьы аекологиатә, аекономикатә, асоциалтә, аполитикатә, дара рыԥсҭазаара иахьыԥшу аӡбамҭақәа рыдкылара».

Аамҭак анаҩс, «аиаҵәақәа» егьырҭ атәылақәа рҟны ари асиа хадырҭәааит абас еиԥш иҟоу аилыркаарақәа рыла, аҭышәынтәалара, мамзаргьы иҭышәынтәалоу аҿиара, аиԥшымзаара, аҳаҭырқәҵара. Арҭ апринципқәа «аԥсабара ахаҭа ҳамҭас иҟанаҵаз», аӡәы зынӡа иԥсабаратәым ҳәагьы иԥхьаӡар алшоит. Избанзар, урҭ ргәаанагара ала, ақәымчрада аԥсабара ухахьы иузаагом, апартисипативтә демократиа акәзар, уи аҵакы абнатә ԥстәқәа зынӡагьы ирзеилкаауам. Егьа ус акәзаргьы, аԥсабара даара еиҷаҳарала азныҟәара — «аиаҵәақәа» иузрымхуам.

Ишыҟазаалак, «аиаҵәақәа» рҵысра азы аҭҵааҩцәа гәаанагарак иазааит, дара идеологиатә базак рымам. «Аиаҵәақәа» ирҳәо аидеиақәа ракәзар, еиҳа ииашан ицәаҩашәоу принципқәоуп ҳәа рызҳәара, абра иазгәаҭатәуп урҭ апринципқәа хыԥхьаӡара рацәала ауаа ишрыцеиҩыршо.

Гринпис
1971 шықәса рзы ирацәаҩымыз активистцәақәак ргәыԥ, адунеи еибашьрадеи қәымчрадеи аҟазаара згәы азыҳәоз, идуцәамыз аԥсыӡкыга аӷба ала канадатәи ақалақь Ванкувер аҟынтәи ӡсара ицеит. Аибашьра иаҿагылоз аҵысра активистцәа, анаҩс Greenpeace аԥҵаҩцәас иҟалаз, агәра ргон, ирацәаҩымкәан ауаа ишрылшо рпланета азын акыр ихәарҭоу аусқәа рыҟаҵара. Аԥхьаҟа ус иагьыҟалеит. Иахьа Гринпис аофисқәа ыҟоуп Мрагыларатәи Азиа, Латинтәи Америка, Европа, Аҩадатәи Америка, Африка, Австралиеи Океаниеи, урҭ ирыбзоураны Гринпис иалоу ирылшоит аглобалтә ҳаракыра аҟны адунеитә проблемақәа рыӡбара.

Гринпис акоммерциатә еилазаарақәеи аиҳабыреи ирхьыԥшым, иара иамам еснагьтәи аҩызцәа, мамзаргьы аӷацәа. Гринписаа апланета аресурсқәа рхархәаразы ирыԥшаауеит, насгьы иҭарыҩуеит, иркьыԥхьуеит аексперттә информациа. Гринпис анаукатә центр аԥҵоуп ақалақь Ексетер (Британиа Ду) иҟоу ауниверситет аҟны, насгьы анаука-ҭҵааратә дгылара рзыҟанаҵоит адунеи зегьы аҟнытә апроектқәа.

Гринпис аус рыцнауеит атәылақәа реиҳабыреи жәларбжьаратәи аҳәынҭқаррабжьаратә еиҿкаарақәеи (ООН, ЕС, ЕАЭС). Ари аиҿкаара Урыстәылатәи аҟәша адиректор, Урыстәылатәи Афедерациа Ахада иҟны иаԥҵоу ауаҩы изинқәа рыхьчаразы Ахеилак далоуп.

Гринпис аофисқәа адунеи аҟны
Гринпис амилаҭтә офисқәа аартуп адунеи 43 тәыла рҟны, дара аӡәы ихьыԥшым, аус руеит рмилаҭтә проектқәа рынагӡаразы. Ас еиԥш аҟәшақәа напхгаҩцәас анагӡаратә директорцәа рымоуп. Иаку аполитика, насгьы жәларбжьаратәи апроектқәа рыстратегиа, есышықәсатәи анагӡаратә директорцәа злахәу Гринпис аиԥылараҿы ирылацәажәоит.

Еиуеиԥшым апериодқәа рзы Гринпис еиуеиԥшым апроблемақәа ҭнаҵаауан, урҭ ауаажәларра азхьаԥшыртә иҟанаҵон. Иаҳҳәозар, аиадертә ԥышәарақәа ирҿагылаз акомпаниа 25 шықәса имҩаԥысуан, 1971 шықәса инаркны 1996 шықәсанӡа, иагьхыркәшан Аиқәышаҳаҭра анапаҵаҩра ала, уи иазгәанаҭон аиадертә ԥышәарақәа раанкылара. Антарктика ааглыхратә хархәара аҟнытә ахьчаразы Гринпис алахәылацәа иҵааршәыз ацәҳәыраҿы алагер аԥырҵеит.
Ари алагер хәышықәса уа иҟан, 1991 шықәса рзы ихыркәшан, 39 тәыла ҩынҩажәи жәаба шықәса ҿҳәарас иаҭаны ари аконтинент аҟны амаденқәа рыԥшаара мап ацәкразы адгылара анарҭа. Антарктика аҵакырадгьыл аӡәгьы итәымкәа иаанхеит, иара ауаатәыҩса зегьы ирмазарахеит.

Гринпис 25 шықәсатәи аусуреи ацхыраареи ирыбзоураны Урыстәыла иаԥҵан аҳәырԥссаррақәа 2, амилаҭтә паркқәа 4, 8 ҵакырадгьылк ИУНЕСКО Адунеизегьтәи аԥсабаратә имшьҭра астатус рыҭан. Гринпис егьырҭ акоммерциатә еиҿкаарақәеи ирыбзоураны аӡиа Баикал зырхәашьуаз ацеллиулоза-қьаадтә комбинат аусура аанкылан, Кавказтәи аҳәырԥссарра аԥсабара лыԥшаах иаԥырхагаз, Шәача аолимпиатә обиектқәа рыргылара аанкылан.
Greenpeace хылаԥшра анаҭоит аԥсабарахьчаратә закәанқәа иахәҭоу аҵакырадгьылқәа рыхьчара иазықәԥалартә аҟаҵара, изныкымкәагьы ари азакәан аиҭакрақәа алагалара аԥдырҟәҟәаахьеит, избанзар ус еиԥш аиҭакрақәа аԥсабара ахьчара дырԥсыҽыр алшон. Гринпис ихацнаркыз апроект ала аусура хнаркәшоит иззыԥшу алҵшәақәа ианрызнеилак, мамзаргьы иҟоу апроблема ауаажәларра рҟынӡа ианнаргалак, уи аӡбаразы ауаа анеидгылалак.
Уажәы Гринпис аусура даҽа ихадоу ҩ-уск ирзырхоуп – аклимат аԥсахреи абиоеилазаара рацәа аиқәырхареи.

Гринпис шьақәгылоуп атәылауааи ахатәы хаҿқәа ргәыҳалалратә фондқәеи рлагалақәа рыла, иара аҳәынҭқарратәи акоммерциатәи еилазаарақәа, аполитикатә партиақәа рҟнытә аԥарақәа аднакылом. Иара убасгьы, Гринпис ахықәкы азнеиразы изакәызаалак ақәымчра аформақәа ахархәара рынаҭом.

Азхьарԥшқәа
https://greenpolitics.fandom.com/wiki/Green_politics
https://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/ZELENOE_DVIZHENIE_ZELENIE.html
https://greenworld.org.uk/article/introduction-green-politics
https://www.encyclopedia.com/environment/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/green-politics
https://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/ZELENOE_DVIZHENIE_ZELENIE.html
https://greenpolitics.fandom.com/wiki/Green_politics
https://www.researchgate.net/publication/228945250_Green_Parties_in_National_Governments_From_Protest_to_Acquiescence
https://www.eu-logos.org/2020/05/29/greens-in-europe-an-impressive-gain-in-popularity/
https://allowwonder.com/tsveta-v-politike/
https://www.globalgreens.org/literature/maier/westerneurope
https://www.greenparty.ie/our-ideas/
https://greenpeace.ru/o-greenpeace/
https://greenpeace.ru/o-greenpeace/
https://www.greenpeace.org/international/explore/about/worldwide/

Аекологиа
Аполитикатә идеологиақәа


Афундаментализм – ари Амассатә информациа ахархәагақәа рҟны, еиуеиԥшым адинхаҵарақәа рымҩаԥысшьа азгәазҭо, ҳаамҭазтәи ареалиқәа рыла иарбанызаалак алагалаҿыцқәа ирҿагыло, насгьы ашьҭрақәлаҩцәа аханатәтәи адинхаҵара разыргьежьра зҽазызкуа еилкаароуп.

Ажәа афундаментализм иаанагои уи ахкқәеи
Алаҭын бызшәа аҟынтә иаагоу ажәа афундаментализм (Fundamentum) иаанагоит адинхаҵаратә, афилософиатә, аморалтә, асоциалтә ҵысрақәа рыхьӡ еидызкыло. Афундаментализм иаҿадыргылоит асекулиаризациеи аглобализациеи рыпроцессқәа. Аханатә афундаментализм анцәырҵ ҵакыс иаман иԥшьоу аҩырақәа ирну ишаныҵәҟьоу раԥхьареи, реиҭагареи. Аха анаҩс афундаментализм аҳәаақәа рыҽдырҭбааит, еиуеиԥшым адинхаҵаратә ҵысрақәеи аконцепциақәеи аҵанакра иалагеит. Раԥхьаӡа акәны афундаментализм аконцепциеи уи ажәеи рхы иадырхәо иалагеит апротестанатә еиҿкаарақәа ианрылацәажәоз Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы. Анаука знапы алакым ауааԥсыра зны-зынла афундаментализми афанатизми акакәны ирыԥхьаӡоит. И. В. Кудриашова афундаментализмтә ҵысра ҩ-хкык рыла илшоит: раԥхьатәи агәыԥ ахь иаҵанакуеит авраамтә (авраамические) динхаҵарақәа шьаҭас измоу аҵысрақәа, аҩбатәи — индуизми буддизми рҿы ицәырҵыз. Иааизакны афундаментализм иаанаго уалацәажәозар, иара шьақәгылоуп иуԥсахыр иҟамло апостулатқәеи, атрадициақәа зыԥсахуа аҿыц лагалақәа рҿагылареи рыпринципқәа рыла. Иара убас, ари аҵысра иадырҳәалоит атрадиционализми аконсерватизми. Лассы-лассы ажәа аҵакы ибзианы иззымдыруа афундаментализм адырҳәалоит адинхаҵара, еиҳараӡак амсылманра.
Иҟоуп афундаментализм еиуеиԥшым ахкқәа: аҳәынҭқарратә, амилаҭтә, аџьармыкьатә, афеминисттә, аекологиатә уҳәа егьырҭ. Урҭ еиуеиԥшым афундаментализм ахкқәа еицырзеиԥшу шмаҷугьы, еидызкыло ыҟоуп. Уи иадгылоу еснагь иаадырԥшуеит ақәԥаратә идеологиа, урҭ рхатә иашара мацароуп зыгәра рго. Иара афундаментализм атермин ахаҭа еиҳа анегативтә форма амоуп, уи рхы иадырхәоит адогматизм иаҿдырԥшуа апроцессқәа ианрылацәажәо. Уахь иаҵанакуеит амч ахархәара аметодқәа, авторитарра ианалацәажәо. Убри аангьы афундаментализм иаанагозар ҟалоит апринципқәа рықәныҟәара, ахы амеигӡара. Иҟоуп аспециалистцәа, «мраҭашәаратәи адемократиа» аполитикатә фундаментализмны изыԥхьаӡо. С. Хатингтон 90-тәи ашықәсқәа раан иқәиргылаз «ацивилизациа реиҿагылара» ҳәа хьӡыс измаз атеориала, 21-тәи ашәышықәса акультурақәа аԥыжәаразы реиҿагылара иаамҭаны иҟалоит ҳәа азгәеиҭон автор. Даҽакала иуҳәозар, уи аҵысра еиуеиԥшым ацивилизациақәа рҿы аԥыжәара агаразы ахықәкы ахьамоу, адунеи афундаментализм иалаӡоит ҳәа агәаанагара иман Хатингтон. Ацивилизациақәа акоммуникациа ахьрымам иахҟьаны рымҩақәа еиҳа-еиҳа еицәыхарахоит. Аконфликттә ҭагылазаашьа аԥсҭазаара иашьашәаланы иҟалеит. Ацивилизациатә процессқәа ирыдҳәалоу атәылақәа уи Хатингтон дызлацәажәоз амодель ишаҳәо еиԥш лассы-лассы рхы мҩаԥыргоит. Хаттингтон игәаанагарала, ацивилизациатә еиԥшымра еиҳа-еиҳа иӷәӷәахо иалагоит, анаҩсгьы еиҳа амч змоу ацивилизациақәа рыбжьара аконфикт аҽарҭбаауеит. Аԥхьаҟагьы урҭ еиҿамгылар залшом, еиҳарак аконфликт ҟалоит мраҭашәаратәи ацивилизациеи егьырҭ акультурақәеи рыбжьара.  Хаттингтон иажәақәа ацәажәарақәа рацәаны иахылҿиааит, аха уажәтәи аамҭазы иубаратәы иҟоуп усҟан аполитолог дызлацәажәоз аиҳарак ииҳәоз шыҟалаз.
Аҵарауаҩ Т. Маиер ишиҳәо ала, «аидеологиақәа реибашьра ацивилизациақәа реибашьра амҩа иацнаҵоит». Уи ихьшәашәоу еибашьроуп макьана. Аха адунеи еидызкыло аидеиа анацәыӡ, ацивилизациақәа иаарту аиҿагылара ашҟа иианагар алшоит. Уи еиҳа еицәоу аибашьра ахылҿиаар ҟалоит ҳәа агәаанагарагьы имоуп аҵарауаҩ. Хыхь зыӡбахә ҳамаз америкатәи аполитолог С. Хатингтон иԥхьаӡоит аԥхьаҟа иҟалараны иҟоу аибашьрақәа атәылақәа рыбжьара акәӡам иахьыҟало ҳәа, уи акультурақәеи ацивилизациақәеи рыбжьара ауп иахьымҩаԥысло. Убри аан амсылманратә екстремизм адунеи аҿы зегь реиҳа узыцәшәаша шәарҭараны иҟалоит ҳәа азгәеиҭон иара. Уи аидеиа, иара, астудентцәа алекциа данырзаԥхьоз ирыдигалеит 1992 шықәсазы Америкатәи анапалакратә институт аҿы. Анаҩс уи иусумҭа иациҵоит «1993-тәи ашықәс азы атәым усқәа» («Иностранные дела 1993 года») ҳәа хыс измаз иҩымҭаҿы. Анаҩс уи идиссертациагьы иациҵоит иҩымҭақәеи ишәҟәқәеи рҿы.

Афундаментализм адинхаҵараҿы:

Ақьырсианратә фундаментализм
Ақьырсианратә фундаментализм ршоит еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыла апротестантәи, акатоликатәи, аиашахаҵаратәи ҵысрақәа ҳәа.
Ноам Хомски иҳәон: «Еиду Америкатәи Аштатқәа руаажәларра Саудовтәи Аравиеи ауаажәларра Талибани раасҭа еиҳа афундаментализм рыларҵәаны иҟоуп» ҳәа.

Афундаментализм адинхаҵараҿы
Ақьырсианратә фундаментализм
Ақьырсианратә фундаментализм ацәырҵра апротестантизм иадҳәалоуп. 1895 шықәсазы Ниагара-Фоллс ақалақь аҿы имҩаԥысуаз Иԥшьоу аҩыра иазкыз аконференциаҿы гәыԥҩык апротестанттә пасторцәа иаԥшьаргеит аконцепциа ҿыц апринципқәа рыдкылара. Апринципқәа иреиуан: Иԥшьоу аҩыра ишаныҵәҟьоу адкылара, Иаса Қьырса доуҳала иира, Иаса Қьырса агәнаҳара ҟазҵаз рзы иԥсра, Иаса Қьырса игылара, Иаса Қьырса адгьыл ахь ихынҳәра. 1910 шықәсазы Апресвитериантә ассамблеиа хадеи егьырҭ еиуеиԥшым аконсервативтә динхаҵаратә еиҿкаарақәеи арҭ апринципқәа ирықәшаҳаҭхоит. 1919 шықәса раахыс аус ауеит Адунеизегьтәи афундаменталистцәа рассоциациа, 1948 шықәсазы уи ахьӡ ԥсаххоит Жәларбжьаратәи ақьырсианратә уахәамақәа рхеилак ҳәа. 1920-тәи ашықәсқәа рзы афундаменталистцәа анаукатә аарԥшымҭақәа ирҿагылоит, еиҳарак Дарвин аеволиуциазы итеориа. Урҭ рықәгыларақәа ирыбзоураны 1921—1929 шықәсқәа раан Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы ирыдыркылеит Дарвин итеориа аҳәынҭқарратә школқәа рҿы дырҵара азин амызхуа азакәанқәа. Уи апроцесс «Батлер иакт» ҳәа ахьӡ аиуит. 1925 шықәсазы ирыдыркылаз азакәын ала, ашколқәеи иреиҳаӡоу аҵараиурҭақәеи рырҵаҩцәа азин рымаӡамызт ауаҩы иеволиуциа иадҳәалаз Дарвин итеориа ахәыҷқәа дырҵареи Иԥшьоу аҩыра иану мап ацәкреи. 1940-тәи ашықәсқәа раан афундаменталистцәа уи ақәԥараҿы иаҵахеит. Анаҩс иара афундаментализм аҩныҵҟагьы еиуеиԥшым аҵысрақәа цәырҵуеит.

Аиашахаҵаратә фундаментализм
Иҟоуп авторцәа, Урыстәыла аиашахаҵаратә фундаментализм ыҟоуп ҳәа зыԥхьаӡо. Уи 19-тәи ашәышықәса алагамҭазы ицәырҵит ҳәа агәаанагара ыҟоуп. Уи аҵысра аганахь ала ауаажәларратә интерес иацлоит 1980—1990-тәи ашықәсқәа раан иҟаз аполитикатә ҭагылазаашьа иахҟьаны. Урыстәыла ишьақәгылаз адинхаҵаратә фундаментализм иашьаҭаны иԥхьаӡоуп аекуменизм аҿагылара. Уи иаанагоз еиуеиԥшым ақьырсианратә ҵысрақәа реидгылара аҿагылара, алибералтә идеиақәа рықәымныҟәара, иара убас иаарту акритика аарԥшра. Ҳаамҭазтәи урыстәылатәи аиашахаҵаратә фундаментализм х-компонентк алукаар алшоит:
1. алибералтә социал-политикатә модель акритика азура, еиҳараӡак аџьармыкьатә економика акритика;
2. апатриотикатә риторика, Урыстәылеи Мраҭашәареи реиҿаргылара. Уи убар алшоит Асовет Еидгыла ахьыҟаз аҳәаақәа рҿы имҩаԥысуа аполитикатә процессқәа рҿгьы;
3. аекуменизм аҿагылара, ақьырсианра аханатә ишыҟаз ашҟа ахынҳәра.
Урыстәыла иҟоу аиашахаҵаратә фундаментализм адгылаҩцәа рҳәынҭқарра аҿиаразы ахатә амҩа амоуп ҳәа рыԥхьаӡоит. Ари аҵысра амчқәа хоуп аҳәынҭқарра аполитикатәи асоциалтәи ԥсҭазаараҿы ароль ӷәӷәа ааннакыларазы.

