Ngaˇ iˇ cuꞈ shawˇ gaˇ laˆ tsoeˬ-eu aˬ jeˬ nga? | Dzaw ngeh zmˬ-eu Loꞈ-eu nymˇgoˇ\nREAD IN Acholi Afrikaans Aja Akha Albanian Altai Alur American Sign Language Amharic Amis Angolan Sign Language Arabic Argentinean Sign Language Armenian Aukan Australian Sign Language Aymara Azerbaijani Azerbaijani (Cyrillic) Baoule Bashkir Bassa (Cameroon) Batak (Karo) Batak (Simalungun) Batak (Toba) Belize Kriol Biak Bicol Bislama Bolivian Sign Language Boulou Brazilian Sign Language British Sign Language Bulgarian Cakchiquel (Western) Cambodian Catalan Cebuano Changana (Mozambique) Chavacano Chichewa Chilean Sign Language Chin (Hakha) Chinese Cantonese (Traditional) Chinese Mandarin (Simplified) Chinese Mandarin (Traditional) Chinese Sign Language Chitonga Chitonga (Malawi) Chitonga (Zimbabwe) Chitumbuka Chiyao Chokwe Chol Chopi Chuabo Chuukese Chuvash Cibemba Cinyanja Colombian Sign Language Croatian Cuban Sign Language Czech Czech Sign Language Damara Dangme Danish Dayak Ngaju Digor Douala Drehu Dutch Ecuadorian Sign Language Edo Efik English Esan Estonian Ewe Fijian Filipino Sign Language Finnish Finnish Sign Language Fon French French Sign Language Ga Garifuna Georgian German German Sign Language Gitonga Greek Greek Sign Language Greenlandic Guadeloupean Creole Guarani Gujarati Gun Haitian Creole Hausa Hebrew Herero Hiligaynon Hindi Hiri Motu Hmong (White) Hungarian Hungarian Sign Language Iban Ibanag Ibinda Icelandic Igbo Iloko Indian Sign Language Indonesian Indonesian Sign Language Isoko Italian Italian Sign Language Japanese Japanese Sign Language Javanese Jula Kabiye Kabuverdianu Kachin Kannada Karen (S'gaw) Kazakh Kazakh (Arabic) Kekchi Kenyan Sign Language Kikamba Kikaonde Kikongo Kikuyu Kiluba Kimbundu Kinyarwanda Kipende Kirghiz Kiribati Kirundi Kisi Kisonge Kongo Korean Korean Sign Language Krio Kurdish Kurmanji Kurdish Kurmanji (Caucasus) Kurdish Kurmanji (Cyrillic) Kwangali Kwanyama Kyangonde Lahu Laotian Latvian Lhukonzo Lingala Lithuanian Lomwe Low German Luganda Lunda Luo Luvale Macedonian Macua Makhuwa-Meetto Malagasy Malawi Sign Language Malay Malayalam Maltese Mam Mambwe-Lungu Mapudungun Marathi Marshallese Mauritian Creole Maya Mazatec (Huautla) Mbunda Mexican Sign Language Mingrelian Mixe (North Central) Mixtec (Guerrero) Mizo Mongolian Moore Motu Mozambican Sign Language Myanmar Nahuatl (Central) Nahuatl (Guerrero) Nahuatl (Huasteca) Nahuatl (Northern Puebla) Navajo Ndau Ndebele Ndebele (Zimbabwe) Ndonga Nepali Ngabere Ngangela Nias Nicaraguan Sign Language Niuean Norwegian Nyaneka Nyungwe Nzema Okpe Oromo Ossetian Otetela Palauan Panamanian Sign Language Pangasinan Papiamento (Curaçao) Paraguayan Sign Language Persian Peruvian Sign Language Pidgin (West Africa) Polish Polish Sign Language Ponapean Portuguese Portuguese (Portugal) Portuguese Sign Language Punjabi Quebec Sign Language Quechua (Ancash) Quechua (Ayacucho) Quechua (Bolivia) Quechua (Cuzco) Quichua (Chimborazo) Quichua (Imbabura) Rarotongan Romanian Romanian Sign Language Romany (Macedonia) Romany (Macedonia) Cyrillic Romany (Serbia) Romany (Southern Greece) Ronga Runyankore Russian Russian Sign Language Rutoro Samoan Sangir Sango Saramaccan Sena Sepedi Sepulana Serbian (Cyrillic) Serbian (Roman) Sesotho (Lesotho) Sesotho (South Africa) Setswana Seychelles Creole Shona Sidama Silozi Sinhala Slovak Slovak Sign Language Slovenian Solomon Islands Pidgin South African Sign Language Spanish Spanish Sign Language Sranantongo Sunda Swahili Swahili (Congo) Swati Swedish Tagalog Tahitian Taiwanese Sign Language Tajiki Tamil Tarascan Tatar Telugu Tetun Dili Thai Thai Sign Language Tigrinya Tiv Tlapanec Tojolabal Tok Pisin Tongan Totonac Tshiluba Tshwa Tsonga Turkish Turkmen Tuvaluan Twi Tzeltal Tzotzil Uighur (Arabic) Uighur (Cyrillic) Ukrainian Umbundu Urdu Urhobo Uruund Uzbek Uzbek (Roman) Venda Vietnamese Wallisian Waray-Waray Wayuunaiki Welsh Wolaita Xhosa Yapese Yoruba Zambian Sign Language Zande Zapotec (Isthmus) Zimbabwe Sign Language Zulu\nDzaw-eu gaˇ kawˆ 10\n“Piˇliˇpuˆ aˬ yawꞈ nyaꞈ iˇ cuꞈ-ahˇ uˇ-iˇ-awˇ, Piˇliˇpuˆ neh iˇ cuꞈ shawˇ nehˬ-euˬ meh.”—G’aˬk’ehˇ 8:38.\nDawˬ caˇ 52 Ka li zaˬ a nehˬ-eu jeˬ\n1. Aˬdaˬ hawˇ-eu Eˇbaˆ aˬ jeˬ jeˇ ya smˇ iˇ-awˇ aˬ jeˬ keuˆ le-euˬ nga?\nNawˇ shaˇ noeˬ ngeh, aˬ jeˬ muiˬ-eu hawˇ-eu maˬ muiˬ-eu gaˇ kawˆ-ahˇ, aˬ suˇ g’aˬ ehˇ tsehˆ-eu tsaˬ nga? Aˬdaˬ hawˇ-eu Eˇbaˆ yaw muiˬ yaw doeˇ tseˇ paˆ nya-eu zaˬ siˬ tsawˇ gahˇ biꞈ-eu aˇ bawˇ k’oeˇ bawˇ-euˬ aˇ siˬ pyaˆ dzaˬ-eu heu naˇ, aˬ yawꞈ nyaꞈ Yeˬhawˇbaˬ hawˇ-eu aˬ yawꞈ-euˬ zahˇ dawˬ-ahˇ nui ma maˬ taˬ-eu lehˇ mˇ doˆ laꞈ-eu jeˬ pyeuꞈ meh. Aˬ yawꞈ nyaꞈ aˬ jeˬ muiˬ-eu hawˇ-eu maˬ muiˬ-eu yawˬ ha naꞈ-i noeˬ tsehˆ ma lehˇ tseˇ-euˬ meh. (Aˇdahˬbeh-eu 3:22) Ehˇ k’awꞈ haw sheˇ, aˬ yawꞈ nyaꞈ aˬ jeˬ jeˇ ya smˇ iˇ-euˬ nga? Aˬ yawꞈ nyaꞈ Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ cawˬ cawˬ-eu jeˬ maˬ paˇ muiˬ ni pyeuꞈ iˇ-awˇ, mˬ maˬ maˬ byaˆ zaˇ ziˇ dehꞈ-eu jeˬ jiˇ maˬ paˇ za-euˬ uˬ taꞈ, oeˬ paˬ oeˬ ma deuˬ-ahˇ jiˇ iˬ baˇ hawˇ-eu shiˇ-eu jeˬ bi keuˆ le-euˬ meh. (Loˇmaˆ 5:12) Aˬ yawꞈ nyaꞈ neh tseˇ-euˬ jeˬ, doeˇ dui dui-eu jeˬ bi keuˆ le-euˬ meh.\nIˬdiˬyoˇbyaˇ-euˬ yaw huiˬ yaw mahˇ heu g’aˬ, Yeˬsuˇ-ahˇ nui jah ahˇ laˇ ngeh taˆ lehˇ iˇ cuꞈ shawˇ mawꞈ (Aˇ deuˆ 2-3-ahˇ haw)\n2-3. (a) Yaw huiˬ yaw mahˇ heu g’aˬ aˬ yawꞈ-ahˇ Piˇliˇpuˆ tsaꞈ gaˬ laˇ ngeh, aˬ jeˬ jahˇ-euˬ nga? (b) Aˬ dui iˇ cuꞈ shawˇ naˇ aˬ jeˬ za-eu nga? Aˬ dui aˬ jeˬ-euˬ naˇ haˬ-eu jeˬ-ahˇ ja sawˇ-eu nga?\n2 Piˇliˇpuˆ Iˬdiˬyoˇbyaˇ-euˬ yaw huiˬ yaw mahˇ tiˬ g’aˬ-ahˇ tsaꞈ gaˬ ngeh, teu g’aˬ naˇ, Aˬdaˬ hawˇ-eu Eˇbaˆ nehˬ-ehˇ beu gaˇ dui dui-eu jeˬ mˇ doˆ laꞈ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ Yeˬhawˇbaˬ hawˇ-eu Yeˬsuˇ neh aˬ yawꞈ-euˬ g’aˇ duˬ mˇ-euˬ jeˬ-ahˇ aˇ poeˬ zawˇ-ehˇ taˬ baw-eu miˇ neh, taˆ lehˇ iˇ cuꞈ shawˇ-euˬ meh. (G’aˬk’ehˇ 8:34-38) Aˬ dui yaw huiˬ yaw mahˇ teu g’aˬ loꞈ-ehˇ Miˬyehˇ-ahˇ a nehˬ-awˇ iˇ cuꞈ shawˇ ngeh, Yeˬhawˇbaˬ hawˇ-eu Yeˬsuˇ neh aˬ dui-euˬ g’aˇ duˬ mˇ-euˬ jeˬ-ahˇ aˇ poeˬ taˬ baw-eu uˬ taꞈ, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ nui ma taˬ-awˇ, aˬ yawꞈ tehꞈ-ehˇ aˬ jeˬ muiˬ-eu hawˇ-eu maˬ muiˬ-eu ehˇ tsehˆ-eu aˬ kawˬ-aˬ jaˆ meh lehˇ mˇ mawˇ-eu jeˬ pyeuꞈ meh.\n3 Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ deuˬ-ahˇ mˇ ngeh za-eu guiˬ lahˬ deuˬ-ahˇ noeˬ mawˇ luꞈ-uˇ. Za-eu guiˬ lahˬ tiˬ jeˬ naˇ, Aˬdaˬ hawˇ-eu Eˇbaˆ neh k’aˇ laˆ cawˆ-euˬ jeˬ za k’oꞈ jiˇ-eu meh. Teu laꞈ k’oeˇ mˬ maˬ maˬ byaˆ zaˇ ziˇ dehꞈ-eu jeˬ jiˇ keuˬ meh. K’oeˇ uˬ taꞈ aˬ dui Yeˬsuˇ-ahˇ jah-eu miˇ neh, Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ iˬ baˇ pyehˬ nehˬ-awˇ, aˬ dui-euˬ siˬ nya-eu nui ma laˆ bahˬ laˇ-eu jeˬ maˬ paˇ bi jaˆ-eu meh. (Maꞈtehˬ 20:28; G’aˬk’ehˇ 10:43) K’oeˇ naˇ aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ mˇ zaˬ deuˬ-euˬ nymˇ jiˇ laꞈ k’oeˇ-euˬ tiˬ g’aˬ pyeuꞈ laˇ-awˇ, mehˬ hu paw jaˆ luꞈ-eu muiˬ dui dui-eu jeˬ jiˇ za-eu meh. (Yoˇhaˬ 10:14-16; Loˇmaˆ 8:20, 21) Teu naˆ ni muiˬ-eu jeˬ jaˆ k’awꞈ, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ siˬ nya-eu tiˬ g’aˬ na-aˬ, yaw huiˬ yaw mahˇ teu g’aˬ-ahˇ maˬ dzaw geuꞈ-a. Aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ iˇ cuꞈ maˬ bi shawˇ ni laˆ tsoeˬ-eu aˬ jeˬ nga? Aˬ yawꞈ maꞈ teu-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ g’aˬ leˇ nya-eu nga?\nTiˬ g’aˬ na iˇ cuꞈ maˬ shawˇ-eu heu naˇ aˬ jeˬ baˬ da neh nga?\nTiˬ g’aˬ na-ahˇ iˇ cuꞈ maˬ bi shawˇ ni laˆ tsoeˬ-eu aˬ jeˬ nga?\nMaˬ jahˇ nya gaˇ guˆ-eu (Aˇ deuˆ 4-5-ahˇ haw) *\n4-5. Eˇbeˬ-leˬ hawˇ-eu Hehˇnaˬ-ahˇ iˇ cuꞈ maˬ bi shawˇ-eu heu naˇ, aˬ jeˬ baˬ da neh nga?\n4 Maˬ jahˇ nya gaˇ guˆ-eu miˇ neh. Aˬ li Eˇbeˬ-leˬ-euˬ aˬ da aˬ ma naˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ Saˇ kiˇ pyeuꞈ meh. Aˬ da g’aˬ naˇ muiˬ-eu aˬ da pyeuꞈ-eu uˬ taꞈ, gaˇ mˇ-eu bym dui dui-eu sheuˬ g’eh-eu g’aˬ pyeuꞈ-eu lehˇ jiˇ yawˬ g’aˬ na luꞈ siˬ nya meh. Ehˇ k’awꞈ Eˇbeˬ-leˬ iˇ cuꞈ maˬ shawˇ-a siˬ, aˬ jeˬ-euˬ baˬ da neh nga? Aˬ yawꞈ “Ngaˬ-ahˇ ngaˬ da loꞈ-ehˇ maˬ mˇ keuˆ nya-a lehˇ noeˬ nya” lehˇ ehˇ-eu meh. Aˬ yawꞈ mehˬ hu paw aˬ yawꞈ-ahˇ doˇ-eu gaˇ deuˬ-ahˇ, maˬ mˇ nya gaˇ guˆ-eu meh. Aˬ yawꞈ “Ngaˬ-ahˇ aˬ cawˬ-euˬ mehˬ shi guiˬ lahˬ ya shaˇ gaˇ hawˇ-eu dawˬ mehˬ ya mehˬ gaˇ maˬ ehˇ, tsaꞈ gaˬ-iˇ gaˇ ya sheuˬ g’eh-eu gaˇ maˬ ehˇ guˆ nya” lehˇ paˇ ehˇ-eu meh.