'Hindia Beulanda (bahsa Beulanda: Nederlands(ch)-Indië) nakeuh saboh wilayah koloni Beulanda nyang geuakô bak hukôm de jure ngon de fakto. Ulèe Neugara Hindia Beulanda nekeuh Ratu/Raja Beulanda nyang geupeuwaki bak sidroe Gubernur Jeundran nyang jiduëk di Batavia. Wilayah Hindia Beulanda lam teunuléh sarakata Undang-undang Keurajeuën Beulanda thôn 1814 seubagoe saboh wilayah nyang jimat dèelat lé Keurajeuën Beulanda.

Bak masa lheuëh nibak Prang Dônya II Hindia Beulanda ka jeuët keu saboh neugara meudèelat nyang geupeunan Indônèsia. Dilèe phôn-phôn that na wilayah Hindia Beulanda nyan nakeuh nibak da'irah nyang ji jajah le maseukapè niaga Hindia Timu nyang maseukapè nyan na dimeuyub peumeurèntah Keurajeuën Beulanda.

Nibak abad keu-19, wilayah nyang ka rhet lam jaroë beulanda nyan ka jipeuluwah lom, sampoe jeuët keu wilayah jajahan atra Beulanda nyang paléng rayeuëk di muka bumoë. Wilayah jajahan Hindia Beulanda nakeuh saboh wilayah nyang paléng meuyum nyang ék jikuwasa lé bansa Eropa nyang na di meuyub kuwasa Keurajeuën Beulanda, dari Hindia Beulanda teuka dum wasé alam u Eropa deungon yum nyang hana meuhai di banuwa nyan, dari wasé alam nyan Beulanda sampoë 'an uroë nyoe kajeuët keu saboh neugara bansa nyang ubeut nyang nacit jibôh yum lam kawan neugara-neugara ma'mu di dônya. Meunan pih rayeuek jasa bansa-bansa Hindia Beulanda keu Beulanda, lé awak Beulanda nyan hana meu jipeugot keunira sapeuë pih keu bansa jajahan jih. Hukôm nyang jipeulaku lé Beulanda lam wilayah jajahan jih nakeuh saboh hukôm rasial nyang ceukang. Hukôm rasial nyang jipeujak lé Beulanda nakeuh lagèe jipeugah keu ureuëng Beulanda ngon bansa Eropa la'én nyang na di Hindia Beulanda nakeuh ra'yat manusia numbôi 1 lam wilayah nyan, salang ureuëng China, Arab, Jeupang seureuta bansa-bansa la'én nakeuh manusia numbôi 2, teuma keu bansa-bansa aseuli nyang ka ta'lôk dimeuyub jajahan jih nakeuh bansa paléng hana hareuga nibak ureuëng-ureuëng kolonial jikheun manusia numbôi 3. Ngon hukôm kolonial banmandum peukara pidana, meuniaga ngon hukom-hukom la'én tundôk ban nyang jikheun lé peumeurèntah Hindia Beulanda.

Asai nan
Narit Hindia teuka nibak Bahsa Latin: Indus. Nan aseuli Hindia Beulanda lam bahsa Beulanda: Nederlandsch Indië, geuteujeumah lam bahsa Inggréh seubagoë Hindia Beulanda. Narit nan meunan keu peubida antara wilayah Asia la'én nyang jijajah lé Inggréh. Nan Hindia Beulanda kana lam ceunatat dokumen Nederlandsch Indië Company thôn 1620 M. diterjemahkan oleh bahsa Inggris sebagai Hindia Belanda, untuk tetap berbeda dari Belanda Hindia Barat. Nama Hindia Belanda tercatat dalam dokumen Belanda East India Company dari 1620-an.
Lé ahli tarèh geutuléhlam bahsa Inggréh istilah "Indië", "Hindia Beulanda" meujan-jan ngon "Kolonial Indônèsia".

Tarèh

Kuwasa maseukapè

Meuretôh thôn seugolom teuka bansa Eropa, pulo-pulo di Nusantara nakeuh nibak padum-padum boh keurajeuën nyang meudèlat nyang hudép ngon meuniaga di pasi seureuta meuneugoë di dalam pulo-pulo nyan. Ureuëng Eropa nyang phôn teuka keunan nakuh bansa Portugéh bak akhé abad keu-15 lheuëh nibak nyan teuka keunan bansa Beulanda nyang jijak mita reumpah-reumpah keuneuk jipuwoe u Eropa. Bansa Beulanda nyang phôn leupah dijak keunan bak thôn 1595, lheuë jiteumeung angkôt reumpah-reumpah ngon jipubloë di Eropa na laba phôn awak nyan 400%. Ban jikalon meunan lé bansa Beulanda la'én di nanggroë jih laju ngon sigra jipeuguna peukara nyan jeuet keu jipeugot saboh maseukapè dagang nyang jirasi nan VOC.
VOC atawa nan panyang jih Vereenigde Oostindische Compagnie kayém geukheun lé bansa-bansa Nusantara ngon nan Kompeni nakeuh jimat saboh peunutôh hak nibak Keurajeuën Beulanda keu jeuet jipeugot kuta, jimeuprang ngon jiikat janji ngon neugara la'én ban sigom Asia.

Pangkai phôn VOC nakeuh jipuga banda Batavia (jinoë Jakarta), jipuga banda nyan jeuet keu pusat meuniaga awaknyan. Niaga nyang jimeukeusud lé awaknyan nakeuh Monopoli dagang reumpah-reumpah lagèe pala, bungong pala, lawang, kayèe manèh. Lé VOC nyan jipeuturi keunoe tanaman nyang la'én, teunaman nyang hantom na lom disinoe lagèe kupi, teh, coklat, bakong, rambông, saka ngon candu, mandum teunaman nyan that jipeureulèe lé bansa Eropa ngon hanjeuet jipula di sidéh. Mandum keurija nyan jijaga ngon get that lé VOC ngon cara jiprang keuh wilayah-wilayah la'én di seulingka nyan. Ngon le that karu lam wilayah seureuta brat that jicuë hareuta maseukapè lé ureuëng keurija (korupsi), maseukapè sabé lam rugoë sampoë dudoë nyan dudoe bangkrôt bak thôn 1799. Ngon seubab nyan mandum wilayah nyang ji peugah atra VOC nyan jialéh teuma keu Beulanda, mandum atra nyang jipeugah nyan nakeuh wilayah-wilayah nyang ka jikuwasa di ban sigom Pulo Jawa, Maluku. Jipeugah lom atra awak nyan nakeuh banda la'ôt di Makassar, Manado ngon Kupang mandum teuninggai maseukapè nyan bak thôn 1800 mandum jeuet keu atra Republik Beulanda nyang jirasi nan Hindia Beulanda.

Ta'lôk keu Beulanda

Dari teuka kapai niaga Beulanda phôn bak akhé abad keu 16, sampoe watèe geupeunyata meurdèka thôn 1945, kuwasa Beulanda ateuëh pulo-pulo Nusantara nakeuh hana that teuga. Meuhat cit bansa Jawa sagai nyang asé jijajah meureutôh thôn lé Beulanda, salang bansa-bansa nyang la'én sampoë akhé abad keu 19 sabé lam meudèelat ngon meurdèka lagèë Acèh, Bali, Lombok ngon Kalimantan. Wilayah nyang teutap lam meudèelat nyan nakeuh leubèh luwah lam kawan pulo-pulo Nusantara, keubit hana piyôh prang antara bansa-bansa meurdèka nyan lawan Beulanda nyang jibantu lé aneuk bansa jajahan jih di Nusantara. Barô keuneuk meuhasé jipeudong Koloni Hindia Beulanda ban lagèe luwah wilayah Indônèsia modern jinoe nakeuh lheuëh jipeuancô lé awak nyan Keurajeuën Acèh Darussalam akhé that bak thôn 1914, meunan pih di neugara Acèh nyan sampoë 'an uroë jitamong aseuka Jeupang u Nusantara sabé na ureuëng nyang lawan Beulanda.

Bak thôn 1806 Beulanda jireubôt lé Peurancih, Raja Peurancih watèe nyan Napolèon Bonaparté jitunyok keuh adoë jih Louis Bonaparté keu raja di Hindia Beulanda, ngon seubab nyan Herman Willem Daendels jiangkèe keuh Gubernur Jeundran Hindia Beulanda. Thôn 1811 aseuka Inggréh meuhasé jireubôt pulo Jawa ngon padum-padum boh banda la'ôt Hindia Beulanda, lé Inggréh laju jipeuduëk Thomas Stamford Raffles jeuët keu Letnan Gubernur. Kuwasa Beulanda di wilayah nyan baro hasé jipeupuléh keulayi bak thôn 1816. Dimeuyub meujanji Anglo-Beulanda bak thôn 1824, lé Inggréh jipulang wilayah jajahan keu Beulanda ngon jaminan neugara Bengkulu teutap jeuet keu neuduëk bansa Inggréh seureuta meutuka kuwasa di Semenanjung Melayu ngon India.

Dari phôn teudong VOC bak abad keu-17, lé Beulanda ka jipeuluwah wilayah jajahan jih keu guna jeuet keu teumpat meuniaga. Graaf van den Bosch Gubernur militer (1830-1835) jipeugah mandum keu-untôngan nakeuh jeuet keu bhaih peunténg ngon raseumi jeuet keu peunutôh nyang meuhat bak jikuwasa Jawa, Pulo Ruja ngon Bangka mantong. Bahpih meunan bak kira-kira thôn 1840, Beulanda jipeuluwah lom wilayah jajahan jih ngon jimeuprang bak padum-padum böh wilayah la'én. Prang-prang rayeuek nyan jeuet keu meutamah luwah wilayah jih di luwa pulo Jawa. Meukeusud Belanda hat nyan nakeuh hana le'én bak jimita laba dagang, jilindông wilayah nyang ka jijajah, ngon jipeumulia droë jih bansa Beulanda seubagoë bansa ubeut nyang ék ji mat kuwasa ban sigom wilayah nyang luwah di Asia Teunggara, ngon teutap Beulanda lam wilayah nyang luwah nyan jeuet keu han dijeuët teuka keunan bansa Iërupa nyang la'én. Ngon hasé bumoë dari nanggroë jajahan jih jeuet jipeu-udép Keurajeuën jih di banuwa Iërupa.

Beulanda jipeuta'lôk Minangkabau di Sumatera lam Prang Padri (1821-1838), rab meusigo ngon nyan jimeuprang lom awaknyan lam Prang Jawa (1825-1830) meunang bak prang Jawa nyan meuhasé keumeutamah kong lom awak Beulanda nyan di Hindia Beulanda.. Prang Banjar (1859-1863) di Kalimantan teunggara meuakibat talô Sultan., seugolom nyan na prang Bali I thôn 1846 ngon 1848, thôn 1849 lam prang keuneulheuëh di Bali barô keuh meuhasé awak Beulanda jikuwasa Bali. Prang paléng trép lam seujarah Hindia Beulanda nakeuh Prang Acèh phôn bak thôn 1873 sampoë seuleusoë prang nyan bak thôn 1914. meunan pih neuduëk Hindia Beulanda di Acèh hana reuda nibak geupeukaru lé bansa Acèh sampoë 'an uroë teuka Jeupang u Acèh. Da'irah nyang paléng dudoë cit lam kuwasa Hindia Beulanda nakeuh Lombok, da'irah nyan barô asé jikuwasa lé Beulanda bak thôn 1894. Na prang Batak nyang meubarô teudôh bak thôn 1895.

Sampoë akhé abad keu-19 hana pré neugara koloni Hindia Beulanda nibak karu ngon prang, meuhat kuwasa Beulanda ateueh mandum da'irah ngon keurajeuën-keurajeuën ubeut di pulo-pulo Nusantara mantong cit jipeupanyang. Mandum keurajeuën atawa da'irah la'én di luwa Jawa ngon Madura keubit barô glah jimat lé Beulanda bak thôn 1920. Nyan keuh thôn Beulanda meuhasé jipeutamong Seumeunanjung Ulèe Cicém (Papua Barat) dimeuyub peumeurèntah Hindia Beulanda di Batavia.

Prang dônya keu-II akhé Hindia Beulanda

Bak 10 uroë buleuën 1 thôn 1942, lam Prang dônya II Pasifik, aseuka Jeupang meuhasé jitamong u Hindia Beulanda. Beulanda nyang jibantu lé teuntra sikutu han ék jipeutheun wilayah jajahan jih di Hindia Beulanda, 3 buleuën lheuëh uroë jitamong teuntra Jeupang Beulanda di Jawa jimeunyeurah bak 8 uroë buleuën 3 thôn 1942..
Jeupang watèe nyan jeipeugah droe jih seubagoë Cahaya Asia ngon meunan jeuet keu bansa Asia di Hindia Beulanda that neuharap Jeupang nyan keu nyang usé peunjajah Eropa dari Asia Teunggara. Mandum ureuëng watèe jitamong Jeupang nyan geusambôt aseuka Jeupang lagèe syèdara nyang teuka dijak bantu bansa Asia la'én. Meuhat dudoë barô leumah kri, nakeuh Jeupang nyan hana kureuë bratcit buët keujam jih nibak bansa-bansa Nusantara nyang barô glah nibak peunjajah Eropa. Peukara teuka Jeupang nyan keuh nyang jeuet keu seubab rayeuek bak runtôn neugara kolonial Hindia Beulanda. Lé Jeupang banmandum struktur peumeurintah kolonial Hindia Beulanda jigantoë ngon struktur barô. Neuduëk paléng peunténg lam nanggroë teutap jimat lé Jeupang, mandum ureuëng Beulanda nyang mantong na di Hindia Beulanda jidrop ngon ji peutamong lam peunjara awak nyan.
Lam lhèe thôn leubèh lam jaroë Jeupang na peuët juta droë ureuëng di Hindia Beulanda nyang meuninggai  Bak thôn 1945 Jeupang jimeunyeurah ngon hana syarat bak teuntra sikutu. Meunan geukalon Jeupang ka talô lam prang raya nyan, lé peumimpin peujuangan politik Hindia Beulanda laju geupeunyata meurdèka Neugara Indônèsia. Meuhat dudoë jigisa lom Beulanda u euncit nanggroë jajahan jih keuneuk jijak cok pulang lom wilayah nyan. Peuët thôn leubèh kureuëng lam prang geurila, bak buleuën 12 thôn 1949 meubarô keuh Indônèsia geu akô jeuet keu saboh neugara meurdèka. Wilayah nyang jiakô lé Beulanda bak thôn nyan hana rôh Irian Barat, wilayah paléng barat Indônèsia nyan meubarô sah lam jaroë Indônèsia bak buleuën 5 thôn 1963.

Ne

Peunawôt luwa

  ("dutch+indies") 11 Dutch Indies objects in 'The European Library Harvest'
  film dokumenter Hindia-Belanda
  The Aceh War 1873-1914
  J.B. van Heutsz - "The Pacifier of Aceh" 1851-1924
  The Battle of Java 1942
  Dutch East Indies - Colonial Reserve 1890-1951
  Indonesian war of Independence 1945-1949
  Demobilisation of the Moluccan soldiers to the Netherlands 1951
  The Dutch New Guinea Dispute 1949-1962

Tarèh Indônèsia


Bahsa-bahsa Cham, (bahsa Inggréh Chamic Languages) nakeuh bahsa nyang geuturi seubagoë bahsa Acèh-Cham, bahsa nyan nakeuh kawan siplôh bahsa nyang geunguy di Acèh ngon bak padum-padum boh da'irah la'én di Kamboja, Vietnam, Hainan, bahsa nyoe geuklasifikasi seubagoe bahsa Malay lam kawan bahsa Austronesia.

Jumeulah ureuëng meututô bahsa nyan di Acèh na 3,5 juta droë, bahsa Jarai ngon Cham nakeuh bahsa nyang that le geumeututô lé ureuëng meubahsa Cham di Vietnam na 280.000 droe ngon di Kamboja na 230.000. Salang bahsa Tsat nyang paléng na ramèe ureuëng meututô cit 3.000 droe.