Акатоликатә фундаментализм
Акатоликатә фундаментализм ақьырсианраҿы еиҳа иӷәӷәоу ҵысраны иҟоуп. Уахь иаҵанакуеит 1970 шықәсазы Марсель Лефевр еиҿикааз «Иԥшьоу Пи ииашьара» ҳәа хьӡыс измаз аиҿкаара.

Амсылманратә фундаментализм
Амсылманратә фундаментализм адгылаҩцәа Аҟәырҟан аҩыра апринципқәа ишаныҵәҟьоу рықәныҟәара акәын хықәкыс ирымаз, иара убас амсылманцәа иртәу адгьылқәа аколонизаторцәа рҟынтәи ахы ақәиҭтәра. Џьон Еспозито иусумҭақәа рҿы иҩуан: «Амилаҭтә ҳәынҭқаррақәа еиҳа-еиҳа рымчқәа маҷхоит, амсылманратә ҳәынҭқаррақәа рҭагылазаашьа цәгьоуп, уи зыхҟьо амсылманцәа анцәа дахьырцәыӡыз аҟнытә ауп. Арҭ аҳәынҭқаррақәа руааԥсыра Мраҭашәаратәии Мрагыларатәии ридеологиақәа еиҳа-еиҳа ирыдгыло иалагоит». Аха иҟоуп амсылманра здызкылаз атәылақәа рҿы афундаментализм ихадоу идеологианы иахьыҟоу, уахь иаҵанакуеит Исламтәи Ареспублика Иран. Ҳәынҭқаррақәак рҿы афундаментализм аҵысра аппозициак аҳасаб ала иҟоуп, иара убас атерроризм аметодқәа зхы иазырхәогьы уԥылоит. Амсылманратә фундаментализм шьаҭасны иамоуп аполитикатә мсылманра (исламизм). Аглобализациатә процессқәа ирыдҳәалоу асоциалтә еиҟарамра амсылманратә фундаментализм аидеологиа ахылҿиаауеит ҳәа рыԥхьаӡоит уи апроцессқәа ҭызҵаауа реиҳарак. Иара амсылманратә фундаментализм ахаҭаҿгьы иҟоуп еиуеиԥшым аҵысрақәа, еиҳа иӷәӷәоу ируакуп адунеи иалаҵәахьо ваххабизм ҳәа изышьҭоу аҵысра. Иара шьаҭас иамоуп амсылманраҿы иҿыцу ацәырҵрақәа зегьы мап рыцәкра. Дара егьырҭ адинхаҵарақәа рганахь ала ачҳара аадырԥшӡом, агрессиатә ҟазшьа ахьрымоу аҟнытә. Еиуеиԥшым аҳәынҭқаррақәа рҿы урҭ аиҿкаарақәа изакәаным ҳәа иԥхьаӡоуп.
Уажәтәи аамҭазы агеополитикатә еицлабраҿы зегь реиҳа иҿырԥшыгоу афундаменталисттә ҵысраны иԥхьаӡоуп амсылманратә фундаментализм. Уи атоталитартә политикатә идеологианы иҟоуп. Еиҳа ишәарҭахоит ари аҵысра, уи адгылаҩцәа иаартны аибашьратә методқәа рхы иархәаны мраҭашәаратәи аидеологиа ианаҿагылоу. Ҿырԥшыгас иааугар ҟалоит «Боко харам» ҳәа хьӡыс измоу нигериатәи атеррористтә еиҿкаара. Уи ахьӡ еиҭаугозар иаанагоит «Мраҭашәаратәи аҭҵаарадырра мап ацәкра» ҳәа. Аиҿкаара хықәкыс иаман амсылманратә кодекс шариат анормақәа ршьақәыргылара. «Боко харам» адгылаҩцәа Нигериа аҩадатәи ахәҭа рнапаҿы иааганы ирымоуп, лассы-лассы атеррористтә гәыԥқәа рцәырҵрақәа ирыхҟьаны уи аҭыԥ шәарҭаны иԥхьаӡоуп. Ус 2014 шықәсазы аиҿкаара аибашьцәа ашкол иҭаз аӡӷабцәа ӷьычны мчыла хаҵа ирышьҭит. Ус дара ауааԥсыра рыпринципқәа мчыла ирыладырҵәоит.
Аха амсылманратә фундаментализм даҽа ганкахьала уахәаԥшыргьы алшоит. Аҳәынҭқарра аргылараҿы ароль ӷәӷәа амазаргьы алшоит амсылманратә фундаментализм, еиҳараӡак аекспорт зхы иазырхәо аҳәынҭқаррақәа рҿы. Ус афундаменталисттә принципқәа анефт зҭиуа аҳәынҭқаррақәа рҿы идеологиа хадас ирымоуп. Араҟа амсылманратә фундаментализм асоциалтә еиҟарамра аҿагыларазы алҵшәа амоуп. Афундаменталисттә идеиақәа амсылманра ахаҭагьы аԥсахрақәа аланагалеит, ауаажәларра рхәыцраҿгьы аҭыԥ ҷыда ааннакылеит. Еиуеиԥшым амсылманратә ҵысрақәа ирыдгылоу ауаа зегьы еицырзеиԥшны иҟоуп аҿыцрақәа ралагала мап ацәкразы агәаанагара.

Афундаментализм аларҵәара амзызқәеи аҭоурыхи
Асоциал-економикатә мзызқәа рыдагьы, афундаментализм ацәырҵра асоциал-ԥсихологиатә мзызқәагьы ыҟоуп. Германиатәи аԥсихолог Д. Функе иажәақәа рыла, «афундаментализм аисберг ахықәцә ауп, уи ашәарҭадара агәхьаагара ауп изыдҳәалоу».

Афундаментализм аларҵәара амзызқәа: 1) адинхаҵарақәа рыҩныҵҟа амодернистәи аконсервативтәи процессқәа реиҿагылара; 2) ауаажәларраҿы адинхаҵара ароль амаҷхареи акультуратә процессқәеи рымҩаԥысреи; 3) аглобализациа аҿагыларазы ицәырҵуа аҵысрақәа; Афундаментализм аларҵәараҿы адинхаҵаратә процессқәа рыдагьы, иҟан даҽа мзызкгьы. Адунеи аҿы имҩаԥысуаз асоциал-економикатәи, аполитикатәи аиҿасрақәа раан аглобализациеи асекулиаризациеи рыпроцессқәа еиҳа-еиҳа иӷәӷәахон. Иҟан адинхаҵареи аҳәынҭқарреи реидыхра згәамԥхоз, ауаа рхатә зинқәа рыхьчара мап ацәызкуаз ауааԥсыра. Иҿыцу аҭагылазаашьақәа рҿы, модернизм ацәырҵраан, аҳәынҭқаррақәа рнапхгаҩцәа урҭ апроцессқәа ирҿадыргылоз ак рымазар акәын. Афундаментализм аҿагыларатә идеологианы иалырхуеит. Раԥхьаӡа акәны афундаментализм цәырҵит Еиду Америкатәи Аштатқәа, уаҟа 1910–1912 шықәсқәа рзы хәыдаԥсада ауааԥсыра ирыладырҵәон афундаментализм аидеиа атәы зныз абӷьыцқәа. Уи ауааԥсыра рнапаҿы ирырҭон. Аидеиақәа рыларҵәан раԥхьаӡа акәны еиҳарак аладатәи аштатқәа рҿы, анаҩс, 1950-тәи ашықәсқәа раан, афундаменталистцәа активла ридеиақәа аҵарадырратә процесси амассатә информациатә хархәагақәеи рхы иархәаны рӡыргара иалагеит.

Изеиԥшразаалак акультура ахаҭа амч ахархәара апринцип алаӡам, аха аиԥшра бааԥсыла ашьҭалара, акультура еизакны, ма уи ахәҭақәа рҿы ицәырнагар алшоит ачҳара ацәыӡреи амч ахархәареи аидеологиа. Уи ҭызҵаауаз аҵарауаҩ Томас Меиер ихәыцит атермин «аиԥшра бааԥсыла ашьҭалара». Уи атермин акультуреи адинхаҵареи аполитикахь рыиагара амеханизм аилкааразы рхы иадырхәоит. Урҭ апроцессқәа афундаментализмгьы лассы-лассы иахылҿиаауеит. Ҳаамҭазтәи афундаментализм еиҳа аҵак ду змоу асоциал-политикатә феноменны иҟоуп. Америкатәи афундаментализм аҭоурых ҭызҵаауа аҵарауаҩ Г. Марсден афундаментализм Америка амҩаԥысшьа амҽхак ус ахәшьара аиҭеит: «Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иахьышәҭаху аҭыԥ аҟнытә ишәыршәыр акәтаӷь, хымԥада афундментализм иадгыло аӡәы иқәшәоит» ҳәа. Уи иаанагоз аконсервативтә, афундаменталисттә идеологиа иадгылоз уа даара ишырацәаз акәын.

Иудеатәи афундаментализм. Ари аҵысра аларҵәара амоуп Израиль. Уаҟагьы, егьырҭ адинхаҵаратә фундаменталисттә ҵысрақәа рҿеиԥш, иудаизм азакәанқәа рықәныҟәаразы ақәԥара иадҳәалоуп уи аҵысра.  Уи адгылаҩцәа гәыԥқәаки амилициатә усзуҩцәеи рыбжьара изныкымкәа аидысларақәа ҟалахьеит. Иҟоуп, иара убас, арадикалтә ҟазшьа змоу аиҿкаара "Нетуреи карта», уи Мессиа адгьыл ахь дылбаанӡа иахьшьақәгылаз аҟнытә, Израиль зынӡа ҳәынҭқарроуп ҳәа изымԥхьаӡо.

Афундаментализм аполитикаҿы
Аҵарауаа иалыркаауеит даҽа адинхаҵарахь иаҵанамкуа афундаменталисттә ҵысрақәак аҳәынҭқарра-политикатә, аекономикатә, аекологиатә, афеминисттә, амилаҭтә уҳәа егьырҭ. Арҭ аҵысрақәа зегьы еидызкыло шьаҭасны иҟоуп аҭышәантәалареи иашаки рзы ақәԥара. Афундаментализм ҳәа азырҳәоит изеиԥшразаалак абсолиутла иашарак иазнеиуа аидеологиа.

Афундаментализм акритика: Афундаментализм акритика азызуа ирҳәоит, уажәтәи ауаа ижәытәӡоу аҩырақәа ииашаны еилыркааразы урҭ злаҩыз абызшәа бзиаӡаны ирдыруазар ауп ҳәа. Уи ада аинтерпретациақәа ҟамлар залшом, иахьанӡа иаҳзааиз адинхаҵаратә традициақәа аиҭагараан аԥсахрақәа рыламкәа изыҟалом ҳәа. Убри аан дара аҩырақәа рҿгьы изныкымкәа аиҿагыларақәа уԥылоит, аха ақьырсианратә фундаменталистцәа уи атәы иалацәажәаӡом ҳәа азгәарҭоит ԥыҭҩык.

Афундаментализм аҿы ицәырҵыз арадикалтә ҟазшьа змоу аҵысрақәагьы ауаажәларратә шәарҭадаразы ибааԥсу ак акәны иԥхьаӡоуп. Убри аҟнытә афундаментализм ацәырҵра иааизакны адунеи иқәынхо ауааԥсыра рзы ирԥырхагоу акакәны иҟоуп ҳәа азгәарҭоит уи аидеологиа аҿагылаҩцәа.

Азхьарԥшқәа

Адин


Қьач ауахәама () — архитектуратә баҟа Аԥсны Џьгьарда ақыҭан. Қьач ҳәа изышьҭоу аҭоурыхтә ҭыԥаҿы игылоуп. Ауахәама VIII-IX ашәышықәсқәа ирыҵаркуеит. Уи Аԥааимбар хада Михаил ихьӡала идыргылазаарын. Аҟазараҭҵааҩцәа ргәаанагарала, Қьач ауахәама Григол Ханӡҭели иҵаҩцәа идыргылаз Неӡви ауахәама (Борџьомтәи амуниципалитет) иеиԥшуп. Ауахәама аҟынтә аҭӡамцқәа мацара аанхеит. Аҩыратә хыҵхырҭақәа рҿы ауахәама аӡбахәы ҳәам. Қьач ауахәама аҟынтә иаанхаз аҭоурыххҳәаа аԥсуаа раҳ Гьаргь II  (922- 957 шш.) ихьӡ иадҳәалоуп. Ари атәы аҳәоуп иашьашәалоу ақырҭуа асомҭаврули адҩылаҿы. Аҭоурыххҳәаа араӡнытә аҭра иҭоуп. Ауахәама иргылан заатәи абжьарашәышықәсақәа раан. Ауахәама абашҳа (травертин) ала ихҩоуп. Қьач ауахәама аныхаҷаԥа аҿы иаанханы иҟоуп Гыртәыла аҳ Леван Дадиани 1640 шықәсазы иҟаиҵаз адҩыла:

XVII ашәышықәсазы, аԥсуаа абри аҭыԥаҿы рышьаҭа андыркы ашьҭахь, Қьач ауахәама Қьач-абаа ахьӡарҵеит.

Азхьарԥшқәа
სოფ. კვიტოულის ქიაჩის ეკლესია

Аԥсны ауахәамақәа


Антисемитизм ажәа иаанаго
Антисемитизм иаанагоит ауриацәа адинхаҵаратә етностә гәыԥқәак раҳасаб ала ратәамбара. Уи ажәларқәа раҳаҭыр амбара аформақәа ируакуп. Антисемитизм хықәкыла ауриацәа ратәамбароуп иаанаго.

Атерминологиа
Ажәа антисемитизм алеигалеит германиатәи апублицист Вильгельм Марр 1879 шықәсазы. Иара дызлахәыз агәыԥ «антисемисттә лига» ҳәа ахьӡитәит.  Германиатәи аҭоурыхҭҵааҩ Михаель Владика иԥхьаӡоит ииашамкәа уи атермин раԥхьаӡа акәны Марр идырҳәалеит ҳәа. Атермин ахаҭа амилаҭеилыхра ауп иаанаго, европатәи ажәларқәеи ауриацәеи рыбжьара абиологиатә мааибра ҳәа иԥхьаӡоуп.
Иҟалалоит антисемитизм асинонимс иудофобиа ажәа рхы ианадырхәо. Уи атермин авторс дамоуп Одессатәи аҳақьым Леон Пинскер, иара раԥхьаӡа акәны ажәа ихы иаирхәеит 1881 шықәсазы, амассатә еилаҩеиласрақәа рышьҭахь иҩыз апамфлет «Автоемансипациа аҿы».  Иара ауриацәа ратәамбареи амилаҭеилыхреи ԥсихикатә чмазароуп ҳәа иԥхьаӡон. Даҽа ҭҵааҩык Соломон Крапвенски игәаанагарала, иудофобиа иаанагоит ауриацәа рыцәшәара. Геннади Костырченко иудофобиа абзазаратә антисемитизм иаҿирԥшуеит.  Иаарту Израильтәи ауниверситет аматериалқәа рҿы акәзар, иудофобиа иаанагоит ҭоурыхла традициала арассатә антисемитизм цәырҵаанӡа ауриацәа ратәамбара.

Антисемитизм ахкқәа
Антисемитизм иаҵанакуеит ауриацәа ратәамбара иадҳәалоу еиуеиԥшым ацәырҵрақәа.
Ҭоурыхла антисемитизм ҿион антикатә иудофобиа аҟынтәи ҳаамҭазтәи иҿыцу антисемитизм аҟынӡа.
Антикатәи антисемитизм ижәытәӡоу антисемитизм ахкқәа иреиуоп. Иара, аҭоурыхҭҵааҩцәа ргәаанагараала антикатәи апериод аан амырҭаҭцәа рганахьала ауриацәа ратәамбара шьаҭас иаман. Уи аидеа иадгылоз ауриацәа егьырҭ амилаҭқәа рцәымӷын ҳәа рыԥхьаӡон, амилаҭтә традициақәа ирҿагылон, аекономика иаԥырхаган, ииашам адыррақәа ауаа ирыладырҵәоит ҳәа агәаанагара рыман .
Адинхаҵаратә антисемитизм даҽакала антииудаизм ахьӡуп. Иара ақьырсианраҿы аҩбатәи ашәышықәса аҩныҵҟа ицәырҵит ҳәа иԥхьаӡоуп. Ақьырсианратә антисемитизм ауриацәа аиудаизм иахьықәныҟәои, Иаса Қьырса мессиас дахьырыԥхьаӡои, иара убас иара ишьра рнапы ахьалакызи рцәымӷара аанагоит. Ус еиԥш иҟоу агәаанагара иԥшьоу аҩырақәа рҿы ишьақәырӷәӷәоуп. Уа ишаҳәо ала, Иаса Қьырса дынцәоуп, ауриацәа зегьы Анцәа дызшьыз ажәлар ҳәа ирыԥхьаӡоит. Уи аидеиа иадгылоу ауаа рдинхаҵара зеиԥшроу ала еиҩыршоит, убри аан рмилаҭ аҵакы амаӡам. Ус анакәха, ақьырсианра здызкылаз ауриацәа рықәыӷәӷәара аанрыжьуазар акәын. Аха аԥсҭазаараҿы даҽакала ианыҟалоз ыҟан, рдинхаҵара рыԥсахыргьы ауриацәа рҭаацәеи дареи еснагь иатәарбомызт. Уажәтәи аамҭазы адинхаҵаратә антисемитизм ақьырсианра аҿы еиԥш, амсылманра аҩныҵҟагьы ус еиԥш иҟоу ацәырҵрақәа уԥылоит .
Арассатә антисемитизм. Ас еиԥш иҟаз антисемитизм ахкы 19-тәи ашәышықәсазы ицәырҵит, уи аклассикатә антисемитизм ҳәа иԥхьаӡоуп. Антисемитизм ахаҭа ацәырҵра арассатә еилыхра иадырҳәалоит. Арассатә антисемитизм иалҵшәахеит Холокост. Уи ацәырҵра иадгылаз ауриацәа иатәамбакәа, абиологиатә ҷыдарақәа змоу жәларны ирыхәаԥшует, иара убас ирҿагылоит змилаҭ зҵәахуа, егьырҭ амилаҭқәа ирылаҵәаз ауриацәа. Дара ауриацәа, ицқьоу амилаҭқәа аԥырхага рырҭоит ҳәа ирыԥхьаӡоит. Иҟоуп агәаанагара, уи амилаҭ иаҵанакуа амчра рнапаҿы иааргар рҭахуп ҳәа.
Иҿыцу антисемитизм. 1990-тәи ашықәсқәа раан аҭоурыхҭҵааҩ Даниель Паипс иалаигалеит «иҿыцу антисемитизм» ҳәа аилкаара ҿыц. Уи ҵакыс иаман ауриацәа рцәымӷра, урҭ рхатә ҳәынҭқарра Израиль ашьақәыргылара ахьырҭаху азы.