\n5 18 k’oꞈ k’awˆ laˇ-euˬ aˬ buˇ Hehˇnaˬ jiˇ, yawˬ ha-ahˇ nui jah maˬ ahˇ-eu tiˬ g’aˬ pyeuꞈ meh. Hehˇnaˬ-euˬ aˬ da aˬ ma Yeˬhawˇbaˬ-euˬ Saˇ kiˇ pyeuꞈ k’awꞈ, aˬ yawꞈ naˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ yaw tsaˬ yaw dawˇ jeˬ-ahˇ dehꞈ caw nya-eu maˬ siˬ lehˇ noeˬ-eu meh. Aˬ yawꞈ aˬ jeˬ miˇ toˆ-ehˇ noeˬ-eu nga? Hehˇnaˬ yawˬ ha-ahˇ yaw doeˇ noeˬ-awˇ, aˇ poeˬ maˬ baw nya lehˇ noeˬ-eu uˬ taꞈ, tiˬ poˆ na nui ma nyiˇ dui dui-awˇ, yawˬ ha-euˬ mawˇ do-ahˇ jiˇ laˆ naˇ-eu meh. Aˬ yawꞈ ehˇ-eu “Ngaˇ aˬ jeˬ jahˇ-euˬ lehˇ tiˬ jawˇ-iˬ tiˬ g’aˬ-ahˇ-iˬ maˬ ehˇ nehˬ haw-aˬ, ngaˬ da ngaˬ ma-ahˇ keuˆ ni. Teu ngeh ngaˬ-ahˇ, ngaˇ yawˬ ha-ahˇ laˆ naˇ-eu miˇ neh, Yeˬhawˇbaˬ ngaˬ-ahˇ maˬ haw mawꞈ-a lehˇ, ngaˬ-ahˇ heu loꞈ-ehˇ noeˬ-eu meh.”\nCawˬ deuˬ baˬ da neh (Aˇ deuˆ 6-ahˇ haw) *\n6. Baˬneˇshaˬ iˇ cuꞈ aˬ jeˬ baˬ da neh maˬ shawˇ-eu nga?\n6 Cawˬ deuˬ baˬ da neh. 22 k’oꞈ k’awˆ laˇ-euˬ Baˬneˇshaˬ “Ngaˇ zawˇ-ehˇ g’oeˇ-eu cawˬ tiˬ g’aˬ jawˇ ma. Nga nyaꞈ cawˬ cawˬ-eu 10 k’oꞈ byah laˇ maˬ” lehˇ ehˇ-eu meh. Baˬneˇshaˬ iˇ cuꞈ shawˇ-eu lehˇ noeˬ taˬ-euˬ meh. Ehˇ k’awˬ aˬ yawꞈ-euˬ cawˬ aˬ yawꞈ iˇ cuꞈ shawˇ gaˇ g’aˬ maˬ biꞈ-eu miˇ neh aˬ yawꞈ nui ma cawˆ-eu meh. Aˬ yawꞈ “Ngaˇ aˬ cawˬ nehˬ-ehˇ yaw k’aˆ-ehˇ maˬ g’oeˇ nya-eu miˇ neh, cawˬ heu g’aˬ nehˬ-ehˇ ya g’awˬ-iˇ naˇ, heu loꞈ-ehˇ g’oeˇ-eu cawˬ maˬ paˇ za meh” lehˇ ehˇ-eu meh.\nMˇ bahˬ gaˇ guˆ-eu (Aˇ deuˆ 7-ahˇ haw) *\n7. Meˬkeˇlaˬ aˬ jeˬ-ahˇ guˆ-eu nga, aˬ jeˬ miˇ neh?\n7 Mˇ bahˬ gaˇ guˆ-eu miˇ neh. Meˬkeˇlaˬ aˬ yawꞈ-euˬ aˇ doˆ bi teh doˆ ngeh, 5 k’oꞈ byah laˇ-euˬ tehꞈ-a siˬ. Aˬ yawꞈ huiˬ laˇ ngeh, aˬ yawꞈ-euˬ aˇ doˆ neh mˇ-euˬ teu naˇ, aˬ da aˬ ma deuˬ-euˬ nui ma-ahˇ aˇ naˆ ni laˆ cawˆ-euˬ lehˇ ya siˬ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ “Ngaˇ iˇ cuꞈ shawˇ g’aˬ-awˇ maˬ yehˆ maˇ yehˆ-ehˇ paˇ mˇ bahˬ-awˇ bi teh doˆ naˇ, ngaˬ da ngaˬ ma-ahˇ teu naˆ maˬ tseˇ nui ma paˇ laˆ cawˆ gaˇ guˆ nya” lehˇ ehˇ-eu meh.\nLaˆ tsoeˬ laˇ gaˇ guˆ-eu (Aˇ deuˆ 8-ahˇ haw) *\n8. Maiˇ-suiꞈ aˬ jeˬ-ahˇ guˆ-eu nga?\n8 Laˆ tsoeˬ laˇ gaˇ guˆ-eu miˇ neh. Maiˇ-suiꞈ lehˇ kuˇ-eu aˬ li zaˬ guˬ tiˬ g’aˬ, Saˇ kiˇ pyeuꞈ-eu aˬ da hawˇ-eu aˬ ma ma nyiˇ nehˬ-ehˇ jawˇ-eu meh. Ehˇ k’awꞈ aˬ yawꞈ-euˬ aˬ ma maˇ diˇ g’aˬ naˇ Saˇ kiˇ maˬ ngeuˇ-a. Aˬ yawꞈ ehˇ-eu “Ngaˇ ngaˬ ma nehˬ-ehˇ 18 k’oꞈ jawˇ laꞈ-euˬ ma. Ngaˇ iˇ cuꞈ shawˇ de lehˇ ngaˬ ma-ahˇ maˬ ehˇ nehˬ peuˬ nya. Aˬ jeˬ miˇ neh ehˇ naˇ ngaˬ da Saˇ kiˇ pyeuꞈ laˇ ngeh, ngaˬ ma aˬ joˆ-ehˇ jahˇ-euˬ lehˇ mawˇ haw-euˬ miˇ neh, ngaˬ-ahˇ ngaˬ ma laˆ tsoeˬ laˇ gaˇ guˆ nya.”\nAˬ dui aˬ joˆ-ehˇ g’aˬ leˇ nya-eu nga?\n9. Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ aˇ naˆ ni gaˬ-awˇ aˇ naˆ ni oˇ oꞈ-eu gaˇ kawˆ-ahˇ ya siˬ ngeh, nawˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ g’eh laˇ-eu nga?\n9 Aˬdaˬ hawˇ-eu Eˇbaˆ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ maˬ mˇ-eu lehˇ tseˇ-euˬ meh. Teu naˇ aˬ yawꞈ nyaꞈ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ yaw k’aˆ-ehˇ maˬ gaˬ-eu miˇ neh meh. Toˆ-ehˇ k’awꞈ Miˬyehˇ aˬ yawꞈ nyaꞈ-ahˇ zaˬ bi baw-awˇ, aˬ joˆ-ehˇ cu-eu lehˇ bi noeˬ tsehˆ-eu g’aˇ duˬ, g’awˬ myahˇ ni bi dehꞈ-eu meh. Aˬdaˬ hawˇ-eu Eˇbaˆ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ maˬ g’oe-eu lehˇ noeˬ tsehˆ-euˬ jeˬ teu-ahˇ neh pyeuꞈ laˇ-euˬ jeˬ-ahˇ haw ngeh, toˆ-ehˇ tseˇ-euˬ teu naˇ, laiꞈ dui dui-eu jeˬ pyeuꞈ-eu lehˇ aˬ dui mawˇ laˇ-eu meh. Aˬ yawꞈ-euˬ aˬ li aˬ yuiꞈ g’aˬ, tiˬ jeˬ-iˬ iˬ baˇ maˬ ahˇ-eu aˬ nyiˇ g’aˬ-ahˇ sehꞈ-awˇ, myahˇ laˇ ngeh miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ yaw haiˬ yaw doeˇ jeˬ hawˇ-eu yawˬ ha-euˬ g’aˇ duˬ tehꞈ-ehˇ shaˇ noeˬ-eu jeˬ tehꞈ-ehˇ byah laˇ-euˬ meh. (Aˇdahˬbeh-eu 4:8; 6:11-13) Ehˇ k’awꞈ Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-euˬ gaˇ mˇ mawꞈ-eu Aˬdaˬ hawˇ-eu Eˇbaˆ-euˬ oeˬ paˬ oeˬ ma deuˬ-ahˇ caw ba-eu g’aˇ duˬ gaˇ ma tiˬ kahˇ shaˇ dahˇ nehˬ taˬ-euˬ meh. (Yoˇhaˬ 6:38-40, 57, 58) Nawˇ Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ aˇ naˆ ni gaˬ-awˇ aˇ naˆ ni oˇ oꞈ-eu gaˇ kawˆ-ahˇ ya siˬ naˇ, aˬ yawꞈ-ahˇ gaˬ dzehˬ laˇ-awˇ, Aˬda hawˇ-eu Eˇbaˆ loꞈ-ehˇ maˬ mˇ mawꞈ-eu uˬ taꞈ, nawˬ-euˬ dehꞈ ziˇ k’awꞈ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ a nehˬ mawꞈ laˇ-eu meh.\nNawˇ teu-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ g’aˬ leˇ nya-eu nga? (Aˇ deuˆ 9-10-ahˇ haw) *\n10. Ja ceuˬ 19:7-ahˇ shaˇ noeˬ shaˇ sawˇ-eu heu naˇ, nawˬ-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ mˇ nya ni aˬ joˆ-ehˇ caw ba nehˬ-eu nga?\n10 Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ dzaw daˆ leꞈ. Nawˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ dzaw daˆ leꞈ naˇ, aˬ yawꞈ neh biꞈ-euˬ gaˇ-ahˇ mˇ byah nya ngaˇ-aˇ lehˇ jah ziꞈ laˇ-eu meh. Aˇ deuˆ oeˬ-ahˇ ehˇ taˬ-euˬ Eˇbeˬ-leˬ “Ngaˬ-ahˇ Ja ceuˬ 19:7 laꞈ k’oeˇ-euˬ saˇ jaˇ dawˬ-ahˇ gui-awˇ shaˇ noeˬ shaˇ sawˇ ngeh, jah ziꞈ dzehˬ laˇ nyaꞈ” lehˇ ehˇ-eu meh. (Ja ceuˬ 19:7-ahˇ gui.) Eˇbeˬ-leˬ Yeˬhawˇbaˬ dawˬ heu dawˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ bi pyeuꞈ laˇ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ ya mawˇ ngeh, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ gaˬ dzehˬ laˇ-euˬ meh. Nui gaˬ heu naˇ aˬ dui-ahˇ bi jah ziꞈ laꞈ-eu uˬ taꞈ, aˬ myah luꞈ Yeˬhawˇbaˬ hawˇ-eu aˬ yawꞈ pyeuꞈ mawꞈ-eu jeˬ-ahˇ, haw tsoˆ taˬ ni jiˇ caw ba nehˬ-eu meh. Aˇ deuˆ ngaˬ-ahˇ ehˇ taˬ-euˬ Hehˇnaˬ jiˇ “Ngaˇ yawˬ haˇ yawˬ ha Jaˇliꞈ gui-awˇ pyehˆ tseˇ-eu miˇ neh, yawˬ ha-ahˇ laˆ naˇ-eu heu naˇ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ laˆ naˇ luꞈ nga lehˇ noeˬ nya laˇ nyaꞈ” lehˇ ehˇ-eu meh. (1 Beˬtuˆluˆ 5:7) Hehˇnaˬ ‘Miˬyehˇ-euˬ dawˬ-ahˇ aˬ myah luꞈ naˇ haˬ geuꞈ-eu tsawˇ haˬ pyeuꞈ laˇ-euˬ meh.’ (Yaˬkoˆ 1:22) Teu miˇ neh aˬ yawꞈ ehˇ-eu, “Yeˬhawˇbaˬ-euˬ dawˬ naˇ haˬ-eu heu naˇ, ngaˬ-ahˇ aˇ naˆ ni muiˬ-eu lehˇ ya mawˇ ngeh, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ gaˬ dzehˬ laˇ nyaꞈ. Nymˬ-mˇ ngaˇ caw ba-eu jeˬ k’aˇ loˬ ngeh, Miˬyehˇ aˬ myah luꞈ sheuˬ g’eh nehˬ laꞈ meh lehˇ jah ziꞈ laˇ miˬ-aˇ.” Hehˇnaˬ yawˬ ha-ahˇ laˆ naˇ mawꞈ-eu nui noeˬ teu-ahˇ deuˆ g’aˬ nya-euˬ uˬ taꞈ, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ a nehˬ-awˇ iˇ cuꞈ shawˇ-euˬ meh.\n(Aˇ deuˆ 11-ahˇ haw) *\n11. Baˬneˇshaˬ muiˬ-eu cawˬ aˬ joˆ-ehˇ poˆ nya-euˬ nga? Aˬ dui teu gaˇ neh aˬ jeˬ dzaw geuꞈ nya-eu nga?\n11 Cawˬ yaw muiˬ muiˬ-ehˇ tseˇ. Aˇ deuˆ koꞈ-ahˇ ehˇ taˬ-euˬ Baˬneˇshaˬ aˬ yawꞈ-euˬ cawˬ teu g’aˬ aˬ yawꞈ-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ-ahˇ maˬ bi mˇ ni laˆ tsoeˬ luꞈ nga lehˇ ya siˬ ngeh, teu g’aˬ nehˬ-ehˇ cawˬ maˬ paˇ cawˬ-euˬ uˬ taꞈ, aˇ muˇ laꞈ k’oeˇ cawˬ yaw shuiꞈ poˆ laˇ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ Noˇaˬ pehˬ-euˬ gaˇ kawˆ aˬ yawꞈ-ahˇ caw ba nehˬ-euˬ meh lehˇ ehˇ-awˇ, “Noˇaˬ saˇ ka-ahˇ-euˬ tsawˇ haˬ deuˬ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ maˬ gaˬ k’awꞈ, Noˇaˬ pehˬ naˇ tiˬ g’aˬ tiˇ g’aˬ caw dehˬ caw toˆ mˇ-eu meh” lehˇ jiˇ paˇ ehˇ-eu meh. Baˬneˇshaˬ iˇ cuꞈ shawˇ g’aˬ-awˇ huˬ mehˬ mehˬ-eu g’aˬ ya geuꞈ ngeh, “Huˬ mehˬ mehˬ-eu g’aˬ geuꞈ-eu heu naˇ, ngaˬ-ahˇ muiˬ-eu cawˬ g’awˬ mya ni bi baw laˇ-awˇ, ngaˬ-euˬ aˇ muˇ laꞈ k’oeˇ-euˬ deuˬ nehˬ-ehˇ tehꞈ-ehˇ maˬ ngeuˇ-eu, nui gaˇ-euˬ mehˇ nmˇ deuˬ nehˬ-ehˇ jiˇ bi cawˬ laꞈ-eu meh” lehˇ ehˇ-eu meh. Nawˇ k’awꞈ ni Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ-ahˇ k’aˇ g’eh nya gaˇ neh leh jeh-awˇ mˇ-eu laꞈ k’oeˇ, muiˬ-eu cawˬ poˆ mawˇ nya meh.—Maꞈtehˬ 24:14.\n(Aˇ deuˆ 12-15-ahˇ haw) *\n12. Aˬdaˬ hawˇ-eu Eˇbaˆ aˬ joˆ-ehˇ g’eh-eu guˆ-eu jeˬ maˬ ahˇ-eu nga, teu baˬ da neh aˬ jeˬ pyeuꞈ laˇ-euˬ nga?\n12 Ngeuˇ-eu paw guˆ. Tiˬ jeˬ na-ahˇ guˆ-eu teu jiˇ ni yaw muiˬ meh. Yaw jeˬ ma jeˬ, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ nui ma laˆ cawˆ gaˇ guˆ-eu. (Ja ceuˬ 111:10) Aˬdaˬ hawˇ-eu Eˇbaˆ teu loꞈ-ehˇ guˆ-eu jeˬ teu ahˇ law nmˇ-aˬ, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ maˬ puiˬ-eu paˬ. Ehˇ k’awꞈ aˬ yawꞈ nyaꞈ puiˬ-euˬ miˇ neh, maˬ ngeuˇ-eu paw-ehˇ noeˬ siˬ noeˬ mawˇ nya laˇ-awˇ, iˬ baˇ zaˬ pyeuꞈ-iˇ miˬ-aˇ lehˇ noeˬ siˬ leˇ-euˬ uˬ taꞈ, aˬ yawꞈ nyaꞈ yawˬ ha-euˬ oeˬ paˬ oeˬ ma deuˬ-ahˇ iˬ baˇ hawˇ-eu shiˇ-eu jeˬ ya biꞈ nehˬ yaꞈ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ nyaꞈ noeˬ siˬ noeˬ mawˇ nya laˇ-euˬ miˇ neh, yawˬ ha moeˬ tsoeˬ maˬ dm luꞈ-eu gaˇ kawˆ haw mawˇ-awˇ, shaꞈ dawˇ-eu miˇ neh tiˬ jeˬ paˬ neh dehˬ kaˬ-euˬ meh.