Dehꞈ ziˇ gaˇ kawˆ: Dahˬ beh ngeh iˇ shaˬ shaˬ k’awꞈ aˇ saˬ saˬ leˇ ngeh dehꞈ dzaˬ laˇ | Samuel F. Herd\nLoꞈ-eu nymˇgoˇ (Dzaw ngeh zmˬ-eu dmˬ) | Ngaˬ siˬ ba la 2018\nDehꞈ ziˇ gaˇ kawˆ\nDahˬ beh ngeh iˇ shaˬ shaˬ k’awꞈ aˇ saˬ saˬ leˇ ngeh dehꞈ dzaˬ laˇ\nShaˬmeuˬlaˆ Eˇ-peu Heuˇ-teuˬ Neh ja-euˬ\nNgaˇ Aˬmeˬliˇkaˬ miˇ k’ahˬ Eˇdiˬ-yaˇnaˬ gahˬ kaˬ Liˇbaˬtiˬ meuˬ meuˬ zaˬ-ahˇ jaˆ-eu daˇ kawˬ neh tsoˆ taˬ-euˬ ya cmˇ cmˇ zaˬ-ahˇ dehꞈ le-euˬ ma. Ngaˬ da ngaˬ ma zaˬ g’awˬ mya g’aˬ jawˇ-awˇ ngaˇ dehꞈ le ngeh-aˬ aˬ li tiˬ g’aˬ aˬ buˇ tiˬ g’aˬ lehˇ baw dzeuˇ taˬ-euˬ meh. Ngaˇ dehꞈ le g’aˬ naˇ aˬ li nyiˬ g’aˬ hawˇ-eu aˬ buˇ 1 g’aˬ lehˇ paˇ baw-euˬ meh.\nNgaˬ neh dehꞈ le-euˬ daˇ kawˬ ya cmˇ\nSahˬ boꞈ dzaw luꞈ ngeh tiˬ jeˬ-iˬ maˬ poˆ maˬ paˇ laˇ-aˬ siˬ. Nyiˇ ngeh-euˬ sahˬ boꞈ dzaw cawˬ deuˬ hawˇ-eu huiˬ laˇ ngeh-euˬ dzaw cawˬ deuˬ aˬ yawꞈ tiˬ deuˬ tehꞈ meh. Meuˬ laꞈ k’oeˇ jawˇ-eu deuˬ myaˬ ni tiˬ g’aˬ tiˇ g’aˬ siˬ nya meh.\nNgaˬ da ngaˬ ma zaˬ 7 g’aˬ jawˇ-eu meh. Ngaˇ zaˬ guˬ ngeh yaˇ mˇ dzaw-euˬ ma\nLiˇbaˬtiˬ meuˬ-euˬ tiˬ jaw yaˇ ngeh jaˆ byah taˬ-awˇ myaˬ tiˬ paˆ aˇ du ka-eu meh. Ngaˇ dehꞈ le ngeh ngaˬ da yaˇ mˇ zaˬ pyeuꞈ-miˇ neh ngaˇ zaˬ guˬ ngeh yaˇ tsehˬ-eu lawˬ liˬ yeuꞈ dzaw-awˇ yaˇ mˇ-euˬ ma.\nNgaˇ aˬ da zaˬ guˬ maˬ jawˇ haw-aˬ. Ngaˇ dehꞈ le ngeh-aˬ ngaˬ da 56 k’oꞈ byah laˇ-awˇ ngaˬ ma 35 k’oꞈ byah laˇ-euˬ meh. Ngaˬ da jawˇ saˇ doˆ-awˇ loˆ ga ni g’eh-eu meh. Ngaˬ da gaˇ mˇ gaˇ gaˬ-awˇ zaˬ deuˬ-ahˇ k’awꞈ yaw bym bym ni mehˬ-eu meh. Ngaˬ da pyuˇ g’awˬ mya ni maˬ poˆ nya k’awꞈ nga maꞈ bi jawˇ-eu iˇ kahˇ nga maꞈ bi dm-eu moeˬ tsoeˬ nga maꞈ bi dzaˬ-eu dzaˇ loꞈ ni jaˆ-eu uˬ taꞈ aˬ myah luꞈ nga maꞈ-ahˇ aˇ yamˬ biꞈ nya-eu meh. Ngaˬ da 93 k’oꞈ-ahˇ shiˇ-awˇ ngaˬ ma 86 k’oꞈ-ahˇ shiˇ-euˬ meh. Ngaˬ da ngaˬ ma Yeˬhawˇbaˬ-euˬ Saˇ kiˇ maˬ ngeuˇ k’awꞈ ngaˬ nyiˇ tiˬ g’aˬ Saˇ kiˇ pyeuꞈ-awˇ 1972 k’oꞈ-ahˇ neh naˇ saˇ jaˇ ziꞈ-eu sheuˬ g’eh-eu g’aˬ pyeuꞈ-euˬ meh.\nYaw nyiˇ ngeh\nNgaˬ ma zahˇ paw yaw muiˬ-ehˇ tawˬ-awˇ nga maꞈ-ahˇ jawˇ nah yawˬ jaw na luꞈ uˬ duˬ tahˬ nymˇ-ahˇ sheuˬ sheuˬ-ehˇ iˇ-eu meh. Ngaˇ tseˇ nyiꞈ k’oꞈ k’awˆ laˇ ngeh smˇ g’aˬ tiˬ poeˬ miˬ yehˇ-euˬ gaˇ kawˆ ya gaˬ dahˬ beh-euˬ ma. Teu miˇ neh ngaˇ aˬ ma-ahˇ “Aˇ yamˬ tiˬ yamˬ laꞈ k’oeˇ tehꞈ-ehˇ Yeˬsuˇ zaˬ hawˇ-eu Aˬda aˬ joˆ-ehˇ pyeuꞈ nya-a” lehˇ naˇ haˬ-euˬ ma. “Gaˇ kawˆ heu-aˬ maˬ siˬ jiˇ nya-eu jeˬ pyeuꞈ-a li-oˇ aˬ dui g’oˆ shaw-eu maˬ loˬ-a” lehˇ ngaˬ ma ehˇ-eu meh. Gaˇ kawˆ heu naˇ ngaˬ-euˬ g’aˇ duˬ maˬ g’oˆ shaw laˇ-eu jeˬ pyeuꞈ luꞈ-a siˬ. Ngaˇ 14 k’oꞈ laˇ ngeh puˬ dahˬ puˬ dzeˇ jaˆ-eu lawˇ gawˆ-ahˇ iˇ cuꞈ shawˇ-euˬ ma. Teu ngeh ngaˇ iˇ cuꞈ-ahˇ smˬ poˆ bi dehˬ nuiꞈ-euˬ ma. Heu naˇ Aˬda-euˬ g’aˇ duˬ Zaˬmaˇ-euˬ g’aˇ duˬ muiˬ-eu shawˇ-eu yaw sahˇ g’aˇ duˬ pyeuꞈ meh.\n1952 yehˇ maˬ geuꞈ iˇ mi na-ehˇ 17 k’oꞈ k’awˆ ngeh\nNgaˇ tseˇ daˇ teu kaˬ-ahˇ dzaw ngeh ngaˬ-euˬ cawˬ bawˇsiˬ teˇ zaˬ pyeuꞈ-awˇ ngaˬ-ahˇ jiˇ teˇ laˇ lehˇ cawˬ-eu meh. Ngaˇ Goˇdeˇ Ga-la-suiꞈ bawˇsiˬ aˇ muˇ-ahˇ uˇ iˇ-awˇ teu naˆ naˆ-ehˇ maˬ nya miˇ neh nyiˬ poˆ smˬ poˆ teˇ naˇ naˬ-euˬ ma. Tiˬ k’ehˬ naˇ ngaˇ yehˇ ya geuꞈ iˇ-awˇ Jeˬmaˬni miˇ k’ahˬ-ahˇ bi sha g’eh-euˬ ma. Yehˇ-euˬ aˬ yuiꞈ ngaˇ muiˬ-eu sheuˬ g’eh-eu g’aˬ pyeuꞈ nya-eu jeˬ nga lehˇ noeˬ-eu miˇ neh yehˇ-euˬ dzaw nymˇ-ahˇ bi dzaw tawꞈ iˇ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ maꞈ ngaˬ-ahˇ aˬ myah luꞈ yehˇ bi geuꞈ mawꞈ k’awꞈ ngaˬ-ahˇ maˬ geuꞈ mawꞈ-eu miˇ neh yehˇ nyiˬ k’oꞈ geuꞈ naˇ 1956 k’oꞈ-ahˇ naˬ-euˬ ma. K’oeˇ gaˇ neh naˇ beu gaˇ dui dui-eu yehˇ tiˬ muˇ-ahˇ paˇ ahˇ iˇ-euˬ ma.\n1954-1956 ngaˇ Aˬmeˬliˇkaˬ-euˬ yehˇ nyiˬ k’oꞈ geuꞈ-euˬ ma\nDehꞈ-eu jeˬ yaw shuiꞈ dahˬ beh\nYaw tsaˬ yaw dawˇ-ahˇ maˬ siˬ nya ngeh ngaˇ zaˬ yo aˬ li maˇ diˇ deuˬ aˬ joˆ-ehˇ g’eh-eu lehˇ jah bahˬ taˬ-euˬ ma. Tiˬbiˬ laꞈ k’oeˇ hawˇ-eu ngaˬ-euˬ tiˬ jawˬ jawˇ-eu tsawˇ haˬ deuˬ loꞈ-ehˇ noeˬ caw-eu miˇ neh Jaˇliꞈ gaˇ kawˆ ja-eu aˬ li deuˬ naˇ zaˬ yo aˬ li-ahˇ maˬ duˇ nga lehˇ ngaˇ noeˬ-euˬ ma. Ehˇ k’awꞈ ngaˬ-euˬ dehꞈ ziˇ-ahˇ poˆ laˇ paˇ laˇ-eu tiˬ jeˬ na-ahˇ ya dzaw-euˬ ma. Tiˬ nah ngaˇ lawˬ liˬ yaw neˇ yeuꞈ-awˇ meuˬ-ahˇ le ngeh aˬ buˇ zaˬ guˬ nyiˬ g’aˬ deh naˬ laˇ-eu meh. Aˬ yawꞈ nyaꞈ ngaˬ shahˬ-euˬ aˬ nyiˇ pyeuꞈ-awˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ Saˇ kiˇ pyeuꞈ-eu meh. Ngaˇ aˬ yawꞈ nyaꞈ neh biꞈ-euˬ Loꞈ-eu nymˇgoˇ Noeˬlaˇ-awꞈ! paˇ dmˬ gui haw-euˬ k’awꞈ teu naˆ naˆ-ehˇ maˬ siˬ laˇ nya. Nymˬ-mˇ poˆ naˇ aˬ yawꞈ nyaꞈ ngaˬ-ahˇ aˇ muˇ Jaˇliꞈ dzaw gaˇ iˇ ma lehˇ caw ngeh shaˇ noeˬ haw ma lehˇ ehˇ nehˬ-euˬ ma. Aˬ yawꞈ nyaꞈ uiˇ uiˇ-ehˇ “Ehˇ taˬ-euˬ loꞈ-ehˇ bi jaˆ de” lehˇ ehˇ ngeh “Euˬ za meh” lehˇ ehˇ nehˬ-euˬ ma.\nNgaˇ oe ma lehˇ ehˇ nehˬ-euˬ lehˬ iˇ-euˬ lehˇ miˇ-a. Ehˇ k’awꞈ ehˇ dzeuˇ taˬ-euˬ miˇ neh maˬ iˇ maˬ geuꞈ nya. Teu miˇ neh ngaˇ bawˬ dzaˬ gaˇ iˇ-euˬ ma. Teu gaˇ zaˬ deuˬ Jaˇliꞈ gaˇ kawˆ-ahˇ siˬ nya dui dui gaˇ ya mawˇ ngeh ngaˬ-ahˇ zahˬ leˇ-eu lehˇ miˇ-a. Ngaˇ yawˬ jaw na luꞈ ngaˬ ma nehˬ-ehˇ uˬ duˬ tahˬ nymˇ-ahˇ iˇ-euˬ k’awꞈ tiˬ jeˬ-iˬ maˬ siˬ nya nya. Teu loꞈ-ehˇ g’eh gaˇ ya mawˇ-euˬ miˇ neh ngaˬ-ahˇ Jaˇliꞈ dzaw mawꞈ laˇ-awˇ Jaˇliꞈ dzaw ma lehˇ ehˇ nehˬ-euˬ ma. Ngaˬ neh ya dzaw beh beh-euˬ jeˬ naˇ huiˬ dzehˬ dzehˬ-eu Miˬyehˇ-euˬ tsawˇ myahˇ naˇ Yeˬhawˇbaˬ lehˇ ya siˬ-euˬ ma. Gaˇ hu ngaˇ ngaˬ ma-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ Saˇ kiˇ aˬ suˇ g’aˬ-a lehˇ naˇ haˬ haw-euˬ ma. “Teu deuˬ laˬ aˬ yawꞈ maꞈ Yeˬhawˇbaˬ lehˇ kuˇ-eu tsawˇ mawˬ tiˬ g’aˬ-ahˇ uˬ duˬ tahˬ-eu meh” lehˇ ngaˬ ma ehˇ-eu meh. Ehˇ k’awꞈ nymˬ-mˇ naˇ ngaˬ-ahˇ myaˆ nuiˆ byeh laˇ shaw miˇ-a.\nNgaˇ yaw tsaˬ yaw dawˇ-ahˇ ya mawˇ maˬ lehˇ siˬ nya-eu miˇ neh kawˇ ma-ehˇ huiˬ laˇ mahˇ laˇ-euˬ ma. 1957 Smˇ siˬ siˬ-ahˇ bawˬ dzaˬ dahˬ beh iˇ-euˬ poˆ-ahˇ neh baˬ la 9 siˬ naˇ iˇ cuꞈ shawˇ-euˬ ma. Teu gaˇ neh naˇ ngaˬ-euˬ nui noeˬ paˇ iˇ-euˬ meh. Ngaˬ-ahˇ laꞈ k’aˬ cehˇ dui dui miˇ-a Jaˇliꞈ maˇ diˇ zaˬ yo aˬ li-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ mehˬ-eu lehˇ ya siˬ-euˬ miˇ neh. Yeˬsuˇ maˇ diˇ zaˬ yo aˬ li tiˬ g’aˬ meh. Aˬ yawꞈ aˬ cawˬ naˆ maˬ tseˇ g’aˬ k’aˆ-awˇ baoˬ ahˇ k’awꞈ tiˬ g’aˬ nehˬ-ehˇ-iˬ maˬ diˬ ceh ceh-a. Maˬ keuˆ laˇ miˇ ehˇ taˬ loꞈ-ehˇ aˬ yawꞈ “k’ehˬ-eu jeˬ-ahˇ . . . dawˬ g’oꞈ maˬ doˆ ni daˬ-euˬ meh.” (Iˇsaˬyaˇ 53:2 7) Yeˬsuˇ-euˬ g’aˬ k’ehˇ maˇ diˇ deuˬ naˇ “tsawˇ haˬ yawˬ g’aˬ na luꞈ-ahˇ g’awˬ shaˬ ya gaˬ” nga lehˇ ngaˇ ya siˬ-euˬ ma.—2 Tiˆmoˇseˬ 2:24.\nK’oeˇ gaˇ neh tiˬ k’oꞈ naˇ 1958 k’oꞈ-ahˇ ngaˇ huˬ mehˬ mehˬ-eu g’aˬ geuꞈ-euˬ ma. Ehˇ k’awꞈ tiˬ k’ehˬ naˬ-euˬ ma. Aˬ jeˬ miˇ neh nga? Ngaˬ-ahˇ aˇ muˇ Jaˇliꞈ dzaw-iˇ ma lehˇ cawˬ laˇ-euˬ k’oeˇ nyiˬ g’aˬ laꞈ k’oeˇ neh tiˬ g’aˬ pyeuꞈ-eu Gawˇliˬ-yaˬ nehˬ-ehˇ sheuˬ dahˬ dzaˬ-euˬ miˇ neh ma. Aˬ yawꞈ-ahˇ ya yuˇ-euˬ tiˬ pawˬ-iˬ nui ma maˬ cawˆ nya. Teu ngeh aˬ yawꞈ poeˬ dui dui-eu sehˇ pyeuꞈ-eu loꞈ-ehˇ nymˬ-mˇ keuˆ ni pyeuꞈ luꞈ-a siˬ. Ngaˬ-euˬ g’aˇ duˬ naˇ Gawˇliˬ-yaˬ miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ-euˬ sehˇ deuˬ laꞈ k’oeˇ neh k’aˇ poeˬ-eu hmˬ pyeuꞈ meh. Aˬ yawꞈ nehˬ-ehˇ oeˇ mˇ ya baˇ-euˬ laˬ k’aˬ cehˇ-eu lehˇ miˇ-a. Nymˬ-mˇ poˆ-aˬ Gawˇliˬ-yaˬ aˬ yawꞈ-euˬ gaˇ kawˆ ja gaˇ naˇ haˬ kaˇ-euˇ.\n“Ngaˬ peh mehˇ nmˇ 16 g’aˬ jawˇ-awˇ ngaˬ ma naˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ Saˇ kiˇ pyeuꞈ-eu meh. Ngaˇ 14 k’oꞈ k’awˆ ngeh ngaˬ ma shiˇ-awˇ teu gaˇ neh naˇ ngaˬ da Jaˇliꞈ dzaw laˇ-euˬ meh. Ngaˬ ma maˬ paˇ jawˇ-eu miˇ neh ngaˬ-euˬ aˇ yuiꞈ 12 daˇ dzaw ngeh aˬ nyiˇ deuˬ-ahˇ cu-awˇ g’awˬ nyoeˇ dzaˇ saꞈ mˇ-awˇ ngaˬ da g’oꞈ laˇ ngeh tiˬ kawˆ loꞈ-ehˇ dzaˬ nya-eu g’aˇ duˬ nga nyaꞈ mehˇ nmˇ-ahˇ sahˬ boꞈ tiˬ nah tiˬ g’aˬ-ehˇ bi dzaw le-eu za meh laˬ lehˇ ngaˬ da saˬ laˬ-ahˇ shaˇ iˇ-euˬ meh. Saˬ laˬ nui ma tsaˬ-eu miˇ neh nga nyaꞈ mehˇ nmˇ ngaˬ-euˬ aˇ yuiꞈ dzaw g’aˬ ngeh keuˆ ni heu loꞈ-ehˇ jahˇ-euˬ ma. Saˇ kiˇ 2 g’aˬ nga pehˬ nymˇ-ahˇ mehˬ laˇ-euˬ miˇ neh nga pehˬ 11 g’aˬ Saˇ kiˇ pyeuꞈ laˇ-euˬ ma. Ngaˬ-ahˇ tsaꞈ gaˬ iˇ-eu ya leˇ-eu lehˇ miˇ-a. Ehˇ k’awꞈ zawˇ-ehˇ shaꞈ dawˇ baw-eu miˇ neh ngaˬ-euˬ k’aˬ dzeˇ zaˬ g’awˬ mya k’oꞈ caw ba nehˬ-euˬ meh.”\nGawˇliˬ-yaˬ nga nyaꞈ 1959 k’oꞈ Nyiˬ siˬ ba la-ahˇ oeˇ mˇ baˇ-awˇ tiˬ kawˆ loꞈ-ehˇ huˬ mehˬ mehˬ-eu gaˇ mˇ-euˬ ma. Teu ngeh k’oꞈ Shiꞈ siˬ siˬ-ahˇ Beˬdeˬlaˇ-ahˇ mˇ iˇ-eu lehˇ sahˬ boꞈ aˇ taꞈ shaˬ g’eh-euˬ ma. Nga nyaꞈ saˇ naˇ dawˬ pehˬ hmˬ-ahˇ mˇ iˇ mawꞈ-eu lehˇ miˇ-a. Mehˇ nmˇ Saiˇmoˬ Keˇ-leˇkeuˬ nga nyaꞈ-ahˇ naˇ haˬ tseˇ ngeh Beˬdeˬlaˇ-ahˇ nymˇ dahˬ baw-eu deuˬ maˬ geuꞈ-a lehˇ ehˇ-eu meh. K’oeˇ ngeh yamˬ-ahˇ teu loꞈ-ehˇ g’eh-eu meh. Ehˇ k’awꞈ nga nyaꞈ Beˬdeˬlaˇ-ahˇ mˇ mawꞈ nya siˬ. G’awˬ mya k’oꞈ byah laˇ ngeh noeˬ taˬ-euˬ loꞈ-ehˇ pyeuꞈ laˇ-euˬ meh.\nTsaꞈ gaˬ-eu deuˬ loˬ-eu aˬ geu tsahˇ-ahˇ iˇ paˬ nga lehˇ saˇ naˇ dawˬ pehˬ hmˬ-ahˇ sahˬ boꞈ boꞈ g’eh-euˬ ma. Aˬ yawꞈ maꞈ tiˬ tsahˇ toeˬ mehˬ-eu tehꞈ meh. Teu naˇ Aˇkeˬsaˬ gahˬ kaˬ Paiˇ Baˬ-laˬ meuˬ teu gaˇ pyeuꞈ meh. Teu ngeh yamˬ-ahˇ aˇ muˇ nyiˬ muˇ jaˆ-eu tehꞈ meh. Tiˬ muˇ naˇ tsawˇ haˬ yaw ba deuˬ-euˬ laꞈ taꞈ pyeuꞈ-awˇ nyaˆ taꞈ tiˬ muˇ naˇ yaw naˆ deuˬ-euˬ g’aˇ duˬ meh. Nga nyaꞈ tsaꞈ gaˬ-eu deuˬ 14 g’aˬ jawˇ-eu yaw naˆ deuˬ-euˬ aˇ muˇ-ahˇ ya jawˇ iˇ-euˬ ma.\nTsawˇ haˬ yaw naˆ yaw ba biˇ paˆ miˇ ya shaˬ\nYeˬhawˇbaˬ-euˬ Saˇ kiˇ deuˬ tsaꞈ gaˬ-eu deuˬ yaw naˆ yaw ba lehˇ aˬ jeˬ miˇ neh biˇ paˆ nga lehˇ nawˇ noeˬ tehꞈ-a. Teu naˇ teu ngeh yamˬ-ahˇ toˆ-ehˇ maˬ biˇ paˆ naˇ maˬ geuꞈ nya-eu miˇ neh meh. Teu ngeh yamˬ-ahˇ yaw naˆ yaw ba tiˬ gaˇ bi jawˇ keuˬ naˇ zahˇ sahˇ k’oꞈ-ahˇ bahˬ-awˇ suˬ saˬ laˇ nya meh. Yaw myaˬ gaˇ-euˬ mehˇ nmˇ deuˬ shaˬ jiˇ maˬ duˇ leˇ-eu deuˬ tiˬ kawˆ loꞈ-ehˇ uiˬ leˇ-awˇ bawˬ dzaˬ naˇ Bawˬdzaˬnymˇ laˆ cawˆ laˇ gaˇ guˆ-eu meh. K’oeˇ naˇ mehˇ nmˇ yaw naˆ deuˬ yaw ba deuˬ-euˬ iˇ kahˇ-ahˇ tsaꞈ gaˬ iˇ naˇ diˬ laˇ-eu meh. Yaw muiˬ-ehˇ tsaꞈ gaˬ daˆ leꞈ nya-eu g’aˇ duˬ zahˇ sahˇ k’oꞈ-ahˇ ya caw teh-awˇ g’awˬ myahˇ maˬ g’eh-ehˇ muiˬ daˆ laˇ tehꞈ-a lehˇ noeˬ tmˬ-euˬ ma.\nTeu ngeh yamˬ-ahˇ tsaꞈ gaˬ-eu yaw awˬ maˬ ngeuˇ-a. Tsawˇ haˬ yaw naˆ deuˬ jawˇ gaˇ tsaꞈ gaˬ iˇ ngeh maˬ yehˆ maˇ yehˆ-ehˇ tsawˇ haˬ yaw ba deuˬ-euˬ nymˇ-ahˇ zaˬ leˇ naˇ yaw nymˇ nymˇ lehˇ tsaꞈ gaˬ-eu laˬ maˬ ngeuˇ naˇ seuˆ maꞈ ma lehˇ ehˇ nehˬ-awˇ yawˬ nymˇ yawˬ-ahˇ iˇ de laˬ lehˇ yaw kawˇ-ehˇ ya noeˬ tsehˆ-eu meh. Teu ngeh yamˬ-ahˇ tsaꞈ gaˬ-eu naˇ heu loꞈ-ehˇ g’eh-eu meh.\nGawˇliˬ-yaˬ nga nyaꞈ huˬ mehˬ mehˬ ngeh gaˇ mˇ-awˇ yawˬ haˇ yawˬ ha ya cu-eu meh. Nga nyaꞈ-euˬ gaˇ myaˬ-eu tiˬ paˆ pyuˇ ui cuiˆ za-eu tehꞈ meh. Gawˇliˬ-yaˬ iˇ kahˇ-euˬ gaˇ ui cuiˆ na mˇ-eu meh. Iˇ kahˇ tiˬ kahˇ naˇ ngaˬ-ahˇ bi caw ba-eu miˇ neh Gawˇliˬ-yaˬ aˇ yamˬ tiˬ k’ehˆ tehꞈ-ehˇ mˇ luiˆ jiˇ nya meh. Heu pehˬ nah g’ahˇ hawˬ byawˇ jiˇ biꞈ-eu meh. Nga nyaꞈ iˇ kahˇ-ahˇ maˬ g’oꞈ iˇ mi na-ehˇ biˇ dzaˬ-eu ma. Yawˬ jaw na luꞈ iˇ kahˇ tiˬ kahˇ-ahˇ mˇ iˇ ngeh Gawˇliˬ-yaˬ moeˬ tsoeˬ jeˬ-awˇ ngaˇ naˇ yaˇ kmˇ mˇ-awˇ laˇ g’oˆ zaˬ siˆ shawˇ-eu uˬ taꞈ iˇ kahˇ tiˬ jawˬ laˆ buˇ-eu ma. K’oeˇ naˇ tsawˇ haˬ yaw ba-euˬ iˇ kahˇ tiˬ kahˇ-ahˇ nga nyaꞈ laˇ g’oˆ zaˬ siˆ shawˇ-eu ma. Nah ga ni Gawˇliˬ-yaˬ laꞈ k’oeˇ siꞈ-awˇ ngaˇ naˇ laꞈ nyiˇ siꞈ-eu ma. Aˬ yawꞈ pehˬ nah g’ahˇ haw byawˇ bi dzaˬ-eu meh. Gawˇliˬ-yaˬ laꞈ k’oeˇ ya dzaˬ k’awꞈ aˬ yawꞈ pehˬ nehˬ-ehˇ maˬ dzaˬ-a. Ngaˇ naˇ lawˬ liˬ naˬ duˬ-ahˇ dzaˬ-eu ma. Teu naˇ ngaˬ-euˬ g’aˇ duˬ tiˬ jeˬ-iˬ maˬ g’eh-a. G’awˬ nyoeˇ jiˇ kuiˇ-eu lehˇ miˇ-a. Aˬ yawꞈ pehˬ muiˬ-eu nymˇ jiˇ tiˬ jiˇ pyeuꞈ k’awꞈ dawˬ peh jawˇ-eu deuˬ-euˬ nui noeˬ ahˇ-eu meh. Tiˬ poˆ lawˬ liˬ yaꞈ tsiˇ dawˆ duˬ-ahˇ iˇ ngeh pyeuꞈ laˇ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ noeˬ nya siˬ. Yaꞈ tsiˇ dawˆ g’aˬ-awˇ Gawˇliˬ-yaˬ gaˇ nyiˇ tiˬ poˆ iˇ-eu za meh laˬ lehˇ aˬ li yaw ba tiˬ g’aˬ-ahˇ naˇ haˬ ngeh aˬ yawꞈ nui ma pehˇ-eu laꞈ k’oeˇ ngaˬ-ahˇ haw tsoˆ taˬ-awˇ “Piˬ tehˬ taˬ nga.” lehˇ ehˇ-eu meh.\nMaˬ ngehˇ leˇ coeˇ-eu g’awˬ shaˬ gaˬ-eu jeˬ\nEhˇ k’awꞈ nga nyaꞈ mehˇ nmˇ deuˬ nehˬ-ehˇ muiˬ-eu aˇ yamˬ jaˆ-awˇ tsaꞈ gaˬ-eu gaˇ-ahˇ ya leˇ-eu lehˇ miˇ-a. Nga nyaꞈ Paiˇ Baˬ-laˬ meuˬ-ahˇ oe keuˆ beh beh ngeh aˇ muˇ-euˬ gaˇ mˇ-eu g’aˬ lehˇ kuˇ-eu mehˇ nmˇ nehˬ-ehˇ yaꞈ-euˬ ma. Aˬ yawꞈ-euˬ miˬ zaˬ Saˇ kiˇ maˬ pyeuꞈ laˇ-euˬ siˬ miˇ neh Gawˇliˬ-yaˬ Jaˇliꞈ mehˬ nehˬ-euˬ meh. Ngaˇ naˇ aˬ yawꞈ-euˬ aˬ buˇ hawˇ-eu aˬ yawꞈ-euˬ oeˬ paˬ-ahˇ mehˬ-euˬ ma. Aˬ ma g’aˬ hawˇ-eu aˬ buˇ g’aˬ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ mˇ-eu lehˇ noeˬ tsehˆ-awˇ iˇ cuꞈ shawˇ-euˬ meh.\nNga nyaꞈ tsawˇ haˬ yaw ba deuˬ-euˬ aˇ muˇ-ahˇ g’oeˇ-eu cawˬ yaw myaˬ g’aˬ jawˇ-eu ma. Aˬ yawꞈ maꞈ hawˬ dzaˬ laˇ lehˇ tiˬ k’ehˬ maˬ taˬ kuˇ meh. Ehˇ k’awꞈ nga maꞈ tiˬ kawˆ loꞈ-ehˇ jawˇ gaˇ aˬ cawˬ maˬ bi mawˇ-eu g’aˇ duˬ uˬ ciꞈ paw ya iˇ-eu meh. Kuˇ Kehˇ Kehˬ (KKK) aˇ muˇ teu naˇ teu ngeh yamˬ-ahˇ yaw ba yaw naˆ tseˇ paˆ gaˇ g’aˬ biꞈ-awˇ yaw haiˬ jeˬ mˇ-eu paw tsawˇ myahˇ doˆ dui dui-eu meh. Ngaˇ Haˇloˬg’oiˬ tiˬ miˇ-ahˇ aˬ li tiˬ g’aˬ KKK aˇ muˇ-euˬ moeˬ tsoeˬ dmˬ-awˇ guiˇ ga-ahˇ nuiˇ luꞈ-eu gaˇ kawˆ nymˬ-mˇ keuˆ noeˬ nya siˬ. Ehˇ k’awꞈ maˬ muiˬ-eu gaˇ kawˆ heu mehˇ nmˇ yaw kaˬ gaˬ-eu jeˬ-ahˇ maˬ laˆ naˬ nya-aˬ. Jawˇ la yamˬ tiˬ k’oꞈ-ahˇ nga nyaꞈ huiˬ-eu mehˬ bawˬ smˬ nah-ahˇ iˇ-eu g’aˇ duˬ pyuˇ loˬ laˇ taˬ ngeh mehˇ nmˇ tiˬ g’aˬ 1950 k’oꞈ-ahˇ-euˬ ngaˬ-euˬ lawˬ liˬ zeuˇ ma lehˇ ehˇ-euˬ meh. K’oeˇ gaˇ neh ba la tiˬ siˬ naˇ tiˬ nah ngaˬ nyaꞈ uˬ tsaˇ tsoˆ tsoˆ-ehˇ tsaꞈ gaˬ iˇ-awˇ yaw myaˬ g’aˬ-ahˇ Jaˇliꞈ mehˬ-awˇ iˇ kahˇ-ahˇ oꞈ keuˆ laˇ ngeh tsawˬ guˆ-iˇ dui dui-euˬ ma. Nga nyaꞈ-euˬ lawˬ liˬ iˇ kahˇ mehˬ shi naˬ taˬ laˇ-awˇ seuˬ g’aˬ tiˬ taꞈ dawˆ tehˬ taˬ-euˬ meh. Sahˬ boꞈ teu laꞈ k’oeˇ “Ngaˇ nawˬ-ahˇ lawˬ liˬ biꞈ k’oꞈ nehˬ ma. Heu naˇ ngaˬ-euˬ laꞈ sawˬ ma. Nawˬ-euˬ mehˇ nmˇ.” lehˇ boꞈ taˬ-euˬ meh.