Уи адагьы иҟоуп антисемитизм егьырҭ ахкқәагьы. Аҭоурыхҭҵааҩ аетнолог Виктор Шнирельман иԥхьаӡоит аетностә, адинхаҵаратә антисемитизм анаҩсгьы ишыҟоу асоциалтә модернизациа иаҿагылоу антисемитизм . Иара ауриацәа рхаҭақәа уи ацәырҵра иқәныҟәоит. Хаҭала иуҳәозар, уахь иаҵанакуеит акоммунистцәеи аконсерваторцәеи. Генади Костырченко антисеметизм ишоит асоциалтәи аполитикатә ҟазшьа змоуи рыла. Раԥхьатәи аӷәыԥ ахь иаҵанакуеит абзазаратәи аидеологиатәи антисемитизмқәа. Абзазаратә антисемитизм идеологианы ирыԥхьаӡаӡом, аха уи ауриацәа ратәамбара ауп иаанаго. Уи агәаанагара адҳәалоуп ауриацәа рыбзазашьа зеиԥшроу, дара рхаҭа амилаҭеилыхра ахьрымоу аҟнытә. Мраҭашәараҿы абзазаратә антисемитизм амилаҭтә антисемитизм ҳәа азырҳәоит. Аидеологиатә антисемитизм акәзар, аҳәынҭқарраҿы амч анапаҿы аагаразы ақәԥараҿы, аполитикатә ԥсҭазаара иахәҭакны иҟалоит. Абас аҳәынҭқарратә антисемитизм аполитика иахәҭакны иҟалеит афашисттә Германиа аҟны .

Антисемитизм атермин ацәырҵра амзызқәа
Антисемитизм ацәырҵра амзызқәа ҭызҵаауа анаукатә усзуҩцәа ҩ-гәыԥкны рҽыршоит: асубстанционалистцәеи афункционалистцәеи рыла. Асубстанционалистцәа ирыԥхьаӡоит антисемитизм ацәырҵра ауриацәа рхаҭақәа ирхароуп ҳәа, афункционалистцәа – уи ацәырҵра аҭыԥантәи аконфликтқәеи аиҿагыларақәеи ирхароуп ҳәа. Уи азнеишьа шьақәиргылеит Ицхак Хаинеман.
Антисемитизм ацәырҵра зыхҟьаз амзызқәа иара убас даҽа ҩ-гәыԥк рыла иршоит: анаукатәи афилософиатәи амзызқәа рыла. Анаукатә мзызқәа ҳарзааҭгылозар, ажәытәӡаны иудофобиа ацәырҵра, ауриацәа егьырҭ ажәларқәа рҟынтәи рҽалкаара иахҟьеит. Уи ауриацәа Анцәа иаликааз жәларуп ҳәа ирымаз агәаанагара иахылҿиааит. Ус уи аԥхьа ақьырсианцәа амырҭаҭра иадгылоз цәымӷырҭас иркуан, гәаҟрала ианҭадырхозгьы ыҟан. Аҭоурыхҭҵааҩ С. И. Лурие антисемитизм ацәырҵра анҭиҵаауаз игәеиҭеит, ауриацәа ажәытәӡаны аибашьрақәа рышьҭахь иаиааины аметрополиахь нхара ианыргозгьы рхатә культуреи рдинхаҵаратә принципқәеи шаанырмыжьуаз. Ауаажәларраҿы иагьа ақәыӷәӷәара роургьы уи иацәхьаҵӡомызт. Аха уи ус иҟаҵәҟьазу иҟамзу аҵарауаа иахьагьы еимаркуеит.

Афилософиатә мзызқәа
Аурыс философ И.А. Бердиаев игәаанагарала, ақьырсианцәа ауриацәа рганахь ала антисемитцәан. Ауриацәа Иаса Қьырса иахьидымгылаз ишәииз рассоуп ҳәа ирыԥхьаӡон. Ақьырсианра аиудаизм иаҿагылоит . Аурысцәеи ауриацәеи реизыҟазаашьа ҭиҵаарц иҽазишәеит А. И. Солженицын, иҩымҭа «200 шықәса ҳаицнаҵы» аҿы. Иара антисемитизм ацәырҵра мзызк аҳа еиҳауп ҳәа иԥхьаӡон. Уи ауриацәа ахьынхоз ицәырҵуаз еиуеиԥшым апроблемақәа аҵкыс ирыхҟьон ҳәа азгәеиҭон. Аха Солженицын игәаанагара аҭоурыхҭҵааҩцәа лассы-лассы ианадымгылалоз ҟалон.

Иҟоуп афилософцәа, антисемитизм ацәырҵра аԥсихологиатә комплексқәа ирхароуп ҳәа изыԥхьаӡоз. Ус, Жан-Поль-Сартр антисемитизм ашәара ауп изыхҟьо ҳәа иԥхьаӡон. Антисемитизм иадгылаз ауриацәа ракәӡамызт изыцәшәоз, дара ирымаз ахақәиҭреи аҭакԥхықәреи ракәын. Н. А. Бердиаев иакәзар, антисемитизм ацәырҵра абаҩхатәрадара иадиҳәалон. «Фреиди Бергсони иауриацәоуп ҳәа ианраҽыԥнырҳәо иаанаго гәырҵҟәылдароуп, – иҩуан иара. – Ашьыцра ааныжьны ауриацәа анаукеи аҭҵаарақәеи рҿы шәыриааир шәҭахызар, шәхаҭақәа акыр зҵазкуа анаукатә усзуҩцәаны шәҟалароуп. Анаукаҿы дара риааиразы иаҭахуп арҿиара. Ахақәиҭра иаанагоит амчра. Ииашаӡам ауриацәа еиҳа ахақәиҭра рымоуп егьырҭ ажәларқәа раасҭа ҳәа агәаанагара» . Антисемитизм апроблема иаҿагылон аурыс шәҟәыҩҩцәа Чехови Достоевскии. Достоевски иҩымҭа «Преступление и наказание» аҿы автор дырзааҭгылеит антисемитизм ацәырҵра аекономикатә мзызқәа. Иара игәаанагарала, ауриацәа традициала аҵарадырра бзиа ахьрымоуи, аԥсҭазаараҿы еиҿкаау аекономика рхы иахьадырхәои ауп амалду рызҭо, убри аҟнытә ирыҵашьыцуа рацәаҩуп, ргәаӷ ркуеит. Ус ауриацәа ԥыҭҩык мчыла Венантәи иандәықәырҵа, иҭацәхеит зқьыла ауаҭахқәа, анаҩс дара анацистцәа ирыҭан. Аҵарадырреи, анаукеи, аспорти рҿы ауриацәа рлагала усҟак адыррақәеи алшарақәеи змамыз ауаа аршьыцуан, ус ҟазҵоз еиҳарак здыррақәа лаҟәыз ракәын.

Антисемитизм аҭоурых аҿы
Уажәтәи аамҭазы антисемитизм адгылаҩцәа рхы иадырхәо аргументқәа реиҳарак антикатәи аамҭа аҟынтәи иаагоуп, еиҳарак Александриа аҟынтәи. Уи раԥхьатәи адгылаҩцәа дреиуоуп аныхаԥааҩ Манифон ҳәа ззырҳәоз ауаҩы. Иара дынхон 285–246 шш. ҳера ҟалаанӡа. Иҩымҭақәа рҿы иҳәон ауриацәа аҳәынҭқарра ишацәӷьычуаз, ауахәамақәагьы иакәымкәа ишрызныҟәоз, пату ақәырҵаӡомызт ҳәа. Усҟан аҳәынҭқарраҿы арра иахысуаз ауриацәа, атәыла аинтересқәа раасҭа, дара рыжәлар, рдинхаҵара рыцеиҩызшоз еиҳа ирыдгылон ҳәа иԥхьаӡан. 38 ш. ҳера аан Александриа ауриацәа рнырҵәаразы аиҿагыларақәа мҩаԥысит .

Антисемитизм XX ашәышықәсазы
Урыстәыла 20-тәи ашәышықәса алагамҭазы, еиҳараӡак Аҳ иманифест анрыдыркыла ашьҭахь, ауриацәа рықәыӷәӷәаразы амассатә акциақәа ирыцҵан. 660 ҭыԥ ирылаҵәеит урҭ аиҿагыларақәа. 1911 шықәсазы Киев 12 шықәса зхыҵуаз аҷкәын ишьра ихарарҵеит азауад аусзуҩы М. Беилис. Уи аус атәы адунеи иалаҵәеит. 1913 ш. аӡбарҭаҿы иара ииашамкәа ахара шидырҵаз шьақәырӷәӷәан. Уи аамҭазы Урыстәыла ицәырҵит аҭоурыхтә фактқәа иаарҳәны иазырбо аматериалқәа реизга «Сионтәи адырҩцәа рыԥкаанҵақәа».
Аҭоурыхҭҵааҩ В. Г. Костырченко игәаанагараала, Урыстәылатәи аимпериаҿы антисемитизм еиҳараӡак аҽарӷәӷәеит ареволиуциеи атәылауаҩратә еибашьреи раан. Гәаҟрыла ишьыз ауриацәа уи аамҭазы 100-нызқьҩык рҟынӡа инаӡоит.

Антисемитизм Германиа
Арассатә антисемитизм Германиа х-цәырҵрак аман: аҳәынҭқарратә, асоциал-қьырсианратә, арасатә.

Аҳәынҭқарратә антисемитизм хазы уалацәажәозар, уи еиҳараӡак иадгылон аконсерваторцәеи амилаҭтә либералцәеи. Дара дыруаӡәкын Генрих фон Треичке. Дара ауриацәа ирыдҳәалоу апроблема иахәаԥшуан анемец ҳәынҭқарра ҿыц аргылара аганахь ала. Ус ауриацәа рҟынтәи ирҭахыз рмилаҭтә хдырра ааныжьны анемеццәа ҳәа рхы рыԥхьаӡарц азы. Аха уи аганахь ала ауриацәа иӷәӷәаны ирықәгәыӷуан ҳәа узҳәомызт.

Асоциалтә қьырсианра акәзар, еиҳа ааконсервативтә ҟазшьа аман, урҭ аусуҩцәа рыкласси ақьырсианреи рыхьчара хықәкыс ирымоушәа рхы аадырԥшуан. Дара реиҳабы А. Штекер аӡбарҭақәа, аҵараиурҭақәа рҿы ауриацәа рхыԥхьаӡара армаҷразы дықәԥон.

Аха еиҳа арадикалтә ҟазшьа змаз арассатә антисемитизм акәын. Уи иадгылоз акоммунизми асоциализми рыдагьы, алиберализмгьы иаҿагылон. Ари ацәырҵра ахатә форма аиуит 1880 -тәи ашықәсқәа рзы. Дара анемеццәа рраса хадоуп ҳәа ирыԥхьаӡон, аҳәынҭқарраҿы иҟоу ацәырҵрақәа реиҿагылара зыхҟьо германиатәи арасеи ауриацәеи рыбжьара иҟоу ақәԥароуп ҳәа. Аԥсабараҿы зегь ахьеиҟарам, арасақәагьы иааныркыло аҭыԥқәа еиԥшӡам ҳәа агәаанагара рыман арасатә антисемитизм адгылаҩцәа. Убри аҟнытә ауриацәа германиатәи араса иамаркуеит иааныркыло аҭыԥ ҳаракы. Иара убас дара ирыман аидеиа, Европа иқәынхо анемец бызшәала ицәажәо, милаҭла иаҵанакуа зегьы ҳәынҭқаррак аҳәааҿы реидкылара. Уи ала дара ирҭахын ауриацәа Австриаҟа рцаразы азин рымхра, аҳәынҭқарра аҩныҵҟагьы дара рганахь ала иҷыдоу азакәанқәа раԥҵара.

Арасизм ауаа рзинқәа рыларҟәразы иқәԥон, егьырҭ ажәларқәа рҿаԥхьа германиатәи амилаҭ иаҵанакуаз еиҳа аԥыжәара рырҭон. Ахԥатәи ареих аҿы арҭ аидеиақәа еиҳа адгылара роуит. Гитлергьы урҭ аидеиақәа идикылоит, арасатә антисемитизм аҳәынҭқарратә политиканы иҟаиҵоит. Ауриацәа жәларык раҳасаб ала индырҵәо иалагоит. Холокост ҳәа ахьӡ аиуеит уи аамҭа .

Антисемитизм Израиль
Асовет ҳәынҭқарра анеилыбга ашьҭахь, уаҟа инхоз ауриацәа Израильҟа нхара ицеит. Аха дара ирыцны уахь идәықәлеит арепатриациатә процесс иаҵанакыз иауриацәамыз ауааԥсыра. Закәанла ауриацәа ирхылҵшьҭрақәаз Израильҟа ахынҳәразы азин рыман. Уи иахҟьаны Израиль ицәырҵуеит антисемитизм ахк ҿыц. Уи аамҭазы уаҟа ицәырҵуеит аурыс етностә еиҿкаарақәа, скинхед ҳәа изышьҭоу, ауриацәа зцәымӷу ацәырҵрақәа.

Антисемитизм XXI ашәышықәсазы
Антисемитизм еиҳараӡак иҿиоит 2000-тәи ашықәсқәа рзы. Адокументалтә фильм «Антисемитизм 21-тәи ашәышықәсазы: аҿиара» автор Ендриу Голдберг иԥхьаӡон антисемитизм агәҭа аԥсылман культуреи арабцәеи рыбжьара иҟоуп ҳәа. Антисемитизм апроблема ҭызҵаауаз иазгәарҭон 2009 шықәсазы ишырацәахаз антисемисттә ҟазшьа змаз акциақәа. 2013 шықәсазы Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы аҳәынҭқарратә департамент иазнархиеит ауаҩ изинқәа ирызкыз ажәахә. Уаҟа 2012-тәи ашықәс азы антисемитизм аганахь ала зегь реиҳа иҭынчымыз ҳәынҭқаррақәаны иазгәарҭон Венгриа, Венесуела, Грециа, Украина. 2014 шықәсазы Антидиффамациатә лига антисемитизм аиндекс ркьыԥхьит. Дара рыҭҵаарақәа 102 ҳәынҭқарра рҿы имҩаԥыргеит, иара иалахәын 52-нызқьҩык ауааԥсыра. Дара хықәкыс ирыман адунеи аҿы антисемиттә тенденциақәа рдинамика аилкаара. Аҭҵаара излаҳәо ала, антисемитизм еиҳа иҳаракуп Ааигәатәи мрагылареи Аҩадатәи Африкеи. Аҩбатәи аҭыԥ аннакылоит Мрагыларатәи Европа, уаҟа антисемиттә идеиақәа ирыдгылоит 34% ауааԥсыра, убри аан Урыстәыла уи ахыԥхьаӡара 30% рҟынӡа инаӡоит, Украина – 38%. Зегь реиҳа антисемитизм адгылаҩцәа ахьмаҷу Австралиеи Океаниеи роуп. 2015 шықәса ажьырныҳәа мзазы раԥхьаӡа акәны антисемитизм атема иалацәажәеит Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара Ассамблеиа хада аҿы.

Антисемитизм аҿагылара
Иахьатәи аамҭазы антисемитизм акритика ӷәӷәа азыруеит. Ус афилософ Фридрих Ницше иакәзар, антисемитизм ахы ажьароуп иаанаго ҳәа иԥхьаӡон. Ашәҟәыҩҩы Владимир Высоцкигьы иашәақәа рҿы уи ацәырҵра дахыччаны дахцәажәон. Жан-Поль Сартр антисемитизм гәаанагарак аҳасаб ала аҟазааразы азин амоуп ҳәа мап ацәикуан .

19-тәи ашәышықәсанӡа ауриацәа антисемитизм аганахь ала ирыман х-гәаанагарак:
Ауаажәларратә елитахь иаҵанакыр, ауриацәа ақәыӷәӷәара роуӡом ҳәа;
Ассимилиациа аҭахуп ҳәа – адинхаҵара аԥсахра;
Аемиграциа – даҽа тәылак ахь нхара аиасра.

Аха арҭ зегьы хаҭала уриак ипроблемақәа ракәын иаӡбоз. Убри аан ауриацәа жәларык реиԥш рҭагылазаашьа шыҟаз иаанхон.

Уажәтәи аамҭазы антисемитизм аганахь ала аҭагылазаашьа зеиԥшроу аилкааразы иаԥҵоуп еиуеиԥшым аиҿкаарақәа. Уахь иаҵанакуеит Антидиффамациатә лига. Иара убас, апроблема аҭҵаараҿи амониторинги рнапы алакуп анаукатә еиҿкаарақәа, иаҳҳәап, Тель-Авивтәи ауниверситет иаҵанакуа Стефан Рот ихьӡ зху аинститути, антисемитизм аҭҵааразы Видал Сассун ихьӡ зху жәларбжьаратәи ацентри уҳә егьырҭ.

2005 шықәсазы Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара иаднакылеит антисемитизм аҿагыларазы арезолиуциа, Европатәи аидгылагьы еиуеиԥшым аусмҩаԥгатәқәа нанагӡеит уи ашықәсаз, антисемитизм аҿагыларазы.

Алитература
К.Ю. Хдери. РОЛЬ ПАМЯТИ О ХОЛОКОСТЕ В ОТНОШЕНИЯХ ГЕРМАНИИ И ИЗРАИЛЯ. «Мировая политика». С. 138.
Костырченко Г. В. Введение // Тайная политика Сталина: власть и антисемитизм. — М.: Международные отношения, 2001. — С. 14—15. — 78
Антисемитизм в древнем мире. Лурье С.Е. 2009. С.18-19.
Крапивенский С. Э. Антисемитизм как феномен мировой культуры.
Тюменев А. И. Евреи в древности и в средние века. — 2-е изд. — М.: Крафт+, 2003. — С. 320.
В.В. Энгель, КУРС ЛЕКЦИЙ ПО ИСТОРИИ ЕВРЕЕВ В РОССИИ
Лурье С. Я. Антисемитизм в древнем мире. Попытки объяснения его в науке и его причины.
Бердяев Н. А. Христианство и антисемитизм. С. 28.
Солженицын А. Двести лет вместе. Часть II. «Время», 2015
Бердяев Н.А. Ақьырсианреи антисемитизми. Путь. 1938ш, май-июль.
Поляков Л. История антисемитизма. т. 1 Эпоха веры, т. 2 Эпоха знаний: Перевод с французского.
Лозинский С. Г. Социальные корни антисемитизма в Средние века и Новое время

Азхьарԥшқәа
https://eleven.co.il/article/15341
https://scepsis.net/authors/id_163.html

Антисемитизм


Ампыҵахалара () — ари мчылатәи аҳәынҭқарра, мамзаргьы уи ахәҭак даҽа ҳәынҭқаррак ганкахьала мацара адҵара ауп иаанаго.

Изакәызеи аннексиа-ампыҵахалара
Ҳаамҭазтәи жәларбжьаратәи азин инақәыршәаны, аннексиа ари агрессиа ахкқәа ируакуп, иахьатәи аамҭазы иара жәларбжьаратәи — азинтә ҭакԥхықәра аҵанакуеит. Аннексиеи аоккупациеи реиԥшымзаара алкаара аҭахны иҟоуп, ампыҵахалара иаанагом аҵакырадгьыл аиуристтә еиҭакрақәа аланагалоит ҳәа. Убас, иаҳҳәозар Босниеи Герцеговинеи, 1878 шықәса раахыс Австро-Венгриа анапаҵаҟа аоккупациа аҟны ианыҟаз, аннексиа азуын ҳәа иԥхьаӡан, 1908 шықәса рзынӡа формалла Османтәи аимпериа иаҵакырадгьылны иԥхьаӡан. Ҭырқәтәылатәи ареспублика Аҩадатәи Кипр аԥҵара рылаҳәан 1983 шықәса рзы, уахь аҭырқәа архәҭақәа аналагалаз, анаҩс 1974 шықәса рзы Ҭырқәтәыла мацарала иазхаҵан, аха уи аилазаара иалаҵамызт.

