Muiˬ-eu tsawˇ haˬ hawˇ-eu haiˬ-eu tsawˇ haˬ beu gaˇ jeˬ ya mawˇ | Dzaw ngeh zmˬ-eu dmˬ\nLoꞈ-eu nymˇgoˇ (Dzaw ngeh zmˬ-eu dmˬ) | Tiˬ siˬ ba la 2018\nTsawˇ haˬ laꞈ k’oeˇ beu gaˇ-eu jeˬ ya mawˇ\n“Yaw tsaˬ yaw dawˇ tsawˇ haˬ hawˇ-eu maˬ tsaˬ maˬ dawˇ-eu tsawˇ haˬ aˬ joˆ-ehˇ beu gaˇ-eu gaˇ kawˆ . . . ya mawˇ duˬ tehꞈ-a.”—Maˬlaˬkiˇ 3:18.\nDawˬ caˇ: 127, 101\nYawˬ ha-ahˇ haw jeˬ haw kawˆ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ bi muiˬ daˆ laˇ nya-eu nga?\nAˬ cawˬ-ahˇ mˇ nehˬ-eu paw aˬ joˆ-ehˇ bi muiˬ daˆ laˇ nya-eu nga?\nAˬ dui-euˬ seu dzeuꞈ aˇ g’ehˇ aˬ joˆ-ehˇ bi muiˬ daˆ laˇ nya-eu nga?\n1, 2. Nymˇ iˬ nah Miˬyehˇ-euˬ zaˬ lahˇ deuˬ-euˬ g’aˇ duˬ, yaw dehꞈ dehꞈ-eu aˬ jeˬ miˇ neh maˬ awˬ-eu nga? (Dahˬ beh-eu baˇ-ahˇ haw.)\nSaˬ laˬ g’oˬ hawˇ-eu caw ba-eu deuˬ nyawˬ iˇ nya-eu naˇ gawˇ naˇ luꞈ-eu deuˬ-ahˇ ya haw piˇ-eu meh. Aˬ jeˬ miˇ neh ehˇ naˇ, aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ caw ba nehˬ mawꞈ-eu miˇ neh meh. Ehˇ k’awꞈ, saˬ laˬ g’oˬ hawˇ-eu caw ba-eu deuˬ naˇ gawˇ teu yawˬ ha-ahˇ maˬ bi nyawˬ laˇ-eu g’aˇ duˬ ya yahˇ-eu meh. Tiˬ paw dzeˇ neh ehˇ naˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ Saˇ kiˇ deuˬ k’awꞈ teu gaˇ duˇ-eu meh. Aˬ dui g’awˬ mya g’aˬ Miˬyehˇ nui noeˬ hawˇ-eu aˇ g’ehˇ nehˬ-ehˇ maˬ duˇ-eu deuˬ nehˬ-ehˇ gaˇ ya mˇ taꞈ-eu miˇ neh, nui noeˬ hawˇ-eu aˇ g’ehˇ teu naˇ nyawˬ iˇ nya-eu naˇ gawˇ loꞈ-ehˇ duˇ meh. Heu loꞈ-ehˇ g’eh-eu gaˇ kawˆ heu naˇ aˬ dui g’aˇ duˬ yaw awˬ maˬ ngeuˇ-a.\n2 Aˇ saˬ saˬ-eu aˬ nah aˇ yamˬ-ahˇ Miˬyehˇ-ahˇ maˬ gaˬ-eu tsawˇ haˬ deuˬ naˇ, tsaˬ-eu hawˇ-eu maˬ tsaˬ-eu jeˬ nehˬ-ehˇ taꞈ leˇ-awˇ Miˬyehˇ neh jahˇ taˬ-euˬ zahˇ-ahˇ nui ma maˬ ahˇ-a. Kuiˇ laꞈ Pawˇluˆ Tiˆmoˇseˬ-ahˇ sahˬ boꞈ boꞈ g’eh ngeh, maˬ muiˬ-eu aˇ g’ehˇ deuˬ-ahˇ ngehˬ keuˆ taˬ-euˬ meh. Aˇ saˬ saˬ-eu aˇ yamˬ keuˆ laˇ ngeh, teu loꞈ-ehˇ g’eh-eu aˇ g’ehˇ teu, tiˬ jeˬ maˬ ngeuˇ-eu loꞈ-ehˇ ya mawˇ dui dui meh lehˇ Pawˇluˆ ehˇ-eu meh. (2 Tiˆmoˇseˬ 3:1-5, 13-ahˇ gui.) Tsawˇ haˬ deuˬ-euˬ maˬ muiˬ-eu aˇ g’ehˇ tiˬ deuˬ na-ahˇ aˬ dui tsawˬ guˆ iˇ-eu loꞈ-ehˇ, aˬ dui tiˬ jawˬ jawˇ-eu deuˬ-euˬ nui noeˬ hawˇ-eu ngehˬ-eu jeˬ, mˇ-eu jeˬ k’awꞈ, aˬ dui-ahˇ coeˬ-eu meh. (Dawˬdaˬ 13:20) Heu kawˆ laꞈ k’oeˇ, nui noeˬ heu Miˬyehˇ-euˬ zaˬ lahˇ deuˬ-euˬ nui noeˬ nehˬ-ehˇ aˬ joˆ-ehˇ beu gaˇ nga lehˇ haw-awˇ, aˬ dui aˬ cawˬ deuˬ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ siˬ nya laˇ ni caw ba nehˬ ngeh, nyawˬ iˇ-eu naˇ gawˇ loꞈ-ehˇ duˇ-eu maˬ muiˬ-eu aˇ g’ehˇ teu deuˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ yahˇ paˬ nga lehˇ jiˇ haw ma.\n3. 2 Tiˆmoˇseˬ 3:2-5-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ g’eh-eu aˇ g’ehˇ ahˇ-eu deuˬ-ahˇ ehˇ-eu nga?\n3 Aˇ saˬ saˬ-eu aˇ nah aˇ yamˬ-aˬ, “shaˬ dui dui-eu aˇ yamˬ” pyeuꞈ tehꞈ-a lehˇ Pawˇluˆ ehˇ-eu meh. K’oeˇ gaˇ neh naˇ, teu yamˬ-ahˇ tiˬ jeˬ maˬ ngeuˇ loꞈ-ehˇ mawˇ nya-eu, maˬ muiˬ-eu aˇ g’ehˇ 19 jeˬ-ahˇ jiˇ ehˇ keuˆ taˬ-euˬ meh. Aˇ g’ehˇ teu deuˬ naˇ Loˇmaˆ 1:29-31 laꞈ k’oeˇ ngehˬ keuˆ taˬ-euˬ aˇ g’ehˇ teu nehˬ-ehˇ duˇ leˇ-eu meh. Ehˇ k’awꞈ, Tiˇmoˇseˬ sahˬ boꞈ laꞈ k’oeˇ-euˬ aˇ g’ehˇ teu deuˬ naˇ, Gaˬliˇ-euˬ Jaˇliꞈ laꞈ k’oeˇ maˬ zmˬ-eu dawˬ neh boꞈ taˬ-euˬ meh. Teu gaˇ Pawˇluˆ “tsawˇ haˬ zaˬ deuˬ-aˬ” lehˇ ehˇ-awˇ dahˬ beh taˬ-euˬ k’awꞈ, tsawˇ haˬ zaˬ yawˬ g’aˬ na luꞈ Pawˇluˆ neh ehˇ-eu maˬ muiˬ-eu aˇ g’eh heu ahˇ-eu lehˇ ehˇ mawꞈ-eu maˬ ngeuˇ-a. Ka li zaˬ deuˬ seu dzeuꞈ aˇ g’ehˇ beu gaˇ-eu meh.—Maˬlaˬkiˇ 3:18-ahˇ gui.\nYawˬ ha-ahˇ haw jeˬ haw kawˆ\n4. Nui ma huiˬ-eu tsawˇ haˬ, aˬ joˆ-ehˇ g’eh-eu tsawˇ haˬ nga?\n4 Pawˇluˆ tsawˇ haˬ g’awˬ mya g’aˬ yawˬ ha hawˇ-eu pyuˇ-ahˇ gaˬ meh lehˇ ehˇ g’aˬ ngeh, tsawˇ haˬ deuˬ-aˬ, k’ahˬ sehˇ jehˆ-eu, jahˇ g’eh-eu, nui ma huiˬ-eu meh lehˇ jiˇ paˇ ehˇ-eu meh. Toˆ-ehˇ g’ehˇ-eu tsawˇ haˬ deuˬ naˇ, yawˬ ha-euˬ aˇ g’ehˇ, yawˬ ha nya-eu jeˬ, yawˬ ha jaˆ-eu pyuˇ shuiˇ myawˬ gahˬ, yawˬ ha-euˬ gaˇ heu deuˬ baˬ da neh, yawˬ ha aˬ cawˬ naˆ maˬ tseˇ muiˬ dzehˬ le lehˇ noeˬ-eu meh. Tsawˇ haˬ heu deuˬ aˬ cawˬ neh bi ja ceuˬ mawꞈ-eu meh. Zaˬ siˬ nui gahˇ ahˇ-eu tiˬ g’aˬ teu loꞈ-ehˇ g’eh-eu tsawˇ haˬ deuˬ-ahˇ “Aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ nui ma laꞈ k’oeˇ, yawˬ haˇ yawˬ ha uˬ duˬ tahˬ-eu nyiˇ-eu lawˇ duˬ jaˆ gaˇ duˇ-eu meh” lehˇ ehˇ-eu meh. Tiˬ g’aˬ na nui ma hui-eu jeˬ teu zawˇ-ehˇ jawꞈ laˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu meh lehˇ ehˇ-eu meh. Nui ma huiˬ-eu tsawˇ haˬ cawˬ cawˬ k’awꞈ, aˬ cawˬ nui ma huiˬ gaˇ mawˇ naˇ ma ya leˇ-a.\n5. Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ saˇ jaˇ ziꞈ-eu laꞈ k’oeˇ mˇ-eu tiˬ g’aˬ na, nui ma huiˬ-eu tsawˇ haˬ aˬ joˆ-ehˇ pyeuꞈ iˇ nya-eu nga?\n5 Yeˬhawˇbaˬ nui ma huiˬ-eu tsawˇ haˬ-ahˇ bye-awˇ, Jaˇliꞈ laꞈ k’oeˇ “jahˇ g’eh-eu myaˆ nuiˆ” lehˇ ehˇ taˬ-euˬ meh. (Dawˬdaˬ 6:16, 17) Maˇ diˇ naˇ, nui ma huiˬ-eu jeˬ heu tsawˇ haˬ-ahˇ Miˬyehˇ nehˬ-ehˇ bi kaˬ iˇ-eu meh. (Ja ceuˬ 10:4) Nui ma huiˬ-eu jeˬ Saˬdaˬ-euˬ seu dzeuꞈ aˇ g’ehˇ pyeuꞈ meh. (1 Tiˆmoˇseˬ 3:6) Nui ma nyiˇ laˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu tiˬ jeˬ naˇ, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ mˇ zaˬ tiˬ g’aˬ na k’awꞈ, nui ma bi huiˬ laˇ-euˬ meh. Yaw jeˬ ma jeˬ, Yuˇdaˆ-ahˇ uˆ lahˇ-eu sahˬ paˬ Awˇziˇ, saˇ jaˇ ziꞈ-eu laꞈ k’oeˇ gaˇ mˇ-eu yaw myaˬ k’oꞈ byah laˇ ngeh, “aˬ yawꞈ nui ma huiˬ laˇ-euˬ miˇ neh, luˬ-iˇ seˇ-iˇ-eu jeˬ aˬ yawꞈ k’oeˇ taˆ keuˆ le-euˬ meh. . . . aˬ yawꞈ-euˬ Miˬyehˇ pyeuꞈ-eu Sahˬpaˬ Miˬyehˇ-ahˇ aˬ yawꞈ mˇ bahˬ-euˬ meh” lehˇ Jaˇliꞈ ehˇ-eu meh. Aˬ yawꞈ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ uˬ duˬ tahˬ nymˇ laꞈ k’oeˇ uˇ leˇ-awˇ, yaw saw jeˬ lawˇ-eu aˬ kawˬ-aˬ maˬ jaˆ k’awꞈ, lawˇ leˇ-euˬ meh. K’oeˇ gaˇ neh naˇ, gaˇ kawˆ teu pyeuꞈ laˇ-euˬ maˬ myahˇ laˇ-euˬ k’awꞈ, sahˬ paˬ Awˇziˇ nui ma huiˬ-eu tsawˇ haˬ pyeuꞈ laˇ-euˬ meh.—2 Laˬsaˬbaˬ 26:16; 32:25, 26.\n6. Daˬbiˇ-ahˇ nui ma bi huiˬ nya-eu aˬ jeˬ jeˇ jaˆ-eu nga? Ehˇ k’awꞈ, aˬ yawꞈ aˬ jeˬ miˇ taˬ aw-eu jeˬ-ahˇ bo saˆ nya-eu nga?\n6 Tiˬ g’aˬ na nui ma huiˬ-eu tsawˇ haˬ pyeuꞈ laˇ-eu teu naˇ, aˇ g’ehˇ muiˬ-eu, tsawˇ myahˇ doˆ-eu, deuˇ-mˬ diˬ nya-eu, g’aˬ k’aˆ-awˇ, aˬ suˇ g’aˬ k’awꞈ ya leˇ-eu miˇ neh meh. Daˬbiˇ heu dawˬ tawˆ luꞈ jaˆ kuꞈ jiˇ k’awꞈ, aˬ yawꞈ-euˬ tiˬ ziˇ taˬ aw-eu tsawˇ haˬ pyeuꞈ-euˬ meh. Yaw jeˬ ma jeˬ, Daˬbiˇ Gawˇliˇyaˆ-ahˇ sehꞈ ngeh, sahˬ paˬ Sawˬluˆ aˬ yawꞈ-euˬ aˬ buˇ nehˬ-ehˇ yuˇ lehˇ ehˇ nehˬ-euˬ meh. Ehˇ k’awꞈ, Daˬbiˇ ehˇ-eu, “Sahˬ paˬ-euˬ aˬ zaˬ geuꞈ paˬ-ehˇ ngaˇ aˬ joˆ-ehˇ g’eh-eu tsawˇ haˬ nga. Iˇsaˬleˬlaˆ miˇ k’ahˬ laꞈ k’oeˇ ngaˬ da-euˬ nymˇ jiˇ aˬ jeˬ ehˇ nyaꞈ nyeuˆ ta.” (1 Saˬmeuˬlaˆ 18:18) Daˬbiˇ-ahˇ aˬ myah luꞈ taˬ aw nya ni caw ba nehˬ-eu aˬ jeˬ nga? Daˬbiˇ naˇ, Miˬyehˇ taˬ aw-eu miˇ neh, muiˬ-eu aˇ g’ehˇ deuˬ hawˇ-eu nya-eu jeˬ uˬ taꞈ, aˬ yawꞈ laꞈ k’oeˇ jaˆ-eu jeˬ dawˬ tawˆ luꞈ, Miˬyehˇ jawˇ gaˇ neh oe-euˬ meh lehˇ siˬ nya-eu meh. (Ja ceuˬ 113:5-8) Daˬbiˇ aˬ yawꞈ k’aˇ jaˆ-eu muiˬ-eu jeˬ dawˬ tawˆ luꞈ Yeˬhawˇbaˬ jawˇ gaˇ neh oe-euˬ meh lehˇ yaw muiˬ-ehˇ siˬ nya-eu meh.—1 Gawˇliˬtu 4:7 nehˬ-ehˇ sheu cehˆ.\n7. Aˬ dui-ahˇ taˬ aw ni caw ba nehˬ-eu aˬ jeˬ nga?\n7 Daˬbiˇ loꞈ-ehˇ duˇ ni, nymˇ iˬ nah Yeˬhawˇbaˬ-euˬ zaˬ lahˇ deuˬ k’awꞈ, taˬ aw-eu jeˬ-ahˇ leh jeh-awˇ bo saˆ luꞈ-eu meh. Huiˬ dzehˬ dzehˬ-eu Yeˬhawˇbaˬ k’awꞈ, taˬ aw-eu Miˬyehˇ pyeuꞈ-eu lehˇ ya siˬ-eu heu naˇ, nui ma-ahˇ zaw laˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu meh. (Ja ceuˬ 18:35) Aˬ dui k’awꞈ “aˬ cawˬ-ahˇ g’awˬ shaˬ gaˬ-eu, aˬ cawˬ-ahˇ ngehˬ g’eh mawꞈ-eu, yawˬ haˇ yawˬ ha taˬ nyiˇ-eu, nui nahˬ nui yu ahˇ-eu, nui ma g’awˬ mahˇ ni taˬ-eu, heu deuˬ-ahˇ naw maꞈ dm tsahˬ taˬ-awˬ” lehˇ ehˇ-eu Jaˇliꞈ heu deuˆ-ahˇ leh jeh-awˇ mˇ caw paˬ-ehˇ g’eh-eu meh. (Gawˇlawˇsehˇ 3:12) Nui gaˬ heu naˇ “maˬ jahˇ g’eh-a. Huiˬ mawꞈ mahˇ mawꞈ-eu nui ma maˬ ahˇ-a” lehˇ aˬ dui siˬ nya-eu ma. (1 Gawˇliˬtu 13:4) Aˬ dui taˬ aw gaˇ aˬ cawˬ ya mawˇ ngeh, aˬ yawꞈ maꞈ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ siˬ nya mawꞈ laˇ-eu meh. Saˇ kiˇ maˬ ngeuˇ-eu k’aˬ dzeˇ zaˬ deuˬ, miˬ zaˬ g’aˬ muiˬ-eu jeˬ mˇ gaˇ ya mawˇ ngeh, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ siˬ nya mawꞈ laˇ-eu loꞈ-ehˇ, aˬ cawˬ deuˬ k’awꞈ, Miˬyehˇ gaˇ mˇ zaˬ deuˬ taˬ aw gaˇ ya mawˇ ngeh, Miˬyehˇ-ahˇ siˬ nya mawꞈ laˇ-eu meh.—1 Beˬtuˆluˆ 3:1.\nAˬ cawˬ-ahˇ mˇ nehˬ-eu jeˬ\n8. (a) Nymˇ iˬ nah tiˬ g’aˬ na aˬ da aˬ ma-euˬ ehˇ dawˬ maˬ naˇ haˬ-eu jeˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ haw-eu nga? (b) Jaˇliꞈ zaˬ-ahˇ aˬ jeˬ jahˇ lehˇ ehˇ-eu nga?\n8 Pawˇluˆ aˇ saˬ saˬ-eu aˇ nah aˇ yamˬ-ahˇ tiˬ g’aˬ tiˇ g’aˬ mˇ nehˬ-eu jeˬ nehˬ-ehˇ taꞈ leˇ-awˇ ngehˬ keuˆ taˬ-euˬ meh. Zaˬ deuˬ aˬ da aˬ ma-euˬ ehˇ dawˬ maˬ naˇ haˬ-a lehˇ Pawˇluˆ ehˇ-eu meh. Nymˇ iˬ nah paˇ dmˬ hawˇ-eu tiˬbiˬ laꞈ k’oeˇ, aˬ da aˬ ma ehˇ dawˬ maˬ naˇ haˬ-eu heu naˇ, tiˬ jeˬ maˬ ngeuˇ-eu loꞈ-ehˇ pyeuꞈ luꞈ meh. Ehˇ k’awꞈ maˇ diˇ naˇ, ehˇ dawˬ maˬ naˇ haˬ-eu jeˬ, tsawˇ haˬ baˬ maꞈ-euˬ dawˬ pehˬ pyeuꞈ-eu nymˇ jiˇ-ahˇ laˆ cawˆ-eu meh. Tsawˇ haˬ zaˬ gaˇ kawˆ heu-ahˇ siˬ nya-eu myahˇ laˇ-euˬ meh. Yaw jeˬ ma jeˬ, gaˇ hu Gaˬliˇ saˇ ka-ahˇ aˬ da aˬ ma-ahˇ diˬ-eu deuˬ-ahˇ pu laꞈ k’oeˇ tsawˇ haˬ lehˇ maˬ shawˇ ni no dzeh nehˬ-awˇ, Loˇma-euˬ zahˇ sahˇ k’oꞈ laꞈ k’oeˇ k’awꞈ, tsawˇ haˬ sehꞈ-eu loꞈ-ehˇ bahˬ meh lehˇ ehˇ-eu meh. Heˬbyehˇ hawˇ-eu Gaˬliˇ Jaˇliꞈ laꞈ k’oeˇ zaˬ deuˬ aˬ da aˬ ma-ahˇ yaw zeu baw lehˇ ehˇ taˬ-euˬ meh.—Doˆ-iˇ-eu 20:12; Eˇpeˇsu 6:1-3.\n9. Zaˬ deuˬ-ahˇ aˬ da aˬ ma ehˇ dawˬ naˇ haˬ ni caw ba nehˬ-eu aˬ jeˬ nga?\n9 Tsawˇ haˬ myaˬ ni aˬ da aˬ ma ehˇ dawˬ maˬ naˇ haˬ k’awꞈ, tiˬ deuˬ na naˇ haˬ-eu meh. Aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ caw ba nehˬ-eu aˬ jeˬ nga? Zaˬ deuˬ aˬ da aˬ ma neh aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ g’aˇ duˬ mˇ nehˬ laꞈ-euˬ jeˬ-ahˇ shaˇ noeˬ naˇ, aˇ poeˬ taˬ baw laˇ-awˇ ehˇ dawˬ naˇ haˬ mawꞈ-eu meh. Yawˬ g’aˬ na luꞈ-euˬ Aˬda pyeuꞈ-eu Miˬyehˇ, zaˬ deuˬ-ahˇ aˬ da aˬ ma ehˇ dawˬ bi naˇ haˬ mawꞈ-eu lehˇ zaˬ deuˬ ya g’oˆ shaw-eu meh. Zaˬ guˬ deuˬ aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ aˬ da aˬ ma-euˬ yaw muiˬ jeˬ ja nehˬ-eu heu naˇ, cawˬ deuˬ-ahˇ aˬ da aˬ ma-ahˇ yaw zeu baw ni caw ba nehˬ-eu jeˬ pyeuꞈ meh. Aˬ da aˬ ma deuˬ zaˬ-ahˇ biꞈ-eu nui gaˬ maˬ ahˇ naˇ, zaˬ deuˬ ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu paˇ shaˬ dzehˬ meh. Ehˇ k’awꞈ, zaˬ deuˬ aˬ da aˬ ma aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ maˇ diˇ gaˬ ngaˇ lehˇ ya siˬ-eu heu naˇ, yaw awˬ maˬ ngeuˇ k’awꞈ ehˇ dawˬ naˇ haˬ ni caw ba nehˬ meh. Mehˇ nmˇ aˬ li pyeuꞈ-eu Awˇsaˬ-teꞈ ehˇ-eu, “Aˬ da aˬ ma ehˇ dawˬ-ahˇ maˬ naˇ haˬ ni naˬ lehˬ lehˬ k’awꞈ, aˬ da aˬ ma deuˬ ngaˇ mˇ caw nya-eu zahˇ jahˇ nehˬ taˬ-euˬ meh. Aˬ jeˬ miˇ neh zahˇ bi jaˆ-eu lehˇ ngaˬ-ahˇ ehˇ nehˬ laꞈ-awˇ, ngaˬ-ahˇ k’awꞈ bi ja uˇ-eu meh. Heu naˇ ngaˬ-ahˇ ehˇ dawˬ naˇ haˬ ni caw ba nehˬ-awˇ, ngaˬ-ahˇ aˬ da aˬ ma k’ahˬ lahˇ ngaˇ lehˇ siˬ laˇ-eu miˇ neh, ehˇ dawˬ naˇ haˬ mawꞈ-eu meh.”\n10, 11. (a) Nui gaˬ maˬ ahˇ-eu tsawˇ haˬ deuˬ mˇ doˆ leꞈ-eu aˬ jeˬ jeˇ aˇ g’ehˇ paˇ jaˆ nga? (b) Maˇ maˇ ni g’eh-eu Ka li zaˬ deuˬ aˬ cawˬ-ahˇ aˇ naˆ ni gaˬ-eu nga?\n10 Pawˇluˆ nui gaˬ maˬ ahˇ-eu tsawˇ haˬ deuˬ mˇ doˆ laꞈ-eu aˇ g’ehˇ nui deuˬ-ahˇ jiˇ paˇ ehˇ keuˆ-eu meh. “Aˬ da aˬ ma-euˬ ehˇ dawˬ maˬ naˇ haˬ-eu” gaˇ kawˆ ehˇ g’aˬ ngeh, guiˬ lahˬ-ahˇ maˬ siˬ nya-eu gaˇ kawˆ paˇ ngehˬ keuˆ-eu meh. Aˬ jeˬ miˇ toˆ-ehˇ ngehˬ-eu lehˇ g’oˆ shaw nya meh. Guiˬ lahˬ-ahˇ maˬ siˬ nya-eu tsawˇ haˬ naˇ, aˬ cawˬ neh aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ g’aˇ duˬ mˇ nehˬ-euˬ gaˇ aˇ poeˬ maˬ taˬ baw-a. Tsawˇ haˬ deuˬ saˇ jaˇ peuˬ-eu meh lehˇ Pawˇluˆ paˇ ehˇ-eu meh. Aˬ yawꞈ maꞈ aˬ cawˬ-ahˇ maˬ dehꞈ tsaˬ-a. Teu naˇ aˬ cawˬ nehˬ-ehˇ tsaˬ leˇ dzoeˇ leˇ ni maˬ dehꞈ gaˇ ehˇ-eu meh. Aˬ yawꞈ maꞈ aˬ cawˬ-ahˇ yehˬ bawˬ sehˇ lu-ehˇ ehˇ-awˇ, muiˇ-eu meh. Tsawˇ haˬ heu deuˬ naˇ aˬ cawˬ hawˇ-eu Miˬyehˇ-ahˇ maˬ muiˬ-eu jeˬ ja-eu uˬ taꞈ, ja bu ja doeˇ-eu meh. Heu naˇ aˬ cawˬ-euˬ tsawˇ myahˇ cawˆ iˇ ni jaˬ myawꞈ myawꞈ gaˇ ehˇ-eu meh. *—Ehˇ lahˬ-ahˇ haw.\n11 Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ mˇ zaˬ deuˬ naˇ, aˬ cawˬ-ahˇ maˇ maˇ ni g’eh-eu nui gaˬ mˇ mawˇ-eu miˇ neh, miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ-euˬ tsawˇ haˬ deuˬ nehˬ-ehˇ beu gaˇ dui dui-eu meh. Gaˇ kawˆ heu maˇ diˇ ngeuˇ meh. Maˇ diˇ naˇ, Moˇseˬ-euˬ zahˇ dawˬ laꞈ k’oeˇ aˬ cawˬ-ahˇ gaˬ lehˇ ehˇ-eu zahˇ dawˬ taꞈ-ehˇ huiˬ dzehˬ-eu dawˬ naˇ, Miˬyehˇ-ahˇ gaˬ lehˇ ehˇ-eu heu tiˬ dawˬ jaˆ-eu tehꞈ meh lehˇ Yeˬsuˇ ehˇ-eu meh. (Maꞈtehˬ 22:38, 39) K’oeˇ naˇ, Ka li zaˬ maˇ diˇ deuˬ-ahˇ aˬ yawꞈ maꞈ yaw kaˬ gaˬ gaˇ haw ngeh siˬ laˇ-eu meh lehˇ Yeˬsuˇ paˇ ehˇ-eu meh. (Yoˇhaˬ 13:34, 35-ahˇ gui.) Maˇ maˇ ni g’eh-eu Ka li zaˬ deuˬ naˇ, aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ muiˇ-eu deuˬ-ahˇ jiˇ gaˬ-eu meh.—Maꞈtehˬ 5:43, 44.\n12. Yeˬsuˇ aˬ cawˬ-ahˇ nui gaˬ aˬ joˆ-ehˇ mˇ mawˇ-eu nga?\n12 Yeˬsuˇ tsawˇ haˬ deuˬ-ahˇ maˇ diˇ gaˬ-eu lehˇ mˇ mawˇ-euˬ meh. Yeˬsuˇ Miˬyehˇ Miˇk’ahˬ-euˬ gaˇ kawˆ laꞈ k’aˬ cehˇ-eu guiˬ lahˬ dawˬ tsaꞈ gaˬ-eu g’aˇ duˬ, meuˬ doe ni iˇ-eu meh. Aˬ yawꞈ myaˆ behꞈ hawˇ-eu kuiˇ kuˆ laꞈ kuˆ deuˬ-ahˇ maˬ ehˇ, coi doi naˇ-eu deuˬ hawˇ-eu naˬ bawˬ deuˬ-ahˇ maˬ ehˇ laˆ saˆ nehˬ-awˇ, shiˇ-euˬ deuˬ-ahˇ k’awꞈ laˆ dehꞈ nehˬ-euˬ meh. (Luˇkaꞈ 7:22) Yeˬsuˇ aˬ yawꞈ-ahˇ bye-eu deuˬ jawˇ gahˬ k’awꞈ, tsawˇ haˬ zaˬ deuˬ ka k’oꞈ-eu jeˬ za-eu g’aˇ duˬ, aˬ yawꞈ-euˬ dehꞈ ziˇ lawˇ nehˬ-euˬ meh. Yeˬsuˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ nui gaˬ-ahˇ tiˬ byah tiˬ loꞈ dzaw geuꞈ-euˬ meh. Miˇ k’ahˬ doe ni jawˇ-eu Yeˬhawˇbaˬ-euˬ Saˇ kiˇ deuˬ k’awꞈ Yeˬsuˇ-ahˇ dzaw geuꞈ-awˇ, aˬ cawˬ-ahˇ nui gaˬ mˇ mawˇ-eu meh.\n13. Aˬ dui neh aˬ cawˬ-ahˇ mˇ mawˇ nehˬ-eu nui gaˬ, aˬ yawꞈ maꞈ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ siˬ nya mawꞈ laˇ ni aˬ joˆ-ehˇ caw ba nehˬ-eu nga?