\nYa puˬ-euˬ nyaˆ taꞈ tiˬ kawˆ naˇ ngaˬ-euˬ nui ma-ahˇ zaw laˇ dui dui-eu mehˇ nmˇ deuˬ-euˬ nui ma muiˬ-eu jeˬ pyeuꞈ meh. 1962 k’oꞈ-ahˇ ngaˇ-ahˇ Niˬ-yuˬ Yawˇ Saˇ-uˇ Lehˇsiˬ meuˬ-ahˇ Miˬyehˇ gaˇ mˇ-eu sahˬ boꞈ dzaw nymˇ-ahˇ dzaw laˇ lehˇ kuˇ-eu meh. Dzaw nymˇ teu naˇ ba la tiˬ siˬ byah ni ya dzaw-awˇ aˇ muˇ-ahˇ sheuˬ g’eh-eu deuˬ aˇ maꞈ-ahˇ sheuˬ g’eh-eu deuˬ gahˬ kaˬ-ahˇ sheuˬ g’eh-eu deuˬ-ahˇ mehˬ-eu jeˬ pyeuꞈ meh. Teu ngeh ngaˇ gaˇ maˬ jaˆ pyuˇ jiˇ yaw k’aˆ-ehˇ maˬ ahˇ Paiˇ Baˬ-laˬ meuˬ-ahˇ jaˆ-eu naˬ gaˬ nehˬ-ehˇ taꞈ leˇ-eu jeˬ mˇ-eu gaˇ mˇ duˬ tiˬ tsahˇ ngaˇ jawˇ gaˇ naˬ gaˬ ngehˬ laꞈ-awˇ gaˇ-euˬ gaˇ kawˆ naˇ haˬ tseˇ-eu g’aˇ duˬ oe lehˇ kuˇ-eu meh. Ngaˇ gaˇ teu ya mˇ naˇ tsawˇ haˬ yaw naˆ deuˬ laꞈ koeˇ gaˇ mˇ duˬ teu laꞈ k’oeˇ dahˬ beh-eu g’aˬ pyeuꞈ meh. Ehˇ k’awꞈ aˬ yawꞈ maꞈ ngaˬ-ahˇ maˇ diˇ mˇ laˇ-awˬ lehˇ kuˇ naˇ ngaˇ aˬ joˆ-ehˇ jahˇ paˬ nga? Ngaˇ Niˬ-yuˬ Yawˇ-ahˇ iˇ-eu pyuˇ jiˇ maˬ ahˇ dzaw nymˇ-ahˇ iˇ paˬ ngaˇ laˬ gaˇ mˇ-iˇ paˬ nga laˬ lehˇ ngaˬ-ahˇ shaˇ noeˬ maˬ doˆ nya. Gaˇ kawˆ heu nehˬ-ehˇ taꞈ leˇ-awˇ Beˬdeˬlaˇ-ahˇ sahˬ boꞈ boꞈ g’eh-eu lehˇ g’eh ngeh ngaˬ-euˬ tiˬ ziˇ maˬ ngehˇ leˇ coeˇ-eu gaˇ kawˆ tiˬ jeˬ pyeuꞈ laˇ-euˬ meh.\nAˇ muˇ laꞈ k’oeˇ-euˬ aˬ yawꞈ-euˬ k’aˬ dzeˇ zaˬ Saˇ kiˇ maˬ ngeuˇ-eu mehˇ nmˇ aˬ buˇ tiˬ g’aˬ uˬ shawˬ yaw naˆ-ehˇ nga pehˬ-euˬ laˇ g’oˆ-ahˇ k’oˆ laˇ-awˇ sahˬ boꞈ tiˬ taꞈ biꞈ laˇ-euˬ meh. Teu laꞈ k’oeˇ pyuˇ tiˬ byah ni ahˇ-eu meh. Aˬ yawꞈ hawˇ-eu zaˬ deuˬ jawˇ nah yaw myaˬ jaw yaw naꞈ-ehˇ tuˇ tuˇ-ehˇ sa laˬ yaˇ-ahˇ ya moꞈ g’eu iˇ-euˬ meh. Teu naˇ ngaˬ-ahˇ Niˬ-yuˬ Yawˇ-ahˇ bi iˇ-eu lehˇ pyuˇ poˆ-eu jeˬ pyeuꞈ meh. Aˬ yawꞈ ehˇ-eu “Dzaw nymˇ-ahˇ iˇ-awˬ yaw k’aˆ k’aˆ-ehˇ dzaw iˇ-awˇ nga maꞈ-ahˇ mehˬ laˇ lawˬ” lehˇ ehˇ-eu meh. K’oeˇ gaˇ neh naˇ ngaˇ k’awꞈ naˬ gaˬ nehˬ-ehˇ taꞈ leˇ-eu jeˬ mˇ-eu gaˇ mˇ duˬ-ahˇ jaw nah ngaˬ jaw dawˬ nehˬ laꞈ-eu za meh laˬ lehˇ naˇ haˬ-euˬ ma. Aˬ yawꞈ maꞈ maˬ za-a lehˇ ehˇ-eu meh. Ehˇ k’awꞈ teu naˇ ngaˬ-euˬ g’aˇ duˬ tiˬ jeˬ-iˬ maˬ paˇ ngeuˇ meh ngaˇ Niˬ-yuˬ Yawˇ-ahˇ iˇ-eu lehˇ noeˬ tsehˆ taˬ dzeuˇ-euˬ miˇ neh. Maˬ gaˇ-a siˬ ngaˇ gaˇ teu maˬ ya mˇ-euˬ miˇ neh.\nNymˬ-mˇ poˆ-aˬ Gawˇliˬ-yaˬ Paiˇ Baˬ-laˬ meuˬ-ahˇ jawˇ ngeh aˬ joˆ-ehˇ g’eh nya lehˇ ja nehˬ laꞈ meh. Aˬ yawꞈ ehˇ-eu “Ngaˬ-ahˇ heu gaˇ-euˬ tsaꞈ gaˬ duˬ-ahˇ ya leˇ-eu lehˇ miˇ-a. Ngaˇ Jaˇliꞈ dzaw zaˬ 15 g’aˬ-ahˇ neh 20 g’aˬ-ahˇ keuˆ ni jawˇ-eu ma. Nga nyaꞈ uˬ shaw paw tsaꞈ gaˬ iˇ-awˇ nah g’ahˇ paw-ahˇ neh uˬ ciꞈ taw paw keuˆ ni Jaˇliꞈ mehˬ iˇ-eu ma. Tiˬ poˆ na uˬ ciꞈ paw naˬ liˬ 11 laꞈ-ahˇ keuˆ ni mehˬ keuˆ-euˬ ma. Heu gaˇ Miˬyehˇ gaˇ mˇ-eu zawˇ-ehˇ byawˬ nya. Ngaˬ-ahˇ gaˇ nui jeˬ maˬ mˇ paˇ iˇ mawꞈ nya aˇ maꞈ-ahˇ sheuˬ g’eh-eu gaˇ jiˇ maˬ mˇ-iˇ mawꞈ nya. Ehˇ k’awꞈ Yeˬhawˇbaˬ ngaˬ-ahˇ aˬ jeˬ bi mˇ-eu lehˇ noeˬ taˬ dzeuˇ-awˇ” aˬ yawꞈ neh noeˬ taˬ-euˬ loꞈ-ehˇ mˇ-euˬ meh.\nGaˇ ma doˆ iˇ-eu sheuˬ g’eh-eu gaˇ\nNga nyaꞈ Paiˇ Baˬ-laˬ meuˬ-ahˇ huˬ mehˬ mehˬ-eu gaˇ mˇ luꞈ ngeh dzehˬ-eu huˬ mehˬ mehˬ-eu g’aˬ geuꞈ-eu lehˇ jiˇ jaˇ laˇ dawˆ-euˬ ma. Nga nyaꞈ-ahˇ dzehˬ-eu huˬ mehˬ mehˬ-eu gaˇ mˇ mawꞈ dui dui nya. Aˬ jeˬ miˇ neh nga? Gahˬ kaˬ-ahˇ sheuˬ g’eh-eu g’aˬ nga nyaꞈ-ahˇ Teˇsaˬ-suiꞈ laꞈ k’oeˇ jaˆ-eu aˇ muˇ tiˬ muˇ-ahˇ dzehˬ-eu huˬ mehˬ mehˬ-eu g’aˬ bi geuꞈ iˇ mawꞈ-eu loꞈ-ehˇ nga nyaꞈ k’awꞈ nui ma tsaˬ-eu miˇ neh ma. Nga nyaꞈ sahˬ boꞈ aˇ myah oe nga lehˇ yawˬ nah na luꞈ dawˬ k’awꞈ bawˬ keuˆ laꞈ k’oeˇ sahˬ boꞈ tiˬ jawˇ-iˬ maˬ ya mawˇ-a. Uˬ duˬ duˬ leˇ ngeh-aˬ sahˬ boꞈ oe keuˆ-awˇ haw ngeh ngaˇ hawˇ-eu mehˇ nmˇ Liˇahˬ G’oiˇbeuˬ-ahˇ Tiˬ siˬ ba la 1965 k’oꞈ-ahˇ neh naˇ aˇ maꞈ-ahˇ sheuˬ g’eh-eu g’aˬ biꞈ geuꞈ-eu lehˇ boꞈ taˬ-euˬ meh. Nymˬ-mˇ mehˇ nmˇ Liˇahˬ Aˬmeˬliˇkaˬ saˇ naˇ laꞈ k’oeˇ ja uˇ-eu gawˬmiˬtiꞈ geuꞈ luꞈ meh.\nAˇ maꞈ-ahˇ sheuˬ g’eh-eu g’aˬ ya geuꞈ-eu ngaˬ-ahˇ uˬ duˬ gawꞈ-eu lehˇ miˇ-a. Teu k’oꞈ-euˬ jeˬ hu mehˇ nmˇ Je-suiˬ Eˇ Tamˇsahˬ gahˬ kaˬ-ahˇ sheuˬ g’eh-eu g’aˬ geuꞈ luꞈ meh. Aˬ yawꞈ ngaˬ-ahˇ geuꞈ nya paˬ-ehˇ g’eh ngaˇ laˬ lehˇ tseˇ-eu meh. Aˬ yawꞈ ngaˬ-ahˇ nahˬ yu ni aˬ jeˬ jeˇ ya laˆ paˇ-eu lehˇ ehˇ nehˬ-awˇ aˇ maꞈ-ahˇ sheuˬ g’eh-eu deuˬ ya mˇ nya-eu jeˬ-ahˇ jiˇ ngehˬ keuˆ-eu meh. Ngaˇ sheuˬ g’eh-eu g’aˬ geuꞈ iˇ-euˬ yaw myaˬ jaw maˬ byah laˇ mi na-ehˇ nui noeˬ nui duˇ loˬ nya lehˇ siˬ laˇ nya. Ngaˇ sheuˬ g’eh-eu g’aˬ ya geuꞈ laˇ-euˬ taꞈ naˇ gahˬ kaˬ-ahˇ sheuˬ g’eh-eu g’aˬ pyeuꞈ-eu mehˇ nmˇ Tamˇsahˬ nehˬ-ehˇ mˇ dahˬ beh-awˇ saˇ jaˇ ziꞈ-eu mehˇ nmˇ teu g’aˬ laꞈ k’oeˇ neh yaw myaˬ jeˬ ya dzaw ma.\nNgaˇ noeˬ dahˇ doe-eu mehˇ nmˇ deuˬ neh caw ba nehˬ laꞈ-euˬ jeˬ-ahˇ aˇ poeˬ taˬ baw dui dui ma\nTeu ngeh yamˬ-ahˇ aˇ maꞈ-ahˇ sheuˬ g’eh-eu deuˬ-ahˇ dzaw nehˬ-eu jeˬ yaw k’aˆ-ehˇ maˬ jaˆ-a. Yaw jeˬ ma jeˬ ngaˇ hawˇ-eu aˇ maꞈ-ahˇ sheuˬ g’eh-eu tiˬ g’aˬ tiˬ kawˆ loꞈ-ehˇ aˇ muˇ tiˬ muˇ-ahˇ g’aˬ iˇ-awˇ dahˬ beh-eu muˇ-ahˇ naˇ aˬ yawꞈ mˇ gaˇ ngaˇ haw-awˇ nyaˆ taꞈ muˇ-ahˇ naˇ ngaˇ mˇ ngeh aˬ yawꞈ haw-eu meh. Jiˇ ngeh tiˬ g’aˬ tiˬ muˇ-ahˇ g’aˬ iˇ-eu ma. Gawˇliˬ-yaˬ ngaˬ-ahˇ “Aˬ yawꞈ iˇ shaw meh loˇ?” lehˇ naˇ haˬ-eu meh. Tiˬ k’ehˬ naˇ ngaˇ aˇ yeˇ huiˬ-eu tiˬ jeˬ-ahˇ ya siˬ nya-euˬ ma. Teu naˇ aˬ dui-ahˇ aˬ myah luꞈ caw ba nehˬ-eu muiˬ-eu mehˇ nmˇ jawˇ meh. Ehˇ k’awꞈ aˬ dui aˬ yawꞈ maꞈ neh bi caw ba ma laˬ. Noeˬ dahˇ doe laˇ-euˬ mehˇ nmˇ aˬ li yaw myaˬ g’aˬ ngaˬ-ahˇ caw ba nehˬ-eu miˇ neh laˬ k’aˬ cehˇ-eu lehˇ miˇ-a. Yaw jeˬ ma jeˬ teu ngeh aˇ maꞈ-ahˇ sheuˬ g’eh-eu g’aˬ pyeuꞈ-eu mehˇ nmˇ Jeˬ Aˬ Baˬ-laoˬ hawˇ-eu Beˬdeˬlaˇ-ahˇ jawˇ-eu Peˇ Laˬ-suiˬ meh.\nTeu ngeh yamˬ-ahˇ yawˬ gaˇ na luꞈ tsawˇ haˬ yaw ba yaw naˆ tseˇ paˆ-eu meh. Tiˬ poˆ KKK aˇ muˇ nga nyaꞈ g’a luꞈ-eu Tehˇneˇsiˬ meuˬ doe doe-ehˇ cah-eu meh. K’oeˇ naˇ tiˬ poˆ nga nyaꞈ tsaꞈ gaˬ iˇ ngeh siˬ daˬ-ahˇ iˇ cuꞈ dawˇ g’aˬ-awˇ gaˇ nyiˇ kuˆ-ahˇ iˇ-eu lehˇ g’eh ngeh yaw ba yaw naˆ tseˇ paˆ-eu sahˬ tsawˆ taˬ-euˬ aˬ li tiˬ g’aˬ nui ma pehˇ pehˇ-ehˇ ngaˬ-eu jeˬ nah caw teh le-eu meh. Teu gaˇ teu g’aˬ naˆ maˬ tseˇ mawˇ doˆ loˆ-eu mehˇ nmˇ yaw ba tiˬ g’aˬ mawˇ-awˇ aˬ yawꞈ jiˇ caw teh le-euˬ meh. Aˬ yawꞈ “Mehˇ nmˇ Heuˇ-teuˬ-oˇ yawˬ jeˬ na ok miˇ-a laˬ?” lehˇ naˇ haˬ-eu meh. Aˬ li teu g’aˬ gaˇ nyiˇ kuˆ-ahˇ jiˇ maˬ laˇ ahˇ ni kawˇ ma-ehˇ cehˆ doˆ g’eh-euˬ meh. Yaw myaˬ k’oꞈ laꞈ k’oeˇ tsawˇ haˬ yaw ba yaw naˆ tseˇ paˆ-eu heu naˇ shaˬ jiˇ yaw ba yaw naˆ-euˬ gaˇ kawˆ tehꞈ-ehˇ maˬ ngeuˇ-a. Aˬ dui yawˬ g’aˬ na luꞈ pi luꞈ-eu iˬ baˇ baˬ da neh meh. K’oeˇ naˇ aˬ dui-euˬ mehˇ nmˇ deuˬ shaˬ jiˇ yaw ba yaw naˆ k’awꞈ aˬ dui-euˬ mehˇ nmˇ pyeuꞈ-awˇ aˬ yawꞈ maꞈ aˬ dui-euˬ g’aˇ duˬ shiˇ dah peuˬ meh lehˇ ngaˇ ya siˬ-euˬ ma.\nAˇ saˬ saˬ leˇ ngeh dehꞈ dzaˬ laˇ\nNgaˇ aˇ maꞈ-ahˇ sheuˬ g’eh-eu g’aˬ 12 k’oꞈ geuꞈ-awˇ gahˬ kaˬ-ahˇ sheuˬ g’eh-eu g’aˬ 21 k’oꞈ geuꞈ-euˬ ma. Teu ngeh nga nyaꞈ muiˬ-eu gaˇ kawˆ hawˇ-eu g’aˬ ahˇ laˇ-eu gaˇ kawˆ yaw myaˬ jeˬ-ahˇ ya puˬ-euˬ ma. K’oeˇ naˇ nga nyaꞈ-euˬ g’aˇ duˬ muiˬ dui dui-eu gaˇ kawˆ tiˬ hmˬ dawˬ luꞈ-a siˬ. Teu naˇ Yehꞈ siˬ ba la 1997 k’oꞈ-ahˇ nga nyaꞈ neh yuꞈ maˆ maˆ taˬ-euˬ jeˬ maˇ diˇ pyeuꞈ laˇ-euˬ teu meh. Nga nyaꞈ-ahˇ Aˬmeˬliˇkaˬ-euˬ Beˬdeˬlaˇ-ahˇ mˇ laˇ lehˇ kuˇ-eu meh. Nga nyaꞈ heu-ahˇ sahˬ boꞈ boꞈ g’eh-euˬ gaˇ neh naˇ 38 k’oꞈ keuˆ ni dawˬ-euˬ ma. G’oeˬ siˬ ba la 1997 k’oꞈ-ahˇ nga nyaꞈ Beˬdeˬlaˇ-ahˇ mˇ dahˬ beh iˇ-euˬ ma. Yaw beh nga nyaꞈ Beˬdeˬlaˇ-ahˇ tiˬ k’ehˇ laˇ k’ehˬ bi caw ba le-eu tehꞈ paˬ lehˇ noeˬ-euˬ ma. Ehˇ k’awꞈ noeˬ-euˬ loꞈ-ehˇ maˬ ngeuˇ-a.\nGawˇliˬ-yaˬ poeˬ dui dui-eu sehˇ pyeuꞈ-awˇ nymˬ-mˇ keuˆ ni pyeuꞈ luꞈ-a siˬ\nMˇ dah beh iˇ ngeh ngaˇ Tsaꞈ gaˬ-eu paw haw piˇ-eu gaˇ mˇ-euˬ ma. Heu paw mˇ-eu mehˇ nmˇ deuˬ miˇ k’ahˬ doe ni jawˇ-eu aˇ muˇ-ahˇ sheuˬ g’eh-eu deuˬ-ahˇ neh maˬ ehˇ aˇ maꞈ-ahˇ sheuˬ g’eh-eu deuˬ-ahˇ neh maˬ ehˇ heu deuˬ-ahˇ neh sahˬ boꞈ za-eu meh. Aˬ yawꞈ maꞈ naˇ haˬ-eu jeˬ teu naˇ coi loeˆ tsehˆ lehˆ gaˇ kawˆ deuˬ hawˇ-eu shaˬ-eu gaˇ kawˆ deuˬ pyeuꞈ-eu meh. Heu paw mˇ-eu mehˇ nmˇ deuˬ nui ma g’awˬ mahˇ ni taˬ-awˇ ngaˬ-ahˇ dzaw nehˬ laꞈ-eu miˇ neh guiˬ lahˬ huiˬ dui dui miˇ-a. Ngaˇ teu gaˇ paˇ ya mˇ iˇ-euˬ naˇ k’awꞈ mehˇ nmˇ teu deuˬ-ahˇ neh dzaw paˬ-ehˇ g’eh-eu g’awˬ mya jeˬ jaˆ-a siˬ.\nGawˇliˬ-yaˬ hawˇ-eu ngaˇ Beˬdeˬlaˇ dehꞈ ziˇ-ahˇ gaˬ dui dui nya. Nga nyaꞈ uˬ shaw yaw naꞈ-ehˇ tuˇ dzaw taˬ-euˬ heu naˇ Beˬdeˬlaˇ-ahˇ mˇ ngeh gaˇ dahˇ tsoeˬ dui dui-eu meh. Ngaˇ Tsaꞈ gaˬ-eu paw haw piˇ-eu gaˇ-ahˇ tiˬ k’oꞈ mˇ g’aˬ naˇ Uˆ lahˇ aˇ muˇ-euˬ tsaꞈ gaˬ-eu gaˇ-ahˇ caw ba-eu gawˬmiˬtiꞈ ya geuꞈ-awˇ 1999 k’oꞈ-ahˇ ngaˇ Uˆ lahˇ-eu aˇ muˇ ya geuꞈ-euˬ ma. Ngaˇ gaˇ heu laꞈ k’oeˇ neh g’awˬ mya jeˬ ya dzaw-euˬ ma. Aˇ yeˇ huiˬ dui dui-eu tiˬ jeˬ naˇ aˇ muˇ-ahˇ sheuˬ g’eh-eu g’aˬ tsawˇ haˬ maˬ ngeuˇ-a Yeˬsuˇ Ka li meh lehˇ ya siˬ-euˬ heu meh.\n1999 k’oꞈ ahˇ neh naˇ ngaˇ muiˬ dui dui-eu jeˬ pyeuꞈ-eu Uˆ lahˇ-eu aˇ muˇ ya geuꞈ-euˬ ma\nGaˇ hu dehꞈ dzeuˇ laꞈ-euˬ gaˇ shaˇ noeˬ haw ngeh ngaˬ-ahˇ yawˬ haˇ yawˬ ha Miˬyehˇ g’aˇ duˬ ngehˬ dah-eu Aˬmoˆ-ahˇ duˇ leˇ nya. Yeˬhawˇbaˬ taˬ aw-eu yawˇ bo zaˬ Aˬmoˆ-ahˇ haw mawˇ-euˬ meh. Aˬmoˆ iˇ shaˬ zaˬ-euˬ dzaˇ pyeuꞈ-eu siˬ guˬ yaˇ kmˇ mˇ dzaˬ-eu tsawˇ haˬ pyeuꞈ k’awꞈ Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-ahˇ ngehˬ dah-eu g’aˬ bi geuꞈ-awˇ gaˇ heu mˇ ngeh guiˬ lahˬ g’awˬ mya ni biꞈ-euˬ meh. (Aˬmoˆ 7:14 15) Teu gaˇ duˇ ni Yeˬhawˇbaˬ ngaˇ loꞈ-ehˇ g’eh-eu Eˇdiˬ-yaˇnaˬ gahˬ kaˬ Liˇbaˬtiˬ meuˬ-ahˇ jawˇ-eu iˇ shaˬ shaˬ-eu yaˇ mˇ zaˬ-euˬ aˬ li-ahˇ haw mawˇ-euˬ meh. Yeˬhawˇbaˬ ngaˬ-ahˇ guiˬ lahˬ biꞈ dui dui-euˬ meh. Heu gaˇ ehˇ taˬ-euˬ heu k’awꞈ maˬ jiˇ-aˬ siˬ. (Dawˬdaˬ 10:22) Dahˬ beh ngeh ngaˬ-euˬ dehꞈ ziˇ tiˬ jeˬ-iˬ maˬ jaˆ k’awꞈ aˇ saˬ saˬ leˇ ngeh-aˬ maˬ noeˬ-euˬ gaˇ keuˆ ni jaˆ dui dui laˇ-euˬ meh.\nYeˬhawˇbaˬ ‘oˇ oꞈ-eu laꞈ k’oeˇ aˇ siˬ siˬ le-eu” deuˬ-ahˇ gaˬ\nAˬ dui aˬ jeˬ miˇ neh ‘aˇ siˬ ya siˬ dui dui’ le-eu nga?\nNawˬ-ahˇ muiˇ-eu g’aˬ-ahˇ siˬ nya\nZaˬ guˬ deuˬ ziꞈ dah ni yawꞈ-awˇ nehꞈ sahˬ paˬ nehˬ-ehˇ deuˆ ceh ceh\nDehꞈ ziˇ gaˇ kawˆ Dahˬ beh ngeh iˇ shaˬ shaˬ k’awꞈ aˇ saˬ saˬ leˇ ngeh dehꞈ dzaˬ laˇ\nText Publication download options Loꞈ-eu nymˇgoˇ (Dzaw ngeh zmˬ-eu dmˬ) Ngaˬ siˬ ba la 2018\nNgaˬ siˬ ba la 2018\nLoꞈ-eu nymˇgoˇ (Dzaw ngeh zmˬ-eu dmˬ) Ngaˬ siˬ ba la 2018


Dawˬ caˇ 54—“Gaˇ ma heu kahˇ meh” | Ka la zaˬ-euˬ dawˬ caˇ\nREAD IN Abkhaz Acholi Afrikaans Akha Albanian Altai American Sign Language Amharic Arabic Armenian Aukan Aymara Azerbaijani Azerbaijani (Cyrillic) Baoule Bashkir Bassa (Cameroon) Batak (Karo) Batak (Simalungun) Batak (Toba) Belize Kriol Biak Bicol Bislama Boulou Bulgarian Cambodian Catalan Cebuano Changana (Mozambique) Chichewa Chin (Hakha) Chinese Cantonese (Simplified) Chinese Cantonese (Traditional) Chinese Mandarin (Simplified) Chinese Mandarin (Traditional) Chitonga Chitonga (Malawi) Chitumbuka Chiyao Chokwe Chol Chopi Chuvash Cibemba Cinyanja Croatian Damara Dangme Danish Dayak Ngaju Digor Douala Drehu Dutch Edo Efik English Esan Estonian Ewe Faroese Fijian Finnish Fon French Fulfulde (Cameroon) Ga Garifuna Georgian German Gokana Greek Greenlandic Guarani Gun Haitian Creole Hausa Herero Hiligaynon Hindi Hiri Motu Hungarian Iban Ibanag Ibinda Icelandic Igbo Iloko Indonesian Isoko Italian Japanese Javanese Kabiye Kabuverdianu Kachin Karen (S'gaw) Kazakh Khana Kikamba Kikaonde Kikongo Kikuyu Kiluba Kimbundu Kinyarwanda Kirghiz Kiribati Kirundi Kisi Kisonge Kongo Korean Kosraean Krio Kurdish Kurmanji (Caucasus) Kwangali Kwanyama Lahu Laotian Latvian Lhukonzo Lingala Lithuanian Lomwe Low German Luganda Lunda Luo Luvale Macedonian Macua Macushi Malagasy Malay Malayalam Maltese Mam Mambwe-Lungu Mapudungun Marshallese Mauritian Creole Maya Mazatec (Huautla) Medumba Mingrelian Mixe (North Central) Mixtec (Guerrero) Moore Myanmar Nahuatl (Central) Nahuatl (Guerrero) Nahuatl (Huasteca) Nahuatl (Northern Puebla) Ndau Ndebele Ndebele (Zimbabwe) Nepali Ngabere Ngangela Ngiemboon Nias Nigerian Pidgin Norwegian Nyaneka Nyungwe Nzema Okpe Oromo Ossetian Otetela Otomi (Mezquital Valley) Palauan Pangasinan Papiamento (Curaçao) Pennsylvania German Persian Pidgin (Cameroon) Pidgin (West Africa) Polish Ponapean Portuguese Portuguese (Portugal) Quechua (Ancash) Quechua (Ayacucho) Quechua (Bolivia) Quechua (Cuzco) Quiche Quichua (Chimborazo) Quichua (Imbabura) Quichua (Pastaza) Quichua (Tena) Rarotongan Romanian Romany (Macedonia) Cyrillic Ronga Runyankore Russian Russian Sign Language Samoan Sangir Sango Saramaccan Sena Sepedi Serbian (Cyrillic) Serbian (Roman) Sesotho (Lesotho) Sesotho (South Africa) Setswana Seychelles Creole Shona Shuar Sidama Silozi Sinhala Slovenian Solomon Islands Pidgin Spanish Sranantongo Sunda Swahili Swedish Tagalog Tahitian Tamil Tarascan Tatar Telugu Thai Tigrinya Tiv Tojolabal Tok Pisin Totonac Tshiluba Tshwa Tsonga Turkish Tuvaluan Twi Tzotzil Ukrainian Umbundu Urhobo Uruund Venda Vietnamese Wallisian Wayuunaiki Welsh Wolaita Xhosa Yapese Yemba Yoruba Zapotec (Isthmus) Zulu\nDawˬ caˇ 54\n“Gaˇ ma heu kahˇ meh”\n(Iˇsaˬyaˇ 30:20, 21)\n1. Nui saˇ oꞈ eu gaˇ ma\nahˇ aˬ dui ya siˬ nya.\nGaˇ ma heu kahˇ gaˇ\nhu ba neh jaˆ ka leꞈ euˬ.\nYeˬsuˇ teˇ saˇ ya gaˬ aˬ dui\nheu kahˇ cah ngeh.\nNui saˇ gaˇ ma Yeˬhawˇbaˬ\ndawˬ laꞈ k’oeˇ ya mawˇ.\nGaˇ ma heu kahˇ dehꞈ jeˬ gaˇ ma pyeuꞈ meh.\nGaˇ dzeˇ taˬ haw tiˬ k’ehˬ k’awꞈ taˬ ciˬ pyawˇ.\nMiˬyehˇ ehˇ eu ‘Gaˇ ma heu kahˇ meh.\nNahˇ g’oꞈ taˬ g’oꞈ gaˇ ma heu kahˇ pyeuꞈ meh.’\n2. Gaˬ eu gaˇ ma yawˬ gaˇ\nyawˬ poˆ iˇ eu maˬ loˬ.\nMiˬyehˇ teˇ saˇ gaˇ ma\nmehˬ nehˬ laꞈ meh nawˬ ahˇ.\nAˬ yawꞈ nui gaˬ yaw muiˬ,\nyaw tsaˬ lmˇ boˬ ni g’eh.\nGaˬ eu gaˇ ma g’oeˇ eu\ngaˬ eu laꞈ k’oeˇ neh mˇ.\n3. Dehꞈ eu gaˇ ma heu kahˇ\nmeh taˬ paˇ haw k’oꞈ g’eh.\nMiˬyehˇ ehˇ eu heu kahˇ\ntaꞈ-ehˇ muiˬ dzehˬ eu maˬ jaˆ.\nHeu naˆ maˬ tseˇ nui saˇ\noꞈ eu tiˬ gaˇ maˬ jaˆ.\nMˬ taˆ jawˇ eu aˬ dui\nAˬda ahˇ guiˬ lahˬ huiˬ.\n(Ceuˬ. 32:8; 139:24; Dawˬ. 6:23-ahˇ haw.)\n“Gaˇ ma heu kahˇ meh” (Dawˬ caˇ 54)