Аннексиа, мамзаргьы ампыҵахалара абас еиԥш аилкаарақәа реиԥшымзаара азгәаҭатәуп:
«аӡәгьы иитәым адгьылқәа» раахәара (terra nullius) иеффективтәу аоккупациа ала, аҵакырадгьыл анапахьы аагара хықәкыс иҟаҵаны;
цессиа-ҭынч мҩала ҳәынҭқаррак аҵакырадгьыл даҽа ҳәынҭқаррак аҭара, аиқәышаҳаҭра анапы аҵаҩра иабзоураны;
адиудикациақәа — ҳәынҭқаррак аҵакырадгьыл ахәҭак даҽа ҳәынҭқаррак аҭара, аӡбарҭеи арбитражтә органи рыӡбамҭа инақәыршәаны;
аахәаратә аамҭа акрахыҵра — асуверенитет аахәара, мамзаргьы аиура еимактәыз аҵакырадгьыл аҟны акраамҭа ҳәа;
аккрециа — ҿыц иаԥҵахаз адгьылтә ҭыԥқәа рыла аҳәынҭқарра аҵакырадгьыл аизырҳара. Ишьақәгылахьоу жәларбжьаратәи азин аҟны ишарбоу ала аннексиа — мамзаргьы ампыҵахалара иахьатәи аамҭазы аҵакырадгьыл аахәара аҟны аиуристтә ҵакы амам, избанзар ус еиԥш аҭагылазаашьа жәларбжьаратәи аизыҟазаашьақәа рҟны амчра ахамырхәара апринцип еиланагоит.

Аннексиа жәларбжьаратәи азин аҟны
Аклассикатә жәларбжьаратәи азин аҳәынҭқаррақәа азин рымнахуамызт арратә усқәа рымҩаԥгаразы. Даҽа ҳәынҭқаррак аҵакырадгьыл ампыҵахалара ганктәи аҳәамҭа ала, мамзаргьы аҭычратә еиқәышаҳаҭра амчра анаиулак анаҩс, аҭагылазаашьақәа зегьы азгәаҭаны аиуристтә шьаҭа змоу аҵакырадгьыл аахәара ауп ҳәа иԥхьаӡан.

Аибашьра аан, мамзаргьы зыӡбахә ҳәоу аҵакырадгьыл еибашьрала ганкахьалатәи ампыҵахалара — ари ҵыхәтәантәины, хырԥашьа змам ҭагылазаашьаны иԥхьаӡан. Убри алагьы, аибашьра еилгаанӡа, мамзаргьы аҭынчратә еиқәышаҳаҭра анапы аҵарҩаанӡа, мчылатәи ампыҵахалара афакт аҵакырадгьылтә суверенитет аҭаразы азинтә шьаҭа азхоит ҳәа иԥхьаӡамызт. Аҳәынҭқарра-амԥыҵахалаҩ зинс иамаз аоккупациа ҟазҵаз аҳәынҭқарра азинқәа ракәын.

Даҽа ҳәынҭқаррак аҵакырадгьыл аиқәышаҳаҭра анапы аҵаҩрада уи аибашьра шьаҭас иамамзар, азинмчы амамызт ҳәа иԥхьаӡан, аннексиа ҟазҵо аҳәынҭқарра ари аҵакырадгьыл аҟны иӷәӷәаны ашьаҭақәа аҳазаргьы. Убас, Босниеи Герцеговинеи раннексиа, 1908 шықәса рзы Австро-Венгриатәи аимпериа ала аиуристтә шьаҭа амамызт ҳәа иԥхьаӡан, ари аҵакырадгьыл 1978 шықәса рзы Берлинтәи аконгресс аӡбамҭа ала Австро-Венгриа анапаҵаҟа ишиагазгьы.

Актәи Адунеизегьтәи еибашьранӡа, акыр аҭынчратә еиқәышаҳаҭрақәа, насгьы уи анҵәамҭазы анапы зҵаҩыз, иазгәарҭон аиааира згаз аҳәынҭқаррақәа, мамзаргьы изиааиз аҳәынҭқаррақәа рыҭара, мамзаргьы ҿыц иаԥҵахаз аҳәынҭқаррақәа рыҭара. Ас еиԥш аиқәышаҳаҭрақәа мчылатәи анапаҵаҩратә елементқәа ишрызцәымцозгьы, дара аиуристтә шьаҭа рымоуп ҳәа иԥхьаӡан.

Аннексиа Амилаҭқәа Рлига аԥҟаԥҵәа амчра анаиу ашьҭахь
Даара иҭышәынтәалаз ааԥхьарахеит, раԥхьатәи аннексиа алегитимразы Амилаҭқәа Рлига аԥҟаԥҵәа (1920 ш.), уи ажәабатәи ахәҭаҷ аҟны иаартны хәдықәҵара азнауан аҳәынҭқаррақәа рҵакырадгьылтә акзаарақәеи, аҳәынҭқаррақәа рполитикатә хьыԥшымреи, ажәаҩатәии ажәафтәии ахәҭаҷқәа рҟны акәзар, аибашьра алагара азин ԥкын. Анаҩс, ихадараз шьаҿаны иҟалеит Келлог-Бриан ипакт (1982 ш.) амчра аиура, уи аибашьра азы азин ҟанаҵомызт, аполитикатә хықәкқәа рызнеиразы мыругас иҟаҵаны.

Ас еиԥш азинтә еиҭакрақәа ирыбзоураны, агрессиатә ҟазшьа змаз аибашьрақәа азиншьаҭа змамыз ҳәа ирыԥхьаӡо иалагеит, ус еиԥш аибашьра иабзоураны аҵакырадгьылқәа анапахьы аагара жәларбжьаратәи азин аҟны илегитимтәым, насгьы амч змам ҳәа иахәаԥшуа иалагеит.

Аннексиа – Еиду Амилаҭқа Реиҿкаара Аԥҟаԥҵа амчра анаиу ашьҭахь
1945 шықәса рзы, амчра зауз Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара аԥҟаԥҵәа жәларбжьаратәи азин аҟны ишьақәнарӷәӷәеит аннексиа аанкыларазы зегьы ирзеиԥшыз азин амҭара. Аԥҟаԥҵәа аҩбатәи ахәҭа ахԥатәии аԥшьбатәии ахәҭаҷқәа аҳәынҭқаррақәа-алахәылацәа ирыднаҵоит жәларбжьаратәи аҳәоуеиқәымшәарақәа рыӡбаларц ҭынчымҩала, иара убасгьы дара жәларбжьаратәи аизыҟазаашьақәа рҟны аҵакырадгьылтә акзаара, мамзаргьы иарбанызаалак аҳәынҭқарра аполитикатә хьыԥшымра мчралатәи ақәмақарреи амчи рыла рыӡбара аҟнытә рыҽныркылаларц. Абасала, аибашьра мацара акәымкәа, амч ахархәара иарбан формазаалакгьы иахәаԥшуа иалагеит жәларбжьаратәи-изакәандаратәу усны, уи еиԥш аус азин аиура зыҟамло. Абарҭқәа инарықәыршәаны, иарбанызаалак аннексиа - ампыҵахалара закәан шьаҭак аманы изыҟалом.

Аҳәынҭқаррақәа аиуристтә шьаҭала ирыдуп аннексиа-ампыҵахалара амҩала инагӡоу, аҵакырадгьылтә еиҭакрақәа разхамҵара. Убри анаҩсангьы, аҳәынҭқарра аҵакырадгьыл зегьы аннексиа азура алнаршом уи аҳәынҭқарра жәларбжьаратәи азин асубиектк аҳасаб ала аныӡаара, алшара шамамгьы ахатәы суверинетет аԥҵаразы, аҵакырадгьыл хылаԥшра аҭара шзалнамыршогьы.

Ҳаамҭазтәи азинтә ҭагылазаашьа
Изакәаным аннексиа апринцип изныкымкәа ишьақәырӷәӷәан еиуеиԥшым Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара Ассамблеиа Хадеи Ашәарҭадаратә Хеилаки ррезолиуциақәа рҟны. 1967 шықәса рзы, Ашәарҭадаратә Хеилак 242-тәи арезолиуциа аҟны (1967 ш.) инаҵшьны иазгәаҭан «аибашьра амҩала аҵакырадгьыл анапахьы аагара ҟалом» ҳәа. Ас еиԥш ишьақәырӷәӷәан,1974 шықәса рзы, Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара Ассамблеиа Хада 3314-тәи арезолиуциа аҟны (XXIX), ахәбатәи ахәҭа ахԥатәи апунк аҟны агрессиазы аилкаара атәы ахьаҳәо, уа иазгәаҭан «иарбанызаалак аҵакырадгьыл анапахьы аагара, агрессиа ахархәара ала, азакәан шьаҭа аманы иԥхьаӡазарц залшом» ҳәа.

Арегионалтә ҳаракыра аҟны Хельсинктәи Ахыркәшаратә акт-1975 ш. рзтәи аҟны I—IV апринципқәа рҟны аҳәынҭқаррақәа рсуверентә еиҟарара азханаҵоит. Аҳәынҭқаррақәа ҭакԥхықәраны ирыдуп амч ахамырхәара, ақәымчра аҳәаақәа рыламкьысра, аҳәынҭқаррақәа рҵакырадгьылқәа ракзаара аганахь ала, ус аҭыԥ анаиу аамҭазы, аннексиа ахархәарала аҵакырадгьылқәа анапахьы аагара азакәантә шьаҭа амамзаара шьақәнарӷәӷәоит.

Ахԥатәи аҳәынҭқаррақәа иарбанызаалак рҵакырадгьылтә ԥсахрақәа, аннексиа абзоурала иҟалаз, разхамҵара атәы ҳәоуп Жәларбжьаратәи азин азы акомиссиа азакәанԥҵара аҟны.

Иерусалими Голантәи аҳаракырақәеи рымпыҵахалара

1947 шықәса рзтәи Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара Аплан аҟәша инақәыршәаны, Иерусалим жәларбжьаратәи қалақьны иҟалар акәын. Иара иадыргалоз ауриатәии арабтәии аҳәынҭқаррақәа ирыҵанакуа иҟамлар акәын. Араб-израильтәи аибашьра аан, 1948 шықәса рзы, Иерусалим мраҭашәаратәи ахәҭа Израиль иаанакылеит. Аибашьра еилгеит 1949 шықәса рзы, анапы зҵаҩыз аинышәаразы аиқәышаҳаҭра ала.

1967 шықәса рзы, фымштәи аибашьра аан игаз аиааира иабзоураны, Израиль Мрагыларатәи Иерусалим анапахьы иаанагеит, уи алагьы ақалақь аҵакырадгьыл хылаԥшра анаҭо иҟалеит, уи анаҩс иаку Иерусалим аҟны ахатәы суверенитет рыланаҳәеит.

Израиль иаднакылоз аусқәа жәларбжьаратәи аилазаара иаднамкылеит, изакәаным аннексиатә актуп ҳәа иаԥхьаӡеит, уи иалнаршом ақалақь астатус аԥсхара жәларбжьаратәи азин инақәыршәаны ҳәа иаԥхьаӡеит. Ус шакәыз дырҵабыргуеит Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара Ассамблеиа хадеи Ашәарҭадаратә Хеилаки ирыдыркылаз арезолиуциақәа (шәахәаԥш, Арезолиуциақәа 2253 [ES-V] и 2254 [ES-V] 1967 ш.), (убасгьы арезолиуциа 252 1968 ш.). Ас еиԥш апозициа анаҩстәи арезолиуциақәа рҟынгьы ишьақәырӷәӷәан.

Голантәи аҳаракырақәа раннексиа атәы ҳҳәозар, ус еиԥш Израиль имҩаԥнагеит, 1981 шықәса ԥхынҷкәынмза 14 рзы ирыдыркылаз Голантәи аҳаракырақәа рзы Азакәан амчра ахархәара ала, Ашәарҭадаратә Хеилак арезолиуциа аҟны ишьақәнарӷәӷәеит: «Израиль аӡбамҭа  ахатәы закәанқәа рышьақәыргыларазы, аоккупациа зызуу сириатәи Голантәи аҳаракырақәа рҟны аиурисдикциеи анапхгараҭареи рышьақәыргылара иазырхоу жәларбжьаратәи аиуристтә мчра амам», – ҳәа (Еиду Амилаҭқәа реиҿкаара Ашәарҭадаратә Хеилак арезолиуциа №497 1981 ш.). Аиԥш зеиԥшыз агәаанагара аҳәеит Ассамблеиа Хада арезолиуциа ES-9/1, 1982 шықәса рзы. Аха ус шакәызгьы, 2017 шықәса ԥхынҷкәынмза 6 рзы, Еиду Америкатәи Аштатқәа рхада Дональд Трамп официалла аҳәамҭа ҟаиҵеит Иерусалим Израиль иаҳҭнықалақьуп ҳәа.

Ҟрым аннексиа

2014 шықәса рзтәи Украинатәи ареволиуциа, Евромаидан аҵысра алахәцәа рыла иабжьгаз, Украина аҳҭнықалақь Киев аҟны, акыр ианубаалаша ахҟьаԥҟьақәа ҟанаҵеит Ҟрым азы. Адгьылбжьаха амчрақәа, еиҳарак аетникатә аурысцәа рыла ишьақәгылоу ауааԥсыра роуп еснагь аурыс политика иадгылоз, уаанӡатәи рпрезидент В. Ианукович иполитика иадгылоз. Уи атәыла даналырца, иааргаз мраҭашәараҟа иԥшуаз аамҭалатәи аиҳабыра, «насильственная украинизация» иашьҭаз, Ҟрым аганахь ала асепаратисттә дҵақәа ықәнаргыло иалагеит.

2017 шықәса, хәажәкырамза 17 рзы, Украинатәи Автономтә Республика Ҟрым ахьыԥшымра рыланаҳәеит, насгьы Урыстәылатәи Афедерациа алаларазы аҳәара ҟанаҵеит. Ҟрым аҳәара Урыстәыла адгылара азыҟанаҵеит, адырҩаҽныҵәҟьа Урыстәылатәи Афедерациа Ахада Владимир Путини Ҟрым ахаҭарнакцәеи Ҟрым Урыстәыла адҵаразы аиқәышаҳаҭра рнапы аҵарҩит, уи иабзоураны Ҟрым официалла Урыстәылатәи Афедерациа иасубиектны ирылаҳәан.

2014 шықәса, хәажәкырамза 24 рзы Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара Ассамблеиа Хада арезолиуциа 68/262 аднакылеит, Украина аҵакырадгьылтә акзаара иадгылоз. Арезолиуциа аҟны аҳәамҭа ҟаҵоуп, Ҟрым хәажәкырамза 16, 2014 шықәса рзы имҩаԥгаз Ареферендум азакәан шьаҭа амам ҳәа, насгьы аҳәынҭқаррақәа зегьы, жәларбжьаратәи аиҿкаарақәа рахь ааԥхьара ҟаҵан Автономтә Республика Ҟрыми ақалақь Севастополи рыстатус аԥсахра азхарымҵаларц азы.

Босниеи Герцеговинеи рымпыҵахалара

Босниеи Герцеговинеи 1878 шықәса раахыс Австро-Венгриа анапаҵаҟа аоккупациа аҟны ианыҟаз, аннексиа азун ҳәа иԥхьаӡан 1908 шықәса рзы, уаанӡа формалла Османтәи аимпериа иаҵакырадгьылны иԥхьаӡан. Ҭырқәтәылатәи ареспублика Ладатәи Кипр рылаҳәан 1983 шықәса рзы, уахь аҭырқәа архәҭақәа аналагалаз анаҩс 1974 шықәса рзы, иара Ҭырқәтәыла мацарала иазхаҵан, аха уи аилазаара иалаҵамызт.

Алитература
Словарь русского языка: В 4-х т. / РАН, Ин-т лингвистич. исследований; Под ред. А. П. Евгеньевой. — 4-е изд., стер. — М.: Рус. яз.; Полиграфресурсы, 1999г.

Азхьарԥшқәа
http://ponjatija.ru/taxonomy/term/944
http://www.endic.ru/ushakov/Anneksija-686.html
https://interlaws.ru/anneksiya/
https://cyberleninka.ru/article/n/anneksiya-i-setsessiya-v-kontekste-mezhdunarodnogo-prava-i-mirovoy-politiki-teoriya-i-istoricheskiy-opyt/viewer
https://interlaws.ru/anneksiya/
https://guide-israel.ru/country/1060-golanskie-vysoty/
https://parstoday.com/ru/news/middle_east-i98324
https://www.svoboda.org/a/30458311.html
https://crimea.ria.ru/politics/20181009/1115354765.html
http://www.warconflict.ru/rus/statistika/?action=shwprd&id=1868

Жәларбжьаратәи азин
Аполитикатә географиа


Иԥшқоу амчра – ари аполитикатә мчрақәа ирформоуп, иара ала агәазыҳәарақәа рылҵшәақәа наӡоит, хатәгәаԥхаралатәи алахәрала, агәадура, аднаԥхьалара уҳәа рыла, абри алагьы иџьбароу амчра «жесткая сила» еиԥшым, уи иаанаго мчыла арҟаҵара ауп.

Атермин зхылҿиааз
Атермин «иԥшқоу амчра» (англ. soft power) — зегь раԥхьаӡа ахархәарахь иалазгалаз Гарвардтәи ауниверситет апрофессор Джозеф Наи иоуп, ари атермин цәырҵит 1990 шықәса рзы иҭижьыз ишәҟәы Bound to Lead: The Changing Nature of American Power аҟны.

Анаҩс, иара ари аилкаара инеиҵыху ахархәара аиҭеит, 2004 шықәса рзы иҭижьиз ишәҟәы Soft Power: The Means to Success in World Politics аҟны. «Иԥшқоу амчра» аконцепциа аларгалаанӡа, ахархәара аман аконцепциа «акультура-идеологиатә гегемониа», уи аус адиулеит италиатәи афилософ Антонио Грамши, 1930—1940-тәи ашықәсқәа рзы ишәҟәы «Абахҭатә тетрадқәа» («Тюремные тетради») аҟны.

«Иԥшқоу амчра» даара аларҵәара аиуит мраҭашәара европатәии америкатәии анеоконсерваторцәа рыбжьара. Аконцепциа «иԥшқоу амчра» амчра ашьақәыргыларазы ахархәара аидеиа ахы акит ажәытәӡатәи китаитәи афилософцәа рҟынтә, Лао-цзы иеиԥш иҟаз, ҳера ҟалаанӡа абыжьбатәи ашәышықәса азы.

Адунеи аҟны иҟаӡам маҭәарк, аӡы аҟара иҟәымшәышәу, аха уи иалшоит зегь реиҳа икьакьоу, иӷәӷәоу амаҭәар арбгара, аԥыххаара. Аха «иԥшқоу амчра» азы зегь иреиӷьу ҿырԥштәуп аԥҳәыс лгәыкра, ахацәа еиҳа ирзааигәоу «иџьбароу амчра» иаҿырԥшны рыӡбахә уҳәозар ауп.

Аурыс бызшәа аҟны ари атермин зегь реиҳа аларҵәара змоу синонимуп «априаник», «аҟамчы» («кнут») акәымкәа, аха уи ахархәара амам амчра ашьақәыргыларазы акультуратәи адемократиатәи мазарақәа рхархәара аконтекст аҟны.