Lam masa meuhubông nyang that trép yôh masa dilèe jeuët keuh antara mandum bahsa Cham ngon bahsa Bahnar na narit nyang saban kheun saban ma'na. (Thurgood 1999, Sidwell 2009)

Bahsa


La'ot Pasifik nakeuh la'ôt nyang paléng na raya di muka bumoë. Luwah la'ôt nyan na bak sa weuëk lhèe dari luwah mandum bumoë nyoe, atawa na leubèh kureuëng 179,7 juta km² (69,4 juta mi²). Panyang la,ôt nyan na 15.500 km (9.600 mi) dari La'ôt Bering di Arktik sampoe meureumpok ceuë éh di La'ôt Ross di tunong.

Bumoë


Jeura itam atawa lam bahsa Arab geukheun ngon habbatussauda nakeuh saboh bak bungong nyang asaijih di Asia Tunong ngön Asia Barat Daya. Bak bungong nyoë jitimoh manyang 20-30 cm. Bungongjih alôih, na limong trôk siplôh boh meukuta ngön wareunajih birô pucat atawa putéh. Bohjih rayek meugeumbông meuasoë lhèë trôk tujôh boh baluëm nyang meusaboh. Tiëp baluëm nyan meuasoë le bijèh. Bijèh nyan kayém geungui keu aweuëh keu miseuë lam aweuëh peuët plôh peuët.

Galeri

Aweueh peuet plôh peuet


Aweueh peuet plôh peuet nakeuh ubat gampông ureueng Acèh nyang geupeugöt nibak 58 boh jeunèh aweueh. Ubat nyoe geupeucaya jeuet keu ubat mumacam peunyakét.

Aneuk

 Apiyun (Papaver somniferum), bijèh
 Aweueh (Coriandrum sativum)
 Camcuruih (Lepidium sativum)
 Haleuba (Trigonela foenumgraecum)
 Jeumuju (Trachyspermum ammi)
 Jeura itam (Nigella sativa)
 Jeura keusani (Carum carvi)
 Jeura manèh (Foeniculum vulgare)
 Jeura putéh (Cumimum cyminum)
 Kacang parang (C. ensiformis)
 Kapulaga
 Keudawông (Parkia timoriana), aneuk
 Lada putéh
 Mo (Bixa oreliana)
 Seunamaki (Senna alexandrina)
 Sisawi, aneuk

Boh kayèe
 Boh ganti (Chrysopogon zizanioides)
 Boh puta taloe (Helicteres isora)
 Boh majakani (Quercus lusitanica)
 Boh keudeukè (Terminalia chebula)
 Boh meusuwi (Sassafras goesianum)
 Boh pala (Myristica fragrans)
 Boh raseutôm (Ervatamia corymbosa/malaccensis/hirta)
 Boh keunue (Cyperus rotundus)

Bungong
 Bungong lawang kléng (Illicium anisatum)
 Bungong lawang (Eugenia aromatica)
 Bungong barueh (Cinnamomum obtusifolium)
 Bungong kambue

Kulét kayèe
 Kulét srapat (Cleghornia cymosa)
 Kulét lawang
 Kulét manèh (Cinnamomum burmanni)
 Kulét salasari (Alxia stellata)

Ôn kayèe

 Ôn arôn (Baeckea frutescens)
 Ôn teumurui (Murraya koenigii syn. Chalcas koenigi)
 Ganja (Cannabis sativa)

Ukheue

 Aka manèh
 Ceukô (Kaempfaria galanga)
 Kômkôma/kunyèt (Curcuma domestica)
 Langkuweueh Cina
 Munglé (Zingiber cassumunar)
 Peundang (Smilax china)
 Sunti halia

La'én-la'én

 Peuja tuleueng
 Peuja bu
 Sibeuranto (Isoptera sumatrana)
 Meunta batèe
 Campli buta
 Ruminya
 Pucôk (Aplotaxis auriculta)
 Tumbang mangkok (Seaphium walachii)
 Galagarô
 Tuwaya (Thunbergia grandiflora/Thunbergia lauriflora)
 Jeureunggèe (Acorus calamus)
 Kacu (Extracum acaciae)
 Hinggu (Ferula assa-foetida)
 Janggôt jén (Usnea barbata)
 Kaphô barôh
 Keuneureukam (keumeunyan)

Nè seunurat
 M. Hasan Basry. Kamus Indonesia – Aceh
 Snouck Hurgronje. Aceh di Mata Kolonialis jeumba 2.

Bak kayèe


Korps Marsosé lam bahsa Beulanda Korps Marechaussee te voet nakeuh saboh teunubôh away lam aseuka peulisi koloni Hindia Beulanda Korps Marsosé lam aseuka teuntra nakeuh jipeugot bak thôn 1890 keu unit teuntra KNIL nyang jikirém lam Prang Acèh. Korps Marsosé nyoë na lam KNIL sampoë thôn 1942.

Korps Marsosé nyan phôn that jipeudong bak 2 uroë buleuën 4 thôn 1890. Rancangan nyang jipeugot keu keurija teuntra Marsosé nyan lam prang Acèh nakeuh keu anti geurilla nyang geupeulaku lé bansa Acèh bak geulawan Beulanda. Panglima phôn korps Marsosé nyan nakeuh kapiten Notten, teutra nyan tundôk langsông dimeuyub panglima prang Beulanda di Acèh Van Heutsz.

Prang Acèh


Prang Acèh keu phôn (I) bak thôn 1873 nakeuh saboh bagi watèe lam Prang Acèh. Keujadian prang nyan lheuëh jipeunyata prang lé waki Gubernur Jeundran Hindia Beulanda Nieuwenhuijzen nyang jijak paksa ngon Sultan Keurajeuën Acèh Darussalam ngon bansa Acèh beu tundôk ban kheun Beulanda ngon Hindia Beulanda. Sultan ngon ban mandum peumeurèntah seureuta bansa Acèh ka neutulak peuë nyang jipeugah lé kaphé nyan.
Meunan ka jithèe lé Beulanda kri jeunaweuëb Sultan Acèh laju ngon sigra awak nyan jitimbak aneuk meuriam u wilayah darat Acèh. Keujadian nyan bak akhé buleuën 3 thôn 1873. Awai buleuën 4 lé panglima prang Beulanda Johan Harmen Rudolf Köhler ka jipimpin 3.000 droe teuntra darat ji teungoh di Panté Ceureumèn. Lam padum uroë phôn prang di Acèh Jeundran Köhler meuhasé jitimbak lé teuntra Acèh dikeuë Meuseujid Raya Baiturrahman, lheuëh maté jeundran nyan Beulanda ka jisurôt dari Acèh ngon teuntra nyang jiba ka jipeugisa keulayi u Batavia. Awak Beulanda lam piyôh si'at prang nyan bak thôn 1873 ka jikeupông wilayah la'ôt keurajeuën Acèh ngon jipeusiap aseuka teuntra nyang barô keu jijak seurang Acèh bak go keuduwa.

Prang Acèh


Prang Acèh Keu-duwa (II) jipeunyata lé KNIL ateuëh Keurajeuën Acèh Darussalam bak 20 uroë buleuën 11 thôn 1873 lheuëh talô awak Beulanda bak Prang Acèh I.

Ekspedisi militè keuduwa go nyan jipimpin lé Jeundran Van Swieten ngon jiba u Acèh 8.500 droë teuntra, 4.500 droë ureuëng ranté ngon dilikôt nyan jitamah lom 1.500 droë teuntra. Ekspedisi nyan raseumi jipeugot lé Beulanda dari 20 uroë buleuën 11 thôn 1874 sampoë 26 uroë buleuën 4 thôn 1874. Gubernur Hindia Beulanda Loudon phôn ka jineuk peuteuntèe Jeundran Verspyck, nyang jeuet keu panglima. Loudon ka jis'ah lé ajudan jih John Isaac de Rochemont, ka jipeuleumah lé de Rochemont ureuëng nyang leubèh jipeucaya ngon panyang bak seumiké tak-tik prang nakkeuh sidroë jeundran nyang ka hana meutugaih lé lam angkatan prang Hindia Beulanda Jeundran Van Swieten]]. Lam prang keuduwa go nyan lé teuntra Beulanda ji ba peunyakét Kholera u Acèh, ngon keunong peunyakét nyan aseuka Acèh ngon Beulanda saban-saban keunong peunyakét. Antara buleuën 11, 1873 sampoë buleuën 4, 1874 na 1.400 droë teuntra Beulanda nyang maté.

Lheuëh Sultan Mahmudsyah neuwèh dari Meuligoë Acèh bak buleuën 1, 1874, Van Swieten jikira droë ka meunang lam prang nyan. Ngon sigra lé Beulanda jipeunyata Keurajeuën Acèh ka jikuwasa. Meuhat peue nyang jipeunyata nyan mandum ken lagèe heut awak Beulanda nyan, lé bansa Acèh prang golom seuleusoë. Nyan keuh prang Acèh nyang seubeutoijih barô geupeuphôn. Dari luwa Banda Acèh lé Sultan ka neupeurèntah prang raya peutheun neugara, mandum aneuk bansa Acèh masa nyan jeuet keu teuntra neugara bak lawan Beulanda. Mandum neuduëk teuntra Beulanda di Banda Acèh hana pré geuseurang lé teuntra Acèh, awak nyan ka meutheun lam kuta-kuta ubeut nyang jipeugot, hana asé tubiët saho pih u luwa banda.

Hana trép Sultan Mahmudsyah neu pimpin prang, droëneuh nyan ka syahid keunong peunyakét ta'eun. Pihak Acèh ngon sigra neuangkèe Raja Acèh nyang barô seubagoë sultan, cuco muda Tuanku Ibrahim nyang nan gobnyan Tuanku Muhammad Daud Syah geu angkèe keu sultan nyang mat kuwasa antara thôn 1874-1903. Lé Sultan muda nyan prang Acèh geusambông ngon prang geurilla panyang di Acèh.

Ne

Prang Acèh


Prang Acèh, thôn 1874-1876 nakeuh saboh garéh watèe lam prang Acèh nyang teuntra Hindia Beulanda jipeurintah lé Kolonel Peel thôn 1874-1876.

Jeundran Peel nakeuh seunambông panglima prang Beulanda lam prang Acèh nyang meutugaih bak thôn 1874, peunutôh nyang jipeubuët lé Peel nakeuh peunutôh nyang saban jimat lé Jeundran Van Swieten. Meuligoë Acèh nyang ka jikuwasa lé Beulanda yôh nyan ka jeuet keu saboh keumeunangan bak awak nyan, ngon hasé nyan teuntra Beulanda ka jipakat Keurajeuën Acèh bah bék lé geumeuprang ngon awak nyan.

Lam garéh watèe nyang keu lhèe prang Acèh nyan, teuntra Beulanda ka jipeutheun droë jih mantong lam banda. Lheuëh meuhasé jireubôt meuligoë Acèh lé Beulanda, ngon sigra jipeugot da'irah nyan keu pông awaknyan. Bak padum uroë jiduëk disinan barô keuh meuphôm awak nyan, meunyoë da'irah meuligoë nyan nakeuh kon pông nyang paih keu neuduëk teuntra. Keubit lam peukara nyan lé Kolonel Peel ka meukarat bak jimita cara beujeuët jiatô prang meureubôt da'irah la'én u luwa Banda Acèh. Hana jiteubiët saho pih u luwa da'irah Banda Acèh. Awak nyan jikeumeung peugot saboh sistem peutheun droë keu ngon jipeusiëp mandum teuntra, keundran ngon seunjata keu jiprèh saboh prang raya ban sigom Acèh bak thôn-thôn ukeuë nyan.

Keubit that na gura peukara nyang jikeubah lé panglima prang Beulanda seugolom Peel (Van Swieten). Nyata that bak phôn trôh Peel u Banda Acèh ji kalon neuduëk teuntra bak euncit meuligoë Acèh nyan hana meulindông sagai nibak ji seurang lé teuntra Acèh. Peuë lom watèe nyan teungoh keunong sa, kruëng Acèh nyang na ditimu meuligoë keubit hanjeuët jiharap meubacut pih keu ra'uëh meugrak teuntra dari banda u Ulèe Lheuë. Keu meu jijak u timu meutheun ngon ië kruëng Acèh nyang meubura-bura, keu meu jijak u barat meutheun ngon pông geurilla teuntra Acèh lam da'irah beuluka nyang hana pré bak geuprèh teuntra musôh trôh keunan. Ka jipiké lé Peel nakeuh museuti jipuga saboh ra'uëh darat nyang peunténg bagi grak pasukan di Banda Acèh masa nyan.

Seumeuntara Van Swieten ka jiwoë u Batavia ngon disidéh ka jipeuhayeuë-hayeuë droë jih seubagoë pahlawan rayeuëk nyang ka é jiglong ukam kolonial bak saboh neugara meudèelat. Di Acèh lam duwa thôn nyan mantong hana kureuëng nibak 50% teuntra nyang ka hanjeuët jimeuprang lé meuseubab ngon sakét, cidra atawa ka maté jipoh lé teuntra Acèh. Nyan jumeulah teuntra nyang mantong, ngon hana jipeugot keunira keu ureung ranté, namiët teuntra nyang gulam peukakaih prang, si meuranté nyan leubèh kuyut teuh lom bak ta kira kiban keuh hudép awak nyan lam prang nyan. Laju lé Kolonel Peel jipeu-ék lapuran u Batavia keu jilakèe beunantu teuntra nyang mantong sihat ngon mandum peukakaih nyang jipeureulèe leubèh-leubèh lom senjata ngon aneuk beudé.

Prang Acèh


Batavia/Batauia nakeuh nan nyang jirasi lè Beulanda keu saboh koloni dagang di pulo Jawa nyang bak uroë nyoë ka meukeumang jeuët keu saboh banda raya ngon jeuët keu nang nanggroë Indônèsia. Batavia jipeudong bak saboh banda la'ôt Jayakarta nyang jireubôt lé Beulanda dari Keurajeuën Banten. Seugolom jikuwasa lé Banten nan banda la'ôt nyan nakeuh geuturi ngon nan Kalapa atawa Sunda Kalapa, banda nyan jeuet keu saboh teumpat nyang that peunténg bak meuniaga Keurajeuën Sunda jameun. Lheuëh jireubôt lé Beulanda, Batavia jipuga keu teumpat pusat keundali dagang, militè ngon siyasat kolonial di wilayah Hindia Beulanda ngon Nusantara.

Ceunatat gaki

Tarèh Indônèsia


Nusantara nakeuh narit jama' nyang teuka nibak duwa krék narit lam bahsa Jawa Kuno, nusa meuma'na pulo ngon "antara" meuma'na la'én. Neunguy narit nyoë leubéh meuhat roh keu saboh wilayah lam pulo-pulo di Asia Teunggara. Lam ma'na modern narit nusantara jimeukeusud keu saboh wilayah nyang meusaban peungarôh lam reusam ngon bahsa ureuëng Meulayu, peungarôh nyan na bak ureuëng nyang neuduëk lam wilayah luwah Asia Teunggara, jitamong keunan pulo-pulo Indônèsia, Malaysia, Singapura, Brunei, Filipina, Timor Leste ngon Thailand blah rot tunong.

Istilah nyang saban ngon narit "Nusantara" lam bahsa Malaysia nakeuh Alam Meulayu.

Awai nibak nyan narit Nusantara hana tom na lam kitab -kitab ulama awai nyang na lam basa Meulayu. Nyang na nakeuh geukheun Jawi atawa lam  basa Aceh geukheun Jawoe. Jawi nyan geungui lam kitab-kitab awai keugeutuleh makna nyang saban ngön  Nusantara nyang kayem tadeungö uroenyoe. Miseu lagee kitab-kitab Tgk Syiah Kuala na meutuleh hinan, kujawikan kitab ini

Bumoë


Siti Nurhaliza (nan leungkap ngon gla: Datin Seri Siti Nurhaliza binti Tarudin; Jawi: سيتي نورهاليزا بنت تارودين; ; ) nakeuh sidroë ureuëng meujangeun ngon biduan nyang teuka dari Malaysia.
Siti ka meuri jeuet jih lam bideuëng meujangeun nyan dari manyak jih. Thon 1995 Siti meunang bak lomba meujangeun "Bintang Hiburan Minggu", nyan keuh lheuëh nyan nan Siti Nurhaliza ka geuthèe lé ureuëng ramèe di Malaysia, Indônèsia, Singapura ngon Brunei.