\n13 Aˬ dui aˬ cawˬ-ahˇ gaˬ-eu lehˇ mˇ mawˇ nehˬ naˇ, aˬ dui-euˬ Aˬda Miˬyehˇ-ahˇ siˬ nya mawꞈ laˇ nya-eu meh. Yaw jeˬ ma jeˬ, Taiˬ miˇ k’ahˬ-ahˇ jawˇ-eu aˬ li tiˬ g’aˬ smˬ nah mehˬ bawˬ-ahˇ iˇ-awˇ, mehˇ nmˇ deuˬ-euˬ g’oeˇ-eu gaˬ-eu jeˬ-ahˇ ya mawˇ ngeh, nui ma-ahˇ yaw leˇ-euˬ meh. Iˇ kahˇ g’oꞈ keuˆ leˇ g’aˬ ngeh, aˬ yawꞈ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ Saˇ kiˇ deuˬ nehˬ-ehˇ tiˬ jaw-ahˇ nyiꞈ poˆ Jaˇliꞈ dzaw-euˬ meh. Gaˇ kawˆ heu yuiꞈ nyiˇ deuˬ-ahˇ tsaꞈ gaˬ nehˬ-awˇ, k’oeˇ gaˇ neh k’oꞈ siˬ naˇ, dzaw nymˇ laꞈ k’oeˇ dzaw zaˬ pyeuꞈ laˇ-euˬ meh. Aˬ dui aˬ cawˬ-ahˇ nui gaˬ mˇ mawˇ ma loˇ? Yawˬ ha-ahˇ heu loꞈ-ehˇ naˇ haˬ, ‘Ngaˇ nymˇ jiˇ laꞈ k’oeˇ jawˇ-eu deuˬ, aˇ muˇ laꞈ k’oeˇ jawˇ-eu deuˬ, hawˇ-eu tsaꞈ gaˬ iˇ gaˇ ya mawˇ-eu deuˬ-ahˇ caw ba-eu g’aˇ duˬ, k’aˇ g’eh nya gaˇ neh leh jeh ma loˇ? Ngaˇ aˬ cawˬ-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ haw-eu loꞈ-ehˇ haw ma loˇ?’\nK’aˬ yehˇ hawˇ-eu yawˇ zaˬ\n14, 15. Tsawˇ haˬ g’awˬ mya ni mˇ doˆ laꞈ-eu aˬ jeˬ maˬ muiˬ-eu aˇ g’ehˇ nga? Tiˬ g’aˬ na yawˬ ha-euˬ maˬ muiˬ-eu aˇ g’ehˇ aˬ joˆ-ehˇ laˆ paˇ-euˬ nga?\n14 Aˇ saˬ saˬ-eu aˇ nah aˇ yamˬ-ahˇ tsawˇ haˬ deuˬ aˬ dui yahˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu maˬ muiˬ-eu aˇ g’ehˇ deuˬ mˇ doˆ leꞈ-eu meh. Yaw jeˬ ma jeˬ, tsawˇ haˬ myaˬ ni yaw muiˬ jeˬ-ahˇ muiˇ-eu meh. Aˬ yawꞈ maꞈ yaw muiˬ jeˬ mˇ gaˇ laˆ tsoeˬ-awˇ, dawꞈ-eu ceh-eu, guˆ laˇ paˬ-ehˇ zuiˆ-eu, nui ma-ahˇ maˬ noeˬ-eu heu deuˬ jiˇ jawˇ meh. Aˬ yawꞈ maꞈ tiˬ jeˬ-iˬ maˬ shaˇ noeˬ ni mˇ-awˇ, aˬ yawꞈ maꞈ neh mˇ-euˬ jeˬ aˬ cawˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ coeˬ leˇ nga lehˇ jiˇ maˬ shaˇ noeˬ-a.\n15 Tsawˇ haˬ g’awˬ mya g’aˬ haiˬ-eu jeˬ zaˬ loꞈ-ehˇ duˇ-eu k’awꞈ, dehꞈ poˆ dehꞈ paˇ meh lehˇ Jaˇliꞈ laꞈ k’oeˇ ehˇ taˬ-euˬ myahˇ laˇ-euˬ meh. (Iˇsaˬyaˇ 11:6, 7-ahˇ gui.) Aˬ dui Jaˇliꞈ laꞈ k’oeˇ bawˇ tsahˬ-euˬ jeˬ zaˬ pyeuꞈ-eu k’aˬ yehˇ hawˇ-eu aˇ laˬ jaˬ shiˇ k’awꞈ, cu-eu jeˬ zaˬ deuˬ pyeuꞈ-eu yawˇ zaˬ hawˇ-eu mawˇ neˇ mawˇ zaˬ nehˬ-ehˇ tiˬ gaˇ gaˆ-eu meh lehˇ ya siˬ-euˬ ma. Aˬ jeˬ miˇ neh toˆ-ehˇ jawˇ nya-eu nga? “Sahˬpaˬ Miˬyehˇ-ahˇ siˬ nya-eu jeˬ, miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ byah-eu miˇ neh” meh lehˇ maˬ keuˆ laˇ miˇ ehˇ taˬ-euˬ meh. (Iˇsaˬyaˇ 11:9) Jeˬ zaˬ deuˬ naˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ maˬ dzaw geuꞈ nya-a. Teu miˇ neh maˬ keuˆ laˇ miˇ ehˇ taˬ-euˬ dawˬ heu naˇ, aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ dehꞈ jeˬ dehꞈ kawˆ dehꞈ paˇ-eu tsawˇ haˬ deuˬ-ahˇ sheu cehˆ taˬ-euˬ jeˬ pyeuꞈ meh.\nJaˇliꞈ laꞈ k’oeˇ-euˬ zahˇ deuˬ tsawˇ haˬ-euˬ dehꞈ ziˇ-ahˇ laˆ paˇ nehˬ nya (Aˇ deuˆ 16-ahˇ haw)\n16. Jaˇliꞈ tsawˇ haˬ deuˬ-ahˇ dehꞈ paˇ nya ni aˬ joˆ-ehˇ caw ba nehˬ-eu nga?\n16 Mehˇ nmˇ g’awˬ mya g’aˬ k’aˬ yehˇ loꞈ-ehˇ ziˇ haw-euˬ k’awꞈ, nymˇ naˇ aˬ cawˬ nehˬ-ehˇ tsaˬ leˇ-eu tsawˇ haˬ pyeuꞈ laˇ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ gaˇ kawˆ biˇ kawˬ-eu jw.org laꞈ k’oeˇ ahˇ-eu, “Jaˇliꞈ tsawˇ haˬ-euˬ dehꞈ ziˇ-ahˇ laˆ paˇ” lehˇ ehˇ-eu gaˇ kawˆ-ahˇ gui nya meh. Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ siˬ nya laˇ-awˇ gaˇ mˇ laˇ-euˬ heu deuˬ naˇ, uˬ duˬ tahˬ-eu zahˇ sahˇ k’oˬ-ahˇ laꞈ nyiˇ paw tehꞈ-ehˇ caw teh-awˇ k’oeˇ-euˬ baoˬ-ahˇ maˬ ha geuꞈ-eu teu deuˬ nehˬ-ehˇ beu gaˇ-eu meh. Teu deuˬ naˇ Miˬyehˇ-ahˇ uˬ duˬ tahˬ-eu jahˇ geuꞈ-awˇ, yaw dehꞈ naˇ tiˬ jeˬ lehˇ dehꞈ-eu meh. Miˬyehˇ-euˬ zaˬ lahˇ g’awˬ mya g’aˬ ziˇ-eu tsawˇ haˬ pyeuꞈ haw-euˬ k’awꞈ, nymˇ naˇ “maˇ maˇ ni g’eh-eu yaw tsaˬ yaw dawˇ hawˇ-eu yaw muiˬ yaw shawˇ laꞈ k’oeˇ Miˬyehˇ-euˬ aˇ g’eh-ahˇ duˇ leˇ ni beh taˬ-euˬ yaw dehꞈ dehꞈ-eu yaw shuiꞈ jeˬ-ahˇ dm” paˇ-euˬ meh. (Eˇpeˇsu 4:23, 24) Tsawˇ haˬ deuˬ Miˬyehˇ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ ya siˬ ngeh, Miˬyehˇ-euˬ zahˇ-ahˇ mˇ caw-eu loˬ nga lehˇ siˬ leˇ-eu meh. Heu naˇ aˬ yawꞈ maꞈ jah-eu jeˬ, noeˬ-eu jeˬ, mˇ-eu jeˬ-ahˇ laˆ paˇ nya ni caw ba nehˬ-eu meh. Heu loꞈ-ehˇ jahˇ-eu yaw awˬ maˬ ngeuˇ-a. Ehˇ k’awꞈ, Miˬyehˇ-euˬ yaw sahˇ Miˬyehˇ nui k’ahˇ shiˇ ni mˇ mawꞈ-eu deuˬ-ahˇ caw ba nehˬ-eu meh.\n“Gaˇ jaw jaw-awˬ”\n17. Aˬ dui-ahˇ aˬ cawˬ-euˬ maˬ muiˬ-eu nui noeˬ deuˬ maˬ bi nyawˬ laˇ ni aˬ joˆ-ehˇ yahˇ nya nga?\n17 Miˬyehˇ gaˇ mˇ-eu tsawˇ haˬ hawˇ-eu maˬ mˇ-eu tsawˇ haˬ yaw kaˬ beu gaˇ-eu jeˬ-ahˇ haw mawˇ-eu awˬ dzehˬ laˇ-euˬ meh. Aˬ dui Miˬyehˇ gaˇ maˬ mˇ-eu tsawˇ haˬ deuˬ-euˬ maˬ muiˬ-eu nui noeˬ deuˬ maˬ bi nyawˬ laˇ ni ya yahˇ-eu meh. Aˬ dui 2 Tiˆmoˇseˬ 3:2-5-ahˇ ehˇ keuˆ taˬ-euˬ teu deuˬ-ahˇ gaˇ jaw jaw lehˇ Yeˬhawˇbaˬ neh mehˬ-euˬ dawˬ-ahˇ mˇ caw mawꞈ-eu ma. Aˬ dui teu loꞈ-ehˇ g’eh-eu nui noeˬ ahˇ-eu deuˬ nehˬ-ehˇ g’awˬ tsehˆ maˬ tsehˆ nya-a. Aˬ yawꞈ maꞈ nehˬ-ehˇ gaˇ ya mˇ taꞈ, sahˬ boꞈ dzaw nymˇ-ahˇ ya tahˬ dzoeˇ, maˬ ngeuˇ naˇ aˬ yawꞈ maꞈ nehˬ-ehˇ ya jawˇ-eu meh. Ehˇ k’awꞈ, aˬ yawꞈ maꞈ noeˬ-eu jeˬ hawˇ-eu mˇ-eu jeˬ-ahˇ caw teh-eu maˬ loˬ-a. Aˬ dui-ahˇ caw ba nya-eu aˬ jeˬ nga? Aˬ dui aˬ myah luꞈ Jaˇliꞈ gui-eu laꞈ k’oeˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ dawˬ peh ya jawˇ-awˇ, Miˬyehˇ-ahˇ gaˬ-eu deuˬ nehˬ-ehˇ cawˬ ya cawˬ meh.\n18. Aˬ dui ngehˬ-awˇ mˇ-eu jeˬ aˬ cawˬ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ siˬ nya mawꞈ laˇ ni aˬ joˆ-ehˇ caw ba nehˬ nya-eu nga?\n18 Aˬ dui aˬ cawˬ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ siˬ nya laˇ ni caw ba mawꞈ-eu ma. Leh jeh-awˇ tsaꞈ gaˬ-eu laꞈ k’oeˇ, ngehˬ paˬ-ehˇ g’eh-eu jeˬ-ahˇ ngehˬ nya-awˇ, yamˬ law tsaˬ ni ngehˬ nya ni Yeˬhawˇbaˬ nawˬ-ahˇ caw ba nehˬ luꞈ-uˇ. Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-euˬ Saˇ kiˇ pyeuꞈ-eu, aˬ cawˬ-ahˇ bi siˬ paˬ-ehˇ g’eh-awˇ, aˬ dui-euˬ mˇ jeˬ shaˇ kawˆ heu baˬ da neh, aˬ dui maˬ ngeuˇ-eu Yeˬhawˇbaˬ ciˬ huiˬ ciˬ mahˇ-eu jeˬ-ahˇ za paˬ-ehˇ g’eh-eu meh. Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ “shiˬ shaˬ jiˇ-euˬ nui noeˬ nui loˆ-ahˇ byehˇ dzeh-eu g’aˇ duˬ maˬ ehˇ, miˇ tsaˬ heu k’oeˇ taˆ dehꞈ ngeh yawˬ ha-euˬ nui ma-ahˇ g’aˬ leˇ-awˇ, nui ma yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ-eu laꞈ k’oeˇ Miˬyehˇ-ahˇ yaw zeu baw”-eu g’aˇ duˬ maˬ ehˇ mehˬ nehˬ-eu meh. (Tiˇtuˆ 2:11-14) Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ dzaw geuꞈ-awˇ, aˬ yawꞈ bi mˇ mawꞈ-eu jeˬ-ahˇ mˇ naˇ, aˬ cawˬ deuˬ k’awꞈ haw mawˇ-awˇ, tiˬ g’aˬ na-aˬ “Miˬyehˇ nawˬ nehˬ-ehˇ jawˇ meh lehˇ nga maꞈ ya gaˬ-euˬ miˇ neh, nga maꞈ-ahˇ nawˬ nehˬ-ehˇ bi taꞈ laꞈ-awˬ” lehˇ ehˇ gaˇ keuˆ-eu meh.—Zaˬkaˬliˇ 8:23.\n^ Yaw zaˬ 10 Gaˬliˇ-euˬ dawˬ “Ja bu ja doeˇ-eu” hawˇ-eu “aˬ cawˬ-ahˇ yehˬ bawˬ sehˇ lu-ehˇ ehˇ-eu” dawˬ heu-ahˇ diˬeˬboˇloˬ lehˇ ehˇ-eu dawˬ zmˬ-eu meh. Jaˇliꞈ laꞈ k’oeˇ heu dawˬ-ahˇ Miˬyehˇ-ahˇ yaw k’aˆ-ehˇ ja bu-eu Saˬdaˬ-ahˇ kuˇ meh.\n“G’aˬ doeˇ doeˇ . . . deuˬ-ahˇ, aˬ yawꞈ g’aˬ biꞈ lahˬ nehˬ-eu meh”\nLaꞈ k’aˬ cehˇ laˇ paˬ-ehˇ nui ma taꞈ-eu jeˬ hawˇ-eu noeˬ mawˇ-eu aˇ nah\nYawˬ jeˬ na jaˆ-eu g’aˬ-ahˇ aˬ jeˬ miˇ neh biꞈ-eu nga?\nMaˇ diˇ laꞈ k’aˬ bi cehˇ-eu aˬ joˆ-ehˇ g’eh-eu nui gaˬ nga?\nText Publication download options Loꞈ-eu nymˇgoˇ (Dzaw ngeh zmˬ-eu dmˬ) Tiˬ siˬ ba la 2018\nTiˬ siˬ ba la 2018\nLoꞈ-eu nymˇgoˇ (Dzaw ngeh zmˬ-eu dmˬ) Tiˬ siˬ ba la 2018


Dawˬ caˇ 55—Aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ taˬ guˆ | Ka li zaˬ-euˬ dawˬ caˇ\nREAD IN Abkhaz Acholi Afrikaans Akha Albanian Altai American Sign Language Amharic Amis Arabic Armenian Attié Aukan Aymara Azerbaijani Azerbaijani (Cyrillic) Baoule Bassa (Cameroon) Batak (Karo) Batak (Simalungun) Batak (Toba) Belize Kriol Biak Bicol Bislama Boulou Bulgarian Cambodian Catalan Cebuano Changana (Mozambique) Chichewa Chin (Hakha) Chinese Cantonese (Simplified) Chinese Cantonese (Traditional) Chinese Mandarin (Simplified) Chinese Mandarin (Traditional) Chitonga Chitonga (Malawi) Chitumbuka Chiyao Chokwe Chol Chopi Chuvash Cibemba Cinyanja Croatian Damara Dangme Danish Dayak Ngaju Douala Drehu Dutch Edo Efik English Esan Estonian Eton Ewe Faroese Fijian Finnish Fon French Fulfulde (Cameroon) Ga Garifuna Georgian German Gokana Greek Greenlandic Guarani Gun Haitian Creole Hausa Hebrew Herero Hiligaynon Hindi Hiri Motu Hmong (White) Hungarian Hunsrik Iban Ibanag Ibinda Icelandic Igbo Iloko Indonesian Isoko Italian Japanese Javanese Kabiye Kabuverdianu Kachin Karen (S'gaw) Kazakh Khana Kikamba Kikaonde Kikongo Kikuyu Kiluba Kimbundu Kinyarwanda Kirghiz Kiribati Kirundi Kisi Kisonge Kongo Korean Kosraean Krio Kurdish Kurmanji (Caucasus) Kwangali Kwanyama Lahu Laotian Latvian Lhukonzo Lingala Lithuanian Lomwe Low German Luganda Lunda Luo Luvale Macedonian Macua Malagasy Malay Malayalam Maltese Mam Mambwe-Lungu Mapudungun Marshallese Mauritian Creole Maya Mazatec (Huautla) Medumba Min Nan (Taiwan) Mingrelian Mixe (North Central) Mixtec (Guerrero) Mizo Moore Myanmar Nahuatl (Central) Nahuatl (Guerrero) Nahuatl (Huasteca) Nahuatl (Northern Puebla) Navajo Ndau Ndebele Ndebele (Zimbabwe) Nepali Ngabere Ngangela Ngiemboon Nias Nigerian Pidgin Norwegian Nyaneka Nyungwe Nzema Okpe Oromo Ossetian Otetela Otomi (Mezquital Valley) Palauan Pangasinan Papiamento (Curaçao) Persian Pidgin (Cameroon) Pidgin (West Africa) Polish Ponapean Portuguese Portuguese (Portugal) Quechua (Ancash) Quechua (Ayacucho) Quechua (Bolivia) Quechua (Cuzco) Quiche Quichua (Chimborazo) Quichua (Imbabura) Quichua (Pastaza) Quichua (Tena) Rarotongan Romanian Romany (Macedonia) Cyrillic Ronga Runyankore Russian Samoan Sangir Sango Saramaccan Sena Sepedi Serbian (Cyrillic) Serbian (Roman) Sesotho (Lesotho) Sesotho (South Africa) Setswana Seychelles Creole Shona Shuar Sidama Silozi Sinhala Slovenian Solomon Islands Pidgin Spanish Sranantongo Sunda Swahili Swedish Tagalog Tahitian Talian Tamil Tarahumara (Central) Tarascan Tatar Telugu Tetun Dili Thai Tigrinya Tiv Tojolabal Tok Pisin Totonac Tshiluba Tshwa Tsonga Turkish Tuvaluan Twi Tzotzil Ukrainian Umbundu Urhobo Uruund Venda Vietnamese Wallisian Wayuunaiki Welsh Wolaita Xhosa Yapese Yemba Yoruba Zapotec (Isthmus) Zulu\nDawˬ caˇ 55\nAˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ taˬ guˆ\n1. Miˬyehˇ Miˇk’ahˬ gaˇ kawˆ dzawˇ gaˬ.\nNgaˇ zawˇ ma-ehˇ gaˬ tsawˇ haˬ deuˬ-oˇ.\nMuiˇ deuˬ mawˇ k’awꞈ taˬ noeˬ guˆ.\nTsawˇ haˬ deuˬ-ahˇ tsaˬ jeˬ bi siˬ.\nKa li uˆ lahˇ aˇ dahˬ beh awˇ,\nmuiˇ deuˬ ahˇ teh ka leꞈ shaw.\nTsawˇ haˬ ahˇ ngehˬ g’eh g’aˇ duˬ g’awˬ\nmyahˇ maˬ g’eh Saˬdaˬ-ahˇ paꞈ tawꞈ.\nNgaˬ euˬ tsawˇ haˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ taˬ guˆ.\nMuiˇ eu deuˬ lmˬ laˇ k’awꞈ ni.\nSaˇ jaˇ ziꞈ laꞈ k’oeˇ gaˇ mˇ deuˬ-ahˇ,\nNgaˬ euˬ myaˆ nuiˆ loꞈ-ehˇ bo saˆ.\n2. Haiˬ deuˬ muiˇ deuˬ yaw myaˬ jawˇ awˇ,\nguˇ laˇ awˇ ngehˬ tsoeˬ behˬ dzaˬ.\nUiˇ cawˬ laˇ maˬ gaˬ k’awꞈ ni,\nnawˬ ahˇ sheuˬ bahˬ g’aˇ duˬ pyeuꞈ.\nMuiˇ deuˬ k’ehˬ laˇ k’aˆ laˇ gaˇ.\nZiꞈ eu deuˬ ahˇ ngaˇ bo saˆ nehˬ.\nG’aˬ leˇ ngeh keuˆ ni caw ba.\n3. Taˬ guˆ byehˇ gaˇ ngaˇ nawˬ-ahˇ maˬ ngehˇ.\nNgaˇ nawˬ euˬ dehˬ daˬ duˬ pyeuꞈ.\nShiˇ jeˬ ahˇ ya tahˬ puˬ k’awꞈ,\nNgaˇ shiˇ eu jeˬ-ahˇ g’aˬ leˇ ma.\nNawˬ g’awˇ mawˇ sehꞈ nya deuˬ-ahˇ taˬ guˆ.\nDehꞈ jeˬ ahˇ maˬ laˆ cawˆ nya.\nAˬ myah luꞈ nawˇ saˇ jaˇ ziꞈ naˇ,\nnawˇ noeˬ taˬ gaˇ ngaˇ sheuˬ g’eh.\n(Mehˬ. 32:10; Neˬ. 4:14; Ceuˬ. 59:1; 83:2, 3-ahˇ haw.)\nAˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ taˬ guˆ (Dawˬ caˇ 55)


Yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ daˆ leꞈ | Dzaw-eu Loꞈ-eu nymˬgoˇ\nDzaw-eu gaˇ kawˆ 6\n“Ngaˇ shiˇ ngeh keuˆ ni yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ ma.”—Yawˇbaˆ 27:5, MS.\nDawˬ caˇ 34 Saˇ jaˇ ziꞈ-eu laꞈ k’oeˇ cah\n1. Mehˇ nmˇ heu smˇ g’aˬ, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ saˇ jaˇ aˬ joˆ-ehˇ ziꞈ-euˬ nga?\nYeˬhawˇbaˬ-euˬ Saˇ kiˇ nehˬ-ehˇ taꞈ-eu gaˇ kawˆ 3 kawˆ-ahˇ shaˇ noeˬ haw ma. (1) Sahˬ boꞈ dzaw-eu aˬ buˇ tiˬ g’aˬ, saˬ laˬ aˬ yawꞈ-ahˇ dzaw nymˇ-ahˇ bawˬ-iˬ jahˇ gaˇ oe lehˇ kuˇ ngeh, aˬ yawꞈ naˇ Yeˬhawˇbaˬ bawˬ-iˬ teu-ahˇ maˬ ya leˇ-eu lehˇ siˬ nya-eu miˇ neh, saˬ laˬ-ahˇ yaw zeu baw-eu laꞈ k’oeˇ maˬ oe lehˇ ehˇ nehˬ-eu. (2) Zawˇ-ehˇ shaꞈ dawˇ nya-eu zaˬ guˬ tiˬ g’aˬ iˇ kahˇ doe tsaꞈ gaˬ iˇ ngeh, nyaˆ taꞈ kahˇ naˇ Saˇ kiˇ deuˬ-ahˇ zawˇ-ehˇ naˬ g’a coeˇ-eu sahˬ boꞈ dzaw cawˬ tiˬ g’aˬ-euˬ iˇ kahˇ meh lehˇ siˬ nya k’awꞈ, aˬ yawꞈ teu kahˇ iˇ-awˇ laˇ g’oˆ-ahˇ k’oˆ iˇ-eu. (3) Gaˇ mˇ dui dui-awˇ nymˇ jiˇ-ahˇ mˇ cu-eu aˬ da tiˬ g’aˬ-ahˇ, tiˬ nah aˬ yawꞈ-euˬ baw leˬ maˬ sui maˬ dawˇ-eu jeˬ, maˬ ngeuˇ naˇ zahˇ sahˇ k’oꞈ-ahˇ bahˬ-eu jeˬ bi mˇ-eu. Teu ngeh aˬ yawꞈ-euˬ baw leˬ-ahˇ nga maꞈ-euˬ Miˬyehˇ maˬ sui maˬ dawˇ-eu jeˬ hawˇ-eu zahˇ sahˇ k’oꞈ-ahˇ bahˬ-eu jeˬ mˇ gaˇ maˬ ya leˇ-eu miˇ neh, toˆ-ehˇ maˬ mˇ nya-a lehˇ, gaˇ teh doˆ laˇ gaˇ maˬ guˆ ni k’aˬ duˬ ni ehˇ nehˬ-eu.—Loˇmaˆ 13:1-4; Heˬbyehˇ 13:18.\n2. Aˬ dui aˬ jeˬ jeˇ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ ja sawˇ-eu nga, aˬ jeˬ miˇ neh?\n2 Heu smˇ g’aˬ aˬ jeˬ duˇ leˇ-eu nga? Nawˇ aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ muiˬ-eu seuˆ dzeuꞈ yaw myaˬ jeˬ-ahˇ ya mawˇ-euˬ paˬ. Yaw jeˬ ma jeˬ, nui k’aˬ hawˇ-eu saˇ jaˇ ziꞈ-eu jeˬ. K’oeˇ uˬ taꞈ, aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ laꞈ k’oeˇ maˇ jawˆ ni mawˇ laˇ-eu tiˬ jeˬ naˇ, yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ g’eh-eu heu meh. Aˬ yawꞈ maꞈ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ-awˇ aˬ yawꞈ-euˬ zahˇ dawˬ-ahˇ maˬ mˇ bahˬ-aˬ. Yaw sui yaw dawˇ jeˬ aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ uˬ soe laꞈ taˆ deuˆ-ahˇ ehˇ taˬ-euˬ loꞈ-ehˇ mˇ ni laˆ noeˬ nehˬ-euˬ meh. Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ maꞈ neh saˇ jaˇ ziꞈ-eu jeˬ teu-ahˇ nui k’ahˇ shiˇ dui dui-eu meh. Teuˇ gaˇ duˇ ni aˬ dui k’awꞈ teu deuˬ loꞈ-ehˇ, mˬ taˆ-euˬ Aˬda Yeˬhawˇbaˬ nui k’ahˇ shiˇ ni mˇ mawꞈ-eu ma. Teu miˇ neh aˬ dui naˇ haˬ-eu jeˬ heu deuˬ-ahˇ haw ma. Yaw sui yaw dawˇ heu aˬ jeˬ-ahˇ ehˇ mawꞈ-eu nga? Aˬ dui aˬ jeˬ miˇ neh yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ ya dehꞈ nga? Aˬ dui shaˬ dui dui-eu saˇ ka heu-ahˇ yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ daˆ leꞈ nya ni aˬ joˆ-ehˇ ya jahˇ nga?\nYaw sui yaw dawˇ heu aˬ jeˬ-ahˇ ehˇ mawꞈ-eu nga?\n3. (a) Aˬ dui-euˬ g’aˇ duˬ yaw sui yaw dawˇ heu naˇ, aˬ jeˬ-ahˇ ehˇ mawꞈ-eu nga? (b) Aˬ dui myawˬ zeuˇ-eu gaˇ kawˆ-ahˇ neh aˬ jeˬ ya siˬ-euˬ nga?\n3 Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ mˇ zaˬ deuˬ-euˬ g’aˇ duˬ yaw sui yaw dawˇ heu naˇ, nui ma g’awˇ mawˇ dawˬ tawˆ luꞈ Miˬyehˇ-ahˇ gaˬ-awˇ, maˬ poˆ maˬ paˇ laˇ ni aˬ yawꞈ-ahˇ uˬ duˬ tahˬ gaˇ ehˇ mawꞈ-eu meh. Teu miˇ neh, aˬ dui aˬ jeˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ noeˬ tsehˆ ngeh maˬ kaˬ, Miˬyehˇ-ahˇ jeˬ hu noeˬ keuˆ-eu meh. Aˬ dui “yaw sui yaw dawˇ” lehˇ ehˇ-eu heu aˬ gaˇ neh oe-euˬ gaˇ kawˆ tiˬ hmˬ na-ahˇ haw ma. Jaˇliꞈ-ahˇ heu dawˬ-ahˇ muiˬ dui dui-eu, byah kuꞈ-eu, ehˇ k’aˇ maˬ za-eu, lehˇ ehˇ mawꞈ-eu meh. Yaw jeˬ ma jeˬ, Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ jeˬ zaˬ ya lawˇ nehˬ-awˇ, Moˇseˬ-euˬ zahˇ dawˬ laꞈ k’oeˇ yaw muiˬ yaw shawˇ shawˇ-ehˇ g’eh-eu jeˬ zaˬ ya lawˇ nehˬ meh lehˇ ehˇ taˬ-euˬ meh. * (Uˬduˬtahˬ-eu 22:21, 22) Miˬyehˇ-euˬ tsawˇ haˬ deuˬ kuiˇ k’ehꞈ k’ehꞈ-eu, myaˆ behꞈ behꞈ-eu, aˇ sehˇ maˬ byah-eu, baˆ k’oˆ maˇ naˇ naˇ-eu, jeˬ zaˬ heu deuˬ maˬ ya lawˇ-a. Yeˬhawˇbaˬ-euˬ g’aˇ duˬ muiˬ dui dui-awˇ byah kuꞈ-eu uˬ taꞈ, ehˇ k’aˇ maˬ za ni muiˬ-eu jeˬ zaˬ lawˇ-eu heu naˇ, aˇ yeˇ huiˬ-eu jeˬ pyeuꞈ meh. (Maˬlaˬkiˇ 1:6-9) Yeˬhawˇbaˬ aˬ jeˬ miˇ neh toˆ-ehˇ geuꞈ mawꞈ-eu lehˇ aˬ dui siˬ nya-eu ma. Aˬ dui lehˆ-ahˇ iˇ ngeh, maˇ naˇ naˇ-eu aˇ siˇ maˬ ehˇ, pyehˬ-iˇ taˬ-euˬ paˇ dmˬ maˬ ehˇ, tiˬ jeˬ paˬ maˬ kuꞈ-eu myawˬ gahˬ-ahˇ maˬ ehˇ, maˬ zeuˇ mawꞈ-eu loꞈ-ehˇ, Yeˬhawˇbaˬ k’awꞈ aˬ dui aˬ yawꞈ-ahˇ gaˬ-awˇ saˇ jaˇ ziꞈ-eu jeˬ-ahˇ, yaw muiˬ-ehˇ bi pyeuꞈ mawꞈ-eu meh.\n4. (a) Maˬ byah kuꞈ-eu tsawˇ haˬ aˬ jeˬ miˇ neh yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ nya nga? (b) Ja ceuˬ 103:12-14-ahˇ ehˇ taˬ-euˬ loꞈ-ehˇ, Miˬyehˇ aˬ dui-ahˇ aˬ jeˬ noeˬ tmˬ-eu nga?\n4 Toˆ-ehˇ naˇ, aˬ dui byah kuꞈ-awˇ neh tehꞈ-ehˇ yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ nya meh lehˇ ehˇ mawꞈ-eu nga laˬ? Aˬ dui g’aˬ baˬ-awˇ tiˬ k’ehˬ maˬ kaˬ mˇ lehˬ nya lehˇ noeˬ nya meh. Ehˇ k’awꞈ yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ-eu g’aˇ duˬ, toˆ-ehˇ noeˬ-eu maˬ loˬ-a lehˇ bi siˬ-eu gaˇ kawˆ nyiꞈ kawˆ jaˆ meh. Tiꞈ, Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui g’aˬ baˬ-eu jeˬ-ahˇ maˬ haw tsoˆ taˬ-a. Jaˇliꞈ-ahˇ “Nga maꞈ-euˬ iˬ baˇ-ahˇ nawˇ noeˬ taˬ naˇ, aˬ geu g’aˬ dzeuˇ-iˇ nya nmˇ” lehˇ ehˇ taˬ-euˬ meh. (Ja ceuˬ 130:3) Aˬ yawꞈ aˬ dui maˬ byah kuꞈ-eu uˬ taꞈ, iˬ baˇ zaˬ pyeuꞈ-eu lehˇ siˬ nya-eu miˇ neh, iˬ baˇ pyehˬ nehˬ-eu meh. (Ja ceuˬ 86:5) Nyiꞈ, Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui yaw dui baw meh lehˇ siˬ nya-awˇ, aˬ dui maˬ mˇ nya gaˇ keuˆ ni maˬ noeˬ tmˬ-a. (Ja ceuˬ 103:12-14-ahˇ gui.) Toˆ-ehˇ naˇ aˬ dui Miˬyehˇ mehˬ shi muiˬ dui dui-awˇ byah kuꞈ-eu uˬ taꞈ ehˇ k’aˇ maˬ za ni muiˬ-eu lehˇ ehˇ-eu heu naˇ aˬ jeˬ-ahˇ ehˇ mawꞈ-eu nga?\n5. Nui gaˬ heu naˇ, yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ ni aˬ joˆ-ehˇ caw ba nehˬ-eu nga?\n5 Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ mˇ zaˬ-ahˇ yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ ni caw ba nehˬ-eu jeˬ naˇ, nui gaˬ pyeuꞈ meh. Aˬ dui Aˬda Miˬyehˇ-ahˇ gaˬ-awˇ saˇ jaˇ ziꞈ-eu jeˬ, muiˬ dui dui-awˇ byah kuꞈ-eu uˬ taꞈ ehˇ k’aˇ maˬ za ni ya g’eh-eu meh. Aˬ dui-euˬ nui gaˬ aˬ myah luꞈ toˆ-ehˇ g’eh naˇ, aˬ dui lawˬ haw laˇ gaˇ ya daˬ luꞈ k’awꞈ, yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ daˆ leꞈ nya meh. (1 Laˬsaˬbaˬ 28:9; Maꞈtehˬ 22:37) Dahˬ beh gaˇ ehˇ keuˆ taˬ-euˬ mehˇ nmˇ 3 g’aˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ shaˇ noeˬ haw. Aˬ yawꞈ maꞈ aˬ jeˬ miˇ toˆ-ehˇ jahˇ-eu nga? Sahˬ boꞈ dzaw-eu aˬ buˇ teu g’aˬ dzaw nymˇ-ahˇ byawˬ g’a cehˇ g’a gaˇ maˬ ya leˇ-eu miˇ neh nga laˬ? Zaˬ guˬ teu g’aˬ yawˬ ha cawˬ-euˬ nymˇ g’oˆ k’ehˬ-ahˇ daˬ ga mawꞈ-eu miˇ neh nga laˬ? Aˬ da teu g’aˬ gaˇ-ahˇ neh bi teh doˆ mawꞈ-eu miˇ neh nga laˬ? Maˬ ngeuˇ-a, aˬ yawꞈ maꞈ Yeˬhawˇbaˬ tsaˬ-eu dawˇ-eu zahˇ jaˆ meh lehˇ siˬ nya-awˇ, aˬ yawꞈ maꞈ mˬ taˆ Aˬda nui k’ahˇ shiˇ-eu jeˬ-ahˇ mˇ-eu lehˇ noeˬ tsoˆ taˬ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ maꞈ Miˬyehˇ-ahˇ gaˬ-eu jeˬ heu naˇ, aˬ geu jeˬ-ahˇ noeˬ tsehˆ ngeh maˬ kaˬ Miˬyehˇ-ahˇ jeˬ hu noeˬ keuˆ ni laˆ noeˬ nehˬ-eu meh. Heu naˇ aˬ yawꞈ maꞈ yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ-eu lehˇ bi siˬ-eu jeˬ pyeuꞈ meh.\nAˬ dui aˬ jeˬ miˇ neh yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ ya dehꞈ nga?\n6. (a) Nawˇ aˬ jeˬ miˇ yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ ya dehꞈ nga? (b) Aˬdaˬ hawˇ-eu Eˇbaˆ-ahˇ yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ maˬ bi dehꞈ-eu aˬ jeˬ nga?\n6 Aˬ dui yawˬ g’aˬ na luꞈ aˬ jeˬ miˇ neh yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ ya dehꞈ nga? Saˬdaˬ Yeˬhawˇbaˬ hawˇ-eu nawˬ-ahˇ lawˬ haw-eu miˇ neh meh. Gaˇ hu Eˬdeˬ yaˇ kmˇ-ahˇ puiˬ-euˬ mˬ taˆ g’aˬ k’ehˇ teu g’aˬ Saˬdaˬ hawˇ-eu “laˆ tsoeˬ-eu g’aˬ” pyeuꞈ iˇ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ maˬ muiˬ-eu, yawˬ ha-euˬ g’aˇ duˬ tehꞈ-ehˇ shaˇ noeˬ-eu, saˇ jaˇ maˬ ziꞈ-eu Uˆ lahˇ-eu g’aˬ pyeuꞈ-a lehˇ ja bu-awˇ, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ tsawˇ myahˇ-ahˇ laˆ cawˆ-eu meh. Aˬdaˬ hawˇ-eu Eˇbaˆ Saˬdaˬ paw pyawˬ-awˇ, Miˬyehˇ-ahˇ puiˬ-eu miˇ neh nui ma nyiˇ laˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu meh. (Aˇdahˬbeh-eu 3:1-6) Maˇ diˇ naˇ aˬ yawꞈ nyaꞈ Eˬdeˬ yaˇ kmˇ laꞈ k’oeˇ dehꞈ-eu-aˬ, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ gaˬ dzehˬ paˬ-ehˇ g’eh k’awꞈ, Saˬdaˬ lawˬ haw laˇ ngeh, aˬ yawꞈ nyaꞈ Miˬyehˇ-ahˇ gaˬ-eu jeˬ maˬ muiˬ maˬ byah kuꞈ-eu uˬ taꞈ, ehˇ k’aˇ za-eu meh. Teu miˇ neh Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ gaˬ-eu baˬ da neh saˇ jaˇ ziꞈ-eu tsawˇ haˬ jawˇ ngaˇ laˬ, tsawˇ haˬ zaˬ yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ nya ngaˇ laˬ, lehˇ naˇ haˬ paˬ-ehˇ tsaˬ laˇ-euˬ meh. Heu-ahˇ Yawˇbaˆ-euˬ gaˇ kawˆ dawˬ k’oꞈ biꞈ meh.\n7. Yawˇbaˆ 1:8-11-ahˇ haw ngeh, Yeˬhawˇbaˬ Yawˇbaˆ-euˬ yaw sui yaw dawˇ jeˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ noeˬ nga, Saˬdaˬ aˬ joˆ-ehˇ noeˬ nga?\n7 Yawˇbaˆ naˇ Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ Iˇjiˇtuˆ-ahˇ jawˇ luꞈ ngeh dehꞈ-euˬ meh. Teu ngeh aˬ yawꞈ loꞈ-ehˇ sui-eu dawˇ-eu tiˬ g’aˬ-iˬ maˬ jawˇ-a. Yawˇbaˆ k’awꞈ aˬ dui loꞈ-ehˇ maˬ byah kuꞈ-eu miˇ neh mˇ lehˬ nya meh. Ehˇ k’awꞈ Yeˬhawˇbaˬ Yawˇbaˆ sui-eu dawˇ-eu miˇ neh aˬ yawꞈ-ahˇ gaˬ-eu meh. Saˬdaˬ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ teu-euˬ jeˬ hu neh tsawˇ haˬ zaˬ tiˬ jeˬ g’eh neh-iˬ saˇ jaˇ maˬ ziꞈ-a lehˇ naˬ g’a gaˇ duˇ-eu meh. Teu miˇ neh Miˬyehˇ Saˬdaˬ-ahˇ Yawˇbaˆ-ahˇ haw lehˇ ehˇ nehˬ-euˬ meh. Yawˇbaˆ Saˬdaˬ jaˬ myawꞈ pyeuꞈ-eu lehˇ dehꞈ mawˇ nehˬ-euˬ miˇ neh, Saˬdaˬ Yawˇbaˆ-euˬ saˇ jaˇ ziꞈ-eu jeˬ-ahˇ ya lawˬ haw nga lehˇ ehˇ-eu meh. Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-euˬ cawˬ Yawˇbaˆ-ahˇ nui ma taˬ-eu miˇ neh, bi lawˬ haw-euˬ meh.—Yawˇbaˆ 1:8-11-ahˇ gui.\n8. Saˬdaˬ Yawˇbaˆ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ jahˇ nehˬ-euˬ nga?\n8 Saˬdaˬ haiˬ dui doeˇ dui dui-eu g’aˬ pyeuꞈ-awˇ, Yawˇbaˆ-euˬ pyuˇ shuiˇ myawˬ gahˬ maˬ ehˇ, zaˬ k’aˆ maˬ ehˇ, tsawˇ myahˇ maˬ ehˇ, nymˇ jiˇ maˬ ehˇ, aˬ yawꞈ gaˬ-eu zaˬ 10 g’aˬ-ahˇ maˬ ehˇ, laˆ cawˆ jiˇ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ Yawˇbaˆ-ahˇ jiˇ ni g’awˇ mawˇ mawˇ lah ni shaˬ ciˬ bi ciˬ leˇ-euˬ meh. Yawˇbaˆ-euˬ miˬ zaˬ k’awꞈ uˬ duˬ kawꞈ dui dui-eu miˇ neh, Yawˇbaˆ-ahˇ Miˬyehˇ-ahˇ ya k’ehˇ yaˬ-awˇ shiˇ-awˬ lehˇ ehˇ nehˬ-euˬ meh. Yawˇbaˆ jiˇ shiˇ mawꞈ k’awꞈ, aˬ myah luꞈ Miˬyehˇ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ luꞈ-a siˬ. Teu miˇ neh Saˬdaˬ Yawˇbaˆ-euˬ cawˬ 3 g’aˬ-ahˇ zmˬ-awˇ paˇ bi lawˬ haw-euˬ meh. Aˬ yawꞈ maꞈ g’awˬ mya nah jawˇ k’awꞈ Yawˇbaˆ-ahˇ g’aˬ maˬ biꞈ-eu uˬ taꞈ, g’awˬ shaˬ maˬ gaˬ ni dawˬ doeˇ ngehˬ-eu meh. Aˬ yawꞈ maꞈ Yawˇbaˆ-ahˇ pyeuꞈ laˇ-euˬ heu naˇ, Miˬyehˇ baˬ da neh meh lehˇ ehˇ-awˇ, Yawˇbaˆ saˇ jaˇ ziꞈ gaˇ Miˬyehˇ maˬ haw cawˬ-a lehˇ ehˇ-eu uˬ taꞈ, Yawˇbaˆ yaw doeˇ mˇ-euˬ miˇ neh heu loꞈ-ehˇ ya shaˬ nga lehˇ jiˇ ehˇ-eu meh.—Yawˇbaˆ 1:13-22; 2:7-11; 15:4, 5; 22:3-6; 25:4-6.\n9. Yawˇbaˆ shaˬ zahˬ ya puˬ k’awꞈ, aˬ jeˬ maˬ jahˇ-euˬ nga?\n9 Yawˇbaˆ heu loꞈ-ehˇ g’eh-eu gaˇ kawˆ-ahˇ ya tahˬ puˬ ngeh aˬ joˆ-ehˇ jahˇ-euˬ nga? Aˬ yawꞈ jiˇ maˬ byah kuꞈ-eu miˇ neh, maˬ muiˬ-eu cawˬ heu deuˬ-ahˇ nui ma pehˇ-awˇ, tiˬ jeˬ na-ahˇ maˬ noeˬ gahˇ ni ngehˬ nyaˬ lehˇ aˇ nah hawˇ-eu ehˇ-eu meh. Yawˇbaˆ naˇ Miˬyehˇ-euˬ tsaˬ-eu jeˬ naˆ maˬ tseˇ yawˬ ha-euˬ tsaˬ-eu jeˬ-ahˇ ngehˬ keuˆ-eu meh. (Yawˇbaˆ 6:3; 13:4, 5; 32:2; 34:5) Yawˇbaˆ maˬ muiˬ-eu gaˇ kawˆ-ahˇ ya tahˬ puˬ k’awꞈ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ maˬ byehˇ dzeh-a. Aˬ yawꞈ maˬ muiˬ-eu cawˬ teu deuˬ-euˬ jaˬ myawꞈ mehˇ shuiˇ dawˬ-ahˇ maˬ jah-eu uˬ taꞈ, “Naw maꞈ tsaˬ meh lehˇ ngaˇ tiˬ jawˇ-iˬ maˬ ehˇ. Ngaˇ shiˇ ngeh keuˆ ni yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ ma” lehˇ ehˇ-eu meh. (Yawˇbaˆ 27:5, MS) Dawˬ heu naˇ aˇ yeˇ huiˬ dui dui-awˇ, Yawˇbaˆ maˬ coˬ iˇ-euˬ loꞈ-ehˇ aˬ dui k’awꞈ toˆ-ehˇ jahˇ nya meh.\n10. Saˬdaˬ Yawˇbaˆ-ahˇ ja bu-euˬ heu naˇ, nawˬ nehˬ-ehˇ jiˇ aˬ joˆ-ehˇ taꞈ-eu nga?\n10 Saˬdaˬ Yawˇbaˆ-ahˇ ja bu-euˬ heu naˇ nawˬ neh-ehˇ jiˇ aˬ joˆ-ehˇ taꞈ-eu nga? Maˇ diˇ naˇ Saˬdaˬ nawˬ-ahˇ jiˇ, nawˇ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ maˬ gaˬ-a lehˇ ja bu-eu meh. Aˬ yawꞈ nawˇ shaˬ zahˬ ya puˬ naˇ, Miˬyehˇ gaˇ maˬ paˇ mˇ-eu uˬ taꞈ, saˇ jaˇ jiˇ maˬ paˇ ziꞈ meh lehˇ ehˇ gaˇ duˇ-eu meh. (Yawˇbaˆ 2:4, 5; Pah mehˬ-eu 12:10) Toˆ-ehˇ ja bu-eu heu nawˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ g’eh laˇ nya? Nui ma-ahˇ deuˬ laˇ-eu maˬ ngeuˇ nya loˇ? Ehˇ k’awꞈ heu loꞈ-ehˇ shaˇ noeˬ haw. Yeˬhawˇbaˬ nawˬ-ahˇ nui ma taˬ dui dui-eu miˇ neh aˇ yeˇ huiˬ-eu tiˬ jeˬ bi mˇ-eu meh. Aˬ yawꞈ nawˇ sui-eu dawˇ-eu jeˬ-ahˇ Saˬdaˬ neh bi lawˬ haw-eu meh. Aˬ yawꞈ nawˇ saˇ jaˇ ziꞈ nya-awˇ, Saˬdaˬ jaˬ myawꞈ mehˇ shuiˇ pyeuꞈ-eu lehˇ bi siˬ meh lehˇ jah-eu uˬ taꞈ, nawˇ g’aˬ leˇ ni aˬ yawꞈ caw ba nehˬ ma lehˇ jiˇ saˇ jaˇ dzaˬ-eu meh. (Heˬbyehˇ 13:6) Boeˬ boeˬ luˆ luˆ laꞈ k’oeˇ huiˬ dzehˬ mahˇ dzehˬ-eu g’aˬ nawˬ-ahˇ nui ma taˬ-eu heu naˇ, muiˬ dui dui-eu tiˬ jeˬ pyeuꞈ meh. Mawˇ maˬ laˬ, saˇ jaˇ ziꞈ-eu heu naˇ aˇ naˆ ni aˇ yeˇ huiˬ-eu nga? Heu baˬ da neh aˬ dui Saˬdaˬ jaˬ myawꞈ mehˇ shuiˇ pyeuꞈ-eu lehˇ ya bi siˬ-eu uˬ taꞈ, aˬ dui Aˬda Yeˬhawˇbaˬ Miˬyehˇ-euˬ tsawˇ myahˇ-ahˇ ciˬ huiˬ ciˬ mahˇ-eu jeˬ jiˇ pyeuꞈ-awˇ, aˬ yawꞈ-euˬ uˆ lahˇ-eu jeˬ-ahˇ g’aˬ biꞈ-eu jeˬ jiˇ pyeuꞈ-eu meh. Aˬ dui saˇ jaˇ aˬ joˆ-ehˇ ziꞈ daˆ leꞈ nya-eu nga?\nNymˬ-mˇ iˬ nah aˬ dui yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ aˬ joˆ-ehˇ dehꞈ nya?\n11. Aˬ dui Yawˇbaˆ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ aˬ jeˬ dzaw geuꞈ nya nga?\n11 Shaˬ zahˬ tehꞈ-ehˇ jaˆ-eu “aˇ saˬ saˬ-eu aˇ nah aˇ yamˬ” laꞈ k’oeˇ, Saˬdaˬ Miˬyehˇ-euˬ gaˇ mˇ zaˬ deuˬ-ahˇ gaˇ hu naˆ maˬ tseˇ deuˆ laˇ taˬ-euˬ meh. (2 Tiˆmoˇseˬ 3:1) Shaˬ-eu aˇ yamˬ heu laꞈ k’oeˇ aˬ dui yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ nya-eu g’aˇ duˬ, g’aˬ aˬ joˆ-ehˇ bi k’aˆ laˇ nya-eu nga? Aˬ dui Yawˇbaˆ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ neh yaw myaˬ jeˬ dzaw geuꞈ nya-a siˬ. Gaˇ hu aˬ yawꞈ lawˬ haw-eu jeˬ-ahˇ maˬ ya tahˬ puˬ ngeh neh g’awˬ mya k’oꞈ yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ-eu meh. Aˬ dui Yawˇbaˆ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ neh dzaw geuꞈ nya-eu 3 jeˬ-ahˇ haw ma. Heu naˇ yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ nya-eu g’aˇ duˬ, g’aˬ bi k’aˆ laˇ-eu jeˬ pyeuꞈ meh.\nAˬ dui yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ daˆ leꞈ-eu g’aˇ duˬ, g’aˬ bi ahˇ laˇ-eu jeˬ aˬ jeˬ jeˇ jaˆ-eu nga? (Aˇ deuˆ 12-ahˇ haw) *\n12. (a) Yawˇbaˆ 26:7, 8, 14-ahˇ haw ngeh, Yawˇbaˆ aˬ jeˬ baˬ da neh Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ guˆ-awˇ yaw zeu baw-eu nga? (b) Aˬ dui Miˬyehˇ-ahˇ guˆ-awˇ yaw zeu baw ni aˬ joˆ-ehˇ jahˇ nya-eu nga?\n12 Yawˇbaˆ Yeˬhawˇbaˬ neh beh-euˬ jeˬ-ahˇ zahˬ leˇ-eu miˇ neh, Miˬyehˇ-ahˇ gaˬ-eu jeˬ ziꞈ dah ni pyeuꞈ laˇ. Yawˇbaˆ Yeˬhawˇbaˬ neh beh taˬ-euˬ zahˬ leˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu jeˬ-ahˇ yaw muiˬ-ehˇ shaˇ noeˬ shaˇ sawˇ-eu meh. (Yawˇbaˆ 26:7, 8, 14-ahˇ gui.) Aˬ yawꞈ miˇ tsaˬ, mˬ, mˬ dmˇ, uˬ jeˬ jeˬ-eu, heu deuˬ-ahˇ shaˇ noeˬ shaˇ sawˇ ngeh zahˬ leˇ-eu uˬ taꞈ, Miˬyehˇ neh beh taˬ-euˬ huiˬ dui dui-eu jeˬ nehˬ-ehˇ taꞈ leˇ-awˇ, aˬ yawꞈ siˬ nya-eu heu naˇ ui cuiˆ tehꞈ-a siˬ lehˇ aˬ yawꞈ siˬ nya-eu meh. K’oeˇ naˇ aˬ yawꞈ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ dawˬ-ahˇ jiˇ aˇ poeˬ taˬ baw-awˇ, “Aˬ yawꞈ-euˬ ehˇ dawˬ-ahˇ ngaˇ aˬ myah luꞈ naˇ haˬ geuꞈ-awˇ, ngaˬ-euˬ nui k’ahˇ maˬ mˇ ni aˬ yawꞈ-euˬ nui noeˬ-ahˇ caw teh luꞈ-eu ma” lehˇ ehˇ-eu meh. (Yawˇbaˆ 23:12) Yawˇbaˆ naˇ, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ guˆ-awˇ yaw zeu baw-eu uˬ taꞈ, gaˬ-awˇ aˬ yawꞈ nui k’ahˇ shiˇ ni dehꞈ mawꞈ-eu miˇ neh, yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ daˆ leꞈ-eu lehˇ noeˬ tsoˆ taˬ-euˬ meh. Aˬ dui k’awꞈ Yawˇbaˆ loꞈ-ehˇ ya jahˇ meh. Nymˬ-mˇ aˬ dui Yawˇbaˆ-euˬ saˇ ka naˆ maˬ tseˇ Miˬyehˇ-euˬ laꞈ zaˇ g’awˬ mya jeˬ-ahˇ ya mawˇ-eu uˬ taꞈ, Yeˬhawˇbaˬ Miˬyehˇ-ahˇ maˇ diˇ siˬ nya laˇ ni caw ba nehˬ-eu Jaˇliꞈ jiˇ jaˆ-eu meh. Aˬ dui neh ya siˬ ya mawˇ-euˬ jeˬ dawˬ tawˆ luꞈ jiˇ Miˬyehˇ-ahˇ yaw zeu baw ni caw ba nehˬ-eu meh. Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ guˆ-awˇ yaw zeu baw naˇ, aˬ dui aˬ yawꞈ-ahˇ gaˬ-awˇ ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu uˬ taꞈ, aˬ dui aˬ yawꞈ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ daˆ leꞈ-eu meh.—Yawˇbaˆ 28:28.\nAˬ dui maˬ muiˬ-eu aˇ baˇ deuˬ-ahˇ maˬ haw naˇ, yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ daˆ leꞈ ni g’aˬ bi ahˇ laˇ (Aˇ deuˆ 13-ahˇ haw) *\n13-14. (a) Yawˇbaˆ 31:1-ahˇ haw ngeh, Yawˇbaˆ ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu lehˇ aˬ joˆ-ehˇ mˇ mawˇ-euˬ nga? (b) Aˬ dui aˬ yawꞈ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ dzaw geuꞈ nya nga?\n13 Yawˇbaˆ ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu teu naˇ, yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ daˆ leꞈ nya ni caw ba nehˬ. Yawˇbaˆ yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ nya-eu g’aˇ duˬ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ ehˇ dawˬ ya naˇ haˬ meh lehˇ siˬ nya-eu meh. Aˬ dui jiˇ yawˬ poˆ na luꞈ ehˇ dawˬ naˇ haˬ ngeh, yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ daˆ leꞈ-eu g’aˇ duˬ leh jeh dzehˬ laˇ-eu meh. Yawˇbaˆ yawˬ nah na luꞈ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu lehˇ leh jeh-eu meh. Yaw jeˬ ma jeˬ, aˬ yawꞈ zaˬ miˬ aˬ buˇ nui deuˬ nehˬ-ehˇ jawˇ ngeh yahˇ-eu meh. (Yawˇbaˆ 31:1-ahˇ gui.) Aˬ yawꞈ nymˇ dahˬ baw laˇ dzeuˇ-euˬ loꞈ-ehˇ, yawˬ ha miˬ zaˬ maˬ ngeuˇ-eu aˬ buˇ nui deuˬ-ahˇ haw-awˇ maˬ muiˬ-eu jeˬ-ehˇ noeˬ-eu heu naˇ, maˬ tsaˬ-a lehˇ siˬ nya-eu meh. Nymˬ-mˇ iˬ nah aˬ dui-euˬ tiˬ jawˬ yuꞈ taꞈ jawˇ taꞈ-eu, k’aˬ miˬ sheu-eu gaˇ kawˆ tehꞈ-ehˇ jaˆ luꞈ meh. Aˬ dui Yawˇbaˆ loꞈ-ehˇ yawˬ ha-euˬ miˬ zaˬ maˬ ngeuˇ-eu deuˬ-ahˇ maˬ ngeuˇ-eu jeˬ-ehˇ maˬ haw ni jawˇ ma loˇ? K’oeˇ uˬ taꞈ, aˬ dui dehꞈ bahˬ dehꞈ muˆ-eu aˇ baˇ biˬdiˬoˬ aˬ geu jeˬ-ahˇ maˬ kaˬ yahˇ ma laˬ? (Maꞈtehˬ 5:28) Aˬ dui yawˬ nah na luꞈ heu loꞈ-ehˇ yahˇ naˇ, g’aˬ ahˇ laˇ-awˇ yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ daˆ leꞈ nya-eu meh.\nAˬ dui pyuˇ shuiˇ myawˬ gahˬ-ahˇ yaw tsaˬ tsaˬ-ehˇ haw naˇ, yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ daˆ leꞈ ni g’aˬ bi ahˇ laˇ (Aˇ deuˆ 14-ahˇ haw) *\n14 K’oeˇ uˬ taꞈ, Yawˇbaˆ pyuˇ shuiˇ myawˬ gahˬ-ahˇ haw-eu gaˇ kawˆ-ahˇ jiˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu meh. Aˬ yawꞈ pyuˇ shuiˇ myawˬ gahˬ-ahˇ nui ma huiˬ naˇ, huiˬ-eu iˬ baˇ mˇ-awˇ yaˇ k’aˬ daˇ gaˇ ya daˬ-eu k’awꞈ pyeuꞈ nya meh. (Yawˇbaˆ 31:24, 25, 28) Nymˬ-mˇ iˬ nah tsawˇ haˬ deuˬ pyuˇ shuiˇ myawˬ gahˬ-ahˇ tehꞈ-ehˇ kaꞈ g’a-eu meh. Aˬ dui pyuˇ shuiˇ myawˬ gahˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ Jaˇliꞈ mehˬ-eu loꞈ-ehˇ haw naˇ, yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ daˆ leꞈ mawꞈ-eu nui ma ziꞈ dah ni pyeuꞈ laˇ-eu meh.—Dawˬdaˬ 30:8, 9; Maꞈtehˬ 6:19-21.\nAˬ dui aˬ dui-euˬ noeˬ tmˬ-eu jeˬ yaw zoˇ zoˇ-ehˇ bi g’eh naˇ, yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ daˆ leꞈ ni g’aˬ bi ahˇ laˇ (Aˇ deuˆ 15-ahˇ haw) *\n15. (a) Yawˇbaˆ-ahˇ yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ nya ni caw ba nehˬ-euˬ aˬ jeˬ-euˬ noeˬ tmˬ-eu jeˬ nga? (b) Mehˬ hu paw-euˬ noeˬ tmˬ-eu jeˬ aˬ dui jiˇ za nya meh lehˇ aˬ jeˬ miˇ jah nya-eu nga?\n15 Yawˇbaˆ Miˬyehˇ aˬ yawꞈ-ahˇ biꞈ-eu laꞈ sawˬ nehˬ-ehˇ taꞈ leˇ-awˇ noeˬ tmˬ-eu jeˬ-ahˇ haw tsoˆ taˬ-awˇ, yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ. Yawˇbaˆ aˬ yawꞈ yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ-eu jeˬ-ahˇ Miˬyehˇ haw luꞈ meh lehˇ jah-eu meh. (Yawˇbaˆ 31:6) Yawˇbaˆ shaˬ zahˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ k’awꞈ aˇ saˬ saˬ leˇ ngeh Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-ahˇ laꞈ sawˬ biꞈ meh lehˇ jah ziꞈ-eu miˇ neh, yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ daˆ leꞈ nya-euˬ meh. Yawˇbaˆ maˬ byah kuꞈ k’awꞈ teu loꞈ-ehˇ dehꞈ-eu miˇ neh, Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-ahˇ nui k’ahˇ shiˇ-awˇ laꞈ sawˬ g’awˬ mya jeˬ biꞈ nehˬ-euˬ meh. (Yawˇbaˆ 42:12-17; Yaˬkoˆ 5:11) K’oeˇ uˬ taꞈ, Yawˇbaˆ-euˬ g’aˇ duˬ mehˬ hu paw huiˬ-eu laꞈ sawˬ paˇ jaˆ-a siˬ. Teu gaˇ duˇ ni Yeˬhawˇbaˬ nawˬ neh yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ-eu jeˬ-ahˇ laꞈ sawˬ biꞈ meh lehˇ nawˇ noeˬ tmˬ ma laˬ? Aˬ dui-euˬ Miˬyehˇ maˬ poˆ maˬ paˇ laˇ-a. (Maˬlaˬkiˇ 3:6) Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ-eu deuˬ-ahˇ laꞈ sawˬ biꞈ meh lehˇ noeˬ taˬ naˇ, aˬ dui yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ daˆ leꞈ-awˇ, mehˬ hu paw-euˬ muiˬ dui dui-eu noeˬ tmˬ jeˬ jiˇ za meh lehˇ jah ziꞈ-eu meh.—1 Teˇsaˬloˇni 5:8, 9.\n16. Aˬ dui aˬ jeˬ jahˇ-eu lehˇ ya noeˬ tsoˆ taˬ-eu nga?\n16 Teu miˇ neh aˬ dui yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ daˆ leꞈ luꞈ-uˇ. Ehˇ k’awꞈ aˬ dui-euˬ tiˬ jawˬ jawˇ-eu deuˬ, maˬ sui maˬ dawˇ-eu miˇ neh, aˬ dui-ahˇ k’awꞈ tiˬ poˆ na nymˇ gawˬ gawˬ laˇ nya meh. Ehˇ k’awꞈ nawˇ miˇ k’ahˬ doe ni jawˇ-awˇ, yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ-eu mehˇ nmˇ yaw myaˬ lam g’aˬ laꞈ k’oeˇ neh tiˬ g’aˬ pyeuꞈ-eu uˬ taꞈ, shiˇ taw tehˬ le k’awꞈ yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ-eu gaˇ hu-euˬ Miˬyehˇ gaˇ mˇ zaˬ deuˬ loꞈ-ehˇ dehꞈ-eu miˇ neh nawˇ nymˇ gawˬ maˬ gawˬ-eu yaw duˬ baw meh. (Heˬbyehˇ 11:36-38; 12:1) Aˬ dui yawˬ g’aˬ na luꞈ Yawˇbaˆ neh “Ngaˇ shiˇ ngeh keuˆ ni yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ ma” lehˇ ehˇ-euˬ loꞈ-ehˇ dehꞈ-awˇ, aˬ myah luꞈ Yeˬhawˇbaˬ ciˬ huiˬ ciˬ mahˇ-eu jeˬ-ahˇ za ni dehꞈ luꞈ-uˇ.\nAˬ dui yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ-eu g’aˇ duˬ, g’aˬ aˬ joˆ-ehˇ bi ahˇ laˇ nya nga?\nDawˬ caˇ 124 Aˬ myah luꞈ maˬ poˆ maˬ paˇ laˇ\n^ Yaw zaˬ 5 Yaw sui yaw dawˇ heu aˬ jeˬ-ahˇ ehˇ mawꞈ-eu nga? Aˬ jeˬ miˇ yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ g’eh-eu Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ mˇ zaˬ deuˬ, aˬ yawꞈ-euˬ g’aˇ duˬ aˇ poeˬ baw-eu nga? Heu kawˆ naˇ, naˇ haˬ-eu jeˬ heu nyiꞈ kawˆ-euˬ Jaˇliꞈ laꞈ k’oeˇ-euˬ dawˬ k’oꞈ-ahˇ mawˇ nya ni caw ba nehˬ-awˇ, aˬ dui yawˬ nah na luꞈ yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ nya-eu g’aˇ duˬ, g’aˬ ahˇ laˇ ni jiˇ caw ba nehˬ-eu meh. Heu naˇ, aˬ dui guiˬ lahˬ g’awˬ mya ni za-eu meh.\n^ Yaw zaˬ 3 Jeˬ zaˬ-ahˇ ngehˬ keuˆ ngeh zmˬ-eu “muiˬ-eu shawˇ-eu” lehˇ ehˇ-eu Heˬbyehˇ dawˬ heu dawˬ naˇ, tsawˇ haˬ-ahˇ ngehˬ keuˆ ngeh zmˬ-eu “yaw sui yaw dawˇ” lehˇ ehˇ-eu heu dawˬ nehˬ-ehˇ jiˇ taꞈ-eu meh.\n^ Yaw zaˬ 50 Aˇ baˇ-euˬ gaˇ kawˆ: Yawˇbaˆ aˬ da da haˇ pyeuꞈ ngeh, aˬ yawꞈ-euˬ zaˬ deuˬ-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ neh beh taˬ-euˬ zahˬ leˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu jeˬ dzawˇ nehˬ.\n^ Yaw zaˬ 52 Aˇ baˇ-euˬ gaˇ kawˆ: Gaˇ mˇ cawˬ deuˬ maˬ muiˬ-eu aˇ baˇ-ahˇ haw-eu lehˇ cawˬ ngeh, mehˇ nmˇ tiˬ g’aˬ maˬ haw cawˬ.\n^ Yaw zaˬ 54 Aˇ baˇ-euˬ gaˇ kawˆ: Mˇ myawˬ ahˬ zaˬ mehˇ nmˇ tiˬ g’aˬ-ahˇ huiˬ-awˇ poeˬ-eu tiˬbiˬ ka ahˬ ngeh, maˬ loˬ-eu uˬ taꞈ, yaw poeˬ miˇ neh mehˇ nmˇ teu g’aˬ maˬ zeuˇ.\n^ Yaw zaˬ 56 Aˇ baˇ-euˬ gaˇ kawˆ: Mehˇ nmˇ tiˬ g’aˬ aˇ yamˬ zmˬ-awˇ, Baˬlaˬdiˇsuˆ noeˬ tmˬ-eu jeˬ-ahˇ shaˇ noeˬ shaˇ sawˇ-awˇ guiˬ lahˬ shaˇ.


Haiˬ-eu yaw sahˇ deuˬ nehˬ-ehˇ deuˆ-eu g’aˇ duˬ, Yeˬhawˇbaˬ neh bi caw ba | Dzaw ngeh zmˬ-eu Loꞈ-eu nymˇgoˇ\nLoꞈ-eu nymˇgoˇ (Dzaw ngeh zmˬ-eu dmˬ) | Oeˬ siˬ ba la 2019\nREAD IN Abua Acholi Afrikaans Aja Akha Albanian Altai Alur American Sign Language Amharic Amis Angolan Sign Language Arabic Argentinean Sign Language Armenian Aukan Australian Sign Language Aymara Azerbaijani Azerbaijani (Cyrillic) Baoule Bashkir Bassa (Cameroon) Batak (Karo) Batak (Simalungun) Batak (Toba) Belize Kriol Biak Bicol Bislama Bolivian Sign Language Boulou Brazilian Sign Language British Sign Language Bulgarian Cakchiquel (Western) Cambodian Catalan Cebuano Changana (Mozambique) Chavacano Chichewa Chin (Hakha) Chinese Cantonese (Traditional) Chinese Mandarin (Simplified) Chinese Mandarin (Traditional) Chinese Sign Language Chitonga Chitonga (Malawi) Chitonga (Zimbabwe) Chitumbuka Chiyao Chokwe Chol Chopi Chuabo Chuukese Chuvash Cibemba Cinyanja Colombian Sign Language Croatian Croatian Sign Language Cuban Sign Language Czech Czech Sign Language Damara Dangme Danish Dayak Ngaju Digor Douala Drehu Dutch Ecuadorian Sign Language Edo Efik English Esan Estonian Ewe Fijian Filipino Sign Language Finnish Finnish Sign Language Fon French French Sign Language Ga Garifuna Georgian German German Sign Language Gitonga Greek Greek Sign Language Greenlandic Guadeloupean Creole Guarani Gujarati Gun Haitian Creole Hausa Hebrew Herero Hiligaynon Hindi Hiri Motu Hmong (White) Hungarian Hungarian Sign Language Ibinda Icelandic Igbo Iloko Indian Sign Language Indonesian Indonesian Sign Language Isoko Italian Italian Sign Language Japanese Japanese Sign Language Javanese Jula Kabiye Kabuverdianu Kachin Kannada Karen (S'gaw) Kazakh Kazakh (Arabic) Kekchi Kikamba Kikaonde Kikongo Kikuyu Kiluba Kimbundu Kinyarwanda Kipende Kirghiz Kiribati Kirundi Kisi Kisonge Kongo Korean Korean Sign Language Krio Kurdish Kurmanji Kurdish Kurmanji (Caucasus) Kurdish Kurmanji (Cyrillic) Kwangali Kwanyama Kyangonde Lahu Laotian Latvian Lenje Lhukonzo Lingala Lithuanian Lomwe Low German Luganda Lunda Luo Luvale Macedonian Macua Makhuwa-Meetto Malagasy Malawi Sign Language Malay Malayalam Maltese Mam Mambwe-Lungu Mapudungun Marathi Marshallese Mauritian Creole Maya Mazatec (Huautla) Mbunda Mexican Sign Language Mingrelian Mixe (North Central) Mixtec (Guerrero) Mizo Mongolian Moore Motu Myanmar Nahuatl (Central) Nahuatl (Guerrero) Nahuatl (Huasteca) Nahuatl (Northern Puebla) Ndau Ndebele Ndebele (Zimbabwe) Ndonga Nepali Ngabere Ngangela Nias Niuean Norwegian Nyaneka Nyungwe Nzema Okpe Oromo Ossetian Otetela Palauan Pangasinan Papiamento (Curaçao) Persian Peruvian Sign Language Pidgin (West Africa) Polish Polish Sign Language Ponapean Portuguese Portuguese (Portugal) Punjabi Quebec Sign Language Quechua (Ancash) Quechua (Ayacucho) Quechua (Bolivia) Quechua (Cuzco) Quichua (Chimborazo) Quichua (Imbabura) Rarotongan Romanian Romanian Sign Language Romany (Macedonia) Romany (Macedonia) Cyrillic Romany (Serbia) Romany (Southern Greece) Ronga Runyankore Russian Russian Sign Language Rutoro Samoan Sangir Sango Saramaccan Sena Sepedi Sepulana Serbian (Cyrillic) Serbian (Roman) Sesotho (Lesotho) Sesotho (South Africa) Setswana Seychelles Creole Shona Sidama Silozi Sinhala Slovak Slovak Sign Language Slovenian Solomon Islands Pidgin South African Sign Language Spanish Spanish Sign Language Sranantongo Sunda Swahili Swahili (Congo) Swati Swedish Tagalog Tahitian Taiwanese Sign Language Tajiki Tamil Tarascan Tatar Telugu Tetun Dili Thai Thai Sign Language Tigrinya Tiv Tlapanec Tojolabal Tok Pisin Tongan Totonac Tshiluba Tshwa Tsonga Turkish Turkmen Tuvaluan Twi Tzeltal Tzotzil Uighur (Arabic) Uighur (Cyrillic) Ukrainian Umbundu Urdu Urhobo Uruund Uzbek Venda Vietnamese Wallisian Waray-Waray Wayuunaiki Welsh Wolaita Xhosa Yapese Yoruba Zande Zapotec (Isthmus) Zulu\nDzaw-eu gaˇ kawˆ 17\nHaiˬ-eu yaw sahˇ deuˬ nehˬ-ehˇ deuˆ-eu g’aˇ duˬ, Yeˬhawˇbaˬ neh bi caw ba\n‘Aˬ dui haiˬ dui dui-eu mˬ taˆ-euˬ yaw sahˇ pyeuꞈ-eu uˆ lahˇ-eu deuˬ-ahˇ deuˆ ceh ceh luꞈ-eu ma.’—Eˇpeˇsu 6:12.\nDawˬ caˇ 55 Aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ taˬ guˆ\n1. Eˇpeˇsu 6:10-13-ahˇ ehˇ-eu loꞈ-ehˇ, Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ gaˬ dui dui-eu lehˇ aˬ joˆ-ehˇ siˬ laˇ-eu nga?\nYeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ muiˇ-eu deuˬ nehˬ-ehˇ deuˆ ceh ceh nya ni caw ba nehˬ-eu heu naˇ, aˬ dui-ahˇ gaˬ dui dui-eu miˇ neh meh. Aˬ dui-ahˇ muiˇ-eu daˬ ma deuˬ naˇ, Saˬdaˬ hawˇ-eu nehꞈ deuˬ pyeuꞈ meh. Yeˬhawˇbaˬ muiˇ-eu heu deuˬ-ahˇ yahˇ lehˇ saˇ tiˇ biꞈ-awˇ, aˬ dui aˬ yawꞈ maꞈ nehˬ-ehˇ deuˆ nya-eu g’aˇ duˬ loˬ-eu jeˬ biꞈ nehˬ taˬ-euˬ meh. (Eˇpeˇsu 6:10-13-ahˇ gui.) Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ g’oe-awˇ aˬ yawꞈ neh bi caw ba naˇ, Nehꞈ Saˬdaˬ-ahˇ deuˆ g’aˬ nya-awˇ, kuiˇ laꞈ Pawˇluˆ loꞈ-ehˇ nui k’aˬ tsmˬ nya-eu meh. Pawˇluˆ “Miˬyehˇ aˬ dui jawˇ paw pyawˬ naˇ, aˬ dui-ahˇ aˬ suˇ g’aˬ paˇ ciˬ daˬ laˇ peuˬ nmˇ” lehˇ ehˇ-eu meh.—Loˇmaˆ 8:31.\n2. Aˬ dui heu kawˆ laꞈ k’oeˇ aˬ jeˬ-euˬ gaˇ kawˆ ja sawˇ nga?\n2 Aˬ dui maˇ diˇ Ka li zaˬ pyeuꞈ-eu miˇ neh Saˬdaˬ hawˇ-eu nehꞈ-eu gaˇ kawˆ-ahˇ teu naˆ naˆ-ehˇ nui ma ahˇ-eu maˬ loˬ-a. Aˬ dui yaw k’aˆ-ehˇ nui ma ahˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu jeˬ naˇ, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ dzaw-awˇ aˬ yawꞈ-euˬ gaˇ mˇ-eu heu meh. (Ja ceuˬ 25:5) Ehˇ k’awꞈ aˬ dui Saˬdaˬ aˬ jeˬ jeˇ jahˇ nga lehˇ ya siˬ nya-eu meh. Aˬ jeˬ miˇ neh nga? Aˬ yawꞈ-euˬ muˇ juˇ-ahˇ maˬ tawˆ leˇ-eu g’aˇ duˬ meh. (2 Gawˇliˬtu 2:11) Heu kawˆ laꞈ k’oeˇ aˬ dui Saˬdaˬ hawˇ-eu nehꞈ deuˬ tsawˇ haˬ zaˬ-ahˇ myaˬ tiˬ paˆ aˬ joˆ-ehˇ muˇ juˇ juˇ nga lehˇ haw-awˇ, aˬ dui aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ g’aˬ leˇ nya nga lehˇ jiˇ ja sawˇ ma.\nNehꞈ deuˬ tsawˇ haˬ-ahˇ muˇ juˇ aˬ joˆ-ehˇ juˇ-eu nga?\n3-4. (a) Maw loˬ ja maw heu naˇ aˬ jeˬ nga? (b) Maw loˬ ja maw-euˬ gaˇ kawˆ aˇ naˆ ni iˇ byaˆ taˬ-euˬ nga?