Иԥшқоу амчра ԥшқаны иҟазҵозеи?
Иԥшқоу амчра шьаҭас иамоуп акультуратәи аполитикатәи мазарақәа, аинститутқәа, «шәара ишәҭаху аҩыза зҭаху», даҽа џьоукы радԥхьалара зылшо.

Иԥшқоу амчра аҿырԥштәқәа:
Аполитикатә мазарақәеи аинститутқәеи:
адемократиатә алхрақәа, апартиарацәара;
ауаҩы изинқәа;
ахақәиҭра;
агәыҳалалра (ҿырԥштәыс иаагозар, Маршалл иплан Иапониа аиҭашьақәыргыларазы Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра ашьҭахь).
Акультуратә мазарақәа:
Амузыка (аҿырԥ., аджаз, рок-н-ролл);
афильмқәа (аҿырш., голливудтәи збиуџьет ҳараку афильмқәа);
англиатәи абызшәа, алитература.
Ахархәаратә ԥыжәарақәа:
Coca-Cola, Snickers;
аџьынсқәа, амода иақәшәо амаҭәақәа;
аинновациатә техникеи атехнологиақәеи (Microsoft, Apple).

«Иԥшқоу амчра» адунеи аҳәынҭқарра дуқәа рҟны ахархәара

Китаи
Китаи иаарласны аҿиара инамаданы аҵыхәтәантәи ашықәсқәа ирылагӡаны, насгьы адунеитә арена аҟны анырреи ирыбзоураны, ари атәыла анапхгаҩцәа рҿаԥхьа иқәдыргыло иалагеит азҵаара «иԥшқоу амчра» атәылаҟны аларҵәаразы. Иазгәаҭоуп, IV Апленум ЦК КПК 16-тәи ааԥхьара (цәыббрамза 2004 шықәса) аҿаԥхьа ишықәнаргылаз китаитәи акультура атәыланҭыҵ апроекциа ҳасабтәхаданы ишықәнаргылаз:

«Китаи акомплекстә мчра арӷәӷәара. Китаи акультура аларҵәара, зегьы иреиӷьу адунеи зегьы ахь ацәырҵра, иара жәларбжьаратәи анырра ашьҭыхра». ЦК КПК 17-тәи аизара ду ажәахә аҟны иазгәаҭан атермин «иԥшқоу амчра». 2002 шықәса рзы Китаи алагеит рбызшәеи ркультуреи аларҵәаразы аҳәаанырцә ацентрқәа раԥҵара, 2004 шықәса рзы урҭ ацентрқәа Конфуци Иинститутқәа (Институты Конфуция) ҳәа ахьӡ роуит.
Хазы игоу усмҩаԥгатәқәахеит, Китаи аполитика аҟны «иԥшқоу амчра» аарԥшра аусхк аҟны, 2008 шықәса рзы Пекин Аолимпиатә хәмаррақәа рымҩаԥгара.

Урыстәыла
Урыстәылатәи Афедерациа апрезидент иусԥҟа ала, 2007 шықәса, рашәарамза 21 рзы иаԥҵан «Аурыс дунеи» («Русский мир») зыхьӡырҵаз афонд.
Иҟоуп убас еиԥш агәаанагара, Урыстәыла аԥыжәара амоуп «иԥшқоу амчра» аганахь ала. Урыстәыла иахәаразы уи аларҵәара, ахархәаразы. Ганкахьала, «иԥшқоу амчра» рыдыркылоит «иаԥсам» хархәагак акәны ахатәы интересқәа раларҵәаразы. Даҽа ганкахьала, аганқәа еидызкыло анормативтә идеал рыԥшаара аҭахымкәа иҟалоит «иԥшқоу» апотенциал азы агәыцә аԥызҵар зылшо.

Атермин «иԥшқоу амчра» Урыстәыла адәныҟатәи аполитика ахырхарҭак апотенциал аҳасаб ала, Урыстәыла аофициалтә гәыԥқәа рҟны ахархәара аиуа иалагеит 2012 шықәса аҽанааиҩнашоз инаркны. Урыстәыла аимиџь аҳәаанырцә ашьҭыхра анапы ианҵоуп Россотрудничество.

Урыстәыла «иԥшқоу амчра» аконцепциа
Иахьатәи аамҭазы «иԥшқоу амчра» лассы-лассы ахархәара амоуп аҳәынҭқаррақәа рыдәныҟа-политикатә стратегиақәа рҟны аҭагылазаашьа маншәалақәа раԥҵаразы. Ас еиԥш ахархәара аҩныҵҟатәи аҿиара аҟны, насгьы егьырҭ аҳәынҭқаррақәа рҟны анырра аларҵәаразы хархәага маншәалоуп. Урыстәыла акәзар, ари аконцепциа аҟазаара аҭыԥ амоуп, америкатәи аклассикатә знеишьақәа акыр иреиԥшымзаргьы.
Урыстәылатәи Афедерациа адәныҟатәи аполитика, Урыстәылатәи Афедерациа Апрезидент 30.11.16 шықәса рзы ишьақәирӷәӷәаз аҟны, «иԥшқоу амчра» аарԥшуп адәныҟатәи аполитикатә ҳасабтәқәа рыӡбага мыруганы. Иазгәаҭоуп, иара аграждантә еилазаара, аинформациа-коммуникациатә, агәыҳалалратә уҳәа аметодқәа, атехнологиақәа, итрадициатәу адипломатиатә методқәа хазырҭәаауа алшарақәа шьаҭас ишамоу.

Иҟоуп еиуеиԥшым «иԥшқоу амчра» аинститутқәа, насгьы иаарту Урыстәылатәи адипломатиа, уахь иаҵанакуеит:
Аҳәынҭқарратә мчрақәа рорганқәа, зегь раԥхьаӡа иргыланы Адәныҟатәи аусқәа рминистрреи уи аилазаареи;
Иҳәынҭқарратәым аиҿкаарақәа, аграждантә еилазаара аинститутқәа;
Иглобалтәу Амассатә информациатә хархәагақәа;
Ҳаамҭазтәи аҵарадырраҟны апроектқәа.

Ҭырқәтәыла ҳаамҭазтәи «иԥшқоу амчра» аинструментқәа
Ҳаамҭазтәи Ҭырқәтәыла, егьырҭ адунеитә ҳәынҭқарра дуқәа реиԥш, иацәтәымымхеит ари атермин. Дж. Наи, америкатәи аҵарауаҩ, иалаирҵәаз аидеиа «иԥшқоу амчра» ахархәара аиуит ҳаамҭазтәи Ҭырқәтәылатәи Ареспублика адәныҟа-политикатә стратегиа аҟны.

Ҭырқәтәыла аганахьала «иԥшқоу амчра» ахархәара аиуит евразиатәи арегион аҭоурых, агеографиатә ҭагылазаашьа рхы иархәаны Европеи Азиеи реихысырҭақәа рымҩа аҟны, иара убасгьы арҭ аҵакырадгьылқәа рҟны инхо ажәларқәа еидызкыло амилаҭтә, адинхаҵаратә, абызшәатә еилазаарақәа уҳәа афакторқәа ирхьырԥшны.

Агәыларатә тәылақәеи Ҭырқәтәылеи рыбжьара аҭыԥ змаз аҭоурыхтә имшьҭреи акультуратә еимадарақәеи роуп иҳараку аинырра аԥызҵаз. Ҭырқәтәыла иԥшқоу амчра аларҵәара, ахархәаразы еиуеиԥшым аиҿкаарақәа аԥнаҵеит, аҳәынҭқарратәқәа реиԥш, ахатәы-ҳәынҭқарратәқәеи, ахатәқәеи (частные).

«Иԥшқоу амчра» аларҵәаразы, насгьы координациа азуразы ароль ду нарыгӡоит ахылаԥшырҭақәа аинститутқәа, Адәныҟатәи аусқәа рминистрра, Атуризми акультуреи рминистрра, Ауаажәларратә дипломатиа аминистрра, Иунус Емре ифонд,Ҭырқәтәыла Амзабжа Ҟаԥшьы уҳәа реиԥш иҟоу.

Даара аҵак ду арҭоит Жәларбжьаратәи аусеицуреи аҿиареи рзы Ҭырқәтәылатәи амаҵзура (TİKA), ари аҩыза аиҿкаара иахәаԥшуеит адәныҟатәи аполитика амҩаԥгара азы мыругак аҳасаб ала, Ааигәа мрагыларатәи арегион, Кавказ, Агәҭатәи Азиа, Балканы, Африка уҳәа рҟны. Ари аиҿкаара аҵарадырра, агәабзиарахьчара, ааглыхра уҳәа реиԥш иҟоу ахырхарҭақәа рҟны аус ауеит.
Иара убасгьы, атиурк бызшәақәа ртәылақәа 17-тәи Рпарламенттә ассамблеиа аҟны, уи аԥҵан 2008 шықәса рзы, иқәгылеит атәылақәа: Агәҭатәи Азиа, Ҟазахсҭан, Киргизиа, иара убасгьы, Азербаиџьан рҟны «иԥшқоу амчра» аларҵәаразы институтк аҳасаб ала.

Иԥшқоу анырра амыругақәа рахь иуԥхьаӡар ауеит абас еиԥш ахырхарҭақәа, акультуреи абызшәеи раларҵәара ахырхарҭа аҟны аусеицура. Ас еиԥш апрограммақәа ирылахәу аҳәаанырцәтәи атәылауаа мацара ракәым, урҭ рхы аладырхәуеит Ҭырқәтәыла атәылауаа, аҳәаанырцә инхо. Атәыла иаиуа аимиџь аҳәаанырцә аԥҵаразы, насгьы Ҭырқәтәылатәи Ареспублика аҿиара астратегиа аларҵәаразы ари аиҿкаара еиуеиԥшым акультуратә усмҩаԥгатәқәа ирылахәуп. Аҭырқәа имшьҭра, мамзаргьы атәылақәа-апартниорцәа ркультуратә имшьҭра аиқәырхара аус аҟны, ари атәыла аҟны зегь реиҳа ҵакы змоу, акрызҵазкуа мыруганы иахәаԥшуеит «иԥшқоу амчра». Аха, абра иазгәаҭатәуп, акультура ахырхарҭаҟны аусмҩаԥгатәқәа даара рҵакы шдуу.

Ари ахырхарҭаҟны еиҿкаау аусқәа ззырхоу, Ҭырқәтәыла аганахь ала аҭыԥ змоу астереотипқәеи агәаанагарақәеи риааиреи, Ҭырқәтәыла акультура ашҟа аинтерес ашьҭыхреи роуп.

Аҵарадырра, анаука, аинновациақәа рхырхарҭақәа рҟны аусеицура ари Ҭырқәтәыла азы аҩбатәи акрызҵазкуа инструментуп «иԥшқоу амчра» ахархәара аҟны. Иахьатәи аамҭазы ҭырқәтәылатәи аҳәынҭқарра анапхгара дара ртәыла иахәаԥшуеит аҳәаанырцәтәи астудентцәа адзыԥхьало центрны, ара иаԥҵахо, зхаҭабзиара ҳараку аконкурентра зылшо аинновациа ҿыцқәа ахьалагалоуи аҵарадырра ҳараки аҭыԥ ахьрымоу азы.  Абас еиԥш иҟоу афакт азхьаԥшра ахәҭаны иԥхьаӡоуп - Ҭырқәтәыла аҳәаанырцәтәи астудентцәа мацара аднаԥхьалом, ртәылаҟны аҵара рҵаларазы, ари атәыла аҳәаанырцә иаанартуеит афилиалқәеи арҵаратә программақәеи.

«Иԥшқоу амчра» ахархәаразы даара акрызҵазкуа ароль нарыгӡоит атәылақәа-аобиектқәа рҟны аусутә еимадарақәа рышьақәыргылара. Ари аҭырқәа усдкылаҩцәа Ҭырқәтәыла аҳәаа зыцеиҩнашо реиԥш, егьырҭ аҳәынҭқарратә регионқәа рҟынгьы шаҟа активла русқәа еиҿыркаар рылшо азы алшарақәа роуразы аҭагылазаашьақәа аԥнаҵоит. 2012 шықәса анҵәамҭазы, Ҭырқәтәыла даара қәҿиарала, шә-тәылак рҟны 7000 проект аларҵәара алшеит. Арҭ апроектқәа ирыбзоураны, иааизакны аргыларатәи атехникатәи сектор иаиуз ахашәала наӡоит 242 миллиард Америкатәи адоллар. 33 аҭырқәа фирмақәа, жәларбжьаратәи анардадкылаҩцәа 225 ртоп иалаҵан, урҭ иааныркылеит аҩбатәи аҭыԥ, китаитәи аилазаара ашьҭахь.

Иахьатәи аамҭазы даара уаҩы ибарҭоуп Ҭырқәтәыла ишаланарҵәо астратегиатә бренд, насгьы атәылақәа-аобиектқәа рҟны абизнес шарҿио, абизнес аҿиаразы аҭагылазаашьа бзиақәа ахьаԥҵоу тәыланы ахы аӡыргара ала. Аҵыхәтәантәи аамҭазы, Ҭырқәтәыла адәныҟатәи аполитика амҩаԥгара аус аҟны даара акрызҵазкуа мыруганы иамоуп «иԥшқоу амчра», уаажәларратә дипломатиак аҳасаб ала, уи ззырхоу Ҭырқәтәыла адунеитә еилазаара аҿаԥхьа аҵакы ашьҭыхра ауп.

2010 шықәса рзы иаԥҵан, аԥыза-аминистр иегида аҵаҟа Ҭырқәтәыла ауаажәларратә дипломатиа аминистрра, уи ҷыдарахеит Ҭырқәтәыла «иԥшқоу амчра» институтк аҳасаб ала аларҵәаразы. Ауаажәларратә дипломатиа аусура аларҵәареи акоординациа рзуреи абасеиԥш аинститутқәа рнапы алакуп: TİKA, Ҭырқәтәылатәи Амзаҿа Ҟаԥшьы, Атуризми акультуреи рминистрра, Ҭырқәтәыла амилаҭтә телехәаԥшра уҳәа егьырҭ аилазаарақәа. Ара иубарҭоуп атәыла азы агәаанагара шышьақәгыло уи аиҳабыреи, еиуеиԥшым аҳәынҭқарратә усбарҭақәеи, аиҿкаарақәеи аҳәаанырцә имҩаԥырго аусқәа рыла. Ари афакт инамаданы иумбарц залшом жәларбжьаратәи аҿиара ахырхарҭаҟны, аполитика ахырхарҭа иузаҟәымҭхо ишықәгылоу Ҭырқәтәыла «иԥшқоу амчра». Атәылаҿы аҿиара бзиа змоу аекономикеи аҭышәынтәалареи ирыбзоураны Ҭырқәтәылатәи Ареспублика жәларбжьаратәи аҿиара аҟны даара акрызҵазкуа лахәылахеит. «Иԥшқоу амчра» аларҵәара апотенциал ари аҳәаанырцәаа рыблақәа рахь атәыла цқьа иааиуа иҟазҵо акрызҵазкуа хархәагоуп. Иаҳҳәозар, авизадатә режим ари ахықәкы азнеира иазырхоу мыругоуп. Абри ала алкаақәа рыҟаҵара алыршахоит, ҭырқәтәылатәи адипломатцәеи аспециалистцәеи жәларбжьаратәи аизыҟазаашьақәа рхырхарҭаҟны аамҭа кьаҿк иалагӡаны «иԥшқоу амчра» аралҵәаразы амыругақәа алҵшәаашьҭра шрылшо аадырԥшит ҳәа, уи ала Ҭырқәтәыла апозитивтәи адԥхьаларатәи имиџь шьҭыхын. Аха абра инаҵшьны иазгәаҭатәуп, адәныҟатәи аполитика аҿиаразы амыруга ҿыцқәа зыӡбахә ҳәоу «иԥшқоу амчра» анырԥшра ишазырхамыз. Урҭ зегьы аԥҵан, насгьы ахархәара аҭан атәыла ахәаахәҭратәи акоммерциатәи интересқәа рзы мацара.

Акритика
Иԥшқоу амчра аконцепциа даара акритика азун, ихырҳагам акакәны, Colossus аԥхьажәа аҟны Нил Фергиусон иеиԥш иҟоу авторцәа рыла. Уи игәаанагара ала, жәларбжьаратәи аизыҟазаашьақәа рсубиектқәа ҩ-стимул заҵәык анырра рырҭозар ауп – аекономикатәии арратәии асанкциақәа.

Лассы-лассы иҟалоит иԥшқоу амчреи егьырҭ афакторқәеи рыхҟьа-ԥҟьақәа реиҩдыраара аныуадаҩу. Ҿырԥштәыс иаагозар, Дженис Маттерн (Janice Bially Mattern) ишьақәирӷәӷәоит, Џьорџь Буш иҳәамҭа ахархәара «шәара шәҳадгылоит, мамзаргьы шәаҳҿагылоит» («вы с нами или против нас») ишаанагоз иԥшқоу амчра ахархәара, избанзар уи иаҵанакуамызт шәарҭара бааԥсык. Аха аӡәырҩы уи авторцәа иаартым ашәарҭара адырбалоит, избанзар ишиашоу аекономикатәи арратәи асанкциақәа аҳәамҭа «ҳара шәаҳҿагылоит» («против нас») аҟны ианыԥшуеит ҳәа агәаанагара рымоуп.

Алитература
 Soft Power: The Means to Success in World Politics pp31
 Tao De Jing: Moral Intelligence, Chapter 78
 Ваплер В. Я., Гронская Н. Э., Гусев А. С., Коршунов Д. С., Макарычев А. С., Солнцев А. В.Идея империи и «мягкая сила»: мировой опыт и российские перспективы, Научный вестник Уральской академии государственной службы: политология, экономика, социология, право, 2010, вып.1

Азхьарԥшқәа

Адипломатиа
Адәныҟатәи аизыҟазаашьақәа


Камантәи абаа-зал () — Абаа-зал Аԥсны Каман ақыҭан. Абаа иргылан абжьарашәышықәсақәа раан.

Абаа-зал Каман ақыҭа мрагыларахьтәи ахәҭаҿы, абнара ала ихҩоу ахәы иқәгылоуп, ҩ-ргыламҭак рыла ишьақәгылоуп. Аҩадахьала иҟоу аргыламҭа дууп, апланла иеиҵыху акәакьҭаиаша ауп. Аҭӡамцқәа еиқәханы иҟоуп 2 метрак аҩаӡараҟны. Аҩадатәи аҭӡамц аҿы аҩналарҭа амоуп. Ауахәама аҩычаратә хаҳәқәа рформеи ршәагеи еиԤшым. ИнақәырԤшны, абри аҩыза аформа амоуп аладахьала игылоу аԤшьганеиҟараиашатә ргыламҭа. Аҩналарҭа ҟаҵоуп мраҭашәаратә аҭӡамц аҿы. Араагьы аҭӡамцқәа 2 метрак аҳаракыраҿ еиқәхеит. Аҩада-мрагыларатә акәакь аҿы иҟоуп Ацқьа Василиск ибазилика. Анцәа дзахҵо аҭыԤантәи ауааԤсыра рзы ари аҭыԤ ныхоуп.

Азхьарԥшқәа
 კამანის ციხე-დარბაზი

Аԥсны абаашқәа


Петровское иҟоу Анцәадзыхшаз луахәама () — Аԥсны Петровское ақыҭа азааигәара иҟоу архитектуратә баҟа. Ауахәма иргылан XX ашәышықәсазы.