Malaysia


Tun Dr Mahathir bin Muhamad (Jawi: محاضير بن محمد, lahé bak uroë 10 buleuën 7 thôn 1925). Gobnyan nakeuh that geuturi ngon nan paneuk "Dr. M". pangkat gobnyan nakeuh Peudana Meuntroë Malaysia nyang keu-4. Mahathir jeuet keu peudana meuntroë dari uroë 16 buleuën 7 thôn 1981, gobnyan ka meuhasé geupuga neugara Malaysia sampoë ka jeuet keu saboh neugara ma'mu di Asia Teunggara.

Sebagai peudana meuntrô, Mahathir jih meunagai visi pembangunan nan ambisius dan lèrèk ekonomi nan kuat. Dia mambangkakan modernisasi dan industrialisasi Malaysia, seuratu dia mambangkakan program-program pembangunan nan barhasil nyanô "Vision 2020". Meuno program nan, dia lèrèk untuk mambuat Malaysia meunagai neugara meucé dengan perekonomian nan barcométisi dan masyarèkat nan réangangkan.

Mahathir juet masyhur seuratu lèrèk luar nègèri nan aktif. Dia memainkan peurô di ASEAN (Association of Southeast Asian Nations) dan mambangkakan kesatuan dan kérajâan di antara nègèri-nègèri Asia Tenggara. Lheuëk seuratu, dia juet promosi untuk kemandirian dan ketahanan nègèri môh meubangkakan industri pertahanan dalam nègèri.

Ne

Malaysia


Prang Batèe Iliëk nakeuh saboh prang lam prang raya bansa Acèh geulawan Beulanda nyang geutuléh lam tarèh manusia seubagoë Prang Acèh. Prang Batèe Iliëk nakeuh lagèe nan nyan, keujadian prang rayeuek nyan meuteumpat di Batèë Iliëk, saboh gampông nyang na di da'irah Sama Langa.

Tarèh
Thôn 1880 bansa Acèh nyang na di Samalanga ka geupeuphôn prang nyang that trép ba geulawan kolonial Beulanda nyang meuheut that jikeumeu reubôt wilayah peunténg nyan. Bak uroë 30 buleuën 6 thôn 1880 na saboh detasemen teuntra KNIL nyang jiba lé HJ Berghuis van Woortman, detasemen nyan ka geuseurang lé ureuëng Acèh. Seubab nyan keuh lé gubernur militè Beulanda di Banda Acèh Karel van Der Hejden laju jikrah teuntra keunan u Batèe Iliëk. Lam jijak meuprang keunan Van Der Hejden keubit han meuhasè bak jiteuntang kuta peujuang Acèh nyang geupimpin lé Pocut Meuligoë. Ngon kureubeuën nyawöng nyang ramèe lé Van Der Hejden laju jipeuwoë lom teuntra jih u Banda Acèh bak 10 uroë buleuën 8 thôn 1880.

Lheuëh talô ekspedisi phôn Van Der Hejden, kuta Batèe Iliëk mantong teudong kong lam jaroë peujuang Acèh. Na meupadum go tunjak lom teuntra Beulanda jikrah teuntra jih keu jijak reubôt wilayah Samalanga. Meuhat mandum ôseuha nyan hana hasé lagèe nyang jimeuheut lé awaknya. Sampoë bak thôn 1901 barô keuh meuhasé teuntra Beulanda jireubôt Kuta Glé, kuta keuneulheuëh nyang geupeutheun lé peujuang Acèh. Bak geupeutheun Kuta Glé nyan madum peujuang nyang na lam kuta hana geuiseuk saho pih, geupeutheun kuta sampoë ureuëng nyan ka syahid geuh ban mandum. Keujadian rhôt kuta glé Batèe Iliëk lam jaroë kaphé nakeuh bak uroë buleuën 2 thôn 1901.

Ne
 Terwogt WA. 1900. Het land van Jan Pieterszoon Coen: Geschiedenis van de Nederlanders in oost-Indië. Hoorn: P. Geerts.
 Kepper G. 1902. Wapenfeiten van het Nederlands Indische Leger; 1816-1900. Den Haag: M.M. Cuvee.

Prang Acèh


.
.
Herman Willem Daendels (lahé di Hattem, 21 uroë buleuën 10 thôn 1762 – maté di Ghana, 2 uroë buleuën 5 thôn 1818 bak umu 55 thôn), nakeuh sidroe ahli siyasat bansa Beulanda nyang jeuet keu Gubernur Jeundran Hindia Beulanda keu-36 thôn 1808-1811, watèe nyan Beulanda teungoh jikuwasa lé Peurancih.

Herman Willem Daendels cit lhèe thôn jimat kuwasa Gubernur Jeundran Hindia Beulanda. Jih jiteuka u Batavia bak 5 uroë buleuën 1 thôn 1808, jih nyan jijak u Hindia Beulanda nakeuh keu jijak gantoë Gubernur Jeundran Albertus Wiese. Tugaih Daendels nakeuh jak lindôn Pulo Jawa nibak jiseurang lé teuntra Inggréh. Keu jipeuseuleusoë tugaih nyan lé Daendels laju jikrah ubéna ureuëng nyang na di pulo Jawa keu bantu keurija peukong kuta, peugot rumoh sakét ngon tangsi militè. Teuntra nyang meukeurija keu Beulanda pih ka jicok nibak ureuëng neuduëk di Jawa. Buët jih nyang paléng rayeuek nakeuh ji peugot ra'uëh raya dari Anyer di Banten trôh u Panarukan di Banyuwangi. Meukeusud jipeugot ra'uëh nyan nakeuh bah mangat bak jimeugrak aseuka Hindia Beulanda meunyoë beureutôih prang ngon Inggréh. Bak ra'uëh raya nyan jipeugot pông (pos) jaga teuntra saboh lam si batèe, sampoë keuh ra'uëh nyan jipeunan ra'uëh raya pos.

Bak saboh peuneugah jipeugah Daendels nyan cit jipeurintah peugot ra'uëh nyan kon keuh dari Banten. Meuhat bak peunegah nyan Daendels nakeuh sambông ra'uëh nyang ka leubèh awai na dari Buitenzorg. Lam meukeurija rayeuek peugot ra'uëh nyan Daendels jibantu lé bupati-bupati pat mantong ra'uëh nyan jieugot. Peureuté bupati nyan wajéb jiseudia ureuëng keurija nyang hana jijôk beunayeuë jih atawa keurija paksa. Meuribèe droë ureuëng Jawa nyang maté lam masa keurija paksa nyan, na nyang maté bak buët keurija paksa, na nyang maté deuëk dirumoh. Nyang maté bak keurija ka keuh jitanom laju pat nyang ureuëng nyan maté, teuma nyang maté dirumoh nakeuh aneuk peurumoh ureuëng keurija paksa nyan saweuëb lam masa keurija nyan han jeuet na ureuëng nyang meugoë. Nyan keuh jeuët keu musém deuëk di pulo Jawa yôh nyan.

Lhèe thôn jimeuduëk di Hindia Beulanda Daendels ka jiyuë woë lé raja Peurancih Napoleon Bonaparte. Lé Bonaparte Daendels jikirém keu pimpin teuntra Peurancih u Rusia. Lheuëh talô prang awak Peurancih Daendels jigisa lom u Beulanda, lé peumeurèntah Beulanda jihnyan jikirém tugaih keudéh u Ghana bak thn 1815. Na lhèe thôn jeuet keu Gubernur Jeundran Koloni Beulanda di Ghana, Daendels maté keunong peuényakét malaria bak thôn 1818.

Tarèh Indônèsia


Dayah salafiyah nakeuh dayah nyang mantong geupeudong kurikulum awai, gohlom meujampu ngon èleumèe sikula umum. Na chit geupeunan dayah salafiyah ngon nan dayah tradisional. Dayah salafiyah meula'én ngon dayah terpadu/modern nyang ka meutamah kurikulum ngon peulajaran sikula mulai SD, SMP atawa SMA.


Rangkang nakeuh saboh peuneudong nyang that seuderhana. Peuneudong nyan biasajih geupeugot nibak kayèe atawa triëng. Peuneudong rangkang nyan di Gampông-gampông nakeuh lam blang atawa lam lampôh nyang jeu'ôh ngon rumoh tinggay.
Rangkang lam blang geupeugot 'oh watèe musém trôn u blang. Curak rangkang diblang geupeugot ngon hana meubintéh, ngon manyang aleuë jih nibak tanoh hana leubèh nibak 1,5 mètè. Rangkang di glé atawa lam lampôh geupeugot leubèh get lom, meuseubab rangkang di glé ngon di lampôh beujeut geunguy keu teumpat meu dom 'oh watèe musém-musém nyang ka meuteuntèe.

Lawét nyoë le that rumoh nyang na leuën na luwaih meubacut ka geupeudong cit rangkang di leuën nyan. Rangkang lam lampôh rumoh nyan geupeuguna keu teumpat meuduëk-duëk ngon teumpat peuniyôh. Rangkang nyang na dileuën nyan meujan geukheun cit ngon nan Gazebo. Curak gazebo nyan meumacam-macam. Na nyang ban lagèe rangkang biasa, na nyang meu-uké ngon halôih, na cit nyang meucurak lagèe peuneudong-peuneudong batèe masa dilèe.

Reusam Acèh


Vereenigde Oostindische Compagnie atawa VOC atawa kôngsi dagang Hindia Timu nakeuh saboh teunubôh dagang atawa maseukapè nyang jipeudong bak 20 buleuën lhèe thôn 1602. Maseukapè nyan nakeuh atra Beulanda nyang jipeulaku buët monopoli lam bhaih meuniaga di Asia.

Tarèh Indônèsia


Pulo Aceh nakeuh saboh keucamatan meupulo nyang na di Aceh Rayek. Keucamatan nyoe na 11 boh pulo deungon 3 boh pulo na ureueng duek salang 8 boh pulo teuk hana ureueng duek. Jumeulah gampong lam keucamatan nyoe na 17 boh nyang teuduek lam 3 boh pulo.

Nan-nan pulo

Pulo nyang na ureueng duek:
 Pulo Breueh
 Pulo Peunasoë
 Pulo Keureusék (Teunom)

Pulo nyang hana ureueng duek:
 Pulo Jroh
 Pulo Teungkurak
 Pulo Tuan Diapit
 Pulo U
 Pulo Sidom
 Pulo Geupon
 Pulo Lhèë Blah
 Pulo Batèë

Nan-nan gampông

 Mukim Pulo Breuëh Utara
 Aluë Raya
 Lapéng
 Meulinggè
 Rinon

 Mukim Pulo Breuëh Seulatan
 Blang Situngkoh
 Gugôp
 Lampuyang
 Lhoh
 Palôh
 Seurapong
 Teunom
 Ulèë Paya

 Mukim Pulo Peunasoe
 Aluë Reuyeuëng
 Deudap
 Lam Téng
 Pasi Janèng
 Rabo

Hareutoe gaki

Ne
 Pengembangan potensi wisata di Pulo Aceh
 Pulo Aceh di Sumatra Ecotourism

Acèh Rayek


Wisata meu-ambông (bahsa Inggréh: backpacking) nakeuh saboh peuneujak bak teumpat la'én ngon hana geuba dabeuëh nyang geuhon lagèe koper atawa tah teujik. Meuhat nyang cit na geuba lé sidroë-droë ureuëng jak wisata meu-ambông nakeuh ambông bajèe nyang geulhôk dilikôt, bajèe ubé-bé nyang sép mantong, ngon dabeuëh la'én nyang geukira peureulèe bak geujak nyan. Ureuëng nyang geujak wisata meu-ambông nyan biasa jih aneuk muda, nyang ho mantong geujak hana geudom bak hotel meuhat keu teumpat peuniyôh 'oh malam jeuët keu beurangkapat mantong, hana meucéh that. Kayém takalon ureuëng nyan cit geu-éh 'oh malam lam moto bak geujak nibak saboh da'irah u da'irah nyang la'én.

Buët wisata nyan jinoë that ramèe geugalak lé aneuk-aneuk muda nyang meuheut keuneuk jak kalon teumpat-teumpat barô nyang hantom geujak di dônya nyoë. Biasajih ureuëng nyang geujak wisata meu-ambông nyan geujak meu duwa atawa lhèe droë, jareuëng ta-eu nyang geujak leubèh lhèe, nyang kayém cit duwa sagai. Istilah meuwisata nyan jinoe ka geurasi ngon saboh nan nyang ka meuteuntèe Backpack nyang geucok nibak bahsa Inggréh nyang ma'na jih tah lhat bak ruëng (ambông).

Ma'na
Areuti nibak Wisata meu-ambông ka meu-ubah brat that nibak buët wisata kajeuët keu saboh reusam nyang geunguy saban bagi ureuëng nyang backpacker bak mandum da'irah ngon wilayah. Saboh teunuléh raseumi thôn 2007 ka geupeeleumah saboh ma'na nyang meuhat keu bhaih nyan seubagoë buët nyang geupeulaku lé manusia dari meumacam reusam nyang geuhubông seunaban ngon daléh ngon ma'na nyang meuhat jiduëk bak buët nyan. Sampoë ka geupeureulèe saboh paeunakat nyang saban nibak geupuga saboh teunubôh meusaban bideuëng buët nyan, nyang teunubôh nyan jeuët keu peukakaih keu teumpat meuputuri droë soë mantong nyang na heut saban.
Reusam wisata meu-ambông nyan jinoë kajeuët keu saboh bideuëng ekonomi wisata nyang that peunténg. 'An phôn murah 'eungkoh maseukapè teureubang, siwa hotel nyang murah meunan cit beunayeuë la'én nyang ka leubéh murah nibak sugolom thôn 2000.

Riwayat
Lam peuneugah nyang umum bhaih nyan nakeuh meu tarèh ngon riwayat nyang geupeuphôn lé manusia dari jameun kon. Salang meu-ambông lam ma'na manusia modern nakeuh lagèe konsep ureuëng Hippie thôn 1960-1970. Jameun kon na cit manusia nyang neujeunajah saboh wilayah u wilayah nyang la'én. Ngon niët geukeuneuk kalon reusam meubida nibak le-le bansa di dônya, sampoe bak masa jameun nyan na geuthèe nan ureuëng-ureuëng meujeunajah nyang hayeuë, lagèe peujeunajah Islam Ibnu Bathutah. Nibak bansa Eropa na Marcopolo, meusambông tarèh bak abad keu-17 na geuthèe cit nan Giovanni Francesco Gemelli Careri sidroë ureuëng Itali nyang geukeuliléng dônya ngon meu-ambông.

Ureuëng meu-ambông jameun modern leubèh geu peusadeuë bak peukateuën awak hippie nyang jijak dari saboh da'irah u da'irah nyang la'én bak thôn 1960-1970 di Amèrika ngon Eropa. Saboh rot nyang jeuët keu ra'uëh nyang meuseujarah bagi ureuëng meu-ambông nakeuh Ra'uëh Sutra saboh ra'uëh jameun nyang that peunténg di dônya. Ra'uëh Sutra nyan ka meuribèe thôn jeuet keu rot meujak ureuëng dari wilayah neuduëk manusia jameun.

Reusam
Peunténg lam meu-ambông nyan nakeuh nyum nyang geutumèe nibak geujak nyan, jeuet geurasa kri hudép nyang aseuli bak mandum teumpat nyang geu jeunajah. Meu-ambông nyan leubéh keuh ma'na jih nibak saboh buët meuramiën atawa tamasya biasa. Leubéh buët nyan keu saboh kri ureuëng bak geumeurunoë reusam ngon manusia dari macam bansa. Kon lagèe tamasya biasajih nyang hgeupeubuët lé ureuëng meuramèe-ramèe, lam meu-ambông nyan puë nyang neuteumèe lam meujeunajah nyan cit nyang aseuli-aseuli sagai. Ngon seubab nyan na saboh peuneugah lam bideuëng èleumèe reusam manusia, meu-ambông nyan keon keuh saboh wisata. Di neugara-neugara maju nyan umumjih meu-ambông jipeulaku lé aneuk muda nyang mantong na lam sikula manyang, jijak keuh awak nyan bak saboh-saboh keuë meunuju bak watèe pré nibak sikula atawa watèe na ruweuëng antara uroë lulôh sikula ngon masa jiteurimong aneuk sikula bak sikula manyang. That ramèe nibak buët nyan nakeuh ureuëng nyang meu-umu antara 20-30 thôn, ngon da'irah geujak u macam neugara.