Dawˬ caˇ 97—Miˬyehˇ-euˬ dawˬ baˬ da neh dehꞈ nya| Ka li zaˬ-euˬ dawˬ caˇ\nREAD IN Acholi Afrikaans Akha Albanian Altai American Sign Language Amharic Arabic Armenian Aukan Aymara Azerbaijani Azerbaijani (Cyrillic) Baoule Bashkir Bassa (Cameroon) Batak (Karo) Batak (Simalungun) Batak (Toba) Belize Kriol Biak Bicol Bislama Boulou Bulgarian Cambodian Catalan Cebuano Chichewa Chin (Hakha) Chinese Cantonese (Simplified) Chinese Cantonese (Traditional) Chinese Mandarin (Simplified) Chinese Mandarin (Traditional) Chitonga Chitonga (Malawi) Chitumbuka Chiyao Chokwe Chol Chuvash Cibemba Cinyanja Croatian Damara Dangme Danish Dayak Ngaju Douala Drehu Dutch Edo Efik English Esan Estonian Ewe Faroese Fijian Finnish Fon French Fulfulde (Cameroon) Ga Georgian German German Sign Language Gokana Greek Guarani Gun Haitian Creole Hausa Herero Hiligaynon Hindi Hiri Motu Hungarian Iban Icelandic Igbo Iloko Indonesian Isoko Italian Japanese Javanese Kabiye Kabuverdianu Kachin Karen (S'gaw) Kazakh Khana Kikamba Kikaonde Kikongo Kikuyu Kiluba Kimbundu Kinyarwanda Kirghiz Kiribati Kirundi Kisi Kisonge Kongo Korean Kosraean Krio Kurdish Kurmanji (Caucasus) Kwangali Kwanyama Lahu Laotian Latvian Lhukonzo Lingala Lithuanian Lomwe Low German Luganda Lunda Luo Luvale Macedonian Macua Malagasy Malay Malayalam Maltese Mam Mambwe-Lungu Mapudungun Marshallese Mauritian Creole Maya Mazatec (Huautla) Mingrelian Mixe (North Central) Mixtec (Guerrero) Moore Myanmar Nahuatl (Central) Nahuatl (Guerrero) Nahuatl (Huasteca) Nahuatl (Northern Puebla) Ndau Ndebele Ndebele (Zimbabwe) Nepali Ngabere Ngangela Nias Nigerian Pidgin Norwegian Nyaneka Nyungwe Nzema Oromo Ossetian Otetela Palauan Pangasinan Papiamento (Curaçao) Persian Pidgin (Cameroon) Pidgin (West Africa) Polish Ponapean Portuguese Portuguese (Portugal) Quechua (Ancash) Quechua (Ayacucho) Quechua (Bolivia) Quechua (Cuzco) Quiche Quichua (Chimborazo) Quichua (Imbabura) Rarotongan Romanian Ronga Runyankore Russian Samoan Sangir Sango Saramaccan Sena Sepedi Serbian (Cyrillic) Serbian (Roman) Sesotho (Lesotho) Sesotho (South Africa) Setswana Seychelles Creole Shona Sidama Silozi Sinhala Slovenian Solomon Islands Pidgin Spanish Sranantongo Sunda Swahili Swedish Tagalog Tahitian Tarascan Tatar Telugu Tetun Dili Thai Tigrinya Tiv Tojolabal Tok Pisin Totonac Tshiluba Tshwa Tsonga Turkish Tuvaluan Twi Tzeltal Ukrainian Umbundu Urhobo Uruund Venda Vietnamese Wallisian Wayuunaiki Welsh Wolaita Xhosa Yapese Yoruba Zulu\nMiˬyehˇ-euˬ dawˬ baˬ da neh dehꞈ nya\n1. Dehꞈ jeˬ Miˬyehˇ dawˬ ahˇ jaˆ meh.\naˬ yawꞈ neh ngehˬ jeˬ ahˇ.\nDui dzaˬ dawˇ baˬ da dehꞈ-eu maˬ ngeuˇ,\nMiˬyehˇ-euˬ dawˬ baˬ da dehꞈ.\nNymˇ k’awꞈ laꞈ k’aˬ cehˇ nui saˇ oꞈ,\nmehˬ hu paw guiˬ lahˬ za.\nTsawˇ haˬ dzaˬ baˬ da dehꞈ maˬ ngeuˇ.\nMiˬyehˇ dawˬ baˬ da dehꞈ.\nDui loˬ jeˬ Miˬyehˇ ehˇ nehˬ taˬ.\n2. Miˬyehˇ euˬ dawˬ laꞈ k’oeˇ boꞈ taˬ,\ngaˇ hu gaˇ kawˆ deuˬ ahˇ.\nJah eu laꞈ k’oeˇ gaˇ mˇ yaꞈ deuˬ,\nk’aˬ duˬ ni saˇ jaˇ ziꞈ.\nAˬ yawꞈ maꞈ neh dehꞈ jeˬ oˇ jeˬ-ahˇ,\ndui gui ngeh g’aˬ za laˇ.\n3. Yawꞈ dawˬ ahˇ dui maꞈ k’aˇ gui ngeh,\nnoeˬ tmˬ jeˬ k’awꞈ ziꞈ laˇ.\nDui dehꞈ ziˇ-ahˇ gaˇ kawˆ doˆ laˇ ngeh,\nlaꞈ daˬ nya nui gahˇ biꞈ.\nDui neh ya gui ya gaˬ poeˬ eu jeˬ,\nnui ma laꞈ k’oeˇ dawˆ ahˇ.\n(Shuˆ. 1:8; Maˆ. 15:4-ahˇ haw.)\nMiˬyehˇ-euˬ dawˬ baˬ da neh dehꞈ nya (Dawˬ caˇ 97)


Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-euˬ pyeuꞈ | Dzaw ngeh zmˬ-eu dmˬ\n“Sahˬpaˬ Miˬyehˇ-ahˇ tsaˬ geuꞈ-awˇ, Miˬyehˇ shaˇ kuˇ leˇ-euˬ tsawˇ jeuˬ, Sahˬpaˬ Miˬyehˇ neh tseˇ doˆ-awˇ, yawꞈ-euˬ zaˬ bi geuꞈ-euˬ tsawˇ jeuˬ, aˇ naˆ ni guiˬ lahˬ huiˬ-eu nga.”—Ja ceuˬ 33:12.\nDawˬ caˇ: 40, 50\nAˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ a nehˬ-awˇ iˇ cuꞈ shawˇ ngeh, aˬ jeˬ bi siˬ-eu nga?\nAˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ tehꞈ-ehˇ uˬ duˬ tahˬ-eu lehˇ, aˬ cawˬ-ahˇ aˬ jeˬ miˇ neh maˇ jawˆ ni bi siˬ paˬ-ehˇ g’eh-eu nga?\nAˬ dui aˬ jeˬ miˇ neh mehˇ nmˇ deuˬ-ahˇ ya ha-awˇ tsawˇ tsiˇ maˬ ya tsiˇ-eu uꞈ taꞈ, iˬ baˇ ya pyehˬ nehˬ-awˇ yaw muiˬ jeˬ ya mˇ nehˬ-eu nga?\n1. Yawˬ jeˬ na luꞈ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ pyeuꞈ-eu lehˇ aˬ dui aˬ jeˬ miˇ neh ehˇ nya-eu nga? (Dahˬ beh-eu baˇ-ahˇ haw.)\nYawˬ jeˬ na luꞈ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ tehꞈ meh. “Goˇ dui dui-eu mˬ deuˬ maˬ ehˇ, miˇ tsaˬ maˬ ehˇ, miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ k’aˇ jaˆ-eu yawˬ jeˬ na luꞈ maˬ ehˇ, Sahˬpaˬ Miˬyehˇ-euˬ pyeuꞈ-eu meh.” (Dawˬmehˬmehˬ-eu 10:14; Pah mehˬ-eu-eu 4:11) Yeˬhawˇbaˬ tsawˇ haˬ zaˬ-ahˇ beh-euˬ miˇ neh, aˬ dui yawˬ g’aˬ na luꞈ aˬ yawꞈ-euˬ pyeuꞈ-eu ma. (Ja ceuˬ 100:3) Miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ dehꞈ haw-euˬ tsawˇ haˬ deuˬ laꞈ k’oeˇ, Miˬyehˇ aˬ yawꞈ-euˬ tsawˇ haˬ bi pyeuꞈ-eu g’aˇ duˬ tsawˇ haˬ tiˬ deuˬ na-ahˇ tseˇ-euˬ meh.\n2. Jaˇliꞈ laꞈ k’oeˇ ehˇ taˬ-euˬ loꞈ-ehˇ, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ tsawˇ haˬ ya pyeuꞈ laˇ-euˬ aˬ geu deuˬ nga?\n2 Yaw jeˬ ma jeˬ, Ja ceuˬ 135 laꞈ k’oeˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ saˇ jaˇ ziꞈ-eu gaˇ hu-euˬ Iˇsaˬleˬlaˆ tsawˇ haˬ deuˬ-ahˇ “aˬ yawꞈ-euˬ tsawˇ jeuˬ” lehˇ ngehˬ keuˆ taˬ-euˬ meh. (Ja ceuˬ 135:4) Hawˇseˬ k’awꞈ, Iˇsaˬleˬlaˆ tsawˇ jeuˬ maˬ ngeuˇ-eu deuˬ jiˇ ni Yeˬhawˇbaˬ-euˬ zaˬ lahˇ pyeuꞈ laˇ meh lehˇ maˬ keuˆ laˇ miˇ ehˇ taˬ-euˬ meh. (Hawˇseˬ 2:23) Maˬ keuˆ laˇ miˇ ehˇ taˬ-euˬ dawˬ heu, Yeˬhawˇbaˬ Yuˇdaˆ tsawˇ haˬ maˬ ngeuˇ-eu deuˬ-ahˇ Ka li nehˬ-ehˇ mˬ k’oeˇ taˆ bi uˆ lahˇ leˇ-eu g’aˇ duˬ tseˇ dahˬ beh ngeh, byah laˇ-euˬ meh. (G’aˬk’ehˇ 10:45; Loˇmaˆ 9:23-26) Tsawˇ haˬ teu deuˬ muiˬ-eu shawˇ-eu yaw sahˇ neh bi shehˆ daˆ-awˇ, “muiˬ-eu shawˇ-eu tsawˇ haˬ” lehˇ jiˇ bi kuˇ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ maꞈ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ poeˬ dui dui-eu “tsawˇ haˬ pyeuꞈ”-eu meh. (1 Beˬtuˆluˆ 2:9, 10) Ehˇ k’awꞈ, saˇ jaˇ ziꞈ-awˇ miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ mˬ maˬ maˬ byaˆ zaˇ ziˇ noeˬ tmˬ-eu jeˬ jaˆ-eu nymˬ-mˇ iˬ nah-euˬ Ka li zaˬ deuˬ teuˇ neh? Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ jiˇ ni “ngaˬ-euˬ tsawˇ haˬ” hawˇ-eu, “ngaˬ neh tseˇ taˬ-euˬ tsawˇ haˬ” lehˇ kuˇ-eu meh.—Iˇsaˬyaˇ 65:22, MS.\n3. (a) Nymˬ-mˇ iˬ nah Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ cawˬ ya cawˬ-eu aˬ suˇ g’aˬ nga? (b) Heu kawˆ laꞈ k’oeˇ aˬ dui aˬ jeˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ ja sawˇ-eu nga?\n3 Nymˬ-mˇ iˬ nah mˬ k’oeˇ taˆ mˬ maˬ maˬ byaˆ zaˇ ziˇ noeˬ tmˬ-eu jeˬ jaˆ-eu ‘cuiˆ-eu yawˇ yawˇ maꞈ’ hawˇ-eu miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ mˬ maˬ maˬ byaˆ zaˇ ziˇ noeˬ tmˬ-eu jeˬ jaˆ-eu ‘yawˇ nui deuˬ’ “tiˬ maꞈ tehꞈ-ehˇ pyeuꞈ laˇ-awˇ,” tiˬ kawˆ loꞈ-ehˇ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ uˬ duˬ tahˬ-eu meh. (Luˇkaꞈ 12:32; Yoˇhaˬ 10:16) Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ aˬ yawꞈ nehˬ-ehˇ cawˬ ya cawˬ taꞈ-eu jeˬ-ahˇ aˇ naˆ ni aˇ poeˬ taˬ baw-eu lehˇ bi siˬ bi mawˇ mawꞈ-eu ma. Heu kawˆ laꞈ k’oeˇ, aˬ dui-ahˇ teu naˆ naˆ-ehˇ yaw zeu taˬ nehˬ laꞈ-euˬ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ, guiˬ lahˬ aˬ joˆ-ehˇ huiˬ paˬ nga lehˇ ja sawˇ ma.\nAˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ a nehˬ\n4. Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ guiˬ lahˬ aˬ joˆ-ehˇ huiˬ paˬ nga, aˬ yawꞈ nehˬ-ehˇ cawˬ bi cawˬ laꞈ-euˬ g’aˇ duˬ? Yeˬsuˇ k’awꞈ teu gaˇ duˇ ni aˬ joˆ-ehˇ jahˇ-euˬ nga?\n4 Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ a nehˬ-awˇ iˇ cuꞈ shawˇ-eu heu neh, aˬ yawꞈ-ahˇ guiˬ lahˬ huiˬ-eu ma. Toˆ-ehˇ jahˇ-eu teu naˇ, yawˬ g’aˬ na luꞈ-ahˇ aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-euˬ pyeuꞈ-awˇ, ehˇ dawˬ k’awꞈ nui ma keuˆ-eu laꞈ k’oeˇ neh naˇ haˬ-eu lehˇ mˇ mawˇ-eu jeˬ pyeuꞈ meh. (Heˬbyehˇ 12:9) Yeˬsuˇ k’awꞈ iˇ cuꞈ shawˇ ngeh toˆ-ehˇ mˇ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ a nehˬ-eu tsawˇ jeuˬ laꞈ k’oeˇ tiˬ g’aˬ pyeuꞈ luꞈ k’awꞈ, Yeˬsuˇ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ a neh-euˬ meh. Aˬ yawꞈ teu loꞈ-ehˇ jahˇ-eu teu naˇ, “nawˬ-euˬ nui k’ahˇ byah ni, ngaˇ mˇ mawꞈ-eu nui ma ahˇ ma” lehˇ ehˇ-eu jeˬ pyeuꞈ meh. —Ja ceuˬ 40:7, 8.\n5, 6. (a) Yeˬhawˇbaˬ Yeˬsuˇ iˇ cuꞈ shawˇ luꞈ ngeh yamˬ-ahˇ aˬ jeˬ ehˇ-eu nga? (b) Aˬ dui a nehˬ ngeh, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ g’eh leˇ-eu lehˇ ya siˬ ni caw ba nehˬ-eu aˬ jeˬ-euˬ gaˇ kawˆ nga?\n5 Yeˬsuˇ iˇ cuꞈ shawˇ ngeh, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ g’eh leˇ-euˬ nga? Jaˇliꞈ ehˇ-eu “Yeˬsuˇ iˇ cuꞈ shawˇ g’aˬ-awˇ, iˇ cuꞈ laꞈ k’oeˇ neh doˆ laˇ ngeh, mˬ pah le-awˇ, Miˬyehˇ-euˬ yaw sahˇ k’aˬ k’oeˬ loꞈ-ehˇ zaꞈ le-awˇ, aˬ yawꞈ k’oeˇ taˆ ga dawꞈ le gaˇ ya mawˇ-euˬ meh. ‘Heu-aˬ, ngaˇ gaˬ dui dui-awˇ nui k’ahˇ shiˇ dui dui-eu ngaˬ-euˬ Zaˬmaˇ ma’ lehˇ ehˇ-eu teˇ saˇ, mˬ-ahˇ neh gaˬ doˆ le-euˬ meh.” (Maꞈtehˬ 3:16, 17) Maˇ diˇ naˇ Yeˬsuˇ-aˬ, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ pyeuꞈ luꞈ meh. Ehˇ k’awꞈ, Yeˬsuˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ mˇ-eu g’aˇ duˬ dehꞈ ziˇ dawˬ tawˆ luꞈ a nehˬ jiˇ taˬ-euˬ gaˇ ya mawˇ ngeh, Yeˬhawˇbaˬ laꞈ k’aˬ cehˇ-eu meh. Teu gaˇ duˇ ni, aˬ dui-euˬ ziˇ k’awꞈ toˆ-ehˇ mˇ ma lehˇ a nehˬ ngeh, aˬ yawꞈ laꞈ k’aˬ cehˇ-awˇ guiˬ lahˬ biꞈ-eu meh.—Ja ceuˬ 149:4.\n6 Maˇ diˇ naˇ yawˬ jeˬ na luꞈ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ pyeuꞈ luꞈ-eu meh. Aˬ dui aˬ yawꞈ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ biꞈ nya-eu nga? Gaˇ kawˆ heu-ahˇ shaˇ noeˬ haw sheˇ, aˬ da tiˬ g’aˬ muiˬ dui dui-eu aˇ yehˆ ya kmˇ tiˬ kmˇ jaˆ-eu meh. Tiˬ nah, aˬ yawꞈ-euˬ aˇ buˇ zaˬ ya kmˇ laꞈ k’oeˇ-euˬ aˇ yehˆ tiˬ yehˆ tseuˆ-awˇ, aˬ yawꞈ-ahˇ biꞈ nehˬ-euˬ meh. Maˇ diˇ naˇ aˇ yehˆ teu, aˬ yawꞈ-euˬ yaˇ kmˇ laꞈ k’oeˇ-euˬ aˇ yehˆ pyeuꞈ k’awꞈ, aˬ yawꞈ laꞈ k’aˬ cehˇ dui dui-eu meh. Aˬ jeˬ miˇ neh ehˇ naˇ, aˬ yawꞈ-euˬ aˬ buˇ aˬ yawꞈ-ahˇ gaˬ-eu jeˬ mˇ mawˇ nehˬ laꞈ-euˬ miˇ neh, aˬ buˇ zaˬ neh biꞈ-euˬ aˇ yehˆ teu yehˆ naˇ, yaˇ kmˇ laꞈ k’oeˇ-euˬ aˇ yehˆ dawˬ tawˆ luꞈ naˆ maˬ tseˇ poeˬ-eu meh. Teu gaˇ duˇ ni Yeˬhawˇbaˬ k’awꞈ aˬ dui-euˬ dehꞈ ziˇ nui ma keuˆ-eu laꞈ k’oeˇ aˬ yawꞈ-ahˇ a nehˬ ngeh aˬ yawꞈ laꞈ k’aˬ cehˇ-eu meh.—Doˆ-iˇ-eu 34:14.\n7. Yeˬhawˇbaˬ nui ma keuˆ-eu laꞈ k’oeˇ aˬ yawꞈ-euˬ gaˇ mˇ deuˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ noeˬ-eu lehˇ aˬ dui ya siˬ ni, Maˬlaˬkiˇ sahˬ boꞈ aˬ joˆ-ehˇ caw ba nehˬ-eu nga?\n7 Maˬlaˬkiˇ 3:16-ahˇ gui. Nawˬ-euˬ dehꞈ ziˇ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ a nehˬ-awˇ iˇ cuꞈ shawˇ-eu heu naˇ, aˬ jeˬ miˇ neh aˇ yeˇ huiˬ dui dui-eu nga? Nawˇ dehꞈ le ngeh neh, beh-euˬ yaw sahˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ pyeuꞈ-eu teu naˇ yaw duˬ baw meh. Ehˇ k’awꞈ nawˇ aˬ yawꞈ-ahˇ a nehˬ-awˇ, nawˬ-euˬ Uˆ lahˇ-eu g’aˬ bi pyeuꞈ ngeh, Yeˬhawˇbaˬ aˇ naˆ ni laꞈ k’aˬ cehˇ paˬ nga lehˇ shaˇ noeˬ haw sheˇ. (Dawˬdaˬ 23:15) Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-euˬ gaˇ-ahˇ nui ma keuˆ-awˇ mˇ-eu deuˬ-ahˇ siˬ nya-awˇ, aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ tsawˇ myahˇ noeˬ taˬ-eu “sahˬ boꞈ paˇ dmˬ laꞈ k’oeˇ boꞈ ahˇ taˬ-eu meh.”\n8, 9. Yeˬhawˇbaˬ tsawˇ myahˇ noeˬ taˬ-eu “sahˬ boꞈ paˇ dmˬ laꞈ k’oeˇ boꞈ ahˇ taˬ-eu” tsawˇ haˬ deuˬ-ahˇ aˬ jeˬ shaˇ-eu nga?\n8 Aˬ dui-euˬ tsawˇ myahˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ noeˬ taˬ-eu “sahˬ boꞈ paˇ dmˬ laꞈ k’oeˇ” bi ahˇ mawꞈ naˇ aˬ dui tiˬ jeˬ paˬ ya jahˇ meh. Maˬlaˬkiˇ aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ yaw zeu baw-eu laꞈ k’oeˇ ya guˆ-awˇ, aˬ yawꞈ-euˬ tsawˇ myahˇ ya noeˬ keuˆ meh lehˇ ehˇ-eu meh. Aˬ dui miˬ yehˇ nui g’aˬ-ahˇ maˬ ehˇ, nui jeˬ-ahˇ maˬ ehˇ uˬ duˬ tahˬ naˇ, aˬ dui-euˬ tsawˇ myahˇ sahˬ boꞈ paˇ dmˬ teu laꞈ k’oeˇ neh bi siˆ dzeh-eu meh.—Doˆ-iˇ-eu 32:33; Ja ceuˬ 69:28.\n9 Yeˬhawˇbaˬ-euˬ nui k’ahˇ mˇ caw ma lehˇ saˇ jaˇ dzaˬ-awˇ, iˇ cuꞈ shawˇ-awˇ neh tehꞈ-ehˇ maˬ jiˇ-a. Heu naˇ aˬ dui tiˬ poˆ tehꞈ-ehˇ mˇ-eu jeˬ pyeuꞈ k’awꞈ, uˬ duˬ tahˬ-eu jeˬ naˇ maˬ shiˇ tiˬ ziˇ ya mˇ-eu jeˬ pyeuꞈ meh. Aˬ dui yawˬ nah na luꞈ yaw dehꞈ k’aˇ dehꞈ-euˬ k’oeˇ keuˆ ni, aˬ dui-euˬ mˇ jeˬ mˇ kawˆ neh, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ ehˇ dawˬ-ahˇ naˇ haˬ-eu lehˇ ya mˇ mawˇ-eu meh.—1 Beˬtuˆluˆ 4:1, 2.\nAˬ dui shiˬ shaˬ jiˇ-euˬ nui k’ahˇ-ahˇ taˬ geuꞈ\n10. Ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu tsawˇ haˬ hawˇ-eu maˬ naˇ haˬ-eu tsawˇ haˬ aˬ joˆ-ehˇ beu gaˇ-eu nga?\n10 Yaw beh kawˆ-ahˇ aˬ dui Gaˬiˇnaˆ, Sawˇlaˬmoˬ, Iˇsaˬleˬlaˆ heu deuˬ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ uˬ duˬ tahˬ ma lehˇ ehˇ k’awꞈ, aˬ yawꞈ maꞈ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ saˇ jaˇ maˬ ziꞈ-euˬ gaˇ kawˆ aˬ dui ya dzaw-euˬ ma. Gaˇ kawˆ heu naˇ, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ uˬ duˬ tahˬ ma lehˇ ehˇ neh tehꞈ-ehˇ maˬ jiˇ nga lehˇ aˬ dui-ahˇ mehˬ-eu meh. Aˬ dui maˬ muiˬ-eu jeˬ-ahˇ ya bye-awˇ, muiˬ-eu jeˬ-ahˇ ya gaˬ-eu meh. (Loˇmaˆ 12:9) Yeˬhawˇbaˬ ‘yaw tsaˬ yaw dawˇ tsawˇ haˬ hawˇ-eu maˬ tsaˬ maˬ dawˇ-eu tsawˇ haˬ . . . ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu tsawˇ haˬ hawˇ-eu maˬ naˇ haˬ-eu tsawˇ haˬ’ beu gaˇ dui dui meh lehˇ maˇ jawˆ ni ehˇ-eu meh.—Maˬlaˬkiˇ 3:18.\n11. Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ paw jawˇ-eu tiˬ g’aˬ pyeuꞈ-eu lehˇ, aˬ cawˬ yaw awˬ-ehˇ haw siˬ nya ni aˬ jeˬ miˇ ya g’eh-eu nga?\n11 Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ guiˬ lahˬ huiˬ miˇ-a, aˬ yawꞈ-euˬ tsawˇ haˬ bi geuꞈ-eu lehˇ tseˇ nehˬ laꞈ-euˬ. Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ jawˇ paw jawˇ-eu lehˇ aˬ cawˬ yaw awˬ-ehˇ haw siˬ nya ni ya g’eh-eu meh. (Maꞈtehˬ 5:16; 1 Tiˆmoˇseˬ 4:15) Aˬ dui yawˬ ha-ahˇ heu loꞈ-ehˇ naˇ haˬ, ‘Ngaˇ nui ma g’awˇ mawˇ dawˬ tawˆ luꞈ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ-eu lehˇ aˬ cawˬ mawˇ ngaˇ laˬ? Ngaˇ aˬ cawˬ-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ Saˇ kiˇ tiˬ g’aˬ pyeuꞈ ma lehˇ ya ehˇ nehˬ-eu k’ahˬ sehˇ jaˆ miˇ-a laˬ?’ Aˬ dui aˬ cawˬ-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ tsawˇ haˬ pyeuꞈ-eu lehˇ ehˇ nehˬ-eu shaꞈ dawˇ naˇ, Yeˬhawˇbaˬ aˇ naˆ ni nui ma cawˆ paˬ nga lehˇ shaˇ noeˬ haw sheˇ.—Ja ceuˬ 119:46; Maˬkuˆ 8:38-ahˇ gui.\nNawˬ-euˬ dehꞈ jeˬ dehꞈ kawˆ, nawˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ Saˇ kiˇ tiˬ g’aˬ pyeuꞈ-eu lehˇ maˇ jawˆ ni mˇ mawˇ ma loˇ? (Aˇ deuˆ 12, 13-ahˇ haw)\n12, 13. Yeˬhawˇbaˬ-euˬ Saˇ kiˇ pyeuꞈ-eu lehˇ aˬ cawˬ-ahˇ maˬ siˬ leˇ-eu teu naˇ, aˬ jeˬ baˬ da neh pyeuꞈ nya nga?\n12 Nui ma nyiˇ laˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu tiˬ jeˬ naˇ, Saˇ kiˇ tiˬ g’aˬ na “miˇ tsaˬ heu-euˬ yaw sahˇ”-ahˇ dzaw geuꞈ-eu heu meh. Teu miˇ neh, aˬ yawꞈ maꞈ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ uˬ duˬ maˬ tahˬ-eu deuˬ nehˬ-ehˇ tiˬ jeˬ-iˬ maˬ paˇ beu gaˇ meh. (1 Gawˇliˬtu 2:12) “Miˇ tsaˬ heu-euˬ yaw sahˇ” heu naˇ, tsawˇ haˬ deuˬ-ahˇ yawˬ ha-euˬ nui k’ahˇ g’aˇ duˬ tehꞈ-ehˇ bi shaˇ noeˬ-eu meh. (Eˇpeˇsu 2:3) Yaw jeˬ ma jeˬ, moeˬ tsoeˬ dm-eu gaˇ kawˆ nehˬ-ehˇ taꞈ leˇ-awˇ yaw myaˬ poˆ ehˇ mawˇ nehˬ taˬ-euˬ k’awꞈ, mehˇ nmˇ tiˬ g’aˬ na myaˆ haw maˬ tsaˬ paˬ-ehˇ dm-eu uˬ taꞈ, bawˬ dzaˬ gaˇ laˇ ngeh k’awꞈ, suꞈ ti ni maˬ ngeuˇ naˇ, yaw g’oeˬ g’oeˬ-ehˇ maˬ dm ni laˇ-eu meh. Tiˬ g’aˬ na uˬ duˬ tsehˇ kahˇ k’awꞈ, aˬ cawˬ-ahˇ maˬ duˇ ni jahˇ-eu meh. (1 Tiˆmoˇseˬ 2:9, 10) Teu miˇ neh, aˬ cawˬ deuˬ aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ Saˇ kiˇ ngaˇ laˬ lehˇ maˬ haw siˬ nya ni pyeuꞈ-eu meh.—Yaˬkoˆ 4:4.\n13 Saˇ kiˇ tiˬ g’aˬ na miˇ tsaˬ zaˬ deuˬ nehˬ-ehˇ beu gaˇ ni maˬ g’eh-eu nyaˆ taꞈ tiˬ jeˬ paˇ jaˆ-a siˬ. Yaw jeˬ ma jeˬ, dzaˬ byawˬ dawˇ byawˬ gaˇ iˇ ngeh, tiˬ g’aˬ na gaˇ nyeh nyeh-awˇ Ka li zaˬ nehˬ-ehˇ maˬ geuˇ leˇ-eu jeˬ mˇ-eu meh. Tiˬ g’aˬ na soˇsho miˇdiˬ-yaˬ laꞈ k’oeˇ aˇ baˇ dawˆ ahˇ-awˇ, shiˬ shaˬ jiˇ-euˬ nui noeˬ nui k’ahˇ boꞈ taˬ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ maꞈ huiˬ-eu iˬ baˇ mˇ-awˇ Ka li zaˬ aˇ muˇ laꞈ k’oeˇ saˇ tiˇ biꞈ gaˇ keuˆ ni maˬ keuˆ k’awꞈ, miˇ tsaˬ zaˬ deuˬ nehˬ-ehˇ beu gaˇ-eu lehˇ leh jeh luꞈ-eu mehˇ nmˇ deuˬ-ahˇ deuˬ-eu meh.—1 Beˬtuˆluˆ 2:11, 12-ahˇ gui.\nYeˬhawˇbaˬ jawˇ paw jawˇ-eu maˬ duˬ-eu deuˬ-euˬ nui noeˬ, nawˬ-ahˇ taˬ bi uˆ lahˇ\n14. Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ cawˬ cawˬ-eu jeˬ-ahˇ maˬ bi cawˆ iˇ-eu g’aˇ duˬ aˬ jeˬ ya jahˇ-eu nga?\n14 Miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ k’aˇ jaˆ-eu jeˬ, “shiˬ shaˬ jiˇ nui k’ahˇ, myaˆ nuiˆ-euˬ nui k’ahˇ, huiˬ mawꞈ mahˇ mawꞈ-eu nui ma” heu deuˬ-ahˇ kaꞈ g’a ni jahˇ doˆ laꞈ taˬ-euˬ meh. (1 Yoˇhaˬ 2:16) Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-euˬ pyeuꞈ-eu miˇ neh, teu deuˬ nehˬ-ehˇ ya bi beu gaˇ meh. Aˬ dui “shiˬ shaˬ jiˇ-euˬ nui noeˬ nui loˆ-ahˇ byehˇ dzeh”-awˇ “miˇ tsaˬ heu k’oeˇ taˆ dehꞈ ngeh yawˬ ha-euˬ nui ma-ahˇ g’aˬ leˇ-awˇ, nui ma yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ-eu laꞈ k’oeˇ Miˬyehˇ-ahˇ yaw zeu ya baw” meh. (Tiˇtuˆ 2:12) Aˬ dui dehꞈ ziˇ laꞈ k’oeˇ k’aˇ mˇ-eu jeˬ pyeuꞈ-eu, dzaˬ-eu dawˇ-eu, ngehˬ-eu tmˇ-eu, dm-eu g’a-eu, mˇ-eu shaˇ-eu jeˬ dawˬ tawˆ luꞈ, aˬ cawˬ haw ngeh aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-euˬ tsawˇ haˬ pyeuꞈ ngaˇ lehˇ siˬ duˬ leˇ ni ya bi g’eh meh.—1 Gawˇliˬtu 10:31, 32-ahˇ gui.\n“Tiˬ g’aˬ tiˇ g’aˬ ziꞈ dah ni gaˬ”\n15. Aˬ dui aˬ jeˬ miˇ neh Ka li zaˬ mehˇ nmˇ deuˬ-ahˇ gaˬ-awˇ yaw muiˬ jeˬ ya mˇ nehˬ-eu nga?\n15 Aˬ dui mehˇ nmˇ deuˬ-ahˇ mˇ nehˬ-eu jeˬ heu-ahˇ neh, Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ cawˬ cawˬ-eu jeˬ-ahˇ aˇ poeˬ taˬ baw-eu lehˇ mˇ mawˇ-eu ma. Aˬ yawꞈ maꞈ k’awꞈ ni aˬ dui loꞈ-ehˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ tsawˇ haˬ pyeuꞈ meh lehˇ noeˬ taˬ naˇ, aˬ dui aˬ myah luꞈ aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ gaˬ-awˇ mˇ muiˬ nehˬ meh. (1 Teˇsaˬloˇni 5:15) Gaˇ kawˆ heu aˬ jeˬ miˇ neh aˇ yeˇ huiˬ-eu nga? Yeˬsuˇ aˬ yawꞈ-euˬ g’aˬ k’ehˇ deuˬ-ahˇ “Naw maꞈ tiˬ g’aˬ tiˇ g’aˬ gaˬ-eu jeˬ ahˇ naˇ, naw maꞈ ngaˬ-euˬ zaˬ lahˇ ngaˇ lehˇ tsawˇ haˬ dawˬ tawˆ luꞈ siˬ nya tehꞈ-a” lehˇ ehˇ nehˬ-euˬ meh.—Yoˇhaˬ 13:35.\n16. Moˇseˬ-euˬ Zahˇ dawˬ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ nui gaˬ nehˬ-ehˇ taꞈ leˇ-awˇ aˬ dui-ahˇ aˬ jeˬ mehˬ-eu nga?\n16 Moˇseˬ-euˬ Zahˇ dawˬ laꞈ k’oeˇ-euˬ gaˇ kawˆ tiˬ kawˆ, aˬ dui-ahˇ mehˇ nmˇ deuˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ ya mˇ nehˬ-eu lehˇ g’oˆ shaw laˇ ni caw ba nehˬ laꞈ-eu meh. Yeˬhawˇbaˬ-euˬ uˬ duˬ tahˬ nymˇ laꞈ k’oeˇ, uˬ duˬ tahˬ gaˇ zmˬ-eu lehˇ keu ka jahˇ doˆ taˬ-awˇ, Zahˇ dawˬ laꞈ k’oeˇ Leˬbiˇ tsawˇ haˬ deuˬ keu ka deuˬ-ahˇ yaw muiˬ-ehˇ ya ngehˬ g’eh meh, zahˇ dawˬ teu-ahˇ maˬ caw teh naˇ, ya shiˇ meh lehˇ maˇ jawˆ ni ehˇ taˬ-euˬ meh. (Bawˇtsahˬ 1:50, 51) Yeˬhawˇbaˬ uˬ duˬ tahˬ gaˇ zmˬ-eu keu ka-ahˇ k’awꞈ aˬ joˆ-ehˇ zmˬ nga lehˇ teu naˆ ni haw naˇ, aˬ yawꞈ-ahˇ a nehˬ taˬ-awˇ saˇ jaˇ ziꞈ-eu laꞈ k’oeˇ uˬ duˬ tahˬ luꞈ-eu deuˬ-ahˇ ngehˬ-ehˇ dzehˬ, aˬ joˆ-ehˇ mˇ nehˬ nga lehˇ haw-eu meh. Miˬyehˇ “Naw maꞈ-ahˇ k’aˇ laˆ ciˆ-eu tsawˇ haˬ ngaˬ-euˬ myaˆ nuiˆ myaˆ naˆ-ahˇ laˆ ciˆ laˇ gaˇ duˇ tehꞈ-a” lehˇ ehˇ gaˇ haw ngeh, aˬ yawꞈ aˬ dui-ahˇ aˇ naˆ ni aˇ poeˬ taˬ baw-eu nga lehˇ siˬ laˇ-eu meh.—Zaˬkaˬliˇ 2:8.\n17. Yeˬhawˇbaˬ aˬ jeˬ-ahˇ haw-eu nga?\n17 Maˬlaˬkiˇ Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-euˬ tsawˇ haˬ deuˬ tiˬ g’aˬ tiˇ g’aˬ aˬ joˆ-ehˇ mˇ nehˬ nga lehˇ haw meh lehˇ ehˇ-eu meh. (Maˬlaˬkiˇ 3:16) Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-euˬ ‘tsawˇ haˬ deuˬ-ahˇ siˬ nya meh.’ (2 Tiˆmoˇseˬ 2:19) Aˬ dui aˬ jeˬ ngehˬ-awˇ aˬ jeˬ mˇ-eu maˬ kaˬ aˬ yawꞈ siˬ nya jiˇ meh. (Heˬbyehˇ 4:13) Aˬ dui mehˇ nmˇ deuˬ-ahˇ yaw muiˬ-ehˇ maˬ mˇ nehˬ ngeh, Yeˬhawˇbaˬ haw mawˇ-eu loꞈ-ehˇ, mehˇ nmˇ deuˬ-ahˇ ha-awˇ tsawˇ tsiˇ maˬ tsiˇ-eu uˬ taꞈ, iˬ baˇ pyehˬ nehˬ-awˇ, yaw muiˬ jeˬ mˇ nehˬ gaˇ jiˇ Yeˬhawˇbaˬ haw mawˇ-eu meh.—Heˬbyehˇ 13:16; 1 Beˬtuˆluˆ 4:8, 9.\n‘Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-euˬ tsawˇ haˬ deuˬ-ahˇ maˬ byehˇ dzeh-a’\n18. Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ aˬ yawꞈ-euˬ tsawˇ haˬ lehˇ tseˇ nehˬ laꞈ-euˬ, guiˬ lahˬ aˬ joˆ-ehˇ huiˬ nya-eu nga?\n18 Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ aˬ yawꞈ-euˬ tsawˇ haˬ ya pyeuꞈ-euˬ guiˬ lahˬ aˇ naˆ ni huiˬ-eu lehˇ bi siˬ mawꞈ-eu ma. Aˬ dui-euˬ dehꞈ ziˇ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ a nehˬ-eu heu naˇ, tsawˇ gahˇ ahˇ-eu nui noeˬ pyeuꞈ-eu lehˇ aˬ dui siˬ nya-eu ma. Aˬ dui “iˬ baˇ mˇ-awˇ bahˬ-eu muˆ-eu tsawˇ haˬ deuˬ jawˇ-eu miˇ tsaˬ”-ahˇ jawˇ luꞈ k’awꞈ, “iˬ baˇ taˬ k’aˇ maˬ za ni” dehꞈ nya-awˇ, “aˬ guiˇ loꞈ-ehˇ aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ yaw shehꞈ bya” nya luꞈ-eu ma. (Piˇliˇpiˆ 2:15) Teu miˇ neh, aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ bye-eu jeˬ-ahˇ maˬ mˇ ni yahˇ ma lehˇ noeˬ tsehˆ taˬ-euˬ ma. (Yaˬkoˆ 4:7) K’oeˇ naˇ, aˬ dui-euˬ mehˇ nmˇ deuˬ k’awꞈ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ tsawˇ haˬ pyeuꞈ-eu miˇ neh, aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ gaˬ-awˇ yaw zeu baw-eu ma.—Loˇmaˆ 12:10.\n19. Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-euˬ tsawˇ haˬ-ahˇ laꞈ sawˬ aˬ joˆ-ehˇ biꞈ-eu nga?\n19 Jaˇliꞈ laꞈ k’oeˇ Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-euˬ “tsawˇ haˬ deuˬ-ahˇ aˬ yawꞈ maˬ byehˇ dzeh” lehˇ saˇ jaˇ dzaˬ taˬ-euˬ meh. (Ja ceuˬ 94:14) Heu naˇ, aˬ jeˬ pyeuꞈ laˇ k’awꞈ, Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui nehˬ-ehˇ jawˇ-awˇ, aˬ dui paˇ shiˇ k’awꞈ aˬ dui-ahˇ maˬ ngehˇ lehˇ kamˬ-eu dawˬ pyeuꞈ meh. (Loˇmaˆ 8:38, 39) “Aˬ dui ya dehꞈ naˇ, Sahˬpaˬ Miˬyehˇ g’aˇ duˬ dehꞈ-eu jeˬ pyeuꞈ-awˇ, ya shiˇ naˇ, Sahˬpaˬ Miˬyehˇ g’aˇ duˬ shiˇ-eu jeˬ pyeuꞈ-eu ma. K’oeˇ miˇ neh aˬ dui-aˬ, dehꞈ-eu maˬ ehˇ, shiˇ-eu maˬ ehˇ, Sahˬpaˬ Miˬyehˇ-euˬ pyeuꞈ-eu ma.” (Loˇmaˆ 14:8) Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-euˬ cawˬ pyeuꞈ-eu saˇ jaˇ ziꞈ-eu tsawˇ haˬ dawˬ tawˆ luꞈ-ahˇ bi g’oꞈ dehꞈ laˇ-eu aˇ yamˬ-ahˇ dawˬ-eu ma. (Maꞈtehˬ 22:32) Aˬ dui nymˬ-mˇ neh k’awꞈ, aˬ dui-euˬ Aˬda neh biꞈ-euˬ muiˬ dui dui-eu laꞈ sawˬ g’awˬ mya jeˬ-ahˇ neh laꞈ k’aˬ cehˇ luꞈ-eu ma. Jaˇliꞈ laꞈ k’oeˇ “Sahˬpaˬ Miˬyehˇ neh tseˇ doˆ-awˇ, yawꞈ-euˬ zaˬ bi geuꞈ-euˬ tsawˇ jeuˬ, aˇ naˆ ni guiˬ lahˬ huiˬ-eu nga” lehˇ ehˇ taˬ-euˬ loꞈ-ehˇ maˇ diˇ ngeuˇ meh.—Ja ceuˬ 33:12.\nAˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-euˬ pyeuꞈ: Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ dehꞈ ziˇ biꞈ-euˬ miˇ neh, aˬ dui aˬ ma-euˬ uˬ maˆ laꞈ k’oeˇ ahˇ ngeh neh aˬ yawꞈ-euˬ pyeuꞈ-eu meh. Ehˇ k’awꞈ, aˬ dui yawˬ ha-euˬ dehꞈ ziˇ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ a nehˬ-awˇ, iˇ cuꞈ shawˇ-euˬ uˬ taꞈ, aˬ yawꞈ-euˬ gaˇ mˇ ngeh, ngehˬ-ehˇ dzehˬ aˬ yawꞈ-euˬ paˇ pyeuꞈ laˇ-euˬ meh


Maˇ diˇ laꞈ k’aˬ bi cehˇ-eu aˬ joˆ-ehˇ g’eh-eu nui gaˬ nga? | Dzaw ngeh zm-eu dmˬ\n“Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ Miˬyehˇ k’aˇ g’oe-eu tsawˇ haˬ deuˬ, laˬ k’aˬ cehˇ-eu jeˬ byah luꞈ-uˇ.”—Ja ceuˬ 144:15, MS.\nDawˬ caˇ: 111, 109\nAˬ dui yawˬ ha-ahˇ aˇ dzehˬ dzeuˇ ni gaˬ-eu jeˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ yahˇ nya-eu nga?\nPyuˇ shuiˇ-ahˇ gaˬ-eu deuˬ aˬ jeˬ miˇ neh maˇ diˇ laꞈ k’aˬ cehˇ-eu jeˬ-ahˇ maˬ za-eu nga?\nYaw loꞈ baw-eu jeˬ nehˬ-ehˇ taꞈ leˇ-awˇ aˬ dui-euˬ nui noeˬ-ahˇ pyehˆ tseˇ ni caw ba nehˬ-eu aˬ jeˬ nga?\n1. Aˬ dui jawˇ luꞈ-eu saˇ ka heu naˇ, saˇ ka nui deuˬ nehˬ-ehˇ maˬ duˇ leˇ-eu lehˇ aˬ dui aˬ joˆ-ehˇ ehˇ nya-eu nga?\nAˬ dui saˇ ka dawˬ tawˆ luꞈ laꞈ k’oeˇ neh shaˬ dzehˬ dzehˬ-eu saˇ ka-ahˇ jawˇ luꞈ-eu ma. Nymˇ-mˇ Yeˬhawˇbaˬ Jaˇliꞈ laꞈ k’oeˇ ehˇ taˬ-euˬ loꞈ-ehˇ, “tsawˇ jeuˬ tsawˇ ca dawˬ tawˆ luꞈ-ahˇ taꞈ-eu tsawˇ haˬ” aˇ maꞈ aˇ muˇ-ahˇ laˆ uiˬ luꞈ-eu meh. Aˇ maꞈ teu naˇ 8 lam g’aˬ dzehˬ ni byah-eu, “huiˬ dui dui-eu tsawˇ jeuˬ” heu pyeuꞈ meh. Aˬ yawꞈ maꞈ ‘uˬ ciꞈ nah g’ahˇ maˬ ehˇ, Miˬyehˇ-euˬ muiˬ-eu shawˇ-eu gaˇ-ahˇ’ mˇ-eu miˇ neh, laꞈ k’aˬ cehˇ-eu meh. (Pah mehˬ-eu-eu 7:9, 15; Iˇsaˬyaˇ 60:22) Miˬyehˇ hawˇ-eu tsawˇ haˬ-ahˇ gaˬ-eu deuˬ nymˇ poˆ loꞈ-ehˇ tiˬ jawˇ-iˬ maˬ myaˬ laˇ haw-aˬ.\n2. Miˬyehˇ-euˬ cawˬ maˬ ngeuˇ-eu deuˬ-euˬ laꞈ k’oeˇ, aˬ joˆ-ehˇ g’eh-eu nui gaˬ-ahˇ ya mawˇ-eu nga? (Dahˬ beh-eu baˇ-ahˇ haw.)\n2 Ehˇ k’awꞈ, Jaˇliꞈ laꞈ k’oeˇ Miˬyehˇ-euˬ cawˬ maˬ ngeuˇ-eu deuˬ naˇ, aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ nui gaˬ tiˬ jeˬ paˇ baw-eu meh lehˇ ehˇ taˬ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ nui gaˬ teu naˇ yawˬ ha g’aˇ duˬ tehꞈ-ehˇ shaˇ noeˬ-eu nui gaˬ pyeuꞈ meh. Kuiˇ laꞈ Pawˇluˆ aˇ saˬ saˬ-eu saˇ ka-ahˇ tsawˇ haˬ deuˬ “yawˬ ha g’aˇ duˬ tehꞈ-ehˇ shaˇ noe-eu, pyuˇ-ahˇ mehˇ juiˇ juiˇ-eu” hawˇ-eu, “Miˬyehˇ-ahˇ gaˬ-eu naˆ maˬ tseˇ byawˬ g’a mo g’a-eu jeˬ-ahˇ gaˬ-eu” heu deuˬ tehꞈ-ehˇ byah meh lehˇ ehˇ taˬ-euˬ meh. (2 Tiˆmoˇseˬ 3:1-4) Nui gaˬ heu naˇ, aˬ dui Miˬyehˇ-ahˇ gaˬ-eu jeˬ nehˬ-ehˇ beu gaˇ dui dui-eu meh. Yawˬ ha g’aˇ duˬ tehꞈ-ehˇ shaˇ noeˬ-eu nui gaˬ heu naˇ, maˇ diˇ laꞈ k’aˬ cehˇ-eu jeˬ-ahˇ maˬ biꞈ-eu uˬ taꞈ, miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ yawˬ ha g’aˇ duˬ tehꞈ-ehˇ shaˇ noeˬ-eu jeˬ hawˇ-eu suˬ saˬ jeˬ tehꞈ-ehˇ bi byah laˇ-eu meh.\n3. Aˬ dui heu kawˆ-ahˇ aˬ jeˬ dzaw-eu nga? Aˬ jeˬ miˇ neh?\n3 Yawˬ ha g’aˇ duˬ tehꞈ-ehˇ shaˇ noeˬ-eu nui gaˬ heu naˇ, yawˬ gaˇ na luꞈ tiˬ jeˬ maˬ ngeuˇ-eu loꞈ-ehˇ jaˆ-awˇ, Ka li zaˬ deuˬ-ahˇ deuˬ-eu jeˬ pyeuꞈ meh lehˇ Pawˇluˆ siˬ nya-eu meh. Teu miˇ neh Pawˇluˆ Ka li zaˬ deuˬ-ahˇ, maˬ muiˬ-eu nui gaˬ ahˇ-eu deuˬ-ahˇ “gaˇ jaw jaw-awˬ” aˬ yawꞈ maꞈ nehˬ-ehˇ taˬ keuˬ leˇ lehˇ saˇ tiˇ biꞈ-eu meh. (2 Tiˆmoˇseˬ 3:5) Ehˇ k’awꞈ aˬ dui maꞈ aˬ yawꞈ maꞈ nehˬ-ehˇ tiˬ pawꞈ-iˬ maˬ taꞈ ni nmˇ-aˬ maˬ jawˇ nya-a. Toˆ-ehˇ naˇ aˬ dui laꞈ k’oeˇ, aˬ yawꞈ maꞈ loꞈ-ehˇ g’eh-eu nui noeˬ maˬ bi ahˇ laˇ ni maˬ ehˇ, nui gaˬ pyeuꞈ-eu Yeˬhawˇbaˬ nui k’ahˇ shiˇ-eu jeˬ-ahˇ mˇ nya ni maˬ ehˇ, aˬ dui aˬ jeˬ jahˇ nya-eu nga? Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui laꞈ k’oeˇ bi ahˇ mawꞈ-eu nui gaˬ hawˇ-eu, 2 Tiˆmoˇseˬ 3:2-4 laꞈ k’oeˇ ehˇ keuˆ taˬ-euˬ nui gaˬ heu aˬ joˆ-ehˇ beu gaˇ nga lehˇ haw ma. Aˬ dui toˆ-ehˇ jahˇ-eu teu naˇ, aˬ dui-euˬ dehꞈ ziˇ laꞈ k’aˬ cehˇ laˇ-awˇ, maˇ diˇ dehꞈ ziˇ-ahˇ nui k’ahˇ shiˇ-eu jeˬ, aˬ joˆ-ehˇ mˇ mawˇ nya nga lehˇ pyehˆ tseˇ ni caw ba nehˬ laꞈ-eu meh.\nMiˬyehˇ-ahˇ gaˬ de laˬ yawˬ ha-ahˇ gaˬ de laˬ?\n4. Aˬ dui yawˬ ha-ahˇ tsaˬ ni gaˬ-eu heu naˇ, aˬ jeˬ miˇ bahˬ-eu jeˬ maˬ pyeuꞈ nga?\n4 Pawˇluˆ neh ‘tsawˇ haˬ zaˬ deuˬ-aˬ, yawˬ ha-ahˇ gaˬ-eu’ meh lehˇ boꞈ taˬ-euˬ meh. Toˆ-ehˇ naˇ aˬ dui yawˬ ha-ahˇ gaˬ-eu heu naˇ yaw bahˬ jeˬ pyeuꞈ meh lehˇ ehˇ mawꞈ-eu nga loˇ? Maˬ ngeuˇ-a, aˬ dui yawˬ ha-ahˇ gaˬ-eu heu naˇ tsaˬ meh. Aˬ dui toˆ-ehˇ ya jahˇ meh. Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ toˆ-ehˇ beh ahˇ nehˬ taˬ-euˬ meh. Yeˬsuˇ ehˇ-eu, “Nawˬ-euˬ g’awˇ mawˇ-ahˇ gaˬ-eu loꞈ-ehˇ, nawˬ-euˬ dawˬ peh jawˇ-eu tsawˇ haˬ-ahˇ gaˬ-awˬ.” (Maˬkuˆ 12:31) Heu naˇ, aˬ dui yawˬ ha-ahˇ maˬ gaˬ naˇ aˬ cawˬ-ahˇ maˬ gaˬ nya-a lehˇ ehˇ mawꞈ-eu meh. Jaˇliꞈ-ahˇ “K’aˬ dzeˇ zaˬ deuˬ-aˬ, yawˬ ha-euˬ g’awˇ mawˇ-ahˇ gaˬ-eu loꞈ-ehˇ, yawˬ ha-euˬ miˬ zaˬ-ahˇ gaˬ-eu tsaˬ meh. Yawˬ ha-euˬ miˬ zaˬ-ahˇ gaˬ-eu k’aˬ dzeˇ zaˬ-aˬ, yawˬ haˇ yawˬ ha gaˬ gaˇ duˇ-eu meh. Tsawˇ haˬ tiˬ g’aˬ-iˬ yawˬ ha-euˬ g’awˇ mawˇ-ahˇ yawˬ ha maˬ bye-a. . . . Yawˬ ha-euˬ g’awˇ mawˇ-ahˇ . . . bo saˆ-eu meh” lehˇ paˇ ehˇ taˬ-euˬ meh. (Eˇpeˇsu 5:28, 29) Heu gaˇ haw ngeh, aˬ dui yawˬ ha-ahˇ tsaˬ ni ya gaˬ nga lehˇ siˬ laˇ-eu meh.\n5. Yawˬ ha-ahˇ aˇ dzehˇ gaˬ dzeuˇ-eu tsawˇ haˬ aˬ joˆ-ehˇ g’eh nga?\n5 2 Tiˆmoˇseˬ 3:2-ahˇ ngehˬ keuˆ taˬ-euˬ nui gaˬ heu naˇ, aˬ myah myah loꞈ-ehˇ g’eh-eu tsaˬ-eu nui gaˬ k’oeˇ maˬ ngeuˇ-a. Yawˬ ha g’aˇ duˬ tehꞈ-ehˇ shaˇ noeˬ-eu nui gaˬ pyeuꞈ meh. Aˬ suˇ g’aˬ maˬ kaˬ yawˬ ha-ahˇ aˇ dzehˬ gaˬ dzeuˇ naˇ, yawˬ ha g’aˇ duˬ loˬ-eu taꞈ-ehˇ aˇ dzehˬ-ehˇ noeˬ keuˆ-eu meh. (Loˇmaˆ 12:3-ahˇ gui.) Aˬ yawꞈ yawˬ ha g’aˇ duˬ tehꞈ-ehˇ shaˇ noeˬ-awˇ, tiˬ jeˬ paˬ laˆ lehˬ ngeh, yawˬ ha-ahˇ ehˇ jeˬ aˬ cawˬ-ahˇ dehˬ lehꞈ-eu meh. Jaˇliꞈ gaˇ kawˆ-ahˇ pah mehˬ-eu paˇ dmˬ tiˬ dmˬ-ahˇ heu loꞈ-ehˇ g’eh-eu tsawˇ haˬ-ahˇ ho puˇ nehˬ-ehˇ sheu cehˆ taˬ-euˬ meh. Ho puˇ heu aˬ yawꞈ-euˬ caꞈ hm-ahˇ neh laˆ lmˇ-eu g’aˇ duˬ, baw duiˇ loꞈ-ehˇ yaw lah lah lehˇ g’awˇ kuˆ-eu meh. Ehˇ k’awꞈ, aˬ cawˬ naˇ ceh taˆ ni g’eh-eu aˬ yawꞈ-euˬ daˇ ceh-ahˇ tehꞈ-ehˇ ya mawˇ-eu meh. Heu loꞈ-ehˇ g’eh-eu tsawˇ haˬ maˇ diˇ laꞈ k’aˬ cehˇ-eu jeˬ maˬ jaˆ-a.\n6. Aˬ dui Miˬyehˇ-ahˇ gaˬ naˇ aˬ jeˬ muiˬ-eu nga?\n6 Jaˇliꞈ paw nui gahˇ ahˇ-eu deuˬ, Pawˇluˆ neh yawˬ ha-ahˇ jeˬ hu gaˬ-eu lehˇ ehˇ keuˆ taˬ-euˬ heu naˇ, nui gaˬ teu, teu gaˇ teu deuˆ-ahˇ ehˇ daˆ leꞈ-eu maˬ muiˬ-eu jeˬ teu deuˬ-ahˇ bi pyeuꞈ laˇ-eu miˇ neh meh. Ehˇ k’awꞈ Miˬyehˇ aˬ dui laꞈ k’oeˇ bi ahˇ mawꞈ-eu nui gaˬ teu naˇ, laˬ k’aˬ cehˇ nui saˇ oꞈ-eu jeˬ hawˇ-eu, oˇ oꞈ-eu jeˬ ahˇ ni maˬ ehˇ, g’awˬ shaˬ gaˬ-eu jeˬ hawˇ-eu muiˬ-eu jeˬ, jah-eu jeˬ ahˇ ni maˬ ehˇ, nahˬ yu ni g’eh-eu jeˬ hawˇ-eu, yawˬ ha-ahˇ g’aˬ leˇ-eu jeˬ ahˇ ni maˬ ehˇ caw ba nehˬ-eu meh. (Gaˬlaˬtiˆ 5:22, 23) Ja ceuˬ sahˬ boꞈ boꞈ-eu g’aˬ “Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ Miˬyehˇ k’aˇ g’oe-eu tsawˇ haˬ deuˬ, laꞈ k’aˬ cehˇ-eu jeˬ byah” meh lehˇ boꞈ taˬ-euˬ meh. (Ja ceuˬ 144:15) Yeˬhawˇbaˬ laꞈ k’aˬ cehˇ-eu Miˬyehˇ pyeuꞈ-eu miˇ neh, aˬ yawꞈ-euˬ zaˬ lahˇ pyeuꞈ-eu deuˬ k’awꞈ laꞈ k’aˬ cehˇ-eu meh. Aˬ yawꞈ maꞈ naˇ, aˬ cawˬ jawˇ paw-euˬ tehꞈ-ehˇ geuꞈ mawꞈ-eu, yawˬ ha-ahˇ aˇ dzehˬ-ehˇ gaˬ dzeuˇ-euˬ deuˬ nehˬ-ehˇ maˬ duˇ-a. Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ mˇ zaˬ deuˬ naˇ, aˬ cawˬ-ahˇ ya biꞈ-eu miˇ neh laꞈ k’aˬ cehˇ-eu meh.—G’aˬk’ehˇ 20:35.\nAˬ dui yawˬ ha-ahˇ gaˬ-eu tsawˇ haˬ maˬ ya pyeuꞈ-eu g’aˇ duˬ, aˬ joˆ-ehˇ jahˇ nya-eu nga? (Aˇ deuˆ 7-ahˇ haw)\n7. Aˬ dui Miˬyehˇ-ahˇ gaˬ-eu jeˬ-ahˇ goˬ haw-eu g’aˇ duˬ, yawˬ ha-ahˇ aˬ jeˬ jeˇ naˇ haˬ nya-eu nga?\n7 Aˬ dui yawˬ ha-ahˇ Miˬyehˇ-ahˇ naˆ maˬ tseˇ gaˬ laˇ shaw-euˬ lehˇ aˬ joˆ-ehˇ ya siˬ nya-eu nga? Nui gahˇ ahˇ-eu dawˬ mehˬ dawˬ tsoˆ heu hmˬ-ahˇ haw sheˇ. “Yawˬ ha-euˬ nui k’ahˇ g’aˇ duˬ tehꞈ-ehˇ shaˇ noeˬ-eu jeˬ maˬ ehˇ, yawˬ ha-ahˇ aˬ cawˬ bi noeˬ huiˬ-eu g’aˇ duˬ k’ahˬ sehˇ jehˆ-eu jeˬ maˬ ehˇ, tiˬ pawꞈ-iˬ taˬ mˇ. Ehˇ k’awꞈ, tiˬ g’aˬ tiˇ g’aˬ nui ma nahˬ yu ni taˬ-awˬ. Aˬ cawˬ naˆ maˬ tseˇ maˬ gaˇ ma lehˇ noeˬ-eu nui ma taˬ bi ahˇ.” (Piˇliˇpiˆ 2:3, 4) Teu miˇ neh, aˬ dui yawˬ ha-ahˇ ‘Ngaˇ dawˬ mehˬ dawˬ tsoˆ heu-ahˇ mˇ caw miˇ-a laˬ? Ngaˇ Miˬyehˇ k’aˇ bi mˇ mawꞈ-euˬ jeˬ-ahˇ leh jeh-awˇ mˇ miˇ-a laˬ? Ngaˇ aˇ muˇ laꞈ k’oeˇ-euˬ deuˬ-ahˇ maˬ ehˇ, tsaꞈ gaˬ duˬ-ahˇ jawˇ-eu deuˬ-ahˇ maˬ ehˇ, caw ba-eu lehˇ leh jeh miˇ-a laˬ?’ Aˬ dui aˬ cawˬ-euˬ g’aˇ duˬ aˇ yamˬ hawˇ-eu g’aˬ biꞈ nehˬ-eu lehˇ ehˇ-eu heu naˇ, yaw awˬ maˬ ngeuˇ-a. Heu naˇ, aˬ dui ya leh jeh dui dui-awˇ, yawˬ ha ya leˇ-eu jeˬ-ahˇ byehˇ dzeh gaˇ jiˇ ehˇ mawꞈ-eu meh. Ehˇ k’awꞈ, boeˬ boeˬ luˆ luˆ laꞈ k’oeˇ neh huiˬ dzehˬ dzehˬ-eu Miˬyehˇ, aˬ dui-ahˇ nui k’ahˇ shiˇ meh lehˇ ya siˬ-euˬ taꞈ-ehˇ, aˬ dui-ahˇ laꞈ k’aˬ bi cehˇ laˇ-eu jeˬ maˬ paˇ jaˆ meh.\n8. Mehˇ nmˇ tiˬ deuˬ na, Miˬyehˇ-ahˇ gaˬ-eu miˇ neh aˬ jeˬ jahˇ-euˬ nga?\n8 Mehˇ nmˇ tiˬ g’aˬ na, Miˬyehˇ-ahˇ gaˬ-awˇ, Miˬyehˇ-euˬ gaˇ-ahˇ heu naˆ maˬ tseˇ mˇ mawꞈ-eu miˇ neh, pyuˇ g’awˬ mya ni za laˇ-eu, smˇ muiˬ muiˬ laˇ-eu gaˇ-ahˇ byehˇ dzeh-euˬ meh. Eˇliˬkaꞈ saˬlaˬg’oˬma pyeuꞈ-awˇ, gaˇ teu-ahˇ leh jeh jeˬ maˬ leh jeh ni, huˬ mehˬ mehˬ-eu g’aˬ geuꞈ-eu lehˇ tseˇ-euˬ meh. Eˇliˬkaꞈ hawˇ-eu aˬ yawꞈ-euˬ k’aˬ dzeˇ zaˬ aˬ yawꞈ nyaꞈ, g’awˬ mya miˇ k’ahˬ-ahˇ Miˬyehˇ gaˇ ya mˇ iˇ-awˇ ehˇ-eu, “Yawˬ k’ahˬ yawˬ-ahˇ ya caw ba iˇ-euˬ uˬ taꞈ, cawˬ yaw shuiꞈ za-euˬ heu naˇ, nga nyaꞈ-euˬ dehꞈ ziˇ laꞈ k’oeˇ aˇ poeˬ baw dui dui-eu tiˬ jeˬ miˇ-a.” Eˇliˬkaꞈ saˬlaˬg’oˬ ma geuꞈ luꞈ meh siˬ. Ehˇ k’awꞈ, aˇ yamˬ hawˇ-eu g’aˬ aˬ cawˬ-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ kawˆ ja nehˬ gaˇ hawˇ-eu, mehˇ nmˇ deuˬ-ahˇ caw ba gaˇ jiˇ leˇ-eu meh. Heu loꞈ-ehˇ ya jahˇ-eu heu naˇ, aˬ yawꞈ-euˬ “dehꞈ ziˇ laꞈ k’oeˇ laꞈ k’aˬ cehˇ dui dui-awˇ, nui k’ahˇ shiˇ dui dui nya” lehˇ ehˇ-eu meh.\nSmˇ muiˬ mˬ taˆ muiˬ-eu laˬ, miˇ tsaˬ-ahˇ muiˬ-eu laˬ?\n9. Pyuˇ-ahˇ gaˬ-eu deuˬ aˬ jeˬ miˇ neh laꞈ k’aˬ maˬ cehˇ-eu nga?\n9 Tsawˇ haˬ deuˬ “pyuˇ-ahˇ gaˬ” meh lehˇ Pawˇluˆ ehˇ-eu meh. Dzeuˇ laꞈ-euˬ heu myaˆ k’oꞈ-ahˇ, Aiˇlehˬ miˇ k’ahˬ-ahˇ jawˇ-eu huˬ mehˬ mehˬ-eu mehˇ nmˇ tiˬ g’aˬ, aˬ li tiˬ g’aˬ nehˬ-ehˇ Miˬyehˇ gaˇ kawˆ ngehˬ cawˬ-euˬ meh. Aˬ li teu g’aˬ, aˬ yawꞈ-euˬ pyuˇ pawˬ behˆ yuˇ doˆ laꞈ-awˇ, “Hehˬ, heu ma ngaˬ-euˬ miˬ yehˇ” lehˇ ehˇ-eu meh. Tsawˇ haˬ yawˬ g’aˬ na luꞈ toˆ-ehˇ maˬ ehˇ k’awꞈ, maˇ diˇ teu loꞈ-ehˇ noeˬ luꞈ-eu meh. Aˬ yawꞈ maꞈ pyuˇ hawˇ-eu aˬ yawꞈ maꞈ neh zeuˇ laꞈ-euˬ myawˬ gahˬ deuˬ-ahˇ gaˬ-eu meh. Teu miˇ neh, Jaˇliꞈ-ahˇ “pyuˇ shuiˇ-ahˇ gaˬ-eu nui ma aˇ saˬ saˬ-eu maˬ baw-a. Smˇ muiˬ muiˬ laˇ mawꞈ-eu tsawˇ haˬ, nui k’ahˇ tiˬ jawˇ-iˬ maˬ byah-a” lehˇ ehˇ taˬ-euˬ meh. (Dawˬtsoˆtsoˆ-eu 5:10) Pyuˇ-ahˇ gaˬ-eu deuˬ naˇ, yawˬ ha jaˆ-eu pyuˇ-ahˇ nui k’ahˇ maˬ shiˇ-a. Teu myaˆ maˬ tseˇ jaˆ laˇ-eu g’aˇ duˬ, ziˇ ziˇ lah ni pyuˇ poˆ gaˇ kaꞈ g’a-eu meh. Teu loꞈ-ehˇ jahˇ-eu teu naˇ, “nui ma tsawˬ paˆ gaˇ keuˆ-eu meh.”—1 Tiˆmoˇseˬ 6:9, 10.\n10. Jaˇliꞈ smˇ muiˬ muiˬ-eu jeˬ hawˇ-eu iˇ shaˬ shaˬ-eu jeˬ-ahˇ aˬ joꞈ-ehˇ ehˇ keuˆ taˬ-euˬ nga?\n10 Tsawˇ haˬ-euˬ g’aˇ duˬ, pyuˇ heu tiˬ paw dzeˇ na loˬ-eu tiˬ jeˬ pyeuꞈ-awˇ, loꞈ piˇ nehˬ-eu jeˬ jiˇ pyeuꞈ meh. (Dawˬtsoˆtsoˆ-eu 7:12) Ehˇ k’awꞈ, aˬ dui-euˬ dehꞈ ziˇ laꞈ k’oeˇ, maˬ jaˆ-ehˇ maˬ geuꞈ nya-eu jeˬ tehꞈ-ehˇ jaˆ naˇ, laꞈ k’aˬ cehˇ nya meh loˇ? Cehˇ nya meh. (Dawˬtsoˆtsoˆ-eu 5:12-ahˇ gui.) Yaˬk’eh-euˬ aˬ li Aˬguˇlaˆ ehˇ-eu, “Smˇ muiˬ muiˬ-eu tsawˇ haˬ maˬ ehˇ, iˇ shaˬ shaˬ-eu tsawˇ haˬ maˬ ehˇ, taˬ bi pyeuꞈ laꞈ. Aˬ yawꞈ nah yawꞈ dzaˬ loꞈ dawˇ loꞈ-eu guiˬ lahˬ biꞈ laꞈ.” Aˬ dui aˬ li heu g’aˬ aˬ jeˬ mi iˇ shaˬ taˬ bi shaˬ laꞈ lehˇ shaˇ-eu nga lehˇ haw siˬ nya meh. Aˬ yawꞈ ehˇ-eu ngaˇ iˇ shaˬ shaˬ naˇ smˇ k’oeˬ k’oeˬ ni muˇ juˇ juˇ laˇ gaˇ ya daˬ-awˇ, smˇ k’oeˬ k’oeˬ-eu teu naˇ, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ tsawˇ myahˇ laˆ cawˆ-eu jeˬ pyeuꞈ meh. Ehˇ k’awꞈ aˬ yawꞈ aˬ jeˬ miˇ neh smˇ muiˬ maˬ muiˬ mawꞈ-eu nga? Aˬ yawꞈ ehˇ-eu “Ngaˇ aˇ dzehˬ jaˆ laˇ naˇ, nawˬ-ahˇ maˬ loˬ lehˇ ngaˇ ehˇ tehꞈ-a ‘Yeˬhawˇbaˬ aˬ suˇ g’aˬ-a lehˇ ngaˇ ehˇ tehꞈ-a.’” (Dawˬdaˬ 30:8, 9) Nawˇ k’awꞈ Miˬyehˇ-ahˇ nui ma taˬ-eu jeˬ maˬ taˬ ni, yawˬ ha-euˬ pyuˇ shuiˇ myawˬ gahˬ-ahˇ nui ma taˬ-eu tiˬ g’aˬ na-ahˇ siˬ nya-eu paˬ.\n11. Yeˬsuˇ pyuˇ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ aˬ jeˬ ehˇ-eu nga?\n11 Pyuˇ-ahˇ gaˬ-eu deuˬ naˇ, Miˬyehˇ nui k’ahˇ shiˇ ni tiˬ jeˬ g’eh neh-iˬ maˬ mˇ nya-a. Yeˬsuˇ ehˇ-eu “Tsawˇ haˬ tiˬ g’aˬ-iˬ sahˬ paˬ nyiˬ g’aˬ-euˬ zaˬ k’aˆ maˬ geuꞈ nya-a. Tiˬ g’aˬ-ahˇ bye naˇ, tiˬ g’aˬ-ahˇ gaˬ tehꞈ-a. Tiˬ g’aˬ-ahˇ yaw zeu baw naˇ, tiˬ g’aˬ-ahˇ yaw zeu maˬ baw-aˇ. Naw maꞈ-aˬ, Miˬyehˇ-euˬ zaˬ k’aˆ hawˇ-eu pyuˇ shuiˇ myawˬ gahˬ-euˬ zaˬ k’aˆ, nyiˬ jeˬ luꞈ tiˬ kawˆ loꞈ-ehˇ maˬ geuꞈ nya-a” lehˇ ehˇ-awˇ, “Naw maꞈ yawˬ ha g’aˇ duˬ miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ pyuˇ shuiˇ myawˬ gahˬ taˬ poˆ uiˬ taˬ. Miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ poˆ uiˬ taˬ naˇ, shmˇ kaw kaw leˇ nya, boeˬ dzaˬ leˇ nya-awˇ, smˇ k’oeˬ k’awꞈ k’oeˬ nya meh. Ehˇ k’awꞈ, mˬ k’oeˇ taˆ naw maꞈ-euˬ pyuˇ shuiˇ myawˬ gahˬ poˆ uiˬ taˬ-awˬ. K’oeˇ gaˇ-aˬ, shmˇ kaw maˬ kaw leˇ nya, boeˬ maˬ dzaˬ leˇ nya-eu uˬ taꞈ, smˇ k’oeˬ k’awꞈ maˬ k’oeˬ leˇ nya-a” lehˇ paˇ ehˇ-eu meh.—Maꞈtehˬ 6:19, 20, 24.\n12. Yaw awˬ awˬ lehˇ dehꞈ-eu heu naˇ, Miˬyehˇ-euˬ gaˇ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ mˇ nya ni caw ba nehˬ-eu nga? Yaw jeˬ ma jeˬ ehˇ haw sheˇ?\n12 Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ mˇ zaˬ g’awˬ mya g’aˬ, yaw awˬ awˬ lehˇ dehꞈ nya ni leh jeh-eu meh. Toˆ-ehˇ jahˇ-eu teu naˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ mˇ-eu aˇ yamˬ doˆ dzehˬ laˇ-awˇ, laꞈ k’aˬ cehˇ dzehˬ laˇ gaˇ, aˬ yawꞈ maꞈ ya mawˇ-euˬ meh. Aˬmeˬliˇkaˬ miˇ k’ahˬ-ahˇ jawˇ-eu Jehˇ-kuiˬ lehˇ kuˇ-eu mehˇ nmˇ heu g’aˬ naˇ, aˬ yawꞈ-euˬ miˬ zaˬ nehˬ-ehˇ tiˬ kawˆ loꞈ-ehˇ huˬ mehˬ mehˬ-eu gaˇ mˇ-eu g’aˇ duˬ, iˇ kahˇ kahˇ ma hawˇ-eu huiˬ-eu gaˇ deuˬ ahˬ dzehˬ-awˇ, aˬ yawꞈ ehˇ-eu “Muiˬ-eu iˇ kahˇ hawˇ-eu miˇ tsaˬ heu ahˬ dzaˬ-eu g’aˇ duˬ ngaˬ-ahˇ shaˬ dui dui miˇ-a.” Ehˇ k’awꞈ aˬ yawꞈ gaˇ mˇ duˬ-ahˇ gaˇ kawˆ jaˆ-eu miˇ neh, iˇ kahˇ-ahˇ nui ma maˬ muiˬ maˬ muiˬ-ehˇ g’oꞈ laˇ-eu g’awˬ mya k’oꞈ byah laˇ-euˬ meh. K’oeˇ naˇ aˬ yawꞈ paˇ ehˇ-eu “Huˬ mehˬ mehˬ-eu ngaˬ-euˬ miˬ zaˬ aˬ yawꞈ naˇ, aˬ myah luꞈ laꞈ k’aˬ cehˇ-eu meh. Ngaˬ-euˬ miˬ zaˬ ‘aˬ yawꞈ-euˬ baw leˬ-aˬ, miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ neh muiˬ dzehˬ dzehˬ-eu g’aˬ ma lehˇ ehˇ-eu meh.’ Nymˇ ngaˇ k’awꞈ huˬ mehˬ mehˬ-eu g’aˬ geuꞈ-awˇ, nyiˬ g’aˬ luꞈ tiˬ kawˆ loꞈ-ehˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ mˇ nehˬ luꞈ ma.”\nAˬ dui pyuˇ-ahˇ gaˬ-eu tsawˇ haˬ maˬ ya pyeuꞈ-eu g’aˇ duˬ, aˬ joˆ-ehˇ jahˇ nya-eu nga? (Aˇ deuˆ 13-ahˇ haw)\n13. Aˬ dui pyuˇ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ haw-eu lehˇ ya siˬ ni caw ba nehˬ-eu aˬ jeˬ nga?\n13 Pyuˇ-ahˇ aˬ dui haw-eu jeˬ nehˬ-ehˇ taꞈ leˇ-awˇ shaˇ noeˬ ngeh, aˬ dui yawˬ ha-ahˇ heu loꞈ-ehˇ dawˇ coe ni ya naˇ haˬ-eu meh. ‘Ngaˬ-euˬ dehꞈ jeˬ dehꞈ kawˆ pyuˇ nehˬ-ehˇ taꞈ leˇ-awˇ Jaˇliꞈ mehˬ-eu jeˬ-ahˇ jah-eu lehˇ mˇ mawˇ luꞈ miˇ-a laˬ? Pyuˇ poˆ-eu heu ngaˬ-euˬ dehꞈ ziˇ laꞈ k’oeˇ aˇ yeˇ huiˬ dzehˬ-eu jeˬ pyeuꞈ luꞈ nya laˬ? Ngaˇ pyuˇ-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ hawˇ-eu aˬ cawˬ nehˬ-ehˇ cawˬ cawˬ-eu jeˬ-ahˇ naˆ maˬ tseˇ nui ma ahˇ-eu nya laˬ? Yeˬhawˇbaˬ ngaˇ loˬ-eu jeˬ-ahˇ biꞈ meh lehˇ, ngaˇ maˇ diˇ jah miˇ-a laˬ?’ Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-ahˇ nui ma taˬ-eu deuˬ neh noeˬ tmˬ taˬ-euˬ jeˬ-ahˇ maˬ bi cawˆ iˇ-a lehˇ aˬ dui jah ziꞈ nya meh.—Maꞈtehˬ 6:33.\nYeˬhawˇbaˬ-ahˇ gaˬ de laˬ, byawˬ g’a mo g’a-eu jeˬ-ahˇ gaˬ de laˬ?\n14. Aˬ dui byawˬ g’a-eu jeˬ-ahˇ tsaˬ ni aˬ joˆ-ehˇ ya haw-eu nga?\n14 Jaˇliꞈ laꞈ k’oeˇ maˬ keuˆ laˇ mi na-ehˇ, aˇ saˬ saˬ-eu saˇ ka-ahˇ tsawˇ haˬ deuˬ “byawˬ g’a mo g’a-eu jeˬ-ahˇ gaˬ” meh lehˇ ehˇ taˬ-euˬ meh. Aˬ dui yawˬ ha-ahˇ tsaˬ ni gaˬ-eu hawˇ-eu pyuˇ-ahˇ tsaˬ ni haw-eu heu naˇ, yaw lehˬ jeˬ maˬ ngeuˇ-eu lehˇ ya siˬ dzeuˇ-euˬ loꞈ-ehˇ, dehꞈ ziˇ laꞈ k’oeˇ tsaˬ ni byawˬ g’a-eu heu k’awꞈ yaw lehˬ jeˬ maˬ ngeuˇ-a. Tiˬ g’aˬ na, dehꞈ ziˇ laꞈ k’oeˇ byawˬ g’a-eu maˬ tsaˬ nga lehˇ jah-eu meh. Ehˇ k’awꞈ, Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ toˆ-ehˇ maˬ bi g’eh mawꞈ-a. Jaˇliꞈ saˇ jaˇ ziꞈ-eu Miˬyehˇ gaˇ mˇ zaˬ deuˬ-ahˇ byawˬ g’a lehˇ g’aˬ bi-eu meh. Teu gaˇ “Tsawˬ tuˇ-awˇ, nawˬ-euˬ dzaˇ nui k’ahˇ tiˬ shiˇ dzaˬ-awˇ, nawˬ-euˬ aˬ gaꞈ dzaˇ uiˇ tiˬ dehˆ dawˇ-eu laꞈ k’oeˇ, laˬ k’aˬ cehˇ taˆ ni dehꞈ-awˬ” lehˇ ehˇ taˬ-euˬ meh.—Dawˬtsoˆtsoˆ-eu 9:7.\n15. Byawˬ g’a-eu jeˬ-ahˇ gaˬ-eu lehˇ ehˇ-eu heu naˇ aˬ jeˬ-ahˇ ehˇ mawꞈ-eu nga?\n15 2 Tiˆmoˇseˬ 3:4-ahˇ Miˬyehˇ-ahˇ gaˬ-eu jeˬ maˬ gaˬ ni, byawˬ g’a-eu jeˬ-ahˇ gaˬ-eu deuˬ-ahˇ ngehˬ keuˆ taˬ-euˬ meh. Tsawˇ gahˇ ahˇ-eu tiˬ g’aˬ ehˇ-eu, “Jaˇliꞈ heu deuˆ Miˬyehˇ-ahˇ gaˬ luꞈ-eu deuˬ-ahˇ ehˇ-eu maˬ ngeuˇ-a, Miˬyehˇ-ahˇ tiˬ pawꞈ-iˬ maˬ gaˬ-eu deuˬ-ahˇ ehˇ mawꞈ-eu meh.” Heu naˇ byawˬ g’a-eu jeˬ-ahˇ gaˬ-eu deuˬ-ahˇ aˇ yeˇ huiˬ-eu saˇ tiˇ biꞈ dawˬ pyeuꞈ meh. Jaˇliꞈ laꞈ k’oeˇ byawˬ g’a-eu jeˬ-ahˇ gaˬ-eu deuˬ-ahˇ, “byawˬ g’a mo g’a gaˇ gaˬ-eu nui k’ahˇ neh bi uˆ tehˬ” tehˬ taˬ-euˬ meh lehˇ ehˇ taˬ-euˬ meh.—Luˇkaꞈ 8:14.\n16, 17. Yeˬsuˇ byawˬ g’a-eu jeˬ-ahˇ haw-eu nehˬ-ehˇ taꞈ leˇ-awˇ, Yeˬsuˇ aˬ joˆ-ehˇ mˇ mawˇ nehˬ yaꞈ-euˬ nga?\n16 Byawˬ g’a-eu jeˬ-ahˇ tsaˬ ni byawˬ g’a-eu lehˇ ehˇ-eu heu naˇ, aˬ joˆ-ehˇ g’eh gaˇ ehˇ-eu lehˇ Yeˬsuˇ mˇ mawˇ nehˬ yaꞈ-euˬ meh. Yeˬsuˇ “bawˬ-iˬ” jahˇ gaˇ maˬ ehˇ, “hawˬ byawˇ lawˇ gaˇ” maˬ ehˇ iˇ-euˬ meh. (Yoˇhaˬ 2:1-10; Luˇkaꞈ 5:29) Oeˇ mˇ baˇ gaˇ aˬ gaꞈ dzaˇ uiˇ maˬ loꞈ leˇ-eu miˇ neh, Yeˬsuˇ zahˬ leˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu jeˬ jahˇ-awˇ, iˇ cuꞈ-ahˇ-neh aˬ gaꞈ dzaˇ uiˇ laˆ pyeuꞈ-euˬ meh. Nyaˆ taꞈ tiˬ poˆ naˇ, Yeˬsuˇ dzaˬ gaˇ dawˇ gaˇ, tsawˇ haˬ deuˬ toˇ toˇ-ehˇ teuˆ ngeh, Yeˬsuˇ tsawˇ haˬ heu deuˬ naˇ, byawˬ g’a mo g’a-eu jeˬ-ahˇ tsaˬ ni maˬ jaˆ-eu lehˇ mˇ mawˇ yaꞈ-euˬ meh.—Luˇkaꞈ 7:33-36.\n17 Ehˇ k’awꞈ, Yeˬsuˇ byawˬ g’a-eu jeˬ heu aˬ yawꞈ-euˬ dehꞈ ziˇ laꞈ k’oeˇ naˬ ba tiꞈ maˬ bi pyeuꞈ-aˬ. Aˬ yawꞈ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ jeˬ hu taˬ-awˇ, aˬ cawˬ-ahˇ k’aˇ g’eh nya gaˇ neh caw ba-eu g’aˇ duˬ leh jeh-eu meh. Aˬ yawꞈ tsawˇ haˬ zaˬ deuˬ bi buˬ iˇ-eu g’aˇ duˬ, nui ma keuˆ-eu laꞈ k’oeˇ zeuˇ liˬ k’oeˇ taˆ naˇ dui dui-awˇ shiˇ-euˬ meh. Yeˬsuˇ aˬ yawꞈ-euˬ jeˬ nah caw teh-eu deuˬ-ahˇ “Naw maꞈ ngaˬ-euˬ mehˬ nah caw teh-eu baˬ da neh, aˬ cawˬ yehˬ bawˬ sehˇ lu-ehˇ ehˇ-eu, k’ehˬ-eu k’aˆ-eu, maˬ ngeuˇ gaˇ keuˆ ni g’awˬ mya jeˬ ja bu ja doeˇ-eu, heu deuˬ-ahˇ naw maꞈ ya daˬ ngeh, guiˬ lahˬ huiˬ-eu meh. Laˬ k’aˬ cehˇ dui dui-awˬ. Aˬ jeˬ miˇ neh ehˇ naˇ, mˬ k’oeˇ taˆ naw maꞈ g’aˇ duˬ lehˬ hmˬ taˬ-euˬ laꞈ sawˬ huiˬ dui dui meh. Naw maꞈ-euˬ mehˬ hu dehꞈ dzeuˇ jawˇ dzeuˇ yaꞈ-euˬ Miˬyehˇ g’aˇ duˬ ngehˬ dah-eu deuˬ k’awꞈ, k’oeˇ loꞈ-ehˇ k’ehˬ nehˬ k’aˆ nehˬ gaˇ ya daˬ-euˬ meh” lehˇ ehˇ nehˬ-euˬ meh.