Ауахәама Анцәадзыхшаз лыхьӡала иргылан, адәахьала ишьыхуп. Аныҳәарҭеи азали еиҩшоуп амҿтәы аныхаҭӡы ала. Аныҳәарҭаҿы ахыргьагьатә аԥенџьыр иҟоуп. Аладатәи аҭӡамц аҿы ахыргьагьатә аԥенџьырқәа ҩба иҟоуп, мраҭашәарантә аҩналарҭа амоуп. Ауахәама ихыбуп аҭанақьтәы хыб ала.

Азхьарԥшқәа
 პეტროვსკოეს ღმრთისმშობლის ეკლესია

Аԥсны ауахәамақәа


Аҟәатәи асинагога () — Аԥсны Аҟәа ақалақь аҿы иҟоу асинагога. Игылоуп Инал-иԥа имҩаҿы (ԥаса К. Маркс имҩа). Иргылан XX ашәышықәсазы, ауриацәа рԥарала.

Асинагога аадыртит  1953 шықәсазы. Азалтә ргыламҭоуп, аплан ала акәакьҭаиаша ауп. Мрагыларахьала аҩналарҭа амоуп. Азал агәҭаны акафедра иҟоуп, уи иаакәыршаны апартақәа гылоуп. Мраҭашәарахьала ҩ-ԥенџьырк амоуп, аҩадахьалеи аладахьалеи — ԥшьба-ԥшьба аԥенџьырқәа. Асинагога аус ауеит.

Азхьарԥшқәа
 სოხუმის სინაგოგა

Аԥсны асинагогақәа


Џьырхәатәи ауахәама () — Аԥсны Џьырхәа ақыҭан иҟоу архитектуратә баҟа. Ауахәама иргылан XIX ашәышықәсазы.

Ауахәама иргылан 1888 шықәсазы, хҩык ацқьацәа — Васили Дуӡӡеи, Григори Адинҭҵааҩи, Иоанн Ахьҿеи рыхьӡала, Кавказ аиашахаҵаратә қьырсианра  аиҭашьақәыргыларатә уаажәларра ала. Ауахәама ахәы иқәгылоуп. Азалтә ргыламҭа дууп. Мрагыларатә ганахьала иаваҟаҵоуп асаркьалсырҭа. Агежьбжататә апсида аладатәи аԥенџьыр аҭыԥаҿы архитравтә ҩналарҭа ҟаҵоуп; аҩадатәи аԥенџьыр иҭырҭәааны иҟоуп. Аҩадатәи аладатәи афасадқәа аҵаргәы ала ирӷәӷәоуп. Аладатәи афасад аҿы иҟоу ахыргьагьатә ҩналарҭа наҟ-ааҟ аԥенџьырқәа амоуп. Аҩадатәи афасад аладатәи афасад иеиԥшуп, аха акылҳарақәа амоуп. Асаркьалсырҭа актәи аихагыла аҩадахьалагьы, аладахьалагьы, мраҭашәарахьалагьы ахыргьагьақәа амоуп. Аҩбатәи аихагыла мраҭашәарантә алашара иҩналоит аԥенџьыр акылҳара аҟынтә. Ахԥатәи аихагыла аханқәа рыхԥагьы рҿы ахыргьагьақәа амоуп. Ауахәама еиҭашьақәыргылан 1916 шықәсазы.

Азхьарԥшқәа
 ჯირხვის ეკლესია

Аԥсны ауахәамақәа


Франсуа Олланд (; диит , Руан, Франциа) — 24-тәи Франциа апрезидентуп (2012–2017).

Азхьарԥшқәа
 François Hollande, 11 années à la tête du Parti Socialiste, Politique.net.

Франциа апрезидентцәа
Франциатәи аполитикцәа
1954 шықәсазы ииз
Нанҳәамза 12 рзы ииз


Ӡегви () — ақыҭа ахь Қырҭтәыла.

Аланхо
  (Ақырҭуаа - 99%; Аерманцәа - 0,4%)

Ахьарԥшқәа

Қырҭтәыла ақыҭақәа


Ҵиҵамури () — ақыҭа ахь Қырҭтәыла.

Аланхо
  (Ақырҭуаа - 100%)

Ахьарԥшқәа

Қырҭтәыла ақыҭақәа


Ақырҭуа гәахәтәы — адемократиатә Қырҭтәыла () — Қырҭтәыла aполитикaтә пaртиa.
 Ахантәаҩы: Кобахиӡе, Иракли Гьаргь-иԥа
 2012 ш. - Биӡина Ивaнишвили ишьaҭеикит aполитикaтә пaртиa.

Аԥыза-министрцәа
 Иванишвили, Биӡина Григори-иԥа, 2012-2013 шш.
 Ӷарибашьвили, Иракли Тариел-иԥа, 2013—2015 шш.
 Квирикашвили, Гьаргь Џьемал-иԥа, 2015-2018 шш.
 Бахтаӡе, Мамука, 2018-2019 шш.
 Гахариа, Гьаргь Заур-иԥа, 2019-2021 шш.
 Ӷарибашьвили, Иракли Тариел-иԥа, 2021—.

Президентцәа
 Маргвелашвили, Гьаргь, 2013-2018 шш.

Азхьарԥшқәа
 «Ақырҭуа гәахәтәы — адемлкратиатә Қырҭтәыла»

Азгәаҭақәа

Қырҭтәыла аполитикатә партиақәа
2012 шықәсазы ицәырҵит


Иаку амилаҭтә ҵысра () — Қырҭтәыла aполитикaтә пaртиa.

Аԥыза-министрцәа

 Жваниа, Зураб Виссарион-иԥа, 2004-2005 шш.
 Ноӷаидели, Зураб Темур-иԥа, 2005-2007 шш.
 Гургениӡе, Владимер Иракли-иԥа, 2007-2008 шш.
  Мгaлоблишвили, Гьыргәaл Зураб-иԥа, 2008-2009 шш.
 Гилаури, Николоз Зураб-иԥа, 2009-2012 шш.
Мерабишвили, Иуане, 2012 ш.

Президентцәа
 Саакашвили, Михеил Николоз-иԥа, 2004-2007, 2008-2013

Азхьарԥшқәа
 «Иаку амилаҭтә ҵысра»

Азгәаҭақәа

Қырҭтәыла аполитикатә партиақәа
2001 шықәсазы ицәырҵит


Қарел () — ақалақь ахь Қырҭтәыла, ахь Аҩнуҵҟатәи Қарҭли. Иаланхо  имоуп.

 Анапхгаҩы: Гулиашвили, Заза

Аланхо
Амилаҭтә аилазаара
 Ақырҭуаа — 5474
 Азербаиџьанцәа — 756
 Аерманцәа — 189
 Аурысцәа — 13
 — 200+

Абара
 GeorgianTravelGuide

Азгәаҭақәа

Жәыргьыҭ
Қырҭтәыла ақалақьқәа


Гьаргь Заур-иԥа Гахариа (; , 1975, Қарҭ) — Қырҭтәыла Аԥыза-министр (2019-2021 шш.).

Аҵареи аквалификациеи
 1992-1994 шықәсқәа рзы Иуане Џьавахьишвили ихьӡ зху Қарҭтәи аҳәынҭқарратә университет аҭоурыхтә факультет дҭан
 1994-1999 шықәсқәа рзы - М. Ломоносов ихьӡ зху Москватәи аҳәынҭқарратә университет дҭан, уаҟа ианашьан аполитикатә ҵарадыррақәа рмагистр истатус
 2003-2004 шықәсқәа рзы аҵара иҵон зыӡбахәы ҳәаз ауниверситет аекономикатә факультет иреиҳаӡоу абизнесшкол аҿы, уаҟа ианашьан абизнес анапхгараҭара амагистр иҩаӡара

Азанааҭтә ԥышәа
1999-2008 шықәсқәа рзы - еиуеиԥшым хазхаҭалатә аиҿкаарақәа рҿы анапхгаратә маҵзураҭыԥқәа ааникылон. 2006 шықәса цәыббра инаркны 2009 шықәса лаҵарамзанӡа Москватәи аҳәынҭқарратә университет аҿы ахархәаратә биотехнологиа алектор. 2008 шықәса абҵара инаркны 2013 шықәса жәабранӡа Lufthаnsа Service Holding AG. LSG in Frаnkfurt, Germаny абизнес аҿиара директорс дыҟан Европеи Ихьыԥшым Аҳәынҭқаррақәа Реидгыла атәылақәеи, Урыстәылатәи афедерациеи рҿы. 2013 шықәса хәажәкыра инаркны 2016 шықәса ԥхынгәынӡа Қырҭтәыла абизнесомбудсменс дыҟан. 2014 шықәса ԥхынҷкәын инаркны 2016 шықәса цәыббранӡа аекономика азҵаарақәа рзы Қырҭтәыла Аԥыза-министр ибжьагаҩс дыҟан - аекономикатә хеилак амаӡаныҟәгаҩ. 2016 шықәса абҵара инаркны 2017 шықәса абҵаранӡа Қырҭтәыла аекономикеи иҭышәынтәалоу аҿиареи рминистр иҭыԥ ааникылон. 2017 шықәса абҵара 13 инаркны. 2019 шықәса цәыббранӡа Қырҭтәыла аҩнуҵҟатәи аусқәа рминистрс дыҟан - Қырҭтәыла авице аԥыза. 2019 шықәса мшаԥы 30 инаркны инапы ианырҵеит Амилаҭтә шәарҭадара ахеилак амаӡаныҟәгаҩ ифункциа. 2019 шықәса цәыббра 8 рзы, Қырҭтәыла апарламент, Гьаргь Гахариа Аԥыза-министр иҭыԥ азы агәрагара изаанарԥшит

Ахьарԥшқәа

Азхьарԥшқәа
 Facebook
 parliament.ge
 nplg.gov.ge

Қырҭтәыла аԥыза-министрцәа
Қырҭтәылатәи аполитикцәа
1975 шықәсазы ииз
Хәажәкырамза 19 рзы ииз


Мамука Бахтаӡе (; , Қарҭ) — Қырҭтәыла аԥыза министр (2018-2019 шш.).

Аҵара
 1999 - 169-тәи абжьаратә школ
 1999 - 2003 - аменеџьменти амикроекономикеи абакалавр, Қарҭтәи аҳәынҭқарратә университет
 1999 - 2003 - аелектромеханикатә инџьнырра абакалавр, Қырҭтәыла атехникатә университет
 2003 - 2005 - Абизнес иреиҳаӡоу ашкол амагистр, Ломоносов ихьӡ зху Москватәи аҳәынҭқарратә университет
 2009 - 2010 - абизнес администрациа амагистр, INSEAD

Аусуратә ԥышәа
 2007-2008 шш. - асасааирҭақәа ркаҭа «Чвеулии» уи иадҳәалоу аилахәырақәеи рхылаԥшратә хеилак алахәыла
 2010 шықәса жьҭаара - 2012 шықәска абҵара - «Қырҭтәыла жәларбжьаратә енергетикатә коорпорациа» агенералтә директор
 2013 шықәса хәажәкыра - 2017 шықәса абҵара - аилахәыра «Қырҭтәылатәи аихамҩа» агенералтә директор
 2017 шықәса абҵара - 2108 шықәса рашәара - Қырҭтәыла афинансқәа рминистр
 2018 шықәса -  - Қырҭтәыла аԥыза-министр

Азхьарԥшқәа
 nplg.gov.ge
 Кандидатом на пост премьер-министра Грузии назван Мамука Бахтадзе
 Парламент Грузии утвердил правительство страны во главе с премьер-министром Бахтадзе

Ахьарԥшқәа

Қырҭтәыла аԥыза-министрцәа
Қырҭтәылатәи аполитикцәа
1982 шықәсазы ииз
Рашәарамза 9 рзы ииз


Николоз (Ника) Зураб-иԥа Гилаури (; , Қарҭ) — Қырҭтәыла Аԥыза министр (2009-2012 шш.).

Абиографиа
Аҵара иҵон Иу. Џьавахьишвили ихьӡ зху Қарҭтәи аҳәынҭқарратә университет жәларбжьаратәи аекономикатә еизыҟазаашьақәа рфакультет аҿы. 1995 шықәсазы Англиа Биурнемоунттәи аколлеџь аҿы англыз бызшәа аҵаратә курсқәа дрылгеит. 1999 шықәсазы қәҿиарала далгеит Лимериктәи ауниверситет аекономикатә факультет афинансқәеи аекономикеи рхырхарҭала. 1999-2000 шықәсқәа рзы аҵара иҵон Филадельфиа Темпл ауниверситет аҿы. 2000 шықәсазы ари ауниверситет аҿы амагистр иҩаӡара ихьчеит жәларбжьаратәи абизнес аменеџьмент ахырхарала (Париж-Филадельфиа- Токио). Аамҭакала, 1999 шықәсазы Дублинтәи жәларбжьаратәи афинанстә центр аҿы афондтә менеџьмент акорпорациа «Инвеско» аҿы афондқәа радминистратор-менеџьерс аус иуон.

 2000 шықәсазы Филадельфиа, абизнес хәыҷы аҿиара ацентр аҿы аенерго проектқәа рфинанстә абжьагаҩс дыҟан.
 2001 шықәсазы Қырҭтәыла Телеком афинанстә абжьагаҩс дҟарҵеит.
 2002 шықәсазы Испаниатәи аконсорциум «Ибердрола» аҿы, Қырҭтәыла аенергоџьармыкьа аменеџьмент-контракторс, афинанстә абжьагаҩс дыҟан.
 2003 шықәса инаркны 2004 шықәсанӡа Ирландиатәи аилахәыра «И-Ес-Би» аҿы Қырҭтәыла аҳәынҭқарратә електросистема аменеџьмент контракторс, афинанстә хылаԥшҩыс дыҟан.
 2004-2007 шықәсқәа рзы Қырҭтәыла Аенергетика аминистр иҭыԥ ааникылон.
 2007 шықәса нанҳәамза 30 рзы Қырҭтәыла Афинансқәа рминистр иҭыԥ дықәдыргылеит.
 2009 шықәса жәабран 6 рзы Қырҭтәыла Аԥыза-министр иҭыԥ ааникылеит. Иԥҳәыси ихәыҷи ыҟоуп.

Азхьарԥшқәа
 gov.ge - Николоз Гилаури

Қырҭтәыла аԥыза-министрцәа
Қырҭтәылатәи аполитикцәа
1975 шықәсазы ииз
Жәабранмза 14 рзы ииз


Шарль Мишель (; , Намир) — Европа ахеилак ахада (2019), Бельгиа аԥыза-министр (2014-2019).

Азхьарԥшқәа
 Facebook
 Твиттер
 Instagram
 Шарль Мишель — Аофициалтә cаит
 Шарль Мишель — Бельгиа аԥыза-министр исаит
 Шарль Мишель — Бельгиа ахаҭарнакцәа рпалата исаит

Бельгиа аԥыза-министрцәа
Европа ахеилак ахадацәа
Бельгиатәи аполитикцәа
1975 шықәсазы ииз
Ԥхынҷкәынмза 21 рзы ииз


Екатерина Тикараӡе (; , Қарҭ) — Қырҭтәыла импыҵахалоу аҵакырадгьылқәа рҟынтә ахҵәацәеи, аџьауси, агәабзиарахьчареи, асоциалтә ахьчареи рминистр.

Абиографиа

Аҵара
 1993 - 1998 шш. - аквалификациа - аҳақьым, амедицинатә институт, Қарҭ, Қырҭтәыла
 2005 шықәса - азеиԥш профиль астоматолог, аҳәынҭқарратә сертификат, Қарҭ, Қырҭтәыла
 2007 - 2008 шш. - ацламҳәа-ахаҿы аинсплантациа акурс наӡа, апрактикеи аҵарадырреи ракадемиа, Лудвиқсҳафен, Германиа
 2015 - 2016 шш. - агоспитальтә сектор аҿы анапхгара акомпетенциа, агәабзиарахьчара академиа, Миунстер, Германиа
 2016 - 2019 шш. - аменеџьменти абизнеси радминистрациа амагистр, агәабзиарахьчара аменеџьмент, агоспитальтә сектор аекономикеи ахылаԥшреи, Дануба ауниверситет, Кремс, Вена, Австриа

Аусуратә ԥышәа
 2006 - 2008 шш. - афонд "Астоматологцәа аҳәаақәа рыда" Ниунберг, Германтәыла, апроект аҿиара аменеџьер
 2008 - 2013 шш. - Медтранс, Арбон, Швециа, ахԥатәи атәылақәа рҿы агоспитальтәи аԥгаԥсатәи сектор аҿиара абжьагаҩ
 2009 - 2015 шш. - аилахәыра "Достақари" Сачхере, Қырҭтәыла, астомотологиатә клиника аменеџьер аконцептуалтә зҵаарақәа рзы
 2015 - 2016 шш. - Апартниортә фонд, Қарҭ, Қырҭтәыла, "Ҭбилиси кластер" агәабзиарахьчаратә сектор аҿиара Евроеидгыла астандартқәа инрықәыршәаны
 2015 - 2019 шш. - аилахәыра "Сачхертәи араионтә хәышәтәырҭа аполиклиникатә еидҵара", Сачхере, Қырҭтәыла, агенералтә директор
 2015-2019 шш. - аилахәыра "Достақари", Сачхере, анагӡаратә директор
 2019 шықәса рашәара 18 инаркны иахьанӡа - Қырҭтәыла импыҵахалоу аҵакырадгьылқәа рҟынтә ахҵәацәеи, аџьауси, агәабзиарахьчареи, асоциалтә ахьчареи рминистр

Азхьарԥшқәа
 gov.ge - Екатерина Тикараӡе

Қырҭтәылатәи аполитикцәа
1976 шықәсазы ииз
Хәажәкырамза 3 рзы ииз


Вахтанг Гомелаури (; , Қарҭ) — Қырҭтәыла аҩнуҵҟатәи аусқәа рминистрс.

Абиографиа
 2003 шықәсазы Қырҭтәыла аҳәынҭқарратә абҩарҵәыратә ааӡареи аспорти ракадемиа далгеит.
 29.12.1994 - 01.04.2003 шықәсқәа рзы Қырҭтәыла аҳәынҭқарратә ахьчара амаҵзура ҷыда аҿы аус иуан.
 01.04.2003 - 22.03.2013 шықәсқәа рзы Қырҭтәыла аҩнуҵҟатәи аусқәа рминистрра аполициатә департамент аҿы аус иуан.
 22.03.2013 - 11.12.2014 шықәсқәа рзы Қырҭтәыла аҩнуҵҟатәи аусқәа рминистр ихаҭыԥуаҩс дыҟан.
 11.12.2014 - 26.01.2015 шықәсқәа рзы Қырҭтәыла аҩнуҵҟатәи аусқәа рминистр актәи ихаҭыԥуаҩс дыҟан.
 26.01.2015 - 01.08.2015 шықәсқәа рзы Қырҭтәыла аҩнуҵҟатәи аусқәа рминистрс дыҟан.
 2015 шықәса нанҳәа 1 азы Қырҭтәыла аҳәынҭқарратә шәарҭадара амаҵзура аиҳабыс дҟарҵеит.

Ахьӡ - „Аҳәынҭқарратә шәарҭадара аинрал-леитенант"

2019 шықәса цәыббра 8 рзы Қырҭтәыла аҩнуҵҟатәи аусқәа рминистрс деиҭаҟарҵеит.

Аҭаацәаратә ҭагылазаашьа - дҭаацәароуп, ҩыџьа ахылҵ имоуп.