—Aˇdahˬbeh-eu 3:7, 21.\n13-14. (a) 1 Beˬtuˆluˆ 3:21-ahˇ ehˇ taˬ-euˬ loꞈ-ehˇ, aˬ dui aˬ jeˬ miˇ neh shiˇ-eu jeˬ-ahˇ aˇ dzehˬ dzeuˇ ni maˬ ya guˆ-eu nga? (b) Aˬ dui aˬ jeˬ miˇ neh Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ ya gaˬ-eu nga?\n13 Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-euˬ nui ma laˆ cawˆ gaˇ guˆ paˬ-ehˇ g’eh k’awꞈ, aˬ dui shiˇ gaˇ aˇ dzehˬ dzeuˇ ni maˬ ya guˆ-a. Miˬyehˇ aˬ dui-ahˇ mˬ maˬ maˬ byaˆ zaˇ ziˇ dehꞈ-eu jeˬ za ni caw ba nehˬ nya-eu meh. Aˬ dui mˇ bahˬ-euˬ k’awꞈ iˬ baˇ noeˬ poˆ naˇ, Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ iˬ baˇ pyehˬ nehˬ-eu meh. Aˬ dui aˬ yawꞈ-euˬ Zaˬmaˇ Yeˬsuˇ neh lawˇ nehˬ le-euˬ jeˬ-ahˇ jah ngeh tiˬ jawˇ, Miˬyehˇ iˬ baˇ pyehˬ nehˬ-eu meh. Aˬ dui jah-eu lehˇ mˇ mawˇ-eu aˇ yeˇ k’aˇ huiˬ-eu tiˬ jeˬ naˇ, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ a nehˬ-awˇ iˇ cuꞈ shawˇ-eu heu meh.—1 Beˬtuˆluˆ 3:21-ahˇ gui.\n14 Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ gaˬ-eu heu naˇ g’awˬ mya jeˬ baˬ da neh ma. Aˬ yawꞈ aˬ dui-ahˇ guiˬ lahˬ g’awˬ mya jeˬ biꞈ-eu miˇ neh tehꞈ maˬ ngeuˇ. Aˬ yawꞈ aˬ dui-ahˇ maˇ maˇ ni g’eh-eu aˬ yawꞈ-euˬ gaˇ kawˆ hawˇ-eu aˬ yawꞈ neh noeˬ taˬ-euˬ jeˬ-ahˇ jiˇ mehˬ nehˬ laꞈ-eu miˇ neh ma. (Yoˇhaˬ 8:31, 32) Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ bi sheuˬ g’eh-awˇ bi caw ba-eu g’aˇ duˬ Ka li zaˬ aˇ muˇ biꞈ nehˬ taˬ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ nymˬ-mˇ aˬ dui ya tahˬ puˬ luꞈ-eu shaˬ zahˬ-ahˇ kamˬ coeˇ oˇ coeˇ nya ni caw ba nehˬ-awˇ, mehˬ hu paw mˬ maˬ maˬ byaˆ zaˇ ziˇ dehꞈ-eu noeˬ tmˬ-eu jeˬ jiˇ biꞈ nehˬ laꞈ-euˬ meh. (Ja ceuˬ 68:19; Pah mehˬ-eu 21:3, 4) Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ aˇ naˆ ni gaˬ-awˇ, aˬ dui-euˬ g’aˇ duˬ aˇ naˆ ni mˇ nehˬ-euˬ nga lehˇ yaw muiˬ-ehˇ shaˇ noeˬ shaˇ sawˇ ngeh, aˬ dui aˬ yawꞈ-ahˇ gaˬ dui dui laˇ-awˇ, aˬ dui aˬ yawꞈ-ahˇ gaˬ naˇ, aˬ yawꞈ nui ma cawˆ gaˇ ngeuˇ-eu paw jeˬ-ehˇ guˆ-eu meh.\n15. Meˬkeˇlaˬ mˇ bahˬ gaˇ guˆ-eu nui ma-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ deuˆ g’aˬ-euˬ nga?\n15 Aˇ deuˆ shiꞈ-ahˇ ehˇ taˬ-euˬ Meˬkeˇlaˬ, aˬ yawꞈ Yeˬhawˇbaˬ iˬ baˇ pyehˬ nehˬ mawꞈ-eu Miˬyehˇ pyeuꞈ-eu lehˇ ya siˬ ngeh, mˇ bahˬ gaˇ guˆ-eu nui ma-ahˇ deuˆ g’aˬ nya-euˬ meh. Aˬ yawꞈ “Aˬ dui yawˬ g’aˬ na luꞈ maˬ byah kuꞈ-eu miˇ neh mˇ bahˬ nya meh lehˇ ngaˇ siˬ nya-eu uˬ taꞈ, Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ gaˬ-awˇ, Yeˬsuˇ-euˬ ka k’oꞈ-eu jeˬ baˬ da neh iˬ baˇ pyehˬ nehˬ meh lehˇ ngaˇ maˇ jawˆ ni ya siˬ duˬ-euˬ ma” lehˇ ehˇ-eu meh. Aˬ yawꞈ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ gaˬ-eu miˇ neh, a nehˬ-awˇ iˇ cuꞈ shawˇ-euˬ meh.\n(Aˇ deuˆ 16-ahˇ haw) *\n16. Laˆ tsoeˬ laˇ gaˇ guˆ-eu jeˬ-ahˇ g’aˬ leˇ ni Maiˇ-suiꞈ-ahˇ caw ba nehˬ-euˬ aˬ jeˬ nga?\n16 Iˇ cuꞈ shawˇ gaˇ aˬ yawꞈ-euˬ aˬ ma nui ma maˬ tsaˬ gaˇ guˆ-eu Maiˇ-suiꞈ, aˇ maꞈ-ahˇ sheuˬ g’eh-eu tiˬ g’aˬ neh bi caw ba-euˬ meh. Aˬ yawꞈ “Aˇ maꞈ-ahˇ sheuˬ g’eh-eu teu g’aˬ-euˬ aˬ ma k’awꞈ, Saˇ kiˇ maˬ ngeuˇ-a. Sheuˬ g’eh-eu g’aˬ, ngaˇ ngaˬ ma-ahˇ iˇ cuꞈ shawˇ-eu heu naˇ aˬ da ka tiˇ-eu miˇ neh maˬ ngeuˇ, yawˬ haˇ yawˬ ha noeˬ tsehˆ-euˬ ma lehˇ ngaˬ ma-ahˇ g’oˆ shaw leˇ ni aˬ joˆ-ehˇ ya ngehˬ nehˬ-eu lehˇ mehˬ nehˬ laꞈ-euˬ meh” lehˇ ehˇ-eu meh. Ehˇ k’awꞈ aˬ yawꞈ-euˬ aˬ ma tiˬ jeˬ g’eh neh-iˬ saˇ pawˇ maˬ ga-a. Teu miˇ neh aˬ yawꞈ aˬ ma nehˬ-ehˇ maˬ paˇ jaw ni oe doˆ-euˬ meh. Ehˇ k’awꞈ aˬ yawꞈ iˇ cuꞈ shawˇ nya ni leh jeh luꞈ-a siˬ, aˬ yawꞈ ehˇ-eu “Yeˬhawˇbaˬ ngaˬ-euˬ g’aˇ duˬ aˇ naˆ ni mˇ nehˬ-euˬ lehˇ ya siˬ ngeh, ngaˬ-euˬ nui ma-ahˇ zaw laˇ dui dui nya. Yeˬsuˇ-euˬ ka k’oꞈ-eu jeˬ-ahˇ shaˇ noeˬ shaˇ sawˇ ngeh, Yeˬhawˇbaˬ ngaˬ-ahˇ gaˬ dui dui ngaˇ-aˇ lehˇ ya siˬ-euˬ ma. Teu miˇ neh ngaˇ aˬ yawꞈ-ahˇ a nehˬ-awˇ, iˇ cuꞈ shawˇ-euˬ ma.”\nNawˬ neh noeˬ tsehˆ-euˬ loꞈ-ehˇ dehꞈ daˆ leꞈ\nAˬ dui Yeˬhawˇbaˬ neh mˇ nehˬ laꞈ-euˬ jeˬ-ahˇ aˇ poeˬ taˬ baw-eu lehˇ mˇ mawˇ (Aˇ deuˆ 17-ahˇ haw)\n17. Aˬ dui yawˬ g’aˬ na luꞈ aˬ jeˬ jahˇ nya-eu nga?\n17 Eˇbaˆ Eˬdeˬ yaˇ kmˇ laꞈ k’oeˇ-euˬ aˇ siˬ-ahˇ pyaˆ dzaˬ ngeh, aˬ yawꞈ-euˬ Aˬda Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ puiˬ-euˬ meh. Aˬdaˬ k’awꞈ Eˇbaˆ loꞈ-ehˇ mˇ caw-eu heu naˇ, Yeˬhawˇbaˬ neh mˇ nehˬ laꞈ-euˬ jeˬ-ahˇ aˇ poeˬ maˬ taˬ baw-eu jeˬ pyeuꞈ meh. Aˬ dui yawˬ g’aˬ na luꞈ aˬ yawꞈ nyaꞈ loꞈ-ehˇ maˬ g’eh-eu lehˇ mˇ mawˇ nya meh. Aˬ dui iˇ cuꞈ shawˇ-eu heu naˇ, Yeˬhawˇbaˬ aˬ jeˬ tsaˬ-eu hawˇ-eu maˬ tsaˬ-eu zahˇ jahˇ doˆ-eu aˬ kawˬ-aˬ jaˆ meh lehˇ aˬ dui jah-eu gaˇ kawˆ aˬ yawꞈ-ahˇ bi siˬ-eu jeˬ pyeuꞈ-awˇ, aˬ dui aˬ yawꞈ-ahˇ gaˬ-awˇ nui ma taˬ-eu lehˇ mˇ doˆ laꞈ-eu jeˬ jiˇ pyeuꞈ-eu meh.\n18. Nawˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ mˇ byah nya-eu nga?\n18 Aˬ dui iˇ cuꞈ shawˇ g’aˬ ngeh ya tahˬ puˬ-eu shaˬ-eu tiˬ jeˬ naˇ, yawˬ nah naˬ luꞈ yawˬ ha-euˬ nui noeˬ-ahˇ maˬ ngeuˇ-eu, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ zahˇ dawˬ-ahˇ ya dehꞈ caw-eu heu meh. Yaw myaˬ lam g’aˬ teu loꞈ-ehˇ jahˇ luꞈ-eu meh. Nawˇ k’awꞈ, Jaˇliꞈ-ahˇ naꞈ suiˇ ni g’oˆ shaw nya laˇ ni leh jeh-awˇ, aˬ myah luꞈ mehˇ nmˇ deuˬ nehˬ-ehˇ cawˬ cawˬ-eu uˬ taꞈ, aˬ cawˬ deuˬ-ahˇ Miˬyehˇ-ahˇ siˬ nya laˇ ni caw ba nehˬ naˇ, aˬ yawꞈ maꞈ loꞈ-ehˇ pyeuꞈ nya meh. (Heˬbyehˇ 10:24, 25) Nawˇ aˬ jeˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ noeˬ tsehˆ ngeh maˬ kaˬ, Jaˇliꞈ hawˇ-eu aˇ maꞈ aˇ muˇ-ahˇ neh oe-euˬ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ dawˬ mehˬ dawˬ tsoˆ-ahˇ caw teh luꞈ-uˇ. (Iˇsaˬyaˇ 30:21) Toˆ-ehˇ naˇ nawˇ k’aˇ mˇ-eu jeˬ baw le za le tehꞈ-a.—Dawˬdaˬ 16:3, 20.\n19. Nawˇ aˬ myah luꞈ aˬ jeˬ ya noeˬ taˬ-eu nga, aˬ jeˬ miˇ neh?\n19 Nawˇ Yeˬhawˇbaˬ neh sheuˬ g’eh nehˬ laꞈ-euˬ jeˬ aˇ naˆ ni gaˇ dahˇ tsoeˬ-eu gaˇ kawˆ-ahˇ aˬ myah luꞈ noeˬ taˬ naˇ, aˬ yawꞈ hawˇ-eu aˬ yawꞈ-euˬ zahˇ dawˬ-ahˇ gaˬ dui dui laˇ-eu meh. Toˆ-ehˇ g’eh naˇ, Saˬdaˬ nawˬ-ahˇ aˬ geu jeˬ lehˇ lawˬ haw laˇ k’awꞈ, nawˇ Miˬyehˇ gaˇ-ahˇ byehˇ ni maˬ jahˇ nya-a. Yaw myaˬ heˇ k’oꞈ dzeuˇ-iˇ-awˇ nawˬ neh iˇ cuꞈ shawˇ-eu lehˇ noeˬ tsehˆ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ haw k’oꞈ leꞈ ngeh, teu naˇ dehꞈ ziˇ laꞈ k’oeˇ noeˬ tsehˆ muiˬ dui dui-euˬ jeˬ pyeuꞈ ngaˇ lehˇ nawˬ-ahˇ noeˬ laˇ tehꞈ-a.\nAˬ dui iˇ cuꞈ shawˇ naˇ aˬ jeˬ jeˇ guiˬ lahˬ za-eu nga?\nTiˬ g’aˬ na aˬ jeˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ ya tahˬ puˬ-eu nga?\nYeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ-ahˇ mˇ byah nya ni aˬ dui-ahˇ caw ba nehˬ-eu aˬ jeˬ nga?\nDawˬ caˇ 28 Yeˬhawˇbaˬ-euˬ cawˬ ya pyeuꞈ\n^ Yaw zaˬ 5 Aˬ dui ya noeˬ tsehˆ-eu aˇ yeˇ k’aˇ huiˬ-eu jeˬ naˇ, iˇ cuꞈ shawˇ-eu hawˇ-eu maˬ shawˇ-eu heu meh. Gaˇ kawˆ heu noeˬ tsehˆ-eu aˬ jeˬ miˇ neh aˇ yeˇ teu naˆ naˆ-ehˇ huiˬ-eu nga? Heu kawˆ naˇ heu-euˬ dawˬ k’oꞈ-ahˇ biꞈ-awˇ, iˇ cuꞈ shawˇ-eu lehˇ shaˇ noeˬ luꞈ-eu deuˬ-ahˇ, aˬ yawꞈ maꞈ iˇ cuꞈ shawˇ gaˇ laˆ tsoeˬ laˇ-eu jeˬ-ahˇ g’aˬ leˇ ni jiˇ caw ba nehˬ-eu meh.\n^ Yaw zaˬ 56 Aˇ baˇ-euˬ gaˇ kawˆ: Maˬ jahˇ nya gaˇ guˆ-eu: Zaˬ guˬ tiˬ g’aˬ dawˬ k’oꞈ maˬ biꞈ peuˬ-eu.\n^ Yaw zaˬ 58 Aˇ baˇ-euˬ gaˇ kawˆ: Cawˬ deuˬ: Saˇ kiˇ pyeuꞈ-eu aˬ buˇ zaˬ guˬ tiˬ g’aˬ maˬ muiˬ-eu cawˬ nehˬ-ehˇ cah-awˇ mehˇ nmˇ deuˬ-ahˇ mawˇ ngeh shaꞈ dawˇ-eu.\n^ Yaw zaˬ 60 Aˇ baˇ-euˬ gaˇ kawˆ: Mˇ bahˬ gaˇ guˆ-eu: Aˬ buˇ tiˬ g’aˬ aˇ muˇ-ahˇ neh bi teh doˆ-awˇ, iˇ kahˇ-ahˇ neh doˆ iˇ-euˬ aˬ yawꞈ-euˬ aˇ doˆ loꞈ-ehˇ mˇ bahˬ gaˇ guˆ.\n^ Yaw zaˬ 62 Aˇ baˇ-euˬ gaˇ kawˆ: Laˆ tsoeˬ laˇ gaˇ guˆ-eu: Zaˬ guˬ tiˬ g’aˬ Saˇ kiˇ maˬ ngeuˇ-eu aˬ yawꞈ-euˬ aˬ ma mehˬ shi guiˬ lahˬ maˬ shaˇ peuˬ-eu.\n^ Yaw zaˬ 64 Aˇ baˇ-euˬ gaˇ kawˆ: Maˬ jahˇ nya gaˇ guˆ-eu: Zaˬ guˬ tiˬ g’aˬ yawˬ haˇ yawˬ ha pyehˆ tseˇ-eu leh jeh laˇ.\n^ Yaw zaˬ 66 Aˇ baˇ-euˬ gaˇ kawˆ: Cawˬ deuˬ: Saˇ kiˇ pyeuꞈ-eu aˬ buˇ zaˬ guˬ tiˬ g’aˬ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ Saˇ kiˇ ya pyeuꞈ-eu nui k’ahˇ shiˇ.\n^ Yaw zaˬ 68 Aˇ baˇ-euˬ gaˇ kawˆ: Mˇ bahˬ gaˇ guˆ-eu: Aˬ buˇ tiˬ g’aˬ aˬ yawꞈ nui jah ziꞈ laˇ ni leh jeh-awˇ iˇ cuꞈ shawˇ.\n^ Yaw zaˬ 70 Aˇ baˇ-euˬ gaˇ kawˆ: Laˆ tsoeˬ laˇ gaˇ guˆ-eu: Zaˬ guˬ tiˬ g’aˬ aˬ yawꞈ-euˬ nui jah Saˇ kiˇ maˬ ngeuˇ-eu aˬ ma-ahˇ ja nehˬ peuˬ laˇ.