—Maꞈtehˬ 5:11, 12.\nAˬ dui byawˬ g’a-eu jeˬ-ahˇ gaˬ-eu tsawˇ haˬ maˬ ya pyeuꞈ-eu g’aˇ duˬ, aˬ joˆ-ehˇ jahˇ nya-eu nga? (Aˇ deuˆ 18-ahˇ haw)\n18. Aˬ dui byawˬ g’a-eu jeˬ-ahˇ gaˬ-eu tsawˇ haˬ miˇ-a laˬ lehˇ siˬ nya-eu g’aˇ duˬ, aˬ jeˬ jeˇ ya naˇ haˬ nga?\n18 Aˬ dui byawˬ g’a-eu jeˬ-ahˇ gaˬ-eu tsawˇ haˬ pyeuꞈ nya laˬ lehˇ, aˬ dui aˬ joˆ-ehˇ jahˇ neh ya siˬ-eu nga? Aˬ dui yawˬ ha-ahˇ ‘byawˬ g’a mo g’a-eu jeˬ heu ngaˬ-euˬ g’aˇ duˬ tsaꞈ gaˬ iˇ-eu hawˇ-eu bawˬ dzaˬ iˇ-eu jeˬ naˆ maˬ tseˇ aˇ yeˇ huiˬ dzehˬ nya laˬ? Ngaˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ mˇ mawꞈ-eu miˇ neh, yawˬ ha ya leˇ-eu tiˬ jeˬ na-ahˇ nui ma keuˆ-awˇ byehˇ dzeh peuˬ miˇ-a laˬ? Ngaˇ byawˬ g’a-eu tiˬ jeˬ na-ahˇ tseˇ ngeh, Yeˬhawˇbaˬ aˬ joˆ-ehˇ haw-eu nga lehˇ shaˇ noeˬ miˇ-a laˬ?’ lehˇ ya naˇ haˬ-eu meh. Aˬ dui Miˬyehˇ-ahˇ gaˬ-awˇ, aˬ yawꞈ-ahˇ laꞈ k’aˬ bi cehˇ mawꞈ-eu miˇ neh, heu-aˬ yawˬ bahˬ jeˬ pyeuꞈ meh lehˇ aˬ dui siˬ duˬ-eu jeˬ-ahˇ tehꞈ-ehˇ yahˇ-eu maˬ ngeuˇ ni, Miˬyehˇ nui k’ahˇ shiˇ-eu maˬ duˬ-eu jeˬ-ahˇ k’awꞈ ya yahˇ-eu meh.—Maꞈtehˬ 22:37, 38-ahˇ gui.\nLaꞈ k’aˬ aˬ joˆ-ehˇ cehˇ nya-eu nga?\n19. Maˇ diˇ laꞈ k’aˬ cehˇ-eu jeˬ-ahˇ maˬ za nya-eu aˬ suˇ g’aˬ nga?\n19 Saˬdaˬ-euˬ miˇ tsaˬ, tsawˇ haˬ zaˬ deuˬ-ahˇ bi shaˬ luꞈ-eu 6,000 k’o dzehˬ ni byah laˇ-euˬ meh. Nymˇ aˬ dui, haiˬ-eu miˇ tsaˬ-euˬ aˇ saˬ saˬ-eu saˇ ka-ahˇ jawˇ luꞈ ma. Miˇ tsaˬ heu-ahˇ yawˬ ha-ahˇ gaˬ-eu, pyuˇ-ahˇ gaˬ-eu, byawˬ g’a-eu jeˬ-ahˇ gaˬ-eu tsawˇ haˬ heu deuˬ tehꞈ-ehˇ byah jiˇ taˬ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ maꞈ za-eu g’aˇ duˬ tehꞈ-ehˇ shaˇ noeˬ-awˇ, dehꞈ ziˇ laꞈ k’oeˇ yawˬ ha geuꞈ mawꞈ-eu jeˬ-ahˇ tehꞈ-ehˇ naˬ ba tiꞈ taˬ-eu meh. Ehˇ k’awꞈ, tsawˇ haˬ teu deuˬ naˇ maˇ diˇ laꞈ k’aˬ cehˇ-eu jeˬ maˬ jaˆ-a. Jaˇliꞈ-ahˇ “Yaˬkoˆ-euˬ Miˬyehˇ neh caw ba nehˬ-euˬ g’aˬ laꞈ k’aˬ cehˇ-eu meh. Heu naˇ, aˬ yawꞈ-euˬ Miˬyehˇ pyeuꞈ-eu Yeˬhawˇbaˬ Miˬyehˇ-ahˇ g’oe-eu deuˬ-ahˇ ehˇ mawꞈ-eu meh.”—Ja ceuˬ 146:5.\n20. Miˬyehˇ-ahˇ gaˬ-eu heu naˇ, aˬ dui-ahˇ aˬ jeˬ miˇ neh laꞈ k’aˬ cehˇ laˇ-eu nga?\n20 Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ mˇ zaˬ deuˬ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ maˇ diˇ gaˬ-awˇ, yawˬ k’oꞈ na luꞈ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ siˬ nya laˇ-awˇ gaˬ laˇ-eu deuˬ jiˇ myaˬ laˇ tehˇ tehˬ luꞈ-eu meh. Heu gaˇ haw ngeh, Miˬyehˇ Miˇk’ahˬ nymˇ maˇ diˇ uˆ lahˇ luꞈ ngaˇ lehˇ siˬ laˇ-eu uˬ taꞈ, Miˇk’ahˬ heu, aˬ dui maˬ noeˬ doˆ coeˇ-eu guiˬ lahˬ deuˬ-ahˇ za ni caw ba nehˬ-eu meh. Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ bi mˇ mawꞈ-eu jeˬ-ahˇ mˇ naˇ, laꞈ k’aˬ cehˇ-eu meh. Heu meh maˇ diˇ laꞈ k’aˬ cehˇ-eu jeˬ. Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ gaˬ-eu deuˬ mˬ maˬ maˬ byaˆ zaˇ ziˇ laꞈ k’aˬ ya cehˇ g’eh meh. Nyaˆ taꞈ kawˆ-ahˇ yawˬ ha g’aˇ duˬ tehꞈ-ehˇ shaˇ noeˬ-eu nui gaˬ-ahˇ neh doˆ laˇ-euˬ maˬ muiˬ-eu nui ma tiˬ jeˬ na-ahˇ ja sawˇ-awˇ, k’oeˇ gaˇ neh naˇ, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ mˇ zaˬ deuˬ-euˬ muiˬ-eu nui ma deuˬ-ahˇ jiˇ haw ma.\nMaˇ diˇ laꞈ k’aˬ cehˇ-eu jeˬ biꞈ-eu nui gaˬ-aˬ, yawˬ ha g’aˇ duˇ tehꞈ-ehˇ maˬ shaˇ noeˬ-a. Nui gaˬ heu naˇ Miˬyehˇ-ahˇ gaˬ-eu jeˬ-ahˇ dawˬ pehˬ taˬ-awˇ, aˬ cawˬ-euˬ g’aˇ duˬ yaw muiˬ-eu jeˬ mˇ nehˬ-eu meh. K’oeˇ naˇ, yawˬ ha g’aˇ duˬ tehꞈ-ehˇ maˬ kaꞈ g’a ni, Miˬyehˇ gaˇ mˇ-eu meh. Yeˬhawˇbaˬ laꞈ k’aˬ cehˇ-eu Miˬyehˇ pyeuꞈ-eu meh. Teu miˇ neh, aˬ dui laꞈ k’aˬ cehˇ-eu g’aˇ duˬ, aˬ yawꞈ-ahˇ ya dzaw geuꞈ-awˇ nui ma dzeuˇ lo ni ya g’eh-eu meh


Dawˬ caˇ 81—Huˬ mehˬ mehˬ-eu g’aˬ-euˬ dehꞈ ziˇ | Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ ja ceuˬ-eu dawˬ caˇ\nREAD IN Abkhaz Acholi Afrikaans Akha Albanian Altai American Sign Language Amharic Arabic Armenian Aukan Aymara Azerbaijani Azerbaijani (Cyrillic) Baoule Bashkir Bassa (Cameroon) Batak (Karo) Batak (Simalungun) Batak (Toba) Belize Kriol Biak Bicol Bislama Boulou Bulgarian Cambodian Catalan Cebuano Chichewa Chin (Hakha) Chinese Cantonese (Simplified) Chinese Cantonese (Traditional) Chinese Mandarin (Simplified) Chinese Mandarin (Traditional) Chitonga Chitonga (Malawi) Chitumbuka Chiyao Chokwe Chol Chuvash Cibemba Cinyanja Croatian Damara Dangme Danish Dayak Ngaju Digor Douala Drehu Dutch Edo Efik English Esan Estonian Ewe Faroese Fijian Finnish Fon French Fulfulde (Cameroon) Ga Garifuna Georgian German Gokana Greek Greenlandic Guarani Gun Haitian Creole Hausa Herero Hiligaynon Hindi Hiri Motu Hmong (White) Hungarian Iban Ibanag Icelandic Igbo Iloko Indonesian Isoko Italian Japanese Javanese Kabiye Kachin Karen (S'gaw) Kazakh Khana Kikamba Kikaonde Kikongo Kikuyu Kiluba Kimbundu Kinyarwanda Kirghiz Kiribati Kirundi Kisi Kisonge Kongo Korean Kosraean Krio Kurdish Kurmanji (Caucasus) Kwangali Kwanyama Lahu Laotian Latvian Lhukonzo Lingala Lithuanian Lomwe Luganda Lunda Luo Luvale Macedonian Macua Malagasy Malay Malayalam Maltese Mam Mambwe-Lungu Mapudungun Marshallese Mauritian Creole Maya Mazatec (Huautla) Medumba Mingrelian Mixe (North Central) Mixtec (Guerrero) Mizo Moore Myanmar Nahuatl (Central) Nahuatl (Guerrero) Nahuatl (Huasteca) Nahuatl (Northern Puebla) Ndau Ndebele Ndebele (Zimbabwe) Nepali Ngabere Ngangela Nias Nigerian Pidgin Norwegian Nyaneka Nyungwe Nzema Oromo Ossetian Otetela Palauan Pangasinan Papiamento (Curaçao) Persian Pidgin (Cameroon) Pidgin (West Africa) Polish Ponapean Portuguese Portuguese (Portugal) Quechua (Ancash) Quechua (Ayacucho) Quechua (Bolivia) Quechua (Cuzco) Quichua (Chimborazo) Quichua (Imbabura) Rarotongan Romanian Romany (Macedonia) Cyrillic Ronga Runyankore Russian Russian Sign Language Samoan Sangir Sango Saramaccan Sena Sepedi Serbian (Cyrillic) Serbian (Roman) Sesotho (Lesotho) Sesotho (South Africa) Setswana Seychelles Creole Shona Sidama Silozi Sinhala Slovenian Solomon Islands Pidgin Spanish Sranantongo Sunda Swahili Swedish Tagalog Tahitian Tarascan Tatar Telugu Tetun Dili Thai Tigrinya Tiv Tojolabal Tok Pisin Totonac Tshiluba Tshwa Tsonga Turkish Tuvaluan Twi Tzotzil Ukrainian Umbundu Urhobo Uruund Venda Vietnamese Wallisian Welsh Wolaita Xhosa Yapese Yoruba Zulu\nDawˬ caˇ 81\nHuˬ mehˬ mehˬ-eu g’aˬ-euˬ dehꞈ ziˇ\n1. Nah shuiꞈ ahˇ yaw naꞈ-ehˇ tuˇ nahˇ ma maˬ doˆ laˇ mi.\nLehˬ hmˬ awˇ iˇ doˆ ngeh,\nmyaˆ nuiˆ miˆ tehˬ awˇ neh guiˬ lahˬ shaˇ.\nTsaꞈ gaˬ duˬ-ahˇ k’aˇ puˬ le tsawˇ haˬ deuˬ ahˇ uiˇ cawˬ.\nTiˬ deuˬ na tiˬ k’ehˬ naˬ,\ntiˬ g’aˬ na iˇ dzeuˇ k’awꞈ dui yawꞈ luꞈ.\nAˬ dui neh tseˇ dehꞈ ziˇ,\nYeˬhawˇbaˬ g’aˇ duˬ pyeuꞈ.\nAˬ yawꞈ neh k’aˇ ehˇ euˬ loꞈ-ehˇ mˇ ma.\nYehˇ k’awꞈ tsaˇ k’awꞈ oˇ dzeuˇ.\nGaˇ heu mˇ eu leh jeh.\nYawˬ nah na Yeˬhawˇbaˬ ahˇ gaˬ eu mˇ mawˇ nehˬ.\n2. Mˬ ciꞈ le nahˇ ma ga tiˬ nah aˇ yamˬ jiˇ shaw.\nG’aˬ doeˇ doeˇ luꞈ eu k’awꞈ,\nnui ma ahˇ laꞈ k’aˬ cehˇ guiˬ lahˬ shaˇ.\nMuiˬ dui dui jeˬ biꞈ nehˬ aˬ dui gaˬ eu dehꞈ ziˇ.\nYawˬ nah na Yeˬhawˇbaˬ,\nmuiˬ jeˬ biꞈ nehˬ laꞈ miˇ guiˬ lahˬ huiˬ.\n(Shuˆ. 24:15; Ceuˬ. 92:2; Maˆ. 14:8-ahˇ haw.)\nHuˬ mehˬ mehˬ-eu g’aˬ-euˬ dehꞈ ziˇ (Dawˬ caˇ 81)


Aˬ yawꞈ Miˬyehˇ ya leˇ ni jahˇ paˬ-ehˇ g’eh—Leˬhawˇbamˬ\nLoꞈ-eu nymˇgoˇ (Dzaw ngeh zmˬ-eu dmˬ) | Koꞈ siˬ ba la 2018\nAˬ yawꞈ Miˬyehˇ ya leˇ ni jahˇ paˬ-ehˇ g’eh\nAˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ mˇ mawꞈ-awˇ, aˬ yawꞈ neh bi ya leˇ mawꞈ-eu uˬ taꞈ, guiˬ lahˬ jiˇ bi biꞈ mawꞈ-eu ma. Ehˇ k’awꞈ, Miˬyehˇ aˬ dui-ahˇ ya leˇ ni aˬ joˆ-ehˇ jahˇ nya-eu nga? Jaˇliꞈ-euˬ saˇ ka-ahˇ, huiˬ-eu iˬ baˇ mˇ-euˬ tiˬ g’aˬ na, Miˬyehˇ aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ ha geuꞈ-awˇ ya leˇ k’oꞈ laˇ ni jahˇ nya-euˬ loꞈ-ehˇ, dahˬ beh ngeh yaw muiˬ k’awꞈ, aˇ saˬ saˬ leˇ ngeh-aˬ, Miˬyehˇ maˬ ya leˇ ni mˇ-euˬ deuˬ jiˇ jawˇ meh. Teu miˇ neh, aˬ dui “Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ g’eh-eu tsawˇ haˬ bi pyeuꞈ mawꞈ nga?” lehˇ naˇ haˬ-eu paˬ. Gaˇ kawˆ heu-ahˇ Leˬhawˇbamˬ-euˬ gaˇ kawˆ dawˬ k’oꞈ biꞈ nehˬ laꞈ meh.\nDahˬ beh-eu maˬ muiˬ\nLeˬhawˇbamˬ, Iˇsaˬleˬlaˆ-euˬ sahˬ paˬ 40 k’oꞈ geuꞈ laꞈ-euˬ Sawˇlaˬmoˬ-euˬ aˬ li pyeuꞈ meh. (1 Sahˬpaˬ 11:42) Sawˇlaˬmoˬ shiˇ ngeh tiˬ jawˇ Leˬhawˇbamˬ sahˬ paˬ geuꞈ leˇ-eu g’aˇ duˬ, Yeˬluˇsaˬlehˬ meuˬ-ahˇ neh Sheˬkmˬ meuˬ-ahˇ le-euˬ meh. (2 Laˬsaˬbaˬ 10:1) Aˬ yawꞈ aˬ da-euˬ dah zaˇ sahˬ paˬ ya geuꞈ gaˇ guˆ ngaˇ laˬ? Sawˇlaˬmoˬ zaˬ siˬ nui gahˇ ahˇ dui dui-eu lehˇ tsawˇ myahˇ doˆ-euˬ meh. G’awˬ myahˇ maˬ g’eh-ehˇ Leˬhawˇbamˬ k’awꞈ, shaˬ dui dui-eu gaˇ kawˆ-ahˇ laˆ piˇ nya-eu nui gahˇ ahˇ-eu lehˇ ya bi siˬ-eu meh.\nIˇsaˬleˬlaˆ tsawˇ haˬ deuˬ k’ehˬ gaˇ k’aˆ gaˇ ya daˬ nya lehˇ noeˬ-eu miˇ neh, aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ dahˬ zaˇ tsawˇ haˬ deuˬ bi iˇ-awˇ, Leˬhawˇbamˬ-ahˇ “Nawˬ da-aˬ, nga maꞈ-ahˇ yaw k’aˆ-ehˇ k’ehˇ dzaˬ-awˇ, maˬ g’aˬ leˇ gaˇ keuˆ ni ciˬ baꞈ ciˬ pi nehˬ laꞈ-euˬ meh. Nga maꞈ-ahˇ nawˬ da neh ciˬ baꞈ ciˬ pi nehˬ laꞈ-euˬ jeˬ-ahˇ nawˇ yuˇ pyaˇ nehˬ laꞈ-awˇ, ui cuiˆ yaw saˇ saˇ-ehˇ bi dehꞈ laꞈ naˇ, nawˇ uˆ lahˇ-eu uˬ moˆ nga maꞈ saˇ jaˇ ziꞈ-awˇ dehꞈ ma” lehˇ bi ehˇ nehˬ iˇ-euˬ meh.—2 Laˬsaˬbaˬ 10:3, 4.\nLeˬhawˇbamˬ aˬ joˆ-ehˇ ya jahˇ-eu maˬ siˬ-a. Aˬ yawꞈ maꞈ neh ehˇ-euˬ loꞈ-ehˇ geuꞈ naˇ, aˬ yawꞈ pehˬ hawˇ-eu aˬ yawꞈ-euˬ nymˇ-ahˇ gaˇ mˇ-eu deuˬ yaw beh loꞈ-ehˇ yaw saˇ saˇ lehˇ maˬ paˇ ya dehꞈ-eu k’awꞈ pyeuꞈ nya-awˇ, ehˇ-euˬ loꞈ-ehˇ maˬ geuꞈ naˇ, zahˬ lahˇ deuˬ aˬ yawꞈ-ahˇ puiˬ laˇ-eu k’awꞈ pyeuꞈ nya meh. Teu miˇ neh, aˬ yawꞈ aˬ jeˬ jahˇ-euˬ nga? Aˬ yawꞈ yaw beh aˬ yawꞈ-euˬ aˬ da-ahˇ caw ba-euˬ tsawˇ mawˬ deuˬ nehˬ-ehˇ ngehˬ cawˬ iˇ-euˬ meh. Ehˇ k’awꞈ tiˬ k’ehˬ naˇ, aˬ yawꞈ nehˬ-ehˇ tiˬ kawˆ loꞈ-ehˇ huiˬ laˇ-euˬ cawˬ deuˬ-ahˇ ngehˬ cawˬ iˇ-awˇ, zaˬ lahˇ deuˬ-ahˇ yaw haiˬ jeˬ mˇ-eu lehˇ noeˬ tsehˆ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ zaˬ lahˇ deuˬ-ahˇ “Ngaˬ da-aˬ, naw maꞈ-ahˇ k’aˆ behˆ yaw kah bi pi-euˬ meh. K’oeˇ naˆ maˬ tseˇ kah-eu k’aˆ behˆ ngaˇ naw maꞈ-ahˇ paˇ ciˬ pi ma. Aˬ yawꞈ naw maꞈ-ahˇ aˇ caˆ neh juiꞈ-euˬ meh. Ngaˇ naw maꞈ-ahˇ boeˬ kaˬ laˬ ma neh nyehꞈ kawꞈ ma” lehˇ ehˇ nehˬ-euˬ meh.—2 Laˬsaˬbaˬ 10:6-14.\nAˬ dui aˬ jeˬ dzaw geuꞈ nya-eu nga? Nymˬ-mˇ iˬ nah Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ mˇ laꞈ-euˬ myahˇ laˇ-euˬ tsawˇ mawˬ deuˬ jawˇ-awˇ, aˬ yawꞈ maꞈ aˬ dui-ahˇ yaw muiˬ-ehˇ noeˬ tsehˆ nya ni caw ba nehˬ nya-eu meh. Aˬ dui yaw gahˇ gahˇ-ehˇ aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ ehˇ dawˬ-ahˇ naˇ haˬ luꞈ-uˇ.—Yawˇbaˆ 12:12.\n“Aˬ yawꞈ maꞈ dawˬ tawˆ luꞈ, Sahˬpaˬ Miˬyehˇ-euˬ dawˬ-ahˇ naˇ haˬ”\nLeˬhawˇbamˬ aˬ yawꞈ-ahˇ puiˬ-eu deuˬ-ahˇ guiˇ deuˆ iˇ-eu g’aˇ duˬ yehˇ laˆ uiˬ-euˬ meh. Ehˇ k’awꞈ, Yeˬhawˇbaˬ bawˇlawˇpeh Sheˬmaˇyaˬ neh, “Naw maꞈ-euˬ aˬ yuiꞈ aˬ nyiˇ pyeuꞈ-eu Iˇsaˬleˬlaˆ tsawˇ haˬ deuˬ-ahˇ guiˇ taˬ deuˆ leˇ. Naw maꞈ dawˬ tawˆ luꞈ yawˬ ha-euˬ nymˇ-ahˇ g’oꞈ-iˇ-awˬ. K’aˇ pyeuꞈ laˇ-euˬ gaˇ kawˆ dawˬ tawˆ luꞈ ngaˇ nui ma tsaˬ-eu miˇ neh bi pyeuꞈ laˇ-euˬ ma” lehˇ bi ehˇ nehˬ iˇ-euˬ meh.—1 Sahˬpaˬ 12:21-24. *—Ehˇ lahˬ-ahˇ haw.\nLeˬhawˇbamˬ-euˬ g’aˇ duˬ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ ehˇ dawˬ naˇ haˬ yaw awˬ ngaˇ laˬ? Zaˬ lahˇ deuˬ sahˬ paˬ yaw shuiꞈ heu g’aˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ noeˬ-eu nga? Leˬhawˇbamˬ zaˬ lahˇ deuˬ-ahˇ “boeˬ kaˬ laˬ ma neh nyehꞈ kawꞈ ma” lehˇ ehˇ g’aˬ-euˬ tiˬ dehˬ, nymˬ-mˇ naˇ aˬ yawꞈ-ahˇ puiˬ-eu yawˇ-ehˇ hehˇ-eu deuˬ-ahˇ tiˬ jeˬ-iˬ maˬ jahˇ nya ni pyeuꞈ iˇ-euˬ meh. (2 Laˬsaˬbaˬ 13:7 nehˬ-ehˇ sheu cehˆ.) Zaˬ lahˇ deuˬ aˬ jeˬ lehˇ noeˬ k’awꞈ, Leˬhawˇbamˬ hawˇ-eu yehˇ deuˬ “aˬ yawꞈ maꞈ dawˬ tawˆ luꞈ, Sahˬpaˬ Miˬyehˇ-euˬ dawˬ-ahˇ naˇ haˬ-awˇ g’oꞈ-iˇ-euˬ meh.”\nAˬ dui aˬ jeˬ dzaw geuꞈ nya-eu nga? Tsawˇ haˬ deuˬ aˬ dui-ahˇ yehˬ baw sehˇ lu-ehˇ ngehˬ laˇ k’awꞈ, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ dawˬ-ahˇ naˇ haˬ-eu heu naˇ, aˬ myah luꞈ nui gahˇ ahˇ-eu jeˬ pyeuꞈ meh. Aˬ dui ehˇ dawˬ naˇ haˬ naˇ, Miˬyehˇ aˬ dui-ahˇ aˬ myah luꞈ guiˬ lahˬ biꞈ meh.—Dawˬmehˬmehˬ-eu 28:2.\nMiˬyehˇ ehˇ dawˬ naˇ haˬ-euˬ Leˬhawˇbamˬ-ahˇ guiˬ lahˬ biꞈ ngaˇ loˇ? Biꞈ mehˬ. Leˬhawˇbamˬ Yuˇdaˆ hawˇ-eu Beˬyaˬmiˬ-ahˇ ya uˆ lahˇ daˆ leꞈ-awˇ, teu gaˇ meuˬ yaw shuiꞈ deuˬ tsoˆ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ meuˬ teu tiˬ meuˬ na-ahˇ “ziꞈ dah ni laˆ ziꞈ-euˬ meh.” (2 Laˬsaˬbaˬ 11:5-12) Aˇ yeˇ huiˬ dzehˬ-eu tiˬ jeˬ naˇ, aˬ yawꞈ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ zahˇ dawˬ-ahˇ naˇ haˬ-euˬ tiˬ yamˬ jaˆ-euˬ meh. K’oeˇ naˇ, tsawˇ jeuˬ 10 jeuˬ tahˬ pahˬ aˬ ma mawˇ kawˇ-ahˇ uˬ duˬ tahˬ iˇ-euˬ miˇ neh, teu laꞈ k’oeˇ-euˬ tiˬ deuˬ na, Leˬhawˇbamˬ hawˇ-eu maˇ diˇ uˬ duˬ tahˬ-eu jeˬ-ahˇ g’aˬ biꞈ-eu g’aˇ duˬ, Yeˬluˇsaˬlehˬ meuˬ-ahˇ oe-euˬ meh. (2 Laˬsaˬbaˬ 11:16, 17) Leˬhawˇbamˬ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu miˇ neh, aˬ yawꞈ-euˬ miˇ k’ahˬ ziꞈ dah ni g’eh laˇ-euˬ meh.\nLeˬhawˇbamˬ mˇ bahˬ-awˇ noeˬ poˆ noeˬ paˇ\nLeˬhawˇbamˬ aˬ yawꞈ-euˬ miˇ k’ahˬ ziꞈ laˇ g’aˬ ngeh, maˬ ngeuˇ leˇ-eu tiˬ jeˬ na-ahˇ paˇ mˇ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ ehˇ dawˬ maˬ paˇ naˇ haˬ ni, maˇ diˇ miˬ yehˇ maˬ ngeuˇ deuˬ-ahˇ uˬ duˬ tahˬ iˇ-euˬ meh. Aˬ jeˬ miˇ neh nga? Aˬ yawꞈ neh noeˬ tsehˆ-euˬ jeˬ Aˬmoˬ tsawˇ jeuˬ pyeuꞈ-eu aˬ yawꞈ-euˬ aˬ ma-euˬ nui noeˬ nga laˬ? (1 Sahˬpaˬ 14:21) Aˬ dui maˬ siˬ nya-a, ehˇ k’awꞈ Iˇsaˬleˬlaˆ tsawˇ haˬ deuˬ aˬ yawꞈ-euˬ maˬ muiˬ-eu jeˬ-ahˇ dzaw geuꞈ-eu meh. Teu miˇ neh, Yeˬhawˇbaˬ Iˇjiˇtuˆ-euˬ Sahˬ paˬ Shiˇshehˆ neh, Yuˇdaˆ miˇ k’ahˬ-ahˇ Leˬhawˇbamˬ neh tsoˆ ziꞈ taˬ-euˬ meuˬ yaw myaˬ meuˬ-ahˇ bi yuˇ geuꞈ-euˬ meh.