Азхьарԥшқәа
 gov.ge - Вахтанг Гомелаури

Қырҭтәылатәи аполитикцәа
1975 шықәсазы ииз
Ԥхынҷкәынмза 24 рзы ииз


Никол Вова-иԥа Пашиниан (; , Иџьеван) — Ермантәыла аԥызa-министр (2019-).

Азхьарԥшқәа
 Официалтә саит
 Payqar official website and underground newspaper
 Haykakan Zhamanak Асаити агазети.
 Armenaker Kamilion Пашиниан истатиақәа англыз бызшәала: Payqar.
 Никол Пашинян
 Абиографиа - Никол Воваевич Пашинян
 Абиографиа - Пашинян Никол Владимирович, «Кавказский узел»

Ахьарԥшқәа

Ермантәыла аԥыза-министрцәа
Ермантәылатәи аполитикцәа
Ермантәылатәи ажурналистцәа
1975 шықәсазы ииз
Рашәарамза 1 рзы ииз


Владимир Александр-иԥа Зеленски (; ) — Украина апрезидент иоуп.

Азхьарԥшқәа
 Официалтә асаит
 IMDb
 Володимир Зеленський на офіційному сайті президентської кампанії «Зе-2019» (архивтә версиа)
 Володимир Зеленський на офіційному сайті Студії «95 Квартал» (архивтә версиа)
 Володимир Зеленський на офіційному сайті телеканалу «1+1» (архивтә версиа)
 Володимир Зеленський на офіційному сайті телеканалу «Інтер» (архивтә версиа)
 Афилм ҿыҵ: про президента Зеленського
 АФильм «Рік президента Зеленського»
 іспаномовна газета «El Pais», .

Украина апрезидентцәа
Украинатәи аполитикцәа
Украинатәи актиорцәа
Украинатәи Ауриацәа
Ауриа аполитикцәа
Ауриа актиорцәа
1978 шықәсазы ииз
Ажьырныҳәамза 25 рзы ииз


Џьуаншьер Бурҷулаӡе (; ) — Қырҭтәыла атәылахьчара аминистр.

Аҵара
 1994 - 1998 шш. - Қырҭтәыла агуманитартә-техникатә университет абанк-финанстә факультет

Аусуратә ԥышәа
 1998 - 1999 шш. - Қырҭтәыла адәныҟатәи аусқәа рминистрра; Америкатә тәылақәа рзы адепартамент астажиор.
 1999 - 2001 шш. - аилахәыра „Лиуқс"; афинанстә менеџьер.
 2001 - 2004 шш. - Қырҭтәыла амилаҭтә банк; аликвидациатә комиссиа аекономист.
 2004 - 2005 шш. - „Қарҭу банк"; апластикатә картақәа рыла амаҵ ауреи аус рыдулареи азы адепартамент; аспециалист еиҳабы.
 2005 - 2006 шш.- „Кор - стандарт банк"; акорпорациатә клиентцәа рымаҵ аура адепартамент - хазхаҭалатәи абанкир.
 2006 - 2007 шш.- „Кор - стандарт банк"; Будапешттәи аҟәша анапхгаҩы.
 2007 ш. - „Кор - стандарт банк"; Сабурҭалотәи афилиал анапхгаҩы.
 2007 - 2010 шш. - „Кор - стандарт банк"; абизнес аҿиара адиректор.
 2010 - 2015 шш. - MFA Иеиду Америкатә Штатқәа рҿы иҟоу Қырҭтәыла ацҳаражәҳәара; афинанстә менеџьер.
 2015 ш.. - Қырҭтәыла Амуниципалтә аҿиара афонд; анагӡаратә директор актәи ихаҭыԥуаҩ.
 2015 - 2016 шш. - Қырҭтәыла Амуниципалтә аҿиара афонд; анагӡаратә директор.
 2016 - 2019 шш. - Қырҭтәыла Амуниципалтә аҿиара афонд; анагӡаратә директор актәи ихаҭыԥуаҩ.
 2019 -  - Қырҭтәыла атәылахьчара аминистр ихаҭыԥуаҩ.
  - Қырҭтәыла атәылахьчара аминистр.

 2013 - 2014 шықәсқәа рзы Қырҭтәыла аԥыза-министр Иракли Ӷарибашвили Америка ивизит аиҿкаареи Америка Қырҭтәыла ацҳаражәҳәаразы ахыбра аахәареи азыҳәан Қырҭтәыла адәныҟатәи аусқәа рминистр ҩынтә хаҭала ҭабуп ҳәа иеиҳәеит;

Еиуеиԥшым аҳамҭақәеи аҳаҭыршәҟәқәеи иоухьеит;

Еиуеиԥшым асеминарқәеи аконференциақәеи дрылахәын.

Азхьарԥшқәа
 Џьуаншьер Бурҷулаӡе

Қырҭтәылатәи аполитикцәа
1978 шықәсазы ииз
Ажьырныҳәамза 14 рзы ииз


Малхаз Ҭориа (; , ақ. Коки, Қырҭтәыла) — аҳәынҭқарра ахаҭарнак Гыртәыла-Аҩадатәи Шәантәыла арегион аҿы.

Аҵара
 1987-1994 шш. - Иуане Џьавахьишвили ихьӡ зху Қарҭтәи аҳәынҭқарратә университет Аҟәатәи афилиал, аҭоурых-аиуристтә факультет

Азанааҭ - азиндырра

Аусуратә ԥышәа
2000-2002 шш. - Қырҭтәыла Ашәахтә хашәалахәқәа рзы аминистрра алегион ҷыда - аҭҵааратә усбарҭа аҟәша аиҳабы.
2002-2003 шш. - Қырҭтәыла афинансқәа алегион ҷыда - ҷыдала зҵакы дуу аусқәа русбарҭа аоперативтә усзуҩ еиҳабы.
2004-2007 шш. - Қырҭтәыла афинансқәа рминистрр афинанстә полициа - аусеилыргаҩ.
2007-2009 шш. - Қырҭтәыла афинансқәа рминистрра Ахашәалахәқәа рзы амаҵзура аусеилыргаратә департамент - аусеилыргаҩ.
2009-2013 шш. - Қырҭтәыла афинансқәа рминистрра аусеилыргаратә маҵзура - аусеилыргаҩ.
2013 шықәса - Қырҭтәыла афинансқәа рминистрра аусеилыргаратә маҵзура - Гыртәыла - Аҩадатәи Шәантәыла аусбарҭа аиҳабы ихаҭыԥуаҩ.
2013-2017 шш. - Қырҭтәыла афинансқәа рминистрра аусеилыргаратә маҵзура - Гыртәыла - Аҩадатәи Шәантәыла аусбарҭа аиҳабы.
2017-2019 шш. - аилахәыра „Џьорџьиа манганези", - амал ахьчареи аекономикатә шәарҭадара ахьчареи амаҵзура аиҳабы. Аилахәыра „Магниум лоџьистик" - адиректор ибжьагаҩ ашәарҭадара азҵаарақәа рзы.
2019 шықәса ажьырныҳәа - 2019 шықәса нанҳәа - Гыртәыла - Хыхьтәи Шәантәыла арегион аҿы аҳәынҭқарра ахаҭарнак ихаҭыԥуаҩ.
2019 шықәса - нанҳәа - ԥхынҷкәын: Аҳәынҭқарратә шәарҭадара амаҵзура Гыртәыла-Аҩадатәи Шәантәыла аусбарҭа хада аиҳабы; мшаԥы 6 инаркны: аҳәынҭқарра ахаҭарнак актәи ихаҭыԥуаҩ;
2020 шықәса нанҳәа инаркны - 2021 шықәса жәабран 9нӡа - аҳәынҭқарра ахаҭарнак инапынҵақәа рынагӡаҩ.
2021 шықәса жәабран 9 инаркны - аҳәынҭқарра ахаҭарнак Гыртәыла-Аҩадатәи Шәантәыла арегион аҿы.

Азхьарԥшқәа
 gov.ge - Малхаз Ҭориа

Азгәаҭақәа

Қырҭтәылатәи аполитикцәа
1969 шықәсазы ииз
Жьҭаарамза 10 рзы ииз


Лаша Хуцишьвили (; , Қарҭ) — Қырҭтәыла афинансқәа рминистр.

Абиографиа

Аҵара
 2002-2006 шықәсқәа - Престонтәи ауниверситет, абакалавриаттә программа - аменеџьмент, анахарала аҵаратә курс.
 2002-2006 шықәсқәа - Зхы иақәиҭу ауниверситет, Абизнес школ (ESM) абизнес анапхгараҭара абакалавриаттә программа.

Азанааҭтә кариера
 рашәарамза 2007 - нанҳәамза 2008 - Афинансқәа рминистрраҿы иҟоу аимакқәа рыхәаԥшра ахеилак - ахеилак аппарат.
 нанҳәамза 2008 - ажьырныҳәамза 2013 - Жәларбжьаратәи аилахәыра Ernst & Young (Ернст енд Ианг) Қарҭтәи аофис, ашәахтәшәаратәи аиуристтәи аҟәша.
 ажьырныҳәамза 2013 - жәабранмза 2014 - Аилахәыра - Ахашәалахәқәа рзы амаҵзура аиҳабы.
 жәабранмза 2014 - мшаԥымза 2021 - Қырҭтәыла афинансқәа рминистр ихаҭыԥуаҩ.
 ԥхынгәымза 2016 - цәыббрамза 2020 - Аекономикатә усеицуреи аҿиареи азы аиҿкаареи (OECD) Идуу ҩажәа ҳәынҭқарра (G20) иаԥшьаргаз ашәахтәҟәҵара абаза аиҵатәреи ахашәала аиагареи (BEPS) аинклиузивтә платформа анапхгаратә гәыԥ (Steering group) алахәыла.
  инаркны - Қырҭтәыла афинансқәа рминистр.

Аҭаацәаратә ҭагылазаашьа
Дҭаацәароуп, ҩыџьа ахылҵ имоуп

Азхьарԥшқәа
 gov.ge - Лаша Хуцишьвили

Қырҭтәылатәи аполитикцәа
1985 шықәсазы ииз
Цәыббрамза 2 рзы ииз


Рати Брегаӡе (; ) — Қырҭтәыла аиустициа аминистр.

Абиографиа

Аҵара
 2000-2005 шш. - Иу. Џьавахишьвили ихьӡ зху Қарҭтәи аҳәынҭқарратә университет аиуристтә факультет; ианашьоуп аклассификациа: аиурист (амагистр иашьашәалоу аҩаӡара).
 2003 ш. - Заарландтәи ауниверситет азиндырреи аекономикатә ҵарадырреи рфакультет (аҵаратә маҵураныҟәара).
 2005-2006 шш. - Гамбургтәи Мақс-Планк ихьӡ зху аҳәаанырцәтәи атәылақәа рзини жәларбжьаратәи хазхаҭалатәи азини аинститут (аҵарадырратә маҵураныҟәара).
 2006-2007 шш. - Гамбургтәи ауниверситет азиндырратә факультет - амагистратура; аҩаӡара ианашьоуп: азиндырра амагистр (LL.M.).
 2008-2011 шш. - Гамбургтәи ауниверситет азиндырратә факультет - адокторантура; аҵарадырратә аҩаӡара ианашьоуп: азиндырра адоктор (Dr.iur).

Ҩажәа раҟара аҭыԥантәии жәларбжьаратәии аконференциақәа дрылахәын.

Қырҭтәылеи Германиеи аҵара аниҵоз, атәыла ахадеи, иара убас, Мемед Абашиӡе ихьӡ зхуи, Германиа академиатә аиҭныԥсахларатә маҵзуреи, насгьы, Конрад Аденауер ифонди рҟынтә астипендиақәа иоуан.

Аусуратә ԥышәа
2011- 2012 шш. - аиуристтә еилахәыра „Мгалоблишвили, Ҟиԥиани, Ӡиӡигури"(МҞӠ) аиурист, германтәылатәи ахырхарҭа анапхгаҩы.
2012-2013 шш. - аилахәыра Ахәыҷқәеи аҿари рмилаҭтә центр; ацентр аиҳабы.
2012-2015 шш. - Аспорти аҿари русқәа рзы аминистрра; аминистр ихаҭыԥуаҩ.
2015 шш. - Қырҭтәыла ауниверситет - азиндырратә факультет; инаԥхьоу алектор.
2015-2016 шш. - Сулхан Саба Орбелиани ихьӡ зху аҵаратә университет - азиндырратә факультет; анаԥхьоу алектор.
2016 ш.- Адиаспора рызҵаарақәа рзы аҳәынҭқарратә министр иаппарат; аминистр ихаҭыԥуаҩ. 2015-2016 шш..- аилахәыра Жәларбжьаратәи аҵаратә центр; анагӡаратә директор ихаҭыԥуаҩ.
2017-2019 шш.- Қырҭтәыла адәныҟатәи аусқәа рминистрра; адиаспора рҟны аизыҟазаашьақәа рзы адепартамент адиректор;
2019 ш. - Кавказтәи ауниверситет; апрофессор.
2021 шықәса Мшаԥымза 1 инаркны - Қырҭтәыла аиустициа аминистр.

Аҭаацәаратә ҭагылазаашьа: Дҭаацәароуп, ҩыџьа ахылҵ имоуп.

Азхьарԥшқәа
 gov.ge - Рати Брегаӡе

Қырҭтәылатәи аполитикцәа
1982 шықәсазы ииз
Ԥхынҷкәынмза 12 рзы ииз


Давиҭ Залкалиани (; ) — Аԥыза-министр ихаҭыԥуаҩ, Қырҭтәыла адәныҟатәи аусқәа рминистр.

Абиографиа
1992 шықәсазы Иуане Џьавахишвили ихьӡ зху Қарҭтәи аҳәынҭқарратә университет жәларбжьаратә зин афакультет далгеит.

1992-1995 шықәсқәа рзы - Қырҭтәыла адәныҟатәи аусқәа рминистрраҿы иҟоу жәларбжьаратә еиҿкаарақәа рдепартамент евроеиҿкаарақәа русбарҭа ахԥатәи амаӡаныҟәгаҩ, нас аҩбатәи амаӡаныҟәгаҩ, анеҩс, актәи амаӡаныҟәгаҩи аусбарҭа аиҳабы ихаҭыԥуаҩи. 1995-1996 шықәсқәа рзы - адәныҟатәи аусқәа рминистрраҿы иҟоу жәларбжьаратә еиҿкаарақәа рдепартамент евроеиҿкаарақәа русбарҭа аиҳабы ихаҭыԥуаҩ. 1996-2000 шықәсқәа рзы аус иуан Қырҭтәыла ацҳаражәҳәараҿы ҽ Вена иҟоу жәларбжьаратә еиҿкаарақәа рҿы Қырҭтәыла ахаҭарнакраҿы актәи амаӡаныҟәгаҩ, нас, абжьагаҩ. 2000-2001 шықәсқәа рзы Қырҭтәыла адәныҟатәи аусқәа рминистрра актәи европатә департамент аҿы абжьагаҩс дыҟан. 2001-2002 шықәсқәа рзы - Австриа иҟоу Қырҭтәыла ацҳаражәҳәараҿы - Вена иҟоу жәларбжьаратә еиҿкаарақәа рҿы Қырҭтәыла ахаҭарнакраҿы абжьагаҩс дыҟан. 2002 шықәса хәажәкыра инаркны - Аусеицуреи ашәарҭадареи рзы Европатәи еиҿкаареи Вена иҟоу жәларбжьаратә еиҿкаарақәа рҿы Қырҭтәыла ахаҭарнакреи рҿы еснагьтәи ахаҭарнак ихаҭыԥуаҩ. 2002-2004 шықәсқәа рзы - Америкеи Канадеи Мексикеи иҟоу Қырҭтәыла ацҳаражәҳәараҿы абжьагаҩ хада. 2004-2007 шықәсқәа рзы - Узбекисҭантәи Ҭаџьыкисҭантәи ареспубликақәа рҿы Қырҭтәыла ацҳаражәҳәаҩ. 2007 шықәса ажьырныҳәа инаркны ԥхынгәынӡа - Қырҭтәыла адәныҟатәи аусқәа рминистрра аглобалтә еизыҟазаашьақәа рдепартамент адиректор. 2008 шықәса ԥхынҷкәын инаркны 2008 шықәса ажьырныҳәанӡа - Қырҭтәыла адәныҟатәи аусқәа рминистрра адҵа ҷыдақәа рыцҳаражәҳәаҩ. 2012 шықәса ажьырныҳәа инаркны 2009 шықәса цәыббранӡа - Беларустәи ареспубликаҿы Қырҭтәыла ацҳаражәҳәаҩ. 2012 шықәса жьҭаара 29 инаркны 2014 шықәса абҵара 5-нӡа - адәныҟатәи аусқәа рминистар актәи ихаҭыԥуаҩ. 2015 шықәса инаркны 2016 шықәса ажьырныҳәа ҩ-нӡа - Леван Миқелаӡе ихьӡ зху афонд анагӡаратә директор. 2016 шықәса ажьырныҳәа ҩ инаркны 2018 шықәса рашәара 21-нӡа - Қырҭтәыла адәныҟатәи аусқәа рминистр актәи ихаҭыԥуаҩ. 2007 шықәсазы ианашьан зымч наӡоу ацҳаражәҳәаҩ идипломатиатә ранг.

Идыруеит англызи, агермани, аурыси бызшәақәа. Дҭаацәароуп, ҩыџьа аԥҳацәа имоуп.

Азхьарԥшқәа
 gov.ge - Давиҭ Залкалиани

Қырҭтәылатәи аполитикцәа
Қырҭтәылaтәи адипломатцәа
1968 шықәсазы ииз
Жәабранмза 27 рзы ииз


Ҭеа Ҵулукиани (; , Қарҭ) — Қырҭтәыла акультуреи аспорти, аҿари рминистр.

Абиографиа

Аҵара
1992 шықәсазы Лионтәи (Франциа) Импер ихьӡ зху алицеи далган, абжьаратә аҵара абакалавр идиплом лоуит афилософиеи алитературеи ахырхарҭала. 1997 шықәсазы Иу. Џьавахишьвили ихьӡ зху Қарҭтәи аҳәынҭқарратә университет жәларбжьаратәи азини жәларбжьаратәи аизыҟазаашьақәеи рфакультет далгеит; 1998 шықәсазы далгеит Адәныҟатәи аусқәа рминистрраҿы иҟоу адипломатиатә академиа. 1997-1998 шықәсқәа рзы аус луан Қырҭтәыла Адәныҟатәи аусқәа рминистрраҿы иҟоу адәныҟатәи аполитика аҭҵаареи анализи ацентр аҿы, Алеқсандр Рондели инапхгарала. 1998 шықәсазы Франциа аҳәынҭқарратә напхгараҭара ашкол аҿы аконкурстә ԥышәа лҭиит (ENA), уаҟа Франциа аҳәынҭқарразы иреиҳаӡоу административтә зини иреиҳаӡоу афинанстә зини аӡбаҩцәеи, апрефектцәеи, ацҳаражҳәаҩцәеи, зранг ҳараку егьырҭ аҳәынҭқарратә маҵзуҩцәеи иазыҟарҵоит. Аҵара анылҵоз, Ҭеа Ҵулукиани аус луан Ле Манш ақалақь аҿы (мраҭашәаратә Франциа) апрефект икабинет аҿы ақалақь иуадаҩу араионқәа рҿы ауаажәларратә аиҿкаара ахьчареи аҭыԥантәи аҩаӡараҟны аҳәынҭқарратә напхгаратә органқәа русура акоординациеи азҵаарақәа рзы. 2000 шықәсазы далгеит Франциа аҳәынҭқарратә напхгараҭара ашкол, аҳәынҭқарратә администрациаҿы (MPA) амагистр иҩаӡара ланашьан.

