Tasmania (/tæzˈmeɪniə/; Palawa kani: lutruwita) nakeuh saboh neugara bagian mupulo di Australia. Pulo nyoe teuduek 240 kilometer (150 mil) di tunong banuwa Australia, jipisah lé Selat Bass. Titik paléng tunong nanggroe Australia nakeuh pulo nyoe.

Geografi
Neugara bagian Tasmania geucakup pulo utama Tasmania, pulo nyang keu 26 paléng rayek di donya, ngön 1.000 boh pulo laén silingkajih. Tasmania nakeuh neugara bagian di Australia nyang paléng dit ureuëng duek, nyakni 569.825 droe ureueng duek  thôn 2021. Nang nanggroe ngön banda rayekjih nakeuh Hobart, ngön 40 persen populasi geuduek di wilayah Hobart Raya. Nyan jeut keu nanggroe Australia yang paleng hana pusat.

Ureueng duek
Pulo utama Tasmania dihuni lé ureuëng Duëk Aseuli Dipike bahwa ureuëng duëk aseuli Tasmania dipeucre nibak kelompok Aborigin daratan sekitar 11.700 thon nyang ka lheueh, lheuh tingkat laot nyang ji peuget Selat Bass. Pulo nyan dipeuduek secara permanen le ureung Eropa bak thon 1803 seubagai peuneuduek pidana dari Keurajeuën Britania untuk mencegah klaim bak tanoh le Keurajeuë Prancis phon bak masa Perang Napoleon. Penduduk Aborigin dipeuget antara 3.000 dan 7.000 bak wate pemukiman Inggris, teutapi hampir dipeubinasa lam 30 thon lam periode konflik ngen peuseutu yang dikenal sebagai "Prang Itam" ngen penyebaran peunyakét peularan. Konflik, nyang peukeuh antara 1825 dan 1831 dan meuakibat keu leubeh dari lhee thon undang-undang militer, meupeumioh nyawa hampir 1.100 ureung duëk aselui an pemukim.

Dipeurintah Inggris pulo nyoe awai jih jeut keu bagian dari Koloni Wales Seulatan Baroe tapi jeut keu koloni yang terpisah di bawah nama Van Diemen's Land (ngon nama Anthony van Diemen) bak thon 1825. Kira-kira 80.000 taboh dihukum dijak u Tanoh Van Diemen seugolom praktek nyoe, yang dikenal sebagai transportasi, berhenti bak thon 1853. Bak thon 1855 konstitusi Tasmania jinoe geupeugot, dan thon ukeue koloni nyan  seucara resmi meu ubah nan jih jeut Tasmania. Bak thon 1901 jeut keu saboh nanggroe Australia meulalui proses federasi Australia.

Ekonomi
Jinoe, Tasmania na ekonomi yeng paleng ubit dari negara bagian dan wilayah Australia, yeng dipeuget le pariwisata, pertanian ngen akuakultur, pendidikan ngen peurawatan kesehatan. Tasmania nakeuh saboh eksportir pertanian nyang rayek, meunan cit tujuan rayek keu ekoturisme. Kira-kira 42 persen wilayah jih, termasuk taman nasional ngen Tanoh Warisan donya (21%) dipeulindong dalam bentuk cadangan. Partai politik lingkungan phon di donya geudirian di Tasmania.

Nè seunurat


Keurajeuën Daya atawa Nanggroe Daya nakeuh saboh Keurajeuën ubit nyang na di Nanggroe Lamno, (jinoë na lam wilayah Kabupatèn Acèh Jaya).

Tarèh

Yôh masa dilèe nibak pucôk Kruëng Daya na saboh gampông lam calok nyang teumpat geuduëk dum ureuëng tan agama, nan calok nyan nakeuh Lhan Na, teumpat nyan dudoë teuma geukheun Lam No. Dudoë nibaknyan teuka keunan u calok nyan dum ureuëng nyang trôh dari macam dairah laén nyang ka leubèh maju, ureuëng teuka nyan ka neuba keunan reusam udép nyang maju sampoë disinan jeuët keu saboh gampông nyang uroë keu siuroë ho meutamah maju cit.

Hana trép nibak nyan ramè cit trôh keunan ureuëng Islam nyang teuka dari timu, nibak dua boh keurajeuën Islam nyang ka leubèh maju reusamjih, Acèh Rayek ngon Pasè. Deungon geuikôt agama barô nyang geupeuturi lé ureuëng Islam Lamuri ngon Pasè, ureuëng gampông Lam No nyan dudoë ka geutamöng lam agama Islam cit.

Nè seunurat

Keurajeuën di Acèh


Pocut Meurah Intan kayém cit droëneuhnyan geumeuhôi ngön nan Pocut di Biheuë nakeuh sidroë pocut nibak turônan ulèe balang Keurajeuën Acèh.

Teumpat lahé
Gopnyan lahé di gampông Biheuë nibak thôn 1833, ayah gopnyan nakeuh Keujruën Biheuë. Pocut Meurah nakeuh nan nyang ka biasa geungui keu nan meuhôi dum ureuëng inong turônan Sultan Acéh. Nibak masa jaya Keurajeuën Acèh Darussalam dairah Biheuë nyan jitamöng lam Wilayah Sagoe XXII Mukim, Acèh Rayek, dudoë teuma bak akhé abad keu-19 nanggroë Biheuë nyan jitamöng lam wilayah XXII mukim: Pidië, Batèe, Padang Tiji, Kalé ngon Laweuëng.

Lam seunurat "Kolonial Verslag tahun 1905" keuneubah Beulanda, Pocut nakeuh sidroë ulèe balang nyang that anti keu Beulanda.

Keuluarga
Lakoë Pocut Meurah Intan nan gobnyan Tuanku Abdul Majid, Aneuk Tuanku Abbas bin Sultan Alaidin Jauhar Alam Syah. Tuanku Abdul Majid nyoë nakeuh sidroë kawôm nibak keuluarga Sultan Acèh nyang yôh phôn han geutém sagai damèe ngon Beulanda. Tuanku Abdul Majid ulèe balang Keurajeuën Acèh nyang tugaih gobnyan nakeuh seubagoë syahbanda di kuala Batèe. Ngon seubab nyan lé Beulanda ka jipeugah Tuanku Abdul Majid nyan sidroë peurampok di laôt.

Lam rumoh tangga Pocut ngon Tuanku Abdul Majid, na lahé lhèe droë aneuk agam, aneuk phôn geubôh nan Tuanku Muhammad nyang kayem cit geuhôi ngon nan Tuanku Muhammad Batèe, aneuk teungöh geubôh nan Tuanku Budiman, nyang tulôt nan gobnyan Tuanku Nurdin.

Masa Prang Acèh
Lam masa ban-ban prang rayek di Acèh nyan ban limöng droë ureuëng nyan Ma, Ayah ngon lhèe droë aneuk agam geuh mandum ka saban kheun sapeuë pakat bak lawan Beulanda. Teuma dudoë bah that Tuanku Abdul Majid ka geumeunyeurah bak Beulanda, Pocut seureuta aneuk agam geuh han cit geusurôt lam seuëh prang nyan. Meuhat lheuëh Tuanku Abdul Majid meunyeurah, nyang jeuët keu panglima prang di wilayah XII mukim Pidië nakeuh Tuanku Muhammad Batèe seureuta geubantu lé adoë geuh Tuanku Nurdin.

Nibak buleuën dua thôn 1900, lam saboh prang di dairah Tangsé, Tuanku Muhammad ka jidrop lé Marsosé, dua buleuën lheuëh nyan Tuanku Muhammad nyan ka jiboh u Tondano di Sulawèsi.

Bak tanggai 11 buleuën siblah thôn 1902, Pocut seureuta ngon aneuk teungoh gobnyan Tuanku Budiman ka meuhasé jidrop teuntra Marsosé lam saboh prang di Padang Tiji. Lhèe thôn ureuëng nyan dua jitheun lam glap Beulanda di Acèh, meubarô nibak teungoh thôn 1905, Pocut ngon Tuanku Budiman seureuta sidroë kawôm geuh nyang nan gobnyan Tuanku Ibrahim ka jiboh lé Beulanda u nanggroë Blora di Jawa Teungöh.

Lam masa jiboh nyan gobnyan mandum nyan jipeuduëk bak rumoh Radèn Mas Ngabèhi Dono Muhammad, han jiôh dari Meuseujid Raya (Masjid Agung) Blora. Lhèe plôh dua thôn Pocut Meurah Intan disinan sampoë abéh umu neuh bak buleuën sikureuëng thôn 1937. Jirat Pocut na di gampông Tegalsari Tempurejo, Blora.

Keu cara keunang riwayat Pocut Meurah Intan, nan gobnyan ka geuboh keu nan Taman Uteuën Raya di Sulawah bak uroë nyoë.

Nè

Ulèe balang


Bu guri nakeuh saboh peunajôh nyang kayém tateumèe jeuët keu peunajôh beungöh di Acèh. Bu nyan nakeuh bu nibak breuëh bit nyang geutaguën ngön pati santan u, geutamah lom ngön meubagoë aweuëh nyang kayém geungui lam peunajôh laén bak reusam ureuëng Acèh.

Curak bu guri nyan hana jiôh bida ngon Bu Uduk di Jawa, rab saban cit ngön Bu Leumak di tanöh Meulayu.

Keu teumön bu guri nyan kayém takalon geupajôh ngön sië manök atawa sië iték taguën putéh, eungkôt teucrôh atawa boh manök teulawok sambai, cr'ah boh reuteuëk atawa udeuëng taucô, cang boh timon, mi hun ngön aneuk kacang teulheuë, geutamah lom keurupuk udeuëng atawa keurupuk muliëng meubacut.

Nè


Kuwah pliek u atawa di Pasè geukheun Kuwah pliëk nakeuh saboh peunajôh meukuwah santan nyang geutaguën nibak meupadum macam gulèe rampoë, kayém lam kuwah nyan geutamah udeuëng atawa geutamah cuë (bak reusam ureuëng Acèh Rayek). Geupeunan kuwah pliëk saweuëb dabeuëh utama kuwah nyan nakeuh pliëk (seupah u brôk nyang ka geucok minyeuk jih).

Gulèe rampoë nyang jeuët keu asoë kuwah pliëk nakeuh : ôn muliëng, boh muliëng putik, boh reuteuëk, ôn peuték, ôn ubi, reubông kala, boh peuték putik ngon boh panah putik. Di Pasè kayém that geutamah udeuëng, teuma di Acèh Rayek geutamah cuë (saboh jeunèh sipôt itam nyang udép lam kruëng). Dabeuëh jih nyang laén nakeuh asam sunti, aweuëh, kunyèt, rheuë, ôn kruët ngon bawang.

Saboh macam teuk kuwah pliëk nyan nakeuh geutaguën ngön eungkôt paya atawa eungkôt paya udép nyang ka geupeuthô ngon asap.

Ngieng cit

 Bu guri


Kuta Indra Patra nakeuh saboh kuta nyang na di Ladong, Sagoe XXVI, Acèh Rayek. Meunurôt riwayat, kuta nyoe geupeudöng yôh masa Keurajeuen Lamuri.

Kuta di Acèh


Rukôn Islam (bahsa Arab: أركان الإسلام) nakeuh limöng peukara nyang jeuët keu dasar agama bagi ureuëng Islam

Limöng peukara nyan nakeuh :
 Ucap dua kalimah syahadat.
 Peudong Seumayang siuroë simalam limöng boh watèe.
 Puasa nibak buleuën Ramadhan
 Bôh Jakeuet
 Ék Haji u Baitullah keu ureuëng nyang mampu.

Peurèntah bhah Rukôn Islam nyan na bak saboh Hadits nyang geupeutrôn lé Malaikat Jibril nyang deungön hadih nyan geupeunyata bhaih Islam, Iman, Ihsan ngön ubéna tanda keu Uroë Pagé lam 'aqidah Islam. Hadits nyan geuriwayat lé Sahbat Nabi, 'Umar bin Khattab ngön Abu Hurairah, (Ridha Allah ateuëh dua ureuëng nyan).
Hadih nyan jeuët neubeuët nibak bandua boh kitab Shahihain, Shahih Bukhari ngon Shahih Muslèm, nacit geuareutoë hadih nyan lam kitab Arbain Nawawi nibak hadih nyang keu dua.

Nè

Islam


Indônèsia geuweuek lam lhèe zona watèe, nyakni:

 Watèe Indônèsia Barat (WIB), ngon watèe tujôh jeum leubèh awai nibak Watèe Universal Geuatô (UTC) (UTC+07:00). Garéh buju seunipatjih nakeuh 105°BT. Wilayah nyang jitamong lam WIB nakeuh Pulo Ruja, Jawa, Kalimantan Barat ngon Kalimantan Teungöh.
 Watèe Indônèsia Teungoh (WITA), ngon watèe lapan jeum leubèh awai nibak UTC (UTC+08:00). Garéh buju seunipatjih nakeuh 120°BT. Wilayah nyang jitamong lam WITA nakeuh Kalimantan Seulatan, Kalimantan Timu, Kalimantan Barôh, Pulo Sulawèsi ngon Pulo-pulo Sunda Ubeut.
 Watèe Indônèsia Timu (WIT), ngon watèe sikureueng jeum leubèh awai nibak UTC (UTC+09:00). Garéh buju seunipatjih nakeuh 135°BT. Wilayah nyang jitamong lam WIT nakeuh Maluku ngon Papua.

Indônèsia


Prof. Dr. H. Syamsudin Mahmud, M.Si. () nakeuh Gubernur Acèh lam periode thôn 1993 sampoë 2000. Gopnyan geuduëk seubagoë Gubernur Acèh keu geunantoë Ibrahim Hasan. Gopnyan abéh umu nibak tanggai 22 buleuën limöng thôn 2021, lam umu gopnyan 87 thôn.

Nè

Ureueng asai Pidie


Muhammad Rasyid, atawa leubèh geuturi ngön nan Ahmad Kandang atawa cit Amad Kandang (1964 — 27 buleuën sa thôn 2001) nakeuh sidroë peujuang GAM. Gopnyan na tom geuduëk seubagoë Panglima Operasi Geurakan Acèh Merdeka wilayah Pasè.

Riwayat Udép
Nan aseuli gopnyan nakeuh Muhammad Rasyid. Meuhat nyang leubèh geuturi nakeuh ngön nan Ahmad Kandang, saweuëb gopnyan lahè ngön neuduëk di gampông Meunasah Blang Kandang, Muara Dua, Lhôkseumawe.

Nibak akhé buleuën duablah thôn 1998, Ahmad Kandang jeuët keu sidroë ureuëng GAM nyang that jimita lé teuntra ngon peulisi Indonesia. Gopnyan nibak watèe nyan ka jitudôh jeuët keu ureuëng nyang poh na padum-padum droë anggèta ABRI (jinoë TNI). Bak seubab jimita gopnyan keuh ABRI ka jipeuna saboh operasi nyang jipeunan Operasi Wibawa ’99, ngön seubab na operasi nyan sang-sang Acèh watèe nyan kajeuët keu mideuën prang. Bah that operasi nyan that teuga bak masanyan, Ahmad Kandang hana jiteumèe drop cit le teuntra atawa peulisi saweuëb gopnyan ka geulindông lé teuntra GAM ngön ureuëng Gampông Kandang.

Bak teungöh buleuën siblah thôn 1998, nyan keujadian nyang keu phôn seugohlom Operasi Wibawa ’99, watèe nyan saboh pasukan Brimob ka jikhôp ban silingka rumöh Ahmad Kandang. Meuhat bak watèe nyan han meuhasé jidrop atawa jipoh gopnyan seubab bak watèe keujadian nyan lam rumoh gopnyan na ureuëng inöng ngön aneuk manyak cut, lom pih seubab that ramèe ureuëng meurôn-rôn keunan bak rumoh nyan nyang tujuan meujak dong keu pageuë badan geulindông gopnyan lam ch'eh ch'oh nyan. Ngön cara meunan keuh gopnyan meuhasé geupeuseulamat droë.