Maꞈtehˬ 1 | AHK Bible | YouVersion\nYeˬsuˇ Ka li-euˬ tsuiꞈ\n1Heu-aˬ, Aˬbyaˬhaˬ hawˇ-eu Daˬbiˇ-ahˇ neh gui ka leꞈ-euˬ Yeˬsuˇ Ka li-euˬ tsuiꞈ meh.\n2Aˬbyaˬ-euˬ aˬ li Iˇtsaˆ, Iˇtsaˆ-euˬ aˬ li Yaˬkoˆ, Yaˬkoˆ-euˬ aˬ li Yuˇdaˆ aˬ ha mehˇ nmˇ meh. 3Taˬmaˬ o neh dehꞈ le-euˬ Yuˇdaˆ-euˬ aˬ li Paˬyehˆ hawˇ-eu Zeˬlahˬ, Paˬyehˆ-euˬ aˬ li Heˬzaˬloˬ, Heˬzaˬloˬ-euˬ aˬ li Lam, 4Lam-euˬ aˬ li Aˬmiˇnaˬdehˇ, Aˬmiˇnaˬdehˇ-euˬ aˬ li Naˬshoˬ, Naˬshoˬ-euˬ aˬ li Saˬlaˬmoˬ, 5Laˬhaˇ o neh dehꞈ le-euˬ Saˬlaˬmoˬ-euˬ aˬ li Bawˇza, Luˇta o neh dehꞈ le-euˬ Bawˇza-euˬ aˬ li Awˇbehˆ, Awˇbehˆ-euˬ aˬ li Yeˬshehˇ, 6Yeˬshehˇ-euˬ aˬ li sahˬ paˬ Daˬbiˇ meh. Daˬbiˇ-euˬ aˬ li Sawˇlaˬmoˬ, (Sawˇlaˬmoˬ-euˬ aˬ ma-aˬ, Uˇliˇyaˆ-ahˇ huˬ zahˇ iˇ-euˬ meh), 7Sawˆlaˬmoˬ-euˬ aˬ li Leˬhawˇbamˬ, Leˬhawˇbamˬ-euˬ aˬ li Aˬbiˇyaˬ, Aˬbiˇyaˬ-euˬ aˬ li Aˬsaˬ, 8Aˬsaˬ-euˬ aˬ li Yeˬhawˇshaˬpaˇ, Yeˬhawˇshaˬpaˇ-euˬ aˬ li Yoˇlamˬ, Yoˇlamˬ-euˬ aˬ li Awˇziˇ, 9Awˇziˇ-euˬ aˬ li Yoˇdamˬ, Yoˇdamˬ-euˬ aˬ li Aˬkaˆ, Aˬkaˆ-euˬ aˬ li Heˬsaˬgiˇ, 10Heˬsaˬgiˇ-euˬ aˬ li Maˬnaˇseˬ, Maˬnaˇseˬ-euˬ aˬ li Aˬmo, Aˬmo-euˬ aˬ li Yawˇshiˆ, 11Yawˇshiˆ-euˬ zaˬ Yeˬkawˇniˇ aˬ ha mehˇ nmˇ meh. Heu-aˬ, Iˇsaˬleˬlaˆ tsawˇ haˬ deuˬ Baˬbuˇloˬ miˇ kʼahˬ-ahˇ bi nyehꞈ ka gʼeh-euˬ aˇ yamˬ-ahˇ keuˆ ni gui ka leꞈ-euˬ tsuiꞈ meh.\n12Baˬbuˇloˬ miˇ kʼahˬ-ahˇ bi nyehꞈ ka gʼeh gʼaˬ miˇ tsa paˇ gui ka leꞈ-euˬ tsuiꞈ-aˬ, heu loꞈ-ehˇ meh. Yeˬkawˇniˇ-euˬ aˬ li Shaˬtiˇlaˆ, Shaˬtiˇlaˆ-euˬ aˬ li Zeˬluˇbaˬbeˬlaˇ, 13Zeˬluˇbaˬbeˬlaˇ-euˬ aˬ li Aˬbiˇoˆ, Aˬbiˇoˆ-euˬ aˬ li Eˇliˇkmˬ, Eˇliˇkmˬ-euˬ aˬ li Aˬzawˬ, 14Aˬzawˬ-euˬ aˬ li Zaˬdoˆ, Zaˬdoˆ-euˬ aˬ li Aˬcmˬ, Aˬcmˬ-euˬ aˬ li Eˇliˇuˆ, 15Eˇliˇuˆ-euˬ aˬ li Eˇlaˬzaˬ, Eˇlaˬzaˬ-euˬ aˬ li Maˬtaˬ, Maˬtaˬ-euˬ aˬ li Yaˬkoˆ, 16Yaˬkoˆ-euˬ aˬ li Yoˇsehˆ meh. Ka li lehˇ myahˇ-euˬ Yeˬsuˇ-euˬ zaˬ baw aˬ ma Maˬliˇ-aˬ, Yoˇsehˆ-euˬ nymˇ dahˬ meh.\n17Aˬbyaˬhaˬ-ahˇ neh Daˬbiˇ-ahˇ keuˆ ni tseˇ oeˬ tsuiꞈ meh. Daˬbiˇ-ahˇ neh Baˬbuˇloˬ miˇ kʼahˬ-ahˇ bi nyehꞈ ka gʼeh-euˬ ziˇ-ahˇ keuˆ ni tseˇ oeˬ tsuiꞈ meh. Kʼoeˇ ziˇ-ahˇ neh Ka li-ahˇ keuˆ ni tseˇ oeˬ tsuiꞈ meh.\nYeˬsuˇ Ka li dehꞈ le-euˬ\n18Yeˬsuˇ Ka li dehꞈ le-euˬ gaˇ kawˆ-aˬ, heu loꞈ-ehˇ meh. Aˬ yawꞈ-euˬ aˬ ma Maˬliˇ-aˬ, Yoˇsehˆ-ahˇ dahˬ dzaˬ-iˇ-eu gʼaˇ duˬ ngehˬ cawˬ tsehˆ taˬ-euˬ meh. Ehˇ kʼawꞈ, Maˬliˇ-aˬ, aˬ yawꞈ nyaꞈ oeˇ mˇ maˬ baˇ mi naˆ-ehˇ, Muiˬ-eu shawˇ-eu Yaw sahˇ Miˬyehˇ baˬ da neh zaˬ tsehˆ leˇ-euˬ gaˇ kawˆ, yawˬ haˇ yawˬ ha ya siˬ-euˬ meh. 19Yoˇsehˆ-aˬ, yaw tsaˬ yaw dawˇ tsawˇ haˬ tiˬ gʼaˬ pyeuꞈ-eu meh. Ehˇ kʼawꞈ, Maˬliˇ-euˬ myaˆ pyawˬ naˇ mehˇ cawˆ ni aˬ yawꞈ maˬ jahˇ mawꞈ-eu miˇ neh, aˬ yawꞈ-ahˇ maˬ bi siˬ-ehˇ ciˬ cuˇ ni gʼawˬ tsehˆ ma lehˇ noeˬ-euˬ meh. 20Kʼoeˇ loꞈ-ehˇ shaˇ noeˬ luꞈ-eu aˇ yamˬ-ahˇ, aˬ yawꞈ yuꞈ maˆ maˆ-eu laꞈ kʼoeˇ, Sahˬpaˬ Miˬyehˇ-euˬ mˬ taˆ gʼaˬ kʼehˇ tiˬ gʼaˬ aˬ yawꞈ jawˇ gaˇ doˆ le-awˇ, heu loꞈ-ehˇ ehˇ-eu meh. “Daˬbiˇ-euˬ aˬ li Yoˇsehˆ-oˇ, Maˬliˇ-ahˇ sheuˬ-eu gaˇ kawˆ taˬ noeˬ shaˬ. Aˬ yawꞈ zaˬ tsehˆ leˇ-euˬ-aˬ, Muiˬ-eu shawˇ-eu Yaw sahˇ Miˬyehˇ baˬ da neh meh. 21Aˬ yawꞈ aˬ li tiˬ li ciˬ tehꞈ-a. Aˬ li kʼoeˇ li-ahˇ Yeˬsuˇ lehˇ nawˇ myahˇ nehˬ-awˬ. Aˬ jeˬ miˇ neh ehˇ naˇ, aˬ li kʼoeˇ li-aˬ, aˬ yawꞈ-euˬ tsawˇ haˬ deuˬ-ahˇ iˬ baˇ laꞈ kʼoeˇ ka kʼoꞈ doˆ nehˬ tehꞈ-a.”\n22Sahˬpaˬ Miˬyehˇ neh aˬ yawꞈ-euˬ gʼaˇ duˬ ngehˬ dah-eu tsawˇ haˬ deuˬ-ahˇ gʼoe-awˇ ehˇ taˬ-euˬ dawˬ byah laˇ ni, kʼoeˇ loꞈ-ehˇ bi pyeuꞈ laˇ-euˬ meh. 23“Zaˬ miˬ yaw shawˇ tiˬ gʼaˬ zaˬ tsehˆ leˇ-awˇ, aˬ li tiˬ li ciˬ tehꞈ-a. Aˬ li kʼoeˇ li-ahˇ Eˇmaˬnoeˬlaˇ lehˇ myahˇ tehꞈ-a” lehˇ ehˇ taˬ-euˬ dawˬ jaˆ-eu meh. “Eˇmaˬnoeˬlaˇ” lehˇ ehˇ-eu dawˬ tsuiꞈ-aˬ, “Miˬyehˇ aˬ dui nehˬ-ehˇ jawˇ meh” lehˇ ehˇ mawꞈ-eu meh.\n24Kʼoeˇ naˇ, Yoˇsehˆ uˬ noeˬ noeˬ laˇ-awˇ, Sahˬpaˬ Miˬyehˇ-euˬ mˬ taˆ gʼaˬ kʼehˇ neh aˬ yawꞈ-ahˇ ehˇ nehˬ-euˬ loꞈ-ehˇ, Maˬliˇ-ahˇ sheuˬ dahˬ dzaˬ-euˬ meh. 25Ehˇ kʼawꞈ, aˬ li kʼoeˇ li maˬ dehꞈ le kʼoeˇ keuˆ ni, aˬ yawꞈ Maˬliˇ nehˬ-ehˇ maˬ yuꞈ taꞈ ni jawˇ-euˬ meh. Aˬ li kʼoeˇ li-ahˇ Yeˬsuˇ lehˇ aˬ yawꞈ myahˇ nehˬ-euˬ meh.\nAkha Bible Revision (Latin Script) © Thailand Bible Society, 2011.\nLearn More About Akha\nExplore Maꞈtehˬ 1 by Verse


Nui ma-ahˇ zaw leˇ ni mehˬ | Gui-eu jeˬ & Mehˬ-eu jeˬ\nDzaw deuˆ 19\nNui ma-ahˇ zaw leˇ ni mehˬ\nAˇ yeˇ huiˬ-eu jeˬ: Naˇ haˬ luꞈ-eu deuˬ-ahˇ aˬ yawꞈ maꞈ neh ya gaˬ-euˬ jeˬ-ahˇ aˇ poeˬ taˬ baw-awˇ, mˇ caw nya ni caw ba nehˬ.\nNaˇ haˬ luꞈ-eu deuˬ-ahˇ yawˬ haˇ yawˬ ha pyehˆ tseˇ ni caw ba. Naˇ haˬ luꞈ-eu deuˬ yawˬ ha-euˬ nui ma-ahˇ pyehˆ tseˇ ni, tiˬ jeˬ na naˇ haˬ nehˬ.\nMuiˬ-eu nui ma ahˇ ni laˆ noeˬ nehˬ. Naˇ haˬ luꞈ-eu deuˬ-ahˇ yawˬ ha yaw muiˬ jeˬ mˇ-eu heu naˇ, aˬ jeˬ baˬ da neh mˇ-eu lehˇ pyehˆ tseˇ ni caw ba nehˬ. Aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ hawˇ-eu aˬ cawˬ-ahˇ maˬ ehˇ, Jaˇliꞈ-euˬ dawˬ mehˬ dawˬ tsoˆ-ahˇ maˬ ehˇ, heu deuˬ-ahˇ gaˬ ni caw ba nehˬ. Aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ mehˬ-eu tehꞈ-ehˇ maˬ g’eh ni, Jaˇliꞈ-euˬ zaˬ siˬ nui gahˇ-ahˇ g’oˆ shaw ni caw ba nehˬ. Aˬ yawꞈ maꞈ shaꞈ dawˇ ni maˬ ehˇ, nui ma maˬ muiˬ ni maˬ ehˇ jahˇ ngeh to-aˬ, g’aˬ biꞈ nehˬ-awˇ muiˬ-eu jeˬ mˇ ni laˆ noeˬ nehˬ.\nYeˬhawˇbaˬ-ahˇ noeˬ keuˆ ni caw ba nehˬ. Jaˇliꞈ-euˬ dawˬ mehˬ dawˬ tsoˆ, yawˬ tsaˬ yaw dawˇ, zahˇ dawˬ k’oꞈ dawˬ heu deuˬ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ seu dzeuꞈ hawˇ-eu nui gaˬ nehˬ-ehˇ taꞈ-awˇ, aˬ dui-ahˇ aˬ jeˬ mehˬ-eu nga lehˇ ngehˬ keuˆ. Naˇ haˬ luꞈ-eu deuˬ-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ nui ma-ahˇ noeˬ keuˆ-awˇ, aˬ yawꞈ nui ma tsaˬ-eu jeˬ-ahˇ mˇ mawꞈ ni caw ba.\nTsawˇ haˬ deuˬ-ahˇ sheuˬ laꞈ-eu naˇ Yeˬhawˇbaˬ pyeuꞈ-eu lehˇ taˬ ngehˇ. Teu miˇ neh naˇ haˬ luꞈ-eu deuˬ-ahˇ laˆ noeˬ-eu g’aˇ duˬ Jaˇliꞈ zmˬ.\nG’eh nya naˇ tsawˇ haˬ deuˬ-euˬ jah-eu jeˬ-ahˇ siˬ nya-eu g’aˇ duˬ, tiˬ jeˬ paˬ naˇ haˬ. Aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ nui ma-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ noeˬ nga lehˇ siˬ nya-eu g’aˇ duˬ, aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ myaˆ pyawˬ teˇ saˇ-ahˇ haw. Aˬ yawꞈ maꞈ aˬ dui-ahˇ nui ma taˬ-awˇ, aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ nui noeˬ bi ehˇ doˆ laꞈ-eu g’aˇ duˬ, aˇ yamˬ ya zmˬ-eu miˇ neh oˇ oꞈ.\nGui-eu jeˬ hawˇ-eu Mehˬ-eu jeˬ—Nui ma-ahˇ zaw leˇ ni mehˬ


Dawˬ caˇ 6—Mˬ Miˬyehˇ-euˬ yaw shehꞈ k’ahˬ sehˇ tsaꞈ gaˬ | Ka li zaˬ-euˬ dawˬ caˇ\nREAD IN Abkhaz Acholi Afrikaans Akha Albanian Altai American Sign Language Amharic Arabic Armenian Aukan Aymara Azerbaijani Azerbaijani (Cyrillic) Baoule Bassa (Cameroon) Batak (Karo) Batak (Simalungun) Batak (Toba) Belize Kriol Biak Bicol Bislama Boulou Bulgarian Cambodian Catalan Cebuano Chichewa Chin (Hakha) Chinese Cantonese (Simplified) Chinese Cantonese (Traditional) Chinese Mandarin (Simplified) Chinese Mandarin (Traditional) Chitonga Chitonga (Malawi) Chitumbuka Chiyao Chokwe Chol Chopi Chuvash Cibemba Cinyanja Croatian Damara Dangme Danish Dayak Ngaju Douala Drehu Dutch Edo Efik English Estonian Ewe Faroese Fijian Finnish Fon French Fulfulde (Cameroon) Ga Garifuna Georgian German Ghomálá’ Gokana Greek Guarani Gun Haitian Creole Hausa Herero Hiligaynon Hindi Hiri Motu Hungarian Iban Ibinda Icelandic Igbo Iloko Indonesian Isoko Italian Japanese Javanese Kabiye Kabuverdianu Kachin Karen (S'gaw) Kazakh Khana Kikamba Kikaonde Kikongo Kikuyu Kiluba Kimbundu Kinyarwanda Kirghiz Kiribati Kirundi Kisi Kisonge Kongo Korean Kosraean Krio Kurdish Kurmanji (Caucasus) Kwangali Kwanyama Lahu Laotian Latvian Lhukonzo Lingala Lithuanian Lomwe Low German Luganda Lunda Luo Luvale Macedonian Macua Malagasy Malay Malayalam Maltese Mam Mambwe-Lungu Mapudungun Marshallese Mauritian Creole Maya Mazatec (Huautla) Medumba Mingrelian Mixe (North Central) Mixtec (Guerrero) Moore Myanmar Nahuatl (Central) Nahuatl (Guerrero) Nahuatl (Huasteca) Nahuatl (Northern Puebla) Ndau Ndebele Ndebele (Zimbabwe) Nepali Ngabere Ngangela Ngiemboon Nias Nigerian Pidgin Norwegian Nyaneka Nyungwe Nzema Oromo Ossetian Otetela Otomi (Mezquital Valley) Palauan Pangasinan Papiamento (Curaçao) Persian Pidgin (Cameroon) Pidgin (West Africa) Polish Ponapean Portuguese Portuguese (Portugal) Quechua (Ancash) Quechua (Ayacucho) Quechua (Bolivia) Quechua (Cuzco) Quiche Quichua (Chimborazo) Quichua (Imbabura) Rarotongan Romanian Ronga Runyankore Russian Russian Sign Language Samoan Sangir Sango Saramaccan Sena Sepedi Serbian (Cyrillic) Serbian (Roman) Sesotho (Lesotho) Sesotho (South Africa) Setswana Seychelles Creole Shona Sidama Silozi Sinhala Slovenian Solomon Islands Pidgin Spanish Sranantongo Sunda Swahili Swedish Swedish Sign Language Tagalog Tahitian Tarascan Tatar Telugu Tetun Dili Thai Tigrinya Tiv Tojolabal Tok Pisin Totonac Tshiluba Tshwa Tsonga Turkish Tuvaluan Twi Tzotzil Ukrainian Umbundu Urhobo Uruund Venda Vietnamese Wallisian Welsh Wolaita Xhosa Yapese Yoruba Zapotec (Isthmus) Zulu\nDawˬ caˇ 6\nMˬ Miˬyehˇ-euˬ yaw shehꞈ k’ahˬ sehˇ tsaꞈ gaˬ\n(Ja ceuˬ 19)\n1. Mˬ taˆ haw ngeh Yeˬhawˇbaˬ-euˬ yaw shehꞈ mawˇ laˇ.\nAˬ dui aˬ yawꞈ laꞈ zaˇ\nmˬ taˆ bya cehˆ ya mawˇ.\nYawˬ jawˇ na luꞈ ja ceuˬ jeˬ ahˇ za meh.\nAˬ yawꞈ baoˬ hawˇ-eu nui gaˬ nui gahˇ\naˬ guiˇ deuˬ tsaꞈ gaˬ luꞈ.\n2. Shiˬ keuˇ g’eh laˇ Yeˬhawˇbaˬ zahˇ dawˬ byah kuꞈ.\nZaˬ guˬ tsawˇ mawˬ deuˬ ahˇ\nyawꞈ euˬ dawˬ sheuˬ g’eh nehˬ.\nYawꞈ euˬ zahˇ dawˬ tsaꞈ dui dawˇ dui dui meh.\nAˬ yawꞈ euˬ dawˬ yaw shawˇ miˇ neh,\nmehˬ laˇ ahˇ coeˇ oˆ g’eh.\n3. Yawˬ jawˇ na luꞈ Miˬyehˇ ahˇ guˆ jeˬ yaw muiˬ.\nYawꞈ dawˬ shuiˇ naˆ maˬ tseˇ\naˇ poeˬ baw dzehˬ jeˬ pyeuꞈ.\nMiˬyehˇ zahˇ dawˬ yawꞈ tsawˇ haˬ ahˇ sheuˬ g’eh.\nCiˬ huiˬ ciˬ mahˇ muiˬ eu tsawˇ myahˇ\ndui saˇ jaˇ ziꞈ ja ceuˬ.\n(Ceuˬ. 111:9; 145:5; Pah. 4:11-ahˇ haw.)\nMˬ Miˬyehˇ-euˬ yaw shehꞈ k’ahˬ sehˇ tsaꞈ gaˬ (Dawˬ caˇ 6)