—1 Sahˬpaˬ 14:22-24; 2 Laˬsaˬbaˬ 12:1-4.\nSahˬ paˬ Shiˇshehˆ Leˬhawˇbamˬ uˆ lahˇ luꞈ-eu Yeˬluˇsaˬlehˬ meuˬ-ahˇ deuˆ keuˆ laꞈ ngeh, gaˇ kawˆ deuˬ paˇ doeˇ dzehˬ laˇ-euˬ meh. Bawˇlawˇpeh Sheˬmaˇyaˬ Miˬyehˇ neh “Naw maꞈ ngaˬ-ahˇ byehˇ dzeh-euˬ meh. K’oeˇ miˇ neh, nymˬ-mˇ Shiˇshehˆ-euˬ laꞈ-ahˇ, naw maꞈ-ahˇ ngaˇ byehˇ dzeh nehˬ-eu ma lehˇ ehˇ-eu” dawˬ heu, Leˬhawˇbamˬ hawˇ-eu yaw huiˬ yaw mahˇ deuˬ-ahˇ tsaꞈ nehˬ le-euˬ meh. Leˬhawˇbamˬ dawˬ heu-ahˇ ya gaˬ ngeh aˬ joˆ-ehˇ g’eh-eu nga? Aˬ yawꞈ yaw muiˬ-ehˇ ha geuꞈ-euˬ meh. Jaˇliꞈ-ahˇ “Sahˬ paˬ hawˇ-eu aˬ yuiꞈ aˬ tsu k’oeˇ deuˬ, yawˬ ha neh mˇ-euˬ iˬ baˇ-ahˇ yawˬ ha noeˬ siˬ-awˇ, ‘Sahˬpaˬ Miˬyehˇ mˇ-eu tsaˬ meh lehˇ ehˇ-eu meh’ ” lehˇ ehˇ taˬ-euˬ meh. Teu miˇ neh, Yeˬhawˇbaˬ Leˬhawˇbamˬ-ahˇ caw ba nehˬ-awˇ Yeˬluˇsaˬlehˬ meuˬ maˬ ya bi laˆ cawˆ-aˬ.—2 Laˬsaˬbaˬ 12:5-7, 12.\nK’oeˇ gaˇ neh naˇ, Leˬhawˇbamˬ Yuˇdaˆ miˇ k’ahˬ-ahˇ paˇ uˆ lahˇ daˆ leꞈ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ shiˇ-eu lehˇ g’eh ngeh, aˬ yawꞈ-euˬ aˬ li deuˬ-ahˇ myawˬ gahˬ g’awˬ mya ni biꞈ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ teu loꞈ-ehˇ jahˇ-euˬ teu naˇ, aˬ yawꞈ-euˬ dah zaˇ sahˬ paˬ geuꞈ laˇ-eu aˬ yawꞈ-euˬ aˬ li Aˬbiˇyaˬ-ahˇ maˬ bi puiˬ-eu g’aˇ duˬ k’awꞈ pyeuꞈ nya meh. (2 Laˬsaˬbaˬ 11:21-23) Heu loꞈ-ehˇ mˇ-euˬ gaˇ haw ngeh, aˬ yawꞈ gaˇ hu zaˬ guˬ guˬ ngeh naˆ maˬ tseˇ, gahˇ dzehˬ laˇ-euˬ ngaˇ lehˇ siˬ laˇ-eu meh.\nLeˬhawˇbamˬ tsawˇ muiˬ nga laˬ, tsawˇ doeˇ nga laˬ\nLeˬhawˇbamˬ yaw muiˬ tiˬ jeˬ na mˇ yaꞈ-euˬ k’awꞈ, Jaˇliꞈ aˬ yawꞈ neh uˆ lahˇ-euˬ jeˬ-ahˇ “yaw haiˬ jeˬ tehꞈ-ehˇ mˇ-euˬ meh” lehˇ ehˇ taˬ-euˬ meh. Aˬ jeˬ miˇ neh nga? Aˬ jeˬ miˇ neh ehˇ naˇ, “Sahˬpaˬ Miˬyehˇ-euˬ nui k’ahˇ aˬ yawꞈ maˬ poˆ”-eu miˇ neh meh. Teu miˇ neh, Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-ahˇ maˬ ya leˇ-a.—2 Laˬsaˬbaˬ 12:14.\nLeˬhawˇbamˬ Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ Daˬbiˇ loꞈ-ehˇ maˬ g’oeˇ-a\nAˬ dui aˬ yawꞈ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ neh aˬ jeˬ ya siˬ-euˬ nga? Leˬhawˇbamˬ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ dawˬ tiˬ poˆ na naˇ haˬ-awˇ, zaˬ lahˇ deuˬ-ahˇ yaw muiˬ jeˬ mˇ nehˬ-euˬ k’awꞈ jaˆ meh. Ehˇ k’awꞈ, aˬ yawꞈ Miˬyehˇ nehˬ-ehˇ maˬ g’oeˇ-eu uˬ taꞈ, Miˬyehˇ nui k’ahˇ shiˇ ni maˇ diˇ mˇ mawꞈ-eu nui ma maˬ ahˇ-a. Teu miˇ neh, aˬ yawꞈ tsaˬ-eu jeˬ mˇ-eu byehˇ-awˇ, maˇ diˇ miˬ yehˇ maˬ ngeuˇ-eu deuˬ-ahˇ uˬ duˬ tahˬ iˇ-euˬ meh. Nawˇ heu loꞈ-ehˇ noeˬ nya meh. ‘Leˬhawˇbamˬ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ ehˇ dawˬ-ahˇ ha geuꞈ ngeh, aˬ yawꞈ yawˬ ha-euˬ yaw lehˬ-ahˇ maˇ diˇ nui ma cawˆ-awˇ, Miˬyehˇ nui k’ahˇ shiˇ-eu jeˬ-ahˇ mˇ mawꞈ-eu miˇ neh ngaˇ laˬ? Maˬ ngeuˇ naˇ, aˬ cawˬ-euˬ dawˬ-ahˇ mˇ caw-euˬ nga laˬ?’ (2 Laˬsaˬbaˬ 11:3, 4; 12:6) Leˬhawˇbamˬ-euˬ dehꞈ ziˇ aˇ saˬ saˬ leˇ jawˬ-ehˇ maˬ muiˬ-eu jeˬ-ahˇ paˇ mˇ k’oꞈ iˇ-euˬ meh. Leˬhawˇbamˬ aˬ yawꞈ-euˬ aˬ bawˇ Sahˬpaˬ Daˬbiˇ-ahˇ tiˬ pawꞈ-iˬ maˬ duˇ-a. Daˬbiˇ naˇ yaw myaˬ poˆ laˆ lehˬ-euˬ k’awꞈ, maˇ diˇ noeˬ poˆ noeˬ paˇ k’oꞈ-euˬ meh. Daˬbiˇ-euˬ tiˬ ziˇ Yeˬhawˇbaˬ hawˇ-eu maˇ diˇ uˬ duˬ tahˬ-eu jeˬ-ahˇ gaˬ-euˬ meh.—1 Sahˬpaˬ 14:8; Ja ceuˬ 51:1, 17; 63:1.\nAˬ dui gaˇ kawˆ heu-ahˇ neh yaw myaˬ jeˬ ya siˬ-euˬ ma. Tsawˇ haˬ deuˬ yawˬ ha-euˬ nymˇ jiˇ-ahˇ ngehˬ g’eh-awˇ, aˬ cawˬ-euˬ g’aˇ duˬ yaw muiˬ jeˬ mˇ nehˬ gaˇ, ja ceuˬ paˬ-ehˇ g’eh-eu meh. Ehˇ k’awꞈ, Yeˬhawˇbaˬ nui k’ahˇ bi shiˇ-eu g’aˇ duˬ, aˬ dui aˬ yawꞈ ya leˇ-eu jeˬ-ehˇ uˬ duˬ ya tahˬ-awˇ, aˬ yawꞈ nehˬ-ehˇ jiˇ ya g’oeˇ-eu meh.\nAˬ dui teu loꞈ-ehˇ jahˇ nya-eu g’aˇ duˬ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ ya gaˬ dui dui-eu meh. Miˬ dzaˬ tsawˬ bu aˬ myah luꞈ bi nyehˆ-eu g’aˇ duˬ, miˬ dzaˬ ya dawˆ lahˬ-eu loꞈ-ehˇ, aˬ dui maˬ poˆ maˬ paˇ laˇ ni Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ gaˬ-eu g’aˇ duˬ, aˬ myah luꞈ Jaˇliꞈ gui-awˇ, ya poˆ tseˇ-eu uˬ taꞈ, shaˇ noeˬ shaˇ sawˇ-awˇ, tiˬ k’ehˬ maˬ taˬ guiˬ lahˬ ya shaˇ-eu meh. (Ja ceuˬ 1:2; Loˇmaˆ 12:12) Nui gaˬ heu naˇ, Yeˬhawˇbaˬ nui k’ahˇ shiˇ-eu jeˬ dawˬ tawˆ luꞈ-ahˇ mˇ ni maˬ ehˇ, yawˬ ha-euˬ yaw lehˬ-ahˇ maˇ diˇ nui ma cawˆ ni maˬ ehˇ, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ iˬ baˇ shaˇ pyehˬ ni maˬ ehˇ, laˆ noeˬ nehˬ-eu meh. Toˆ-ehˇ naˇ, aˬ dui Leˬhawˇbamˬ loꞈ-ehˇ maˬ g’eh ni, maˇ diˇ uˬ duˬ tahˬ-eu jeˬ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ daˆ leꞈ-eu meh.—Yuˇdaˆ 20, 21.\n^ Yaw zaˬ 9 Sawˇlaˬmoˬ saˇ jaˇ maˬ ziꞈ-eu miˇ neh, aˬ yawꞈ-euˬ miˇ k’ahˬ nyiˬ paˆ paˆ iˇ meh lehˇ Miˬyehˇ ehˇ taˬ-euˬ meh.—1 Sahˬpaˬ 11:31.\n“Ngaˬ-euˬ Miˇk’ahˬ-aˬ, miˇ tsaˬ heu-ahˇ taꞈ-eu jeˬ maˬ ngeuˇ”\nAˬ dui Yeˬhawˇbaˬ hawˇ-eu Yeˬsuˇ nui ma tiˬ siˬ tehꞈ-ehˇ taˬ-eu loꞈ-ehˇ ya taˬ\nMiˬyehˇ-euˬ zahˇ dawˬ hawˇ-eu Jaˇliꞈ zahˇ neh, nawˬ-euˬ siˬ nya-eu nui ma-ahˇ bi dzaw\nYeˬhawˇbaˬ-ahˇ ja ceuˬ-eu g’aˇ duˬ, “naw maꞈ-euˬ yaw shehꞈ yaw k’aˆ-ehˇ bi bya”\nNui saˇ oꞈ-eu jeˬ, Aˬ dui aˬ joˆ-ehˇ poˆ mawˇ nya-eu nga?\nText Publication download options Loꞈ-eu nymˇgoˇ (Dzaw ngeh zmˬ-eu dmˬ) Koꞈ siˬ ba la 2018\nKoꞈ siˬ ba la 2018\nLoꞈ-eu nymˇgoˇ (Dzaw ngeh zmˬ-eu dmˬ) Koꞈ siˬ ba la 2018


“Mehˬ nehˬ tsoˆ nehˬ laꞈ-euˬ jeˬ-ahˇ naˇ haˬ geuꞈ-eu laꞈ k’oeˇ, maˬ ngehˇ ni yaw gahˇ gahˇ-ehˇ dehꞈ-awˬ”—Proverbs 8:33 | Dzaw ngeh zmˬ-eu dmˬ\n“Zaˬ guˬ deuˬ-oˇ, . . . mehˬ nehˬ tsoˆ nehˬ laꞈ-euˬ jeˬ-ahˇ naˇ haˬ geuꞈ-eu laꞈ k’oeˇ, maˬ ngehˇ ni yaw gahˇ gahˇ-ehˇ dehꞈ-awˬ.”—Dawˬdaˬ 8:32, 33.\nDawˬ caˇ: 56, 89\nYeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ yawˬ ha-ahˇ biˬ mehˬ-eu g’aˇ duˬ aˬ joˆ oˇ oˬ-awˇ mehˬ-eu nga?\nAˬ da aˬ ma deuˬ zaˬ-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ dawˬ neh aˬ joˆ-ehˇ ya cu-eu ga?\nAˬ dui aˇ muˇ laꞈ k’oeˇ mehˬ gaˇ neh aˬ dui aˬ jeˬ za nya-eu nga?\n1. Aˬ dui nui gahˇ aˬ joˆ-ehˇ poˆ mawˇ nya-eu nga?\nZaˬ siˬ nui gahˇ Yeˬhawˇbaˬ jawˇ gaˇ neh oe-awˇ, aˬ yawꞈ tsawˇ haˬ deuˬ-ahˇ, Yaˬkoˆ 1:5-ahˇ “Naw maꞈ laꞈ k’oeˇ tiˬ g’aˬ na zaˬ siˬ tsawˇ gahˇ teˬ luꞈ naˇ, Miˬyehˇ-ahˇ guiˬ lahˬ shaˇ-eu tsaˬ meh. Miˬyehˇ aˬ yawꞈ-ahˇ zaˬ siˬ tsawˇ gahˇ biꞈ tehꞈ-a. Aˬ jeˬ miˇ neh ehˇ naˇ, Miˬyehˇ-aˬ, tsawˇ haˬ dawˬ tawˆ luꞈ-ahˇ g’awˬ shaˬ gaˬ-eu laꞈ k’oeˇ tsawˇ tsiˇ maˬ tsiˇ ni biꞈ-eu meh” lehˇ ehˇ taˬ-euˬ loꞈ-ehˇ, nui ma keuˆ-eu laꞈ k’oeˇ biꞈ-eu meh. Aˬ dui nui gahˇ-ahˇ mawˇ nya-eu tiˬ jeˬ naˇ, Miˬyehˇ-euˬ dawˬ tsoˆ-ahˇ laꞈ daˬ-eu heu meh. Toˆ-ehˇ jahˇ-eu teu naˇ aˬ dui-ahˇ maˬ muiˬ-eu jeˬ-ahˇ neh laˆ piˇ nehˬ-awˇ, Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ cawˬ cawˬ daˆ leꞈ nya ni caw ba nehˬ-eu meh. (Dawˬdaˬ 2:10-12) K’oeˇ naˇ muiˬ dui dui-eu noeˬ tmˬ-eu jeˬ pyeuꞈ-eu aˬ myah luꞈ dehꞈ g’eh-eu jeˬ biꞈ-eu meh.—Yuˇdaˆ 21.\n2. Aˬ dui Miˬyehˇ-euˬ mehˬ-eu tsoˆ-eu jeˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ gaˬ nya-eu nga?\n2 Aˬ dui maˬ byah kuꞈ-eu miˇ neh maˬ ehˇ, huiˬ laˇ-euˬ maˬ duˇ leˇ-eu miˇ neh maˬ ehˇ, mehˬ laˇ tsoˆ laˇ-eu heu naˇ, yaw muiˬ jeˬ pyeuꞈ meh lehˇ haw-eu maˬ ehˇ, laꞈ daˬ-eu maˬ ehˇ, yaw shaˬ meh. Ehˇ k’awꞈ, Miˬyehˇ-euˬ dawˬ tsoˆ aˬ dui-euˬ dehꞈ ziˇ-ahˇ muiˬ ngaˇ lehˇ siˬ laˇ ngeh, Miˬyehˇ aˬ dui-ahˇ aˇ naˆ ni gaˬ-eu lehˇ siˬ laˇ-eu meh. Dawˬdaˬ 3:11, 12-ahˇ ‘Ngaˬ li-oˇ, Yeˬhawˇbaˬ . . . mehˬ nehˬ tsoˆ nehˬ laꞈ ngeh naˬ lehˬ taˬ lehˬ’ lehˇ ehˇ-awˇ, Yeˬhawˇbaˬ “aˬ yawꞈ ha gaˬ-eu deuˬ-ahˇ mehˬ meh tsoˆ meh lehˇ ehˇ taˬ-euˬ meh.” Teu miˇ neh, Yeˬhawˇbaˬ k’aˇ muiˬ-eu jeˬ biꞈ nehˬ mawꞈ ngaˇ lehˇ jah ziꞈ nya-eu meh. (Heˬbyehˇ 12:5-11-ahˇ gui.) Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ yaw muiˬ-ehˇ siˬ nya-eu miˇ neh, aˬ yawꞈ-euˬ dawˬ tsoˆ aˬ myah luꞈ tsaˬ-awˇ, aˬ dui loˬ-eu jeˬ nehˬ-ehˇ taˆ lehˇ cehˆ tsaˬ leˇ meh. Aˬ dui heu kawˆ-ahˇ, mehˬ jeˬ mehˬ kawˆ 4 kawˆ-ahˇ ja sawˇ ma. (1) yawˬ ha-ahˇ mehˬ-eu (2) aˬ da aˬ ma zaˬ-ahˇ ya mehˬ-eu jeˬ (3) aˇ muˇ laꞈ k’oeˇ neh za-eu dawˬ tsoˆ (4) bi mehˬ bi tsoˆ-euˬ naˆ maˬ tseˇ naˇ-eu jeˬ heu deuˬ pyeuꞈ meh.\nAˬ dui yawˬ ha-ahˇ mehˬ naˇ, aˬ jeˬ miˇ neh gahˇ laˇ-eu nga?\n3. Zaˬ deuˬ yawˬ haˇ yawˬ ha aˬ joˆ-ehˇ mehˬ nya-eu nga?\n3 Aˬ dui yawˬ ha-ahˇ mehˬ naˇ, yawˬ ha-euˬ mˇ jeˬ shaˇ kawˆ hawˇ-eu noeˬ jeˬ noeˬ kawˆ-ahˇ, nyehꞈ tehˬ-eu meh. Ehˇ k’awꞈ aˬ dui yawˬ ha-ahˇ mehˬ-eu jeˬ, dehꞈ le ngeh neh dehꞈ ahˇ le-euˬ jeˬ maˬ ngeuˇ-eu miˇ neh, toˆ-ehˇ jahˇ-eu g’aˇ duˬ, ya dzaw-eu meh. Yaw jeˬ ma jeˬ, zaˬ yaw nyiˇ liˇ yehˬ nawˬ dzaw dzaw ngeh, maˬ bi ga coˬ iˇ-eu g’aˇ duˬ aˬ da aˬ ma nyehꞈ tehˬ caw nehˬ-eu meh. Zaˬ maˇ diˇ nawˬ nya laˇ-euˬ yaw duˬ baw ngeh tiˬ jawˇ, pyehˬ-awˇ neh tiˬ g’aˬ tehꞈ-ehˇ bi dziˬ-eu meh. Teu gaˇ duˇ ni aˬ da aˬ ma deuˬ zaˬ-ahˇ oˇ oˬ. “Yeˬhawˇbaˬ-euˬ zahˇ dawˬ hawˇ-eu dawˬ mehˬ dawˬ tsoˆ neh” dzaw ngeh, zaˬ-ahˇ yawˬ haˇ yawˬ ha mehˬ nya ni hawˇ-eu, nui gahˇ ahˇ ni caw ba nehˬ-eu jeˬ pyeuꞈ-eu meh.—Eˇpeˇsu 6:4.\n4, 5. (a) Yawˬ ha-ahˇ mehˬ-eu jeˬ aˬ jeˬ miˇ “seu dzeuꞈ aˇ g’ehˇ yaw shuiꞈ”-euˬ aˇ yeˇ huiˬ-eu jeˬ pyeuꞈ nga? (b) Aˬ dui mˇ lehˬ k’awꞈ aˬ jeˬ miˇ neh g’aˬ maˬ ya baˬ nga?\n4 Huiˬ laˇ-euˬ gaˇ hawˇ-eu Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ siˬ nya laˇ-euˬ deuˬ k’awꞈ toˆ-ehˇ tehꞈ meh. Aˬ yawꞈ maꞈ yawˬ ha-ahˇ ui cuiˆ na paˇ mehˬ luꞈ-euˬ naˇ k’awꞈ, heu naˇ aˬ yawꞈ maꞈ noeˬ dahˇ doe laˇ-euˬ Ka li zaˬ pyeuꞈ meh lehˇ ehˇ mawꞈ-eu maˬ ngeuˇ-a. “seu dzeuꞈ aˇ g’ehˇ yaw shuiꞈ”-ahˇ dm-awˇ, Yeˬsuˇ loꞈ-ehˇ duˇ ni leh jeh-awˇ neh tehꞈ-ehˇ noeˬ dahˇ doe laˇ-eu meh. (Eˇpeˇsu 4:23, 24, MS) Yawˬ ha-ahˇ mehˬ-eu heu naˇ, “Miˬyehˇ-ahˇ yaw zeu maˬ baw-eu yaw dehꞈ dehꞈ-eu jeˬ hawˇ-eu shiˬ shaˬ jiˇ-euˬ nui noeˬ nui loˆ-ahˇ byehˇ dzeh-eu g’aˇ duˬ maˬ ehˇ, miˇ tsaˬ heu k’oeˇ taˆ dehꞈ ngeh yawˬ ha-euˬ nui ma-ahˇ g’aˬ leˇ-awˇ, nui ma yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ-eu laꞈ k’oeˇ Miˬyehˇ-ahˇ yaw zeu baw” ni maˬ ehˇ, caw ba nehˬ-eu meh.—Tiˇtuˆ 2:12.\n5 Aˬ dui dawˬ tawˆ luꞈ maˬ byah kuꞈ-eu tsawˇ haˬ pyeuꞈ meh. (Dawˬtsoˆtsoˆ-eu 7:20) Teu miˇ neh aˬ dui laˆ lehˬ ngeh, yawˬ ha-ahˇ maˬ mehˬ-eu miˇ neh nga laˬ, maˬ ngeuˇ naˇ mehˬ-euˬ maˬ loꞈ-eu miˇ neh ngaˇ laˬ? Toˆ-ehˇ tehꞈ-ehˇ k’awꞈ maˬ ngeuˇ nga lehˇ, aˬ dui Dawˬdaˬ 24:16-ahˇ “Yaw sui yaw dawˇ tsawˇ haˬ aˇ myaˆ poˆ coˬ-iˇ k’awꞈ paˇ tuˇ laˇ nya meh” lehˇ ehˇ taˬ-euˬ gaˇ neh ya siˬ-euˬ ma. Aˬ dui-ahˇ “tuˇ laˇ nya” ni cawˬ ba nehˬ-eu aˬ jeˬ nga? Aˬ dui-euˬ g’aˬ maˬ ngeuˇ-a, Miˬyehˇ-euˬ baoˬ pyeuꞈ meh. (Piˇliˇpiˆ 4:13-ahˇ gui.) Miˬyehˇ-euˬ baoˬ-ahˇ neh pyeuꞈ laˇ-eu jeˬ heu naˇ, yawˬ ha-euˬ nui ma-ahˇ g’aˬ leˇ-eu jeˬ nehˬ-ehˇ jiˇ taꞈ-awˇ, teu naˇ, yawˬ ha-ahˇ mehˬ-eu jeˬ nehˬ-ehˇ jiˇ taꞈ-eu meh.\n6. Aˬ dui Jaˇliꞈ gui-eu aˬ joˆ-ehˇ muiˬ daˆ laˇ nya-eu nga? (Dahˬ beh-eu baˇ-ahˇ haw.)\n6 Guiˬ lahˬ shaˇ-eu, Jaˇliꞈ gui-awˇ shaˇ noeˬ shaˇ sawˇ-eu heu naˇ, yawˬ ha-ahˇ mehˬ-eu muiˬ daˆ laˇ ni caw ba nehˬ-eu meh. Ehˇ k’awꞈ Jaˇliꞈ gui-eu heu, nawˬ-euˬ g’aˇ duˬ yaw shaˬ jeˬ pyeuꞈ-awˇ, nawˇ maˬ ya leˇ-eu jeˬ pyeuꞈ naˇ lawˇ neh? G’aˬ taˬ baˬ siˬ, nawˇ Yeˬhawˇbaˬ neh bi caw ba naˇ, aˬ yawꞈ nawˬ-ahˇ, aˬ yawꞈ-euˬ dawˬ-ahˇ “mehꞈ-eu nui ma ka dehꞈ ni” caw ba nehˬ-eu meh. (1 Beˬtuˆluˆ 2:2) Nawˇ Jaˇliꞈ gui-eu aˇ yamˬ bi doˆ laˇ-eu g’aˇ duˬ, yawˬ ha-ahˇ mehˬ nya ni caw ba nehˬ laꞈ lehˇ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ shaˇ. Nawˇ dahˬ beh ngeh, aˇ yamˬ yaw nymˇ nymˇ lehˇ pyehˆ tseˇ-eu k’awꞈ pyeuꞈ nya meh. Teu gaˇ neh tiˬ k’ehˬ naˇ, nawˇ Jaˇliꞈ gui-eu tiˬ poˆ cuiˆ cuiˆ-ehˇ awˬ laˇ-awˇ, gui muiˬ laˇ-eu meh. K’oeˬ naˇ nawˇ, ciˬ cuˇ saˆ ni Yeˬhawˇbaˬ-euˬ poeˬ-eu nui noeˬ-ahˇ shaˇ noeˬ shaˇ sawˇ-eu aˬ yamˬ heu-ahˇ ya leˇ-eu meh.—1 Tiˆmoˇseˬ 4:15.\n7. Yawˬ ha-ahˇ mehˬ-eu jeˬ, Miˬyehˇ gaˇ laꞈ k’oeˇ, aˇ pyaˇ daˬ taˬ gaˇ le keuˆ nya ni aˬ joˆ-ehˇ caw ba nehˬ nga?\n7 Yawˬ ha-ahˇ mehˬ-eu heu naˇ, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ laꞈ k’oeˇ aˬ dui neh aˇ pyaˇ daˬ taˬ-euˬ gaˇ le keuˆ nya ni caw ba nehˬ-eu meh. Yaw jeˬ ma jeˬ, nymˇ dahˬ baw laˇ-euˬ mehˇ nmˇ aˬ li tiˬ g’aˬ, Miˬyehˇ gaˇ mˇ-eu k’oeˇ ngeh loꞈ-ehˇ nui ma maˬ ahˇ ni pyeuꞈ iˇ taˬ nya lehˇ noeˬ-eu meh. Teu miˇ neh aˬ yawꞈ aˬ myah luꞈ huˬ mehˬ mehˬ-eu g’aˬ geuꞈ-eu lehˇ aˇ pyaˇ daˬ-euˬ meh. Yawˬ ha-ahˇ mehˬ-eu jeˬ hawˇ-eu, nui ma-ahˇ g’aˬ leˇ-eu jeˬ aˬ yawꞈ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ caw ba-euˬ nga? Aˬ yawꞈ maˬgaˬziˇ paˇ dmˬ doe ni, huˬ mehˬ mehˬ-eu gaˇ kawˆ gui-awˇ, caw ba nehˬ laꞈ lehˇ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ guiˬ lahˬ shaˇ-euˬ meh. Heu naˇ aˬ yawꞈ-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ g’oeˇ ni caw ba nehˬ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ aˇ yamˬ tsaˬ laˇ ngeh, tiˬ poˆ na huˬ mehˬ mehˬ-eu g’aˬ geuꞈ-eu meh. Aˬ joˆ-ehˇ pyeuꞈ laˇ-euˬ nga? Shaˬ zahˬ ui cuiˆ na paˇ jaˆ-euˬ k’awꞈ, aˬ yawꞈ aˇ pyaˇ daˬ taˬ-euˬ gaˇ leh jeh daˆ leꞈ-euˬ meh. Uˬ duˬ duˬ leˇ ngeh-aˬ, aˬ yawꞈ aˬ myah luꞈ huˬ mehˬ mehˬ-eu g’aˬ geuꞈ nya laˇ-euˬ meh.\nZaˬ deuˬ-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ dawˬ neh cu\nZaˬ tsaˬ-eu jeˬ hawˇ-eu maˬ tsaˬ-eu jeˬ aˬ yawꞈ yawꞈ maˬ siˬ nya-a, aˬ yawꞈ mehˬ nehˬ laꞈ-eu jeˬ-ahˇ loˬ meh (Aˇ deuˆ 8-ahˇ haw)\n8-10. Aˬ da aˬ ma deuˬ-ahˇ, zaˬ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ bi mˇ-eu g’aˇ duˬ yaw muiˬ-ehˇ cu nya ni caw ba nehˬ-eu aˬ jeˬ nga? Yaw jeˬ ma jeˬ ehˇ haw she.