Ahmad Kandang geuthèe cit sidroë ureuëng nyang that ahli bak peugot bom. Bak peuneugah, le that bom nyang geupeuduëk lé ureuëng GAM bak peutheun operasi TNI nakeuh atra peuneugot gopnyan. Dudoë ka teukeudi, bak tanggai 27 buleuën sa thôn 2001, lam saboh teumpat di Pasè, abéh umu gopnyan seubab beureutôh bom nyang teungöh geupeugot keu seunyata jak lawan TNI.

Nè

Ureueng asai Lhôk Seumaw'è


Prof. Dr. Ibrahim Hasan, M.B.A. () nakeuh sidroë Gubernur Acèh lam periode thôn 1986–1993. Nibak tingkat nasional, gopnyan natom neuduëk keu Menteri Negara Urusan Pangan/Kepala Badan Urusan Logistik bak periode thôn 1993–1995 keu geunantoë Letjen (Purn.) TNI Bustanil Arifin nyang seugohlom Ibrahim Hassan ka lheuëh neuduëk 25 thôn seubagoë Kepala Bulog. Lam bhaih akademis, gopnyan seugohlom neuduëk keu Gubernur Acèh neukeuh neumat jabatan Rektor Universitas Syiah Kuala masa tugaih thôn 1973–1982.

Peunawôt luwa
  Mantan Kabulog Ibrahim Hasan Tutup Usia


Abdullah Muzakir Walad (lahé tanggai 20 buleuën lapan thôn 1920) nakeuh sidroë Gubernur Acèh bak periode thôn 1968 sampoë thôn 1978.

Riwayat Udép
Abdullah Muzakir Walad lahé geuh di gampông Lubôk Sukôn Ingin Jaya, Acèh Rayek nibak tanggai 20 buleuën lapan thôn 1920. Gopnyan geujak sikula dasar geuh di HIS Sigli nibak thôn 1935. Lheuëh nyan neusambông sikula lom bak MULO ngön tamat geuh bak sikula nyan thôn 1939. Tamat disinan gopnyan geusambông teuma sikula u Kweekschool Muhammadiyah Yogyakarta ngön tamat bak thôn 1941.

Masa Keurija Gurèe bak Sikula
Lheuëh seuleusoë nibak sikula gurèe, gopnyan keuphôn that geukeurija seubagoë gurèe bak sikula rakyat VI dari thôn 1942 sampoë thôn 1946. Lam masa jeuët keu gurèe nyan gopnyan narhôh cit geutamöng lam dinas teuntra. Bak thôn 1942 mantong lam masa Beulanda gopnyan rhôh lam Stadswacht, saboh pasukan patroli nyang jipeugot lé KNIL. Sithôn lheuëh nyan gopnyan ka geuteurimöng ilmèe semi militè bak sikula gurèe atra jipeugot lé Jeupang.

Masa Lam Militèr
Lheuëh Proklamasi Indonesia Merdeka, Abdullah Muzakir Walad ka geutamöng lam Lasykar Rakyat cabeuëng Ingin Jaya disinan gopnyan jeuët keu sidroë uleè kompi. Geumat jabatan ulèe kompi nyan sira gopnyan geukeurija seubagoë buët droëgeuh, gurèe ngön keupala sikula.

Hana trép meunan, dudoë geupiyôh nibak mandum buët lam bhaih peundidèkan ngön ka peunöh geutamöng lam militèr. Gopnyan meurumpok meurunoë bak Latihan Opsir Peulisi Teuntra Sumatera di Bukit Tinggi tamat bak thôn 1946 ngön pangkat kaptèn seureuta jeuët keu anggèta nyang tamat ngön pontèn paléng got.

Bak tanggai 25 buleuën peuët thôn 1947, Abdullah Muzakir geutamöng lam Divisi X/TRI ngön jabatan gopnyan seubagoë Komandan Seksi-VIII/Peulisi Teuntra. Dua buleuën lheuëh nyan, bak buleuën nam thôn 1947, Daud Beureu'éh neupeugot TNI di Dairah Militè Acèh, Langkat, ngön Tanöh Karo disinan Abdullah Muzakir ka geutunyok seubagoë Komandan Peulisi Teuntra Divisi X Kutaraja. Bak masa nyan, Abdullah Muzakir ka meurumpok pangkat seubagoë mayor. Lheuëh nibak nyan teuma, Abdullah Muzakir geuduëk keu Komandan Corps Peulisi Militèr Langkat ngön Tanöh Karo ngön Komandan Batalion IV CPM Sumatera.

Leupah nibak masa prang kemerdekaan Indonesia, Abdullah Muzakir ka neupiyôh dari militèr bak thôn 1952 pangkat keuneulheuëh gopnyan nakeuh sidroë Letnan Kolonel. Bah that meunan, gopnyan mantong teutap geupeucaya lam macam tugaih militèr cit lagèe tugaih geuh nyang jeuët keu anggèta Delegasi 28, tugaih gopnyan disinan jeuët keu ureuëng jak mupakat Daud Beureu'éh bah geupiyôh dari prang syèdara DI/TII di Acèh.

Masa Meuniaga
Thôn 1953 gopnyan ka neuminah u Jakarta, bak teumpat barô nyan gopnyan ka geumulai usaha meuniaga. Lam bhaih nyan gopnyan geupeuphôn ngön jeuët keu Manajer bak NV Permai dari thôn 1953 sampoë 1960.

Piyôh dari NV Permai, gopnyan geuwoë u Acèh, jeuët keu Direktur PT Panca Usaha dari thôn 1961 sampoë 1967. Bak masa nyan laén nibak geuduëk keu direktur PT Panca Usaha, Abdullah Muzakir gopnyan geumat cit jabatan Direktur Fa. H.M. Amin, Keutuha Gabungan Pengusaha Ekspor Indonesia Sementara (GPEIS), Keutuha Badan Musyawarah Pengusaha Nasional Swasta (BAMUNAS) Acèh, Direktur Seksi Perdagangan BAPIPDA, ngön Kuasa Direksi Badan Otorita Jalan Raya Aceh.

Masa Gubernur Acèh
Nibak tanggai 23 buleuën lheè thôn 1968, lé Presiden Soeharto, Abdullah Muzakkir Walad ka neuangkèe seubagoë Gubernur Acèh ngön nyang duëk keu Waki Gubernur nakeuh Marzuki Nyakman. Na trép 10 thôn gopnyan duëk gubernur, meusigo cit ngön jabatan laén geuduëk keu Anggèta MPR Utôsan Dairah bak thôn 1972 ngon thôn 1977, gopnyan geuduëk cit seubagoë Keutuha Diwan Pembina Kokarmendagri Acèh ngön Korpri Tingkat I Acèh (1968-1978).

Lam masa gopnyan duëk gubernur, bhom Johan Harmen Rudolf Köhler jipinah u Kerkhoff, Banda Aceh nyan geulakèe lé gopnyan seubab ka geudeungo haba nakeuh Bhom Tanah Abang, Jakarta keuneuk jipinah le peumerentah di Jakarta. Laén nibak nyan, gopnyan nakeuh gubernur nyang ka geusampôh mandum jabatan widana di Acèh bak tanggai 18 buleuën siblah thôn 1974. Lam masa gopnyan gubernur cit di Acèh ka geupeudong Pusat Dokumentasi dan Informasi Aceh bak thôn 1977.

Lheuëh seuleusoë bak neuduëk keu Gubernur Acèh, Abdullah Muzakir jeuët keu Peunasèhat Mobil Oil Indonesia ngön Konsultan PT Arun LNG.

Nè seunurat

Ureueng asai Acèh Rayek
Gubernur Acèh


Dr. Ir. Tarmizi Abdul Karim, M.Sc. () nakeuh sidroë ureuëng bako nyang teuka dari Acèh. Gobnyan natom neuduëk lhèe go nibak jabatan gubernur, ban lhèe nyan nakeuh jeuët keu Penjabat Gubernur Kalimantan Timu, Acèh ngön Kalimantan Seulatan, seugohlom jeuët neuduëk keu gubernur gobnyan nakeuh sidroë Bupati Aceh Utara.

Riwayat jabatan
 Bupati Aceh Utara (1997–2002)
 Kepala Bappeda Provinsi Aceh
 Wakil Ketua BKPMD
 Staf Ahli Mendagri lam Ekonomi ngön Keuangan
 Penjabat Gubernur Kalimantan Timu (2008)
 Kepala Bagian Pendidikan dan Pelatihan Kementerian Dalam Negeri
 Penjabat Gubernur Acèh (2012)
 Irjen Kemendagri RI (2015)
 Penjabat Gubernur Kalimantan Seulatan (2015–2016)

Riwayat peundidékan

 Madrasah Ibtidaiyah Lhôksukôn Thôn 1969
 Madrasah Tsanawiyah Lhôksukôn Thôn 1973
 SMA Adidarma Banda Acèh Tahun 1975
 S1 Fakultas Pertanian Universitas Syiah Kuala, Banda Acèh Thôn 1981
 S2 Universitas Washington DC, AS Thôn 1987
 Kandidat Doktor (S3) Ilmu Tafsir Al-Qur'an Perguruan Tinggi Ilmu Qur'an Jakarta Thôn 2016

Referensi


dr. H. Zaini Abdullah () nakeuh sidroë peujuang GAM. Gopnyan lam GAM neuduëk seubagoë meuntroë lua nanggroë Geurakan Acèh Meurdèka ngön neumeujuang lam bhaih diplomasi di lua nanggroë. Nibak thôn 2012 sampoë 'an thôn 2017, gopnyan neuduëk seubagoë Gubernur Acèh. Lam Pilkada thôn 2012 gopnyan ka geupiléh lé rakyat Acèh jeut keu gubernur Acèh ngön waki gopnyan Muzakir Manaf rot Partai Acèh.

Di Acèh meujan nan gopnyan geukheun seubagöë Abu Doto, saweuëb gopnyan nakeuh sidroë ureuëng chik nyang geuhoreumat lé rakyat Acèh.

Bak thôn 1976, yôh Teungku Hasan Muhammad di Tiro ureuëng chik nyang peudong Geurakan Acèh Meurdèka ka geupeunyata prang keu peumerèntah Indonesia, Zaini Abdullah neutamöng lam Geurakan nyan ngön jeuët keu sidroë peunasihat utama Hasan di Tiro. Nibak thôn 1981, Zaini Abdullah ka neuikôt langkah Hasan di Tiro keu neujak duëk u neugara Swèdia, watèe nyan gopnyan neuteubiët dari Indonesia rot Medan ngon na neupiyôh hana trép di Singapura.

Riwayat Peundidékan
 Sikula Rakyat Beureunuën, Mutiara, Kabupatèn Pidië Thôn 1952
 SMP Kota Sigli, Kabupatèn Pidië, Acèh, Indonesia Thôn 1957
 SMA Kutaraja, Banda Acèh Thôn 1960
 Fakultas Kedokteran Universitas Sumatra Utara (USU), Kota Medan Thôn 1972
 Universitas Uppsala, Kota Uppsala-Swèdia
 Peundidékan spesialis ‘Family Doctor’ di Karolinska Universitets Sjukhus Huddinge, Stockholm-Swèdia

Riwayat Keurija
 Kepala Puskesmas/Kepala Rumöh Sakèt Umum Kuala Simpang–Acèh Timu Thôn 1972 sampoë thôn 1975
 Spesialis, studi kedokteran kebidanan, Rumöh Sakét Umum Pirngadi, Universitas Sumatera Utara, Medan Thôn 1975 sampoë thôn 1977
 Aktif seubagoë dokto bak padum boh Rumöh Sakét di Swedia Thôn 1982 sampoë thôn 2005
 Pansiôn ngön neukeurija seubagoë Konsultan Kesihatan ngön dokto bak Rumöh Sakét Umum ngön Health Centre di Swèdia Thôn 2005 sampoë thôn 2009
 Gubernur Acèh 2012 Thôn sampoë thôn 2017

Nè

Ureueng asai Pidie


Wangsa Saud atawa Bani Saud (bahsa Arab: آل سعود, translit. ʾĀl Saʿūd) nakeuh saboh wangsa nyang nibak masa nyöë jeuët keu wangsa nyang mat kuasa di Keurajeuën Keurajeuën Arab Saudi. Wangsa nyöe phôn that geupuga lé Saud bin Muhammad bak thôn 1720. Neugara modèrn Arab Saudi geupuga bak thôn 1932, meuhat ukheuë seureuta peungarôh Wangsa Saud ka geulhom di Jazirah Arab ka padum abad seugohlomnyan. Wangsa Saud kaleupah nibak lhèe tahap : Neugara Saudi Phôn, Negara Saudi Keu dua, ngön Neugara modèrn Arab Saudi.

Indatu nyang paléng chik nyang geusurat lam tarèh Wangsa Saud nakeuh Mani' bin Rabi'ah al-Muraidi, nyang meusajan ngön kawôm geuh teuka u Diriyah antara thôn 1446–1463 keu geujak meuduëk disinan.

Peumimpin Chik Wangsa Saud ngön raja Arab Saudi jinoë nakeuh Raja Salman bin Abdul Aziz.

Nè

Arab Saudi


Qalāwūn aṣ-Ṣāliḥī (bahsa Arab: قلاوون الصالحي, s. 1222 – 1290) nakeuh sidroë sulôtan Mamluk Bahri nyang keutujôh. Gopnyan geuduëk kuasa di Mesir dari thôn 1279 sampoë thôn 1290.

Nè

 The Travels of Ibn Battuta translated by H.A.R. Gibb

Peunawôt lua
 The American University in Cairo - Complex of Qalawun


Sulôtan Abu Al-Nasr Sayf ad-Din Al-Ashraf Qaitbay (bahsa Arab: السلطان أبو النصر سيف الدين الأشرف قايتباي) (thôn 1416/1418 – thôn 1496) nakeuh sidroë Sulôtan Mamluk Burji Mesir dari thôn 872-901 Hijriyah (1468-1496 Masehi). (transliterasi laén nibak nan gopnyan nakeuh Qaytbay ngön Kait Bey.) Gopnyan lahé seubagoë ureuëng Sirkasia, ngön tom geupubloë keu lamiët lé sulôtan keu sikureuëng Barsbay (thôn 1422 sampoë thôn 1438 M), dudoë gopnyan geupeumardèka lé sulôtan keu siblah Jaqmaq (thôn1438 sampoë thôn 1453 M).

Nè
 Stefano Carboni, Venice and the Islamic World, 828–1797 (New Haven, 2007).
 J.-C. Garcin, "The regime of the Circassian Mamluks," in C.F. Petry, ed., The Cambridge History of Egypt I: Islamic Egypt, 640–1517 (Cambridge, 1998), 290–317.

 A. W. Newhall, The patronage of the Mamluk Sultan Qā’it Bay, 872–901/1468–1496 (Diss. Harvard, 1987).
 C.F. Petry, Twilight of majesty: the reigns of the Mamlūk Sultans al-Ashrāf Qāytbāy and Qānṣūh al-Ghawrī in Egypt (Seattle, 1993).

Mamluk


Hijaz (Hejaz, Hedjaz bahasa Arab: الحجاز, translit. al-Ḥijāz, areutijih. 'watas') nakeuh saboh wilayah nyang luah blah röt barat laôt Arab Saudi. Wilayah nyoë leubèh geuturi seubagoë teumpat neuduëk dua boh banda suci Islam, Mekkah ngon Madinah. Seubagoë saboh wilayah, Hijaz —saweuëb di sinan na dumna teumpat suci agama Islam— nakeuh jeuët keu teumpat nyang that peunténg lam tarèh ngon puliték Arab seureuta Islam sampoë 'an uroë nyoë.

Nè

Arab Saudi


Seumayang Istisqa nakeuh saboh seumayang Sunnah nyang geupeudong lé ureuëng Islam keu geumeulakèe beu Geupeutrôn lé Potallah. Seumayang Istisqa nyan kayém geupeudong ngon meujama'ah bak watèe musém khuëng atawa na peureulèe beuna ujeuën keu hajat udép nyang laén.