Dawˬ caˇ 53—Tsaꞈ gaˬ-eu g’aˇ duˬ lehˬ hmˬ | Ka li zaˬ-euˬ dawˬ caˇ\nREAD IN Acholi Afrikaans Akha Albanian Altai American Sign Language Amharic Arabic Armenian Aukan Aymara Azerbaijani Azerbaijani (Cyrillic) Baoule Bashkir Bassa (Cameroon) Batak (Karo) Batak (Simalungun) Batak (Toba) Belize Kriol Biak Bicol Bislama Boulou Bulgarian Cambodian Catalan Cebuano Chichewa Chin (Hakha) Chinese Cantonese (Simplified) Chinese Cantonese (Traditional) Chinese Mandarin (Simplified) Chinese Mandarin (Traditional) Chitonga Chitonga (Malawi) Chitumbuka Chiyao Chokwe Chol Chuvash Cibemba Cinyanja Croatian Damara Dangme Danish Dayak Ngaju Digor Douala Drehu Dutch Edo Efik English Esan Estonian Ewe Fang Faroese Fijian Finnish Fon French Fulfulde (Cameroon) Ga Garifuna Georgian German Ghomálá’ Gokana Greek Greenlandic Guarani Gun Haitian Creole Hausa Herero Hiligaynon Hindi Hiri Motu Hmong (White) Hungarian Iban Ibanag Ibinda Icelandic Igbo Iloko Indonesian Isoko Italian Japanese Javanese Kabiye Kabuverdianu Kachin Karen (S'gaw) Kazakh Khana Kikamba Kikaonde Kikongo Kikuyu Kiluba Kimbundu Kinyarwanda Kirghiz Kiribati Kirundi Kisi Kisonge Kongo Korean Kosraean Krio Kurdish Kurmanji (Caucasus) Kwangali Kwanyama Lahu Laotian Latvian Lhukonzo Lingala Lithuanian Lomwe Luganda Lunda Luo Luvale Macedonian Macua Malagasy Malay Malayalam Maltese Mam Mambwe-Lungu Mapudungun Marshallese Mauritian Creole Maya Mazatec (Huautla) Mingrelian Mixe (North Central) Mixtec (Guerrero) Mizo Moore Myanmar Nahuatl (Central) Nahuatl (Guerrero) Nahuatl (Huasteca) Nahuatl (Northern Puebla) Ndau Ndebele Ndebele (Zimbabwe) Nepali Ngabere Ngangela Ngiemboon Nias Nigerian Pidgin Norwegian Nyaneka Nyungwe Nzema Oromo Ossetian Otetela Palauan Pangasinan Papiamento (Curaçao) Persian Pidgin (Cameroon) Pidgin (West Africa) Polish Ponapean Portuguese Portuguese (Portugal) Quechua (Ancash) Quechua (Ayacucho) Quechua (Bolivia) Quechua (Cuzco) Quichua (Chimborazo) Quichua (Imbabura) Quichua (Pastaza) Quichua (Tena) Rarotongan Romanian Ronga Runyankore Russian Russian Sign Language Samoan Sangir Sango Saramaccan Sena Sepedi Serbian (Cyrillic) Serbian (Roman) Sesotho (Lesotho) Sesotho (South Africa) Setswana Seychelles Creole Shona Shuar Sidama Silozi Sinhala Slovenian Solomon Islands Pidgin Spanish Sranantongo Sunda Swahili Swedish Swedish Sign Language Tagalog Tahitian Tarascan Tatar Telugu Tetun Dili Thai Tigrinya Tiv Tojolabal Tok Pisin Totonac Tshiluba Tshwa Tsonga Turkish Tuvaluan Twi Tzotzil Ukrainian Umbundu Urhobo Uruund Venda Vietnamese Wallisian Welsh Wolaita Xhosa Yapese Yemba Yoruba Zapotec (Isthmus) Zulu\nDawˬ caˇ 53\nTsaꞈ gaˬ-eu g’aˇ duˬ lehˬ hmˬ\n1. Uˬ shawˬ paw\ndui ya doˆ iˇ,\nMiˬyehˇ gaˇ mˇ iˇ g’aˇ duˬ.\nLaꞈ nyiˇ zahˇ tsui g’eh\nuˬ yehˇ yehˇ le shaw ngaˇ.\nIˇ kahˇ saˇ lehˆ jawˇ neh yuꞈ k’aˆ naˇ,\nmuiˬ dzehˬ duˇ.\nMuiˬ paw shaˇ noeˬ hawˇ neh lehˬ hmˬ deuˇ.\nGuiˬ lahˬ shaˇ naˇ mˇ nya.\nAˬ dui nui ma-ahˇ laˆ noeˬ nehˬ laꞈ meh.\nAˬ dui loˬ jeˬ.\nYeˬsuˇ ehˇ eu aˬ dui tehꞈ maˬ ngeuˇ,\nmˬ taˆ g’aˬ k’ehˇ sheuˬ g’eh.\nAˬ dui gaˇ dzeˇ saˇ jaˇ ziꞈ cawˬ jawˇ,\nmaˬ coˬ dzeh iˇ.\n2. Nui saˇ oꞈ\nkeuˆ laˇ shaw meh.\nAˬ dui nui ma ahˇ noeˬ taˬ.\nAˬ dui k’aˇ mˇ jeˬ,\nYeˬhawˇbaˬ mawˇ luꞈ meh.\nNui gaˬ ahˇ eu laꞈ k’oeˇ mˇ jeˬ ahˇ,\nyawꞈ maˬ ngehˇ.\n(Tsoˆ. 11:4; Tehˬ. 10:5, 7; Luˇ. 10:1; Tiˇ. 2:14-ahˇ haw.)\nTsaꞈ gaˬ-eu g’aˇ duˬ lehˬ hmˬ (Dawˬ caˇ 53)


Dawˬ caˇ 40—Aˬ dui aˬ suˇ g’aˬ-euˬ tsawˇ haˬ pyeuꞈ? | Ka li zaˬ-euˬ dawˬ caˇ\nREAD IN Abkhaz Acholi Afrikaans Akha Albanian Altai American Sign Language Amharic Arabic Armenian Aukan Aymara Azerbaijani Azerbaijani (Cyrillic) Baoule Bashkir Bassa (Cameroon) Batak (Karo) Batak (Simalungun) Batak (Toba) Belize Kriol Biak Bicol Bislama Boulou Bulgarian Cambodian Catalan Cebuano Chichewa Chin (Hakha) Chinese Cantonese (Simplified) Chinese Cantonese (Traditional) Chinese Mandarin (Simplified) Chinese Mandarin (Traditional) Chitonga Chitonga (Malawi) Chitumbuka Chiyao Chokwe Chol Chopi Chuvash Cibemba Cinyanja Croatian Damara Dangme Danish Dayak Ngaju Douala Drehu Dutch Edo Efik English Esan Estonian Ewe Faroese Fijian Finnish Fon French Fulfulde (Cameroon) Ga Garifuna Georgian German Gokana Greek Guarani Gun Haitian Creole Hausa Herero Hiligaynon Hindi Hiri Motu Hungarian Iban Ibanag Ibinda Icelandic Igbo Iloko Indonesian Isoko Italian Japanese Javanese Kabiye Kachin Karen (S'gaw) Kazakh Khana Kikamba Kikaonde Kikongo Kikuyu Kiluba Kimbundu Kinyarwanda Kirghiz Kiribati Kirundi Kisi Kisonge Kongo Korean Kosraean Krio Kurdish Kurmanji (Caucasus) Kwangali Kwanyama Lahu Laotian Latvian Lhukonzo Lingala Lithuanian Lomwe Low German Luganda Lunda Luo Luvale Macedonian Macua Malagasy Malay Malayalam Maltese Mam Mambwe-Lungu Mapudungun Marshallese Mauritian Creole Maya Mazatec (Huautla) Medumba Mingrelian Mixe (North Central) Mixtec (Guerrero) Mizo Moore Myanmar Nahuatl (Central) Nahuatl (Guerrero) Nahuatl (Huasteca) Nahuatl (Northern Puebla) Ndau Ndebele Ndebele (Zimbabwe) Nepali Ngabere Ngangela Nias Nigerian Pidgin Norwegian Nyaneka Nyungwe Nzema Oromo Ossetian Otetela Palauan Pangasinan Papiamento (Curaçao) Persian Phimbi Pidgin (Cameroon) Pidgin (West Africa) Polish Ponapean Portuguese Portuguese (Portugal) Quechua (Ancash) Quechua (Ayacucho) Quechua (Bolivia) Quechua (Cuzco) Quichua (Chimborazo) Quichua (Imbabura) Quichua (Pastaza) Quichua (Tena) Rarotongan Romanian Ronga Runyankore Russian Russian Sign Language Samoan Sangir Sango Saramaccan Sena Sepedi Serbian (Cyrillic) Serbian (Roman) Sesotho (Lesotho) Sesotho (South Africa) Setswana Seychelles Creole Shona Shuar Sidama Silozi Sinhala Slovenian Solomon Islands Pidgin Spanish Sranantongo Sunda Swahili Swedish Tagalog Tahitian Tarascan Tatar Telugu Tetun Dili Thai Tigrinya Tiv Tojolabal Tok Pisin Tongan Totonac Tshiluba Tshwa Tsonga Turkish Tuvaluan Twi Tzotzil Ukrainian Umbundu Urhobo Uruund Venda Vietnamese Wallisian Wayuunaiki Welsh Wolaita Xhosa Yapese Yoruba Zapotec (Isthmus) Zulu\nDawˬ caˇ 40\nAˬ dui aˬ suˇ g’aˬ-euˬ tsawˇ haˬ pyeuꞈ?\n1. Aˬ suˇ g’aˬ-euˬ tsawˇ haˬ pyeuꞈ?\nMiˬyehˇ aˬ geu g’aˬ-ahˇ gaˬ le?\nSuˇ g’aˬ-ahˇ uˬ duˬ tahˬ teu nawˬ Miˬyehˇ.\nYawꞈ gaˇ mˇ naˇ yawꞈ nawˬ Miˬyehˇ.\nNyiˬ poeˬ Miˬyehˇ euˬ gaˇ\ntiˬ kawˆ loꞈ-ehˇ maˬ mˇ g’eh nya.\nAˬ jeˬ miˇ neh naˇ uˬ duˬ tahˬ eu jeˬ\nbiˇ paˆ nya jeˬ maˬ ngeuˇ a.\n2. Aˬ suˇ g’aˬ-euˬ tsawˇ haˬ pyeuꞈ?\nMiˬyehˇ geu g’aˬ ahˇ gaˬ le?\nMaˇ diˇ Miˬyehˇ pyeuꞈ tiˬ g’aˬ tehꞈ-ehˇ jawˇ.\nAˬ geu g’aˬ ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ lehˇ\nnawˬ ahˇ jaˆ eu tehꞈ meh.\nMiˇ tsaˬ-ahˇ uˆ lahˇ deuˬ-ahˇ tseˇ laˬ\nMiˬyehˇ dawˬ naˇ haˬ-awˇ yawꞈ ahˇ tseˇ de la?\nNui k’ahˇ shiˇ jeˬ ya mˇ meh.\n3. Aˬ suˇ g’aˬ-euˬ tsawˇ haˬ pyeuꞈ?\nYeˬhawˇbaˬ dawˬ ngaˇ naˇ haˬ.\nNgaˬ Da gaˇ mˇ ma ehˇ taˬ euˬ loꞈ-ehˇ.\nAˇ poeˬ k’aˆ jeˬ neh ngaˬ-ahˇ zeuˇ k’oꞈ.\nNgaˬ euˬ tiˬ ziˇ yawꞈ gaˇ\nleh jeh awˇ neh mˇ g’eh ma.\nAˇ yamˬ dawˬ tawˆ luꞈ nawˬ ahˇ a nehˬ awˇ\nnawˬ tsawˇ myahˇ tsaꞈ gaˬ iˇ ma.\n(Shuˆ. 24:15; Ceuˬ. 116:14, 18; 2 Tiˆ. 2:19-ahˇ haw.)\nAˬ dui aˬ suˇ g’aˬ-euˬ tsawˇ haˬ pyeuꞈ? (Dawˬ caˇ 40)


Yeˬsuˇ-ahˇ dzaw geuꞈ-eu laꞈ k’oeˇ nui saˇ oꞈ | Watchtower Study\nREAD IN Abua Acholi Afrikaans Aja Akha Albanian Altai Alur American Sign Language Amharic Amis Angolan Sign Language Arabic Argentinean Sign Language Armenian Aukan Australian Sign Language Aymara Azerbaijani Azerbaijani (Cyrillic) Baoule Bashkir Bassa (Cameroon) Batak (Karo) Batak (Simalungun) Batak (Toba) Belize Kriol Bengali Biak Bicol Bislama Bolivian Sign Language Boulou Brazilian Sign Language British Sign Language Bulgarian Cakchiquel (Western) Cambodian Catalan Cebuano Changana (Mozambique) Chavacano Chichewa Chin (Hakha) Chinese Cantonese (Traditional) Chinese Mandarin (Simplified) Chinese Mandarin (Traditional) Chinese Sign Language Chitonga Chitonga (Malawi) Chitonga (Zimbabwe) Chitumbuka Chiyao Chokwe Chol Chopi Chuabo Chuukese Chuvash Cibemba Cinyanja Colombian Sign Language Croatian Croatian Sign Language Cuban Sign Language Czech Czech Sign Language Damara Dangme Danish Dayak Ngaju Digor Douala Drehu Dutch Ecuadorian Sign Language Edo Efik English Esan Estonian Ewe Fijian Filipino Sign Language Finnish Finnish Sign Language Fon French French Sign Language Ga Garifuna Georgian German German Sign Language Gitonga Greek Greek Sign Language Greenlandic Guadeloupean Creole Guarani Gujarati Gun Haitian Creole Hausa Hebrew Herero Hiligaynon Hindi Hiri Motu Hmong (White) Hungarian Hungarian Sign Language Ibinda Icelandic Igbo Iloko Indian Sign Language Indonesian Indonesian Sign Language Isoko Italian Italian Sign Language Japanese Japanese Sign Language Javanese Jula Kabiye Kabuverdianu Kachin Kannada Karen (S'gaw) Kazakh Kazakh (Arabic) Kekchi Kikamba Kikaonde Kikongo Kikuyu Kiluba Kimbundu Kinyarwanda Kipende Kirghiz Kiribati Kirundi Kisi Kisonge Kongo Korean Korean Sign Language Krio Kurdish Kurmanji Kurdish Kurmanji (Caucasus) Kurdish Kurmanji (Cyrillic) Kwangali Kwanyama Kyangonde Lahu Laotian Latvian Lenje Lhukonzo Lingala Lithuanian Lomwe Low German Luganda Lunda Luo Luvale Macedonian Macua Makhuwa-Meetto Malagasy Malawi Sign Language