Peunawôt luwa

 TravellersID (Indonesian Travellers)
 WikidTravel – Online Backpacker Community
 Art Of Backpacking – Backpacking Independent International Traveler Website
 Travel Independent Info
 Forum Backpacker Indonesia

Ne

Wisata


Mercusuar William's Torren atawa Mercusuar Pulo Breuëh nakeuh saboh peuneudong meunara bak binèh la'ôt gampông Meulinggé, Pulo Breuëh, Acèh Rayek. Mercusuar nyoe jipeudong lé peunjajah Beulanda bak thôn 1875. Peuneudong nyang meucurak Iërupa nyoe jipeudong bak saboh teureubéh ngon bideuëng tanoh da'irah nyang meutajô u la'ôt.

Meuhat cit na lhèe boh mercusuar ngon nyan di dônya, saboh na di Karibia ngon saboh teuk ka jeuet keu museum di neugara Beulanda. Peuneudong nyan jipeugot lé Beulanda yôh masa teungoh meukeubôk that prang Acèh, keu beulanja peuneugot nyan jibantu lé Raja Luxemburg, Willem Alexander Paul Frederich Lodewijk. Seubab nyan keuh nan mercusuar nyan jibôh nan William’s Torren. Raja William nyan jithèe that le bantu koloni Hindia Beulanda bak masa nyan.

Meukeusud jipeugot mercusuar nyan nakeuh keu jipeusiëp peuneudong banda la'ôt Sabang, ngon na meurcusuar nyan kapai nyang jikeuneuk tamong u Sabang han sisat lam jimita sasaran kapai. Peuneudong nyan jikeurija yôh masa peugot jih ngon jikrah ureuëng Acèh nyang geuduëk di Pulo-pulo Acèh masa nyan.

Mercusuar nyan na manyang 85 m, bak peuneugah ureuëng duëk di teumpat nyan lhôk pondasi jih nakeuh rab santeut ngon manyang peuneudong nyan u ateuëh. Nyan keuh jeuët watèe geumpa thôn 2004 peuneudong nyan hana reuloh sapeuë pih, nyang na hancô cit peuneudong la'én ngon dukông mercusuar nyan. Lampu mercusuar nyan teutap geupeuhu sampoë jinoë, tiëp uroë lampu nyan geupeuhu 'oh ka sinja uroë, kira-kira poh siteungoh tujôh seupôt.

Peunawôt luwa
 Senja di William’s Torren (feature) Hasballah M. Hamzah, http://www.acehkita.com - 13/04/2012
 Mercusuar Williems Torren III Sisa Belanda di Utara Sumatra- 28/08/2012

Peuneudong thôn 1875
Peuneudong masa prang Acèh
Pulo Acèh


Meulinggé nakeuh saboh gampông di Pulo Breuëh. Di gampông nyan na saboh mercusuar nyang geupeunan Mercusuar Pulo Breuëh.

Pulo Acèh


Basmalah nakeuh tutô (kalimah) lam bahsa Arab nyang geukheun keu neubeuët kalimah bismi-llāhi ar-raḥmāni ar-raḥīmi.

Narit Islam


Partai Keadilan Sejahtera (PKS), seugolom nyoe Partai Keadilan (PK), nakeuh saboh peureuté politik nyang meubasis Islam di Indônèsia. PKS geupeudong di Jakarta bak uroë 20 buleuën peuët thôn 2002 (atawa 9 uroë Jumadil 'Ula thôn 1423 H). Peureuté nyoe nakeuh seunambông nibak Partai Keadilan (PK) nyang geupeudong di Jakarta bak uroë 20 buleuën tujôh thôn 1998 (atawa 26 uroë buleuën Molôd phôn thôn 1419 H). Ahmad Syaikhu nakeuh Presiden PKS nyang jinoe.

Peureuté Pulitik di Indônèsia


Separatis atawa separatisme politik nakeuh saboh buët keu meurumpok dèëlat nanggroë ngon peumeuklèh saboh wilayah atawa kawan manusia (bisajih buët nyan meukawan ngon niët nasionalisme nyang kong) dari saboh ngon wilayah la'én. Istilah separatis nyan payah that jiteurimong le ureuëng nyang jeuët keu anggèta meuhat dari saboh-saboh kawan peuneudong separatis nyan, le ureuëng nyang ngui niët separatis istilahnyan gasa. Bagi ureuëng separatis istilah peuteuntèe nasib droë leubèh adé lam peukara.

Buët separatis nyan ladôm ngon curak siyasat ngon damèe. Ka na buët nyan nyang damèe di Quebec, Kanada lam lhèe plôh thôn nyoë. Buët lageè nyan saban cit watèe meupisah Chekoslowakia ngon Rusia. Singapura glah nibak Federasi Malaysia lagèe nyan cit.

Separatisme ladôm na cit ngon buët tuëng bila nyang gasa keu cara cok pulang saboh-saboh wilayah. Ban saboh dônya na macam dum kawan separatis nyang meubuët lageè nyan nyang jingui buët gasa keu cara cok pulang nanggroë, ngon niët keuneulheuëh nakeuh peumerdèka naggroë. Na lam jeunèh separatis lagèe nyan nakeuh kawan Basque ETA di Peurancih ngon Spanyol, separatis Sikh di India bak thôn 1980, IRA di Irlandia.

Siyasat


Gaza nakeuh saboh banda nyang na di ateueh angen Galuë Gaza.

Galuë Gaza


Charles Ellis "Chuck" Schumer (lahe 1950) nakeuh sidroe ureueng pulitek Amirika Carékat.

Amirika Syarikat


Montasik nakeuh saboh keucamatan di Aceh Rayek.

Dapeuta mukim ngon gampong

Mukim Bukit Baro
 Atong
 Bak Cirih
 Bira Cot
 Bira Lhok
 Bueng Tujoh
 Eumpee Tanong
 Lam Me Garot
 Meunasah Tutong
 Peurumping
 Reudeuep
 Teubang Phuy Baro
 Teubang Phuy Meuseujid
 Warabo
 Weue Bada

Mukim Mon Tasiek
 Alue
 Bak Dilib
 Data Makmu
 Dayah Daboh
 Gampong Baroh
 Kayee Kunyet
 Lam Nga
 Lam Paseh Krueng
 Lam Paseh Lhok
 Lam Raya
 Mata Ie
 Seubam Cot
 Ulee Lhat
 Weue Lhok
 Weue Krueng

Mukim Piyeueng
 Bueng Daroh
 Bueng Raya
 Cot Lampoh Soh
 Cot Lhok
 Mon Ara
 Piyeueng Datu
 Piyeuneg Kuweu
 Piyeueng Lhang
 Piyeueng Mane
 Teupien Batee

Mukim Sungai Makmur
 Eumpee Bata
 Seubang Lhok
 Seumet

Nè
  Master Wilayah Skema 456 Kabupaten/Kota (Keadaan Desember 2007)


Bahsa Jawa nakeuh bahsa nyang geunguy le ureueng Jawa. Bahsa nyoe na di Jawa Teungoh, Yogyakarta ngon Jawa Timu.

Bahsa di Indônèsia


Bahsa Madura nakeuh bahsa nyang geunguy le ureueng Madura nyang na di pulo Madura.

Ne

Bahsa di Indônèsia


Madura nakeuh saboh pulo nyang na di timu la'ôt banda Surabaya, Jawa Timu. Pulo nyoe na luwaih bube 5.168 km2 (leubèh ubeut nibak pulo Bali), ngon na ureuëng duëk leubéh kureuëng 4 juta droë.

Pulo di Indonesia


Bu leukat nakeuh peunajôh khaih Acèh nyang geupeugèt nibak breueh leukat mirah atawa puteh. Bu leukat na teumon droejih nyakni tumpoe nyang kayem na bak ureueng meukhanduri. Na cit bu leukat geulawok ngon asoë u geukruet.

Peunajôh Acèh


Meuseukat nakeuh peunajôh khaih Acèh nyang geupeugèt nibak teupông. Peunajôh nyoe nyumjih leupah that mameh. Meuseukat kayem na bak ureueng meukhanduri, lagee bak watee intat/tueng dara barô atawa lintô di Aceh.

Nibak uroë-uroë biasa hana that kayém takalon peunajôh nyan geuhidang lé po rumoh keu jamèegeuh. Meunan cit bak keudè kupi pih hana jimeukat peunajôh nyoe. La'en nibak keureuja-keureuja nyang ka meuteuntèe lagèe bak ureueng meukawén, peunajôh nyan nakeuh geuhidang keu jamèe bak uroë raya.

Peunajôh nyang leumiëk nyoë nakeuh maméh meuseubab teuka nibak saka nyang geungui keu dabeuëh utama keu peuneuwot peunajôh nyoe. Nyum mameh nyan meujan cit na meujampu masam bacut nyang teuka nibak pati boh aneuh nyang biasa geutamah keu teunamah nyum peunajôh meuseukat. Wareunajih aseuli lagèe wareuna dabeuëh aseuli peuneuwot peunajôh nyan, lagèe teupông gandôm, saka putéh, boh aneuh ngon meuntiga. Antara saka ngon teupông nyang geungui nakeuh sa bandéng limöng.

Ne

Peunajôh Acèh


Wajép nakeuh salah saboh peunajôh khaih Acèh. Peunajôh nyoë teupeugot nibak breuëh leukat teuwot ngon saka, na syit geukheun bajék atawa wajék. Seulawét nyoe na syit geu meukat bak keudee - keudee kupi lam gampông atawa keudee kupi di banda/kuta.

Asai

Peunajôh Acèh


Baytul 'Asyi atawa rumoh Acèh (lam ) nakeuh saboh peuneudong nyang geupuga di banda suci Makkah al-Mukarramah. Peuneudong nyang geumeukeusud ngon Baytul 'Asyiy nyan nakeuh saboh hareuta Waqaf nyang geujôk keu teumpat piyôh soë mantong ureuëng Acèh nyang neupeubuët Rukôn Haji ngon Umrah di banda suci Makkah al-Mukarramah.

Tarèh
Bak ceunatat nibak peumeurèntah Arab Saudi nyang nakeuh tanoh ngon peuneudong wakeuëh Baytul 'Asyiy nyan areuta nibak Habib Bugak Asyi (Habib Abdurrahman Al-Habsyi) nyang hudép bak masa Keurajeuën Acèh Darussalam. Tanoh ngon peuneudong phôn Baytul 'Asyiy nyang na di Qasasiah, nyang teumpat nyan toë deungon Bukét Marwah, toë cit ngon Masjidil Haram ka geuwakeuëh ukeuë Hakim Mahkamah Syariyah Meukah bak 18 Rabiul Akhé thôn 1224 H. Meukeusud wakeuëh nyan nakeuh beujeuët keu teumpat dom si'at ureuëng Acèh bak neupeubuët Haji ngon teumpat neuduëk bagi ureuëng Acèh nyang neujak meurunoë di banda nyan. Areuta agama nyoe geuniët cit beujeuët keu soë mantong ureuëng Acèh yang geuduëk di Meukah.
.

Bak masa Raja Malik Sa'ud bin Abdul Aziz. Rumoh Habib Bugak nyan keunong ngon proyek peuluwah Masjidil Haram ngon geugantoë keuh yum tanoh nyan lé peumeurèntah Arab Saudi.

Lé ureuëng urôh areuta wakeuëh nyan geubloë duwa krak tanoh nyang la'én keu geunantoë tanoh nyan. Neuduëk banduwa krak tanoh nyan nakeuh di da'irah Ajyad, 500 ngon 700 meté dari Masjidil Haram. Tanoh nyan keuh nyang jinoë jeuët keu areuta wakeuëh Baytul 'Asyiy jinoe .

Ne

Acèh
Haji


Seudati (lugat Meulaboh: dhiek) nakeuh saboh peyasan nyang na di Acèh. Seudati teuka nibak narit Syahadat, nyang areuti jih nakeuh meu-ék saksi keu hana Tuhan la'én nibak Allah, ngon Nabi Muhammad utôsan Allah.

Peyasan nyoe nakeuh jitamong lam kawan peyasan prang, sya'é-sya'é nyang geuba ke iréng peyasan nyoe meubeudoh keu seumangat aneuk muda Acèh bah geumeuprang ngon peunjajah. Lé Beulanda peyasan seudati that jitham bak masa awak nyan jiprang bansa Acèh.

Piasan Acèh


Rapa'i Gèlèng nakeuh saboh peyasan nyang na di Acèh. Rapa'i gèlèng nyoe phôn geupeuturi lé sidroe Syèh di Acèh Tunong. Kri geumeu'èn peyasan nyan nakeuh jeuet keu lageuëm nibak curak hudép ureuëng Acèh nyang saban ayôn jaroë ngon sabé langkah bak neumeukeurija saban, meusaboh ngon meuseuraya lam kawan hudép bansa Acèh.

Piasan Acèh


Ratéb Meuseukat nakeuh saboh peyasan nyang na di Acèh. Nan Ratéb Meuseukat nakeuh nibak bahsa Arab, narit ratéb teuka nibak narit ratib areutijih ibadat ngon meuseukat teuka nibak narit sakat nyang meu-areuti iëm.

Nibak riwayat geupeugah nyang peugot grak peyasan Ratéb Meuseukat nyoe nakeuh aneuk Teungku Abdurrahim atawa Habib Seunagan (Nagan Raya), salang sya'é atawa ratéb-jih nakeuh keunarang nibak Teungku Chik di Kala, sidroe ulama di Seunagan, nyang hudép bak abad keu-19.

Piasan Acèh


Karel van Der Hejden (lahé Batavia uroë 12 buleuën sa thôn 1826, maté Arnhem uroë 26 buleuën sa thôn 1900) nakeuh sidroe Jeundran Beulanda nyang meutugaih seubagoë gubernur sipil ngon militè Hindia Beulanda di Acèh.

Watèe phôn teuka u Acèh thôn 1877 Van der Hejden nakeuh sidroe kolonel lam aseuka KNIL, jih trôh u Acèh bak uroë 2 buleuën nam thôn 1877. Ngon keu-adaan prang Acèh masa nyan Van der Hejden jikirém lé panglima aseuka Beulanda di Banda Acèh keu ulèe kawan KNIL jak seurang Samalanga. Disinan keuh lam prang phôn-phôn that awak Beulanda nyan jijak reubôt Kuta ureuëng Acèh di Batèe Iliëk Van der Hejden ka keunong cidra bak aneuk mata jih. Sampoë watèe nyan ka buta siblah matajih keunong aneuk beudé ureuëng Acèh, ngon that le teuntra nyang ji ulèe lé jih keunan ka maté. Lé ureuëng Acèh meuseubab ngon buta jih siblah kakeuh geupeunan Van der Hejden nyan ngon Jeundran Buta Siblah meujan-jan cit geutamah lom ngon narit peuhina seubagoë Dajeuë buta siblah.

Bak thôn uroë 13 buleuën sa thôn 1878 Van der Hejden ka jiangkèe ngon raseumi keu gubernur jeundran Hindia Beulanda di Acèh. Jipiléh jihnyan jeuet keu gubernur jeundran nakeuh lheuëh jih ék jireubôt da'irah XXII ngon XXVI mukim. Watèe nyan pangkat jih nakeuh kajeuët keu sidroe Letnan Jeundran. Ngon hasé jikuwasa da'irah nyang toe ngon Banda Acèh masa nyan jeuet keuh Van der Hejden nyan that jigalak lé peumeurèntah Hindia Beulanda di Batavia. Bak masa jih jeuet keu gubernur jeundran nyan keuh jipuga keulayi Meuseujid Raya Baiturrahman nyang ka jitet lé teuntra Beulanda yôh masa Jeundran Kohlër thôn 1873. Bak watèe peuduëk aneuk batèe phôn meuseujid nyan lé Van der Hejden ka jimeuhôi na leubéh kureuëng 6000 ureuëng Acèh bak keurija meukhanduri peudong meuseujid nyan. Lé Beulanda acara khanduri nyan ka jiniët keu saboh cara jipuga damèe ngon ureuëng Acèh.

Prang Acèh


Beulanda Itam (bhasa Beulanda Zwarte Hollanders) nakeuh nan nyang jikheun keu sidadu Hindia Beulanda nyang na nibak namiët nyang jipeuna dari Afrika.

Phôn that bak thôn 1830, di Panté Meuh (jinoe Ghana) Afrika Barat, Beulanda jibloë namiët-namiët, ngon laju jiba u Hindia Beulanda keu jipeugot sidadu dari namiët nyan. Keu saboh ulèe, Beulanda jibayeuë f 100,- bak Raja Ashanti. Sampoe 'an thôn 1872, jumeulah mandum sidadu itam nyan na leubèh kureuëng 3.000 droe ngon jisiwa keu 12 thôn atawa leubèh.