Seuriba (Latèn: Cyanthillium cinereum) nakeuh jeunèh bak naleueng nyang na di Acèh. Lam basa Indônèsia bak nyoe geupeunan sawi langit .

Bak naleueng


jmpl|right|300px|Bak Bayu nyang timoh di Simeuluë
Bayu atawa bak bayu (nan Latin: Pterospermum javanicum), nakeuh saboh macam peunula bak kayèë kreuëh, ngon jeut jitimoh manyang sampoë 45 mètè ngon raya bak jih trôh 1 mètè raya.

Bak bayu nakeuh spèsiès peunula nibak keuluarga Malvaceae. Peunula nyoë nakeuh jeunèh bak kayèë nyang got that geungui keu peukakaih rumoh peuneugot utôh kayèë bak miseuë mèh, kurusi ngon dum peukakaih nyang laén. Jitimoh biasajih bak dairah nyang dataran meuyub, nibak teumpat nyang laèn bak bayu nyan geupeunan bayur, cayur (Sd.); bayur, wayur, wadang, walang (Jw.); phenjur (Md.); bolang (Bal.); buli (Slw..); damarsala (NTT); teunggi leuyan (Kal.).

Laèn di Indonesia bak bayu na jitimoh cit ban saboh dônya khusuihjih bak dairah nyang meuiklim tropis, lagèë di India blah röt tunong, ban saboh wilayah Asia Teunggara, ngon na cit sampoë u Amèrika Teungoh seureuta Brasil.

Nè

Bak kayèe


jmpl|right|200px| Bak ngon ôn Geulinggang

Geulinggang atawa Linggang (lam Bahsa Latin : Senna alata), nakeuh saboh jeunèh peunula seumak nyang jeuët jitimoh dumpat mantong. Kayèm that ta teumeung bak geulinggang nyan jitimoh nibak binèh kruëng, lam palôh, lam lampôh soh, lam uteuën muda, ngon lam blang.

Etimologi
jmpl|right|200px|Wareuna kunèng bungong geulinggang

Nibak dairah laén Indonesia bak geulinggang nyan geupeunan daun kupang, ketepeng, gelenggang, kupang-kupang (Meulayu), Gelinggang (Paser), ura'kap (Busang), ketepeng cina, ketepeng kebo (Jw.), ki manila, ketepang badak (Sd.), saya mara, haya mara (Halamahera Barôh), acon-aconan (Md.), tabankun (Tidoré) ngon kupang-kupang (Ternaté).

Morfologi
Manyang bak geulinggang nyan jeuët sampoë 5 mètè. Bak jih meukayèë, bulat, ngon wareuna kulét bak nyan cokelat kuto. Ôn jih meususôn bak saboh tangké, timoh lagèë meusayeuëp ngon jumeulah ôn jih geunap, aneuk ôn jih nyan na 8 sampoë 24 pasang. Rupa ôn jih nakeuh bulat panyang ngon ujông tumpôi binèh ôn jih rata, tiëp ôn nyan na panyang 3,5–15 cm, ngon raya ôn 2,5–9 cm.

Bungong geulinggang nyan nakeuh jeunèh bungong meukulah, jitubiët bak mu bungong. Ôn bungong jih na limong boh ulah, ngon meuwareuna kunèng.

Khasiet
Ôn geulinggang nyan nakeuh meukhasiët jeuët keu ubat gatai kulét lagèë kudé, kurap, gluëm, jeuët cit keu ubat cabok ngon ubat sijuëk seu'uëm.

Eu cit
 Bak kayèe

Bak kayèe


Bakoh (Latèn: Ixobrychus cinnanomeus) nakeuh jeunèh cicém sibansa kuek ubeut nyang udép lam paya atawa lam blang. Lam bahsa Indônèsia cicém nyoe geupeunan Bambangan merah.

Eu cit
 Kuek
 Canie
 Dhôk
 Tangiriek

Cicém


Laôt nakeuh bagian muka bumoe nyang meuie nyang meungklèh ngön daratan. Meulaén ngön bagian bumoe meuie nyang na bak darat, lagèe tasék ngön krueng nyang iejih tabeue, ie lam laôt nakeuh ie masén.

Eu cit
 Banuwa
 Krueng
 Tasék

Bumoe


Di yup nyoe nakeuh jeunèh-jeunèh cicém nyang na di Acèh:

A
 Ak-ak
 Ara

B
 Bakoh -  Bayeuen (cicém)
 Beureukiek
 Bruak
 Brujuek

 C
 Cakeuëk
 Canie
 Cicém jantông - nectarinia jugularis Cicém murông - Prinia familiaris / Cinnyris jugularis Cicém pala èk bam
 Cicém pala paki
 Cicém pala kunèng
 Cicém pala rimueng
 Cicém pèh neurôk -Caprimulgus macrurus Cicém subang - Parus mayor Cicém ujeuen
 Cicie

 E
 'Eunggang Kamèng - Leptoptilos javanicus J
 Jampôk

 K
 Keudidi
 Keututôk
 Kuek

 L
 Leuek
 Leuek bangguna
 Leuek tanoh

 M

 Manok
 Manok gup-gup
 Meunom -Gallinula chloropus Meureubôk
 Mirahpati
 Miriek

 P
 Pitie
 Puyôh

 R
 Rangkubèe
 Rampeuneung - Treron capellei Rampukeuëh - Oriolus chinensis S
 Srindét

 T
 Ték-ték  - Cisticola juncidis''
 Tiông batèe
 Tiông bungong
 Tih'è
 Tôk-tôk beuragoe
 Tulô
 Tulô èk asèe
 Tulô beungga
 Tulô putéh ulèe
 Tulô t'ot

Asai seunurat
 Basis data cicém di Acèh

Eu cit
 Dapeuta insekta di Acèh
 Dapeuta bak kayèe di Acèh
 Dapeuta mamalia di Acèh
 Dapeuta eungkôt laôt di Acèh
 Dapeuta eungkôt ie tabeue di Acèh

Wikipèdia
Binatang
Cicém


Di yup nyoe nakeuh nan-nan eungkôt laôt nyang na di Acèh:

A
 Amè-amè
 Aneuk meusabah

B
 Baji
 Bambangan
 Bateueng
 Bayeuen (eungkôt)
 Bawai itam
 Beukuëm
 Biléh
 Brôk babah
 Bruchum
 Bruchum padé

C
 Cabéh
 Cangah
 Ciriek
 Ciceuet
 Cualèe
 Cumök

E
 Eunggeuk-eunggeuk
 Eungkôt agam
 Eungkôt jareueng gigoe
 Eungkôt tandôk
 Eungkôt tapèe
 Eungkôt tulô
 Eungkôt siblah

G
 Gabu
 Gantheuep
 Geurapèe
 Geurita
 Geureupôh
 Geuruntông
 Gulama - Nibea soldado

J
 Jamihöng
 Janang mirah
 Jeunara

K
 Kadra
 Kawét
 Keurisi panté
 Keutuka
 Kirông - Terapon jarbua
 Kitang
 Krimèn

L
 Lamahan
 Langguran
 Layaran
 Leubiem
 Leupôh - Paracentropogon sp

M
 Meunèng : Sardinella longiceps
 Mirah mata
 Muroe

P
 Pa'ak
 Parang-parang
 Paroe
 Pilok
 Pinang-pinang
 Pisang-pisang kunèng
 Pisang-pisang mirah

N
 Noh
 Nyoe-nyoe
 Nyoe-nyoe itam

R
 Rambeue
 Reughak
 Reumong

S
 Selar
 Senangin
 Seukirông bali
 Seuridéng
 Seurindang
 Seumilang
 Sisék
 Sisék anoe
 Sumboe
 Sumpueng mirah
 Sumpueng
 Surè

T
 Taleuëng
 Tamban
 Tanda-tanda
 Tangiroe
 Tangkulo
 Thôk
 Thôk kojèk
 Turok

Y
 Yèe

Eu cit
 Dapeuta eungkôt ie tabeue di Acèh
 Dapeuta eungkôt di Acèh meunurôt klasifikasi ilmiah

Asai seunurat
 Ikan Laut Komersial di Aceh
 Ikan Karang Konsumsi di Aceh
 Inventarisasi Jenis Ikan Hasil Tangkapan Nelayan yang Didaratkan di Pulau Weh

Eungkôt laôt


Di yup nyoe nakeuh dapeuta eungkôt ie tabeue nyang na di Acèh:

B
 Bacé - Channa striata
 Bagok - Arius thalassinus
 Bujôk - Channa lucius
 Bukuem - Chelonodon patoca

C
 Cucôk geulinyueng buya
 Công - butis sp / butis amboinensis

D
 Depik - Rasbora tawarensis
 Dumbo - Clarias gariepinus

G
 Gapeueh-gapeueh -	Gerres acinaces / Gerres macracanthus
 Gro
 Geumulôh - Chanos chanos
 Gegaring

I
 Iet
 Iléh -A. marmorata

J
 Jampak - Channa cyanospilos

K
 Keubarè -	Hampala macrolepidota
 Kedawah - Rasbora sumatrana
 Kirè - Anguilla bicolor
 Keureulieng
 Kitok - Caranx ignobilis / caranx sexfasciatus
 Krueb - Anabas testudineus

L
 Landôk
 Lijeuë - Anguilla bengalensis
 Limbat -	Clarias nieuhofii
 Linong

M
 Mirah mata - Cyclocheilichthys armatus / Cyclocheilichthys apogon
 Murè - Echidna rhodochilus

N
 Naléh

P
 Pagap - Acentrogobius janthinopterus / Awaous megacephalus

S
 Seungko - Clarias teijsmanni
 Seumu - Clarias batrachus
 Seuridéng
 Seurukan
 Sungiek
 Seupat
 Seupat siam

T
 Trop - Glyptothorax platypogoniodes / Glyptothorax major
 Turak - Glossogobius celebius / Glossogobius giuris

U
 Udeuëng Galah
 Ulèe Timah

Kalön cit
 Dapeuta eungkôt laôt di Acèh
 Dapeuta eungkôt di Acèh meunurôt klasifikasi ilmiah

Beuet leubèh le
 Diversity and distribution of freshwater fishes in Aceh waters

Eungkôt ie tabeue


Bima Sakti nakeuh salah saboh galaksi nyang na bak Grup Lokal


Bak Gaki mirahpati (Euphorbia hirta) nakeuh jeunèh bak naleueng nyang asaijih di wilayah tropik Amirika. Lam basa Meulayu bak nyoe geubôh nan bak ara tanah. Bak naleueng nyoe le khasiet, di antarajih geungui keu ubat sakét deumam meudarah (dengue).

Nè seunurat

Bak naleueng


Bukét Shafa ngon Marwah (Bahsa Arab: الصفا والمروة, Latin: Aş-Şafā wa Al-Marwah) nakeuh dua boh bukét nyang na blah rot timu Masjidil Haram di tanoh suci Makkah Al-Mukarramah, Arab Saudi. Nibak dua boh bukét nyankeuh ureuëng Islam geupluëng ubeut antara dua boh bukét nyan na tujôh go gisa nibak watèë geupeubuët rukôn haji ngon 'umrah, nyan geukheun deungon Sa'i (). Bukét Shafa ngon Marwah nyan na lam Kitab Suci Al-Qur'an, nibak Surah Al-Baqarah ayat 158.

Bukét Shafa meusambông ngon Jabal Abu Qubais nyang leubèh manyang, Bukét Marwah meusambông cit ngon bukét laén nyang leubèh rayek, Gunong Qa'iqan.

Taréh
Sa'i nakeuh rukôn haji ngon 'umrah, ngon sa'i nyan ureuëng Islam geuingat keulayi nibak masa Siti Hajar watéë apôh apah neupluëng keunoë keudéh bak dua boh bukét Shafa ngon Marwah nyan. Tujuan droëneuhnyan nakeuh keu neujak mita ië keudroëneuh ngon keu aneuk neuh Nabi Isma'il a.s. Nibak masa nyan ureuëng nyan dua ban neukeubah lam padang lé Nabi Ibrahim a.s deungan seubab saboh peurintah nyang teuka dari Allah SWT. Nibak keujadian nyan keuh phôn jeuët mata ië Mon Zam-zam, saboh mon nyang ië  jih that jeureunèh. Dalam tarèh nyang neupeucaya lé ureuëng Islam, ië Zam-zam nyan jeuët nibak tanoh nyang neugluëng ngon keunuë Nabi Isma'il nyang mantong manyak nibak watèë nyan.

Nibak masa phôn Nabi Muhammad s.a.w., neujak hoi ubéna manusia keu geutamöng agama Islam, nakeuh geumeuhoi ngon geupeusapat ureuëng Makkah di Bukét Shafa, nibak thôn 613 M.

Nè

Kitab Meuneumat
  (Juni 2009). Tempat-Tempat Bersejarah di Tanah Haram. Solo:Tiga Serangkai. ISBN 978-979-045-543-6.
  (2004). Sejarah Mekah. Madinah: Fihrisah al-Malik al-Fahad al-Wathaniyyah. ISBN 9960-43-555-5.

Haji
Meukah


Gunong Abu Qubéis atawa Jabal Abi Qubais, nakeuh saboh gunong nyang na blah rot timu tanoh suci Makkah al-Mukarramah, neuduëk gunong nyan blah rot timu Masjidil Haram, manyang gunong nyan 375 mètè diateuëh manyang ië laôt.


Mehmed II (Bahsa Turki Utsmaniyah: محمد ثانى, Meḥmed-i sānī; Bahsa Turki: II. Mehmet; lahé nibak tanggai 30 buleuën lhèë thôn 1432 – abéh umu tanggai  3 buleuën limong thôn 1481), nakeuh sidroë raja Keurajeuën Turki Utsmani nyang keu tujôh.
Gopnyan na dua go tunjak geuduëk keu raja, nyang phôn nibak thôn 1444 sampoë thôn 1446 ngön nyang keudua go nibak thôn 1451 sampoë thôn 1481. Bak thôn 1453 , dua thôn neuduëk keuraja bak go keudua nyankeuh gopnyan geuba bansa Turki Utsmani u Konstatinopèl, meukeuseud geumeujak reubôt banda raya nyan keuneuk jak peutalô Keurajeuën Bizantium.

Masa Ubeut
Mehmed II lahé nibak tanggai 30 buleuën lhèë thôn 1432, di Edirne, nang nanggroë Keurajeuën Turki Utsmani. Ayah gopnyan nakeuh Sultan Sultan Murad II (1404–1451), nan ma gopnyan Hüma Hatun.

Nè


Konstantinopel (bahsa Yunani Κωνσταντινούπολις}} Ko̱nstantinoúpolis, bahsa Latin Constantinopolis, bahsa Turuki Utsmaniyah: قسطنطینیه, bahsa Turki: Kostantiniyye; atawa "Banda Konstantin") nakeuh nang nanggroë Keurajeuën Romawi, Keurajeuën Romawi Timu, Keurajeuën Latin, ngon Keurajeuën Turki Utsmani. Kaisar Konstantinus Chik geupinah nang nangrroë Keurajeuën Romawi dari banda Roma u teumpat nyan bak thôn 330 Masehi, meunan keuh meuhat banda nyan geupeunan Konstantinopel. Abad Teuneungöh(400 Masehi-1400 Masehi), Konstantinopel nakeuh saboh banda nyang that rayek ngon that makmu di Èropa.

Nè


Keurajeuën Bizantium atawa geuturi cit seubagoë Keurajeuën Romawi Timu nakeuh saboh keurajeuën nyang jeuët keu seunambông Keurajeuën Romawi

Nè


Keurajeuën Romawi nakeuh saboh neugara Romawi jameun lheuëh-Rèpublik. Keurajeuën nyanô jikuasa wilayah nyang luah di seulingka Laôt Mèditerania di Èropa, Afrika Barôh, ngon Asia Barat, raja nyang mat kuasa lam keurajeuën nyan jipeunan Kaisar. Keurajeuën Romawi nyan nakeuh mula phôn tarèh jih na bak thôn 27 SM (seugohlom Masehi), bak masa runtôh neugara Rèpublik Romawi sampoë 'an dudoë that bak watèë Muhammad al Fatih geureubôt Konstatinopèl bak thôn 1453.