\n8 Yeˬhawˇbaˬ aˬ da aˬ ma deuˬ-ahˇ zaˬ-ahˇ, ‘aˬ yawꞈ-euˬ zahˇ dawˬ hawˇ-eu dawˬ mehˬ dawˬ tsoˆ neh’ cu-eu gaˇ biꞈ taˬ-euˬ meh. (Eˇpeˇsu 6:4) Nymˬ-mˇ iˬ nah teu loꞈ-ehˇ jahˇ-eu teu naˇ yaw awˬ maˬ ngeuˇ-a. (2 Tiˆmoˇseˬ 3:1-5) Zaˬ dehꞈ le-euˬ tiˬ dehˬ, tsaˬ-eu jeˬ hawˇ-eu maˬ tsaˬ-eu jeˬ-ahˇ maˬ siˬ nya-a. Aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ siˬ nya-eu nui ma maˬ ya dzaw-aˬ siˬ. Teu miˇ neh aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ siˬ nya-eu nui ma tsaˬ-eu paw zmˬ-eu g’aˇ duˬ, aˬ yawꞈ maꞈ mehˬ nehˬ laꞈ-eu jeˬ-ahˇ loˬ-eu meh. (Loˇmaˆ 2:14, 15) Jaˇliꞈ paw pyehˆ tseˇ-eu tiˬ g’aˬ, Gaˬliˇ dawˬ paw neh “mehˬ-eu” lehˇ ehˇ-eu heu naˇ, “zaˬ-ahˇ huiˬ laˇ mahˇ laˇ ni jahˇ-eu” maˬ ngeuˇ naˇ, zaˬ tiˬ g’aˬ-ahˇ noeˬ dahˇ doe laˇ ni cu huiˬ gaˇ ehˇ mawꞈ-eu meh.\n9 Aˬ da aˬ ma deuˬ zaˬ-ahˇ nui gaˬ laꞈ k’oeˇ neh mehˬ naˇ, aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ nui ma lmˇ boˬ ni g’eh-awˇ, zaˬ deuˬ naꞈ-i mˇ nya-eu g’awˬ mya jeˬ jaˆ k’awꞈ, aˇ naˆ keuˆ ni mˇ nya-eu lehˇ jiˇ siˬ nya-eu uˬ taꞈ, k’aˇ mˇ-euˬ loꞈ-ehˇ ya yehˬ meh lehˇ jiˇ siˬ nya-eu meh. Teu miˇ neh Ka li zaˬ aˬ da aˬ ma deuˬ, zaˬ-ahˇ cu ngeh Yeˬhawˇbaˬ-euˬ dawˬ tsoˆ-ahˇ g’oe-eu heu naˇ, aˇ yeˇ huiˬ dui dui-eu jeˬ pyeuꞈ meh. Tiˬ k’ahˬ tiˇ k’ahˬ hawˇ-eu saˇ ka tiˬ ka tiˇ ka, zaˬ-ahˇ cu-eu nui noeˬ maˬ duˇ leˇ-a. Teu miˇ neh, Miˬyehˇ-euˬ dawˬ-ahˇ naˇ haˬ-eu aˬ da aˬ ma deuˬ, zaˬ-ahˇ mehˬ ngeh aˬ jeˬ ya jahˇ-eu lehˇ yawˬ ha nui noeˬ maˬ geuꞈ-eu uˬ taꞈ, yawˬ ha neh puˬ haw-euˬ jeˬ hawˇ-eu tsawˇ haˬ-euˬ nui noeˬ-ahˇ maˬ g’oe-a.\n10 Aˬ dui Noˇaˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ neh aˬ jeˬ dzaw geuꞈ nya-eu nga? Yeˬhawˇbaˬ Noˇaˬ-ahˇ saˇ baoˬ tsoˆ lehˇ k’ehˇ ngeh, Noˇaˬ aˬ joˆ-ehˇ ya tsoˆ-eu lehˇ maˬ siˬ nya-a. Aˬ yawꞈ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ g’oe-awˇ, “k’aˇ ehˇ nehˬ-euˬ loꞈ-ehˇ Noˇaˬ jahˇ-euˬ meh.” (Aˇdahˬbeh-eu 6:22) Aˬ joˆ-ehˇ g’eh ngaˬ? Noˇaˬ neh tsoˆ-euˬ saˇ baoˬ aˬ yawꞈ pehˬ-euˬ nymˇ jiˇ-ahˇ buˬ iˇ ni caw ba nehˬ-euˬ uˬ taꞈ, Noˇaˬ k’awꞈ mˇ pyeuꞈ nya-eu aˬ da tiˬ g’aˬ pyeuꞈ laˇ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ Miˬyehˇ-euˬ zaˬ siˬ nui gahˇ-ahˇ g’oe-eu miˇ neh, zaˬ-ahˇ mehˬ nya-eu uˬ taꞈ, yaw dehꞈ jiˇ dehꞈ mehˬ nehˬ nya-euˬ meh. Heu naˇ yaw awˬ gaˇ kawˆ maˬ ngeuˇ-a. Aˬ jeˬ mi neh ehˇ naˇ, iˇ cuꞈ maˬ dahˬ pymˬ le-euˬ yaw kaˬ-ahˇ, yaw haiˬ jeˬ tehꞈ-ehˇ byah-eu miˇ neh meh.—Aˇdahˬbeh-eu 6:5.\n11. Aˬ da aˬ ma deuˬ zaˬ-ahˇ aˬ jeˬ miˇ neh k’aˇ g’eh nya gaˇ neh ya mehˬ-eu nga?\n11 Nawˇ aˬ da aˬ ma pyeuꞈ-eu naˇ, Yeˬhawˇbaˬ k’aˇ ehˇ-eu jeˬ-ahˇ, aˬ joˆ-ehˇ mˇ caw nya-eu nga? Nawˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ ehˇ dawˬ ya naˇ haˬ meh. Zaˬ yaw muiˬ-ehˇ cu nya-eu g’aˇ duˬ, aˬ yawꞈ-euˬ dawˬ mehˬ dawˬ tsoˆ, Jaˇliꞈ paw neh maˬ ehˇ, aˇ maꞈ aˇ muˇ paw neh maˬ ehˇ biꞈ nehˬ-awˇ, nawˇ dawˬ tsoˆ teu-ahˇ yaw muiˬ-ehˇ mˇ caw paˬ-ehˇ g’eh-eu meh. Aˇ yamˬ tsaˬ laˇ ngeh, zaˬ nawˬ neh mˇ-euˬ jeˬ teu-ahˇ, aˇ poeˬ taˬ nya laˇ meh. Mehˇ nmˇ aˬ li tiˬ g’aˬ “ngaˬ-ahˇ heu loꞈ-ehˇ cu pyeuꞈ nehˬ laꞈ-euˬ aˬ da aˬ ma-ahˇ guiˬ lahˬ huiˬ dui dui miˇ-a. Ngaˬ da ngaˬ ma ngaˬ-euˬ nui ma-ahˇ mehˬ ahˇ-eu g’aˇ duˬ leh jeh dui dui-euˬ meh” lehˇ ehˇ-awˇ, Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ g’oeˇ ni caw ba nehˬ laꞈ-euˬ jiˇ ni aˬ da aˬ ma pyeuꞈ meh lehˇ paˇ ehˇ-eu meh. Aˬ da aˬ ma deuˬ zaˬ-ahˇ leh jeh dui dui-awˇ mehˬ k’awꞈ, zaˬ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ byehˇ dzeh nya-eu meh lehˇ aˬ dui siˬ nya-eu ma. Ehˇ k’awꞈ k’aˇ g’eh nya gaˇ neh mehˬ-euˬ aˬ da aˬ ma deuˬ, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ meh shi nui ma maˬ cawˆ-eu uˬ taꞈ, tiˬ nah zaˬ Miˬyehˇ jawˇ gaˇ g’oꞈ laˇ tehꞈ-a lehˇ noeˬ tmˬ-eu meh.\n12, 13. (a) Zaˬ bi teh doˆ ngeh, aˬ da aˬ ma deuˬ ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu lehˇ aˬ joˆ-ehˇ mˇ mawˇ nga? (b) Nymˇ ji tiˬ jiˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ dawˬ naˇ haˬ gaˇ neh aˬ jeˬ za-euˬ nga?\n12 Aˬ da aˬ ma deuˬ-euˬ g’aˇ duˬ lawˬ haw laˇ-eu jeˬ dawˬ tawˆ luꞈ laꞈ k’oeˇ neh k’aˇ shaˬ-eu tiˬ jeˬ naˇ, zaˬ bi teh doˆ ngeh, ya mˇ caw-eu gaˇ kawˆ heu meh. Bi teh doˆ-awˇ iˇ kahˇ-ahˇ neh doˆ iˇ-euˬ aˬ buˇ tiˬ g’aˬ jawˇ-eu, mehˇ nmˇ aˬ ma tiˬ g’aˬ “Ngaˇ aˇ maꞈ-euˬ sahˬ boꞈ deuˬ-ahˇ gui ngeh, ngaˬ buˇ hawˬ-eu oeˬ paˬ nehˬ-ehˇ mawˇ dzoeˇ nya-eu g’aˇ duˬ, gaˇ ma dahˇ ngaˇ laˬ lehˇ leh jeh-awˇ poꞈ-euˬ ma” lehˇ ehˇ-eu meh. Ehˇ k’awꞈ aˬ yawꞈ-euˬ k’aˬ dzeˇ zaˬ aˬ yawꞈ-ahˇ nahˬ yu ni, nymˬ-mˇ zaˬ-ahˇ caw ba-eu heu naˇ, aˬ yawꞈ nyaꞈ-euˬ gaˇ maˬ paˇ ngeuˇ-euˬ uˬ taꞈ, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ-eu aˇ yeˇ huiˬ meh lehˇ mawˇ leˇ ni caw ba nehˬ-euˬ meh.\n13 Yaw myaˬ k’oꞈ byah laˬ ngeh, aˬ yawꞈ nyaꞈ-euˬ zaˬ g’oꞈ k’oꞈ laˬ-euˬ meh. Teu ngeh aˬ ma g’aˬ ehˇ-eu, “Nymˬ-mˇ ngaˬ buˇ yawˬ nah na luꞈ ngaˬ-ahˇ naˬ gaˬ ngehˬ cawˬ laꞈ-awˇ sahˬ boꞈ sha laꞈ-eu meh. Nga nyaꞈ Miˬyehˇ-euˬ dawˬ-ahˇ aˇ dzehˬ-ehˇ naˇ ha-eu miˇ neh, aˬ yawꞈ nga nyaꞈ-ahˇ yaw zeu baw dui dui-eu meh. Nga pehˬ laꞈ k’aˬ cehˇ dui dui-awˇ, g’oeˬ dui dui luꞈ ma.” Nawˇ nawˬ-euˬ zaˬ bi teh doˆ naˇ, nawˇ ‘Yeˬhawˇbaˬ Miˬyehˇ-ahˇ g’oe’ ma loˇ? Nawˇ Miˬyehˇ-ahˇ, “Yawˬ ha bym-eu byehˆ-eu jeˬ-ahˇ” maˬ g’oe-eu lehˇ mˇ mawˇ nehˬ ma loˇ? (Dawˬdaˬ 3:5, 6) Yeˬhawˇbaˬ-euˬ dawˬ mehˬ dawˬ tsoˆ, aˬ yawꞈ aˬ dui-ahˇ aˇ naˆ ni gaˬ-awˇ, aˬ yawꞈ aˇ naˆ ni gahˇ-eu nga lehˇ bi mawˇ laꞈ gaˇ haw taˬ. Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-euˬ zaˬ maˇ tiˬ g’aˬ tehꞈ k’awꞈ, aˬ dui g’aˇ duˬ biꞈ nehˬ-euˬ gaˇ taˬ ngehˇ, heu naˇ nawˬ-euˬ zaˬ g’aˇ duˬ jiˇ ngeuˇ meh. Yeˬhawˇbaˬ yawˬ g’aˬ na luꞈ-ahˇ mˬ maˬ maˬ byaˆ zaˇ ziˇ bi dehꞈ mawꞈ-eu meh. (2 Beˬtuˆluˆ 3:9-ahˇ gui.) Teu miˇ neh, aˬ da aˬ ma pyeuꞈ-eu deuˬ, Miˬyehˇ-euˬ dawˬ-ahˇ naˇ haˬ ngeh naˇ laˇ k’awꞈ, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ zahˇ dawˬ hawˇ-eu dawˬ mehˬ dawˬ tsoˆ-aˬ aˬ myah luꞈ tsaˬ meh lehˇ nui ma taˬ daˆ leꞈ. Aˬ yawꞈ-euˬ dawˬ tsoˆ-ahˇ maˬ muiˇ ni naˇ haˬ luꞈ-uˇ.\nAˇ muˇ laꞈ k’oeˇ\n14. Yeˬhawˇbaˬ neh “saˇ jaˇ ziꞈ-awˇ zaˬ siˬ tsawˇ gahˇ ahˇ-eu zaˬ k’aˆ”-ahˇ neh biꞈ-euˬ dawˬ tsoˆ-ahˇ neh, aˬ dui aˬ jeˬ za nya-eu nga?\n14 Yeˬhawˇbaˬ Ka li zaˬ mehˇ nmˇ deuˬ-ahˇ haw piˇ ma, ngehˬ g’eh ma, mehˬ ma lehˇ saˇ jaˇ dzaˬ taˬ-euˬ meh. Ehˇ loꞈ-ehˇ yaw myaˬ kawˆ-ahˇ toˆ-ehˇ mˇ-eu meh. Yaw jeˬ ma jeˬ Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-euˬ Zaˬmaˇ Yeˬsuˇ-ahˇ k’ehˇ-awˇ, aˇ muˇ-ahˇ bi sheuˬ g’eh-euˬ meh. Yeˬsuˇ k’awꞈ “Saˇ jaˇ ziꞈ-awˇ zaˬ siˬ tsawˇ gahˇ ahˇ-eu zaˬ k’aˆ”-ahˇ k’ehˇ-awˇ, aˬ dui saˇ jaˇ ziꞈ daˆ leꞈ nya-eu g’aˇ duˬ, nui jah paw g’aˬ k’aˆ laˇ-eu dzaˇ bi biˇ k’awˬ-euˬ meh. (Luˇkaꞈ 12:42) “Zaˬ k’aˆ” deuˬ aˬ dui-ahˇ aˇ poeˬ k’aˆ-eu dawˬ mehˬ dawˬ tsoˆ biꞈ-eu meh. Nawˇ nawˬ-euˬ nui noeˬ hawˇ-eu mˇ jeˬ shaˇ kawˆ-ahˇ laˆ paˇ nehˬ-eu, dawˬ mehˬ mehˬ-eu jeˬ hawˇ-eu, sahˬ boꞈ lawˬ muˇ gui haw-euˬ paˬ. Nawˇ laˆ paˇ naˇ, laꞈ k’aˬ ya cehˇ meh. Heu naˇ nawˇ Yeˬhawˇbaˬ mehˬ-eu jeˬ-ahˇ ha geuꞈ luꞈ-eu jeˬ pyeuꞈ-eu miˇ neh meh.—Dawˬdaˬ 2:1-5.\n15, 16. (a) Aˬ dui sheuˬ g’eh-eu deuˬ-euˬ mˇ jeˬ shaˇ kawˆ-ahˇ neh, aˬ joˆ-ehˇ gaˇ dahˇ tsoeˬ-eu jeˬ-ahˇ za nya-eu nga? (b) Sheuˬ g’eh-eu deuˬ, gaˇ-ahˇ laꞈ k’aˬ tiˬ cehˇ mˇ nya ni, aˬ dui aˬ joˆ-ehˇ ya jahˇ-eu nga?\n15 Yeˬsuˇ aˇ muˇ-ahˇ nui gaˬ laꞈ k’oeˇ neh bi ngehˬ g’eh-eu g’aˇ duˬ, sheuˬ g’eh-eu deuˬ jiˇ paˇ biꞈ taˬ-euˬ meh. Sheuˬ g’eh-eu heu deuˬ-ahˇ, Jaˇliꞈ laꞈ k’oeˇ, “tsawˇ haˬ pyeuꞈ-eu laꞈ sawˬ” lehˇ kuˇ taˬ-euˬ meh. (Eˇpeˇsu 4:8, 11-13) Aˬ dui sheuˬ g’eh-eu deuˬ neh mˇ-euˬ jeˬ-ahˇ neh, aˬ joˆ-ehˇ gaˇ dahˇ tsoeˬ-eu jeˬ za nya-eu nga? Aˬ dui aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ nui jah hawˇ-eu dehꞈ jeˬ dehꞈ kawˆ-ahˇ dzaw geuꞈ nya-awˇ, aˬ yawꞈ maꞈ neh Jaˇliꞈ laꞈ k’oeˇ-euˬ nui noeˬ nui duˇ mehˬ-eu jeˬ-ahˇ mˇ caw nya meh. (Heˬbyehˇ 13:7, 17-ahˇ gui.) Sheuˬ g’eh-eu deuˬ aˬ dui-ahˇ gaˬ-awˇ, Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ yaw g’oeˇ g’oeˇ-ehˇ bi jawˇ mawꞈ-eu meh. Aˬ yawꞈ maꞈ aˬ dui bawˬ dzaˬ gaˇ maˬ oe ni maˬ ehˇ, yaw beh loꞈ-ehˇ laꞈ k’aˬ maˬ cehˇ ni maˬ ehˇ pyeuꞈ-eu ya mawˇ ngeh, yaw kawˇ ma-ehˇ caw ba nehˬ-eu meh. Aˬ yawꞈ maꞈ aˬ dui ngehˬ gaˇ naˇ haˬ nehˬ-awˇ, nui gaˬ keuˆ-eu laꞈ k’oeˇ, g’aˬ biꞈ nehˬ-eu uˬ taꞈ, Jaˇliꞈ laꞈ k’oeˇ neh tsaˬ-eu nui noeˬ nui duˇ jiˇ biꞈ-eu meh. Nawˇ aˬ yawꞈ maꞈ neh caw ba-euˬ jeˬ teu-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ nui gaˬ mˇ mawˇ-eu jeˬ pyeuꞈ-eu lehˇ haw ma loˇ?\n16 Sheuˬ g’eh-eu deuˬ aˬ dui-ahˇ nui noeˬ nui duˇ biꞈ-eu lehˇ ehˇ-eu heu naˇ, yaw awˬ maˬ ngeuˇ-a lehˇ noeˬ taˬ. Shaˇ noeˬ haw sheˇ, Miˬyehˇ g’aˇ duˬ ngehˬ dah-eu g’aˬ pyeuꞈ-eu Naˬdaˬ, sahˬ paˬ Daˬbiˇ huiˬ dui dui-eu iˬ baˇ mˇ-awˇ dehˬ kaˬ zaꞈ taˬ-euˬ gaˇ ya ngehˬ cawˬ leˇ ngeh aˬ joˆ-ehˇ g’eh paˬ nga lehˇ? (2 Saˬmeuˬlaˆ 12: 1-14) K’oeˇ naˇ kuiˇ laꞈ Pawˇluˆ, Beˬtuˆluˆ-ahˇ aˬ cawˬ tsawˇ jeuˬ Ka li zaˬ deuˬ-ahˇ naˆ maˬ tseˇ, Yuˇdaˆ Ka li zaˬ deuˬ-ahˇ mˇ muiˬ nehˬ-eu gaˇ kawˆ-ahˇ nui noeˬ nui duˇ ya biꞈ ngeh aˬ joˆ-ehˇ g’eh paˬ nga lehˇ? Shaˇ noeˬ haw sheˇ Pawˇluˆ kuiˇ laꞈ 12 g’aˬ laꞈ k’oeˇ-euˬ tiˬ g’aˬ-ahˇ, nui noeˬ nui duˇ ya biꞈ-eu aˇ naˆ ni nui tsehˆ ya ahˇ-euˬ nga lehˇ? (Gaˬlaˬtiˆ 2:11-14) Teu mi neh, sheuˬ g’eh-eu deuˬ nawˬ-ahˇ nui noeˬ nui duˇ biꞈ-eu bi awˬ dzehˬ laˇ-eu g’aˇ duˬ, nawˇ aˬ joˆ-ehˇ ya jahˇ-eu nga? Nawˇ taˬ aw-awˇ guiˬ lahˬ huiˬ-eu ya siˬ nya-eu uˬ taꞈ, ngehˬ cawˬ-eu yaw awˬ tiˬ g’aˬ ya bi pyeuꞈ-eu meh. Nawˇ aˬ yawꞈ maꞈ neh caw ba nehˬ-euˬ jeˬ-ahˇ, Miˬyehˇ aˬ yawꞈ-euˬ nui gaˬ bi siˬ laꞈ nga lehˇ haw naˇ, nawˬ-ahˇ gaˇ dahˇ tsoeˬ-awˇ, sheuˬ g’eh-eu deuˬ k’awꞈ aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ gaˇ-ahˇ laꞈ k’aˬ tiˬ cehˇ mˇ nya-eu meh.\n17. Aˇ muˇ-ahˇ sheuˬ g’eh-eu deuˬ, mehˇ nmˇ aˬ buˇ tiˬ g’aˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ caw ba nehˬ-euˬ nga?\n17 Gaˇ hu pyeuꞈ yaꞈ-euˬ jeˬ baˬ da neh noeˬ tmˬ-eu jeˬ maˬ jaˆ-eu uˬ taꞈ, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ gaˬ-eu yaw shaˬ nya lehˇ mehˇ nmˇ aˬ buˇ tiˬ g’aˬ ehˇ-eu meh. Aˬ yawꞈ ehˇ-eu, “ngaˇ sheuˬ g’eh-eu deuˬ-ahˇ ya ehˇ nehˬ meh lehˇ siˬ nya-eu loꞈ-ehˇ ehˇ nehˬ ngeh, aˬ yawꞈ maꞈ ngaˬ-ahˇ maˬ ehˇ laˇ-eu uˬ taꞈ, g’aˬ paˇ biꞈ-eu miˇ neh g’aˬ ahˇ laˇ-eu lehˇ miˇ-a. Bawˬ dzaˬ g’aˬ ngeh yawˬ jawˇ na luꞈ aˬ yuiꞈ deuˬ gaˇ aˇ naˆ ni myaˬ k’awꞈ, tiˬ g’aˬ maˬ ngeuˇ naˇ tiˬ g’aˬ laˇ-awˇ, aˬ joˆ-ehˇ g’eh nya, maˬ gaˇ laˬ miˇ-a loˇ lehˇ naˇ haˬ laˇ-eu meh. Aˬ jeˬ miˇ neh ehˇ naˇ, gaˇ hu pyeuꞈ yaꞈ-euˬ jeˬ ba da neh ngaˬ-euˬ nui ma Miˬyehˇ-euˬ nui gaˬ-ahˇ maˬ geuˇ nya lehˇ noeˬ laˇ-eu miˇ neh meh. Ehˇ k’awꞈ Yeˬhawˇbaˬ yaw myaˬ poˆ aˇ muˇ laꞈ k’oeˇ mehˇ nmˇ deuˬ hawˇ-eu sheuˬ g’eh-eu deuˬ-ahˇ zmˬ-awˇ, ngaˬ-ahˇ gaˬ-eu lehˇ bi siˬ duˬ laꞈ-euˬ meh. Ngaˇ guiˬ lahˬ shaˇ-awˇ nawˬ nehˬ-ehˇ tiˬ jawˇ-iˬ maˬ paˬ g’awˬ iˇ ma lehˇ ehˇ nehˬ-euˬ ma.”\nBi mehˬ-eu naˆ maˬ tseˇ naˇ dzehˬ-eu jeˬ\n18, 19. Bi mehˬ bi tsoˆ-euˬ naˆ maˬ tseˇ naˇ laˇ dzehˬ-eu aˬ jeˬ nga? Yaw jeˬ ma je ehˇ haw sheˇ.\n18 Bi mehˬ bi tsoˆ-euˬ heu naˇ, naˇ laˇ k’awꞈ, Miˬyehˇ mehˬ-eu jeˬ-ahˇ laꞈ maˬ daˬ-eu teu naˇ, naˇ laˇ dzehˬ-eu meh. (Heˬbyehˇ 12:11) Aˬ dui Gaˬiˇnaˆ haw-eu sahˬ paˬ Zeˬdaˬkiˇ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ haw kaˇ-euˇ. Yeˬhawˇbaˬ Gaˬiˇnaˆ yawˬ ha-euˬ aˬ nyiˇ-ahˇ bye-awˇ sehꞈ mawꞈ gaˇ mawˇ ngeh, Gaˬiˇnaˆ-ahˇ “Aˬ jeˬ miˇ neh nawˇ nui ma pehˇ te. Aˬ jeˬ miˇ neh nawˬ-euˬ myaˆ pyawˬ maˬ muiˬ ta. Nawˇ dawˇ coe ni mˇ law nmˇ-aˬ, laˬ k’aˬ ya cehˇ tehꞈ-a. Ehˇ k’awꞈ, nawˇ yaw tsaˬ yaw dawˇ dawˇ-ehˇ maˬ mˇ-euˬ miˇ neh, nawˬ-euˬ nymˇ g’oˆ k’ehˬ-ahˇ iˬ baˇ keuˆ le luꞈ meh. Iˬ baˇ k’oeˇ nawˬ-ahˇ uˆ lahˇ mawꞈ-eu meh. Iˬ baˇ-ahˇ g’aˬ leˇ ni nawˇ leh jeh-awˬ” lehˇ saˇ tiˇ biꞈ nehˬ-euˬ meh. (Aˇdahˬbeh-eu 4:6, 7) Ehˇ k’awꞈ Gaˬiˇnaˆ ehˇ gaˇ maˬ naˇ haˬ ni yawˬ ha-euˬ aˬ nyiˇ-ahˇ sehꞈ-awˇ, toˆ-ehˇ mˇ-euˬ baˬ da neh pyeuꞈ laˇ-euˬ jeˬ-ahˇ, aˬ yawꞈ ziˇ jiˇ ngeh keuˆ ni ya daˬ g’eh-euˬ meh. (Aˇdahˬbeh-eu 4:11, 12) Gaˬiˇnaˆ Miˬyehˇ-euˬ dawˬ-ahˇ naˇ haˬ law nmˇ-aˬ, teu naˆ naˆ-ehˇ maˬ ya naˇ-a.\n19 Sahˬ paˬ Zeˬdaˬkiˇ-aˬ, zawˇ-ehˇ doeˇ-eu tsawˇ guˆ tiˬ g’aˬ pyeuꞈ meh. Yeˬluˇsaˬlehˬ meuˬ-ahˇ shaˬ dui dui laˇ taˬ-euˬ ngeh, Miˬyehˇ g’aˇ duˬ ngehˬ dah-eu Yeˬlaˬmiˇ, Zeˬdaˬkiˇ-ahˇ dehꞈ paˇ laˆ paˇ-awˬ lehˇ yaw myaˬ poˆ ehˇ nehˬ-euˬ meh. ehˇ k’awꞈ aˬ yawꞈ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ dawˬ-ahˇ maˬ naˇ haˬ-a. Teu miˇ neh aˬ yawꞈ pyeuꞈ laˇ-eu maˬ muiˬ-eu jeˬ-ahˇ ya daˬ-euˬ meh. (Yeˬlaˬmiˇ 52:8-11) Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ maˬ loˬ gaˇ maˬ bi naˇ mawꞈ-a.—Iˇsaˬyaˇ 48:17, 18-ahˇ gui.\n20. Miˬyehˇ mehˬ-eu jeˬ-ahˇ laꞈ maˬ daˬ-eu deuˬ-ahˇ aˬ jeˬ keuˆ le-eu nga?\n20 Nymˬ-mˇ iˬ nah tsawˇ haˬ deuˬ, Miˬyehˇ mehˬ-eu jeˬ-ahˇ gaˬ laˇ nya lehˇ maˬ duˇ-eu uˬ taꞈ, paˇ naˬ g’a-eu meh. Ehˇ k’awꞈ g’awˬ myahˇ maˬ g’eh-ehˇ, Miˬyehˇ mehˬ-eu jeˬ-ahˇ laꞈ maˬ daˬ-eu deuˬ, naˇ dui dui-eu jeˬ-ahˇ ya yehˬ meh. (Dawˬdaˬ 1:24-31) Teu miˇ neh, “Mehˬ nehˬ tsoˆ nehˬ laꞈ-euˬ jeˬ-ahˇ naˇ haˬ geuꞈ-eu laꞈ k’oeˇ, maˬ ngehˇ ni yaw gahˇ gahˇ-ehˇ dehꞈ-awˬ.” Dawˬdaˬ 4:13-ahˇ “Mehˬ g’aˬ tsoˆ g’aˬ-euˬ jeˬ maˬ bi byoˆ-iˇ ni, ziꞈ dah bi tuˆ tehˬ taˬ-awˬ. Zaˬ siˬ tsawˇ gahˇ-ahˇ yaw muiˬ paˬ-ehˇ haw lahˇ taˬ-awˬ. Aˬ yawꞈ-aˬ, nawˬ-euˬ dehꞈ-eu saꞈ laˇ meh” lehˇ ehˇ taˬ-euˬ loꞈ-ehˇ.\nYawˬ ha-ahˇ mehˬ-eu g’aˇ duˬ, yawˬ ha-euˬ nui ma-ahˇ ya g’aˬ leˇ meh. Heu loꞈ-ehˇ laˆ paˇ-eu teu naˇ, aˬ dui-ahˇ noeˬ dahˇ doe laˇ-euˬ Ka li zaˬ pyeuꞈ laˇ ni caw ba nehˬ-eu meh. Aˬ dui yawˬ ha-ahˇ mehˬ nya ni caw ba nehˬ laꞈ lehˇ, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ ya shaˇ meh. Toˆ-ehˇ jahˇ naˇ, aˬ dui yawˬ ha-ahˇ mehˬ nya ni caw ba nehˬ-awˇ, Jaˇliꞈ yaw muiˬ-ehˇ pyehˆ tseˇ nya ni hawˇ-eu, Miˬyehˇ gaˇ laꞈ k’oeˇ aˇ pyaˇ daˬ taˬ-euˬ gaˇ le keuˆ nya ni caw ba nehˬ-eu meh