Ngon atôran neugara Beulanda Nationaliteitsregelingen (Atôran ra'yat nanggroë), sidadu namiët nyan jeuet keu meubansa Beulanda, meuhat nyan keuh awaknyan jipeunan ngon Beulanda Itam zwarte Hollanders). Meuseubab ngon awaknyan hana sôsah bak jimeuhudép lam ikeulim di Hindia Beulanda, jeuet keuh awaknyan keu sidadu nyang that kha ngon that meuyum bagi Beulanda. Upah beunayeuë awaknyan ka sadum ngon beunayeuë keu sidadu aseuli Beulanda. Bahthat meunan awaknyan teutap payah jibayeuë pèng teubôh droë f 100,- dari beunayeuë awaknyan. Le nibak awaknyan jipeuduëk di Purworejo. Bak thôn 1950, na kira-kira 60 boh keuluwarga Indo-Afrika nyang jiwèh u Beulanda jeuet keu ureuëng Beulanda (repatriasi).

Ladôm keuluwarga nyan nyang mantong jiduëk di Indônèsia nakeuh ramèe that nyang jiduëk di Pulo Jawa

Ne

Peunawôt luwa
  Situs komunitas Beulanda Itam

Tarèh Indônèsia
Prang Acèh


Keurajeuën Beulanda () nakeuh wilayah nyang ka jikuwas lé Beulanda dari abad keu-17 sampoë 'an abad keu-20.


Vincent Leonard Price, Jr. (1911-1993) nakeuh sidroe aktor asay Amirika Utara.

Aktor


James Joseph Gandolfini, Jr. (1961 – 2013) nakeuh sidroe aktor asay Amirika Utara.

Aktor


Jonathan Arthur "John" Lithgow (1945) nakeuh sidroe aktor asay Amirika Utara.

Aktor


Nelson Rolihlahla Mandela (lahé 18 buleuen tujôh thôn 1918 - meuninggai 5 buleuen duablah 2013) nakeuh presiden Afrika Seulatan jinoe.

Afrika Seulatan
Nan Prèsidèn Bansa-bansa


PT Pupuk Iskandar Muda atawa kayém geukheun PT PIM nakeuh aneuk maseukapè PT Pupuk Indonesia (Persero) nyang meugrak dibideuëng industri kimia khusuihjih geupeugot baja (pupôk) urea ngon amoniak. Aneuk maseukapè PT Pupuk Iskandar Muda nakeuh PT Ima Persada.
Pabrék baja nyan neuduëk jih nakeuh di Kabupatèn Acèh Barôh.

Kilang di Acèh


Jawa nakeuh saboh pulo di Indônèsia nyang na ureuëng duëk disinan meujumeulah 136 juta droe, pulo nyoë nakeuh pulo nyang that padat di dônya ngon nakeuh wilayah pulo Jawa nyan teupat nyang paléng padat keu neuduëk manusia di dônya. 60% dari mandum ureuëng Indônèsia meuteumpat di pulo nyan. Banda Jakarta nyang jeuet keu nang nanggroë Indônèsia na bak beunagi rot barat pulo Jawa. Dilèe kon di pulo Jawa nakeuh meuteumpat padum-padum boh keurajeuën Hindu-Budha, keurajeuën Islam, peumeurèntah kolonial Hindia Beulanda seureuta jeuet keu pusat nibak meugrak sujarah meurdèka Indônèsia. Peuë mantong nyang teujadi di pulo nyan keubit meuri keuh 'akibatjih bak mandum wilayah neugara Indônèsia.

Curak bumoë nyang jeuet keu pulo Jawa nakeuh jeuet nibak buët vulkanik. Meubanja keuh gunong-gunong meu-apuy nyang meubenteuëng dari timu u barat pulo. Ureuëng duëk aseuli disinan geumarit lam padum-padum boh bahsa aseuli. Nyang paléng ramèe nakeuh nyang marit aseuli ngon bahsa Jawa. Ureuëng duëk disinan nyang paléng ramèe meu-agama Islam, leubèh nibak nyan Kristen, Hindu ngon Budha.

Propinsi
Na 6 boh propinsi di pulo Jawa nyakni:
 Banten
 Jakarta
 Jawa Barat
 Jawa Teungoh
 Yogyakarta
 Jawa Timu


Pulo-pulo Sunda Rayeuek nakeuh saboh kawan pulo-pulo rayeuek nyang meubuju di Asia Teunggara. Neuduëk pulo-pulo nyan blah rot barat neugara Indônèsia.
Lam kawan pulo nyan nakeuh:

 Kalimantan atau Borneo
 Jawa
 Sulawèsi
 Sumatra

Nibak wilayah puliték ngon dèelat neugara nakeuh meuweuëk antara Indônèsia, Brunei, ngon Malaysia.

Meusapat ngon Pulo-pulo Sunda Ubeut blah rot timu, kawan pulo nyan jeuet keu Pulo-pulo Sunda.

Neu eu cit
 Nusantara
 Dapeuta pulo di Indônèsia
 Pulo-pulo Sunda Ubeut

Indônèsia
Bumoë


Pulo-pulo Sunda nakeuh saboh kawan pulo nyang na lam kawan Pulo-pulo Meulayu.

Kawan pulo-pulo nyan geuweuëk duwa jeuet keu Pulo-pulo Sunda Rayeuek ngon Pulo-pulo Sunda Ubeut.
 Pulo-pulo Sunda Rayeuek
 Kalimantan
 Sulawèsi
 Jawa
 Sumatra
 Pulo-pulo Sunda Ubeut, dari barat u timu
 Bali
 Lombok
 Sumbawa
 Flores
 Sumba
 Timor
 Pulo-pulo Barat Daya
 Pulo-pulo Tanimbar

Beunagi Wilayah lam kawan pulo-pulo nyan geuweuëk lom keu peuët boh neugara: Indônèsia, Timor Leste, Malaysia ngon Brunei

Neu eu cit
Pulo-pulo Indônèsia

Ne

Indônèsia
Bumoë


Pulo-pulo Meulayu nakeuh saboh wilayah nyang luwah meupulo-pulo antara tanoh darat Asia Teunggara ngon Australia. Nan wilayah nyan geucok nibak nan Ras Meulayu, saboh ras manôsia nyang that ramèe neuduëk ngon meu aseuli disinan.
Keuna wilayah nyan kayém cit geukheun ngon nan la'én, bida saboh nan ngon nan nyang la'én nakeuh meunurôt masa ngon meunurôt soë nyang leubèh kha bak meukuwasa disinan. Nan nyang la'én nyan nakeuh lageè: Nusantara, Hindia Timu, Pulo-pulo Indônèsia

Neuduëk wilayah nyan nakeuh diantara duwa boh la'ôt, La'ôt Hindia ngon La'ot Pasifik. Lam kawan pulo nyan na leubèh nibak 25.000 boh pulo. Mandum pulo nyan nyang paléng le nakeuh lam dèelat neugara Indônèsia leubèh nyan jeuët keu wilyah dèelat neugara Filipina, Singapura, Malaysia Timu, Papua New Guinea ngon Timor Leste. Bak ladôm kri beunagi Pulo Papua hana rôh lam keunira nyan.

Ne

Bumoë


Ras Meulayu nakeuh saboh pham lam bideuëng èleumèe klasifikasi manusia nyang phôn that jipeugah lé sidroë ureuëng ahli Jerman Johann Friedrich Blumenbach (1752-1840), nyang jikira keuh ras nyoë seubagoë bansa meuwareuna kulét, atawa jikheun "ras coklat". Lheuëh Blumenbach, le antropolog nyang ka geuteuntang teori limong jeunèh ras manusia meuseubab ngon le that-that jeunèh ngon klasifikasi manusia.

Pham "ras Meulayu" nyan meuhat keuh meubida ngon pham "bansa Meulayu" nyang ka meuhat geukheun keu ureuëng neuduëk aseuli di Malaysia nagon na padum-padum boh wilayah Indônèsia. Narit ras Meulayu meunyoë lam peuneugah ureuëng seureuta reusam di Nusantara ngon Seumeunanjông Malaya nakeuh Rumpun Bangsa Melayu atawa nyang geukheun Melayu Raya. Meunyoë lam bideuëng reusam, kayèm that bansa-bansa nyang neuduëk di wilayah Pulo-pulo Meulayu neupeugot acara meurumpok ngon neuploh keuh peuë matong peukara reusam, adat ngon keu-adaan nyang teungoh teujadi lam kawan ras Meulayu.

Ne

Bumoë


Bansa Meulayu nakeuh saboh nan nyang jiwoë ateuëh saboh kawôm manusia nyang kri saban utamajih nakeuh geumeututô ngon bahsa Meulayu. Neuduëk ureuëng Meulayu nyan nyang paléng ramè nakeuh di Malaysia, pasi timu Sumatra, silingka pasi Kalimantan, Thailand blah rot tunong, seureuta na cit bak pulo-pulo ban sipanyang Seulat Malaka ngon Seulat Karimata. Di neugara Indônèsia, jumeulah bansa Meulayu nakeuh 15% nibak mandum populasi, ureuëng nyan ramè geuduëk di propinsi Sumatra Barôh, Riau, Pulo-pulo Riau, Jambi, Sumatra Seulatan, Bangka Belitung ngon Kalimantan Barat. La'én nibak di Nusantara, bansa Meulayu na cit di Sri Lanka, Pulo-pulo Cocos (Keeling) (Cocos Malays), ngon Afrika Seulatan (Cape Malays).

Nè seunurat

Asia Teunggara
Bumoë


Bansa Cham lam (Bahsa Viètnam: người Chăm atawa người Chàm) nakeuh saboh bansa nyang na di Asia Teunggara. Ureuëng nyan geuduëk di wilayah antara Propinsi Kampong Cham di Kamboja ngon wilayah Phan Rang-Thap Cham, Phan Thiết, Ho Chi Minh City ngon An Giang di Viètnam teungoh. Bak keunira na 4,000 bansa Cham nyang geuduëk di Thailand; le ureuëng nyan ka geuwèh u tunong ngon geuduek di propinsi Pattani, Narathiwat, Yala, ngon Songkhla keu geumubuet keunan. Bansa Cham ka geupeuna saboh pusat neuduëk kawôm ummat Islam di Kamboja ngon Viètnam.

Bansa Cham nakeuh biek nibak Keurajeuën Champa (abad keu-7 sampoë abad keu-15). Ureuëng nyan krab that hubôngan ngon ureuëng Austronesia la'én ngon geumeututô bahsa Cham, saboh bahsa lam Meulayu-Polinesia nibak peureudèë bahsa Austronesia (subkawan Acèh-Cham).

Gamba

Nè

Asia Teunggara


Bahsa Viètnam atawa bahsa (tiếng Việt) nakeuh bahsa raseumi bansa Viètnam. Bahsa nyan nakeuh tutô aseuli nibak ureuëng duëk aseuli Viètnam (Kinh), bak keunira jinoe na lhèe juta droe ureuëng Viètnam ngon nyang neuduëk di teumpat la'én neunguy bahsa nyan, bahsa nyang saban cit geunguy keu bahsa utama atawa bahsa keuduwa lé le aneuk bansa di Viètnam. Bahsa nayan nakeuh keuluwarga bahsa Austronesia.

Bahsa di Asia Teunggara


Teungku Ahmad Dewi (lahé uroë 19 buleuën sa thôn 1951) nakeuh sidroe ulama Acèh nyang na di Acèh Timu. Gobnyan lahé di Dusôn Bantayan Gampông Keudèe Idi Cut, Acèh Timu. Ayah gobnyan nakeuh Teungku Muhammad Husen teuka dari gampông Meunasah Kumbang, kecamatan Syamtalira Arôn, Acèh Barôh. Abuchi' gobnyan nakeuh Teungku Hasballah, sidroë ulama chi' dari Samudra Pasè nyang geugla ngon Teungku Chi' di Meunasah Kumbang.

Teungku Ahmad Dewi nakeuh sidroë ureuëng nyang that kha bak neuteugah peuë mantong nyang kureuëng paih lam masyarakat ngon lam peumeurèntahan. Teuleubèh lom buët nyang meuneuntang ngon Syari'at Islam nyan that neujaga lé droëneuhnyan, sampoë ka neupeuhareuëm keuh aneuk-aneuk miët jimeuhaphai Pancasila seugalom aneuk miët nyan meuphôm jibeut haraih Aléh Ba Ta. Bak Teungku Ahmad Dewi peurintah agama Islam nyankeuh peukara nyang hanjeuët sagai-sagai tapeukabèh.

Seubagoë sidroë da'i nyang that hayeuë ngon ceubeuëh bak geupeugah haba gobnyan hana piyôh bak geujak meuda'wah u gampông-gampông di Acèh. Ngon bak tiëp-tiëp gobnyan geupeugah haba sabé ramèe ureuëng nyang teuka geujak deungo neubeuët umum nyang geupeuna lé droëneuhnyan. Peukara hukôm agama ngon haba teugah peumeurèntah nyang that na ji'ôh syari'at agama hana reuda sabé lam da'wah, meuhat ngon nyan keuh ureuëng Acèh pih rab hana nyang han meuseutuju ngon neubeuët droeneuhnyan. La'én nibak da'wah lidah gobnyan ngon aneuk-aneuk muda nyang jak meugurèe bak dayah gobnyan nacit geupeuna da'wah amar ma'ruf ngon buët nyata. Ngon saboh Baréh Teuntra Mirah gobnyan ka geujak peu-ingat aneuk-aneuk muda agam ngon dara meubèk jijak peubuët nyang geularang lam agama di Pantè Idi Cut. Keuneulheuëh na keuh geupeuna saboh beuët reyeuek tujôh uroë tujôh malam ngon neumeuhôi keuh u dayah droeneuhnyan dum ulama Acèh keu meujak mita kri neuploh beuteudong syari'at Islam di Acèh.

Lam ramèe peungikôt gobnyan nacit kawan ureuëng la'n nyang hana seunang ngon peuë nyang neupeubuët lé Teungku Ahmad Dewi. Nyan keuh seubab lé peumeurèntah pih ngon saboh seubab ka jidrop droëneuhnyan. Meuseubab ngon kri neupeugah haba nyang hana neutém peu-ikôt lagèe arôih nyang jilakèe lé keu-adaan masa nyan Teungku Ahmad Dewi na meupadum go jikurông lam peunjara. Sabé jidrop, meuhat keuh 'oh ka bibuëh nibak tutôpan teutap cit hana neusurôt meusilangkah pih bak neupeunyata buët Amar Ma'ruf Nahi Munkar nyang neupeujak ngon haté nyang kong.

Sampoë bak 11 uroë buleuën sa thôn 1991 Teungku ka jicok lé pihak nyang hana seutuju ngon kri nyang gobnyan peujak lam peukara nyan. Lheuëh uroë nyan droëneuhnyan ka hana neugisa lé u dayah ngon hana haba nyang meuhat keu pat keuh droëneuhnyan jinoë. Bak neuyakin lé ureuëng Acèh Teungku Ahmad Dewi nakeuh ka meuninggay lam keujadian nyan.

Ulama Acèh


Ralph Rexford Bellamy (1904-1991) nakeuh sidroe aktor asay Amirika Utara.

Aktor


Iqbaal Dhiakfakhri Ramadhan atawa jihei Iqbal nakeuh sidroë ureuëng meujangeun asay Indônèsia.

Asai teunuléh
 https://web.archive.org/web/20130523104148/http://www.coboyjunior.net/

Ureueng meujangeun asay Indonesia


nakeuh sidroe aneuk miet asai Jeupang. Buet siuroe-uroe nakeuh meujangeun ngön Seiran Kobayashi. Dua droe aneuk miet nyan meugabông dalam saboh grup meujangeun nyang nanjih Star Flower.

Kanon nyoe jinoe jiduek di Saitama, saboh da'irah di nanggroe Jeupang.

Peunawôt luwa
  Biografi Kanon Tani bak ôn Theatre Academy
  Kanon Tani bak iklan NEC
  Kanon Tani bak ôn Oricon

Asai teunuléh

Aktris
Ureueng lahé thôn 2004
Ureueng Jeupun
Ureueng meujangeun asai Jeupang


Harry Dean Stanton (1926-2017) nakeuh sidroe aktor asay Amirika Utara.