Keurajeuën Latin, geukheun cit Keurajeuën Latin Konstatinopèl, nakeuh saboh neugara nyang meusapat nibak na meupadum boh neugara Katolik nibak masa Prang Salib. Neugara Latin nyan jipeudong nibak ubéna nanggroë lam wilayah Keurajeuën Bizantium nyang meuhasé jireubôt lé teuntra salib. Meukeusud awaknyan nakeuh keumeung jeuët seubagoë saboh keurajeuën nyang seubagoë geunantoë Keurajeuën Romawi. Meuhat yôh masa nyan, keurajeuën nyang jeuët keu geunantoë Keurajeuën Romawi nakeuh Keurajeuën Bizantium di Konstatinopèl.


Kayèe kunyèt (Clausena excavata) nakeuh saboh jeunèh peunula nyang kayém that tateumeung di dairah Acèh ngon di wilayah laén Sumatra sampoë u Jawa. Bak kayèe nyan nan jih lam bahsa laén nakeuh : siciriak (Minang); sicerek (Meulayu); ki bajetah (Sunda) ngon tikusan (Jawa Teungoh).

Asai seunurat

Bak kayèe


Miriek, nan Latin Ploceus, lam bahsa laen : manyar (Jawa); tampuo (Minang); sangsiah (Bali); lam bahsa Inggréh jipeunan streaked weaver (areutijih hayeuë manyum) saweuëb cicém nyan caröng that bak jumanyum naleuëng keu eumpung jih. Bak curak, raya badan ngon wareuna bulèe jih, cicém nyan rab saban ngon cicém Tulô. Peunajôh cicém nyan nakeuh aneuk padé atawa bôh naleuëng, teumpat nyang galak that jih nakeuh lam blang, bak binèh uteuën atawa lam padang. Jimeukawén seureuta jitôh boh antara buleuë peuët sampoë buleuën siplôh. Saboh miriek agam jimeukawén ngon le miriek inong. Miriek agam jimeutunang hayeuë  bak manyum umpung, soë nyang that lagak ngon ceudaih umpung jih meuhat jeuët keu jigalak lé miriek inong. Seugahlom meukawén, miriëk inong jijak bak umpung miriek agam, jipeurati kiban kri umpung miriek agam nyang dijak keumunjông nyan, meuyoë meukeunong bak ate jitém keuh meukawén ngon agam nyan.

Cicém


Beureukiek (Gallinago megala) nakeuh saboh cicém nyang galak that udép bak teumpat nyang meu ië  lagèe paya, blang, palôh. Lam bahsa laén nan cicém nyan : Berkik rawa (Indonesia); berkek tirok (Meulayu)

Nè

Cicém


Cicém pèh neurôk (Caprimulgus macrurus) nakeuh saboh jeunèh cicém nyang na di Acèh. Lam bahsa dairah laén na cicém nyan nakeuh : burung tukang kubur (Malaysia); cabak maling (Indonesia); Large-tailed nightjar (Inggréh). Cicém nyan rôh lam keuluarga Caprimulgidae.

Wilayah udép
Jampang tateumeung cicém nyan di Himalaya blah rot tunong, Asia Seulatan blah rot timu, Asia Teunggara, ngon blah rot barôh Australia. Jeuët takheun cicém nyan na lam wilayah nyang that luah di neugara Australia, Bangladèsh, Bhutan, Brunai, Kamboja, China, India, Indonesia, Laos, Myanmar, Nepal, Pakistan, Papua New Guinea, Filipina, Singapura, Malaysia, Thailand, Timor Leste, ngon Vietnam.

Teumpat udép
Teumpat udépjih nakeuh bak dairah sub-tropis ngon dairah tropis. Biasajih jimita dairah nyang leumbab, lam uteuen bangka, atawa dalam glé. Di Acèh, jih kayém tateumèë 'oh watèe malam galak that jitrôn bak tanoh sira jimeusu, nyang sujih lagèe su ureuëng teungoh geupèh neurôk saweuëb nyankeuh di Acèh geupeunan cicém nyan "cicém pèh neurôk".

Nè

Cicém


Ték-ték (bahsa Latin : Cisticola juncidis). Lam bahsa nyang laén nan cicém nyan nakeuh : Cici padi (Indonesia; Burung Cekup Padi (Malaysia); Zitting cisticola (Inggréh)

Cicém nyan nakeuh saboh cicém ubeut nyang udép jih lam blang atawa bak binéh glé. Jan watèe musém meukawén, ték-ték agam galak that jipho manyang, meu ék trôn bak jipho nyan sira jimeusu keu meuhôi cicém inong.

Cicém nyan jipajôh ulat atawa geusong nyang na lam padé ngon, naleuëng lam blang. Meuhat ureuëng meugoë padé dilèe han geubri drop atawa poh cicém nyan. Aneuk miët nyang biasajih galak jipeukaru atawa jipoh cicém nyan geupeuteumakôt ngon durôih ôk meunyoë keunong seurapa bak cicém ték-ték nyan. Lam masa meugoë nyang ka modèrn, cicém nyan ka jareuëng that na, ulat atawa geusong padé nyang jeuët keu 'eumpeuënjih ka puëh that bak jimita saweuëb ureuëng meugoë padé ka geungui mumacam keu poh ulat ngon geusong.

Nè

Peunawôt lua

Ageing and sexing by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze (PDF; 2.8 MB)
 Zitting cisticola/Fantailed Cisticola – Species text in The Atlas of Southern African Birds.


Surè (Latèn: sukèe Thunnini), bansa eungkôt nyang rôh lam famili Scombridae. Jumeulah spèsiès lam sukèe nyoe na 17 boh spèsiès.

Jeunèh
Sukèe Thunnini na 5 boh genus, nyakni:

Genus Allothunnus
 Allothunnus fallai, udép bak laôt tunong, antara garéh linteueng 20° ngon 50°

Genus Auxis
 Auxis brachydorax, udép lam Laôt Pasifik
 Auxis eudorax, udép lam Laôt Pasifik
 Surè keumong (Auxis thazard)
 Jeurubôk / surè panjoe (Auxis rochei)

Genus Thunnus

Sub-genus Thunnus
 Sisék (Thunnus alalunga)
 Sisék anoe / sisék jawa (Thunnus maccoyii)
 Surè raya mata / surè sisék (Thunnus obesus)
 Thunnus orientalis, udép lam Laôt Pasifik
 Thunnus thynnus, udép lam Laôt Atlantik

Sub-genus Neothunnus
 Pa'ak / pukeue (Thunnus albacares)
 Thunnus atlanticus, udép lam Laôt Atlantik
 Thunnus tonggol

Genus Euthynnus
 Timphiek (Euthynnus affinis)
 Euthynnus alleteratus, udép lam Laôt Atlantik, Laôt Mediteranea, ngön Laôt Itam
 Euthynnus lineatus, udép lam Laôt Pasifik tropis bagian timu

Genus Katsuwonus
 Amè-amè (Katsuwonus pelamis)

Asai seunurat
 Ikan Laut Komersial di Aceh

Eu cit
 Geurapèe
 Rambeue
 Dapeuta eungkôt laôt di Acèh

Eungkôt laôt
Scombridae


Taleuëng (bahsa Latin : Scomberoides lysan) lam bahsa Indonesia talang-talang,  nakeuh eungkôt nyang udép di laôt tropis, eungkôt taleuëng rôh lam keuluarga Carangidae atawa jeunèh eungkôt kareuëng. Teumpat udép nyang that luah keu eungkôt nyan nakeuh bak dairah kareuëng di Laôt Hindia ngon Laôt Pasifik.

Eungkôt taleuëng nyan nyang paléng rayek nakeuh 110 cm panyang ngon geuhon 110 kg. Wareuna eungkôt nyan meu keununèng, ngon na wareuna itam bak ruëng ngon bak iku jih, na meukuréng itam bacut bak dua blah badan jih. Sisék jih halôih ban jarôm neutanom bak kulét jih nyang kreuëh, duroë jih tincu, tajam ngon that kreuëh cit.

Eungkôt laôt


Eungkôt Seurumpét ( bahsa Latin : Toxotes jaculatrix ); ( Bahsa Indonesia Ikan pemanah bergaris ); ( Bahsa Meulayu ikan sumpit ). Di Acèh kayém that tateumèe  jeunéh eungkôt nyan udép lam kruëng.

Hana puëh that bak tatanda eungkôt nyan, badan jih lipéh, wareuna sisék jih meukilat ban pirak ngon na curak wareuna itam lhèe sagoë ban panyang tubôh eungkôt nyan. Eumpeuën eungkôt nyan nakeuh binatang ubeut nyang na bak peunula binèh ië lagèe rambideuën atawa binatang po lagèe lalat, unoe dén-dén ngon binatang ubeut nyang laén. Kri eungkôt nyan bak jidrop eumpeuënjih pih that ganjé, watèe ka rab ngon binatang nyang jeuët keu eumpeuën jih laju jitimbak ië dari babah jih keungon peurhot binatang nyan.

Eungkôt seurumpét nyan galak that udép lam kruëng toë kuala atawa lam bangka, saweuëb disinan le that binatang eumpeuën jih. Meujan cit jih na tateumèe cit lam kruëng ië tabeuë.

Eungkôt ie tabeue


Tih'è  ( bahsa Latin : Gallicrex cinerea ); ( bahsa Indonesia ayam-ayaman ), nakeuh saboh jeunèh cicém nyang na di Acèh. Cicém tih'è nyan udépjih lam blang, lam naleuëng rhoh atawa lam paya.

Cicém tih'è nyang ka chik rayek jih 43 cm ngon na geuhon jih 476–650 g. Wareuna bulèe jih leubèh kayém geukalon nakeuh wareuna itam keulabèe bak ulèe jih na lambéng wareuna mirah, ngon babah jih wareuna kunèng.

Nè

Cicém


Kuangkhang (bahsa Latin: Rhyticeros undulatus); (bahsa Indonesia Julang emas, nakeuh saboh jeunèh cicém nyang na di Acèh. Cicém nyan eumpeuënjih nakeuh boh kayèe (biasajih boh ibôih ngon boh ara), biëng, ngön cangguëk. Udépjih bak dairah dataran meuyub, glé sampoë bak dataran manyang 2.000 m dari muka ië laôt.

Kuangkhang nyan tubôhjih rayek (rab 1 mètè). Watèe jipo teudeungo su angèn sayeuëpjih nyang sang geuhon bak jipeupo tubôhjih. Cicém nyan galak that jipo meukawan. Eumpungjih lam reuhung bak kayèe raya nyang jitôp ngon brôh uteuën. Bohjih wareuna putéh meubinték mirah ngon coklat, sigo jitôh boh hana le, cit saboh atawa dua boh. Jimeuaneuk bak buleuën tujôh sampoë sikureuëng.

Cicém


Di yup nyoe nakeuh jeunèh-jeunèh seureungga nyang udép di Acèh:

C
 Cangkadak

D
 Daruet
 Daruet canggang
 Daruet jén
 Daruet kléng
 Dè-dè khueng

G
 Geumeuto
 Geumeuto tanoh
 Geusong
 Gutèe

H
 H'ueng

J
 Jamok
 Jangak
 Jangak uleue

K
 Kala (insekta)
 Kamue
 Keudéndén
 Keubambang
 Keululu
 Keuraleuep
 Keurimue
 Keurôk-rôk

L
 Lakoe ie
 Lalat
 Leubéng
 Lhang
 Linot
 Limpeuen

M
 Meuk-meuk

P
 Piet
 Pijét
 Pitok

R
 Reungèt

S
 Seurabè
 Seureungga
 Sèk-sèk
 Sidom

U
 Ujo
 Unoe

Eu cit
 Dapeuta bak kayèe di Acèh
 Dapeuta cicém di Acèh
 Dapeuta eungkôt laôt di Acèh
 Dapeuta eungkôt ie tabeue di Acèh

Insekta


Depik lam bahsa Latèn Rasbora tawarensis, nakeuh eungkôt ie tabeue nyang udép di Acèh Teungoh. Eungkôt nyoë khusuih that udép jih (endemik) di Tasék Lut Tawar. Status konservasi eungkôt nyan jitamong lam kawan eungkôt nyang rap punah.

Hana kureuëng nibak 60 jeunèh eungkôt depik nyang ka geuteumeung ban saboh dônya, saboh jeunèh nyan nakeuh eungkôt depik. Badanjih ubeut, udépjih bak ië tabeuë lam kruëng, tasék, paya  ngon lam blang. Eungkôt nyan panyang badanjih, ruëngjih itam, pruëtjih wareuna putéh. Na dua jeunéh eungkôt teuk lam keuluarga rasbora nyang karab saban rupajih ngon depik nyan lam tasék Lut Tawar, eungkôt Relo (rasbora sp.) ngon Eas (Rasbora argyrotaenia). Ban lhèë jeunéh eungkôt nyan saban ubeutjih, meuhat wareunajih meubida-bida; tubôh depik nyan leubèh thi'eh ngon matajih leubèh ubit bandéng dua jeunèh rasbora nyang laén.

Depik nyan jitamong lam dapeuta mirah IUCN seubagoë jeunèh nyan lam bahya, geuseubarô lom lé seubagoë jeunèh nyang rab punah saweuëb wilayah meusipreuëk udépjih nyang that ubeut. Jumeulahjih ho trép ho meutamah dit, jeuët takalon bak jumeulah eungkôt nyan nyang jidrop atawa catch-per-unit effort (CPUE). CPUE rata-rata ka jitrôn dari 1,17 kg/m2 bak thôn 1970 jeuët keu 0,02 kg/m2 bak thôn 2009.

Nè

Eungkôt ie tabeue


Eungkôt kruep (Latèn : Anabas testudineus) nakeuh saboh jeunèh eungkôt ië tabeuë nyang na di Acèh. Rupa eungkôt kruep nyan nakeuh wareuna sisékjih ijô sukla atawa nacit nyang ijô supak, panyangjih trôh 25 cm, udépjih lam paya atawa lam blang.

Nan eungkôt kruep lam bahsa laén di Indonesia nakeuh běthok atawa běthik (Jw.); puyu (Mly.); papuyu (Bjn.); dumbaya (Gor.).

Eungkôt ie tabeue
Eungkôt


Eungkôt Seupat (Latèn Trichogaster trichopterus) nakeuh saboh jeunèh eungkôt paya atawa ië tabeuë nyang na di Acèh. Rupa eungkôt seupat nyan nakeuh : tubôhjih lipéh, babahjih tincu ubeut, panyangjih trôh 12 cm. Wareunajih ban pirak biru atawa ijô, na pita singèt wareuna seupôt, na reunèk itam sineuk bak banduablah tubôhjih ngon bak uram iku sineuk.

Seupat jeunèh trichogaster trichopterus (Bahsa Indonesia jikheun Sepat Rawa) nakeuh seupat nyang paléng le di Acèh. Laén bak seupat nyang biasa nyan, nacit jeunèh Seupat Siam (T. pectoralis) nyang leubèh rayek lom tubôhjih nibak seupat biasa.

Dilèë eungkôt seupat nyan kayém that tateumeung lam blang di Acèh. Biasajih 'oh jan musém khuëng eungkôt nyan jitamong meusapat ngon mumacam lam mon ubeut bak sagoë blang meuneugoë. Ban ka meusapat dum eungkôt lam mon atawa lam aluë nyang mantong na ië, laju trôh ureuëng geujak seuët ië, geupinah lon ngon geujak kuëb eungkôt nyang na bak teumpat nyan. Reusam nyan geupeunan keumeukuëp, saboh reusam nyang that ramèe ureuëng galak. Hasè keumeukuëb nyan geuweuëk meunurôt bak apôh apah keurija maséng-maséng ureuëng nyang na rôh lam buët nyan.