Malay Malayalam Maltese Mam Mambwe-Lungu Mapudungun Marathi Marshallese Mauritian Creole Maya Mazatec (Huautla) Mbunda Mexican Sign Language Mingrelian Mixe (North Central) Mixtec (Guerrero) Mizo Mongolian Moore Motu Myanmar Nahuatl (Central) Nahuatl (Guerrero) Nahuatl (Huasteca) Nahuatl (Northern Puebla) Ndau Ndebele Ndebele (Zimbabwe) Ndonga Nepali Ngabere Ngangela Nias Niuean Norwegian Nyaneka Nyungwe Nzema Okpe Oromo Ossetian Otetela Palauan Pangasinan Papiamento (Curaçao) Paraguayan Sign Language Persian Peruvian Sign Language Pidgin (West Africa) Polish Polish Sign Language Ponapean Portuguese Portuguese (Portugal) Punjabi Quebec Sign Language Quechua (Ancash) Quechua (Ayacucho) Quechua (Bolivia) Quechua (Cuzco) Quichua (Chimborazo) Quichua (Imbabura) Rarotongan Romanian Romanian Sign Language Romany (Macedonia) Romany (Macedonia) Cyrillic Romany (Serbia) Romany (Southern Greece) Ronga Runyankore Russian Russian Sign Language Rutoro Samoan Sangir Sango Saramaccan Sena Sepedi Sepulana Serbian (Cyrillic) Serbian (Roman) Sesotho (Lesotho) Sesotho (South Africa) Setswana Seychelles Creole Shona Sidama Silozi Sinhala Slovak Slovak Sign Language Slovenian Solomon Islands Pidgin South African Sign Language Spanish Spanish Sign Language Sranantongo Sunda Swahili Swahili (Congo) Swati Swedish Tagalog Tahitian Taiwanese Sign Language Tajiki Tamil Tarascan Tatar Telugu Tetun Dili Thai Thai Sign Language Tigrinya Tiv Tlapanec Tojolabal Tok Pisin Tongan Totonac Tshiluba Tshwa Tsonga Turkish Turkmen Tuvaluan Twi Tzeltal Tzotzil Uighur (Arabic) Uighur (Cyrillic) Ukrainian Umbundu Urdu Urhobo Uruund Uzbek Uzbek (Roman) Venda Vietnamese Wallisian Waray-Waray Wayuunaiki Welsh Wolaita Xhosa Yapese Yoruba Zande Zapotec (Isthmus) Zulu\nDzaw-eu gaˇ kawˆ 15\n“Tsawˇ haˬ zaˬ maˬ noeˬ doˆ coeˇ-eu Miˬyehˇ-euˬ nui saˇ oꞈ-eu jeˬ naw maꞈ-ahˇ caw ba tehꞈ-a.”—Piˇliˇpiˆ 4:7.\nDawˬ caˇ 113 Aˬ dui-euˬ nui saˇ oꞈ-eu jeˬ\n1-2. Yeˬsuˇ aˬ jeˬ miˇ neh shaˬ zahˬ naꞈ dui dui-eu nga?\nYeˬsuˇ miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ dehꞈ saˬ saˬ ngeh nah, aˬ yawꞈ g’awˬ myahˇ maˬ g’eh-ehˇ haiˬ-eu deuˬ-euˬ aˬ laꞈ laꞈ k’oeˇ, naˇ dui dui-awˇ ya shiˇ meh lehˇ siˬ nya-eu miˇ neh, shaˬ zahˬ naꞈ dui dui-eu meh. Ehˇ k’awꞈ teu naˇ ya shiˇ gaˇ k’ahˬ lahˇ-eu miˇ neh tehꞈ maˬ ngeuˇ-a. Yeˬsuˇ aˬ yawꞈ-euˬ Aˬda-ahˇ gaˬ dui dui-awˇ, aˬ yawꞈ-euˬ Aˬda nui k’ahˇ shiˇ-eu jeˬ mˇ mawꞈ-eu miˇ neh meh. Yeˬsuˇ lawˬ haw laˇ-eu jeˬ-ahˇ ya daˬ ngeh saˇ jaˇ ziꞈ-eu heu naˇ, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ tsawˇ myahˇ-ahˇ ciˬ huiˬ ciˬ mahˇ-eu jeˬ pyeuꞈ meh lehˇ siˬ nya-awˇ, aˬ yawꞈ tsawˇ haˬ deuˬ-ahˇ gaˬ-eu uˬ taꞈ, tsawˇ haˬ zaˬ deuˬ mˬ maˬ maˬ byaˆ zaˇ ziˇ ya dehꞈ-eu heu naˇ, aˬ yawꞈ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ gaˇ neh iˇ-eu tehꞈ meh lehˇ jiˇ siˬ nya-eu meh.\n2 Yeˬsuˇ shaˬ zahˬ naꞈ dui dui k’awꞈ, nui saˇ oꞈ luꞈ-a siˬ. Aˬ yawꞈ g’aˬ k’ehˇ deuˬ-ahˇ “Ngaˬ neh naw maꞈ-ahˇ biꞈ taˬ yaꞈ-euˬ jeˬ-aˬ, nui saˇ oꞈ-eu jeˬ pyeuꞈ-eu ma” lehˇ ehˇ nehˬ-euˬ meh. (Yoˇhaˬ 14:27) Yeˬsuˇ Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ cawˬ cawˬ-eu jeˬ muiˬ gaˇ neh za-euˬ “Miˬyehˇ-euˬ nui saˇ oꞈ-eu jeˬ” jaˆ-eu meh. Nui saˇ oꞈ-eu jeˬ teu naˇ, Yeˬsuˇ-ahˇ aˇ dzehˬ-ehˇ maˬ bi k’ahˬ lahˇ ni caw ba nehˬ-eu meh.—Piˇliˇpiˆ 4:6, 7.\n3. Aˬ dui heu kawˆ laꞈ k’oeˇ aˬ jeˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ ja sawˇ-eu nga?\n3 Aˬ dui tiˬ g’aˬ-iˬ Yeˬsuˇ loꞈ-ehˇ teu naˆ naˆ-ehˇ maˬ ya tahˬ puˬ haw-aˬ. Ehˇ k’awꞈ, Yeˬsuˇ-euˬ g’aˬ k’ehˇ deuˬ yawˬ g’aˬ na luꞈ lawˬ haw laˇ-eu jeˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ-eu yaw duˬ baw meh. (Maꞈtehˬ 16:24, 25; Yoˇhaˬ 15:20) K’oeˇ naˇ Yeˬsuˇ loꞈ-ehˇ duˇ ni aˬ dui jiˇ tiˬ poˆ na shaˬ zahˬ naꞈ dui dui nya meh. Aˬ dui nui saˇ oꞈ-eu jeˬ maˬ jaˆ gaˇ keuˆ ni maˬ k’ahˬ lahˇ-eu g’aˇ duˬ, aˬ joˆ-ehˇ ya jahˇ-eu nga? Aˬ dui Yeˬsuˇ miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ Miˬyehˇ gaˇ mˇ ngeh mˇ-euˬ smˇ jeˬ-ahˇ haw-awˇ, aˬ dui lawˬ haw laˇ-eu jeˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ ngeh, aˬ yawꞈ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ dzaw geuꞈ nya nga lehˇ jiˇ ja sawˇ ma.\nYeˬsuˇ tiˬ k’ehˬ maˬ kaˬ guiˬ lahˬ shaˇ\nGuiˬ lahˬ shaˇ-eu jeˬ heu naˇ aˬ dui-ahˇ aˬ myah luꞈ nui saˇ bi oꞈ (Aˇ deuˆ 4-7-ahˇ haw)\n4. 1 Teˇsaˬloˇni 5:17-ahˇ haw ngeh, Yeˬsuˇ miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ dehꞈ saˬ saˬ ngeh nah guiˬ lahˬ aˇ naˆ ni shaˇ-euˬ nga? Yaw jeˬ ma jeˬ ehˇ haw.\n4 1 Teˇsaˬloˇni 5:17-ahˇ gui. Yeˬsuˇ miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ dehꞈ saˬ saˬ ngeh nah tiˬ k’ehˬ maˬ kaˬ guiˬ lahˬ shaˇ-eu meh. Aˬ yawꞈ shiˇ-euˬ gaˇ noeˬ mawˇ-eu mehˬ bawˬ jahˇ ngeh miˇ, kaˬ muˇ hawˇ-eu aˬ gaꞈ dzaˇ uiˇ maˬ ciˬ nehˬ mi naˆ-ehˇ guiˬ lahˬ shaˇ-eu meh. (1 Gawˇliˬtu 11:23-25) K’oeˇ naˇ g’aˬ k’ehˇ deuˬ nehˬ-ehˇ Baˬsaˬkaˬ bawˬ-iˬ jahˇ-euˬ jawˇ duˬ teu gaˇ neh maˬ doˆ-iˇ mi naˆ-ehˇ jiˇ, aˬ yawꞈ g’aˬ k’ehˇ deuˬ nehˬ-ehˇ guiˬ lahˬ shaˇ-eu meh. (Yoˇhaˬ 17:1-26) K’oeˇ naˇ, aˬ yawꞈ maꞈ uˬ ciꞈ paw Geˬseˬmaˬniˇ-ahˇ oe ngeh k’awꞈ, aˬ yawꞈ tehꞈ-ehˇ guiˬ lahˬ yaw myaˬ poˆ paˇ shaˇ-euˬ meh. (Maꞈtehˬ 26:36-39, 42, 44) K’oeˇ naˇ Yeˬsuˇ neh mˇ saˬ saˬ-euˬ jeˬ k’awꞈ guiˬ lahˬ shaˇ-eu jeˬ pyeuꞈ meh. (Luˇkaꞈ 23:46) Yeˬsuˇ teu ngeh nah-euˬ aˇ yeˇ huiˬ-eu gaˇ kawˆ dawˬ tawˆ luꞈ-euˬ g’aˇ duˬ, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ guiˬ lahˬ shaˇ-euˬ meh.\n5. Kuiˇ laꞈ deuˬ aˬ jeˬ miˇ neh guˆ-eu nga?\n5 Yeˬsuˇ lawˬ haw laˇ-eu jeˬ-ahˇ daˬ coeˇ-eu tiˬ jeˬ naˇ, guiˬ lahˬ shaˇ-awˇ aˬ yawꞈ-euˬ Aˬda-ahˇ g’oe-eu miˇ neh meh. Ehˇ k’awꞈ kuiˇ laꞈ deuˬ naˇ teu ngeh miˇ guiˬ lahˬ yaw k’aˆ-ehˇ maˬ shaˇ-aˬ. Teu miˇ neh aˬ yawꞈ maꞈ lawˬ haw laˇ-eu jeˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ ngeh guˆ-eu meh. (Maꞈtehˬ 26:40, 41, 43, 45, 56) Aˬ dui lawˬ haw laˇ-eu jeˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ ngeh saˇ jaˇ ziꞈ daˆ leꞈ nya-eu g’aˇ duˬ, Yeˬsuˇ-ahˇ dzaw geuꞈ-awˇ maˬ tsehˆ leˇ ni ‘guiˬ lahˬ ya shaˇ’-eu meh. Aˬ dui aˬ jeˬ jeˇ-euˬ gaˇ kawˆ shaˇ nya-eu nga?\n6. Nui jah aˬ dui-ahˇ nui saˇ aˬ joˆ-ehˇ bi oꞈ-eu nga?\n6 Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ “jah-eu jeˬ bi myaˬ laˇ nehˬ laꞈ” lehˇ guiˬ lahˬ shaˇ nya meh. (Luˇkaꞈ 17:5; Yoˇhaˬ 14:1) Saˬdaˬ Yeˬsuˇ mehˬ nah caw teh-eu yawˬ g’aˬ na luꞈ-ahˇ lawˬ haw-eu miˇ neh, aˬ dui nui jah ya ahˇ-eu meh. (Luˇkaꞈ 22:31) Nui jah heu naˇ aˬ dui shaˬ zahˬ yaw myaˬ poˆ ya tahˬ puˬ k’awꞈ, nui saˇ oꞈ luꞈ ni aˬ joˆ-ehˇ caw ba nehˬ-eu nga? Aˬ dui lawˬ haw laˇ-eu jeˬ-ahˇ daˬ coeˇ-eu g’aˇ duˬ, k’aˇ jahˇ nya-eu jeˬ jahˇ g’aˬ-euˬ naˇ, nui jah aˬ dui gaˇ kawˆ teu-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ a nehˬ ni laˆ noeˬ nehˬ-awˇ, Yeˬhawˇbaˬ gaˇ kawˆ teu-ahˇ aˬ dui naˆ maˬ tseˇ nyehꞈ tehˬ nya meh lehˇ aˬ dui nui ma taˬ-eu miˇ neh nui saˇ oꞈ-eu meh.—1 Beˬtuˆluˆ 5:6, 7.\n7. Aˬ dui Lawˇbeuꞈ-euˬ dawˬ-ahˇ neh aˬ jeˬ dzaw geuꞈ nya-eu nga?\n7 Guiˬ lahˬ shaˇ-eu heu naˇ aˬ dui aˬ joˆ-ehˇ g’eh-eu lawˬ haw laˇ-eu jeˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ k’awꞈ, nui saˇ oꞈ ni caw ba nehˬ-eu meh. Saˇ jaˇ ziꞈ-eu sheuˬ g’eh-eu g’aˬ pyeuꞈ-awˇ nymˬ-mˇ 80 k’oꞈ k’awˆ laˇ-euˬ mehˇ nmˇ Lawˇbeuꞈ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ shaˇ noeˬ haw sheˇ. Aˬ yawꞈ “Piˇliˇpiˆ 4:6, 7 laꞈ k’oeˇ-euˬ dawˬ heu naˇ, ngaˬ-euˬ dehꞈ ziˇ laꞈ k’oeˇ lawˬ haw laˇ-eu yaw myaˬ jeˬ-ahˇ kamˬ coeˇ ni caw ba nehˬ laꞈ-eu meh. Ngaˇ pyuˇ tiˬ poˆ shaˬ laˇ-awˇ, sheuˬ g’eh-eu g’aˬ jiˇ maˬ paˇ ya geuꞈ-eu ma” lehˇ ehˇ-eu meh. Ehˇ k’awꞈ Lawˇbeuꞈ-ahˇ nui saˇ oꞈ ni caw ba nehˬ-eu aˬ jeˬ nga? Aˬ yawꞈ “Ngaˇ noeˬ shaˬ laˇ-eu nehˬ-ehˇ guiˬ lahˬ taˆ lehˇ shaˇ-euˬ ma. Ngaˇ nui ma laꞈ k’oeˇ neh maˬ tsehˆ leˇ ni ngehˬ-ehˇ guiˬ lahˬ shaˇ naˇ ngehˬ-ehˇ nui saˇ oꞈ dzehˬ laˇ meh lehˇ ngaˇ jah-eu ma” lehˇ ehˇ-eu meh.\nYeˬsuˇ leh jeh-awˇ tsaꞈ gaˬ\nTsaꞈ gaˬ-eu jeˬ heu naˇ aˬ dui-ahˇ aˬ myah luꞈ nui saˇ bi oꞈ (Aˇ deuˆ 8-10-ahˇ haw)\n8. Yoˇhaˬ 8:29-ahˇ ehˇ taˬ-euˬ loꞈ-ehˇ Yeˬsuˇ-ahˇ nui saˇ bi oꞈ-eu jeˬ naˇ aˬ jeˬ nga?\n8 Yoˇhaˬ 8:29-ahˇ gui. Yeˬsuˇ k’ehˬ-eu k’aˆ-eu jeˬ-ahˇ ya daˬ ngeh k’awꞈ, aˬ yawꞈ-euˬ Aˬda laˬ k’aˬ cehˇ-eu jeˬ mˇ luꞈ ma lehˇ siˬ nya-eu miˇ neh nui saˇ oꞈ-eu meh. Yeˬsuˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu yaw shaˬ ngeh k’awꞈ naˇ haˬ-eu meh. Yeˬsuˇ aˬ yawꞈ-euˬ Aˬda-ahˇ gaˬ-awˇ, aˬ yawꞈ-euˬ Aˬda-euˬ gaˇ-ahˇ naˬ ba tiꞈ taˬ-euˬ meh. Yeˬsuˇ miˇ tsaˬ-ahˇ maˬ oe ngeh Miˬyehˇ-euˬ “laꞈ saˇ maˇ” geuꞈ-euˬ meh. (Dawˬdaˬ 8:30) K’oeˇ naˇ miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ jawˇ ngeh k’awꞈ, aˬ yawꞈ-euˬ Aˬda-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ leh jeh-awˇ mehˬ-euˬ meh. (Maꞈtehˬ 6:9; Yoˇhaˬ 5:17) Gaˇ heu baˬ da neh aˬ yawꞈ laˬ k’aˬ cehˇ dui dui-eu meh.—Yoˇhaˬ 4:34-36.\n9. Tsaꞈ gaˬ-eu gaˇ-ahˇ leh jeh-eu heu naˇ aˬ dui-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ nui saˇ biꞈ-eu nga?