\n3 Saˬdaˬ hawˇ-eu nehꞈ deuˬ tsawˇ haˬ zaˬ-ahˇ muˇ juˇ juˇ-eu g’aˇ duˬ aˬ yawꞈ maꞈ zmˬ-eu daˬ ma hmˬ naˇ, maw loˬ ja maw pyeuꞈ meh. Maw loˬ ja maw-ahˇ zmˬ-eu deuˬ naˇ, tsawˇ haˬ zaˬ maˬ siˬ maˬ jahˇ nya-eu jeˬ-ahˇ jahˇ nya meh lehˇ ehˇ-eu meh. Yaw jeˬ ma jeˬ, tiˬ g’aˬ na aˬ guiˇ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ neh maˬ ehˇ, laꞈ kawˆ haw gaˇ neh maˬ ehˇ, mehˬ hu paw-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ ehˇ nehˬ nya ma lehˇ ehˇ-awˇ, tiˬ deuˬ na naˇ, nyiˇ paˬ shaˆ ma-ahˇ g’oe-awˇ, shiˇ-euˬ deuˬ nehˬ-ehˇ ngehˬ cawˬ-eu meh. K’oeˇ naˇ, ja maw maw nya-eu nui deuˬ jiˇ jawˇ-eu meh. *\n4 Maw loˬ ja maw-euˬ gaˇ kawˆ aˇ naˆ ni iˇ byaˆ taˬ-euˬ nga? Laˇteꞈ Aˬmeˬliˇkaˬ hawˇ-eu Kehˇ-leˇbi-yamˬ paw-euˬ 18 miˇ k’ahˬ-ahˇ naˇ haˬ tseˇ haw ngeh, tsawˇ haˬ deuˬ 3 bymˇ laꞈ k’oeˇ 1 bymˇ naˇ, nehꞈ toˇ toˇ-eu, nyiˇ paˬ shaˆ ma, boeˇ mawˬ, heu deuˬ-ahˇ jah gaˇ ya mawˇ-awˇ, nehꞈ deuˬ nehˬ-ehˇ ngehˬ cawˬ nya meh lehˇ jah-eu deuˬ k’awꞈ teu myaˆ ni jawˇ-eu meh. Ehˇpa-li kaˆ paw-euˬ 18 miˇ k’ahˬ-ahˇ naˇ haˬ tseˇ-euˬ nyaˆ taꞈ tiˬ hmˬ-ahˇ jiˇ, aˬ yawꞈ maꞈ neh naˇ haˬ-euˬ tsawˇ haˬ myaˬ ni, nyiˇ paˬ shaˆ ma-ahˇ jah nga lehˇ ehˇ-eu meh. Teu miˇ neh aˬ dui aˬ geu gaˇ jawˇ k’awꞈ, maw loˬ ja maw maw-eu jeˬ-ahˇ ya yahˇ-eu meh. Maˇ diˇ naˇ Saˬdaˬ nymˬ-mˇ “miˇ tsaˬ zaˬ dawˬ tawˆ luꞈ-ahˇ” muˇ juˇ juˇ tawˆ-eu lehˇ leh jeh luꞈ-eu meh.—Pah mehˬ-eu 12:9.\n5. Yeˬhawˇbaˬ maw loˬ ja maw maw-eu jeˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ noeˬ-eu nga?\n5 Yeˬhawˇbaˬ “yaw tsaˬ yaw dawˇ-euˬ Miˬyehˇ” pyeuꞈ meh. (Ja ceuˬ 31:5, Yaw shawˇ Yehˇ boꞈ 2018) Yeˬhawˇbaˬ maw loˬ ja maw maw-eu jeˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ noeˬ-eu nga? Aˬ yawꞈ gaˇ kawˆ heu-ahˇ bye dui dui-eu meh. Yeˬhawˇbaˬ Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ-ahˇ “Yawˬ ha-euˬ aˬ buˇ aˬ li-ahˇ lawˇ duˬ k’oeˇ taˆ dzah puiˆ-awˇ naw maꞈ maˬ ya lawˇ-a. Ja maw maw-eu maˬ ehˇ, mah loˬ loˬ-eu maˬ ehˇ, nyiˇ paˬ shiˇ-eu maˬ ehˇ, shiˇ dzeuˇ-euˬ tsawˇ haˬ-euˬ yaw sahˇ nehˬ-ehˇ mehˬ bawˬ mˇ-eu maˬ ehˇ, naw maꞈ-euˬ tsawˇ haˬ deuˬ maˬ ya bi jahˇ-a. Jawꞈ dui dui-eu gaˇ heu deuˬ mˇ-eu tsawˇ haˬ-ahˇ, naw maꞈ-euˬ Miˬyehˇ pyeuꞈ-eu Sahˬpaˬ Miˬyehˇ bye dui dui-eu meh” lehˇ ehˇ nehˬ-euˬ meh. (Dawˬmehˬmehˬ-eu 18:10-12) Ka li zaˬ deuˬ Yeˬhawˇbaˬ neh Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ-ahˇ biꞈ-euˬ Zahˇ sahˇ k’oꞈ uˬ moˆ maˬ jawˇ k’awꞈ, Yeˬhawˇbaˬ maw loˬ ja maw-ahˇ bye luꞈ-a siˬ lehˇ aˬ dui siˬ nya ma.—Maˬlaˬkiˇ 3:6.\n6. (a) Saˬdaˬ maw loˬ ja maw neh tsawˇ haˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ laˆ cawˆ-eu nga? (b) Dawˬtsoˆ 9:5-ahˇ haw ngeh, shiˇ-euˬ deuˬ aˬ joˆ-ehˇ g’eh-eu nga?\n6 Saˬdaˬ maw loˬ ja maw maw-eu jeˬ neh tsawˇ haˬ-ahˇ laˆ cawˆ meh lehˇ Yeˬhawˇbaˬ siˬ nya-eu miˇ neh, teu nehˬ-ehˇ taˬ taꞈ leˇ lehˇ aˬ dui-ahˇ saˇ tiˇ biꞈ-eu meh. Saˬdaˬ tsawˇ haˬ shiˇ naˇ, saꞈ laˇ tiˬ gaˇ na jawˇ iˇ meh lehˇ myawꞈ-awˇ, gaˇ kawˆ nui deuˬ-ahˇ myawꞈ-eu g’aˇ duˬ, maw loˬ ja maw-ahˇ zmˬ-eu meh. (Dawˬtsoˆ 9:5-ahˇ gui.) K’oeˇ uˬ taꞈ, aˬ yawꞈ tsawˇ haˬ deuˬ-ahˇ laˆ guˆ-awˇ, Miˬyehˇ nehˬ-ehˇ bi kaˬ iˇ-eu g’aˇ duˬ jiˇ zmˬ-eu meh. Aˬ yawꞈ maw loˬ ja maw mˇ-eu deuˬ-ahˇ, Miˬyehˇ-ahˇ maˬ bi g’oe ni haiˬ-eu yaw sahˇ deuˬ-ahˇ bi g’oe mawꞈ-eu meh.\nAˬ dui haiˬ-eu yaw sahˇ deuˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ deuˆ ceh ceh nya-eu nga?\n7. Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ aˬ jeˬ ehˇ nehˬ laꞈ-eu nga?\n7 Laꞈ taˆ ehˇ dzeuˇ-euˬ loꞈ-ehˇ Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ Saˬdaˬ hawˇ-eu nehꞈ deuˬ-euˬ muˇ juˇ-ahˇ maˬ bi tawˆ leˇ-eu g’aˇ duˬ, aˬ dui siˬ nya paˬ-ehˇ g’eh-eu jeˬ ehˇ nehˬ taˬ-euˬ meh. Aˬ dui Saˬdaˬ hawˇ-eu nehꞈ deuˬ nehˬ-ehˇ deuˆ nya-eu g’aˇ duˬ, aˬ dui jahˇ nya-eu tiˬ jeˬ na-ahˇ ja sawˇ ma.\n8. (a) Aˬ dui haiˬ-eu yaw sahˇ nehˬ-ehˇ deuˆ nya-eu aˇ yeˇ k’aˇ huiˬ dzehˬ-eu jeˬ naˇ aˬ jeˬ nga? (b) Ja ceuˬ 146:4 shiˇ-eu gaˇ kawˆ-ahˇ Saˬdaˬ mehˬ bahˬ-eu jeˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ pah mehˬ-eu nga?\n8 Jaˇliꞈ-ahˇ gui-awˇ shaˇ noeˬ shaˇ sawˇ. Heu naˇ aˬ dui haiˬ-eu yaw sahˇ-euˬ muˇ juˇ-ahˇ maˬ tawˆ leˇ-eu g’aˇ duˬ, aˬ dui mˇ nya-eu jeˬ laꞈ k’oeˇ neh aˇ yeˇ k’aˇ huiˬ-eu jeˬ pyeuꞈ meh. Jaˇliꞈ heu naˇ, Saˬdaˬ-euˬ lahˇ ju-ahˇ pah mehˬ nya-eu taˆ-eu mi cehˇ-ahˇ duˇ-eu meh. (Eˇpeˇsu 6:17) Yaw jeˬ ma jeˬ, shiˇ-euˬ tsawˇ haˬ nehˬ-ehˇ ngehˬ cawˬ nya meh lehˇ jah-eu heu naˇ, jaˬ myawꞈ dawˬ pyeuꞈ meh lehˇ Jaˇliꞈ ehˇ-eu meh. (Ja ceuˬ 146:4-ahˇ gui.) K’oeˇ naˇ Jaˇliꞈ-ahˇ mehˬ hu paw-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ maˇ jawˆ ni ehˇ nehˬ nya-eu naˇ, Yeˬhawˇbaˬ tiˬ g’aˬ tehꞈ meh lehˇ jiˇ paˇ ehˇ taˬ-euˬ meh. (Iˇsaˬyaˇ 45:21; 46:10) Aˬ dui aˬ myah luꞈ Jaˇliꞈ gui-awˇ shaˇ noeˬ shaˇ sawˇ naˇ, haiˬ-eu yaw sahˇ deuˬ muˇ juˇ juˇ laˇ ngeh, maˬ tawˆ leˇ-eu uˬ taꞈ, haw jiˇ maˬ haw cawˬ nahˇ-a.\n9. Aˬ dui maˬ ya gm leˇ-eu maw loˬ ja maw nehˬ-ehˇ taꞈ-eu aˬ jeˬ jeˇ jaˆ-eu nga?\n9 Maw loˬ ja maw nehˬ-ehˇ taꞈ-eu yawˬ jeˬ na luꞈ-ahˇ maˬ mˇ. Aˬ dui maˇ diˇ Ka li zaˬ pyeuꞈ-eu miˇ neh, maw loˬ ja maw nehˬ-ehˇ taꞈ-eu aˬ geu jeˬ-ahˇ maˬ kaˬ maˬ ya mˇ-a. Yaw jeˬ ma jeˬ, aˬ dui nyiˇ paˬ shaˆ ma jawˇ gaˇ maˬ iˇ-eu uˬ taꞈ, shiˇ-euˬ tsawˇ haˬ deuˬ nehˬ-ehˇ jiˇ maˬ ngehˬ cawˬ. Dzeuˇ yaꞈ-euˬ kawˆ-ahˇ aˬ dui neh ya dzaw-euˬ loꞈ-ehˇ, shiˇ-euˬ tsawˇ haˬ saꞈ laˇ dehꞈ luꞈ-a siˬ lehˇ jah-awˇ, tsawˇ haˬ shiˇ ngeh jahˇ-eu zahˇ deuˬ-ahˇ aˬ dui maˬ gm leˇ. K’oeˇ naˇ, mehˬ hu paw-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ siˬ nya-eu g’aˇ duˬ, aˬ dui aˬ guiˇ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ haw-eu maˬ ehˇ, ja maw maw-eu maˬ ehˇ, heu deuˬ-ahˇ maˬ jahˇ. (Iˇsaˬyaˇ 8:19) Toˆ-ehˇ jahˇ-eu teu naˇ, guˆ dui dui laˇ paˬ-ehˇ g’eh-awˇ, aˬ dui Saˬdaˬ hawˇ-eu nehꞈ deuˬ nehˬ-ehˇ do lehˇ ngehˬ cawˬ luꞈ-eu jeˬ pyeuꞈ meh lehˇ aˬ dui siˬ nya-eu ma.\nDahˬ beh-euˬ Ka li zaˬ-ahˇ dzaw geuꞈ-awˇ, maw loˬ ja maw nehˬ-ehˇ taꞈ-eu myawˬ gahˬ yawˬ jeˬ na luꞈ-ahˇ laˆ cawˆ jiˇ. K’oeˇ naˇ aˬ dui haw-eu jeˬ, zmˬ-eu jeˬ, naˇ haˬ-eu jeˬ, maw loˬ ja maw nehˬ-ehˇ maˬ ya bi taꞈ leˇ (Aˇ deuˆ 10-12-ahˇ haw)\n10-11. (a) Dahˬ beh-euˬ Ka li zaˬ deuˬ yaw tsaˬ yaw dawˇ-ahˇ ya dzaw siˬ ngeh aˬ yawꞈ maꞈ aˬ jeˬ jahˇ-euˬ nga? (b) 1 Gawˇliˬtu 10:21-ahˇ haw ngeh, aˬ dui aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ aˬ jeˬ miˇ neh dzaw geuꞈ paˬ-ehˇ g’eh-awˇ, aˬ joˆ-ehˇ dzaw geuꞈ nya-eu nga?\n10 Maw loˬ ja maw nehˬ-ehˇ taꞈ-eu myawˬ gahˬ-ahˇ laˆ cawˆ. Dahˬ beh-euˬ Ka li zaˬ saˇ ka-ahˇ Eˇpeˇsu meuˬ-ahˇ jawˇ-eu tiˬ g’aˬ na, maw loˬ ja maw nehˬ-ehˇ taꞈ haw-euˬ meh. Ehˇ k’awꞈ aˬ yawꞈ maꞈ yaw tsaˬ yaw dawˇ-ahˇ ya siˬ nya ngeh tiˬ jawˇ, tiˬ jeˬ paˬ taˆ lehˇ jahˇ-euˬ meh. Jaˇliꞈ aˬ yawꞈ maꞈ, “Maw loˬ loˬ-eu tsawˇ haˬ deuˬ k’awꞈ, yawˬ ha-euˬ maw loˬ sahˬ boꞈ deuˬ baꞈ uiˬ jiˇ-awˇ, miˇ k’ahˬ zaˬ dawˬ tawˆ luꞈ mehˬ shi miˬ dzaˬ keuˬ dzeh-euˬ meh” lehˇ ehˇ-eu meh. (G’aˬk’ehˇ 19:19) Aˬ yawꞈ maꞈ haiˬ-eu yaw sahˇ deuˬ nehˬ-ehˇ deuˆ ceh ceh-eu g’aˇ duˬ, aˬ yawꞈ maꞈ k’aˇ jahˇ nya-eu jeˬ jahˇ-euˬ meh. Maw loˬ ja maw nehˬ-ehˇ taꞈ-eu sahˬ boꞈ paˇ dmˬ deuˬ, poeˬ dui dui-eu k’awꞈ, aˬ yawꞈ maꞈ aˬ cawˬ-ahˇ maˬ biꞈ nehˬ ni, maˬ ahˬ dzaˬ ni, dawˬ tawˆ luꞈ laˆ cawˆ jiˇ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ maꞈ sahˬ boꞈ paˇ dmˬ-euˬ aˇ poeˬ-ahˇ naˆ maˬ tseˇ, Yeˬhawˇbaˬ nui k’ahˇ shiˇ-eu jeˬ-ahˇ geuꞈ mawꞈ-eu meh.\n11 Aˬ dui dahˬ beh-euˬ Ka li zaˬ teu deuˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ dzaw geuꞈ nya-eu nga? Maw loˬ ja maw nehˬ-ehˇ taꞈ-eu myawˬ gah dawˬ tawˆ luꞈ-ahˇ laˆ cawˆ jiˇ-eu teu naˇ, nui gahˇ ahˇ-eu jeˬ pyeuꞈ meh. Yaw jeˬ ma jeˬ, k’oeˇ jeˬ heu jeˬ maˬ bi guˬ laˇ-eu lehˇ geuꞈ-eu aˬ geu jeˬ-ahˇ maˬ kaˬ, laˆ cawˆ-eu heu meh.—1 Gawˇliˬtu 10:21-ahˇ gui.\n12. Aˬ dui gui-eu jeˬ, naˇ haˬ-eu jeˬ haw-eu jeˬ, heu deuˬ-ahˇ tseˇ ngeh yawˬ ha-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ ya naˇ haˬ-eu nga?\n12 Aˬ dui gui-eu jeˬ, naˇ haˬ-eu jeˬ, haw-eu jeˬ, heu deuˬ-ahˇ yahˇ. Yawˬ ha-ahˇ heu loꞈ-ehˇ naˇ haˬ, ‘Ngaˬ neh paˇ dmˬ laꞈ k’oeˇ hawˇ-eu iˇteuꞈnehꞈ laꞈ k’oeˇ gui-euˬ gaˇ kawˆ maˬ ehˇ, ngaˇ naˇ haˬ-euˬ dawˬ caˇ hawˇ-eu haw-eu tiˬbiˬ maˬ ehˇ, mui-euˬ biˬdiˬoˬ keˆ maˬ ehˇ, nehꞈ nehˬ-ehˇ taꞈ-eu gaˇ kawˆ pyeuꞈ ngaˇ laˬ? Ngaˇ g’aˬ naˬ naˬ ngeh jahˇ-eu jeˬ maw loˬ ja maw nehˬ-ehˇ maˬ ehˇ, shiˬ dawˇ-eu nehꞈ, nehꞈ nehꞈ pyeuꞈ, heu deuˬ nehˬ-ehˇ maˬ ehˇ, tsawˇ haˬ maˬ jahˇ nya-eu baoˬ nehˬ-ehˇ maˬ ehˇ, taꞈ ngaˇ laˬ? Gaˇ kawˆ teu deuˬ-ahˇ tiˬ jeˬ guˆ laˇ paˬ-ehˇ maˬ g’eh ni jahˇ doˆ leꞈ ngaˬ laˬ?’ Maˇ diˇ naˇ tsawˇ haˬ neh noeˬ doˆ-awˇ jahˇ-euˬ yawˬ jeˬ na luꞈ maw loˬ ja maw nehˬ-ehˇ taꞈ-eu maˬ ngeuˇ-a. Nawˇ gaˇ kawˆ heu deuˬ-ahˇ tseˇ mˇ ngeh, Yeˬhawˇbaˬ bye-eu aˬ geu jeˬ-ahˇ maˬ kaˬ maˬ bi taꞈ leˇ-eu g’aˇ duˬ, yaw muiˬ-ehˇ ya tseˇ-eu meh. Aˬ dui k’aˇ g’eh nya gaˇ neh “Miˬyehˇ mehˬ shi . . . nui ma aˬ myah luꞈ shawˇ jehˆ ni jaˆ ni leh jeh luꞈ-eu ma.”—G’aˬk’ehˇ 24:16. *\n13. Aˬ dui aˬ jeˬ maˬ jahˇ ni ya yahˇ-eu nga?\n13 Nehꞈ-euˬ gaˇ kawˆ taˬ ja. Aˬ dui gaˇ kawˆ heu nehˬ-ehˇ taꞈ leˇ-awˇ Yeˬsuˇ-ahˇ dzaw geuꞈ mawꞈ-eu ma. (1 Beˬtuˆluˆ 2:21) Aˬ yawꞈ miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ-ahˇ maˬ oe ngeh, mˬ k’oeˇ taˆ jawˇ-awˇ, Saˬdaˬ hawˇ-eu nehꞈ deuˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ yaw muiˬ-ehˇ siˬ nya-eu meh. Ehˇ k’awꞈ Yeˬsuˇ aˬ yawꞈ maꞈ neh mˇ-euˬ jeˬ-ahˇ yaw k’aˆ-ehˇ maˬ ngehˬ keuˆ-a. Yeˬsuˇ Saˬdaˬ-euˬ gaˇ kawˆ ja nehˬ-eu maˬ ngeuˇ-eu, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ kawˆ saˇ kiˇ kamˬ mawꞈ-eu meh. Aˬ dui Yeˬsuˇ-ahˇ dzaw geuꞈ-awˇ, nehꞈ nehˬ-ehˇ taꞈ-eu gaˇ kawˆ ja-eu maˬ ehˇ, biˇ k’awˬ-eu maˬ ehˇ, sha tawꞈ-eu maˬ ehˇ, teu loꞈ-ehˇ maˬ jahˇ. Aˬ dui toˆ-ehˇ jahˇ ngeh to-aˬ, Jaˇliꞈ-euˬ yaw tsaˬ yaw dawˇ nehˬ-ehˇ taꞈ leˇ-awˇ, ‘naˇ haˬ muiˬ-eu dawˬ kawˬ deuˬ aˬ dui-euˬ nui ma laꞈ k’oeˇ byah luꞈ-awˇ’ ya ngehˬ doˆ leꞈ-eu meh.—Ja ceuˬ 45:1.\nAˬ dui haiˬ-eu yaw sahˇ deuˬ-ahˇ guˆ-eu maˬ loˬ. Aˬ jeˬ miˇ neh ehˇ naˇ Yeˬhawˇbaˬ hawˇ-eu Yeˬsuˇ uˬ taꞈ, mˬ taˆ g’aˬ k’ehˇ deuˬ jiˇ aˬ yawꞈ maꞈ naˆ maˬ tseˇ baoˬ ahˇ dzehˬ (Aˇ deuˆ 14-15-ahˇ haw) *\n14-15. (a) Aˬ dui haiˬ-eu yaw sahˇ deuˬ-ahˇ aˬ jeˬ miˇ neh guˆ-eu maˬ loˬ nga? (b) Nymˬ-mˇ iˬ nah Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-euˬ tsawˇ haˬ-ahˇ uˆ kaˬ uˆ lahˇ nehˬ luꞈ-eu lehˇ siˬ laˇ-eu aˬ jeˬ jeˇ jaˆ-eu nga?\n14 Haiˬ-eu yaw sahˇ deuˬ-ahˇ taˬ guˆ. Nymˬ-mˇ iˬ nah aˬ dui-ahˇ maˬ muiˬ-eu gaˇ kawˆ pyeuꞈ laˇ nya meh. Yaw jeˬ ma jeˬ, maˬ noeˬ gaˇ laˆ tahˬ laˆ naˇ laˇ nya-awˇ, naˇ gawˇ naˇ laˇ nya-eu uˬ taꞈ, ja pyuˬ ni k’awꞈ shiˇ laˇ nya-eu meh. Ehˇ k’awꞈ aˬ dui gaˇ kawˆ heu deuˬ maˬ mawˇ laˇ-eu haiˬ-eu yaw sahˇ heu deuˬ neh bi pyeuꞈ laˇ ngaˬ lehˇ maˬ ya noeˬ-a. Jaˇliꞈ-ahˇ “tsawˇ haˬ yawˬ g’aˬ na luꞈ-ahˇ maˬ noeˬ taˬ-euˬ aˇ yamˬ-ahˇ maˬ noeˬ taˬ-euˬ jeˬ pyeuꞈ laˇ nya-eu meh” lehˇ ehˇ taˬ-euˬ meh. (Dawˬtsoˆ 9:11, MS) Yeˬhawˇbaˬ Saˬdaˬ neh Yawˇbaˆ-ahˇ maˬ bi sehꞈ-euˬ gaˇ haw ngeh, nehꞈ teu deuˬ naˆ maˬ tseˇ baoˬ ahˇ-eu lehˇ siˬ laˇ-eu meh. (Yawˇbaˆ 2:6) Moˇseˬ-euˬ saˇ ka-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ Iˇjiˇtuˆ miˇ k’ahˬ-ahˇ-euˬ mah loˬ nya-eu deuˬ naˆ maˬ tseˇ baoˬ ahˇ-eu lehˇ bi siˬ-euˬ meh. (Doˆ-iˇ-eu 8:18; 9:11) Yeˬsuˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ baoˬ za-awˇ, Saˬdaˬ hawˇ-eu nehꞈ deuˬ-ahˇ miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ teh ka leꞈ-euˬ gaˇ haw ngeh, Yeˬsuˇ aˬ yawꞈ maꞈ naˆ maˬ tseˇ baoˬ ahˇ-eu lehˇ siˬ laˇ-eu meh. G’awˬ myahˇ maˬ g’eh-ehˇ, aˬ yawꞈ maꞈ naꞈ suiˇ ni g’eh-eu duˬ k’ahˬ-ahˇ bi biˬ ahˇ-awˇ, tiˬ g’aˬ-ahˇ-iˬ yaw doeˇ maˬ paˇ jahˇ laˇ nya meh.—Pah mehˬ-eu 12:9; 20:2, 3.\n15 Nymˬ-mˇ iˬ nah Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-euˬ tsawˇ haˬ deuˬ-ahˇ uˆ kaˬ uˆ lahˇ nehˬ luꞈ-eu lehˇ siˬ laˇ-eu yaw myaˬ jeˬ jaˆ-eu meh. Shaˇ noeˬ haw sheˇ, aˬ dui miˇ k’ahˬ doe ni yaw tsaˬ yaw dawˇ tsaꞈ gaˬ-awˇ mehˬ luꞈ-eu ma. (Maꞈtehˬ 28:19, 20) Teu naˇ, aˬ dui Saˬdaˬ neh mˇ-euˬ jeˬ-ahˇ pah mehˬ-eu jeˬ pyeuꞈ-eu miˇ neh, aˬ yawꞈ aˬ dui-ahˇ laˆ naˬ nya law nmˇ-aˬ laˆ naˬ dzeuˇ-euˬ meh. Heu gaˇ haw ngeh aˬ yawꞈ maˬ jahˇ nya-eu miˇ neh ngaˇ-a lehˇ siˬ laˇ-eu meh. Teu miˇ neh aˬ dui haiˬ-eu yaw sahˇ deuˬ-ahˇ guˆ-eu maˬ loˬ-a. Aˬ dui “miˇ tsaˬ dawˬ tawˆ luꞈ-ahˇ Sahˬpaˬ Miˬyehˇ yaw muiˬ paˬ-ehˇ haw luꞈ-awˇ, aˬ yawꞈ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ-eu deuˬ-ahˇ g’aˬ biꞈ luꞈ-eu meh” lehˇ siˬ nya-eu ma. (2 Laˬsaˬbaˬ 16:9) Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ naˇ, haiˬ-eu yaw sahˇ deuˬ aˬ dui-ahˇ mˬ maˬ maˬ byaˆ zaˇ ziˇ cawˆ iˇ ni maˬ jahˇ nya-a.\nYeˬhawˇbaˬ neh bi caw ba-eu deuˬ-euˬ guiˬ lahˬ\n16-17. Haiˬ-eu yaw sahˇ deuˬ nehˬ-ehˇ deuˆ ceh ceh-eu g’aˇ duˬ, aˬ jeˬ miˇ neh nui k’aˬ ya ahˇ nga lehˇ yaw jeˬ ma jeˬ ehˇ haw.\n16 Haiˬ-eu yaw sahˇ deuˬ nehˬ-ehˇ deuˆ ceh ceh-eu g’aˇ duˬ nui k’aˬ ya ahˇ-eu meh. Aˬ dui-ahˇ yaw muiˬ noeˬ-eu cawˬ hawˇ-eu yuiꞈ nyiˇ deuˬ aˬ dui aˬ yawꞈ maꞈ nehˬ-ehˇ maˬ gm leˇ-eu miˇ neh, tiˬ jeˬ paˬ guˬ laˇ gaˇ guˆ ngeh ngehˬ-ehˇ dzehˬ nui k’aˬ ya ahˇ-eu meh. Yeˬhawˇbaˬ nui k’aˬ ahˇ-eu deuˬ-ahˇ guiˬ lahˬ biꞈ meh. Gaˬnaˬ miˇ k’ahˬ-ahˇ-euˬ mehˇ nmˇ aˬ buˇ pyeuꞈ-eu Ehˇliˇkaꞈ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ shaˇ noeˬ haw sheˇ. Aˬ yawꞈ Jaˇliꞈ dzaw ngeh 21 k’oꞈ k’awˆ-awˇ, aˬ yawꞈ-euˬ aˬ da naˇ shaˆ ma pyeuꞈ-eu miˇ neh, aˬ yawꞈ maw loˬ ja maw-euˬ gaˇ kawˆ nehˬ-ehˇ maˬ taꞈ ni jawˇ-eu yaw shaˬ meh. Yaw jeˬ ma jeˬ, shiˇ dzeuˇ-euˬ poeˬ piˬ deuˬ-ahˇ damˬ nehˬ-euˬ shaˬ jiˇ-ahˇ ya dzaˬ-eu meh. Ehˇliˇkaꞈ maˬ dzaˬ-eu miˇ neh, nymˇ jiˇ laꞈ k’oeˇ-euˬ deuˬ aˬ yawꞈ-ahˇ poeˬ piˬ deuˬ-ahˇ yaw zeu maˬ baw nga lehˇ ehˇ-eu meh. Aˬ yawꞈ maꞈ poeˬ piˬ deuˬ-euˬ saꞈ laˇ aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ tsawˇ uˬ bi uˬ iˇ-awˇ, bi naˇ bi gawˇ laˇ-a lehˇ jah-eu meh.