Eungkôt ie tabeue


[[Beureukaih:Snakeskin gourami.jpg|thumb|200px|Eungkôt Seupat Siam]]
Eungkôt Seupat Siam (Latèn Trichopodus pectoralis''), nakeuh saboh jeunèh eungkôt paya atawa ië tabeuë nyang na di Acèh. Rupa eungkôt seupat siam nyan nakeuh rab saban ngon seupat biasa, tubôhjih lipéh, babahjih tincu ubeut, panyangjih trôh 12 cm. Wareunajih plang, na reunèk itam sineuk bak banduablah tubôhjih ngon bak uram iku sineuk. Nyang jeuët keu meubida nakeuh seupat siam nyan nyang leubèh rayek lom tubôhjih nibak seupat biasa.

Eungkôt ie tabeue


Iléh (Latèn Anguilla marmorata) keuluarga anguillid, nakeuh saboh jeunèh eungkôt paya atawa ië tabeuë nyang na di Acèh. Rupa eungkôt seupat nyan nakeuh : tubôhjih bulat panyang, na sirip bak ruëng ngon dimeuyub pruëtjih nyang meusambông ngon ikujih. Meunyoë get tapeurati iléh nyan na sisék lagèë ukèe halôih lagèe teupula lam kulétjih. Wareunajih keulabèe ngon na lagèe plang bak tubôhjih. Panyang tubôhjih sampoë trôh 2 mètè ngon geuhon jih trôh 20,5 kg, biasajih nyang rayek lagèe nyan nakeuh iléh jeunèh agam, ngon tubôh nyang ubénan raya jeuët takheun eungkôt nyan nyang paléng rayek lam bandéng ngon keuluarga anguilliddi Acèh nyang laén lagèe Lijeuë (Anguilla bengalensis) ngon Kirèë Anguilla bicolor. Masa udép iléh nyan pih na nyang trôh 40 thôn.

Eumpeuën
Eungkôt Iléh galak that jiudép lam kruëng nyang meubatèe seubab le udeuëng ië tabeuë nyang jeuët keu eumpeuën utamajih bak kruëng meubatèe. Seubagoë jeunèh eungkôt karnivora atawa jeunèh makhluk udép nyang pajôh meunatang, laén nibak jipajôh udeuëng, iléh nyan jipajôh cit meunatang ië nyang laén lagèe biëng ngon eungkôt. Jiteubiët lam umpungjih keu jimita eumpeuën nakeuh watèe malam. Nyankeuhjeuët di Acèh ureuëng nyang keuneuk mita iléh nyan geujak u keumawé atawa geujak theun bubè bak watèe malam.

That ramèe ureuëng Acèh nyang galak geupajôh iléh. Ngon seubab jareuëng that murumpok iléh nyang rayek, meuhat keuh meuhai that yum iléh nyan. Na cit keudèe meukat bu lagèe di dairah Tangsé nyang tiëp uroë geutaguën kuah iléh keu saboh peunajôh khusuih bak keudèe nyan, ngon  that ramèe cit ureuëng nyang geusaja piyôh geukeumeung rasa kuah ilèh disinan.

Asai seunurat

Eu cit
 Kirè
 Linong
 Lijeuë

Eungkôt ie tabeue
Eungkôt


Bak sumpueng (Latèn: Eclipta prostrata), jeunèh bak naleueng nyang na di Acèh. Bak nyoe lé ureueng Acèh kayém geungui keu ubat ureueng madeueng. Lam bahsa Indônèsia bak nyoe geupeunan urang-aring.

Asai seunurat
 Biodiversitas Tumbuhan Obat oleh Masyarakat Gampong Pulo Seunong Kecamatan Tangse Kabupaten Pidie

Bak naleueng


Meunèng (Latèn: Sardinella longiceps), saboh jeunèh eungkôt nyang na lam laôt Acèh. Eungkôt nyoe rôh lam famili Dorosomatidae.

Eungkôt laôt
Dorosomatidae
Clupeiformes


Ujeuen nakeuh saboh proses presipitasi nyang na lam beuntuk kuboh, mubida ngon presipitasi hana meukuboh lagèe salju, èh batèe ngon jeunampu ujeuen ngon salju (slit). Ujeuen geupeureulèe keu na lapisan atmosfer teubai keu jeuet meurumpok deungon suhu di ateueh titék gle di toe ngon di ateueh bumoe. Di bumoe, ujeuen nakeuh proses kondensasi wap ie lam atmosfer jeuet keu ie meuneuk-neuk nyang kôp brat that keu rhet dan biasajih trôk u darat. Duwa proses nyang mungkén teujadi meusigo jeuet geutulak udara leubèh jeunuh sigohlom ujeuen, nakeuh jipeuleupie udara atawa jitamah wap ie u udara.

Virga nakeuh presipitasi nyang rhôt u bumoe teuma jiwap sigohlom trôk u darat; nyoe nakeuh saboh cara penjenuhan udara. Presipitasi dipeuget lheueh taco antara aneuk ie atawa kristal èh ngon awan. Grah ujeuen na ukuran nyang meubagoe mulai dari pepat, meu-panekuk (grah raya), hingga bola ubit (grah ubit).

Articles with Audio microformats


Udeuëng Galah lam bahsa Latèn Macrobrachium rosenbergii, nakeuh jeunèh udeuëng ie tabeue nyang di Acèh, udeuëng galah nyoë nakeuh jeunèh udeuëng kruëng nyang tubôhjih rayek.

Udeuëng Galah paléng rayek nakeuh leubèh dari 30 cm. Kayém takalon wareunajih nakeuh coklat, kadang nacit nyang ijô tuha. Akijih lipéh ngon meubaréh dimeuyub pruët, lheuëh nyan na sipasang seupét ubeut kau alat bantu jiseumajôh.

Eungkôt ie tabeue


Eungkôt Ulèe Timah lam bahsa Latèn Aplocheilus panchax, nakeuh saboh jeunèh eungkôt ie tabeue nyang udép di Acèh. Eungkôt nyoe nakeuh saboh jeunèh eungkôt ubeut nyang biasajih udép lam aluë, lam paya atawa lam blang. Geupeunan eungkôt Ulèe Timah saweueb bak ulèe jih na titék ubeut wareuna timah. Lam bahsa laén di Indonesia nan eungkôt nyan: wader peto (Jw.); Titik (Jawa); sisik malik (Sd.); pantau (Min.); ngon cupang (Btw.)

Eu cit
 Dapeuta eungkôt ie tabeue di Acèh

Eungkôt ie tabeue


Linong atawa nan Latènjih Monopterus albus nakeuh saboh jeunèh eungkôt ie tabeue nyang udép di Acèh. Eungkôt nyoë kayém that meurumpok lam blang atawa lam paya.

Eumpeuënjih nakeuh eungkôt ubeut, glang, udeuëng halôh. Jiteubiet dari umpungjih 'oh watèe malam, ngon jimeuumpung nakeuh lam leuhop atawa lon ngon jikeumiët eumpeuën nyang teuka keunan bak binèh eumpungjih.

Teumpat nyang galak keu udép linong nakeuh lam ië deuë ngon meuleuhop nyang lhôk hana trôh 3 mètè. Eungkôt nyan biasa cit meurumpok lam tanoh crah nyang basah 'oh musém khuëng. Seubab jih jeuët udép ngon kureuëng oksigèn, jih jeuët jirh'uep oksigèn nyan ngon kulétjih.

Eu cit
 Iléh
 Kirè
 Lijeuë

Eungkôt ie tabeue


Lijeuë (Latèn: Anguilla bengalensis) nakeuh saboh jeunèh eungkôt paya nyang na di Acèh

Eu cit
 Iléh
 Kirè
 Linong

Eungkôt ie tabeue


Dapeuta eungkôt di Acèh meunurôt klasifikasi ilmiah

Ordo Anguilliformes

Famili Anguillidae
 Iléh - Anguilla marmorata
 Kirè - Anguilla bicolor
 Lijeue - Anguilla bengalensis

Famili Muraenidae
 Murè - Echidna rhodochilus

Ordo Beloniformes

Famili Belonidae
 Eunggeuk-eunggeuk : Tylosurus pacificus

Famili Hemiramphidae
 Aneuk meusabah - Genus Hyporhamphus

Ordo Beryciformes

Famili Holocentridae / Seurindang
 Myripristis berndti
 Myripristis adusta
 Sargocentron rubrum

Ordo Carcharhiniformes / Yèe

Famili Carcharhinidae
 Yèe beuton (Carcharhinus leucas)
 Yèe brôh (Carcharhinus longimanus)
 Yèe gapeueh (Carcharhinus melanopterus)
 Yèe meurak bulu (Carcharhinus obscurus)
 Yèe munjông (Carcharinus altimus)
 Yèe napoleon (Carcharhinus plumbeus)
 Yèe nawan (Carcharinus falciformis)
 Yèe apông (Prionace glauca)
 Yèe urot (Loxodon macrorhinus)

Famili Sphyrnidae
 Yèe plèngkong (Sphyrna zigaena)
 Yèe rimba (Sphyrna lewini)

Famili Alopiidae
 Yèe tikôh (Alopias)

Famili Galeocerdonidae
 Yèe rimueng (Galeocerdo cuvier)

Famili Hemigaleidae
 Yèe kacang (Hemigaleus microtoma)
 Yèe monas (Hemipristis elongata)

Famili Lamnidae
 Yèe mako (Isurus paucus)
 Yèe tangiroe (Isurus oxyrinchus)

Famili Rhincodontidae
 Yèe bintang/tilam (Rhincodon typus)

Famili laén
 Yèe anoe
 Yèe bungong (Cephaloscyllium variagatum)
 Yèe itam
 Yèe kantup (Chiloscyum punctatum)
 Yèe minyeuk (Squalus edmundsi)
 Yèe parang
 Yèe pa'è (Orectolobus leptolineatus)
 Yèe reudeuep

Ordo Clupeiformes

Famili Clupeidae
 Reughak : Decapterus
 Budueng - Sardinella fimbriata
 Meunèng - Sardinella sirm

Famili Engraulididae
 Biléh - Stelophorus indicus

Laén-laén
 Krimèn
 Tamban

Ordo Cypriniformes

Famili Cyprinidae
 Gapah - Barbonymus schwanenfeldii
 Iet - Barbonymus gonionotus
 Naléh - Barbonymus sp

Famili Balitoridae
 Enggalu - Gastromyzon sp.
 Nemacheilus pfeifferae

Famili Cyprinidae

Genus Cyclocheilichthys / Mirah mata
 Cyclocheilichthys apogon
 Cyclocheilichthys armatus

Genus Osteochilus
 Seurukan itam - Osteochilus hasseltii
 Seurukan putéh - Osteochilus kahajenensis
 Seurukan - Osteochilus kappenii
 Seurukan mirah pruet - Osteochilus sp

Genus Poropuntius
 Kawan - Poropuntius tawarensis

Genus Puntius
 Kepras - Puntius binotatus
 Gro - Puntius brevis
 Gempual - Puntius lateristriga

Genus Rasbora
 Biléh krueng - Rasbora spilotaenia
 Biléh krueng - Rasbora maculata Biléh krueng - Rasbora lateristriga Biléh krueng - Rasbora meinkeni Relo - Rasbora sp. Kedawah - Rasbora sumatrana Depik - Rasbora tawarensis Genus Tor / Keureulieng
 Tor tambra
 Tor tambroides
 Tor soro

 Laén-laén
 Barbodes collingwoodii Meuh - Cyprinus carpio (kön eungkôt aseuli Acèh)
 Ctenopharyngodon idella (kön eungkôt aseuli Acèh)
 Keubarè - Hampala macrolepidota Cencen - Mystacoteucus marginatus Keureulieng - Neolissochilus sp. Ordo Gonorynchiformes
 Famili Chanidae
 Geumulôh : Chanos chanos Ordo Lutjaniformes
 Famili Lutjanidae
 Bambangan - Lutjanus sebae Bateueng - Lutjanus argentimaculatus Cangak - Aphareus rutilans Reumong - Lutjanus bengalensis Tapak-tapak - Lutjanus lutjanus Tuih - Pristipomoides multidens Ordo Mugiliformes
 Famili Mugilidae
 Kadra : Liza macrolepis Ordo Perciformes
 Famili Caesionidae
 Genus Caesio
 Pisang mirah
 Pisang kareueng
 Genus Pterocaesio
 Pisang biru : Pterocaesio pisang Pisang peureuléng mirah : Pterocaesio tile Famili Carangidae
 Aneuk mirah mata - Caranx sexfasciatus Langguran - Caranx melampygus Rambeue - Caranx tille Aneuk langkitok - Gnathanodon speciosus Bawai itam - Parastromateus niger Turok - Selaroides leptolepis Sumboe - Selar crumenophthalmus Famili Coryphaenidae
 Eungkôt parang - Coryphaena hippurus Famili Kyphosidae
 Eungkôt arôn - Kyphosus cinerascens Famili Gerreidae
 Gapeueh-gapeueh - Gerres erythrourus Famili Labridae
 Bayam-bayam - Halichoeres hortulanus Famili Leoignathidae
 Ciriek - Leiognathus splendens Famili Menidae
 Pilok - Mene maculata Famili Mullidae
 Gantheuep - Parupeneus heptacanthus Gantheuep kunèng - Parupeneus cyclostomus Gantheuep mirah - Parupeneus bifasciatus Gantheuep sisék kunèng - Parupeneus chrysopleuron Mulloidichthys vanicolensis Upeneus moluccensis Famili Nemipteridae
 Scolopsis ciliata
 Scolopsis bilineata
 Nemipterus isacanthus

 Famili Pempheridae
 Seupat - Pempheris oualensis Famili Pomacentridae
 Beulang - Abudefduf vaigiensis Famili Scaridae / Bayeuen
 Scarus tricolor
 Scarus quoyi
 Scarus rubroviolaceus
 Scarus niger
 Calotomus carolinus

 Famili Scombridae
 Genus Auxis
 Surè keumong - Auxis thazard Jeurubôk / surè panjoe  - Auxis rochei Genus Thunnus
 Sisék - Thunnus alalunga Sisék anoe / sisék jawa - Thunnus maccoyii Surè raya mata / surè sisék - Thunnus obesus
 Pa'ak / pukeue - Thunnus albacares Thunnus tonggol Genus Euthynnus
 Timphiek - Euthynnus affinis Genus Katsuwonus
 Amè-amè - Katsuwonus pelamis Genus Rastrelliger
 Jeunara - Rastrelliger kanagurta Genus Scomberomorus
 Tangiroe - Scomberomorus commerson Famili Siganidae / Cabéh
 Siganus javus
 Siganus guttatus

 Famili Serranidae / Geurapèe
 Genus Aethaloperca
 Geurapèe itam (Aethaloperca rogaa)

 Genus Anyperodon
 Geurapèe bani panyang (Anyperodon leucogrammicus)

 Genus Cephalopholis
 Geurapèe bani abèe (Cephalopholis boenak)
 Geurapèe bani kuréng (Cephalopholis formosa)
 Geurapèe brinchék itam (Cephalopholis argus)
 Geurapèe brinchék mirah (Cephalopholis sexmaculata)
 Geurapèe pandak (Cephalopholis sonnerati)

 Genus Cromileptes
 Geurapèe tikôh (Cromileptes altivelis)

 Genus Epinephelus
 Geurapèe aneuk geuruntông (Epinephelus polyphekadion)
 Geurapèe bandi (Epinephelus areolatus) Geurapèe bungong kala (Epinephelus fasciatus)
 Geurapèe coklat (Epinephelus nigritus)
 Geurapèe karèt (Epinephelus coeruleopunctatus)
 Geurapèe kh'èp (Epinephelus microdon)
 Geurapèe kunyèt (Epinephelus flavocaeruleus)
 Geurapèe kunèng (Epinephelus coioides)
 Geurapèe lada (Epinephelus longispinis)
 Geurapèe macan (Epinephelus fuscoguttatus)
 Geurapèe musang (Epinephelus merra)
 Geurapèe rimueng (Epinephelus radiatus)

 Genus Variola
 Geurapèe bandi itam rueng (Variola louti)
 Geurapèe cabeueng (Variola albimarginata)

 Ordo Priacanthiformes
 Famili Priacanthidae
 Brôk babah - Priacanthus macracanthus Ordo Scorpaeniformes
 Famili Platycephalidae
 Baji - Platycephalus indicus Ordo Spariformes
 Famili Lethrinidae
 Bruchum - Lethrinus microdon Bruchum padé - Lethrinus miniatus''

Eu cit
 Dapeuta eungkôt laôt di Acèh
 Dapeuta eungkôt ie tabeue di Acèh

Asai seunurat

Eungkôt


Ara (Genus: Ficus), jeunèh bak kayèe nyang rôh lam tribus Ficeae, famili Moraceae.