\n9 Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-euˬ ehˇ dawˬ naˇ haˬ-awˇ, “Sahˬpaˬ Yeˬsuˇ-euˬ gaˇ mˇ-eu leh jeh dui dui” naˇ, Yeˬsuˇ-ahˇ dzaw geuꞈ-eu meh. (1 Gawˇliˬtu 15:58) Aˬ dui tsaꞈ gaˬ-eu gaˇ-ahˇ “aˇ yamˬ tiˬ byah ni mˇ” ngeh, aˬ dui ya tahˬ puˬ luꞈ-eu shaˬ zahˬ-ahˇ yaw muiˬ paw jeˬ-ehˇ haw nya laˇ-eu meh. (G’aˬk’ehˇ 18:5) Yaw jeˬ ma jeˬ, aˬ dui tsaꞈ gaˬ iˇ gaˇ ya mawˇ-eu deuˬ, aˬ dui naˆ maˬ tseˇ huiˬ-eu shaˬ zahˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ meh. Ehˇ k’awꞈ aˬ yawꞈ maꞈ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ gaˬ laˇ-awˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ nui noeˬ nui duˇ-ahˇ zmˬ naˇ, aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ dehꞈ ziˇ muiˬ daˆ laˇ-awˇ laˬ k’aˬ jiˇ cehˇ dzehˬ laˇ-eu meh. Aˬ dui toˆ-ehˇ g’eh gaˇ ya mawˇ ngeh, Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ ngehˬ g’eh ngaˇ lehˇ siˬ laˇ-awˇ, nui saˇ oꞈ-eu meh. Aˬ myah luꞈ aˇ poeˬ maˬ baw nya lehˇ noeˬ-awˇ nui ma nyiˇ-eu mehˇ nmˇ zaˬ miˬ aˬ buˇ tiˬ g’aˬ aˬ yawꞈ-euˬ dehꞈ ziˇ-ahˇ gaˇ kawˆ heu maˇ diˇ ngeuˇ-eu lehˇ ya mawˇ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ “Ngaˇ Miˬyehˇ-euˬ gaˇ-ahˇ kaꞈ g’a ngeh, ngaˬ-euˬ nui ma ziꞈ laˇ-awˇ laˬ k’aˬ cehˇ laˇ-euˬ meh. Heu loꞈ-ehˇ g’eh-eu heu naˇ, ngaˇ Miˬyehˇ-euˬ gaˇ mˇ-iˇ ngeh Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ g’oeˇ dzehˬ leˇ-eu miˇ neh meh” lehˇ ehˇ-eu meh.\n10. Aˬ dui Be-leˇdaˬ neh ngehˬ-euˬ dawˬ-ahˇ neh aˬ jeˬ dzaw geuꞈ nya-eu nga?\n10 K’oeˇ naˇ, Be-leˇdaˬ lehˇ kuˇ-eu mehˇ nmˇ aˬ buˇ tiˬ g’aˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ paˇ haw kaˇ-euˇ. Aˬ yawꞈ naˇ k’aˆ-eu naˇ gawˇ daˬ luꞈ-awˇ, aˬ yawꞈ-euˬ aˬ buˇ jiˇ naˇ gawˇ heu naˇ-eu meh. Be-leˇdaˬ aˬ yawꞈ laˆ lawˬ-ahˇ ya nuiˇ-eu uˬ taꞈ, g’aˬ jiˇ maˬ ahˇ-eu miˇ neh, iˇ kahˇ doe maˬ tsaꞈ gaˬ iˇ nya-a. Teu miˇ neh, sahˬ boꞈ boꞈ boꞈ-ehˇ tsaꞈ gaˬ-eu meh. Aˬ yawꞈ ehˇ-eu “Ngaˬ-euˬ naˇ gawˇ heu naˇ, nymˬ-mˇ maˬ laˆ saˆ taˬ nya-eu jeˬ pyeuꞈ-eu lehˇ ya siˬ-euˬ ma. Teu baˬ da neh ngaˇ Miˬyehˇ gaˇ-ahˇ leh jeh-awˇ mˇ nya-eu meh. Maˇ diˇ naˇ tsaꞈ gaˬ-eu gaˇ heu naˇ, ngaˬ-ahˇ yawˬ ha-euˬ naˇ gawˇ-ahˇ tehꞈ-ehˇ maˬ bi noeˬ tsoˆ taˬ ni maˬ ehˇ, tsaꞈ gaˬ duˬ-ahˇ-euˬ tsawˇ haˬ deuˬ-ahˇ caw ba nehˬ mawꞈ ni maˬ ehˇ, mehˬ hu paw jaˆ-eu noeˬ tmˬ-eu jeˬ-ahˇ haw tsoˆ taˬ ni maˬ ehˇ, caw ba nehˬ-eu meh.”\nYeˬsuˇ cawˬ deuˬ neh caw ba-euˬ jeˬ-ahˇ ha geuꞈ\nMuiˬ-eu cawˬ jawˇ-eu heu naˇ aˬ dui-ahˇ aˬ myah luꞈ nui saˇ bi oꞈ (Aˇ deuˆ 11-15-ahˇ haw)\n11-13. (a) Kuiˇ laꞈ deuˬ hawˇ-eu cawˬ nui deuˬ Yeˬsuˇ-euˬ aˬ joˆ-ehˇ g’eh-eu g’oeˇ-eu cawˬ pyeuꞈ nga? (b) Yeˬsuˇ-euˬ cawˬ aˬ yawꞈ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ bi g’eh leˇ-eu nga?\n11 Yeˬsuˇ tsaꞈ gaˬ-eu gaˇ mˇ ngeh, saˇ jaˇ ziꞈ-eu kuiˇ laꞈ deuˬ aˬ yawꞈ-euˬ g’oeˇ-eu cawˬ pyeuꞈ meh. Aˬ yawꞈ maꞈ Jaˇliꞈ-ahˇ “Cawˬ muiˬ mehˇ nmˇ maˬ tseˇ tawˬ-mˇ jeˇ” lehˇ ehˇ taˬ-euˬ loꞈ-ehˇ g’eh-eu cawˬ pyeuꞈ meh. (Dawˬdaˬ 18:24) Yeˬsuˇ g’aˇ duˬ toˆ-ehˇ g’eh-eu cawˬ aˇ poeˬ baw-eu meh. Aˬ yawꞈ Miˬyehˇ gaˇ mˇ luꞈ ngeh, aˬ yawꞈ-euˬ mehˇ nmˇ tsi tsi deuˬ aˬ yawꞈ-ahˇ maˬ jah-a. (Yoˇhaˬ 7:3-5) Tiˬ poˆ, Yeˬsuˇ-euˬ aˬ yuiꞈ aˬ nyiˇ deuˬ k’awꞈ, Yeˬsuˇ tsawˇ uˬ uˬ-iˇ ngaˬ lehˇ ehˇ-eu meh. (Maˬkuˆ 3:21) Ehˇ k’awꞈ kuiˇ laꞈ deuˬ naˇ, Yeˬsuˇ shiˇ-eu peh laˇ ngeh, Yeˬsuˇ aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ “Naw maꞈ ngaˬ-ahˇ maˬ byehˇ dzeh ni, ngaˬ nehˬ-ehˇ tiˬ kawˆ loꞈ-ehˇ shaˬ-eu zahˬ-eu jeˬ-ahˇ daˬ dzeuˇ laꞈ-euˬ meh” lehˇ ehˇ gaˇ keuˆ ni Yeˬsuˇ-euˬ g’oeˇ-eu cawˬ pyeuꞈ-eu meh.—Luˇkaꞈ 22:28.\n12 Tiˬ poˆ na kuiˇ laꞈ deuˬ Yeˬsuˇ-euˬ nui ma-ahˇ laˆ cawˆ nehˬ-eu meh. Ehˇ k’awꞈ Yeˬsuˇ aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ yaw lehˬ-ahˇ oˇ dzeuˇ nehˬ-awˇ, aˬ yawꞈ maꞈ aˬ yawꞈ-ahˇ jah gaˇ noeˬ muiˬ-eu meh. (Maꞈtehˬ 26:40; Maˬkuˆ 10:13, 14; Yoˇhaˬ 6:66-69) Yeˬsuˇ dehꞈ saˬ saˬ ngeh miˇ, aˬ yawꞈ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ-eu kuiˇ laꞈ deuˬ-ahˇ “Ngaˇ naw maꞈ-ahˇ ngaˬ-euˬ cawˬ lehˇ kuˇ ma. Aˬ jeˬ miˇ neh ehˇ naˇ, ngaˬ Da neh k’aˇ ehˇ nehˬ laꞈ-euˬ jeˬ naw maꞈ-ahˇ ngaˇ dzawˇ nehˬ g’aˬ jiˇ-euˬ ma” lehˇ ehˇ nehˬ-euˬ meh. (Yoˇhaˬ 15:15) Yeˬsuˇ-euˬ cawˬ deuˬ Yeˬsuˇ-ahˇ g’aˬ bi ahˇ leˇ dui dui-eu meh. Aˬ yawꞈ maꞈ Yeˬsuˇ Miˬyehˇ gaˇ mˇ ngeh caw ba nehˬ-eu heu naˇ, Yeˬsuˇ-ahˇ laˬ k’aˬ bi cehˇ-eu meh.—Luˇkaꞈ 10:17, 21.\n13 Kuiˇ laꞈ deuˬ uˬ taꞈ, Yeˬsuˇ-euˬ cawˬ aˬ buˇ aˬ li nui deuˬ jiˇ paˇ jawˇ-eu meh. Aˬ yawꞈ maꞈ Yeˬsuˇ tsaꞈ gaˬ-eu gaˇ-ahˇ mˇ ngeh caw ba nehˬ-awˇ, nui paw dzeˇ neh k’awꞈ caw ba-eu meh. Tiˬ g’aˬ na naˇ, iˇ kahˇ-ahˇ hawˬ kuˇ dzaˬ-eu meh. (Luˇkaꞈ 10:38-42; Yoˇhaˬ 12:1, 2) Tiˬ deuˬ na-aˬ, Yeˬsuˇ nehˬ-ehˇ cah-awˇ, Yeˬsuˇ-ahˇ myawˬ deuˬ biˇ paˆ nehˬ-eu meh. (Luˇkaꞈ 8:3) Yeˬsuˇ muiˬ-eu cawˬ g’awˬ mya g’aˬ jawˇ-eu meh. Teu naˇ Yeˬsuˇ teu deuˬ-euˬ muiˬ-eu cawˬ pyeuꞈ-eu miˇ neh meh. Yeˬsuˇ aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ g’aˇ duˬ yaw muiˬ jeˬ mˇ-awˇ, aˬ yawꞈ maꞈ maˬ mˇ nya-eu jeˬ-ahˇ keuˆ ni maˬ noeˬ tmˬ-a. Yeˬsuˇ byah kuꞈ-eu tsawˇ haˬ pyeuꞈ k’awꞈ, maˬ byah kuꞈ-eu cawˬ deuˬ neh caw ba nehˬ laꞈ-eu jeˬ-ahˇ aˇ poeˬ taˬ baw-eu meh. Aˬ yawꞈ maꞈ Yeˬsuˇ-ahˇ nui saˇ bi oꞈ-eu meh.\n14-15. Aˬ dui muiˬ-eu cawˬ aˬ joˆ-ehˇ za nya-eu nga? Aˬ yawꞈ maꞈ aˬ dui-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ caw ba-eu nga?\n14 Muiˬ-eu cawˬ deuˬ naˇ, aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ ni caw ba nehˬ-eu meh. Muiˬ-eu cawˬ za-eu g’aˇ duˬ, aˬ dui yawˬ ha jawˇ paw neh muiˬ-eu cawˬ jeˬ hu ya pyeuꞈ meh. (Maꞈtehˬ 7:12) Yaw jeˬ ma jeˬ, Jaˇliꞈ aˬ dui-ahˇ aˇ yamˬ hawˇ-eu g’aˬ aˬ cawˬ-ahˇ caw ba gaˇ bi zmˬ mawꞈ-eu uˬ taꞈ, “shaˬ zaˬ zahˬ zaˬ” deuˬ-ahˇ caw ba gaˇ ngehˬ-ehˇ dzehˬ bi zmˬ mawꞈ-eu meh. (Eˇpeˇsu 4:28) Nawˇ aˇ muˇ laꞈ k’oeˇ-euˬ nawˇ caw ba nya-eu tiˬ g’aˬ na-ahˇ noeˬ doˆ laˇ miˇ-a loˇ? Nawˇ aˇ k’oꞈ k’awˆ laˇ-euˬ maˬ ngeuˇ naˇ, jawˇ saˇ maˬ doˆ-eu mehˇ nmˇ deuˬ-ahˇ myawˬ zeuˇ nehˬ-iˇ nya ma laˬ? Nawˇ pyuˇ yaw k’aˆ-ehˇ maˬ ahˇ-eu mehˇ nmˇ deuˬ-euˬ g’aˇ duˬ, g’awˬ nyoeˇ jahˇ dzehˬ nehˬ nya meh laˬ, maˬ ngeuˇ naˇ hawˬ kuˇ dzaˬ nya meh loˇ? Nawˇ jw.org® g’oeˇsaiˇ hawˇ-eu JW Laiˇbaˬliˬ (JW Library®) ehˆ deuˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ ya zmˬ-eu lehˇ siˬ nya naˇ, aˇ muˇ laꞈ k’oeˇ-euˬ mehˇ nmˇ deuˬ-ahˇ jiˇ caw ba nehˬ nya meh laˬ? Aˬ dui aˬ cawˬ-ahˇ caw ba gaˇ leh jeh naˇ, aˬ dui laˬ k’aˬ cehˇ dzehˬ laˇ-eu meh.—G’aˬk’ehˇ 20:35.\n15 Cawˬ deuˬ aˬ dui lawˬ haw jeˬ-ahˇ ya daˬ ngeh, nui saˇ oꞈ ni caw ba nehˬ-eu meh. Yawˇbaˆ aˬ yawꞈ-euˬ shaˬ zahˬ ja gaˇ naˇ haˬ nehˬ-eu Eˇliˇhuˆ loꞈ-ehˇ, aˬ dui-euˬ cawˬ k’awꞈ aˬ dui shaˬ zahˬ ja luꞈ ngeh, yaw muiˬ-ehˇ naˇ haˬ nehˬ laꞈ-eu meh. (Yawˇbaˆ 32:4) Aˬ dui cawˬ deuˬ aˬ duiˬ-euˬ dah zaˇ noeˬ tsehˆ nehˬ laꞈ gaˇ maˬ ya noeˬ tmˬ-a. Ehˇ k’awꞈ Jaˇliꞈ-ahˇ neh yuˇ laꞈ-euˬ aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ nui noeˬ nui duˇ-ahˇ naˇ haˬ-eu heu naˇ, nui gahˇ ahˇ-eu jeˬ pyeuꞈ meh. (Dawˬdaˬ 15:22) Aˬ yawꞈ-euˬ cawˬ neh caw ba nehˬ laꞈ-euˬ jeˬ-ahˇ taˬ aw-eu laꞈ k’oeˇ ha geuꞈ-euˬ Sahˬ paˬ Daˬbiˇ loꞈ-ehˇ, aˬ dui k’awꞈ shaˬ ngeh cawˬ deuˬ neh caw ba nehˬ laꞈ-euˬ jeˬ-ahˇ maˬ ha geuꞈ gaˇ keuˆ ni jahˇ g’eh-eu maˬ tsaˬ-a. (2 Saˬmeuˬlaˆ 17:27-29) Heu loꞈ-ehˇ g’eh-eu muiˬ-eu cawˬ heu naˇ, Yeˬhawˇbaˬ neh biꞈ-euˬ laꞈ sawˬ pyeuꞈ meh.—Yaˬkoˆ 1:17.\nAˬ dui aˬ myah luꞈ nui saˇ aˬ joˆ-ehˇ oꞈ nya-eu nga?\n16. Piˇliˇpiˆ 4:6, 7-ahˇ ehˇ taˬ-euˬ loꞈ-ehˇ, aˬ dui nui saˇ oꞈ-eu jeˬ aˬ gaˇ neh tehꞈ-ehˇ za nya-eu nga?\n16 Piˇliˇpiˆ 4:6, 7-ahˇ gui. Yeˬhawˇbaˬ aˬ jeˬ miˇ neh aˬ dui “Yeˬsuˇ Ka li laꞈ k’oeˇ” neh aˬ yawꞈ-euˬ nui saˇ oꞈ-eu jeˬ-ahˇ za nya meh lehˇ ehˇ-eu nga? Aˬ jeˬ miˇ neh ehˇ naˇ, aˬ dui-euˬ nui noeˬ hawˇ-eu nui ma laꞈ k’oeˇ aˬ myah luꞈ nui saˇ oꞈ-eu g’aˇ duˬ naˇ, Yeˬsuˇ Yeˬhawˇbaˬ neh noeˬ taˬ-euˬ jeˬ-ahˇ mˇ byah meh lehˇ aˬ dui g’oˆ shaw-awˇ ya jah-eu meh. Yaw jeˬ ma jeˬ, Yeˬsuˇ neh lawˇ nehˬ-euˬ jeˬ heu neh, aˬ dui neh mˇ-euˬ iˬ baˇ dawˬ tawˆ luꞈ-ahˇ pyehˬ nehˬ-eu meh. (1 Yoˇhaˬ 2:12) K’oeˇ naˇ Yeˬsuˇ Miˬyehˇ Miˇk’ahˬ-euˬ Sahˬpaˬ tiˬ g’aˬ pyeuꞈ-eu loꞈ-ehˇ, aˬ dui-ahˇ Saˬdaˬ hawˇ-eu miˇ tsaˬ neh laˆ cawˆ-euˬ jeˬ dawˬ tawˆ luꞈ-ahˇ tiˬ jeˬ maˬ pyeuꞈ laˇ haw-euˬ loꞈ-ehˇ laˆ muiˬ k’oꞈ jiˇ nehˬ-eu meh. (Iˇsaˬyaˇ 65:17; 1 Yoˇhaˬ 3:8; Pah mehˬ-eu 21:3, 4) Yeˬsuˇ aˬ dui-ahˇ shaˬ-eu gaˇ bi mˇ-euˬ k’awꞈ, aˬ yawꞈ aˬ dui-ahˇ caw ba-eu g’aˇ duˬ aˇ saˬ saˬ-eu saˇ ka-ahˇ, aˬ yawꞈ aˬ dui nehˬ-ehˇ jawˇ ma lehˇ saˇ jaˇ dzaˬ-eu meh. (Maꞈtehˬ 28:19, 20) Nui ma saˇ-eu jeˬ, noeˬ tmˬ-eu jeˬ, k’aˬ duˬ ni g’eh-eu jeˬ, heu deuˬ naˇ aˬ dui-ahˇ nui saˇ oꞈ ni caw ba nehˬ-eu aˇ yeˇ huiˬ-eu jeˬ pyeuꞈ meh.\n17. (a) Ka li zaˬ deuˬ aˬ myah luꞈ nui saˇ oꞈ-eu jeˬ aˬ joˆ-ehˇ za nya-eu nga? (b) Yeˬsuˇ neh Yoˇhaˬ 16:33-ahˇ saˇ jaˇ dzaˬ taˬ-euˬ loꞈ-ehˇ aˬ dui aˬ jeˬ za-eu nga?\n17 Aˬ dui k’aˆ-eu lawˬ haw laˇ-eu jeˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ-eu miˇ neh shaˬ zahˬ naꞈ ngeh, nui saˇ aˬ joˆ-ehˇ oꞈ nya-eu nga? Aˬ dui Yeˬsuˇ neh mˇ-euˬ loꞈ-ehˇ mˇ naˇ nui saˇ oꞈ nya meh. Dahˬ beh-eu jeˬ naˇ, aˬ jeˬ keuˆ le-euˬ k’awꞈ guiˬ lahˬ shaˇ-eu heu meh. Nyiˬ jeˬ aˬ yawꞈ jeˬ naˇ, shaˬ k’awꞈ zahˬ k’awꞈ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ ehˇ dawˬ naˇ haˬ-awˇ nui ma shaˬ dehꞈ dehꞈ-awˇ tsaꞈ gaˬ-eu heu meh. Smˇ jeˬ aˬ yawꞈ jeˬ naˇ, shaˬ zahˬ pyeuꞈ ngeh cawˬ deuˬ-ahˇ g’oe-eu heu meh. Nawˇ heu loꞈ-ehˇ jahˇ naˇ, Miˬyehˇ-euˬ nui saˇ oꞈ-eu jeˬ nawˬ-euˬ nui noeˬ hawˇ-eu nui ma-ahˇ haw piˇ nehˬ-awˇ, nawˇ k’awꞈ Yeˬsuˇ loꞈ-ehˇ lawˬ haw laˇ-eu jeˬ-ahˇ kamˬ daˬ coeˇ-eu meh.—Yoˇhaˬ 16:33-ahˇ gui.\nLaˆ oˆ paw jaˆ-eu heu deuˬ aˬ dui-ahˇ nui saˇ aˬ joˆ-ehˇ bi oꞈ-eu nga?\nGuiˬ lahˬ shaˇ-eu jeˬ\nTsaꞈ gaˬ-eu jeˬ\nDawˬ caˇ 41 Ngaˬ-euˬ guiˬ lahˬ shaˇ dawˬ-ahˇ naˬ haˬ nehˬ laꞈ\n^ Yaw zaˬ 5 Aˬ dui yawˬ g’aˬ na luꞈ shaˬ zahˬ g’awˬ mya jeˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ-eu miˇ neh nui saˇ oꞈ-eu yaw shaˬ meh. Heu kawˆ laꞈ k’oeˇ Yeˬsuˇ-ahˇ nui saˇ oꞈ ni caw ba nehˬ-euˬ smˇ jeˬ-ahˇ ngehˬ keuˆ taˬ-euˬ meh. Aˬ dui k’awꞈ k’aˆ dui dui-eu lawˬ haw laˇ-eu jeˬ-ahˇ ya daˬ k’awꞈ, aˬ yawꞈ loꞈ-ehˇ nui saˇ oꞈ ni jahˇ nya meh.