\n17 Ehˇliˇkaꞈ-euˬ nymˇ jiˇ aˬ yawꞈ-ahˇ zahˇ heu-ahˇ mˇ caw ni ka tiˇ-eu meh. Ehˇ k’awꞈ Ehˇliˇkaꞈ maˬ mˇ caw-eu miˇ neh iˇ kahˇ-ahˇ neh bi teh doˆ-euˬ meh. Mehˇ nmˇ tiˬ g’aˬ na neh Ehˇliˇkaꞈ-ahˇ aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ iˇ kahˇ-ahˇ bi jawˇ laˇ-euˬ meh. Yeˬhawˇbaˬ guiˬ lahˬ biꞈ-eu miˇ neh, aˬ yawꞈ nymˇ jiˇ yaw shuiꞈ baw laˇ-awˇ, mehˇ nmˇ dmˇ ma-ahˇ duˇ-eu nui jah paw-euˬ mehˇ nmˇ deuˬ jawˇ laˇ-euˬ meh. (Maˬkuˆ 10:29, 30) Ehˇliˇkaꞈ-euˬ yuiꞈ nyiˇ deuˬ aˬ yawꞈ-ahˇ byehˇ dzeh-awˇ aˬ yawꞈ-euˬ myawˬ gahˬ deuˬ keuˬ puiˆ dzeh k’awꞈ, Ehˇliˇkaꞈ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ-eu laꞈ k’oeˇ iˇ cuꞈ shawˇ-awˇ, nymˬ-mˇ aˬ yawꞈ aˬ myah luꞈ huˬ mehˬ mehˬ-eu g’aˬ geuꞈ luꞈ-eu meh. Aˬ yawꞈ haiˬ-eu yaw sahˇ deuˬ-ahˇ maˬ guˆ-a. Ehˇliˇkaꞈ aˬ yawꞈ-euˬ nymˇ jiˇ-ahˇ ngehˬ keuˆ ngeh, “Ngaˇ yawˬ nah na luꞈ guiˬ lahˬ shaˇ-eu ma. Nga pehˬ-euˬ nymˇ jiˇ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ bi siˬ nya laˇ-awˇ, laˬ k’aˬ tiˬ cehˇ Miˬyehˇ gaˇ bi mˇ mawꞈ nya. Aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ jah bahˬ taˬ-euˬ zahˇ teu deuˬ-ahˇ neh bi buˬ bi law iˇ mawꞈ nya” lehˇ ehˇ-eu meh.\n18. Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ g’oe-eu heu naˇ, aˬ jeˬ jeˇ-euˬ guiˬ lahˬ za-eu nga?\n18 Aˬ dui yawˬ g’aˬ na luꞈ toˆ-ehˇ ya tahˬ puˬ-eu nmˇ maˬ ngeuˇ k’awꞈ, aˬ dui yawˬ g’aˬ na luꞈ Nehꞈ Saˬdaˬ nehˬ-ehˇ ya deuˆ ceh ceh-awˇ, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ ya g’oe-eu meh. Aˬ dui toˆ-ehˇ jahˇ naˇ guiˬ lahˬ g’awˬ mya ni za-awˇ, Saˬdaˬ-euˬ muˇ juˇ-ahˇ maˬ tawˆ leˇ-a. K’oeˇ uˬ taꞈ, aˬ dui nehꞈ deuˬ-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ-ahˇ byehˇ gaˇ keuˆ ni maˬ guˆ-eu uˬ taꞈ, Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ paˇ bi g’oeˇ dzehˬ leˇ-eu meh. Kuiˇ laꞈ Yaˬkoˆ “Miˬyehˇ-euˬ ehˇ dawˬ geuꞈ-awˬ. Nehꞈ sahˬ paˬ-ahˇ muiˇ-awˬ. Aˬ yawꞈ naw maꞈ jawˇ gaˇ neh cehˆ doˆ tehꞈ-a. Miˬyehˇ-euˬ dawˬ peh jiˆ laˇ-awˬ. Naw maꞈ-euˬ dawˬ peh Miˬyehˇ jiˆ le tehꞈ-a” lehˇ boꞈ taˬ-euˬ meh.—Yaˬkoˆ 4:7, 8.\nNawˇ dawˬ k’oꞈ aˬ joˆ-ehˇ biꞈ le?\nHaiˬ-eu yaw sahˇ deuˬ tsawˇ haˬ zaˬ-ahˇ muˇ juˇ aˬ joˆ-ehˇ juˇ-eu nga?\nYeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ haiˬ-eu yaw sahˇ deuˬ nehˬ-ehˇ deuˆ ceh ceh nya ni aˬ joˆ-ehˇ caw ba-eu nga?\nAˬ dui haiˬ-eu yaw sahˇ deuˬ nehˬ-ehˇ deuˆ ceh ceh naˇ, aˬ jeˬ-eu guiˬ lahˬ za-eu nga?\nDawˬ caˇ 150 Buˬ iˇ nya ni Miˬyehˇ-ahˇ shaˇ poˆ\n^ Yaw zaˬ 5 Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ gaˬ-eu miˇ neh, haiˬ-eu yaw sahˇ deuˬ-ahˇ yahˇ lehˇ ehˇ-awˇ, aˬ yawꞈ maꞈ aˬ dui-ahˇ yaw doeˇ aˬ joˆ-ehˇ jahˇ laˇ nya-eu lehˇ jiˇ ehˇ nehˬ laꞈ-eu meh. Nymˬ-mˇ iˬ nah aˬ yawꞈ maꞈ tsawˇ haˬ deuˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ leh jeh-awˇ muˇ juˇ juˇ-eu nga? Aˬ yawꞈ maꞈ nehˬ-ehˇ deuˆ-eu g’aˇ duˬ aˬ dui aˬ jeˬ ya jahˇ-eu nga? Heu kawˆ laꞈ k’oeˇ, aˬ dui haiˬ-eu yaw sahˇ deuˬ-euˬ muˇ juˇ-ahˇ maˬ bi tawˆ leˇ-eu g’aˇ duˬ, Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ caw ba-eu nga lehˇ ja sawˇ ma.\n^ Yaw zaˬ 3 Dzawˇ lahˬ: Jaˇliꞈ laꞈ k’oeˇ maw loˬ ja maw lehˇ ehˇ-eu heu naˇ, nehꞈ deuˬ nehˬ-ehˇ taꞈ leˇ-awˇ jah-awˇ mˇ-eu jeˬ-ahˇ ehˇ mawꞈ-eu meh. K’oeˇ naˇ shiˇ-euˬ tsawˇ haˬ saꞈ laˇ baw-awˇ, nyiˇ paˬ shaˆ ma-ahˇ neh dehꞈ luꞈ-eu deuˬ nehˬ-ehˇ ngehˬ cawˬ nya-eu lehˇ jah-eu jeˬ-ahˇ jiˇ ehˇ mawꞈ-eu uˬ taꞈ, aˬ guiˇ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ haw-eu, laꞈ kawˆ haw-eu, ja maw maw-eu, nehꞈ toˇ toˇ-eu, nyiˇ paˬ shaˆ ma boeˇ mawˬ, piˇ sheuˇ laˇ pyaˇ, tsawˇ haˬ maˬ jahˇ nya-eu baoˬ, heu deuˬ-ahˇ jiˇ ehˇ mawꞈ-eu meh.\n^ Yaw zaˬ 12 Aˇ muˇ-ahˇ sheuˬ g’eh-eu deuˬ aˬ joˆ-ehˇ g’eh-eu byawˬ g’a mo g’a-eu jeˬ-ahˇ, ya tseˇ-eu lehˇ ehˇ nehˬ-eu aˬ kawˬ-aˬ maˬ jaˆ-a. Ka li zaˬ yawˬ g’aˬ na luꞈ aˬ geu jeˬ-ahˇ tseˇ paˬ nga lehˇ noeˬ tsehˆ-eu g’aˇ duˬ, Jaˇliꞈ zahˇ-ahˇ tsaˬ-eu yawˬ ha-euˬ siˬ nya-eu nui ma-ahˇ ya zmˬ-eu meh. Nui gahˇ ahˇ-eu nymˇ sahˇ aˬ da nymˇ jiˇ laꞈ k’oeˇ-euˬ deuˬ zmˬ niˇ g’a baˇ-eu jeˬ, Jaˇliꞈ zahˇ-ahˇ tsaˬ ngaˇ laˬ lehˇ ya haw nehˬ-eu meh.—“Yeˬhawˇbaˬ-euˬ Saˇ kiˇ deuˬ paˇ dmˬ hawˇ-eu dawˬ caˇ tiˬ deuˬ na-ahˇ maˬ ehˇ, biˬdiˬoˬ tiˬ hmˬ na-ahˇ maˬ ehˇ, taˬ haw lehˇ ehˇ ngaˇ laˬ?” lehˇ ehˇ-eu gaˇ kawˆ-ahˇ haw. jw.org® laꞈ k’oeˇ, Nga maꞈ nehˬ-ehˇ taꞈ-eu > Tiˬ k’ehˬ maˬ taˬ naˇ haˬ-eu jeˬ lehˇ boꞈ taˬ-euˬ gaˇ haw.\n^ Yaw zaˬ 54 Aˇ baˇ-euˬ gaˇ kawˆ: Yeˬsuˇ mˬ k’oeˇ taˆ mˬ taˆ g’aˬ k’ehˇ deuˬ-ahˇ sheuˬ g’eh-eu baoˬ huiˬ-eu Sahˬpaˬ pyeuꞈ. Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ maꞈ naˆ maˬ tseˇ huiˬ gaˇ mahˇ gaˇ nuiˇ luꞈ.\nNawˇ Miˬyehˇ-euˬ gaˇ-ahˇ yaw muiˬ-ehˇ mˇ luꞈ ma loˇ?\nYeˬsuˇ-ahˇ dzaw geuꞈ-eu laꞈ k’oeˇ nui saˇ oꞈ\nShiˇ-eu jeˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ Jaˇliꞈ mehˬ-eu loꞈ-ehˇ maˬ mehˬ-eu zahˇ-ahˇ taˬ gm leˇ\nDehꞈ ziˇ gaˇ kawˆ Nga nyaꞈ poeˬ dui dui-eu sehˇ-ahˇ poˆ mawˇ\nNawˇ siˬ nya ma loˇ?\nText Publication download options Loꞈ-eu nymˇgoˇ (Dzaw ngeh zmˬ-eu dmˬ) Oeˬ siˬ ba la 2019\nOeˬ siˬ ba la 2019\nLoꞈ-eu nymˇgoˇ (Dzaw ngeh zmˬ-eu dmˬ) Oeˬ siˬ ba la 2019


Dawˬ caˇ 52—Ka li zaˬ a nehˬ-eu jeˬ | Ka li zaˬ-euˬ dawˬ caˇ\nREAD IN Abkhaz Acholi Afrikaans Akha Albanian Altai American Sign Language Amharic Arabic Armenian Aukan Aymara Azerbaijani Azerbaijani (Cyrillic) Baoule Bashkir Bassa (Cameroon) Batak (Karo) Batak (Simalungun) Batak (Toba) Belize Kriol Biak Bicol Bislama Boulou Bulgarian Cambodian Catalan Cebuano Chichewa Chin (Hakha) Chinese Cantonese (Simplified) Chinese Cantonese (Traditional) Chinese Mandarin (Simplified) Chinese Mandarin (Traditional) Chitonga Chitonga (Malawi) Chitumbuka Chiyao Chokwe Chol Chuvash Cibemba Cinyanja Croatian Damara Dangme Danish Dayak Ngaju Digor Douala Drehu Dutch Edo Efik English Esan Estonian Ewe Faroese Fijian Finnish Fon French Fulfulde (Cameroon) Ga Garifuna Georgian German Gokana Greek Greenlandic Guarani Gun Haitian Creole Hausa Herero Hiligaynon Hindi Hiri Motu Hmong (White) Hungarian Iban Ibanag Ibinda Icelandic Igbo Iloko Indonesian Isoko Italian Japanese Javanese Kabiye Kabuverdianu Kachin Karen (S'gaw) Kazakh Khana Kikamba Kikaonde Kikongo Kikuyu Kiluba Kimbundu Kinyarwanda Kirghiz Kiribati Kirundi Kisi Kisonge Kongo Korean Kosraean Krio Kurdish Kurmanji (Caucasus) Kwangali Kwanyama Lahu Laotian Latvian Lhukonzo Lingala Lithuanian Lomwe Low German Luganda Lunda Luo Luvale Macedonian Macua Malagasy Malay Malayalam Maltese Mam Mambwe-Lungu Mapudungun Marshallese Mauritian Creole Maya Mazatec (Huautla) Medumba Mingrelian Mixe (North Central) Mixtec (Guerrero) Moore Myanmar Nahuatl (Central) Nahuatl (Guerrero) Nahuatl (Huasteca) Nahuatl (Northern Puebla) Ndau Ndebele Ndebele (Zimbabwe) Nepali Ngabere Ngangela Ngiemboon Nias Nigerian Pidgin Norwegian Nyaneka Nyungwe Nzema Oromo Ossetian Otetela Palauan Pangasinan Papiamento (Curaçao) Persian Phimbi Pidgin (Cameroon) Pidgin (West Africa) Polish Ponapean Portuguese Portuguese (Portugal) Quechua (Ancash) Quechua (Ayacucho) Quechua (Bolivia) Quechua (Cuzco) Quiche Quichua (Chimborazo) Quichua (Imbabura) Quichua (Pastaza) Quichua (Tena) Rarotongan Romanian Romany (Macedonia) Cyrillic Ronga Runyankore Russian Russian Sign Language Samoan Sangir Sango Saramaccan Sena Sepedi Serbian (Cyrillic) Serbian (Roman) Sesotho (Lesotho) Sesotho (South Africa) Setswana Seychelles Creole Shona Shuar Sidama Silozi Sinhala Slovenian Solomon Islands Pidgin Spanish Sranantongo Sunda Swahili Swedish Swedish Sign Language Tagalog Tahitian Tarascan Tatar Telugu Tetun Dili Thai Tigrinya Tiv Tojolabal Tok Pisin Tongan Totonac Tshiluba Tshwa Tsonga Turkish Tuvaluan Twi Tzotzil Ukrainian Umbundu Urhobo Uruund Venda Vietnamese Wallisian Welsh Wolaita Xhosa Yapese Yemba Yoruba Zapotec (Isthmus) Zulu\nDawˬ caˇ 52\nKa li zaˬ a nehˬ-eu jeˬ\n(Heˬbyehˇ 10:7, 9)\n1. Yeˬhawˇbaˬ neh beh taˬ euˬ miˇ\nyawˬ jeˬ na luꞈ jaˆ laˇ.\nMˬ hawˇ miˇ jiˇ yawꞈ euˬ pyeuꞈ meh.\nMiˬyehˇ euˬ laꞈ neh beh.\nDehꞈ jeˬ hawˇ eu saꞈ aˬ yawꞈ biꞈ.\nBeh taˬ jeˬ-ahˇ mawˇ duˬ laˇ.\nAˬ yawꞈ za geuˇ meh ciˬ huiˬ jeˬ ahˇ.\nTsaˬ meh yawꞈ ahˇ uˬ duˬ tahˬ-eu.\n2. Miˬyehˇ neh noeˬ taˬ jeˬ pyeuꞈ ni\nYeˬsuˇ iˇ cuꞈ shawˇ meh.\nNui ma laꞈ k’oeˇ neh guiˬ lahˬ shaˇ\n‘Nawˬ neh noeˬ jeˬ mˇ ma.’\nIˇ cuꞈ laꞈ k’oeˇ neh yawꞈ doˆ laˇ\nMiˬyehˇ neh yawꞈ ahˇ tseˇ.\nSaˇ jaˇ ziꞈ laꞈ k’oeˇ guiˬ lahˬ shaˇ eu\n‘Aˬda-oˇ nawˬ-euˬ nui k’ahˇ bi pyeuꞈ.’\n3. Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ mehˬ shi laˇ.\nHuiˬ eu tsawˇ myahˇ-ahˇ ja ceuˬ.\nTaˬ aw laꞈ k’oeˇ nui k’ahˇ byehˇ dzeh.\nDehꞈ ziˇ yawꞈ ahˇ a nehˬ.\nYawꞈ Zaˬmaˇ tiˬ g’aˬ tehꞈ k’awꞈ biꞈ.\nPoeˬ dui dui jeˬ neh zeuˇ.\nTeu miˇ yawˬ ha g’aˇ duˬ maˬ paˇ dehꞈ.\nDehꞈ shiˇ k’awꞈ Miˬyehˇ g’aˇ duˬ.\n(Tehˬ. 16:24; Kuˆ. 8:34; Luˇ. 9:23-ahˇ haw.)\nKa li zaˬ a nehˬ-eu jeˬ (Dawˬ caˇ 52)


Dawˬ caˇ 85—Tiˬ g’aˬ tiˇ g’aˬ ha geuꞈ | Ka li zaˬ-euˬ dawˬ caˇ\nREAD IN Abkhaz Acholi Afrikaans Akha Albanian Altai American Sign Language Amharic Arabic Armenian Aukan Aymara Azerbaijani Azerbaijani (Cyrillic) Baoule Bassa (Cameroon) Batak (Karo) Batak (Simalungun) Batak (Toba) Belize Kriol Biak Bicol Bislama Boulou Bulgarian Cambodian Catalan Cebuano Chichewa Chin (Hakha) Chinese Cantonese (Simplified) Chinese Cantonese (Traditional) Chinese Mandarin (Simplified) Chinese Mandarin (Traditional) Chitonga Chitonga (Malawi) Chitumbuka Chiyao Chokwe Chol Chuvash Cibemba Cinyanja Croatian Damara Dangme Danish Dayak Ngaju Douala Drehu Dutch Edo Efik English Esan Estonian Ewe Faroese Fijian Finnish Fon French Fulfulde (Cameroon) Ga Garifuna Georgian German Ghomálá’ Gokana Greek Guarani Gun Haitian Creole Hausa Herero Hiligaynon Hiri Motu Hungarian Iban Ibanag Icelandic Igbo Iloko Indonesian Isoko Italian Japanese Javanese Kabiye Kabuverdianu Kachin Karen (S'gaw) Kazakh Khana Kikamba Kikaonde Kikongo Kikuyu Kiluba Kimbundu Kinyarwanda Kirghiz Kiribati Kirundi Kisi Kisonge Kongo Korean Kosraean Krio Kurdish Kurmanji (Caucasus) Kwangali Kwanyama Lahu Laotian Latvian Lhukonzo Lingala Lithuanian Lomwe Low German Luganda Lunda Luo Luvale Macedonian Macua Malagasy Malay Malayalam Maltese Mam Mambwe-Lungu Mapudungun Marshallese Mauritian Creole Maya Mazatec (Huautla) Mingrelian Mixe (North Central) Mixtec (Guerrero) Mizo Moore Myanmar Nahuatl (Central) Nahuatl (Guerrero) Nahuatl (Huasteca) Nahuatl (Northern Puebla) Ndau Ndebele Ndebele (Zimbabwe) Nepali Ngabere Ngangela Ngiemboon Nias Nigerian Pidgin Norwegian Nyaneka Nyungwe Nzema Oromo Ossetian Otetela Palauan Pangasinan Papiamento (Curaçao) Persian Phimbi Pidgin (Cameroon) Pidgin (West Africa) Polish Ponapean Portuguese Portuguese (Portugal) Quechua (Ancash) Quechua (Ayacucho) Quechua (Bolivia) Quechua (Cuzco) Quiche Quichua (Chimborazo) Quichua (Imbabura) Rarotongan Romanian Romany (Macedonia) Cyrillic Ronga Runyankore Russian Russian Sign Language Samoan Sangir Sango Saramaccan Sena Sepedi Serbian (Cyrillic) Serbian (Roman) Sesotho (Lesotho) Sesotho (South Africa) Setswana Seychelles Creole Shona Sidama Silozi Sinhala Slovenian Solomon Islands Pidgin Spanish Sranantongo Sunda Swahili Swedish Swedish Sign Language Tagalog Tahitian Tarascan Tatar Telugu Tetun Dili Thai Tigrinya Tiv Tojolabal Tok Pisin Tongan Totonac Tshiluba Tshwa Tsonga Turkish Tuvaluan Twi Tzeltal Tzotzil Ukrainian Umbundu Urhobo Uruund Venda Vietnamese Wallisian Welsh Wolaita Xhosa Yapese Yemba Yoruba Zapotec (Isthmus) Zulu\nTiˬ g’aˬ tiˇ g’aˬ ha geuꞈ\n1. Mehˬ bawˬ ahˇ laˇ deuˬ-ahˇ laꞈ k’aˬ tiˬ cehˇ ha.\nMiˬyehˇ euˬ dawˬ naˇ haˬ laˇ dzaw laˇ.\nDehꞈ jeˬ biꞈ eu tsaˬ jeˬ Miˬyehˇ dzawˇ nehˬ.\nDui guiˬ lahˬ huiˬ laꞈ k’oeˇ aˬ yawꞈ kuˇ gaˇ ha geuꞈ.\n2. Sheuˬ g’eh aˬ yuiꞈ biꞈ g’aˇ duˬ guiˬ lahˬ huiˬ.\nYawꞈ maꞈ dui ahˇ caw ba ngehˬ g’eh nehˬ.\nSheuˬ g’eh nehˬ laꞈ deuˬ-ahˇ gaˬ nui ma bi ahˇ.\nAˬ dui maꞈ bawˬ dzaˬ gaˇ laˇ deuˬ ahˇ ha geuꞈ ma.\n3. Tsawˇ haˬ yawˬ g’aˬ na-ahˇ Miˬyehˇ kuˇ eu meh.\nNui ma yaw dawˇ deuˬ tsaˬ jeˬ-ahˇ ya mawˇ.\nMiˬyehˇ paw ya jawˇ Yeˬsuˇ baˬ da neh.\nTeu miˇ neh dui nui ma jeˇ lo ni taˬ-awˇ ha geuꞈ.\n(Yoˇ. 6:44; Piˆ. 2:29; Pah. 22:17-ahˇ haw.)\nTiˬ g’aˬ tiˇ g’aˬ ha geuꞈ (Dawˬ caˇ 85)