Jeunèh
Di Acèh na padum-padum boh jeunèh bak ara:
 Ara lutông : Ficus padana
 Ara leumang : Ficus variegata
 Ara uteuen : Ficus fistulosa
 Ara mirah : Ficus racemosa
 Ara putéh : Ficus virens

Asai seunurat

Bak kayèe


Neptun nakeuh planet paleng jioh dari mata uroe.


Tamban (Latèn: Dussumieria elopsoides), jeunèh eungkôt laôt nyang na lam laôt Acèh. Eungkôt nyoe rôh lam famili Dussumieriidae.

Eu cit
 Dapeuta eungkôt laôt di Acèh
 Dapeuta eungkôt di Acèh meunurôt klasifikasi ilmiah

Eungkôt laôt
Dussumieriidae
Clupeiformes


Paroe, jeunèh eungkôt nyang rôh lam superordo Batoidea. Jumeulah spèsièsjih na meu 600 boh.

Jeunèh
Di Acèh na padum-padum boh jeunèh paroe:
 Paroe bintang
 Paroe juhang : Mobula alvredi
 Paroe kleueng : Aetomylaeus vespertilio
 Paroe lalat
 Paroe ôn
 Paroe peuluka

Referensi

Eu cit
 Dapeuta eungkôt laôt di Acèh
 Dapeuta eungkôt di Acèh meunurôt klasifikasi ilmiah

Eungkôt laôt


Kirè (Latèn: Anguilla bicolor), jeunèh eungkôt ie tabeue nyang rôh lam famili Anguillidae. Eungkôt nyoe badanjih panyang sibansa ngön iléh ngön lijeue.

Eu cit
 Iléh
 Lijeue
 Linong
 Dapeuta eungkôt ie tabeue di Acèh

Eungkôt ie tabeue


Bak ngom (Latèn: Actinoscirpus grossus) nyang lam bahsa Indonesia geukheun mensiang sijeunèh naleueng nyang gèt that udép lam abeuek rôh lam sukèe Cyperaceae. Bak nyoe kayém that geungui keu meunanyeum lagèe miseue keu geumanyeum tika, di Aceh meuceuhu that nyang geukheun tika ngom. Adak di dairah laén kayém that bak jeunèh nyoe geungui ke meunanyeum.

Eu cit
 Geuneu
 Naleueng
 Rabo

Bak naleueng
Cyperaceae


Giri atawa lam bahsa Indonesia jeruk bali, jeruk besar, atawa pomelo (bahsa Inggréh: pomelo, ilmiah: Citrus grandis, C. maxima) nakeuh bak sijineh bak limo nyang bohjih paléng rayek kadang ghon boh nyoe trôk 1–2 kg. Asoe boh buliet-buliet panyang lagèe aneuk padé ngon wareuna meumirah ngon seumaran, rasa jeuet takheun mamèh kadang meujampu ngon phét dan reuhang.

Bak kayèe


Sirih, saboh jeunèh bak kayèe nyang rôh lam famili 	Muntingiaceae.

Bak kayèe


Indonesia geubagi lam padum-padum propinsi ngon saboh-saboh propinsi geupimpin gubernur. Jinoe Indonesia ka na 38 propinsi. Na sikureueng da'irah ngon status istimewa

Dapeuta


Di yup nyoe dapeuta mamalia nyang na di Acèh:

A
 Asèe

B
 Badeuek
 Bue
 Bue angèn
 Bubiri
 Bubrang
 Bui

C
 Cagèe
 Ceurapè

D
 Duyông

E
 Eungkong

G
 Gajah
 Glueh
 Guda

H
 Hareunap
 Himbèe

K
 Kamèng
 Keubeue

L
 Landak
 Leumo
 Leuntie
 Lhong
 Lumba-lumba
 Lutông

M
 Mangoh
 Maw'ah
 Mie
 Musang
 Musang jeubeuet

N
 Napôh

P
 Pawôh
 Peulandôk
 Prok

R
 Reungkah
 Rimueng
 Rimueng bangka
 Rimueng bulôh
 Rimueng kuen
 Rusa

S
 Seumantông

T
 Tikôh
 Treunggiléng
 Tupè

W
 Weuk

Eu cit
 Dapeuta cicém di Acèh
 Dapeuta eungkôt laôt di Acèh
 Dapeuta eungkôt ie tabeue di Acèh
 Dapeuta bak kayèe di Acèh

Wikipèdia


Bak murông atawa Moringa oleifera nyankeuh bak kayèe nyang bagah rayek, tréb maté, sabé jimeubungong, dan kha.  Adak pih musém khueng bak murông nyoe han maté, teuma on muda nyang hana.


Bak Meurak (Laten; Caesalpinia pulcherrima) nakeuh bak kayeè meubungong nyang na di Acèh. Bakjih hana that manyang, paléng manyang nakeuh cit 3 sampoe 4 mètè. Ôn jih bulat panyang ngon ubeut nyang jiduëk meurunue bak tangké ôn, 'oh watèe ka sinja ôn nyan kuncôp bak tangkée jih. Bungong meurak nyan meuhat jeut takheun bungong nyang ceudah, wareuna bungon mirah ngon meujampu kunèng. Bungong meurak nyan jitimoh meukarang 5 - 6 boh bungong bak saboh ujông cabeuëng, nibak bungong nyan jeuet keu boh meurak nyang rupa bohjih nakeuh lipéh meupapeuën.

Gamba

Bak kayèe


Glém (Latèn: Coix lacryma-jobi), jeunèh bak naleueng nyang rôh lam famili Poaceae. Boh nibak bak nyoe kayém geungui keu geupeugöt boh meusabah. Lam basa Indonesia bak nyoe geupeunan bak jali.

 Bak naleueng


Naleueng, jeunèh timohan nyang bakjih hana meukayèe. Lam éleumèe botani, naleueng geupeurôh lam famili Poaceae.

Jeunèh
Di Acèh, le that jeunèh-jeunèh naleueng, miseue:
 Naleueng awé
 Naleueng blanda
 Naleueng jagông
 Naleueng geunue
 Naleueng gumè
 Naleueng lakoe
 Naleueng manèh
 Naleueng manèh u
 Naleueng meunta
 Naleueng pisang
 Naleueng rusa
 Naleueng seumisék
 Naleueng sira
 Naleueng ulèe seungko
 Naleueng sambô

Eu cit
 Geuneu
 Ngom
 Rabo

Asai seunurat

Bak naleueng
Poaceae


Asan Usén atawa geukheun beuleuën sausén nakeuh nan beuleuën lam almanak Acèh. Beuleuën nakeuh beuleuën Muharram lam almanak Islam (Hijiriyah). Nan beuleuën nyoe geucok nibak nan Saidina Hasan ngon Saidina Husén, cuco Nabi Muhammad SAW. Reusam ureuëng Acèh nibak beuleuën nyoe nakeuh geumeukhaduri 'Asyura nibak 10 uroë beuleuën Muharram. Peunajôh nibak khanduri 'Asyura nyan nakeuh ie bu kanji ngon geupeuna khandurinyan nibak meunasah, meuseujid atawa nibak balèe seumeubeuët. Khandurinyan geutaguën nibak teumpat geumeukhanduri ngon lheuëh geubeuët du'a mandum ureuëng atawa jama'ah geutôp khanduri ngon geupajôh ië bu kanji nyan.


Sapha nakeuh beuleuën nyang keu dua lam almanak Acèh. Beuleuën nyoe saban ngon beuleuën Safar lam almanak Islam (hijriyah).

Reusam ureuëng Acèh lam beuleuën nyoë le that nyang geupantang, lagèe hanjeuet geupeudong rumoh barô ngon hana ureuëng nyang meugatib lam buleuën sapha nyan. Nibak uroë rabu keuneulheuëh buleuën nyoë dumna ureuëng Acèh geujak meuramiën u laôt, u kruëng atawa bak mon ngon meukeusud geujak boh malang. Lam geujak meuramiën nyan nacit nyang geuba mumacam peunajôh nyang geumakeuën peunajôh nyan lheuëh geubeuët du'a lé teungku imeum.


Abeueng-abeueng latèn jih Oroxylum indicum nakeuh saboh jeunèh bak kayèe nyang na di Acèh. Lam bahsa Meulayu geukheun pokok bikir, lam bahsa Jawa ngon lam bahsa Indonesia geukheun pohon bungli meujan-jan geukheun cit kayu lanang, lam bahsa Madura geukheun pedhang-pedhangan ngon lam bahsa Palembang geukheun Kapung-kapung.

Bak abeueng-abeueng nyan na lam kawan bak kayèe nyang rayek saweuëb manyang manyang jih nakeuh trôh 9 deupa (18 mètè). Bak jih manyang sulu ngon hana le cabeueng, ôn ngon bungong jih rayek. Bungong abeueng-abeueng nyan keumang 'oh wate malam. Boh jih panyang rab saban lagèe peudeuëng, jan  thô boh nyan beukah ngon rhet aneuk lam boh nyan meusuwé jiba lé angèn.

Gamba


Ulu Masén atawa Glé Ulu Masén nakeuh saboh glé raya nyang geulindông nibak blah rot barôh Acèh. Wilyah glé Ulu Masén nyan nakeuh dairah meuyub ngon bukét ngon gunong, meuhat keuh glé nyan that leungkap ngon meulatang meunan cit dumna peunula nyang ka that puëh ngon karab punah na disinan. Hana kureuëng nibak 320 boh jeunèh cicém, 176 meulatang, 194 jeunèh reptil ngon amfibi udép lam glé raya nyan.

Meulatang nyang ka puëh tateumèe nibak dairah glé laén mantong cit na disinan, lagèe; mawaih, himbèe, Bue angèn, gajah, rimuëng, cagèe, kamèng bateè ngon mumacam meulatang laén dum na disinan.

Luah
Luah banmadum glé ulu masén hana kureung nibak 18 juta ranté atawa 738.856 hèkta. Wilayah nyang that luah nyan jitamong lam limong boh wilayah administratif kabupatèn blah rot barôh Acèh. Watas glé nyan nakeuh :

 Kabupatèn Acèh Rayek : Darul Imarah, Darul Kamal, Indra Puri, Janthoë, Kuta Cot Glië, Kuta Malaka, Lhông, Leupuëng, Lhôk Nga, Seulimeum, Leumbah Seulawah, Suka Makmur, ngon Simpang Lhèe
 Kabupaten Pidie : Keumala, Tiro, Tangse, Manè, Geumpang, Sakti, Padang Tiji, Mila, Glumpang Tiga dan Delima
 Kabupaten Pidie Jaya : Meurah Dua, Bandar Baru, Bandar Dua, Meureudu, Triëng Gadéng ngon Ulim
 Kabupaten Aceh Jaya : Teunom, Panga, Krueng Sabee, Setia Bakti, Sampoiniet ngon Jaya
 Kabupaten Aceh Barat : Sungai Mas, Kaway XIV ngon Panté Ceureumèn

Peungarôh
Deungon wilayah geulindông nyang matong that luah nyan glé ulu masén nakeuh saboh wilayah nyang that peunténg di Acèh. Wasé utama nibak glé nyan nakeuh jeuët keu wilayah mata ië ngon wilyaha keuneubah ie nyang that geupeureulèe lé ureuëng duëk nibak silingka glé nyan, ie keu meugoe ngon ie keu siuroë-uroë.

Meuhat lagèe nyan peunténg glé nyan mantong brat cit apôh apah bak geupeutheun glé ulu masén bah han jireuloh lé manusia. Jeut takalon nakeuh that tangkôh cit mantong ureuëng nyang peureuloh dairah glé geulindong nyan.

Ne

Acèh


Meunom nakeuh saboh jeunèh cicém nyang na di Acèh. Lam bahsa Latèn nan jih Gallinula chloropus, lam bahsa Meulayu geukheun tiong air, meunyoe lam bahsa Indonesia nanjih mandar batu.

Cicém meunom nakeuh jeunèh cicém nyang meuteumpat udép lam paya ngon lam blang, meuhat cicém nyan galak that udép cit nibak teumpat nyang meu ie. Eumpeuën meunom nyan nakeuh binatang ubeut nyang udep lam ie ngon dipajôh cit pucôk peunula nyang na lam paya atawa lam blang.

Rayek tubôh meunom cit sijeungkai ureueng chik atawa 31 cm. Wareuna bulèe jih itam ngon na bacut bulèe nyang putéh bak ujông sayeuep. Babah jih paneuk, ngon na lambéng peurisèe bak dhoë jih. Wareuna sisék bak gaki jih nakeuh ijô pheue. Rab sabé-sabé udép jih cit lam ie, jeuët takalon cicém nyan jimeulanguë lam ie deuë, meunyoë teuka bahya kayém jih jiseunom droë lam ië.

Eumpung jih jipeugot ngon jitumpôk naleuëng diateuëh ie atawa bak pereudèe peunula nyang timue. Boh jih wareuna kuneng supak ngon na reunèk burék wareuna coklat meuboh gadông.

Dapeuta cicém di Acèh
Cicém


Bue angèn nan latèn Nycticebus coucang; nan Indonesia kukang, nakeuh saboh jeunèh primata nyang udép di Acèh. Wareuna bulèe jih keulabèe, coklat ngon itam. Bak ruëng jih na bulèe coklat meugaréh linteueng dari iku sampoë bak dhoë, meucabeuëng wareuna coklat nyan bak geulinyuëng ngon bak mata. Badan jih hana rayek, panyang tubôh bue angen nyang ka chik nakeuh 19-30 cm.


Beureumbang nakeuh saboh jeunèh bak kayèe nyang na di Acèh, nakeuh saboh jeunèh bak bangka nyang rôh lam famili Lythraceae, nan laten jih Sonneratia alba

Bak nyoe udép nibak dairah ie masèn lagèe lam uteuen bangka atawa nibak binèh laôt. Kayém that bak beureumbang nyan jitimoh nyang keuphôn that jan na uteuën bangka muda. Lam Indonesia ngon Meulayu bak nyoe geukheun Perepat atawa pidada putih

Di Acèh ôn beureumbang geucicah keu gulèe teumon pajôh bu, pati boh jih geungui keu sirup nyang nyum jih masam. Bak beureumbang nyan kayém geungui keu kayèe rumoh atawa jeuët keu kayèe bu.

Gamba

Bak kayèe


Ceumeucet nakeuh saboh jeunèh naleueng nyang na di Acèh. Lam basa latèn jikheun Chrysopogon aciculatus, lam Meulayu, kemuncup; lam Sunda, jukut jarum. Bak naleueng nyoe rôh lam subfamili Panicoideae, famili Poaceae.

Eu cit
 Naleueng
 Rabo
 Ngom

Bak naleueng
Panicoideae


Cangkadak nakeuh saboh jeunèh insekta daruet nyang na di Acèh. Jitamong lam order Mantodea, hana kureueng nibak 2,400 jeuneh ngon 460 genus cangkadak nyang na di dônya.

Lam basa Indonesia geukheun belalang sentadu, belalang sembah; lam basa Meulayu geukheun Cengkadak, Mentadak, Mentadu. Lam basa Inggréh geukheun praying mantis


Bak sitawa (Latèn: Cheilocostus speciosus), saboh jeunèh bak kayèe nyang rôh lam famili Costaceae. Lam basa Indonesia bak nyoe geupeunan bak pacing tawar.