Aktor


Richard Burton Matheson (February 20, 1926 – June 24, 2013) nakeuh sidroe wartawan, ngon ureueng tuleh naseukah asay Amirika Carékat.


nakeuh sidroe aneuk miet asai Jeupang. Buet siuroe-uroe nakeuh meujangeun ngön Kanon Tani. Dua droe aneuk miet nyan meugabông dalam saboh grup meujangeun nyang nanjih Star Flower.

Dapeuta drama tivi Seiran
 Ikkyu-san 2 (Fuji TV, 2013)
 Paji (TV Tokyo, 2013)
 Ikkyu-san (Fuji TV, 2012)
 Mi wo Tsukushi Ryoricho (TV Asahi, 2012)
 Namae o Nakushita Megami (Fuji TV, 2011)
 Wataru Seken wa oni Bakari (TBS, 2011)
 Control: Hanzai Shinri Sousa (Fuji TV, 2011)
 Asu mo Mata Ikite Ikou (TBS, 2010)
 Natsu no Koi wa Nijiiro ni Kagayaku (Fuji TV, 2010)
 Rikon Syndrome (NTV, 2010)
 Youka Me no Semi (NHK, 2010)
 Sotsu Uta (Fuji TV, 2010)
 Challenged (NHK, 2009)
 Samayoi Zakura (Fuji TV, 2009)

Dapeuta filem Seiran
 SP:The Motion Picture ~ Kakumei-hen (2011)
 SP:The Motion Picture ~ Yabou-hen (2010)
 Kimi ga Odoru, Natsu (2010)

Peunawôt luwa
  Seiran bak ôn Theatre Academy

Asai teunuléh

Aktris
Ureueng lahé thôn 2004
Ureueng Jeupun
Ureueng meujangeun asai Jeupang


Henry William Dalgliesh Cavill (1983) nakeuh sidroe aktor asay Amirika Syarikat.

Aktor


Jeffrey Leon "Jeff" Bridges (1949) nakeuh sidroe aktor asay Amirika Syarikat.

Aktor


Angus Stanley King, Jr. (lahe 1944) nakeuh sidroe ureueng meupulitek Amirika Carékat.

Amirika Syarikat


Daniel Ken "Dan" Inouye (lahe 1924-2012) nakeuh sidroe ureueng meupulitek Amirika Carékat.

Amirika Syarikat


Arlen Specter (1930-2012) nakeuh sidroe ureueng meupulitek Amirika Carékat.

Amirika Syarikat


James Strom Thurmond (1902-2003) nakeuh sidroe ureueng meupulitek Amirika Carékat.

Amirika Syarikat


Theodore Fulton "Ted" Stevens (1923-2010) nakeuh sidroe ureueng meupulitek Amirika Carékat.

Amirika Syarikat


James Allen Whitmore, Jr. (1921-2009) nakeuh sidroe aktor asay Amirika Syarikat.

Aktor


Leumbah Klang geumeukeusud keu saboh da'irah nyang na di da'irah nyan Kruëng Kelang ngon aluë-aluë kruëng nyan. Nyan nakeuh palôh kruëng nyang utama di Malaysia meusaban ngon Leumbah Kinta. Leumbah Klang nakeuh da'irah nyang meujaya that ngon ma'mu di Malaysia nyang jeuët keu da'irah that peunténg keu neugara nyan.

Malaysia


Putrajaya atawa nan peunoh jih Wilayah Persekutuan Putrajaya nakeuh saboh teumpat nyang na di Keurajeuën Meusikutu Malaysia nyang nakeuh banda nyan jeuët keu geunantoë banda Kuala Lumpur bak thôn 1999. Putrajaya, nakeuh banda raya nyang hayeuë that lam saboh taman nyang na bak jeu'h cit 25 kilomete di tunong Kuala Lumpur. Banda nyan nakeuh banda meucurak masa ukeuë (futuristik) nyang jeuët keu wilayah pusat peunténg bagi Keurajeuën Malaysia. Banda nyan nakeuh Wilayah Meusikutu nyang keu-3 di Malaysia.

Banda di Malaysia


Parlemen Malaysia () nakeuh saboh tubôh legislatif di Malaysia, nyang meukeurija lam majeulih ban laku nibak sistem Westminster. Parlemen Malaysia na nibak Diwan Rakyat ngon Diwan Neugara (atawa Senat). Anggèta Diwan Rakyat geuturi seubagoë anggèta Parlemen, salang anggèta Diwan Neugara geubri gla senator.

Piléhan raya geupeuna tiëp peuët atawa limong thôn sigo keu geupiléh waki-waki u Diwan Rakyat. La'én teuma anggèta Diwan Neugara nyang geu angkèe lé Yang di-Pertuan Agong.

Sidang Parlemen Malaysia geupeuna nibak geudông Parlemen nyang na geudông nyan di Kuala Lumpur. Keutuha Parlemen Malaysia jinoë nakeuh Tan Sri Pandikar Amin Mulia.

Peunawôt luwa
  Situs raseumi

Malaysia


Yang di-Pertuan Agong atawa Raja Malaysia (haraih Jawoë: يڠ دڤرتوان اݢوڠ) nakeuh gla raseumi keu Ulèe Neugara Malaysia. Gla raseumi nyang peunoh keu droëneuhnyan nakeuh Seri Paduka Baginda Yang di-Pertuan Agong.

lam bideuëng peumeurèntah neugara neubuët Yang di-Pertuan Agong nyang le cit meu keurija adat istiadat. Lam majeulih peumeurèntah Keurajeuën Monarkhi Konstitusi Malaysia keurija atô neugara le keuh lam jorë eksekutif nyang geuatô lé Peudana Meuntroë, lam bideuëng ngon peukara nyan hak raja nakeuh kuasa keutuha keurajeuën keu geubri nasihat ateuëh peuë mantong nyang patôt. Nasihat nyan keuh nyang geupeutimang lé Peudana Meuntroë keu geupeugot peunutôh nyang keuneuk geukeurija lé diwan meuntroë (kabinet).

Yang di-Pertuan Agong Malaysia jinoë nakeuh Sultan Muhammad V dari nanggroë Kelantan.

Ne

Peunawôt luwa
  Senarai dan gambar Yang Di-Pertuan Agong

Parlemen Malaysia
Malaysia


Seumenanjông Malaysia atawa nyang geukheun Malaysia Barat nakeuh nan nyang geupeuteutap keu saboh wilayah di neugara Malaysia nyang na lam tanoh darat banuwa Eurasia. Wilayah nyoë jitamong mandum keuh beunagi da'irah Malaysia nyang meuceuë ngon Seulat Malaka di tunong ngon ceuë darat neugara Thailand di barôh. Mandum neugara beunagi Malaysia na di sinan. Nyan kon cit duwa boh da'irah di pulo Kalimantan. Di Kalimantan atawa Malaysia Timu na neugara beunagi Sabah ngon Sarawak.

Neu eu cit
 Pulo-pulo Meulayu
 Seumenanjông Meulayu

Malaysia
Asia Teunggara
Bumoë


Banda Global geukheun cit ngon Banda dônya nakeuh saboh banda nyang ka geu angkèe keu titék peunténg lam ekonomi global masa jinoë. Narit istilah nyan phôn that geucok bak peuneugah nyang geupeuturi lé Saskia Sassen keu neukheun keu banda New York, London ngon Tokyo lam saboh keunarang gobnyan The Global City bak thôn 1991.r Lam ma'na la'én banda global nyan nakeuh banda raya.

Banda Global

Banda global away
Beuneuri rayeuk: London ngon New York City.
Beuneuri ubeut meuhat teuga reusam: : Los Angeles, Paris, ngon San Francisco.
Banda global barô: Amsterdam, Boston, Chicago, Madrid, Milan, Moscow, Toronto.
Banda dônya
Banda artikulator subnet

Reusam: Berlin, Kopenhagen, Melbourne, Munich, Oslo, Roma, Stockholm.
Siyasat: Bangkok, Beijing, Vienna.
Sosial: Manila, Nairobi, Ottawa.

Banda nyang that dikeuë di dônya

Beuneuri ekonomi global: Frankfurt, Miami, Munich, Osaka, Singapore, Sydney, Zurich
Beuneuri kon-ekonomi global: Abidjan, Addis Ababa, Atlanta, Basel, Barcelona, Cairo, Denver, Harare, Lyon, Manila, Mexico City, Mumbai, New Delhi, Shanghai.

Banda khusuih

Neu eu cit
 Pusat Pèng
 Dapeuta banda ngon beulanja meuhai keu ureuëng keurija teuka
 Megalopolis
 Metropolis
 Banda rintéh

Ne

Peunawôt luwa

 * Repository of Links Relating to Urban Places
 * World Cities article by Jennifer Curtis of Charles Sturt University
 * The World-System’s City System: A Research Agenda by Jeffrey Kentor and Michael Timberlake of the University of Utah and David Smith of University of California, Irvine
 * The State of the World's Cities, 2001, UN Human Settlements Programme
 * "U.S. Cities in the 'World City Network'", by Peter J. Taylor and Robert E. Lang, February 2005 (Full Report in PDF)

Banda
Banda Metropolitan


Teungku Daud Beureu'éh atawa Abu Daud Beureu'éh (thôn 1899 di Pidië, Acèh – 1987 di Banda Aceh), Gubernur Militè Acèh (1945–1953) ngon jeuët keu ulèe peujuang Darul Islam atawa DI/TII di provinsi Acèh (1953–1963).

Lahé di Kabupaten Pidië lam masa meuprang ngon Beulanda gobnyan jeuët keu sidroë ulèe ulama di Acèh ngon saboh organisasi ulama ban saboh Acèh PUSA. Lam prang lheuëh talô Jeupang gobnyan nakeuh jeuët cit keu sidroë panglima lam prang thôn 1945. Meunan piyôh prang ngon sigra gobnya geuangkèe keu ureuëng nyang meukuwasa di Acèh, seubagoë Gubernur Militè Acèh meupangkat Mayor Jeundral.

Teungku Daud Beureu'éh ka neupeugot saboh peulawanan ngon peumeurèntah Indônèsia ngon saboh geurakan meuseunjata Darul Islam. Lé Teungku Daud Beureu'éh ngon geurakan nyan ka geupeugot saboh prang meulawan peumeurintah Indônèsia meuseubab phôn bak uroë 21 buleuën sikureuëng thôn 1953 sampoë ngon uroë 9 buleuën limong thôn 1962.

Janji Soekarno bak Daud Beureu'éh

Jrat
Nibak thon 1407 H yakni nibak uroe keu 14 lam buleuen Zulqa'idah atawa nibak tanggai 10 buleuen Juni thon 1987 Tgk Dauh Beureuéh geuwoe bak Allah swt. Geuseumiyub lam lampoh seumeujid di Beureunuen, Pidie.

Referensi

Ulama Acèh
Gubernur Acèh
Ureuëng Acèh
Ureuëng rayek Acèh
Sukèë Acèh
Acèh
Ureuëng agam
Ureuëng


Meunara Petronas, atawa Meunara Keumbeuë Petronas (Meulayu: Menara Berkembar Petronas) nakeuh saboh peuneudong modern nyang manyang meutop langèt di Kuala Lumpur, Malaysia. Lam keunira raseumi meunara nyoë nakeuh nyang paléng manayng di dônya dari thôn 1998 sampoë 2004. Dudoë peumuncak manyang nyan jipeutalô lé Meunara Taipei 101, meuhat lheuëh nyan sampoë 'an jinoë meunara nyan mantong cit jeuët keu meunara keumbeuë paléng manyang.

Malaysia


Sarajevo nakeuh nang nanggroë Bosnia Hèrzègovina. Banda nyoë nakeuh saboh banda nyang peunoh seujarah. Bak thôn 1914 banda di banda nyoë maté sidroë pangiran Austria nyang peukara nyan jeuët keu gabuëk Iërupa ngon Prang Dônya I. Bak thôn 1992 banda Sarajevo ka jeuët keu seuëh prang raya antara 3 boh bansa nyang na di Yugoslavia, harô-hara prang rayeuk di Iërupa bak akhé abad keu 20 nyan nakeuh antara bansa Bosnia, Kroasia ngon Sèrbia.

Jinoë lam banda nyoë na ureuëng duëk 500.000 droë ngon nakeuh banda nyoë jinoë kajeuët keu nang nanggroë neugara Federasi Kroasia Bosnia.

Keuneubah Islam di Sarajevo

Peunawôt luwa
 Sarajevo's Official Website
 Chronology of the battle and siege of Sarajevo
 Sarajevo di Encyclopædia Britannica

Ne

Bosnia-Herzegovina


Khartoum (  "beuralèe gajah") nakeuh nang nanggroë Sudan, meusapat disinan nang nanggroë neugara beunagi Khartoum (neugara beunagi) Khartoum. Neuduëk banda nyan na lam da'irah ilé Kruëng Nil, nyang ilé dari neugara Uganda, meurumpok ngon Kruëng Nil Biru, nyang ilé dari blah rot barat di Ethiopia.

Ureuëng duëk di wilayah banda Khartoum na meujumeulah 1.974.780 droë (1 buleën sa 2005), nakeuh nyan banda keuduwa rayeuk di Sudan. Koordinat Khartoum nakeuh 15° 34′ 34″ LU 32° 32′ 5″ BT.

Nang Nanggroë Afrika
Banda di Sudan


Banda Melaka (bahsa Meulayu: Bandar Melaka) nakeuh nang nanggroë Neugara Beunagi Malaysia, Melaka di Malaysia. Banda nyoë jinoë ka geupeusah jeuët keu saboh Tapak Pusaka Dônya lé UNESCO.

Neuduk banda nyan na bak kuala kruëng Melaka nyang ilé u Seulat Malaka. Timang neuduëk jih nakeuh bak binèh panté ngon na disina runtôhan kuta Portugéh. Jinoë banda nyan ka meukeumang ngon luwah jih ke leubèh jeu'ôh u tunong banda jameun meuseubab ngon na teunambak la'ôt, jeuët ta saweuë keunan bak ujông panté Seulat Malaka ngon keundran meusén dari banda utama Melaka. Ji'ôh da'irah barô nyan nakeuh 40 km.

Tarèh

Banda nyoë dilèe nakeuh nang nanggroë Keurajeuën Malaka ngon pusat teumadôn Meulayu bak abad keu-15 ngon 16. Bansa Portugéh jipeutalô Melaka bak thôn 1511. Antara thôn 1641-1795, Melaka jukuwasa lé Beulanda. Lheuëh nyan teuma jikuwasa lé Britania Raya bak thôn 1820 sampoë meurdèka Malaysia bak thôn 1957. Lé Britania Raya jituka Bencoolen keu Beulanda ngon keu geunantoë dari Beulanda jijôk Melaka keu Inggréh.

Banda keumbeuë
 Lisboa, Portugéh
 Kuala Lumpur, Malaysia
 Hoorn, Beulanda
 Valparaíso, Chili
 Nanjing, Rèpublik Rakyat Cina
 Yangzhou, Rèpublik Rakyat Cina

Ceunatat gaki

Banda di Malaysia


Ra'ëh Petaling, atawa leubèh geuturi ngon Petaling Street, nakeuh da'irah meuniaga ngon da'irah ureuëng China di Kuala Lumpur, Malaysia. Ka meu thôn-thôn trép jih, ra'uëh Petaling nyan jeuët keu teumpat meuniga nyang that hayeuë, la'én nibak nyan jeuët keu da'irah peutheun reusam ngon budaya bansa China di Malaysia, lé that kuil Buddha ngon keudèe nyang jimeukat colok, ubat gampông (tradisional), ngon peunajôh Tionghoa. Dari sinja sampoë teungoh malam that ramèe meubanja ureuëng meukat meumacam dabeuëh meuneukat bak ra'uëh Petaling nyan.

Peunawôt luwa
 http://www.google.com/search?hl=en&lr=&q=jalan+petaling+malaysia

Kuala Lumpur


Bandara Internasional Kuala Lumpur (bahsa Inggréh: Kuala Lumpur International Airport/KLIA) nakeuh bandara internasional utama Kuala Lumpur, Malaysia nyang neuduëk bandara nyan na di Sepang, nanggroë Selangor ngon kode IATA KUL.