‘G’aˬ doeˇ doeˇ . . . deuˬ-ahˇ, Miˬyehˇ g’aˬ biꞈ lahˬ nehˬ-eu meh’—Iˇsaˬyaˇ 40:29 | Dzaw ngeh zmˬ-eu dmˬ\n2018, K’oꞈ lah-euˬ Jaˇliꞈ aˇ deuˆ:“Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ g’oe-eu tsawˇ haˬ deuˬ, g’aˬ yaw shuiꞈ paˇ ahˇ laˇ-eu meh.”—Iˇsaˬyaˇ 40:31, MS.\nDawˬ caˇ: 3, 47\nJaˇliꞈ aˇ deuˆ heu deuˬ k’oꞈ lah-euˬ Jaˇliꞈ aˇ deuˆ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ bi g’oˆ shaw laˇ-eu nga?\n2 Gawˇliˬtu 12:9, 10\n1. Aˬ dui aˬ jeˬ shaˬ zahˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ nga, ehˇ k’awꞈ, Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-euˬ gaˇ mˇ zaˬ-euˬ nui jah-ahˇ aˬ jeˬ miˇ neh nui k’ahˇ shiˇ nga? (Dahˬ beh-eu baˇ-ahˇ haw.)\nNymˇ-euˬ saˇ ka-ahˇ yaw dehꞈ dehꞈ-eu-aˬ, yaw awˬ maˬ ngeuˇ-a. Yaw jeˬ ma jeˬ, aˬ dui gaˬ-eu mehˇ nmˇ tiˬ deuˬ na k’aˆ dui dui-eu naˇ gawˇ baˬ da neh shaˬ zahˬ mˇ luꞈ meh. Tiˬ g’aˬ na tsawˇ mawˬ mawˬ iˇ-euˬ k’awꞈ, mawˬ iˇ taˬ-euˬ yuiꞈ nyiˇ deuˬ-ahˇ paˇ ya haw piˇ-eu meh. Tiˬ g’aˬ na naˇ, nymˇ jiˇ laꞈ k’oeˇ loˬ-eu jeˬ poˆ-eu g’aˇ duˬ leh jeh dui dui luꞈ-awˇ, shaˬ zahˬ tiˬ jeˬ-ahˇ tehꞈ-ehˇ maˬ ngeuˇ, tiˬ poˆ tehꞈ-ehˇ yaw myaˬ jeˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ-eu deuˬ jiˇ jawˇ meh lehˇ aˬ dui siˬ nya ma. Gaˇ kawˆ heu deuˬ-ahˇ teuˆ piˇ-eu g’aˇ duˬ, aˇ yamˬ, g’aˬ, pyuˇ shuiˇ heu deuˬ g’awˬ mya ni ya zmˬ-eu meh. Ehˇ k’awꞈ, Yeˬhawˇbaˬ nawˬ-ahˇ caw ba meh lehˇ jah nya meh. Aˬ yawꞈ saˇ jaˇ dzaˬ taˬ-euˬ dawˬ jaˆ-eu miˇ neh, gaˇ kawˆ heu deuˬ muiˬ daˆ laˇ meh lehˇ nawˇ siˬ nya meh. Nawˬ-euˬ nui jah-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ nui k’ahˇ shiˇ-eu yaw duˬ baw meh.\n2. Iˇsaˬyaˇ 40:29 aˬ dui-ahˇ g’aˬ aˬ joˆ-ehˇ biꞈ-eu nga, ehˇ k’awꞈ, aˬ dui huiˬ-eu yaw lehˬ aˬ jeˬ mˇ nya nga?\n2 Tiˬ poˆ na nawˬ-euˬ shaˬ zahˬ-ahˇ maˬ kamˬ daˬ coeˇ nya lehˇ nawˇ noeˬ haw maˬ loˇ? Nawˇ teu loꞈ-ehˇ g’eh haw-euˬ naˇ, nawˇ tehꞈ maˬ ngeuˇ-a. Gaˇ hu Miˬyehˇ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ-eu gaˇ mˇ zaˬ tiˬ g’aˬ na jiˇ teu loꞈ-ehˇ noeˬ haw-euˬ meh. (1 Sahˬpaˬ 19:4; Yawˇbaˆ 7:7) Aˬ yawꞈ maꞈ aˬ jeˬ miˇ neh oˇ nya-eu nga? Aˬ yawꞈ maꞈ g’aˬ za-eu g’aˇ duˬ, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ g’oe-eu meh. “G’aˬ doeˇ doeˇ . . . deuˬ-ahˇ, aˬ yawꞈ g’aˬ biꞈ lahˬ nehˬ-eu meh” lehˇ Jaˇliꞈ ehˇ-eu meh. (Iˇsaˬyaˇ 40:29) Ehˇ k’awꞈ, nui ma nyiˇ laˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu tiˬ jeˬ naˇ, nymˇ iˬ nah Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ mˇ zaˬ tiˬ g’aˬ na shaˬ zahˬ-ahˇ kamˬ daˬ coeˇ-eu g’aˇ duˬ, Miˬyehˇ-euˬ gaˇ mˇ-eu tiˬ k’ehˬ ya naˬ nya lehˇ noeˬ-eu meh. Aˬ yawꞈ maꞈ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ mˇ-eu heu naˇ, laꞈ k’aˬ cehˇ-eu jeˬ maˬ ngeuˇ-eu, k’aˆ behˆ pyeuꞈ nya lehˇ noeˬ-eu meh. Teu miˇ neh, aˬ yawꞈ maꞈ Jaˇliꞈ maˬ paˇ gui, bawˬ dzaˬ gaˇ maˬ paˇ iˇ-eu uˬ taꞈ, tsaꞈ gaˬ gaˇ jiˇ maˬ paˇ iˇ-eu meh. Heu naˇ Saˬdaˬ aˬ dui-ahˇ bi mˇ mawꞈ-eu jeˬ pyeuꞈ meh.\n3. (a) Aˬ dui Saˬdaˬ neh g’aˬ maˬ bi laˆ baˬ ni aˬ joˆ-ehˇ yahˇ nya-eu nga? (b) Heu kawˆ-ahˇ aˬ dui aˬ jeˬ dzaw nga?\n3 Saˬdaˬ aˬ dui-ahˇ ziꞈ dah ni maˬ bi g’eh mawꞈ-a. Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ-ahˇ leh jeh naˇ ziꞈ dah ni g’eh laˇ meh lehˇ jiˇ aˬ yawꞈ siˬ nya meh. Teu miˇ neh, aˬ dui mawˇ do hawˇ-eu nui ma g’aˬ doeˇ doeˇ ngeh, Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ maˬ ya bi kaˬ iˇ-a. Aˬ yawꞈ-euˬ dawˬ peh jiˆ peh dzehˬ leˇ-awˬ. “Aˬ yawꞈ naw maꞈ-ahˇ bi ziꞈ laˇ, bi k’aˆ laˇ-eu” meh lehˇ Jaˇliꞈ ehˇ-eu meh. (1 Beˬtuˆluˆ 5:10; Yaˬkoˆ 4:8) Heu kawˆ laꞈ k’oeˇ Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ g’aˬ biꞈ nya-eu jeˬ nehˬ-ehˇ taꞈ leˇ-awˇ Iˇsaˬyaˇ 40:26-31-ahˇ dzaw ma. K’oeˇ naˇ, aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ mˇ-eu jeˬ-ahˇ bi teˬ iˇ-eu gaˇ kawˆ nyiˬ kawˆ-ahˇ ja sawˇ-awˇ, Jaˇliꞈ zahˇ-ahˇ mˇ caw-eu heu naˇ, aˬ dui oˇ oꞈ nya ni aˬ joˆ-ehˇ caw ba nehˬ-eu nga leˇ jiˇ haw ma.\nYeˬhawˇbaˬ-ahˇ noeˬ tmˬ-eu deuˬ g’aˬ ahˇ laˇ\n4. Iˇsaˬyaˇ 40:26-ahˇ neh aˬ dui aˬ jeˬ dzaw nya nga?\n4 Iˇsaˬyaˇ 40:26-ahˇ gui. Mˬ taˆ jaˆ-eu aˬ guiˇ-ahˇ tiˬ g’aˬ-iˬ maˬ gui jiˇ nya-a. Aˬ dui-euˬ gaˇleˬsiˬ laꞈ k’oeˇ aˬ guiˇ 400 heˇ lam siˬ dzehˬ ni jaˆ meh lehˇ miˇ tsaˬ-euˬ tsawˇ gahˇ ahˇ-eu deuˬ jah-eu meh. Aˬ jeˬ lehˇ g’eh k’awꞈ, Yeˬhawˇbaˬ aˬ guiˇ yawˬ siˬ na luꞈ-ahˇ tsawˇ myahˇ biꞈ taˬ-euˬ meh. Gaˇ kawˆ heu Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ taꞈ leˇ-awˇ aˬ jeˬ mehˬ-eu nga? Yeˬhawˇbaˬ yaw dehꞈ maꞈ dehꞈ-eu aˬ guiˇ-ahˇ nui ma ahˇ naˇ, nawˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ noeˬ nga lehˇ shaˇ noeˬ haw sheˇ. Nawˇ aˬ yawꞈ-euˬ gaˇ mˇ-eu heu naˇ, maˬ g’eh nya miˇ neh mˇ-eu maˬ ngeuˇ-a, aˬ yawꞈ-ahˇ gaˬ-eu miˇ neh meh. (Ja ceuˬ 19:1, 3, 14) Aˬ dui gaˬ-eu Aˬda nawˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ siˬ jiˇ nya meh. “Naw maꞈ-euˬ uˬ duˬ tsehˇ kahˇ-ahˇ keuˆ ni aˬ yawꞈ gui duˬ taˬ jiˇ-euˬ meh” lehˇ Jaˇliꞈ ehˇ-eu meh. (Maꞈtehˬ 10:30) Yeˬhawˇbaˬ “tsawˇ muiˬ-euˬ aˇ nah aˇ yamˬ-ahˇ” siˬ nya meh lehˇ aˬ dui-ahˇ bi siˬ nya mawꞈ meh. (Ja ceuˬ 37:18) Heu gaˇ haw ngeh, Yeˬhawˇbaˬ nawˇ ya tahˬ puˬ-eu shaˬ zahˬ dawˬ tawˆ luꞈ-ahˇ mawˇ jiˇ-awˇ, nawˇ shaˬ zahˬ yawˬ jeˬ na luꞈ-ahˇ oˇ nya ni, g’aˬ biꞈ nehˬ nya ngaˇ lehˇ siˬ laˇ-eu meh.\n5. Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ g’aˬ biꞈ nya meh lehˇ aˬ joˆ-ehˇ siˬ laˇ-eu nga?\n5 Iˇsaˬyaˇ 40:28-ahˇ gui. Yeˬhawˇbaˬ g’aˬ dawˬ tawˆ luꞈ-euˬ Iˇ byoe pyeuꞈ meh. Aˬ yawꞈ neh nahˇ ma-ahˇ biꞈ-euˬ g’aˬ-ahˇ shaˇ noeˬ haw sheˇ. Nahˇ ma heu naˇ, myaˆ nuiˆ k’oˆ tehˆ tiˬ tehˆ laꞈ k’oeˇ, maˬ puˇ g’awˬ mya heˇ lam siˬ tsawˬ-eu naˆ ni g’aˬ pyehˬ doˆ leꞈ meh lehˇ, miˇ tsaˬ-euˬ tsawˇ gahˇ ahˇ-eu Deˇbiˇ Boˆdaˇne ehˇ-eu meh. Nahˇ ma neh myaˆ nuiˆ k’oˆ tehˆ tiˬ tehˆ myah ni pyehˬ doˆ leꞈ-euˬ g’aˬ heu naˇ, miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ jawˇ-eu tsawˇ haˬ dawˬ tawˆ luꞈ 200,000 k’oꞈ zmˬ loꞈ meh lehˇ miˇ tsaˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ pyehˆ tseˇ-eu tiˬ g’aˬ ehˇ-eu meh. Heu gaˇ haw ngeh, nahˇ ma-ahˇ g’aˬ biꞈ-eu Yeˬhawˇbaˬ, aˬ dui shaˬ zahˬ-ahˇ oˇ daˬ coeˇ ni caw ba nya-eu g’aˬ ahˇ meh lehˇ siˬ laˇ-eu meh.\n6. Yeˬsuˇ-euˬ k’aˆ baꞈ aˬ joˆ-ehˇ pyaˇ-awˇ, aˬ dui-ahˇ gaˇ dahˇ aˬ joˆ-ehˇ tsoeˬ nga?\n6 Iˇsaˬyaˇ 40:29-ahˇ gui. Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ mˇ-eu heu naˇ, aˬ dui-ahˇ laꞈ k’aˬ bi cehˇ dui dui-eu meh. Yeˬsuˇ “Ngaˬ-euˬ k’aˆ baꞈ baꞈ” laˇ-awˬ lehˇ ehˇ-awˇ, nawˬ maꞈ ‘g’aˬ doeˇ dah k’aˇ za meh. Ngaˬ-euˬ k’aˆ baꞈ baꞈ muiˬ-awˇ, ngaˬ-euˬ k’aˆ behˆ yaw pyaˇ meh’ lehˇ paˇ ehˇ-eu meh. (Maꞈtehˬ 11:28-30) Heu naˇ maˇ diˇ ngeuˇ meh. Tiˬ poˆ na, aˬ dui bawˬ dzaˬ gaˇ, maˬ ngeuˇ naˇ tsaꞈ gaˬ gaˇ iˇ ngeh g’aˬ doeˇ doeˇ-eu k’awꞈ, iˇ kahˇ g’oꞈ laˇ ngeh aˬ joˆ-ehˇ g’eh nya? Aˬ dui shiˬ keuˇ ni g’eh k’oꞈ laˇ-awˇ, shaˬ zahˬ-ahˇ laˆ piˇ-eu g’aˇ duˬ lehˬ hmˬ taˬ nya laˇ meh. Ngeuˇ meh. Yeˬsuˇ-euˬ k’aˆ baꞈ baꞈ-eu maˇ diˇ yaw awˬ meh.\n7. Maꞈtehˬ 11:28-30 maˇ diˇ ngeuˇ-eu lehˇ bi siˬ-eu yaw jeˬ ma jeˬ ehˇ haw sheˇ.\n7 Mehˇ nmˇ aˬ buˇ tiˬ g’aˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ shaˇ noeˬ haw sheˇ. Aˬ yawꞈ g’aˬ maˬ ahˇ-eu naˇ gawˇ naˇ-awˇ, nui ma cawˆ-eu naˇ gawˇ pyeuꞈ-eu uˬ taꞈ, uˬ duˬ jiˇ naˇ dui dui-eu meh. Teu miˇ neh, tiˬ poˆ na bawˬ dzaˬ iˇ-eu shaˬ dui dui meh. Ehˇ k’awꞈ, tiˬ nah leh jeh-awˇ bawˬ dzaˬ gaˇ iˇ g’aˬ ngeh, “Dawˬ mehˬ mehˬ gaˇ k’awꞈ, g’aˬ baˬ-eu gaˇ kawˆ nehˬ-ehˇ taꞈ-eu jeˬ mehˬ-eu miˇ neh, mehˬ-eu g’aˬ aˬ cawˬ-euˬ nui ma-ahˇ noeˬ keuˆ-awˇ, k’ahˬ lahˇ ngaˇ-a lehˇ ya siˬ-euˬ miˇ neh, ngaˬ-ahˇ ngoeˇ doˆ leꞈ nya. Ngaˇ bawˬ dzaˬ gaˇ jawˇ luꞈ de lawˇ heu beu lehˇ noeˬ-awˇ, saˇ tiˇ taˬ-euˬ ma” lehˇ aˬ yawꞈ ehˇ-eu meh. Aˬ yawꞈ bawˬ dzaˬ gaˇ leh jeh-awˇ iˇ-euˬ laꞈ k’aˬ cehˇ dui dui-eu meh.\n8, 9. “Ngaˇ g’aˬ baˬ-eu k’oeˇ-aˬ, g’aˬ k’aˆ-eu jeˬ pyeuꞈ-eu ma” lehˇ Pawˇluˆ neh ehˇ-euˬ dawˬ heu aˬ jeˬ-ahˇ ehˇ mawꞈ nga?\n8 Iˇsaˬyaˇ 40:30-ahˇ gui. Aˬ dui yaw myaˬ jeˬ mˇ nya k’awꞈ, aˬ dui-euˬ g’aˬ neh maˬ mˇ nya-eu jeˬ lehˇ jiˇ jaˆ-eu meh. Heu naˇ aˬ dui ya dzaw-eu jeˬ pyeuꞈ meh. Pawˇluˆ g’awˬ mya jeˬ mˇ nya k’awꞈ, aˬ yawꞈ k’aˇ mˇ mawꞈ-eu jeˬ-ahˇ mˇ nya-eu maˬ ngeuˇ-a. Aˬ yawꞈ aˬ joˆ-ehˇ noeˬ nya lehˇ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ ehˇ nehˬ ngeh, “Nawˇ g’aˬ baˬ luꞈ ngeh, ngaˬ-euˬ baoˬ nawˬ-euˬ g’aˇ duˬ byah dzehˬ-eu meh” lehˇ Yeˬhawˇbaˬ ehˇ nehˬ-euˬ meh. Pawˇluˆ Yeˬhawˇbaˬ neh ngehˬ-euˬ dawˬ-ahˇ g’oˆ shaw-eu miˇ neh, “Ngaˇ g’aˬ baˬ-eu k’oeˇ-aˬ, g’aˬ k’aˆ-eu jeˬ pyeuꞈ-eu ma” lehˇ ehˇ-eu meh. (2 Gawˇliˬtu 12:7-10) Heu aˬ jeˬ-ahˇ ehˇ mawꞈ nga?\n9 Pawˇluˆ aˬ yawꞈ k’aˇ ngeuˇ-eu jeˬ mˇ nya-eu maˬ ngeuˇ lehˇ ehˇ-eu meh. Aˬ yawꞈ baoˬ huiˬ dzehˬ-eu g’aˬ neh caw ba nehˬ-euˬ jeˬ-ahˇ loˬ meh. Miˬyehˇ-euˬ baoˬ Pawˇluˆ g’aˬ ba ngeh, g’aˬ biꞈ lahˬ nehˬ-awˇ bi mˇ nya dzehˬ laˇ-eu meh. K’oeˇ naˇ, Pawˇluˆ-euˬ g’aˬ neh maˬ mˇ pyeuꞈ nya-eu jeˬ-ahˇ jiˇ, pyeuꞈ leˇ ni caw ba nehˬ-eu meh. Gaˇ kawˆ heu aˬ dui-ahˇ jiˇ pyeuꞈ laˇ nya meh. Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ baoˬ biꞈ nehˬ ngeh, aˬ dui g’aˬ k’aˆ laˇ-eu meh.\n10. Daˬbiˇ shaˬ zahˬ-ahˇ oˇ daˬ coeˇ ni Yeˬhawˇbaˬ aˬ joˆ-ehˇ caw ba-euˬ nga?\n10 Ja ceuˬ sahˬ boꞈ boꞈ-euˬ Daˬbiˇ, tiˬ k’ehˬ maˬ taˬ Miˬyehˇ-euˬ baoˬ neh g’aˬ biꞈ-eu jeˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ-eu meh. “Nawˬ-euˬ baoˬ-ahˇ g’oe-eu laꞈ k’oeˇ, guiˇ maꞈ maꞈ ma tahˬ paˆ g’eh-awˇ, meuˬ lahˇ goˇ-eu tsawˬ dzeuˇ nya ma” lehˇ aˬ yawꞈ dawˬ caˇ caˇ-eu meh. (Ja ceuˬ 18:29) Goˇ dui dui-eu meuˬ lahˇ-ahˇ maˬ tsawˬ dzeuˇ nya-eu loꞈ-ehˇ, tiˬ poˆ na aˬ dui-euˬ shaˬ zahˬ k’awꞈ aˇ dzehˬ-ehˇ myaˬ-eu miˇ neh, yawˬ haˇ yawˬ ha maˬ teuˆ piˇ nya-a. Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ neh caw ba-eu jeˬ-ahˇ loˬ meh.\n11. Miˬyehˇ-euˬ baoˬ aˬ dui shaˬ zahˬ-ahˇ oˇ coeˇ ni aˬ joˆ-ehˇ caw ba nehˬ nga?\n11 Iˇsaˬyaˇ 40:31-ahˇ gui. K’aˬ dzeˇ yawˬ ha-euˬ g’aˬ-ahˇ tehꞈ-ehˇ g’oe-awˇ, mˬ-ahˇ maˬ zaw nya-a. Lmˇ boˬ ni g’eh-eu jaˬ lehˇ-euˬ g’aˬ heu, k’aˬ dzeˇ-ahˇ mˬ-ahˇ tahˬ daˆ leꞈ nehˬ-eu miˇ neh, k’aˬ dzeˇ g’aˬ yaw k’aˆ-ehˇ maˬ jiˇ ni mˬ-ahˇ g’awˬ myahˇ ni zaw nya-eu meh. Teu miˇ neh, nawˇ shaˬ zahˬ jaˆ ngeh k’aˬ dzeˇ-ahˇ noeˬ mawˇ haw. “Caw ba-eu g’aˬ pyeuꞈ-eu baoˬ” neh nawˬ-ahˇ g’aˬ biꞈ nehˬ laꞈ lehˇ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ shaˇ. (Yoˇhaˬ 14:26, MS) Aˬ dui 24 naˬ liˬ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ baoˬ shaˇ nya meh. Aˬ dui aˇ muˇ laꞈ k’oeˇ jawˇ-eu mehˇ nmˇ deuˬ nehˬ-ehˇ gaˇ kawˆ doˆ laˇ ngeh ngehˬ-ehˇ dzehˬ, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ caw ba nehˬ laꞈ lehˇ shaˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu meh. Ehˇ k’awꞈ, mehˇ nmˇ deuˬ nehˬ-ehˇ aˬ jeˬ miˇ neh gaˇ kawˆ doˆ laˇ nya-eu nga?\n12, 13. (a) Tiˬ poˆ na Ka li zaˬ deuˬ yaw kaˬ aˬ jeˬ miˇ neh gaˇ kawˆ doˆ laˇ-eu nga? (b) Yoˇsehˆ-euˬ gaˇ kawˆ Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ taꞈ leˇ-awˇ aˬ dui-ahˇ aˬ jeˬ mehˬ-eu nga?\n12 Aˬ dui yawˬ g’aˬ na maˬ byah kuꞈ-eu miˇ neh gaˇ kawˆ doˆ laˇ nya meh. Tiˬ poˆ na, tiˬ g’aˬ paˬ aˬ dui-ahˇ ngehˬ-eu jeˬ hawˇ-eu mˇ-eu jeˬ neh nui ma laˆ pehˇ laˇ nya-awˇ, aˬ dui jiˇ aˬ cawˬ-ahˇ nui ma laˆ pehˇ nya meh. Heu naˇ shaˬ dui dui-eu tiˬ jeˬ pyeuꞈ k’awꞈ, aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ ngaˇ laˬ lehˇ mˇ mawˇ-eu aˬ kawˬ-aˬ jaˆ meh. Aˬ joˆ-ehˇ mˇ mawˇ nya nga? Mehˇ nmˇ deuˬ nehˬ-ehˇ gaˇ tiˬ kawˆ loꞈ-ehˇ mˇ-eu gaˇ kawˆ dzaw-eu heu neh meh. Aˬ yawꞈ maꞈ maˬ byah kuꞈ-eu k’awꞈ, Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ gaˬ-eu miˇ neh, aˬ dui jiˇ aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ ya gaˬ meh.\nYeˬhawˇbaˬ Yoˇsehˆ-ahˇ maˬ byehˇ dzeh-euˬ loꞈ-ehˇ, nawˬ-ahˇ jiˇ maˬ byehˇ-a (Aˇ deuˆ 13-ahˇ haw)\n13 Aˬ dui Yoˇsehˆ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ neh Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-euˬ gaˇ mˇ zaˬ deuˬ ya tahˬ puˬ-eu lawˬ haw-eu jeˬ-ahˇ maˬ laˆ piˇ nehˬ-a lehˇ ya siˬ-euˬ ma. Aˬ yawꞈ zaˬ guˬ guˬ ngeh neh, aˬ yawꞈ-euˬ aˇ doˆ deuˬ aˬ yawꞈ-ahˇ myaˆ naˆ-eu miˇ neh, aˬ yawꞈ-ahˇ ahˬ-awˇ Iˇjiˇtuˆ miˇ k’ahˬ-ahˇ za k’aˆ bi geuꞈ iˇ-euˬ meh. (Aˇdahˬbeh-eu 37:28) Yeˬhawˇbaˬ gaˇ kawˆ heu-ahˇ mawˇ-eu yaw duˬ baw meh. Aˬ yawꞈ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ-eu aˬ yawꞈ-euˬ cawˬ Yoˇsehˆ maˬ muiˬ-eu jeˬ-ahˇ ya daˬ gaˇ ya mawˇ ngeh, Yeˬhawˇbaˬ nui ma naˇ-eu meh. Ehˇ k’awꞈ, Yeˬhawˇbaˬ gaˇ kawˆ heu deuˬ-ahˇ maˬ loꞈ k’mˬ-aˬ. Myahˇ laˇ ngeh, Yoˇsehˆ Pawˇtiˇpaˬ-euˬ miˬ zaˬ-ahˇ dawꞈ ngaˬ lehˇ bi dehˬ lehꞈ-awˇ tawˬ-ahˇ bi nyehꞈ ahˇ-euˬ meh. Yeˬhawˇbaˬ Yoˇsehˆ-ahˇ maˬ pyehˬ doˆ nehˬ-aˬ. Aˬ yawꞈ Yoˇsehˆ-ahˇ byehˇ dzeh-euˬ ngaˇ laˬ? Maˬ ngeuˇ-a. “Yoˇsehˆ nehˬ-ehˇ Sahˬpaˬ Miˬyehˇ jawˇ-awˇ, aˬ yawꞈ neh k’aˇ mˇ-euˬ jeˬ dawˬ tawˆ luꞈ bi huiˬ bi mahˇ laˇ luꞈ-eu meh” lehˇ Jaˇliꞈ ehˇ-eu meh.—Aˇdahˬbeh-eu 39:21-23.\n14. Nui ma maˬ pehˇ naˇ aˬ joˆ-ehˇ gaˇ dahˇ tsoeˬ nga?\n14 Yaw jeˬ ma jeˬ nyaˆ taˆ tiˬ g’aˬ naˇ Daˬbiˇ meh. Tsawˇ haˬ myaˬ tiˬ paˆ Daˬbiˇ loꞈ-ehˇ k’aꞈ dui dui-eu lawˬ haw jeˬ-ahˇ maˬ tahˬ puˬ haw-aˬ. Miˬyehˇ-euˬ cawˬ pyeuꞈ-eu deuˬ naˇ, nui ma maˬ bi daˆ laˇ-a. “Nui ma pehˇ-eu jeˬ biˬ dzeh-awˇ, nui ma huiˬ-awˇ yaw haiˬ jeˬ taˬ mˇ” lehˇ aˬ yawꞈ boꞈ-euˬ meh. (Ja ceuˬ 37:8, MS) Aˬ dui nui ma pehˇ-eu jeˬ “biˬ dzeh”-eu aˇ yeˇ huiˬ tiˬ kawˆ naˇ, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ dzaw geuꞈ mawꞈ-eu miˇ neh meh. Aˬ yawꞈ “aˬ dui-euˬ iˬ baˇ-ahˇ geuˇ ni aˬ yawꞈ maˬ k’ehˬ maˬ k’aˆ”-a, aˬ dui-ahˇ iˬ baˇ pyehˬ nehˬ meh. (Ja ceuˬ 103:10) Nui ma maˬ pehˇ-eu heu naˇ, gaˇ dahˇ tsoeˬ-eu meh. Yaw jeˬ ma jeˬ, nui ma pehˇ-eu jeˬ-aˬ, shiˬ bi daˆ laˇ-awˇ, saꞈ g’awˇ-eu jiˇ yaw shaˬ meh. K’oeˇ naˇ, shaˬ tsahˬ hawˇ-eu shaˬ tsahˬ shaˬ nah-ahˇ laˆ cawˆ-awˇ dzaˇ dziˆ dziˆ-eu yaw shaˬ meh. Aˬ dui nui ma pehˇ luꞈ ngeh, nui noeˬ yaw maˇ maˇ lehˇ maˬ g’eh-eu uˬ taꞈ, aˬ cawˬ-euˬ nui ma-ahˇ naˇ leˇ ni ngehˬ nya, mˇ nya-awˇ, aˬ dui jiˇ g’awˬ myahˇ ni nui ma cawˆ nya-eu meh. Teu miˇ neh, ciˬ cuˇ ni jawˇ-eu muiˬ dzehˬ meh. “Nui saˇ oꞈ-eu jeˬ jawˇ saˇ bi doˆ” meh lehˇ Jaˇliꞈ ehˇ-eu meh. (Dawˬdaˬ 14:30) Aˬ cawˬ aˬ dui-euˬ nui ma-ahˇ laˆ naˇ laˇ ngeh, aˬ joˆ-ehˇ ya jahˇ-eu nga, mehˇ nmˇ deuˬ nehˬ-ehˇ tsaˬ leˇ dzoeˇ leˇ ni aˬ joˆ-ehˇ ya jahˇ nga? Aˬ dui Jaˇliꞈ laꞈ k’oeˇ-euˬ nui gahˇ ahˇ-eu dawˬ-ahˇ zmˬ nya meh.\nMehˇ nmˇ deuˬ nui ma laˆ cawˆ laˇ ngeh\n15, 16. Tiˬ g’aˬ paˬ aˬ dui-ahˇ nui ma laˆ cawˆ laˇ ngeh aˬ joˆ-ehˇ ya jahˇ nga?\n15 Eˇpeˇsu 4:26-ahˇ gui. Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ maˬ mˇ-eu deuˬ aˬ dui-ahˇ maˬ muiˬ-eu jeˬ jahˇ laˇ ngeh, aˬ dui maˬ zahˬ leˇ-a. Ehˇ k’awꞈ, mehˇ nmˇ deuˬ maˬ ngeuˇ naˇ nymˇ jiˇ laꞈ k’oeˇ-euˬ deuˬ aˬ dui-ahˇ maˬ muiˬ-eu jeˬ ngehˬ laˇ, mˇ laˇ-eu heu naˇ, aˬ dui-ahˇ nui ma bi cawˆ nya meh. Aˬ dui gaˇ kawˆ teu deuˬ-ahˇ maˬ ngehˇ leˇ coeˇ naˇ aˬ joˆ-ehˇ ya jahˇ-eu nga? Nui pehˇ yuˇ taˬ-awˇ, g’awˬ mya k’oꞈ bi jaˆ ma loˇ? Maˬ ngeuˇ naˇ, Jaˇliꞈ laꞈ k’oeˇ mehˬ taˬ-euˬ nui gahˇ zmˬ-awˇ yaw kawˇ maˬ-ehˇ laˆ muiˬ k’oꞈ ma loˇ? Aˬ dui-ahˇ nui ma laˆ cawˆ laˇ-euˬ deuˬ nehˬ-ehˇ laˆ muiˬ k’oꞈ-eu, ngehˬ-ehˇ jeˬ nahˬ ga iˇ naˇ ngehˬ-ehˇ laˆ muiˬ k’oꞈ-eu yaw shaˬ meh.\n16 Mehˇ nmˇ tiˬ g’aˬ nawˬ-ahˇ nui ma laˆ naˇ-awˇ, nawˬ-ahˇ maˬ ngehˇ leˇ coeˇ naˇ aˬ joˆ-ehˇ jahˇ le? Nawˇ laˆ tsaˬ-eu g’aˇ duˬ leh jeh ma loˇ? Dahˬ beh ngeh, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ guiˬ lahˬ shaˇ-awˇ, mehˇ nmˇ nehˬ-ehˇ yaw muiˬ-ehˇ ngehˬ cawˬ nya ni caw ba nehˬ laꞈ lehˇ shaˇ nya meh. Mehˇ nmˇ jiˇ ni Yeˬhawˇbaˬ-euˬ cawˬ tiˬ g’aˬ pyeuꞈ meh lehˇ taˬ ngehˇ. (Ja ceuˬ 25:14) Miˬyehˇ aˬ yawꞈ-ahˇ gaˬ meh. Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-euˬ cawˬ-ahˇ yaw muiˬ-ehˇ mˇ nehˬ-eu meh. Nawˇ jiˇ yaw muiˬ-ehˇ mˇ nehˬ gaˇ aˬ yawꞈ noeˬ tmˬ meh. (Dawˬdaˬ 15:23; Maꞈtehˬ 7:12; Gawˇlawˇsehˇ 4:6) Nyiˬ kawˆ yawꞈ kawˆ mehˇ nmˇ nehˬ-ehˇ aˬ jeˬ ngehˬ cawˬ de lehˇ yaw muiˬ-ehˇ shaˇ noeˬ. Aˬ yawꞈ nawˬ-ahˇ nui ma laˆ cawˆ mawꞈ nga lehˇ yawˬ haˇ yawˬ ha taˬ noeˬ. Tiˬ poˆ na laˆ lehˬ-eu jeˬ pyeuꞈ nya-awˇ, nawˇ g’oˆ shaw bahˬ-eu miˇ neh k’awꞈ pyeuꞈ nya meh. Yawˬ ha jiˇ gaˇ kawˆ laˆ doˆ-eu g’aˬ pyeuꞈ nya meh lehˇ maˬ ya ngehˇ-a. Nawˇ heu loꞈ-ehˇ ngehˬ dahˬ beh nya meh. “Ngaˇ aˇ dzehˬ-ehˇ shaˇ noeˬ dzeuˇ paˬ nya, ehˇ k’awꞈ miˇ nah nawˬ neh ngaˬ-ahˇ ehˇ nehˬ-eu jeˬ, ngaˇ noeˬ-eu naˇ . . . ” Nawˬ nyaꞈ neh ngehˬ-euˬ jeˬ teu naˆ naˆ-ehˇ maˬ muiˬ daˆ laˇ naˇ, leh jeh daˆ leꞈ. Mehˇ nmˇ-euˬ g’aˇ duˬ guiˬ lahˬ shaˇ. Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ aˬ yawꞈ-ahˇ guiˬ lahˬ biꞈ lehˇ shaˇ nehˬ-awˇ, aˬ yawꞈ-euˬ yaw muiˬ jeˬ-ahˇ haw ni caw ba nehˬ laꞈ lehˇ jiˇ guiˬ lahˬ shaˇ. Nawˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ cawˬ tiˬ g’aˬ pyeuꞈ-eu mehˇ nmˇ nehˬ-ehˇ laˆ tsaˬ-eu g’aˇ duˬ leh jeh dui dui gaˇ Yeˬhawˇbaˬ ya mawˇ ngeh, Yeˬhawˇbaˬ nawˬ-ahˇ nui kahˇ shiˇ meh lehˇ jah nya meh.\nDzeuˇ yaꞈ ngeh aˬ dui neh mˇ lehˬ-euˬ jeˬ-ahˇ nui ma cawˆ ngeh\n17. Aˬ dui iˬ baˇ mˇ ngeh, Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ cawˬ pyeuꞈ k’oꞈ laˇ nya ni, aˬ yawꞈ aˬ joˆ-ehˇ caw ba nga, aˬ dui caw ba-eu jeˬ-ahˇ aˬ jeˬ miˇ neh ya ha geuꞈ nga?\n17 Tiˬ g’aˬ na iˬ baˇ mˇ haw-euˬ miˇ neh, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ mˇ-eu maˬ geuˇ nya lehˇ noeˬ-eu meh. Nui ma maˬ saˇ-eu heu naˇ, nui saˇ oꞈ-eu jeˬ, laꞈ k’aˬ cehˇ-eu jeˬ hawˇ-eu g’aˬ deuˬ-ahˇ laˆ byoˆ nya-eu meh. Daˬbiˇ nui ma cawˆ-eu laꞈ k’oeˇ ga nuiꞈ taˬ-awˇ, “Iˬ baˇ maˬ ja doˆ ni zaꞈ ngeh, nah ga-ehˇ ngoeˇ sehꞈ leꞈ-euˬ ma. Uˬ ciꞈ nah g’ahˇ maˬ tsehˆ leˇ ni, nawˬ-euˬ aˬ laꞈ ngaˬ-ahˇ kah” nya lehˇ ehˇ-eu meh. Ehˇ k’awꞈ, Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-euˬ gaˇ mˇ zaˬ deuˬ-ahˇ bi mˇ mawꞈ-eu jeˬ, Daˇbiˇ aˬ yawꞈ mˇ-eu miˇ neh, laꞈ k’aˬ cehˇ paˬ-ehˇ g’eh meh. Aˇ saˬ saˬ leˇ ngeh “Iˬ baˇ k’aˇ mˇ taˬ-euˬ dawˬ tawˆ, Sahˬpaˬ Miˬyehˇ-ahˇ dzawˇ ma” lehˇ ehˇ-awˇ, “nawˇ iˬ baˇ pyehˬ nehˬ laꞈ-euˬ meh” lehˇ paˇ ehˇ-eu meh. (Ja ceuˬ 32:3-5) Nawˇ huiˬ-eu iˬ baˇ mˇ naˇ, Yeˬhawˇbaˬ nawˬ-ahˇ iˬ baˇ pyehˬ nehˬ-eu lehˇ lehˬ hmˬ deuˇ taˬ-awˇ, aˬ yawꞈ nehˬ-ehˇ cawˬ cawˬ-eu jeˬ muiˬ k’oꞈ laˇ ni nawˬ-ahˇ caw ba nehˬ mawꞈ-eu meh. Ehˇ k’awꞈ, nawˇ aˇ muˇ-ahˇ sheuˬ g’eh-eu deuˬ paw neh lehˬ hmˬ taˬ-euˬ caw ba-eu jeˬ-ahˇ ya ha geuꞈ meh. (Dawˬdaˬ 24:16; Yaˬkoˆ 5:13-15) Teu miˇ neh, taˬ nyi naˬ. Mˬ maˬ maˬ byaˆ zaˇ ziˇ ya dehꞈ-eu jeˬ heu-ahˇ jaˆ-eu tehꞈ meh. Ehˇ k’awꞈ, iˇ baˇ pyehˬ dzeuˇ-euˬ gaˇ neh, nawˇ nui ma maˬ saˇ laˇ naˇ lawˇ, aˬ joˆ-ehˇ jahˇ paˬ nga?\n18. Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ mˇ-eu maˬ geuˇ nya lehˇ noeˬ-eu deuˬ-ahˇ Pawˇluˆ-euˬ yaw jeˬ ma jeˬ aˬ joˆ-ehˇ caw ba nehˬ nga?\n18 Pawˇluˆ dzeuˇ yaꞈ ngeh iˬ baˇ mˇ-euˬ miˇ neh, g’aˬ ba haw-euˬ meh. Pawˇluˆ “G’aˬk’ehˇ dawˬ tawˆ luꞈ laꞈ k’oeˇ ngaˇ aˬ cawˬ naˆ maˬ tseˇ teˬ-eu g’aˬ pyeuꞈ-eu ma. Miˬyehˇ-euˬ Ka li zaˬ aˇ muˇ-ahˇ k’ehˬ haw k’aˆ haw-euˬ tsawˇ haˬ pyeuꞈ-eu miˇ neh, g’aˬ k’ehˇ lehˇ bi kuˇ-eu k’awꞈ maˬ geuˇ nya” lehˇ ehˇ-awˇ, “Ehˇ k’awꞈ, Miˬyehˇ-euˬ guiˬ lahˬ baˬ da neh iˬ nah ngaˇ heu loꞈ-ehˇ ya pyeuꞈ laˇ”-euˬ ma lehˇ paˇ ehˇ-eu meh. (1 Gawˇliˬtu 15:9, 10) Yeˬhawˇbaˬ Pawˇluˆ maˬ byah kuꞈ-a lehˇ siˬ nya-awˇ, Pawˇluˆ pyeuꞈ luꞈ-eu jeˬ-ahˇ ha geuꞈ laꞈ k’oeˇ, Pawˇluˆ-ahˇ jiˇ teu loꞈ-ehˇ bi jah mawꞈ-eu meh. Nawˇ yawˬ ha neh mˇ lehˬ-euˬ jeˬ-ahˇ maˇ diˇ nui ma cawˆ-awˇ, gaˇ kawˆ heu Yeˬhawˇbaˬ hawˇ-eu, loˬ naˇ, aˇ muˇ-ahˇ sheuˬ g’eh-eu deuˬ-ahˇ ehˇ nehˬ shaw-euˬ taꞈ naˇ Yeˬhawˇbaˬ nawˬ-ahˇ iˬ baˇ pyehˬ nehˬ-eu yaw duˬ baw meh. Yeˬhawˇbaˬ nawˬ-ahˇ iˬ baˇ pyehˬ nehˬ meh lehˇ jah-awˇ, aˬ yawꞈ neh iˇ baˇ pyehˬ nehˬ-euˬ jeˬ-ahˇ ha geuꞈ luꞈ-uˇ.—Iˇsaˬyaˇ 55:6, 7.\n19. 2018 k’oꞈ-euˬ k’oꞈ lah-euˬ Jaˇliꞈ aˇ deuˆ aˬ jeˬ nga, heu deuˆ aˬ jeˬ miˇ neh aˇ yeˇ huiˬ-eu nga?\n19 Aˬ dui miˇ tsaˬ heu siˬ aˇ saˬ saˬ-eu ngehˬ-ehˇ peh leˇ naˇ ngehˬ-ehˇ shaˬ zahˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ meh lehˇ ya noeˬ taˬ-eu meh. Ehˇ k’awꞈ, “G’aˬ doeˇ doeˇ-awˇ g’aˬ baˬ luꞈ-eu tsawˇ haˬ deuˬ-ahˇ, aˬ yawꞈ g’aˬ biꞈ lahˬ nehˬ-eu” g’aˬ pyeuꞈ-eu Yeˬhawˇbaˬ, nawˇ gaˇ mˇ daˆ leꞈ nya ni aˬ yawꞈ nawˬ-ahˇ loˬ-eu g’aˬ biꞈ nehˬ nya meh lehˇ taˬ ngehˇ. (Iˇsaˬyaˇ 40:29; Ja ceuˬ 55:22; 68:19) 2018 k’oꞈ yaw kaˬ-ahˇ aˬ dui yawˬ jawˇ na luꞈ Bawˬdzaˬnymˇ-ahˇ iˇ ngeh, k’oꞈ lah-euˬ Jaˇliꞈ aˇ deuˆ “G’aˬ doeˇ doeˇ . . . deuˬ-ahˇ, aˬ yawꞈ g’aˬ biꞈ lahˬ nehˬ-eu meh” lehˇ ehˇ-eu aˇ yeˇ huiˬ-eu yaw tsaˬ yaw dawˇ heu, aˬ dui-ahˇ aˬ myah luꞈ saˇ tiˇ biꞈ-eu meh.—Iˇsaˬyaˇ 40:31.\nYeˬsuˇ-euˬ k’aˆ baꞈ: K’aˆ baꞈ heu naˇ mˇ myawˬ baꞈ-eu baꞈ kawˬ pyeuꞈ meh. Yeˬsuˇ “Ngaˬ-euˬ k’aˆ baꞈ baꞈ” laˇ lehˇ ehˇ ngeh, aˬ dui-ahˇ aˬ yawꞈ-euˬ g’aˬ k’ehˇ pyeuꞈ laˇ lehˇ kuˇ luꞈ-eu meh. Heu naˇ, aˬ yawꞈ-euˬ gaˇ mˇ-awˇ aˬ yawꞈ-ahˇ dzaw geuꞈ lehˇ ehˇ mawꞈ meh. Heu naˇ kah-eu gaˇ pyeuꞈ-eu maˬ ngeuˇ-a. Aˬ jeˬ miˇ neh ehˇ naˇ, Yeˬsuˇ-euˬ “k’aˆ behˆ yaw pyaˇ”-eu miˇ neh meh. Heu naˇ aˬ dui-ahˇ shiˬ keuˇ ni g’eh-eu jeˬ hawˇ-eu, nui saˇ oꞈ-eu jeˬ biꞈ meh


Aˬkhaˬ-euˬ ga dzahˇ | Akha\nNui saˇ oꞈ luꞈ-uˇ\nABC Dzawˇ gaˬ-eu seuˬ ghaˬ\nN0.1, 2017 ABC dzawˇ gaˬ-eu seuˬ ghaˬ\nNo.2, 2018 ABC Dzawˇ gaˬ-eu seuˬ ghaˬ\nNo.3, 2019 ABC dzawˇ gaˬ-eu seuˬ ghaˬ\nAˬkhaˬ-euˬ ga dzahˇ\nAˇ baˇ laꞈ sawˬ\nMuiˬ-eu aˇ baˇ\nDehꞈ ziˇ ghaˇ duˬ (MP4)\nJa cheuˬ-eu dawˬ chaˇ (MP4)\nJah jeˬ jah kawˆ Video\nNui gahˇ biꞈ-eu (Aˇ baˇ)\nAˬkhaˬ sahˬ boꞈ dzaw-eu\nJa cheuˬ-eu dawˬ chaˇ(Audio)\nAˬkhaˬ sahˬ boꞈ dzaw -eu dawˬ chaˇ\nAˬkhaˬ dawˬ oeˇ gui mehˬ-eu\nJa cheuˬ-eu Aˬkhaˬ chaˇ-eu sahˬ boꞈ\nSahˬ boꞈ phaˇ dmˬ\nAˬkhaˬ sahˬ boꞈ dzaw-eu phaˇ dmˬ\nJawˇ saˇ doˆ -eu\nKha li zaˬ sahˬ boꞈ\nDawˬ oeˇ/dawˬ daˬ\nAˬkhaˬ dawˬ oeˇ/dawˬ daˬ\nZaˬ nyi zmˬ dawˬ\nABC Mehˬ gaˬ zinˇ\n2020 ABC Mehˬ gaˬ zinˇ\n2021 ABC Mehˬ gaˬ zinˇ\nပင်မစာမျက်နှာ » Aˬkhaˬ zaˬ » Aˬkhaˬ-euˬ ga dzahˇ\nMam miˇ qhahˬ-ahˇ jawˇ uˇ le-euˬ tsawˇ haˬ aˇ muˇ deuˬ laꞈ qhoeˇ Tiˇbehˆ-Mam aˇ muˇ pyeuꞈ-eu\n(2) Mam hawˇ-eu aˇ hu Mam aˇ jeuˬ aˇ cha\n(3) Loˬloˬ aˇ muˇ heu deuˬ-aˬ, gaˇ ma (3) khahˇ-ahˇ neh Mam miˇ qhahˬ-ahˇ oe uˇ-euˬ meh.\nAˬkhaˬ tsawˇ jeuˬ deuˬ-aˬ, Loˬloˬ aˇ muˇ pyeuꞈ-awˇ Naˬkhaw lawˇ baˬ(မဲခေါင်မြစ်) laꞈ oˆ phaw mˇ dzaˬ qawꞈ dawˇ-eu miˇ tsaˬ miˇ muiˬ-ahˇ poˆ poˆ-ehˇ oe kha leꞈ ngeh, Laꞈbuiˬ miˇ qhahˬ nahˇ ma ga qhehˬ phaw jaˆ-eu Yuˬnaˬ miˇ tsaˬ-ahˇ jawˇ le-euˬ meh. Qhoeˇ gaˇ neh htiˬ tiˆ Mam miˇ qhahˬ-ahˇ uˇ le-euˬ meh. Aˇ hu Aˬkhaˬ aˬ phoeˬ aˬ bawˇ deuˬ ehˇ-eu-aˬ, Aˬkhaˬ tsawˇ jeuˬ deuˬ qawꞈ, Ja deh lehˇ khuˇ-eu jawˇ duˬ-ahˇ Aˬkhaˬ sahˬ phaˬ baw-awˇ jawˇ yaꞈ-euˬ meh. Ehˇ qawꞈ, gaˇ dahˬ gaˇ dzeˇ jawˇ-eu deuˬ guiˇ deuˆ laˇ-awˇ meuˬ byaˆ-iˇ-euˬ meh. Qhoeˇ naˇ, Aˬkhaˬ zaˬ deuˬ laꞈ oˆ phaw Siˇsaw paˆnaˇ phaw oe kha-euˬ meh.\nSiˇsaw paˆnaˇ-ahˇ neh htiˬ tiˆ aˬ bawˇ Khah soˆ jawˇ baˇ, aˬ yawꞈ-euˬ miˬ sawˇ yo zaˬ hawˇ-eu aˬ yuiꞈ aˬ nyiˇ deuˬ sheuˬ-awˇ Laꞈbuiˬ-Mam miˇ khaˬ pyeuꞈ-eu Naˬla lawˇ gawˆ-ahˇ tcehˆ-awˇ Mam miˇ qhahˬ-ahˇ uˇ le-euˬ meh. Aˬ yawꞈ Mam miˇ qhahˬ-ahˇ uˇ le ghaˬ ngeh, aˬ yawꞈ-euˬ mehˬ nah ghawˬ mya ni phaˇ chaw hteh le-euˬ meh. Naˬla hawˇ-eu Naˬlo lawˇ baˬ yaw khaˬ-ahˇ jaˆ-eu Meuˬyaˬ, Meuˬma hawˇ-eu Law miˇ gawˬ jawˬ-ahˇ 100 qoꞈ ehˇ ghaˬ ni htiˬ gaˇ saˇ-iˬ htiˬ gaˇ jawˇ yaꞈ-euˬ meh.\nAˬkhaˬ tsawˇ jeuˬ deuˬ-aˬ, Naˬkhmˇ lawˇ baˬ (သံလွင်မြစ်) nahˇ ma doˆ qhehˬ phaw Naˬlo hawˇ-eu Na laˬ lawˇ baˬ yaw khaˬ-ahˇ htiˬ gaˇ saˇ-iˬ htiˬ gaˇ jawˇ yaꞈ-euˬ meh. Aˬkhaˬ zaˬ deuˬ-aˬ Naˬlo lawˇ baˬ-ahˇ tcehˆ-awˇ Jeˬdmˇ-Toˆtaˆ phaw maˬ ehˇ, Jeˬdmˇ meuˬ laꞈ taˆ phaw maˬ ehˇ, Meuˬngawˬ, Meuˬgaˆ phaw maˬ ehˇ, Meuˬyawˬ phaw maˬ ehˇ oe-awˇ jawˇ-euˬ meh. Qhoeˇ uˬ taꞈ htiˬ paˆ na deuˬ-aˬ Ta chiˬleˇ phaw jawˇ-iˇ-euˬ meh. Jeˬdmˇ hawˇ-eu Ta chiˬleˇ-ahˇ jawˇ-eu Aˬkhaˬ zaˬ htiˬ paˆ na-aˬ Htaiˬ miˇ qhahˬ-ahˇ phawˇ-iˇ-euˬ meh.\nAˬkhaˬ tsawˇ jeuˬ deuˬ-aˬ, Biˬchmˬ miˇ qhahˬ nahˇ ma doˆ qhehˬ Jeˬdmˇ deh ga hawˇ-eu Jeˬdmˇ dawˬ pheh jaˆ-eu gawˬ jawˬ deuˬ-ahˇ jawˇ-eu myaˬ dzehˬ meh. Iˬ nah-aˬ, Aˬkhaˬ tsawˇ jeuˬ deuˬ Mam miˇ qhahˬ, Htaiˬ miˇ qhahˬ, Biˬyehˆnaˬ miˇ qhahˬ, Laoˇ miˇ qhahˬ hawˇ-eu Laꞈbuiˬ miˇ qhahˬ deuˬ-ahˇ jawˇ luꞈ gaˇ ya mawˇ-eu meh.\nCopyright © 2022, Akha


Aˇ dahˬ 1 AHK - Aˇ dahˬ beh ngeh, mˬ hawˇ-eu miˇ-ahˇ - Bible Search\nAˇ dahˬ int Aˇ dahˬ 2\nAˇ dahˬ 1\nMˬ beh miˇ beh beh-euˬ\n1Aˇ dahˬ beh ngeh, mˬ hawˇ-eu miˇ-ahˇ Miˬyehˇ beh-euˬ meh. 2Miˇ tsaˬ tahˬ kʼawˇ-aˬ, pyawˬ naˬ maˬ siˬ laˇ ni, yaw bahˬ yaw lahˇ-ehˇ ciˬ cuˇ ni jaˆ luꞈ-eu meh. Yawˬ jeˬ na luꞈ kʼoeˇ taˆ iˬ ma laˆ shaˆ iˇ cuꞈ dahˬ pymˬ taˬ-awˇ, zahˇ tsui ni jaˆ-euˬ meh. Kʼoeˇ ngeh, Miˬyehˇ-euˬ baoˬ iˇ cuꞈ kʼoeˇ taˆ cah luꞈ-eu meh. 3Kʼoeˇ naˇ, Miˬyehˇ dawˬ biꞈ-awˇ, “Yaw shehꞈ jaˆ le-awˬ” lehˇ ehˇ ngeh, yaw shehꞈ jaˆ le-euˬ meh. 4Kʼoeˇ gaˇ ya mawˇ ngeh, Miˬyehˇ nui kʼahˇ shiˇ-euˬ meh. Kʼoeˇ naˇ, yaw shehꞈ hawˇ-eu yaw zahˇ-ahˇ Miˬyehˇ biˇ paˆ nehˬ-awˇ, bi gʼawˬ-iˇ-euˬ meh. 5Yaw shehꞈ-ahˇ “Nah gʼahˇ”, yaw zahˇ-ahˇ “Uˬ ciꞈ” lehˇ, aˬ yawꞈ myahˇ nehˬ-euˬ meh. Uˬ ciꞈ kʼoeˇ miˇ buˬ-iˇ-awˇ uˬ shawˬ keuˆ le ngeh, yaw beh nah dzeuˇ-iˇ-euˬ meh.\n6Kʼoeˇ naˇ, “Iˇ cuꞈ nyiˬ paˆ-ehˇ paˆ-iˇ-awˇ bi gʼawˬ-iˇ-eu gʼaˇ duˬ, kaˬ lawˆ baw le-awˬ” lehˇ Miˬyehˇ dawˬ biꞈ ngeh, kaˬ lawˆ baw le-euˬ meh. 7Kaˬ lawˆ kʼoeˇ hmˬ-euˬ kʼoeˇ taˆ paw jaˆ-eu iˇ cuꞈ hawˇ-eu, uˬ moˆ paw jaˆ-eu iˇ cuꞈ-ahˇ Miˬyehˇ biˇ paˆ nehˬ-euˬ meh. 8Kaˬ lawˆ kʼoeˇ hmˬ-ahˇ, “Mˬ” lehˇ Miˬyehˇ myahˇ nehˬ-euˬ meh. Uˬ ciꞈ kʼoeˇ miˇ buˬ-iˇ-awˇ uˬ shawˬ keuˆ le ngeh, nyiˬ nah tiˬ nah dzeuˇ-iˇ-euˬ meh.\n9Kʼoeˇ naˇ, Iˇ cuꞈ maˬ dahˬ-eu pehˇ tsahˇ bi baw laˇ-eu gʼaˇ duˬ, mˬ-euˬ uˬ moˆ paw jaˆ-eu iˇ cuꞈ deuˬ tiˬ paw dzeˇ coeˇ-ahˇ tehꞈ-ehˇ uiˬ-iˇ-awˬ lehˇ Miˬyehˇ dawˬ biꞈ ngeh, kʼoeˇ loꞈ-ehˇ pyeuꞈ laˇ-euˬ meh. 10Iˇ cuꞈ maˬ dahˬ-eu pehˇ tsahˇ-ahˇ, “Miˇ tsaˬ” lehˇ aˬ yawꞈ myahˇ nehˬ-awˇ, iˇ cuꞈ uiˬ-iˇ taˬ-euˬ gaˇ, “Iˬ ma laˆ shaˆ” lehˇ aˬ yawꞈ myahˇ nehˬ-euˬ meh. Kʼoeˇ gaˇ ya mawˇ ngeh, Miˬyehˇ nui kʼahˇ shiˇ-euˬ meh. 11Kʼoeˇ naˇ, Aˇ siˬ kʼaˇ siˬ le nya-awˇ, aˇ nuiˆ kʼaˇ nuiˆ le nya-eu aˇ bawˇ deuˬ hawˇ-eu, sahˬ lahˬ aˇ bawˇ dawˬ tawˆ luꞈ miˇ tsaˬ kʼoeˇ taˆ dehꞈ laˇ-awˬ lehˇ Miˬyehˇ dawˬ biꞈ ngeh, kʼoeˇ loꞈ-ehˇ pyeuꞈ laˇ-euˬ meh. 12Miˇ tsaˬ kʼoeˇ taˆ sahˬ lahˬ aˇ bawˇ deuˬ dehꞈ laˇ-euˬ gaˇ Miˬyehˇ ya mawˇ ngeh, nui kʼahˇ shiˇ-euˬ meh. 13Uˬ ciꞈ kʼoeˇ miˇ buˬ-iˇ-awˇ uˬ shawˬ keuˆ le ngeh, smˬ nah tiˬ nah dzeuˇ-iˇ-euˬ meh.\n14Kʼoeˇ naˇ, “Uˬ ciꞈ nah gʼahˇ biˇ paˆ-eu gʼaˇ duˬ maˬ ehˇ, aˇ nah aˇ yamˬ, aˇ kʼoꞈ aˇ la hawˇ-eu, lawˇ-eu shehˇ-eu aˇ yamˬ aˇ law toꞈ nya-eu gʼaˇ duˬ maˬ ehˇ, mˬ kʼoeˇ taˆ yaw shehꞈ jaˆ le-awˬ. 15Yaw shehꞈ kʼoeˇ deuˬ miˇ tsaˬ kʼoeˇ taˆ bya le-awˬ” lehˇ Miˬyehˇ dawˬ biꞈ ngeh, kʼoeˇ loꞈ-ehˇ pyeuꞈ laˇ-euˬ meh. 16Aˬ cawˬ naˆ maˬ tseˇ huiˬ dzehˬ-eu yaw shehꞈ nyiˬ hmˬ pyeuꞈ-eu, nahˇ ma hawˇ-eu ba la-ahˇ Miˬyehˇ beh-awˇ, nah hawˇ-eu miˇ-ahˇ bi uˆ lahˇ-euˬ meh. Aˬ guiˇ deuˬ-ahˇ kʼawꞈ aˬ yawꞈ beh-euˬ meh. 17Miˇ tsaˬ kʼoeˇ taˆ yaw shehꞈ bi bya-eu gʼaˇ duˬ maˬ ehˇ, 18Nah hawˇ-eu miˇ-ahˇ bi uˆ lahˇ-eu gʼaˇ duˬ maˬ ehˇ, yaw shehꞈ hawˇ-eu yaw zahˇ-ahˇ bi biˇ paˆ-eu gʼaˇ duˬ maˬ ehˇ, yaw shehꞈ kʼoeˇ deuˬ-ahˇ mˬ kʼoeˇ taˆ Miˬyehˇ bi jaˆ-euˬ meh. Kʼoeˇ gaˇ aˬ yawꞈ ya mawˇ ngeh, nui kʼahˇ shiˇ-euˬ meh. 19Uˬ ciꞈ kʼoeˇ miˇ buˬ-iˇ-awˇ uˬ shawˬ keuˆ le ngeh, oeˬ nah tiˬ nah dzeuˇ-iˇ-euˬ meh.\n20Kʼoeˇ naˇ, “Iˇ cuꞈ laꞈ kʼoeˇ kʼaˇ dehꞈ kʼaˇ jawˇ nya-eu jeˬ iˇ cuꞈ laꞈ kʼoeˇ byah laˇ-awˇ, yaw goˇ-ahˇ zaw-eu aˇ jiˇ deuˬ jaˬ lehˇ laꞈ kʼoeˇ byah laˇ-awˬ” lehˇ, Miˬyehˇ dawˬ biꞈ-euˬ meh. 21Iˬ ma laˆ shaˆ laꞈ kʼoeˇ uˇ-eu gʼawˇ mawˇ huiˬ dui dui-eu aˇ mawˇ deuˬ-ahˇ maˬ ehˇ, iˇ cuꞈ laꞈ kʼoeˇ uˇ-eu yaw dehꞈ kʼaˇ dehꞈ-eu jeˬ dawˬ tawˆ luꞈ-ahˇ maˬ ehˇ, aˇ jiˇ kʼaˇ ngeuˇ-eu dawˬ tawˆ luꞈ-ahˇ maˬ ehˇ, Miˬyehˇ beh-euˬ meh. 22Kʼoeˇ deuˬ-ahˇ ya mawˇ ngeh, aˬ yawꞈ nui kʼahˇ shiˇ-euˬ meh. “Iˇ cuꞈ laꞈ kʼoeˇ kʼaˇ uˇ-eu boeˬ boeˬ luˆ luˆ dawˬ tawˆ luꞈ myaˬ laˇ behˇ laˇ-awˇ, iˬ ma laˆ shaˆ laꞈ kʼoeˇ byah laˇ-awˬ. Aˇ jiˇ deuˬ kʼawꞈ myaˬ laˇ behˇ laˇ-awˬ” lehˇ, aˬ yawꞈ dawˬ ngehˬ gʼeh nehˬ-euˬ meh. 23Uˬ ciꞈ kʼoeˇ miˇ buˬ-iˇ-awˇ uˬ shawˬ keuˆ le ngeh, ngaˬ nah tiˬ nah dzeuˇ-iˇ-euˬ meh.\n24Kʼoeˇ naˇ, “Bawˇ tsahˬ jeˬ zaˬ deuˬ maˬ ehˇ, cu nya-eu jeˬ zaˬ yaw yah deuˬ maˬ ehˇ, jeˬ zaˬ kʼaˇ ngeuˇ-eu jeˬ yaw huiˬ yaw nyiˇ dawˬ tawˆ luꞈ miˇ tsaˬ kʼoeˇ taˆ jawˇ laˇ-awˬ” lehˇ Miˬyehˇ dawˬ biꞈ ngeh, kʼoeˇ loꞈ-ehˇ pyeuꞈ laˇ-euˬ meh. 25Kʼoeˇ loꞈ-ehˇ, jeˬ zaˬ kʼaˇ ngeuˇ-eu dawˬ tawˆ luꞈ-ahˇ aˬ yawꞈ beh gʼaˬ jiˇ-euˬ meh. Kʼoeˇ gaˇ ya mawˇ ngeh, aˬ yawꞈ nui kʼahˇ shiˇ-euˬ meh.\n26Kʼoeˇ naˇ, “Aˬ dui maꞈ-euˬ aˇ gʼehˇ-ahˇ duˇ-eu tsawˇ haˬ zaˬ deuˬ-ahˇ beh kaˇ-euˇ. Aˬ yawꞈ maꞈ aˬ dui-ahˇ duˇ-awˇ, ngaˬ shaˬ ngaˬ deˇ deuˬ kʼoeˇ taˆ maˬ ehˇ, bawˇ tsahˬ jeˬ zaˬ hawˇ-eu cu nya-eu jeˬ zaˬ yaw yah deuˬ yaw huiˬ yaw nyiˇ dawˬ tawˆ luꞈ kʼoeˇ taˆ maˬ ehˇ, baoˬ jaˆ tehꞈ-a” lehˇ Miˬyehˇ ehˇ-eu meh. 27Kʼoeˇ naˇ, tsawˇ haˬ zaˬ-ahˇ Miˬyehˇ beh-euˬ meh. Tsawˇ haˬ zaˬ-ahˇ aˬ yawꞈ beh ngeh, aˬ yawꞈ-ahˇ duˇ ni beh-euˬ meh. Zaˬ miˬ zaˬ hawˇ-eu kʼaˬ dzeˇ zaˬ aˬ yawꞈ beh-euˬ meh. 28Kʼoeˇ naˇ, heu loꞈ-ehˇ dawˬ ngehˬ gʼeh-awˇ guiˬ lahˬ biꞈ nehˬ-euˬ meh. “Jeuˬ le o le-awˬ. Naw maꞈ-euˬ zaˬ deuˬ miˇ tsaˬ kʼoeˇ taˆ byah laˇ-awˇ, miˇ tsaˬ-ahˇ uˆ lahˇ luꞈ-uˇ. Ngaˬ shaˬ ngaˬ deˇ, ho zaˬ nga jiˇ hawˇ-eu, bawˇ tsahˬ jeˬ zaˬ deuˬ-ahˇ haw-eu pyaˆ-eu gʼaˇ duˬ, ngaˇ naw maꞈ-ahˇ gaˇ biꞈ-eu ma. 29Naw maꞈ bi dzaˬ bi dawˇ-eu gʼaˇ duˬ, dzaˬ la gʼo cehˇ, aˇ siˬ aˇ lu hawˇ-eu, sahˬ lahˬ gʼawˬ daˇ deuˬ naw maꞈ-ahˇ ngaˇ biꞈ taˬ gʼaˬ-euˬ ma. 30Ehˇ kʼawꞈ, bawˇ tsahˬ jeˬ zaˬ hawˇ-eu ho zaˬ nga jiˇ dawˬ tawˆ luꞈ bi dzaˬ-eu gʼaˇ duˬ, yaˇ moꞈ deuˬ hawˇ-eu aˇ paꞈ tsoꞈ myaˬ-eu baw duˆ aˇ bawˇ deuˬ ngaˇ biꞈ taˬ-euˬ ma” lehˇ ehˇ nehˬ-euˬ meh. Miˬyehˇ kʼoeˇ loꞈ-ehˇ ehˇ gʼaˬ ngeh, aˬ yawꞈ neh kʼaˇ ehˇ-euˬ loꞈ-ehˇ pyeuꞈ laˇ-euˬ meh. 31Miˬyehˇ-aˬ, yawˬ ha neh mˇ gʼaˬ taˬ-euˬ gaˇ deuˬ-ahˇ haw-awˇ, nui kʼahˇ shiˇ dui dui-euˬ meh. Uˬ ciꞈ kʼoeˇ miˇ buˬ-iˇ-awˇ uˬ shawˬ keuˆ le ngeh, koꞈ nah tiˬ nah dzeuˇ-iˇ-euˬ meh.