Bak kayèe
Costaceae


Balék kilat (Latèn: Strobilanthes alternata) nakeuh jeunèh bak kayèe nyang rôh lam ai Acanthaceae. Lam basa Indonesia, bak nyoe geukheun bak sambang getih

Acanthaceae
Bak kayèe


Peunaga nan laten acacia seyal, nakeuh saboh jeunèh bak kayèe nyang na di Acèh. Bak peunaga manyang jih 3 - 5 deupa (6 - 10 mètè), wareuna kulét bak jih ijô ngon na cit nyang mirah. Uram ôn jih meubulèe, rayek ôn jih 3-10 cm, meuduroe bak uram tangkè ôn nyan. Bungong jih meukarang wareuna kunèng. Na cit jeunèh bak peunaga nyoe nyang duroe jih rayek ngon sampoe jeuet keu jimeuumpung sidom.

Bak kayèe


Bungo nakeuh saboh jeunèh bak kayèe nyang na jitimoh di Acèh. Rôh genus Lagerstroemia, bak bungo di Acèh kayém geuteumèe nibak jeunèh Lagerstroemia speciosa atawa jeunèh bak bungo nyang rayek. Lam bahsa Indonesia, Jawa, ngon Sunda geukheun bungur.

Bak bungo kayèm jitimoh lam lampôh atawa bak teumpat nyang toe ngon mata ie atawa bak binèh krueng. Rupa bakjih nakeuh dheuen jih ramphak ngon manyang sampoë 5 deupa (10 mètè), ôn hana that rayek bungong jih lagak wareuna mirah, ceudah that bungong nyan 'oh jan meusigo keumang. Boh jih bulat ubé aneuk keulèrèng. Kayèe jih kreueh ngon juwiet, di Acèh kayém geungui dheuen ngon cabeueng nyang rayek nibak bak bungo nyan seubagoe rungkha kapai.

Gamba

Bak kayèe


Pangè nakeuh saboh jeunèh bak kayèe nyang na di Acèh, nan latèn jih nakeuh Pangium edule.. Lam bahsa Indonesia geukheun kepayang, lam bahsa dairah laén di Indonesia geukheun : kluwek (Jawa), pamarrasan (Toraja), picung (Sunda), pakem (Madura), simauang (Minang).

Aneuk nibak boh pangè nyan kayém geungui keu aweueh maguen di Indonesia, wareuna aneuk jih nyan itam. Di Jawa jeuët keu dabeueh maguen kuwah rawon, meunyoe di Sulawesi jeuet keu aweueh sôp konro. Pati wareuna itam nyang na nibak boh pangè nyan na cit geungui keu keusumba ija. Meunyoe leupah pajôh boh pangè nyan jeuet keu mabôk reunèng saweueb lam boh jih nyan na saboh macam tuba nyang geupeunan sianogenik.

Gamba

Bak kayèe


Pih mie atawa Seumalu nan lam latèn Mimosa pudica nakeuh saboh jeunèh peunula meuyub nyang na di Acèh. Lam bahsa Indonesia geukheun putri malu, ureueng Jawa geukheun pis kucing, ureueng Meulayu geukheun semalu, ureueng Sunda geukheun jukut riut.

Ôn pih mie nyan jipét meunyo meucukèh atawa meunyo keunong angèn nyang teuga. Bak jih  meujumphoe lagèe urot ngon nibak bak seureuta tangkè jih meuduroe tajam nyang halôh, bungong jih bulat ngon bulèe bungong wareuna mirah atawa boh gadông. Peunula pih mie nyan kayèm jitimoh lam blang, bak binèh rot, ngon lam lampôh soh.

Bak naleueng


Darah keubeue lam bahsa Latèn: Hibiscus rosa-sinensis L. nakeuh saboh jeunèh bak kayèe nyang kayèm takalon di Acèh. Bungong jih rayek nyang le takalon wareuna mirah ngon hana meubèe, nacit bungon darah keubeue nyan kunèng, putéh, nacit nyang meujampu mirah ngon putéh. Di neugara Malaysia bungong darah keubeue nyan nakeuh bungong nasional neugara nyan.

Lam bahsa Indonesia geukheun bunga sepatu, lam Bahsa Jawa kêmbang worawari, meunyoe lam Bahsa Meulayu geukheun bunga raya.

Bak kayèe
Bak bungong


Drien beulanda atawa lôna nakeuh saboh jeunèh bak kayèe nyang na di Acèh. Geukheun drien beulanda saweueb jameun phôn na bak nyan di Nusantara jiba lé Beulanda lam masa awak nyan jimat kuasa disinoe. Lam Bahsa Beulanda nan bak nyan  nakeuh zuurzak nyang meumakna baluem asam. Di Indonesia peunula nyan geukheun Sirsak. Lam Latèn najih Annona muricata.

Bak drien beulanda geupula keu geupet boh jih, nyum boh nyan mamèh masam 'oh watèe ka masak. Rayek boh drien beulanda nakeuh 20-30 cm, asoe jih meuurat-urat ngon wareunajih putéh. Aneuk lam boh nyan tincu lipéh wareuna itam, karab hi ngon aneuk lam boh sawôh atawa boh siku. Ôn jih wareuna ijô tuha ngon tangké ôn nyang that paneuk, meunyoë taramah ôn nyan bèe jih meuhöng.

Bak kayèe


Peureumpieng (Latèn: Themeda gigantea) saboh jeunèh timohan bansa naleueng nyang rôh lam famili Poaceae. Lam basa Indonesia bak nyoe geupeunan pimping

Bak naleueng
Poaceae


Juwang (Latèn: Cordyline fruticosa) saboh jeunèh bak kayèe nyang rôh lam famili Asparagaceae. Bak nyoe kayém geupula bak leuen rumoh keu bak bungong.

Asparagaceae


Bayeuek (Latèn: Asplenium nidus) jeunèh timohan nyang na lam uteuen di Acèh. Bak nyoe kayém jitimoh jiduek bak bak kayèe raya.

Bak kayèe
Aspleniaceae


Jeumpa keubiru nakeuh saboh jeunèh bak kayèe nibak genus plumeria nyang na di Acèh. Bak jeumpa keubiru di Acèh nakeuh nibak jeunèh plumeria rubra, rupa bakjih hana that rayek, ôn jih jareuëng ngon tebai. Bungong jih meubèe mangat ngon wareuna putéh. Kayém bak jumpa keubiru nyan geupula bak pageue lampôh rumoh atawa bak lampôh jirat.

Lam bahsa Indonesia bak jeumpa keubiru nyan geupeunan kemboja, kamboja atawa semboja di dairah pulo Bali nan jih jepun, bak nyan jipula keu peunula utama bak pura atawa bak teumpat ureueng Hindu Bali nyan jiseumayang.

Bak kayèe
Apocynaceae


Beurunyong saboh jeunèh peunula ubeut nyang na di Acèh, lam bahsa latèn nan jih urena lobata. Lam bahsa Indonesia geukheun pulutan, lam bahsa Meulayu geukheun pepulut lembu, lam bahsa Madura geukheun polot.

Bak jih hana rayek, kayèm jitimoh keudroë jih bak binèh rot ueh atawa lam lampôh soh. Ôn jih ubuet curak lageè kipah, bungong jih wareuna mirah muda. Boh jih meubulèe lagè duroë halôh ngon boh nyang ka thô jeuet meukeumat bak peukayan meunyoe teupéh ngon bak nyan.

Gamba

Nè

Bak kayèe
Malvaceae


Jaloh saboh jeunèh bak kayèe nyang na di Acèh. Bak nyan meunyoe nibak klasifikasi jitamong lam genus salix, jeunèh bak jaloh nyan nakeuh Salix tetrasperma Roxb. atawa Salix sumatrana. Bak jaloh jitimoh bak teumpat nyang leupie tanoh, lagèe bak binèh alue atawa bak binèh paya.

Lam bahsa Indonesia ngon Meulayu geukheun dedalu. Bak jih meubalôt kulèt leumiëk nyang na meu ie. Ukheue jih lagèe surabôt nibak uboe bak ngon na cit ukheue nyang  jitimoh nibak dheuen nyan manyang. Bungong jih halôh, wareuna kuneng jitubiet meujunthoe nibak dheuen bak nyan.

Nè

Bak kayèe
Salicaceae


Ceungai nakeuh bak kayèe nyang na di Acèh, lam bahsa latèn nanjih Neobalanocarpus heimii lam bahsa Meulayu ngon Indonesia nanjih cengal. Bak jih kreueh ngon kayèm geungui keu kayèe ngon peugot rumoh atawa peukakaih nibak kayèe nyang laén. Manyang bakjih nakeuh trôh 30 deupa (60 mètè). Lam dapeuta peunula geulindông, bak ceungai nyan jitamong lam dapeuta mirah IUCN, saweueb get that pueh ka bak nyan nyang mantong udép dalam glé.

Gamba

Nè

Bak kayèe
Dipterocarpaceae


Birah nan latèn jih Alocasia macrorrhizos, saboh jeunèh peunula eumpeuek nyang ôn jih rayek nyang na jitimoh di Acèh. Uboe jih jeuet geupajôh, meuhat uboe nyan nyum jih gatai. Lam bahsa Meulayu nanjih birah negeri ngon lam Indonesia geukheun bira meunyoe lam bahsa Jawa geukheun sènthé.

Eu cit
 Birah mirah
 Eumpeuek
 Keuladi
 Leubue

Araceae
Bak meuuboe


Ranup dong nan latènjih Piper aduncum, jeunèh timohan nyang na di Acèh.

Bak kayèe


Bunie nan latèn jih Antidesma bunius, saboh jeunèh bak kayèe nyang na di Acèh. Bak jih manyang trôh 15 deupa (30 mètè), kayèe jih kreueh ngon jeuet keu kayèe peugot rumoh. Boh jih bulat ubeut meukarang, meunyo ka masak boh bunie nyan wareuna jih mirah hu atawa itam. Boh bunie nyan jeuet geupajôh ban geupet dicông bak atawa na cit nyang geupeulaku keu seulincah.

Nan bunie nyan teuka nibak bahsa asai Austronesia, meusampoe rab mandum bahsa nanjih rab saban. Lam bahsa Indonesia geukheun buni, lam Meulayu geukheun buni ngon na cit nyang kheun berunai, meunyoe lam bahsa Jawa geukheun wuni, lam bahsa Madura geukheun burnèh

Nè

Bak kayèe


Beuluru nan latèn jih Entada phaseoloides, saboh jeunèh peunula nyang lagèe urot atawa ukheue raya nyang na jitimoh lam glé di Acèh. Boh beuluru nyan rab saban lagèe boh peutè meupapeuen ngon aneuk lam boh jih bulat lipéh. Lé ureueng awai di dairah Filipina, geutah beuluru nyan geungui keu ubat ngon peugléh ôk.

Bak kayèe


Kachueng atawa geukheun trueng kachueng saboh peunula ubeut nyang na di Acèh. Lam latèn nanjih Phisalis minima, kayém na bak nyan jitimoh keudroe lam lampôh. Lam bahsa Indonesia nan bak nyan geukheun ceplukan

Bak kayèe


Gapah (Latèn: Barbonymus schwanenfeldii) jeunèh eungkôt nyang rôh lam famili Cyprinidae.

Eungkôt ie tabeue


Reuteuek ngom lam bahsa Latèn Psophocarpus tetragonolobus , saboh jeunèh peunula nyang na di Acèh. Kayém geungui boh reuteuek ngom nyan keu gulèe, nyang jeuet geupajôh nakeuh ôn ngon boh jih nyang mantong putik. Geupula bak reuteuek ngom nyan bak saboh tawô saweueb peunula nyan nakeuh jeunèh peunula nyang jimeurot. Ôn jih lagèe ôn reuteuek biasa, boh jih paneuk ngon meusagoe.

Lam bahsa Indonesia geukheun kecipir, lam bahsa Meulayu geukheun kacang botor, lam bahsa Jawa geukheun cipir.

Bak kayèe


Rambèe atawa ramèe nan latèn jih Baccaurea motleyana, saboh jeunèh bak kayèe nyang di Acèh. Bak rambèe nyan na timoh jih ban seulingka Asia Teunggara, kayém jitimoh keudroe atawa ngon geuhiro keu geupot bohjih. Manyang bak rambèe nyan 9 sampoe 12 mètè dheuenjih paneuk ngon ôn jih ramphak. Boh jih meukarang bak tangké 3 sampoe 5 boh lam saboh tangké.

Bak kayèe


Jeuréng nan Latèn Archidendron pauciflorum, saboh jeunèh bak kayèe nyang na di Acèh. Bak jeuréng nyan na udép bak mandum teumpat di Asia Teunggara. Bak jeuréng nyan jitimoh manyang 15-25 mètè. Ôn ngon dheuen jih ramphak, kulét bakjih wareuna mirah ngon luen. Boh jeuréng nyan jeuet keu peunajôh nyang ramèe ureueng galak. Lam bahsa Indonesia geukheun jengkol, lam bahsa Meulayu geukheun jering.

Bak kayèe


Bak mula (Latèn: Raphanus raphanistrum subsp. sativus) jeunèh bak meuuboe nyang rôh lam famili Brassicaceae. Uboejih biasa geupajôh lé ureueng keu gulè. Jeunèhjih le macam, na boh mula putéh, mula itam ngon mula mirah. Lam basa Indonesia bak nyoe geupeunan lobak.

Asai nan
Asai nan mula nakeuh nibak basa-basa di India, lagèe Mulanki (Tamil), Mullangi (Malayalam), dan Mulo (Banggali).

Referensi

Gamba

Bak meuuboe


Keudawông nan latènjuh Parkia timoriana saboh jeunèh bak kayèe nyang bakjih rayek, boh jih meupapeuen lagèe boh peutè. Aneuk keudawông wareunajih itam, di Jawa ngon Madura aneuk keudawông kayém geulheue keu peunajôh, nyumjih leumak ngon na meupeuneuhét bacut. Aneuk keudawông nyan geungui cit keu ubat, laèn nibak aneuk, ôn, kulét bak ngon ukheuejih meukhasiet keu ubat.

Nan bak keudawông nyan lam bahsa dairah laèn di Indonesia rab saban mandum. Meunyoe lam bahsa Indonesia geukheun kedaung, lam bahsa Jawa geukheun kedhawung, lam bahsa Madura geukheun kedhâbhung.

Bak kayèe


Peugaga nan Latèn : Centella Asiatica, saboh jeunèh peunula nyang kayém jitimoh keudroejih bak ateueng blang, lam lampôh atawa bak binèh rot ueh. Peunula nyoe kayém geupot ôn ngon bak jih keu geupajôh keu teumon bu, laén nibak nyan ôn peugaga nyan jeuët cit keu ubat peupuléh mumacam bagoe peunyakét.

Nan lam bahsa laén
Lam bahsa dairah laén di Indonesia geupeunan : Banjar jalukap; Batak ampagaga; Minang pigago; Sunda antanan; Jawa pegagan; Madura Gâgân; lam Indonesia pegagan, ngon Meulayu geupeunan Pegaga.


Jeureuju nan Latènjih Acanthus ilicifolius saboh jeunèh peunula nyang jitimoh bak binèh krueng, kayém jitimoh keudroe lam palôh krueng atawa alue nyang ie masén. Ôn jih meuduroë, bak nyan jitimoh meujumphoe bak tanoh leumiek. Ôn jih jeuet keu ubat seusak ngon ubat meukrôt-krôt lam tuleueng.


Bugéng nan Latèn jih Phoenix paludosa saboh jeunèh bak kayèe nyang rab saban ngon bak keureuma, nyang na jitimoh di Kabupatèn Acèh Timu. Bak bugéng jitimoh lam bangka, atawa bak paya nyang toe ngon binèh pasi. Bak jih meuduroe panyang nyang na bak peuleupeuekjih, ônjih saban lagèe ôn bak kayèe jeunèh palem nyang laén, saban that ngon ôn salak, panyang ngon meupuréh.

Laén nibak di Acèh, bak bugéng nyan nacit jitimoh di dairah Kuala Krueng Gangga India, Pulo-pulo Andaman, ngon di Seumeunanjông Malaya Lam bahsa Indonesia nanjih korma rawa, lam Meulayu geupeunan dangsa.