Geupeuhah phôn bak thôn 1998, beulanja nyang abéh keu peugot bandara nyan nakeuh 3,5 miliar Dolar ngon slogan "Bringing the World to Malaysia and Malaysia to the World" ("Ta ba dônya bak Malaysia ngon Malaysia bak dônya"). Nakeuh bandara nyoë saboh bandara nyang that sibôk di dônya bak kri jumeulah ureung nyang teubiët tamong nibak bandara nyan. Bak thôn 2011 mantong na meucatat 25.915.723 nyang meulingkeuë u bandara nyan, sampoë bak jumeulah nyan jeuët keu KLIA seubagoë bandara keu-14 paléng sibôk di dônya.

Bandara nyoë nakeuh pông utama keu maseukapè udara Malaysia Airline non Air Asia

Malaysia
Bandara Internasional


Bandara Sultan Abdul Aziz Shah (), LTSAAS geuturi cit ngon Subang Skypark;  nakeuh bandara nyang na di Subang Jaya, Selangor, Malaysia. Bak masa jinoë bandara nyoë geunguy keu meuteureubang umum.

Seugohlom geupeuhah Bandara Internasional Kuala Lumpur di Sepang bak thôn 1999, bandara Sultan Abdul Aziz Shah nakeuh jeuët keu bandara utama di Kuala Lumpur ngon neugara Malaysia.

Bandara nyoë raseumi geupeuhah keu meuteureubang bak uroë 30 buleuën lapan thôn 1965, ngon na panyang landasan teureubang (panyang 3.7 km, rayeuk 45 m), nyan keuh landasan teureubang paléng panyang di Asia Teunggara masa nyan.

Bandara


Kruëng Gombak  nakeuh nan kruëng nyang ilé rot Selangor ngon Kuala Lumpur di Malaysia. Kruëng nyoë nakeuh aneuk Kruëng Klang. Teumpat kruëng nyoë meureumpok ngon Kruëng Klang nakeuh jeuët keu asay nan da'irah banda Kuala Lumpur. Meuseujid Jamek na bak binèh kuala kruëng nyan.

Teuka ië raya di Kuala Lumpur nakeuh meuseubab ngon ië kruëng nyan ngon kruëng la'én Kruëng Batu. Sampoë lé peumeurèntah Malaysia ka geupeugot saboh keurija peuteupat peukara kruëng nyan ngon geupeuna saboh kanal ië nyang ka leungka geupeugot bak buleuën sikureuëng thôn 2007.

Ne

Kruëng di Malaysia


Kruëng Klang nakeuh saboh kruëng nyang ilé meulingkeuë banda Kuala Lumpur ngon Selangor di Malaysia u Seulat Malaka. Panyangjih bak keunira na 120 km ngon meuilé lam wilayah bak keunira na 1288 km peuët sagoë. Kruëng Klang na 11 boh cabeuëng kruëng utama.

Kruëng nyoë meuilé lam Leumbah Klang nyang padat negon leubèh nibak peuët juta droë ureuëng duëk, sampoë kruëng nyoë na bacut ceukoë ngon kuto. Ngon seubab ka le that peuneugot ngon peuneudong ka jeuët keu ubeut teuma ilé kruëng Klang nyan, ban lagèe tangiëng sang nyan nakeuh aluë nyang rayeuk. Kruëng nyan ngon Kruëng Gombak jeuët keu seubab teuka ië raya sabé di Kuala Lumpur, peuë lom meunyoë na ujeuën raya.

Malaysia


Prang Klang nakeuh saboh prang syèdara di Selangor Malaysia antara Raja Abdullah Bin Raja Jaafar ngon Raja Mahadi Bin Raja Sulaiman dari thôn 1867 sampoë 1874.

Asai mula prang syèdara nyan nakeuh bak thôn 1849 atawa 1850, sultan Keurajeuën Selangor watèe nyan Sultan Muhammad Shah geupulang kuwasa meujajah ateuh kuwasa Raja Abdullah. Meunan ka meukuwasa lé Raja Abdullah ka geukuët pajak ateuëh duwa droë sèdaga nyang meuôseuha di Klang, lé sèdaga nyan pajak nyan jikuët teuma bak rakyat nyang meuduëk di Klang. Lam peukara nyan jeuët keu bijèh karu antara Raja Abdullah ngon Raja Mahadi, seubab gobnyan dilèe seugolom geuduëk kuwasa Raja Abdullah nacit jeuët keu raja di Klang.

Meunan keuh gabuëk nyan teutap brat that sampoe bak thôn 1857 Sultan Abdus Samad geuduëk keu raja barô di Selangor, lé Sultan Abdus Samad ka geudukông peuë nyang geulakèe lé Raja Mahadi. Meunan keuh dudoë jeuët prang antara Raja Mahadi ngon geudukông lé rakyat geulawan Raja Abdullah nyang jibantu lé aneuk agam geuh Raja Ismail. Bak buleuën lhèe thôn 1867 Raja Abdullah meuhasé geupeutalô lé Raja Mahadi ngon maté keuh Raja Abdullah. Lheuëh meuhasé geureubôt Klang, Raja Mahadi han geutém lé bayeuë $500 keu Sultan Abdul Samad lagèe nyang ka geupeulaku awai lé Raja Abdullah. Peukara nyan ka beungéh teuma Sultan Abdus Samad keu Raja Mahadi.

Hana trép leungka bak thôn 1868, Sultan Abdus Samad ka geu lakèe bak ulèe Balang dari da'irah Langat Tengku Kudin. Macam kri geucuba lé Tengku Kudin bah leumiëk até Raja Mahadi, teutap han cit meuhasé. Sampoë lé Tengku Kudin meugeupakat teuk Raja Ismail Bin Raja Abdullah keu geumeusaban prang lawan Raja Mahadi.. Bak buleuën lapan thôn 1869 Raja Ismail geutrôn u Klang ngon asé geureubôt da'irah binèh Kruëng Klang. Meuhat ngon nyan ka geukeupông da'irah Klang natrép 6 buleuën. Lam ôseuha keupông nyan lé Tengku Kudin ka geuba 500 droë ureuëng jak bantu Raja Ismail. sampoë Raja Mahadi ka payah surôt dari Klang bak buleuën lhèe thôn 1870. Ngon beunantu nibak awak Pahang, bak thôn 1872 Raja Mahadi ka ék geupeutalô.

Prang syèdara nyan raseumi meuakhé bak thôn 1874, Raja Mahadi nyang ka talô prang geuteubiët dari Selangor ngon geuduëk di Johor. Gobnyan meuninggai bak thôn nyan ngon jirat gobnyan na di Bukét Mahmudiah, Johor Bahru.

Peunawôt luwa
 *

Ne

Malaysia


Yap Ah Loy (jituri cit seubagoë Yap Tet Loy ngon Yap Mao Lan) lahé uroë 14 buleuën lhèe thôn 1837, meuninggai uroë 15 buleuën peuët thôn 1885. Nakeuh sidroë Kapitan Cina nyang le jibantu peukeumang banda Kuala Lumpur dari saboh pusat tambang jeuët keu saboh banda nyang jinoë ka jeuët keu nang nanggroë Malaysia. Jinoë nan Yap Ah Loy ka ji peuteutap jeuët keu saboh nan ra'uëh di Kuala Lumpur.

Peunawôt luwa
 The History of Yap Ah Loy
 Yap Ah Loy, Sejarah Malaysia
 The Beginning, The Introduction of Kuala Lumpur Urban History
 Yap Ah Loy (葉亞來 1837 to 1885), The Chinese in Malaya/Malaysia (02)

Malaysia


The Black Road atawa meuhareutoe lam bahsa Acèh rot ueh itam nakeuh saboh film dokumenter Australia thôn 2005 nyang jipeugot lé William Nessen. Film nyoë jirakam di Acèh ngon asoë jih nakeuh saboh geunamba udèp keu bhaih peujuang peumeurdèka Acèh dari Indônèsia (GAM). Yôh phôn dokumenter nyoë jipeugot keu heut nibak SBS di Australia, dudoë dokumenter nyoë ka jiputa bak meumacam film ngon presentasi internasional. Film nyoë jisambôt ngon paih lé ureuëng nyang kalon ngon that le cit meurumpok juara ngon peuneuyum, got nyan di teuningkat Australia atawa pih bak teuningkat dônya internasional. Peumeurèntah Indônèsia nyang geupeubuët lé LSF dokumenter nyoë geutham jiputa di Indônèsia meusaban ngon peuët boh film la'én nyang meutopik separatisme.

Lageuëm calitra
William Nessen, sidroë jurnalis bibeuëh Amirika Carékat, jikeumunjông u Acèh, keu jijak ploh haba bhaih karu nyang yôh nyan teungoh that brat disinan. Lam masa peuët thôn, The Black Road jicalitra keu bhaih kri Nessen nyang phôn kon jikeurija seubagoë kri jih jurnalis objektif sampoë teuka bak saboh uroë jih kajeuët keu ureuëng nyang dukông Geurakan Acèh Meurdèka (GAM).

William Nessen phôn that jikunjông Acèh bak thôn 2001 seubagoë jurnalis media citak. Watèe nyan, Nessen hana that teupakoë keupeugot saboh film, meukeusud jih yôh nyan nakeuh cit jikeumeung rakam gamba nyang jeuët jipeubloë keu seutasiôn televisi. Keu mangat jikeurija nyan jih ka jimeurumpok ngon Jeundran Bambang Darmono, ulèe teuntar Indônèsia di Acèh. Lheuëh na keupeucayaan nibak Jeundran Darmono nyan keuh, Nessen ngon mangat jeuët jimita haba ngon jirakam meumacam keujadian nyang that sôsah jiteumèe lé jurnalis la'én. Watèe lam tugaih nyan keuh jih ka meuturi ngon krab keu sidroë ureuëng inong peuneujeumah bahsa Acèh, bak saboh peuneugah Nessen dudoë teuka haté keu ureuëng inong nyan. Nan peuneujeumah bahsa nyan nakeuh Sa'diah Marhaban, nyang dudoë leumah ri nakeuh sidroë aktivis lam geurakan peulawanan ureuëng Acèh lam geunabuëk nyan. Meunan ka le meusapat gamba udép nyang jirakam teuka keuh heut lé Nessen keu jipeusapat gamba nyan lam saboh film. Atra nyan keuh nyang dudoë ka jeuët keu film dokumenter The Black Road.

Nessen ngon Sa'diah akhéjih meunikah di Acèh. Na meupadum uroë lheuëh nyan, rakan Nessen, sidroë aktivis HAM jidrop ngon jipoh maté lé aseuka teutra Indônèsia. Ngon seubabnyan leumah that trang bak sidroë Nessen nyang lawét nyan jimeukeurija ngon objektif, nakeuh geurakan peumeurdèka Acèh nyan na geudukông lé rab mandum ureuëng Acèh. Ban ka meunan laju leumah bak Nessen nyang jih meuhat cit payah jidukông peuë nyang jeuët keu heut nibak ureuëng Acèh masa nyan. Ngon kri seumiké meunan keuh jih ka jidukông Geurakan Acèh Meurdèka. Lam nyan Nessen ka udép sajan awak peujuang Acèh lam gampông ngon lam rimba. Ngon kri rahsia cit Nessen teutap lam na meuhubông antara peujuang Acèh ngon panglima Indônèsia Jeundran Darmono. Leubèh sithôn Nessen na sajan awak GAM sampoë peukara jih teuhah keuh bak militè Indônèsia. Laju jih jeuët keu ureuëng nyang that jiseutot ngon rab jipoh maté lé teuntra Indônèsia nyang jitudôh Nessen nyan sidroë lhôh. Lé militè Indônèsia Nessen jiyuë tubiët nibak da'irah nyang lam kuwasa peujuang GAM, na meupadum na trép lam jiseutot ngon padum-padum go meukeumat lam prang antara GAM lawan TNI, bak akhé jih Nessen jitren cit ngon laju jimeunyeurah bak TNI, ngon hukôm imigrasi Nessen jipeulôp lam tutôpan na 40 uroë. Lheuëh nyan laju jiusé keudéh u Singapura ngon jitheun keu watèe si thôn ukeuë dari masa nyan Nessen hanjeut tamong ilèe u wilayah neugara Indônèsia. Teuneugah nyan jipeupanyang cit lam tiëp thôn yôh 2004.

Masa peugot
Antara 2001 ngon 2003, Nessen leubèh bak sithôn na di Acèh. Ban ka jithèe lé peumeurintah ngon militè Indônèsia, meu-ulang-ulang Nessen jiyuë piyôh meukeurija bak da'irah geunabuk nyang jikuwasa lé peujuang GAM. Lheuëh jimeunyeurah Nessen jikurông badan na 40 uroë, ngon jitudôh lé militè jih ka meukeurija spionase lam wilayah prang, salah nyan meunyoë lam hukôm militè jeuët keu jihukôm maté, lam masalah nyan bak mahkamah Indônèsia Nessen ka meurupok beunantu cit bak duta Amirika Carékat di Jakarta.

Keunirém
Film nyoë jipeugot keu SBS ngon phôn jiputa bak uroë 22 buleuën lapan thôn 2006. Film nyoë jipeuleumah bak meumacam teumpat, ngon festival film, ngon meupat-pat teumpat Nessen jiploh peuneugah keu bhaih geunabuëk Acèh.

Jeunaweuëb
Meusaban ngon lhèe boh film la'én nyang topik jih saban, The Black Road jitham lé Leumbaga Sensor Film Indonesia hanjeuët peudiyeuëng di festival film internasional . Peunutôh meutham film nyan jiteuntang lé aktivis media ngon HAM seubagoë buët meulangga ngon peukara bibeuëh bak meupeugah haba ngon bibeuëh pers.

Jeunaweuëb akô
Film nyoë meurumpok jeunaweuëb akô bak meumacam surat haba ban saboh dônya.

Peuneuyum
 William Nessen meurumpok Best Documentary keu The Black Road di Mumbai International Film Festival 2006.
 Andrew Ogilvie meurumpok Best Film of the Festival keu The Black Road di Mumbai International Film Festival 2006.
 The Black Road meurumpok Screenrights' Best Made-for-TV Documentary di DOCNZ Film Festival.
 The Black Road meurumpok Special Mention di DOCNZ Film Festival.
 Lawrie Silvestrin tamong lam nominasi AFI Award thôn 2005 keu kawan "Best Editing in a Documentary" lé Australian Film Institute.

Ne

Peunawôt luwa

Karu Acèh


James Scott Bumgarner (1928–2014) nakeuh sidroe aktor asay Amirika Utara.

Aktor


Thomas Sean Connery (1930 - 2020) nakeuh sidroe aktor asay Scotland.

Aktor


Tjoet Nja' Dhien nakeuh film drama epos biografi seujarah Indônèsia thôn 1988 nyang geuisutradara lé Eros Djarot. Film nyoë meurumpok meunang Piala Citra seubaoë film paléng got lam Festival Film Indônèsia 1988. Film nyoë jimeubintang lé Christine Hakim sebubagoë Tjoet Nja' Dhien, Piet Burnama seubagoë Pang La'ôt, Slamet Rahardjo (aduën Eros Djarot) seubagoë Teuku Umar, ngon jidukông cit lé ramèe artis Indônèsia ngon ramèe ureuëng Acèh nyang jpeurôh lam keuruja peugot film nyan.

Film nyoë jipeusak lé Indônèsia keu Academy Awards keu-62 thôn 1990 keu peuneuyum film meubahsa aséng nyang paléng got. Meuhat keuh film nyan hana leupah bak peucalon phôn tamong keunan.

Ne

Film seujarah Acèh


Haraih Jawoë (Bahsa Arab: جاوي Jawi) (atawa Yawi di da'irah Pattani, Gundhil di da'irah Jawa nacit nyang kheun Pegon, Jawoe di da'irah Acèh) nakeuh haraih Arab nyang geu-ubah keu geutuléh Meulayu, Acèh, Minangkabau, Banjar ngon Tausug seureuta padum-padum boh bahsa la'én di Asia Teunggara. Kayém jih neunguy haraih nyan keu teunuléh ngon seunurat bhaih agama.