Аусуратә ԥышәа

2000 шықәса цәыббразы Европа Ахеилак ала имҩаԥгаз аконкурс абзоурала, Ауаҩытәыҩса изинқәа рзы Европатәи Аӡбара аштаттә усзуҩс (аиурист) дҟалеит.
2005 шықәсазы иланашьан аиурист еиҳабы икласстә чин
2006 шықәса инаркны, аӡбара арегламенттә комитет далахәын, 2009 шықәса инаркны - аӡбаҩык дызхәаԥшуа аусқәа рзы ажәахәҟаҵаҩыс дҟарҵеит.
2010 шықәса жәабран азы лнапынҵақәа шьҭаҵаны, Қырҭтәылаҟа дхынҳәын, аполитикатә партиа „Зхы иақәиҭу адемократцәа" далалеит ауаҩытәыҩса изинқәа рыхьчара азҵаарақәа рзы апартиа ахантәаҩы ибжьагаҩ лаҳасабала.
2012 шықәса жьҭаарамза 1 Наӡаладеви алхратә округ аҟынтә Қырҭтәыла апарламент алахәылас далхын (акаолициа «Ақырҭуа гәахәтәы - адемократиатә Қырҭтәыла»).
2012 шықәса жьҭаарамза 25 инаркны 2020 шықәса жьҭаарамза 1-нӡа Қырҭтәыла аиустициа аминистрс дыҟан.
2019 шықәса цәыббразы Қырҭтәыла авице-аԥызас дҟарҵеит
2020 шықәса жьҭаарамза 31 рзы апарламент алахәылас далырхит, аҵареи, аҵарадырреи, акультуреи акомитет данапхгаҩын.
2021 шықәса хәажәкыра 22 инаркны Қырҭтәыла акультуреи, аспорти, аҿар русқәеи рзы аминистр иҭыԥ аанылкылоит.

Дҭаацәароуп, ахылҵ длымоуп.

Азхьарԥшқәа
 gov.ge - Ҭеа Ҵулукиани

Қырҭтәылатәи аполитикцәа
1975 шықәсазы ииз
Ажьырныҳәамза 21 рзы ииз


Иракли Қарселаӡе (; ) — Қырҭтәыла Арегионалтә ҿиареи аинфраструқтуреи рминистр.

Абиографиа
Иара 22 шықәсатәи аусуратә ԥышәа имоуп аҭҵааҩы иаҳасабала инаркны, иреиҳаӡоу аменеџьертә маҵзураҭыԥқәа рҟнынӡа. Аус иухьеит аҳәынҭқарратәи, иҳәынҭқарратәыми, хазхаҭалатәи асекторқәа ирыҵанакәа иреиӷьу амультимилаҭтәи аҭыԥантәии аилахәырақәа рҿы. Идуу аинфраструктуратә проектқәа анапхгара рыҭареи, алогистикеи, аҳәынҭқарратәи жәларбжьаратәи аахәарақәеи, жәларбжьаратәи афинанстә аимакқәеи, идуу аҳәынҭқарратә проектқәа анапхгара рыҭареи аҿы аԥышәа ду имоуп. 2018 шықәса мшаԥы инаркны иахьанӡа, Қырҭтәыла арегионалтә аҿиареи аинфраструктуреи азы аминистр актәи лхаҭыԥуаҩс, иара убас, Автомобилтә мҩақәа рзы адепартамент ахантәаҩыс дыҟан. 2012 шықәса инаркны аус иуан Қырҭтәыла аиҳабыра русмҩаԥгарҭа аиҳабы ихаҭыԥуаҩс. Аминистр актәи лхаҭыԥуаҩи Автомобилтә мҩақәа рзы адепартамент ахантәаҩи рҭыԥқәа ааникылаанӡа, Қырҭтәыла атуризм аҿиара афонди уи иаҵанакәа аилахәырақәеи рдиректорс дыҟан, аамҭакала, Қырҭтәыла Аицинвестирра афонд абжьагаҩцәа рхеилак дахантәаҩын. Далгеит Иу. Џьавахишьвили ихьӡ зху Қарҭтәи аҳәынҭқарратә университет аекономикатә факультет - жәларбжьаратәи аекономикатә еизыҟазаашьақәа азанааҭ ала. Англызи, анемеци, аурыси абызшәақәа идыруеит.

Азхьарԥшқәа
 gov.ge - Иракли Қарселаӡе

Қырҭтәылатәи аполитикцәа
1978 шықәсазы ииз
Жәабранмза 28 рзы ииз


Ҭагалан — акы ԥшь-ашықәс аамҭак рҟынҭә, аԥхынеи аӡынеи рыбжьара.

Ҭагалан мзақәа роуп: цәыббрамза, жьҭаарамза, абҵарамза.

Ахьарԥшқәа


Гигант аӡхыҽҽа (Адау аӡхыҽҽа) —  Аԥсны иуԥылоит, 100 метрак аҳаракыра ыҟоуп. Ақалақь Тҟәарчал иаҵанакуеит, ақыҭа Аҟармара азааигәара.

Агеографиа
Аӡхыҽҽа Гигант/Адау – Аԥсны зегь реиҳа  иҳараку аӡхыҽҽақәа  иреиуоуп. Амҩан иуԥылоит анемец солдаҭцәа идыргылаз ақыҭа Аҟармара.

Аӡхыҽҽа аатын уажәааигәа. Уи нахыс атуристцәа аднаԥхьалоит.

Азгәаҭақәа

Аԥсны


Гильда Салиҳ-иԥҳа Абреџь (; , Маиҟәаԥ ақ., Адыгеиатәи АО, СССР) — Аедыгь шәҟәыҩҩы, арҵаҩы.

Абиографиа

Диит 1941 шықәса лаҵарамза 29 рзы Маиҟәаԥ ақалақь, Адыгеиатәи Автономтә Област.

Маиҟәаԥтәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт далгеит англыз бызшәа арҵаҩы изанааҭ ала.

Аԥсныҟны дааит даҽа асовет аамҭазы.  Акыр шықәса инеиԥынкыланы дынхон, аус луан Гәылрыԥшь араион Агәыӡера аҳаблан. Аԥсны Аџьынџьтәылатәи еибашьра ашьҭахь дынхоит Гагра ақалақь агәы аҟны.

Лҩымҭақәа анылахьеит альманах «Литературная Абхазия».

2003 шықәса аахыс Урыстәыла ашәҟәыҩҩцәа Реидгыләи Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи далоуп. Дыҩуеит урысшәала.

Абиблиографиа

Акварель детства. Ановеллақәа рышәҟәы. М., 1995; Вечность учит терпению. Аповест. Аҟәа, 2010. (Google ашәҟәқәа)

Азхьарԥшқәа
Абредж Гильда Салиховна
Абреџь Гильда Салиҳ-иԥҳа

Азгәаҭақәа

Адыгеиатәи ашәҟәыҩҩцәа
1941 шықәсазы ииз
Лаҵарамза 29 рзы ииз


Бладимир Бабахь-иԥа Агрба (; , Кәтол, Очамчыра араион, Аԥснытәи АССР — ) — Аԥсуа шәҟәыҩҩ, алитератураҭҵааҩы, афольклорист.

Абиографиа

Диит 1935 шықәса ԥхынгәымза 10 рзы [Кәтол]] ақыҭа, Очамчыра араион, Аԥснытәи АССР. Иԥсҭазаара далҵит 2020 шықәса хәажәкырамза 29 рзы.

Иҵара иҵон Кәтолтәи ихарҭәаам абжьаратә школ аҟны далгеит, 1950 шыкәса иҵара иациҵеит Тамшьтәи абжьаратәи ашкол аҟны. Абжьаратәи ашкол далгеит 1954 шықәсазы. А. М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт афилологиатә факультет далгеит 1959 шықәсазы. Иара убас СССР аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа А. М. Горки ихьӡ зху Адунеитә литература аинститут аспирантура 1965 шықәсазы.

1959-1961 шш. раан Кәтолтәи актәи абжьаратәи ашкол аҟны дырҵаҩын, нас, хышықәса усурҭада дыҟан. 1968 шықәса аҭҵаарадырратә усзуҩы еиҳабыс дрыдыркылеит Д. И. Гәлиа ихьӡ зху абызшәеи алитературеи, аҭоурыхи ринститут (уажәы Аԥсуаҭҵаара аинститут) аҟны. 1975 шықәса нахыс – аҭҵаарадырратә усзуҩы еиҳабыс, 2012 шықәса инаркны – усзуҩы хадас.

Абиблиографиа

 Абхазская  поэзия и устное народное творчество, Қарҭ, 1971
 Ашәҟәыҩҩи жәлар рырҿиамҭеи. Алитера-ҭҵааратә статиақәа. Аҟәа, 1977
 Аԥсҭазаареи ахәрыбӷьыци. Алитература-критикатә статиақәа. Аҟәа, 1980
 Из истории дореволюционной абхазской литературы. Сухуми, 1988
 Р. Лашәриа. Арҿиаратә потреҭ. Аҟәа, 2013
 Б. У. Шьынқәба ипоезиеи жәлар рҿаԥыц рҿиамҭеи. Аҟәа, 2014

Азхьарԥшқәа
Агрба Владимир Бабахович
Агрба Владимир Бабахь-иԥа

Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа
Аграа
1935 шықәсазы ииз
Ԥхынгәымза 10 рзы ииз
2020 шықәсазы иԥсыз
Хәажәкырамза 29 рзы иԥсыз


Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла () — Ауажәларратә арҿиаратә еиҿкаара. Еидиҵоит Аԥснытәии аҳәаанырцәтәии алитераторцәа.

1933 шықәса «Аԥснытәи Асовет шәҟәыҩҩцәа Реидгыла» аԥҵан (ашьҭахь – Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла ҳәа ишьақәгылоит).

Аидгыла ихантәаҩцәа
 Ҷанба, Самсон Иаков-иԥа (1933-1937)
 Л. Б. Кәыҵниа (1938-1939)
 Гәлиа, Гьаргь Дырмит-иԥа (1940–1945)
 Бӷажәба Хәыхәыт Соломон-иԥа (1945–1948)
 Ҭарба, Иван Константин-иԥа (1948–1953)
 Шьынқәба, Баграт Уасил-иԥа (1953–1958)
 Ҭарба, Иван Константин-иԥа (1958–1979)
 Лашәриа, Мушьни Таииа-иԥа (1979–1986)
 Џьонуа, Алықса Нестор-иԥа (1986–1989)
 Гогәуа, Алықьса Ноча-иԥа (1989–1997)
 Гәыргәлиа, Борис Алмисхан-иԥа (1997–2002)
 Аламиа, Геннади Шьаликәа-иԥа (2002–2004)
 Кәыҵниа, Никәала Ҭарашь-иԥа (2004–2010)
 Ҷаниа, Терент Михаил-иԥа (2010–2011)
 Мықәба, Анзор Кәакә-иԥа (2011–2016)
 Аԥҳазоу, Вахтанг Владимир-иԥа (2016)

Аидгыла алахәылацәа

Абреџь, Гильда Салиҳ-иԥҳа
Агрба, Владимир Бабахь-иԥа
Агындиа, Сергеи Арушьан-иԥа
Агәмаа, Қьаазым Ҟараман-иԥа
Ажьиба, Енвер Владимир-иԥа
Ақаҩба, Мҭы Осман-иԥа
Аҟалӷьба, Абзагә Ҭаҭархан-иԥа
Аҟәсба, Шамиль Раџьи-иԥа
Аламиа, Геннади Шьаликәа-иԥа
Амаршьан, Витали Џьота-иԥа
Анқәаб, Владимир Платон-иԥа
Аншба, Артур Артиом-иԥа
Аԥҳазоу, Вахтанг Владимир-иԥа
Аргәын, Алықьса Хәыта-иԥа
Ахьиба, Владимир Александр-иԥа
Аҳашԥҳа, Инна Никәала-иԥҳа
Аҳашба, Мушьни Лаврент-иԥа
Аҳәба, Џьума Висарион-иԥа
Аҵнариа, Владимир Леуан-иԥа
Аџьба, Таиф Шьаадаҭ-иԥа
Аџьынџьал, Анатоли Ҭархәына-иԥа
Аџьынџьал, Шьалодиа Михаил-иԥа
Бараҭелиа, Нури Тарас-иԥа
Барцыцԥҳа, Белла Урысҟан-иԥҳа
Басариа, Владимир Константин-иԥа
Басариаԥҳа, Еҭери Фиодор-иԥҳа
Бӷажәба, Хәыхәыт Соломон-иԥа
Бебиаԥҳа, Екатерина Гьаргь-иԥҳа
Бебиа, Платон Хәамԥа-иԥа
Бигәаа, Виачеслав Акаки-иԥа
Быҭәба, Дырмит Иван-иԥа
Быҭәба, Заур Расим-иԥа
Венедиктова, Надежда Иури-иԥҳа
Возба, Анатоли Бата-иԥа
Габелиа, Дмитри Павел-иԥа
Гердов, Константин Николаи-иԥа
Герхьелиа, Кәасҭа Маџьгәыр-иԥа
Гогәуа, Алықьса Ноча-иԥа
Гублиа, Гьаргь Константин-иԥа
Гыцба, Леванти Борис-иԥа
Гәлиа, Гьаргь Дырмит-иԥа
Гәлиа, Дырмит Иосиф-иԥа
Гәыргәлиа, Борис Алмасхан-иԥа

Дарсалиа, Владимир Владимир-иԥа
Дарсалиа, Ӡаӡ Харитон-иԥа
Дауҭиа, Валери Константин-иԥа
Дбар, Валентин Григори-иԥа
Делԥҳа, Саида Бадра-иԥҳа
Демерџь-иԥа, Оҭар Сааҭбеи-иԥа
Занҭариа, Владимир Константин-иԥа
Занҭариа, Даур Баӡ-иԥа
Зыхәба, Сергеи Лад-иԥа
Ӡыба, Едуард Асхад-иԥа
Ебжьноу, Руфбеи Иван-иԥа
Инал-иԥа, Шалуа Денис-иԥа
Исаев, Тауз Сулҭан-иԥа
Искандер, Фазиль Абдул-иԥа
Касланӡиа, Валери Платон-иԥа
Коӷониа, Иуа Абас-иԥа
Кәаӷәаниа, Валентин Асҭамыр-иԥа
Кәарҷиа, Заур Гьаргь-иԥа
Кәыҵниаԥҳа, Гәында Сергеи-иԥҳа
Кәыҵниа, Леуарса Бида-иԥа
Кәыҵниа, Никәала Ҭарашь-иԥа
Кәыҵниа, Сергеи Андреи-иԥа
Кәыҵниа, Шалуа Уасили-иԥа
Қапба, Руслан Хәанеи-иԥа
Қәҭарба, Ҳаири Ҳаиаҭи-иԥа
Қәычбериа, Сҭеԥан Михаил-иԥа
Лабахәуа, Леонти Бахәа-иԥа
Лагәлаа, Анатоли Ианкәа-иԥа
Лагәлаа, Андреи Иаков-иԥа
Лакербаи, Иури Асҭамыр-иԥа
Лакоба, Станислав Зосим-иԥа
Лакрба, Миха Алеқсандр-иԥа
Лашәриа, Алықьса Едгьы-иԥа
Лашәриа, Мушьни Таииа-иԥа
Лашәриа, Рауль Ӡыкәыр-иԥа
Лиубченко, Лев Николаи-иԥа
Ломиа, Кәымф Шьрын-иԥа
Маан, Владимир Тарас-иԥа
Макачааԥҳа, Лариса Заабеҭ-иԥҳа
Миқаиа, Мушьни Ирод-иԥа
Мықәба, Анзор Кәакә-иԥа
Наҷҟьебиа, Даур Капитон-иԥа
Оҭырба, Нури Кьаӷәра-иԥа

Папасқьырԥҳа, Гәышька Гьаргь-иԥҳа
Папасқьыр, Иван Гьаргь-иԥа
Папасқьыр, Мушьни Гьаргь-иԥа
Папба, Маҳинур Ҭуна
Патулиди, Николаи Георги-иԥа
Ԥачалиа, Шәарах Абзагә-иԥа
Ԥлиа, Шамил Хәсеин-иԥа
Сақаниа, Гәында Валентин-иԥҳа
Салаҟаиа, Шоҭа Хьыч-иԥа
Сангәлиа, Сандро Ламшьаҵә-иԥа
Сангәлиа, Шьалуа Михаил-иԥа
Сарециан, Артавазд Аик-иԥа
Смыр, Рушьбеи Ҳазараҭ-иԥа
Тапаӷәуа, Џьота Константин-иԥа
Торосиан, Оганес Амазасп-иԥа
Тәанԥҳа, Лиолиа Сулҭан-иԥҳа
Ҭарба, Иван Константин-иԥа
Ҭарԥҳа, Нелли Золотинск-иԥҳа
Ҭаркьыл, Сарион Хыгә-иԥа
Ҭҳаиҵыкә, Заира Шьалуа-иԥҳа
Ҭыжәба, Борис Мақсим-иԥа
Ҳашыг, Никәала Ҷыф-иԥа
Ҳаџьымԥҳа, Инна Иури-иԥҳа
Хокерба, Шамил Ибрагим-иԥа
Хәарцкиа, Игор Иван-иԥа
Ҵәыџьба, Шьалуа Леуарсан-иԥа
Чакветаӡе, Сергеи Васили-иԥа
Ҷанба, Самсон Иаков-иԥа
Ҷаниа, Терент Михаил-иԥа
Чачхалиа, Денис Кьыршьал-иԥа
Чачхалиа, Кьыршьал Шамил-иԥа
Ҷкадуа, Платон Семион-иԥа
Ҷкадуа, Шоҭа Еугьан-иԥа
Ҷыҭанаа, Виачеслав Михаил-иԥа
Шариа, Витали Валериан-иԥа
Шьаҟрыл, Платон Семион-иԥа
Шьынқәба, Баграт Уасил-иԥа
Џьапуа, Зураб Џьота-иԥа
Џьениа, Алықьса Камыгә-иԥа
Џьонуа, Алықьса Нестор-иԥа
Џьонуа, Ҷиҷико Михаил-иԥа
Џьопуа Рушьни Кәыкәиа-иԥа
Џьынџьалԥҳа, Нонна Иури-иԥҳа

Азхьарԥшқәа
 Аофициалтә саит

Азгәаҭақәа

Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла
1933 шықәсазы ицәырҵит


Босниеи Херцеговинеи (, ) — Аҳәынҭқарра шьыбжьрхара-мрагыларатәи Европаҟны, Балкантәи адгьылбжьахабжаҟны. Сараево иаҳҭнықалақьуп.

Аҵанакы – .

Аҳәынҭқарра иаланхо – .

Административтә-ҵакырадгьылтә шара

Босниеи Херцеговинеи Рфедерациа 10 автономтә кантонқәакны рҽыршоит:

 I. Унско-Сансктәи акантон
 II. Посавтәи акантон
 III. Тузлатәи акантон
 IV. Зеницко-Добоитәи акантон
 V. Босанско-Подринтәи акантон
 VI. Абжьарабосниатәи акантон
 VII. Герцеговинатә-Неретветәи акантон
 VIII. Мраҭашәарахерцеговинатәи акантон
 IX. Сараевотәи акантон
 X. Акантон 10

Азгәаҭақәа

Европатәи атәылақәа
Афедеративтә республикақәа