Nè

Bak kayèe


Bak Jeulutông lam bahsa Latèn Dyera costulata, saboh jeunèh bak kayèe nyang na di Acèh, bak jeulutông nyan jitimoh lam dairah nyang luah di Pulo Sumatra, Kalimantan, ngon Seumeunanjông Meulayu.

Rupa
Bak jeulutông rôh lam keuluarga Apocynaceae. Rupa bakjih nyang jeuet tapeurati lagèe:
 Bak jitimoh manyang 15 deupa (30 mètè) dari uboe sampoe bak dheuen. Kulèt bakjih bacut gasa ngon wareuna keulabèe ngon rab itam. Meunyo tacurèh jitubiet geutah wareuna putèh lagèe ie abin leukat. Dheuen ngon cabeueng baknyan jitimoh meuatô meukeuliléng ngon jumeulah dheuen na 6 sampoe 8 boh dheuen.
 Ôn jeulutông nyan ramphak jitimoh bak tangkèe ngon meusapat bak saboh teumpat lam rupa meulingka. Lam saboh lingka na 6 sampoe 8 ôn. Tiep saboh lingka nyan meuklèh ngon atôt nyang panyang nyang kiwieng u ateueh. Na bida rupa ôn jeulutông nyang timoh bak tanoh thô ngon jeulutông nyang timoh nibak tanoh paya. Ôn jeulutông nibak tanoh thô leubèh rayek, lipéh ngon ujông ôn tincu. Meunyo ôn nyang jitimoh nibak bak jeulutông paya, teubai ngon ujông ôn meukuwien u dalam (u meuyub). Meunan cit bak jeulutông di Acèh ônjih leubèh rayek nibak jeulutông nyang na di Kalimantan.
 Bungong jeulutông wareuna putéh ngon meubèe harôm. Bohjih panyang ngon bak saboh tangkè na sipasang boh. Boh nyang ka masak kiwieng u ateueh, ban kathô bicah saruek boh nyan.

Nè

Bak kayèe


Eumpeuek (Laten: Colocasia esculenta) jeunèh bak meuuboe nyang rôh lam famili Araceae. Bohjih kayém geucok keu geupajôh lé ureueng. Lam basa Indonesia bak nyoe geupeunan talas.

Bak meuuboe


Geulumpang atawa nan latènjih Sterculia foetida saboh jeunèh bak kayèe nyang na di Acèh. Bak geulumpang rôh lam kawan bak kayèe rayek nyang rupajih rab hi ngon bak panjoe. Kayèm jitimoh bak geulumpang nyan lam gampông atawa lam uteuen nyang toe ngon pasi.

Meuri

Jeuet tapeumeri bak geulumpang nyan bak curak bakjih nyang manyang 20 deupa (40 mètè), dheuenjih sulu ngon jitubiet cabeueng bak teumpat nyan santeut ngon jitimoh meutingkat. Ônjih meusapat bak ujông rantèng meukeumat bak tangké nyang panyangjih 12,5 - 24 cm. Rupa ôn nyan panyang ngon tincu bak ujông ôn. Bak jan nyang ka meuteuntèe, lagèe lam musèm khueng bak geulumpang nyan durôh ônjih.

Manfa'at
Kayèe bak geulumpang rôh lam jeunèh kayèe nyang hana kreueh. Kayèejih han jitheun sagai nibak jipajôh lé bubôk. Adak pih na bak geulumpang nyang rayek, dilèe jareueng that geungui kayèe jih keu geupeugot rumoh atawa peukakaih nyang laèn. Nyang kayém cit kayèe bak geulumpang jeuet keu ngon peugot aneuk kéh atawa ngon peugot peutoe ubeut nyang geungui hana trép. Lawét nyoe nacit geungui kayèe geulumpang nyang ka tuha keu kayèe rungkha langèt-langèt rumoh, saweueb kayèe gelumpang nyan phui ngon hana pueh sabai bak geulabang lé utôh.

Ôn geulumpang jeuet keu ubat sijuek suuem, ngon rhah ôk, atawa geupéh keu ubat ureueng patah atawa meukilah. Kulètjih geureubôh jeuet keu ngon peulurôh kandông bak ureueng inong (abortivum). Saruek boh geulumpang geutôt ngon geungui abèejih, jeuet keu keusumba. Ie abèe nyan jeuet keu ubat sakét iek meunanoh.

Wilayah udép
Bak geulumpang udép lam wilayah nyang luah di Afrika Timu, Asia Seulatan, Asia Teunggara, Pulo-pulo Nusantara sampoe u Australia. Bak saboh peuneugah, bak geulumpang nyan geupeugah teuka jih nibak wilayah Afrika tropis. Nanjih lam bahsa dairah laén lagèe: kepuh, kepoh, jangkang lam Bahsa Jawa; kelompang lam Bahsa Madura; kepuh lam bahsa Indonesia; kelumpang jari lam bahsa Meulayu.

Referensi

 Bak kayèe


Kumbang nan latènjih mangifera quadrifida nakeuh bak kayèe lam keuluarga Anacardiaceae. Bak kumbang nyan aseuli teunimoh nyang na di Sumatra, Kalimantan ngon Seumeunanjông Meulayu.

Nè

Bak kayèe
Anacardiaceae


Punteut nan latènjih barringtonia racemosa saboh jeunèh bak kayèe lam keuluarga Lecythidaceae. bak punteut nyan na jitimoh di Acèh. Laén nibaknyan, bak nyan meusipreuek jitimoh lam uteuen paya atawa bak binèh krueng ngon alue di wilayah pasi Laôt Hindia dari pasi timu Afrika, Madagascar sampoe u Asia Seulatan, Asia Teunggara, pasi China, Taiwan, pasi barôh Australia, pulo Ryukyu (Jeupang) sampoe u Polinesia.

Gamba

Referensi

Bak kayèe
Lecythidaceae


Bak bi (Latèn: Aegle marmelos) jeunèh bak kayèe nyang rôh lam famili Rutaceae. Lam basa Indonesia bak nyoe geupeunan maja.

Rutaceae


Meulu saboh jeunèh peunula nyang na lam genus Jasminum, keuluarga Oleaceae. Lam genus jasminum nyan na leubèh nibak 200 jeunèh teunimoh nyang meusipreuek di wilayah subtropika Eurasia, Afrika, ngon Oceania. Jeunèh meulu di Acèh jeuet takheun teuka nibak jeunèh Jasminum officinale. Teunimoh nyoe timoh ngon meujuh'om keudroe atawa deungon jirhak nibak bak kayèe laén.

Manfa'at
Bungong meulu geungui keu mumacam bagoe peuneugot lagèe keu bèe minyeuk pr'et keu tèh nyang that jigalak di Indonesia. Bungong ngon ônjih jeut cit keu ubat ie abin bak ureueng inong, ônjih nyan jeuet cit keu ubat tumuet ngon ubat kayap. Ukheue meulu geungui keu ubat suuem asoe. Meuhat nyang that kayém, teunimoh nyan jeut keu peunula ngon peudhiet leuen rumoh.

 Bak kayèe


Gukèe pa'è jeunèh peunula nyang rôh lam famili Crassulaceae. Bak nyoe kayém geupula keu bak bungong.

Crassulaceae


Baji nan latèn platycephalus indicus aboh jeunèh eungkôt nyang na di laôt Acèh. Eungkôt baji kayèm geudrop lé ureueng meulaôt di Laôt Hindia. Baji rôh lam keuluarga platycephalidae, udépjih di Laôt Hindia, Laôt Pasifik Barat, ngon na cit di Laôt Mediterania timu.

Eungkôt laôt


Bak jôk jeunèh bak kayèe nyang rôh lam famili Arecaceae. Lam basa Indonesia bak nyoe geupeunan enau atawa ijuk.

Meunapha'at
Bak jôk le that meunapha'at. Aneukjih geucok keu peunajôh. Ie nibak seunudangjih biasa geujép nyang geupeunan ie jôk mamèh. Nibak ie jôk mamèh nyoe jeuet geupeugöt lom gula jôk. Ie jôk masam jareueng na soe jép sabab jeuet keu mabôk. Nibak ie jôk masam nyan jeuet geupeugöt lom eu cuka.

Gamba

Arecaceae


Teumeureue atawa teumeurheue nan latènjih Microcos tomentosa, saboh jeunèh teunimoh nyang na di Acèh. Kayèm takalon bak teumeureue jitimoh bak uteuen muda (tamah) ngon lam lampôh soh. Lam bahsa Indonesia nanjih geukheun jeluak.

Meuri
Jeut taturi bak teumeureue nyan nibak curak bakjih nyang teupat, na cabeueng cit dari meuyub bak sampoe u pucôkjih. Kulét bak teumeureue na licén ngon watèe tagusuek lagèe banyum meusisék bacut, wareuna kulét jih keulabèe sukla, kulét nyan 'oh tapluek blah rot asoe dalam lagèe meuanoe ngon meubeuneung.

Ôn teumeureue jitimoh siôn-ôn bak tangkéjih. Ôn jih bulat timphiek ngon rayek ôn nyan ubé paleuet, binèh ôn meureunèk, meuyo tageusuek ônjih meunyum gasa lagèe meuanoe. Wareuna ôn teumeureu mirah atawa coklat watèe mantong ôn putik, lheueh nyan ôn mirah nyan meuubah jeuet keu ijô. Meunyo tapriek ôn nyan hana meugeutah.

Bungong teumeureue nyan ubeut ngon lam saboh bungong na 5 ôn ulah (kulahkama), wareuna bungongjih kunèng. Bak tangké bungong meubulèe nyang leukang watèe tagusuek. Bungongjih meukarang bak ujông tangké, lam saboh karang na 10-15 boh bungong.

Boh teumeureue rupajih bulat, aneuk jih kreueh. Jan tapuliek boh nyan lagèe na tapéh nyang lipéh meusalôb aneuk. Bohjih nyang putik wareuna ijô, ngon meugantoe jeut keu itam jan bohnyan kamasak. Kayém boh teumeureue nyang ka masak jipot lé aneuk miet keu jipajôh, nyum boh teumeureu masak nyan masam mamèh. Boh nyang putik jeut keu ayeum beudé chok (ayeuem beudé) nyang jipeugot nibak jaroe trieng.

Peunawôt lua
 Microcos tomentosa

Bak kayèe


Bili nan latènjih Donax canniformis saboh jeunèh timohan nyang jeut geungui bak jih keu geumanyum mumacam bagoe peukakaih. Teunimoh bili nyan lam Bahsa Indonesia geukheun bemban.

Meuri
Bak bili jeut taturi ngon rupa bakjih nyang bulat ngon sulu. Nyang paléng manyang baknyan cit saboh deupa (2 mètè) jitimoh meukawan. Bungong jih putéh jitimoh bak saboh peuleupeuek ubit nyang meusapat ngon peuleupeuk bak jitubiet ôn. Ônjih jitimoh bak saboh tangké nyang na nibak ujông bak.

Manfa'at
Ôn bili nyan meujan na geungui keu ôn bungkôh peunajôh tapè. Ië nyang na lam pucôk ôn bili jeut keu ubat sakét mata, kri geungui ie ôn bili nyan geutitép lam mata nyang sakét. Bak bili geucok kulét jih lagèe ureueng cok kulét bak awé keu ngon peugot peukakaih lagèe jeuèe, ngon peugot klah pliek atawa ngon cop ôn ubông rumoh.

Gamba

Bak kayèe


Nilam lam latènjih Pogostemon cablin Benth. saboh jeunèh peunula na di Acèh. Bak nyan jeut keu peunula bak geucok minyeuk nilam. Ôn nilam nyan geuseu'op sampoe jeut keu minyeuk lam jeunèh atsiri. Minyeuknyan jeut keu dabeueh peunténg lam bhah peungot minyeuk pr'et atawa dum laén peureulèe. Bèe minyeuk nilam nyan meuhi'ep-hi'ep, get that trép ka geungui lé manusia.

Meuri
Bak nilam jitimoh nibak teumpat nyang reului. Meunyo lam teumpat nyang tampaih ngon cahya matauroe bak nilam nyan bagah that layèe, meunan cit layèe meunyo kureung ie. Bijèh bak nilam geucok nibak tarôkjih. Di Acèh nyang kayém ureung pula nilam nibak jeunèh P. heyneanus, Benth ngon P. hortensis, backer.

Gamba

Bak kayèe


Keululu saboh jeuneh insekta nyang na di Acèh. Rupa keululu nyan lagèe limpeuen, gakijih le ngon tubôhjih lipéh. Lam bahsa latèn keululu jitamong lam genus geophilus, nan spesies jih Geophilus electricus. Keululu nyan meunyo lam seupôt jeut meucahya wareuna ijô.


Keupula canggè (Latèn: Mimusops elengi) jeunèh bak kayèe nyang rôh lam famili Sapotaceae. Lam basa Indonesia bak nyoe geupeunan bak tanjung.

Bak kayèe


B
 Batèe
 Beudé chok
 Beudé trieng

C
 Cabang
 Catô
 Catô rimueng
 Cang keuceubét

G
 Gaséng
 Gatok
 Geude-geude
 Geulayang
 Geunteut trieng
 Geunteut bruek
 Grôp taloe

K
 Keunèkè

M
 Meuhiem

P
 Pusu

S
 Seurimbang

Reusam Acèh


Meu'èn Batèe, saboh jeunèh meuneu'èn nyang na di Acèh. Lam Bahsa Indonesia geukheun meu'èn domino atawa gaple. Di Acèh batèe keu meuneu'èn nyan geupeugot nibak balok batèe ubeut nyang na titék keu tanda jumeulah asoe aneuk balok batèe nyan. Dilèe kon meuneu'èn batèe nyan kayém geumeu'èn lé ureueng agam nibak panteue jaga atawa nibak rumoh meukhanduri ureueng meukawén. Geumeu'èn sira geuduek peuet droe ureueng meu'èn, atawa dua droe lawan dua droe.

Meuneu'èn Acèh


Pusu atawa lam bahsa Indonesia geukheun katapel, saboh jeunèh meuneu'èn di Acèh. Pusu nyan kayém geupeugot ngon timbak cicém. Kayém geupeugot ngon dheun kayèe nyang meucabeueng dua, geutarék ngon taloe nyang geupeugot ngon karèt gleueng, bhan dalam atawa puntén geuritan angèn, nibak ujông karet nyan geubôh kulèt keu teumpat peuduek aneuk batèe ubeut keu aneuk pusu.

Meuneu'èn Acèh


Geudeu-geudeu saboh meuneu'èn nyang na di Acèh. Meuneu'èn geudeu-geudeu nyan kayém na geutunang di dairah Pidie Jaya. Nyang meu'èn geudeu-geudeu nyan biasajih 'oh watèe buleuen punoh jan luah blang lam musém khueng lheuh keumeukoh padé.

Meuneu'èn Acèh


Meuhiem saboh jeunèh meuneu'èn nyang na di Acèh. Meuhiem nyan saboh meuneu'èn teumanyong makna nyang biasajih geutanyong lam curak bahsa meuantôk atawa meupantôn. Lam meuhiem nyan dua droe ureueng meu'èn atawa leubéh geutanyong bak ureueng nyang laén. Meusoe nyang jeuet geupeuglah hiem nyan, ureueng nyan nyang meunang ngon lheueh nyan geubalah teumanyong nibak nyang teumanyong phôn.

Meuneu'èn Acèh


Syèh Nuruddin Muhammad ibnu 'Ali ibnu Hasanji ibnu Muhammad Hamid ar-Raniri al-Quraisyi atawa leubèh geuthèe nan Syèh Nuruddin Ar-Raniri sidroe ulama chik nibak masa neugara Acèh Darussalam. Gobnyan sidroe ulama nyang jeuet keu mufti di nanggroe Acèh bak masa Sôleutan Iskandar Thani.

Bak saboh keunira, Syèh Nuruddin geupeugah lahé nibak abad keu-16 di banda Ranir, India, ngon abéh umu nibak uroë 21 buleuen sikureueng thôn 1658. Bak saboh peuneugah, droeneuhnyan geupeugah teuka u Acèh bak thôn 1637, ngon jeuet keu mufti neugara Acèh bak thôn 1644.

Ulama Acèh