Haraih Jawoë geunguy keu salah saboh haraih raseumi lam Keurajeuën Brunei Darussalam, geunguy cit keu saboh peuniléh haraih standar lam bahsa Meulayu. Bak neunguy nyang leubèh jroh seunurat lam bahsa Meulayu nakeuh nyang geunguy lam geunantoë haraih Latèn nyang geukheun haraih Rumi. Lam teumadôn Meulayu neunguy haraih nyoë leubèh meusaneut geunguy keu agama ngon reusam. Meuhat nyang neunguy haraih nyoë keu neubuët siuroë-uroë that geupakoë cit lam da'irah ureuëng Meulayu Pattani Thailand Seulatan ngon Kelantan di Malaysia seureuta lé padum-padum boh kawan ureung Islam nyang geuduëk di Filipina Seulatan.

Asai nan
Narit Jawoë nakeuh narit bahsa Acèh nyang teuka nibak narit "Jawi" (جاوي), nyoë meuhat geumeukeusud ke saboh narit sifeuët ngon nan benda Jawah lam bahsa Arab (جاوة). "Jawah" ngon "Jawi" ka geunguy lé ureuëng Arab keu narit nyang geupeusaban bak neukheun keu wilayah La'ôt Teunggara Asia ngon mandum ureuëng nyang meuduëk disinan,  peukara nyang meusaban lagèe jeunèh nan nyang geupham lé ureuëng Iërupa keu geupeunan istilah Pulo-pulo Meulayu ngon Ras Meulayu ngon Jaza'ir al-Jawi (Pulo-pulo Jawi) ngon Bansa Jawi.

Tarèh

Lahé haraih nyoë nakeuh that meukeumat langsông ngon teuka agama Islam u Pulo-pulo Meulayu, haraih nyoë geu-angkèe nibak haraih Arab keu geutuléh narit ngon tutô Meulayu. Ngon seubab nyan keuh jeuët keu le that ubah, teunamah ngon kri geunantoë padum-padum boh haraih keu jeuët teurimong su nyang hana lam bahsa Arab (lagèe tutô /o/, /p/, atau /ŋ/).

Watèe peungarôh Hindu-Budha mantong kong di wilayah Asia Teunggara, haraih Pallawa that utama geunguy lam teunuléh Meulayu. Saboh batèe jirat nyang na meutarèh 290 H (910 M) bak jirat Syèh Abdul Qadir bin Husin Syah Alam nyang na di Alor Setar, Kedah, saboh batèe jirat nyang geuteumèe di Pekan, Pahang meutarèh 419 H (1026 M), saboh batèe jirat nyang geuteumèe di Phan Rang, Viètnam meutarèh 431 H (1039 M), bateè jirat meutarèh 440 H (1048 M) geuteumèe di Bandar Seri Begawan , Brunei, ngon batèe jirat Fatimah Binti Maimun Bin Hibat Allah nyang geuteumèe di Gresik, Jawa Timu]] meutarèh 475 H (1082 M).

Bak masa phôn-phôn meukeumang agama Islam, teunuléh Arab geupeurunoë keu ureuëng-ureuëng nyang ban meu-agama Islam lam buët agama ngon ibadat matong, lagè keu jeuët geubeuët Al-Quran ngon Shalat. Seubab nyan keuh hana that ssôah keuh haraih Arab jeuët keu geuteurimong lé ureuëng Meulayu meusaban ngon meu-Islam ureuëng nyan. Hana trép meunan laju ka jeuët geupeugot saboh kri la'én keu peupaih haraih Arab keu teunuléh narit Meulayu. Lé tutô meulayu nyang hanjeuët geutulh langsông ngon haraih Arab kajeuët keu geutuléh ngon haraih Jawoë, ngon jeuët geumeuphôm ngon geubeuët keu seunurat raseumi nanggroë atawa teunuléh agama. Meusaban cit lagèe kri geuteurimong haraih Arab di Turki, Parsi ngon India nyang ka na leubèh awai lom, ngon nyan keuh dudoè lam tarèh Meulayu Raya haraih Jawoë ka jeuët keu saboh kri teunuléh Islam lam teumadôn Meulayu.

Tanda paléng awai teunuléh Jawoë nyoë na di Malaysia ngon na Seunurat Terengganu nyang meutaréh 702 Hijriah atawa abad keu-14 Masehi (Taréh nyoë meubacut kureuëng paih cit meuseubab beunileuëng thôn disinan geutuléh kon ngon angka). Salang neunguy haraih Jawoë bak keurajeuën-keurajeuën Meulayu nakeuh bak phôn watèe Pasè, sampoë Keurajeuën Johor, Keurajeuën Acèh seureuta akhé that Keurajeuën Pattani bak abad keu-17. Bak abad keu 19 haraih Romawi phôn ka geunguy disinan. Haraih Jawoë teutap cit na geunguy nibak masa ka jitamong kolonial Iërupa.

Nyan keuh meuhat that peunténg haraih jawoë lam budaya ureuëng Meulayu. Haraih nyan ka geunguy seubagoë nyang meu-antara lam mandum ôseuha, reusam ngon niaga. Lagèe miseuëjih, haraih nyoë geunguy keu seunurat meusipakat nyang peuntèng-peuntèng antara raja-raja Meulayu ngon Portugéh, Beulanda ngon Inggréh. La'én nibak nyan seunurat peunyata meurdèka neugara Malaysia thôn 1957 meuladôm geutuléh lam haraih jawoë.

Sampoë jinoë haraih nyoë mantong geunguy lam bhaih agama ngo reusam di Acèh. Lam nanggroë Meulayu Malaysia geunguy di Terengganu, Kelantan, Kedah, Perlis, ngon Johor. Ureuëng-ureuëng Meulayu di Pattani mantong cit geunguy haraih jawoë sampo ë'an jinoë.

Haraih Jawoë

Haraih nyang meuwareuna keulabèe nakeuh kri geunantoë nyang cit na lam haraih Jawoë Meulayu hana lam haraih Arab aseuli.

Neubeuët lom
 H.S. Paterson (& C.O. Blagden), 'An early Malay Inscription from 14th-century Trengganu', Journ. Mal. Br.R.A.S., II, 1924, pp. 258-263.
 R.O. Winstedt, A History of Malaya, revised ed. 1962, p. 40.
 J.G. de Casparis, Indonesian Paleography, 1975, p. 70-71.

Peunawôt luwa
  Portal Jawi
  Asas menulis Jawi
  Daftar kata Melayu: Rumi-Sebutan-Jawi
  Tentang huruf Jawi
  UNDUH Papan Kekunci Jawi Fonetik (Jawi Phonetic Keyboard)
  Laman menukar ejaan Rumi kepada ejaan Jawi

Nè seunurat

Islam


Agama Islam meuhat bak peuneugah ahli tarèh Iërupa geuba u Nusantara lé ureung meudagang dari Gujarat, India bak abad keusiblah. Meunan pih ureuëng Islam phôn ka geuteuka u Nusantara dari abad-abad phôn agama Islam di tanoh Arab. Lam padum boh abad masa phôn na Islam di Indônèsia agama nyan ka jeuët keu saboh agama nyang that ramèe geunguy lé ureuëng-ureuëng di Sumatra ngon Jawa. Salang lam peuneugah ahli tarèh Nusantara lagèe HAMKA geupeugah, Islam phôn jitamong dari u Nusantara dari masa lheuëh wafeuët Nabi Muhammad SAW. Na bukti naseukah dari Tiongkok nyang geusurat keu thôn 625 M na ureuëng Arab Islam di panté barat Sumatra.

Kri agama Islam phôn meukeumang
Hana peuneugah nyang paih keu kri jitamong agama Islam u Nusantara, lam ceunatat aséng nyang na geutuléh cit bhaih Islam ka meukeumang bak keurajeuën-keurajeuën di Sumatra ngon Seumeunanjông Malaya dari abad keu-13. Na saboh peugah nyang ba Islam phôn u Nusantara nakeuh kawôm ulama Islam nyang geujak keunoë dari masa Khalifah Rasyidin. Nyan ban geupeugah lé ahli tarh nakeuh masa Khalifah keu lhèe Utsman bin Affan ka geukirém utôsan u nusantara bak thôn 674 M. Utôsan nyan ka geupeuturi agama Islam u Jepara, (kabupatèn di Jawa Teungoh jinoë), ngon disinan na Keurajeuën Kalingga ngon Ratu kalingga nyang nan gobnyan Ratu Sima ka geutamong Islam cit watèe nyan.

Islam teuka u Acèh
Dari mandum peuneugah nyang na, nyata jih di Acèh le that leumah keuneubah seujarah masa awai Islam teuka u Nusantara. Lageè keuneubah nyang na di panté timu Acèh, nyang geumeukeusud Keurajeuën Peureulak nakeuh keurajeuën Islam nyang phôn di Nusantara. Bak tarèh seujarah teudong keurajeuën Peureulak nakeuh bak thôn 225 H (840 M) ngon Sultan phôn nyang mat keurajeuën nyan Sultan Alaiddin Sayed Maulana Abdul Aziz Syah. Bak masa keurajeun nyan hana piyôh nibak karu lam nanggroë seureuta na cit teuka seurangan dari Sriwijaya bak thôn 1006 M, sampoë lam bhaih peukeumang agama Islam u luwa da'irah keurajeuën mantong hanjeuët glah bak geupeubuët. Dudoë watèe Peureulak ka geupeusaboh ngon Pasè bak abad keu 13, meubarô keuh nanggroë Islam phôn di Nusantara nyan jeuët geupeukeumang Islam ngon cukôp paih u luwa da'irah. Teuleubèh lom lheuëh prang antara Keurajeuën Pasè ngon Majapahit, lam prang nyang jipeuhancô meuligoë Pasè lé teuntra Majapahit nyan nakeuh meupadum droë ulama Islam nyang jiba cit keudéh u Jawa. Padum-padum droë ulama Acèh nyang jiba u Jawa nyan kajeuët keu ureuëng Islam phôn nyang peukeumang agama Islam di Jawa, geuturi ureuëng nyan ngon gla Walisongo.

Ne

Islam


Meuseujid Jamek, Ra'uëh Tun Perak nakeuh saboh meuseujid tuha di Kuala Lumpur. Meuseujid nyoë geupeudong lé ureuëng Islam meuniaga nyang teuka dari India. Neuduëk meuseujid nyoë na di simpang kruëng Klang ngon Kruëng Gombak, phôn geupeudong meuseujid bak masa Malaysia jijajah lé Britania. Meuseujid nyoë na toë ngon tanoh data Meurdèka, seutasiôn Putra LRT ngon Star LRT. Meuseujid nyoë jeuët keu saboh langgeuëm peutunyok keu Kuala Lumpur nyan nakeuh saboh banda teumadôn Islam.

Meuseujid nyoë geurancang lé Arthur Benison Hubback ngon geupeuhah bak raseumi lé Sultan Selangor bak thôn 1909. Arsitektur meuseujid Jamek meucurak Moor.

Koordinat

Ne

Meuseujid
Meuseujid di Kuala Lumpur


Tugu Neugara Malaysia, atawa geuturi cit ngon Tugu Peuingat Neugara Malaysia nakeuh saboh peuneudong skulptur nyang geupeugot keu meuhoreumat leubéh nibak 11 ribèe droë teuntra nyang maté lam Prang Dônya I (1914-1918), Prang Dônya II (1935-1942),ngon masa-masa darurat ditanoh Meulayu (1948-1960). Tugu nyoë teudong di Kuala Lumpur, toë ngon peuneudong geudông Parlemen Malaysia.

Tugu Neugara nakeuh geunamba keu saboh kawan teuntra nyang geupeuék 'alam neugara, Jalur Gemilang. Tugu nyoë geuhareutoë keu ma'na peumimpin, meusaboh, meusiaga, teuga, ceubeuëh ngon beuhe bak meukureubeuën.

Geupeudong bak thôn 1966, tugu nyan na manyang 15 mètè, geupeugot nibak peurunggu ngon geurancang lé ahli meupheuët Austria, Felix de Weldon.

Bak uroë 27 buleuën lapan thôn 1975, peuneudong nyoë ka jipeureuloh ngon saboh beureutôih. Beureutôih nyan teuka dari buët teroris komunis, meunan pih awak komunis nyan jibantah meunyoë nyan buët nakeuh nibak keurija jih.

Ne
 In honour of our fallen heroes, New Straits Times, December 16, 2005.

 Monuments to honour the dead, The Star, July 28, 2007.

 National Monument "unsuitable" for Warriors' Day, The Sun, March 31, 2010.

Kuala Lumpur


PT Arun Natural Gas Liquefaction, leubèh geuturi ngon PT Arun NGL, lam narit bahsa Acèh geukheun PT. Arôn nakeuh saboh maseukapè nyang peuhasé gaih alam cayé nyang na di Indônèsia. Bak thôn 1990 lé PT. Arôn ka jeuët keu saboh maseukapè gaih alam ngon hasé paléng na le di dônya.

Tarèh
Phôn thôn 1968, Mobil Oil ka jipeugot saboh janji keurija meuweuëk hasé ngon Pertamina keu jipeugot keurija mita ne minyeuklam pruët bumoë di Indônèsia di darat ngon di la'ôt. Sithôn meuhat lheuëh nyan Mobil Oil ka jikrah meumita minyeuk nyan u Acèh, nyan bak thôn 1969. Neuduëk nyang brat that jimita nyan nakeuh di Acèh Barôh. Ngon laju jimeubo di saboh gampông rab da'irah Arôn, nyan jimeubo nyang keulimong blah go. Meubarô keuh disinan na jiteumèe minyeuk ngon na jikandông cit gaih alam.

Awai nibak nyan na maseukapè minyeuk Socony nyang tom cit ji ôseuha minyeuk di Sumatra ka lheuëh jiteumee langgeuëm keu kandôngan gaih nyang that na le disinan. Ngon seubab nyan lé Mobil Oil pih ka jimeuhabéh bak cara mita nyan ngon Pertamina nyang jimeuduëk teumpat mita nyan di gampông Arôn. Nyan keuh jeuët maseukapè nyan dudoë jipeunan Arun, saboh narit nyang lé ureuëng Acèh geukheun Arôn.

Uroë 24 buleuën Siplôh thôn 1971, gah alam di Arôn ka meuteuntèe jiteumeung ngon keunira jumeulah nyang na lam pruët bumoë na 17,1 trilyôn gaki kubék.

Meutamah lom sithôn lheuëh nyan bak 1972 na jiteumeung lom ne gaih alam di la'ôt Seulat Malaka nyang jikheun ngon ladang gaih alam lheuëh la'ôt (North Sumatra Offshore) NSO. Ladang barô nyan na jeu'ôh 107,6 km dari kilang PT Arun di Blang Lancang. Ladang lam la'ôt nyan barô jipeuphôn keurija bak thôn 1998 ngon saboh proyek keurija nyang jikheun “A” ka jipeudong saboh kilang gaih keu kri lam la'ôt (offshore) ngon di PT Arôn. Ngon na kilang barô nyan ka jeuët meutamah hasé 450 MMSCFD gaih alam dari la'ôt keu teunamah gaih alam nyang ka meukureuëng dari ladang Arôn di Lhôksukôn.

Uroë 16 buleuën Lhèe thôn 1974, PT Arôn jipeudong keusaboh maseukapè nyang mat keurija di ladang gaih. Hasé phôn gaih alam jipeubloë keudéh u Jeupang nyang nakeuh lam kri bak uroë 14 buleuën Siplôh thôn 1977. Maseukapè nyan geuraseumi lé Prèsidèn Indônèsia Soeharto bak uroë 19 buleuën Sikureuëng thôn 1978. .

Lam keurija nyan lé PT Arôn ka jipeudong 6 boh train ngon peucayé gaih alam di kilang LNG Arôn.Train nyan jipeugot lam padum go tunjak, nakeuh:

 Train 1,2 ngon 3 (Arun Project 1) jipeudong bak awai thôn 1974 ngon leungka bak akhé thôn 1978 nyang jikeurija lé Bechtel Inc.
 Train 4 ngon 5 (Arun Project II) jipeudong bak buleuën Duwa thôn 1982 ngon leungka bak akhé thôn 1983 nyang jikeurija lé Chiyoda
 Train 6 (Arun Project III) jipeudong bak phôn buleuën Siblah thôn 1984 ngon leungka bak buleuën Sikureuëng thôn 1986 nyang jikeurija lé Japan Gas Corporation (JGC)

Bak buleuën Duwa thôn 1987, kilang LPG nyang jipeunan Arun LPG Project jipeugot ngon jikeurija lé Japan Gas Corporation (JGC). Kilang nyoë leungka bak thôn 1989.

Ne

Kilang di Acèh