Aˬ da aˬ ma deuˬ, zaˬ iˇ cuꞈ shawˇ-eu aˇ tiˆ-ahˇ le keuˆ nya ni caw ba nehˬ luꞈ ma loˇ?\nLoꞈ-eu nymˇgoˇ (Dzaw ngeh zmˬ-eu dmˬ) | Smˇ siˬ ba la 2018\nREAD IN Acholi Akha Aukan Baoule Batak (Karo) Batak (Simalungun) Batak (Toba) Biak Bislama Cambodian Chin (Hakha) Chokwe Chopi Chuabo Chuukese Dayak Ngaju Drehu English Gitonga Greenlandic Hmong (White) Iban Ibinda Javanese Kachin Karen (S'gaw) Kazakh Kazakh (Arabic) Kikongo Kimbundu Kisi Krio Laotian Lhukonzo Lomwe Macua Maltese Mapudungun Mauritian Creole Mizo Navajo Ndau Ngangela Nias Niuean Nyaneka Nyungwe Quechua (Ayacucho) Quechua (Cuzco) Quichua (Chimborazo) Quichua (Imbabura) Rarotongan Romany (Macedonia) Romany (Macedonia) Cyrillic Romany (Southern Greece) Runyankore Rutoro Sangir Saramaccan Sena Seychelles Creole Sunda Tahitian Tshwa Uighur (Cyrillic) Umbundu Urdu Uruund Wallisian Wayuunaiki Welsh\n“Nymˬ-mˇ nyi naˬ nyi naˬ-ehˇ taˬ paˇ jawˇ. Tuˇ-awˇ iˇ cuꞈ shawˇ”-awˬ.—G’aˬk’ehˇ 22:16.\nDawˬ caˇ: 51, 135\nZaˬ deuˬ iˇ cuꞈ shawˇ-eu aˇ tiˆ-ahˇ iˇ keuˆ nya ni caw ba nehˬ-eu g’aˇ duˬ, Jaˇliꞈ aˇ deuˆ heu deuˬ aˬ da aˬ ma-ahˇ aˬ jeˬ mehˬ-eu nga?\nGawˇlawˇsehˇ 1:9, 10\n1. Zaˬ iˇ cuꞈ maˬ shawˇ miˇ na-ehˇ aˬ da aˬ ma deuˬ aˬ jeˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ siˬ duˬ mawꞈ-eu nga?\n“Ngaˇ iˇ cuꞈ shawˇ mawꞈ ngeh, ngaˬ da ngaˬ ma-ahˇ yaw myaˬ poˆ ehˇ nehˬ-euˬ ma. Aˬ yawꞈ nyaꞈ k’awꞈ, iˇ cuꞈ shawˇ-eu jeˬ-aˬ, niˇ g’a-eu jeˬ maˬ ngeuˇ-eu lehˇ ngaˇ g’oˆ shaw ngaˇ laˬ lehˇ siˬ duˬ mawꞈ-eu miˇ neh, ngaˬ nehˬ-ehˇ yaw myaˬ poˆ ngehˬ cawˬ-eu meh. Ehˇ k’awꞈ, uˬ duˬ duˬ leˇ ngeh-aˬ, ngaˇ-euˬ dehꞈ ziˇ laꞈ k’oeˇ maˬ ngehˇ leˇ coeˇ-eu aˇ nah pyeuꞈ-eu iˇ cuꞈ shawˇ-eu aˇ nah 1934 k’oꞈ tseˇ nyiˬ siˬ ba la, 31 nah-ahˇ keuˆ laˇ-euˬ meh.” Heu naˇ, iˇ cuꞈ shawˇ-eu lehˇ noeˬ tsehˆ-euˬ, Bawˇsamˬ Behˬ-euˬ dawˬ pyeuꞈ meh. Teu gaˇ duˇ ni, nymˬ-mˇ iˬ nah-euˬ aˬ da aˬ ma deuˬ k’awꞈ, zaˬ-ahˇ yaw muiˬ-ehˇ noeˬ tsehˆ nya ni caw ba nehˬ mawꞈ-eu meh. Zaˬ-ahˇ aˬ jeˬ miˇ neh iˇ cuꞈ maˬ bi shawˇ ni tiˬ k’ehˬ bi naˬ tawˬ-eu lehˇ zaˬ-ahˇ yaw muiˬ-ehˇ maˬ ja mawˇ nehˬ naˇ, zaˬ hawˇ-eu Yeˬhawˇbaˬ cawˬ cawˬ-eu jeˬ-ahˇ laˆ cawˆ nya-eu meh. (Yaˬkoˆ 4:17) Zaˬ iˇ cuꞈ maˬ shawˇ miˇ na-ehˇ nui gahˇ ahˇ-eu aˬ da aˬ ma deuˬ, yawˬ ha-euˬ zaˬ Yeˬsuˇ-euˬ g’aˬ k’ehˇ pyeuꞈ nya laˇ ngaˇ laˬ lehˇ siˬ duˬ mawꞈ-eu meh.\n2. (a) Aˇ maꞈ-ahˇ sheuˬ g’eh-eu tiˬ g’aˬ na, aˬ jeˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ ya mawˇ-euˬ nga? (b) Heu kawˆ-ahˇ aˬ dui aˬ jeˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ ja sawˇ-eu nga?\n2 Aˇ maꞈ-ahˇ sheuˬ g’eh-eu tiˬ g’aˬ na, aˬ da aˬ ma Saˇ kiˇ pyeuꞈ-eu laꞈ k’oeˇ huiˬ laˇ-euˬ zaˬ guˬ yaw myaˬ g’aˬ, aˇ k’oꞈ 20 dzehˬ iˇ-euˬ k’awꞈ iˇ cuꞈ maˬ shawˇ ni jawˇ luꞈ gaˇ ya mawˇ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ maꞈ laꞈ k’oeˇ myaˬ tiˬ paˆ, bawˬ dzaˬ gaˇ maˬ ehˇ tsaꞈ gaˬ gaˇ maˬ ehˇ iˇ-awˇ yawˬ ha Yeˬhawˇbaˬ-euˬ Saˇ kiˇ pyeuꞈ luꞈ ma lehˇ noeˬ-eu meh. Ehˇ k’awꞈ, aˬ yawꞈ maꞈ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ maˬ a nehˬ-euˬ uˬ taꞈ iˇ cuꞈ jiˇ maˬ shawˇ-aˬ siˬ. Heu loꞈ-ehˇ g’eh-eu heu naˇ, aˬ da aˬ ma deuˬ, yawˬ ha-euˬ zaˬ iˇ cuꞈ maˬ shawˇ deˇ laˇ-aˬ siˬ lehˇ noeˬ-eu miˇ neh k’awꞈ pyeuꞈ nya meh. Aˬ da aˬ ma tiˬ deuˬ na, zaˬ iˇ cuꞈ shawˇ gaˇ g’aˬ maˬ biꞈ-eu heu naˇ, k’ahˬ lahˇ-eu 4 kawˆ jaˆ-eu miˇ neh meh. Aˬ jeˬ nga lehˇ aˬ dui heu kawˆ laꞈ k’oeˇ ja sawˇ ma.\nNgaˬ-euˬ zaˬ huiˬ laˇ-euˬ ngaˇ laˬ?\n3. Bawˇsamˬ-euˬ aˬ da aˬ ma aˬ jeˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ k’ahˬ lahˇ-eu nga?\n3 Dahˬ beh kawˆ-ahˇ ngehˬ keuˆ taˬ-euˬ Bawˇsamˬ-euˬ aˬ da aˬ ma, aˬ yawꞈ nyaꞈ-euˬ zaˬ iˇ cuꞈ shawˇ-eu heu naˇ aˬ jeˬ-ahˇ ehˇ mawꞈ-awˇ, aˇ naˆ ni aˇ yeˇ huiˬ-eu jeˬ pyeuꞈ-eu lehˇ g’oˆ shaw nya-eu aˇ tiˆ-ahˇ keuˆ ni huiˬ laˇ ngaˇ laˬ lehˇ k’ahˬ lahˇ-eu meh. Toˆ-ehˇ naˇ, zaˬ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ a nehˬ deˇ laˇ-euˬ lehˇ aˬ daˬ aˬ ma-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ siˬ laˇ-eu nga?\n4. Maꞈtehˬ 28:19, 20 laꞈ k’oeˇ ahˇ-eu Yeˬsuˇ-euˬ dawˬ, nymˬ-mˇ iˬ nah-euˬ aˬ da aˬ ma deuˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ caw ba-eu nga?\n4 Maꞈtehˬ 28:19, 20-ahˇ gui. Aˇ myaˆ k’oꞈ k’awˆ laˇ-awˇ iˇ cuꞈ shawˇ nya-eu lehˇ Jaˇliꞈ laꞈ k’oeˇ maˬ ehˇ taˬ-aˬ. Ehˇ k’awꞈ, aˬ da aˬ ma deuˬ g’aˬ k’ehˇ pyeuꞈ laˇ ni mˇ-eu heu naˇ, aˬ jeˬ-ahˇ ehˇ mawꞈ nga lehˇ yaw muiˬ-ehˇ shaˇ noeˬ-eu yaw muiˬ meh. Maꞈtehˬ 28:19-ahˇ “zaˬ lahˇ [g’aˬ k’ehˇ] pyeuꞈ laˇ ni mˇ” lehˇ ehˇ-eu dawˬ heu-ahˇ, Gaˬliˇ dawˬ laꞈ k’oeˇ, tiˬ g’aˬ paˬ-ahˇ dzaw zaˬ, maˬ ngeuˇ naˇ g’aˬ k’ehˇ pyeuꞈ laˇ ni caw ba-eu lehˇ aˇ pyaˇ daˬ taˬ-awˇ mehˬ gaˇ ehˇ mawꞈ-eu meh lehˇ ehˇ-eu meh. G’aˬk’ehˇ pyeuꞈ-eu heu naˇ, Yeˬsuˇ neh mehˬ-eu jeˬ-ahˇ dzaw-awˇ g’oˆ shaw-eu uˬ taꞈ, mˇ caw mawꞈ-eu deuˬ pyeuꞈ meh. Teu miˇ neh, zaˬ zaˬ nah-ahˇ ngeh neh aˬ da aˬ ma deuˬ, yawˬ ha-euˬ zaˬ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ aˬ neh-awˇ iˇ cuꞈ shawˇ-eu laꞈ k’oeˇ Yeˬsuˇ-euˬ g’aˬ k’ehˇ pyeuꞈ laˇ ni caw ba nehˬ ma lehˇ aˇ pyaˇ daˬ taˬ-awˇ ya mehˬ-eu meh. Zaˬ nah deuˬ-aˬ, iˇ cuꞈ maˬ shawˇ nya-eu nmˇ-aˬ ngeuˇ meh, ehˇ k’awꞈ, zaˬ yaw nyiˇ jiˇ Jaˇliꞈ-euˬ yaw tsaˬ yaw dawˇ-ahˇ gaˬ-awˇ g’oꞈ shaw nya ngaˇ lehˇ Jaˇliꞈ laꞈ k’oeˇ mawˇ laˇ-eu meh.\n5, 6. (a) Jaˇliꞈ laꞈ k’oeˇ Tiˆmoˇseˬ-ahˇ ngehˬ keuˆ taˬ-euˬ jeˬ, aˬ yawꞈ iˇ cuꞈ shawˇ-eu jeˬ nehˬ-ehˇ taꞈ leˇ-awˇ aˬ jeˬ mehˬ-eu nga? (b) Zaˬ-ahˇ caw ba nya-eu muiˬ dzehˬ-eu aˬ jeˬ nga?\n5 G’aˬk’ehˇ pyeuꞈ-eu Tiˆmoˇseˬ yaw nyiˇ ngeh neh Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ mˇ-eu lehˇ noeˬ tsehˆ-euˬ meh. Kuiˇ laꞈ Pawˇluˆ Tiˆmoˇseˬ “nyiˇ ngeh neh” maˬ ngeuˇ naˇ zaˬ nah-ahˇ g’eh ngeh neh Jaˇliꞈ-euˬ yaw tsaˬ yaw dawˇ dzaw-euˬ meh lehˇ ehˇ-eu meh. Tiˇmoˇseˬ-euˬ aˬ da Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ mˇ-eu tsawˇ haˬ maˬ ngeuˇ-a. Ehˇ k’awꞈ, aˬ yawꞈ-euˬ aˬ ma hawˇ-eu aˬ piˬ, aˬ yawꞈ-ahˇ Miˬyehˇ-euˬ dawˬ-ahˇ gaˬ ni caw ba nehˬ-euˬ miˇ neh, Tiˇmoˇseˬ-euˬ nui jah ziꞈ dah ni g’eh-eu meh. (2 Tiˆmoˇseˬ 1:5; 3:14, 15) Aˬ yawꞈ aˇ muˇ laꞈ k’oeˇ-euˬ aˇ yeˇ huiˬ-eu gaˇ mˇ nya laˇ ngeh, aˇ k’oꞈ 20 k’oꞈ byah laˇ-euˬ gaˇ duˇ meh.—G’aˬk’ehˇ 16:1-3.\n6 Zaˬ yawˬ g’aˬ na luꞈ maˬ duˇ leˇ-a. Aˇ k’oꞈ tiˬ kawˆ nga lehˇ-a, nui noeˬ tiˬ kawˆ loꞈ-ehˇ huiˬ laˇ-eu maˬ ngeuˇ-a. Zaˬ tiˬ deuˬ na yaw tsaˬ yaw dawˇ-ahˇ g’oˆ shaw-awˇ yaw muiˬ-ehˇ noeˬ tsehˆ-eu laꞈ k’oeˇ iˇ cuꞈ shawˇ mawꞈ-eu meh. Ehˇ k’awꞈ, tiˬ deuˬ na naˇ, ui cuiˆ huiˬ laˇ-awˇ neh tehꞈ-ehˇ shawˇ nya-eu meh. Nui gahˇ ahˇ-eu aˬ da aˬ ma, zaˬ-ahˇ iˇ cuꞈ shawˇ lehˇ maˬ ka tiˇ-a. Teu loꞈ-ehˇ jahˇ ngeh to-aˬ, zaˬ-ahˇ yawˬ haˇ yawˬ ha nui jah paw huiˬ laˇ ni caw ba nehˬ-eu meh. Aˬ da aˬ ma deuˬ zaˬ Dawˬdaˬ 27:11-ahˇ mˇ caw ngeh laꞈ k’aˬ cehˇ-eu meh. (Gui.) Ehˇ k’awꞈ, aˬ yawꞈ maꞈ neh caw ba-eu teu, zaˬ-ahˇ g’aˬ k’ehˇ bi pyeuꞈ laˇ-eu g’aˇ duˬ ma lehˇ maˬ ya ngehˇ-eu uˬ taꞈ, yawˬ ha neh aˇ pyaˇ daˬ taˬ-euˬ jeˬ-ahˇ noeˬ mawˇ-awˇ, yawˬ ha-ahˇ ‘Ngaˬ-euˬ zaˬ Miˬyehˇ-ahˇ a nehˬ-awˇ iˇ cuꞈ shawˇ paˬ-ehˇ nui gahˇ loꞈ laˇ nga laˬ?’ lehˇ naˇ haˬ.\nNgaˬ-euˬ zaˬ, zaˬ siˬ nui gahˇ loꞈ laˇ nga loˇ?\n7. Aˬ dui iˬ cuꞈ shawˇ-eu g’aˇ duˬ, Jaˇlaꞈ mehˬ-eu yawˬ jeˬ na luꞈ-ahˇ duꞈ yawˇ ni ya siˬ jiˇ ngaˇ laˬ?\n7 Aˬ da aˬ ma deuˬ zaˬ-ahˇ dzaw mehˬ ngeh, Jaˇliꞈ laꞈ k’oeˇ-euˬ yaw tsaˬ yaw dawˇ-ahˇ yaw muiˬ-ehˇ siˬ nya ni caw ba-eu meh. Zaˬ siˬ nui gahˇ heu-aˬ, aˬ yawꞈ maꞈ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ a nehˬ mawꞈ ni laˆ noeˬ nehˬ-eu meh. Ehˇ k’awꞈ, zaˬ deuˬ Jaˇliꞈ laꞈ k’oeˇ-euˬ zaˬ siˬ nui gahˇ dawˬ tawˆ luꞈ-ahˇ siˬ nya-awˇ neh tehꞈ-ehˇ Miˬyehˇ-ahˇ a nehˬ-awˇ iˇ cuꞈ shawˇ nya-eu lehˇ ehˇ mawꞈ-eu maˬ ngeuˇ-a. Yeˬsuˇ-euˬ g’aˬ k’ehˇ yawˬ g’aˬ na luꞈ iˇ cuꞈ shawˇ dzeuˇ-euˬ k’awꞈ ya dzaw daˆ leꞈ-eu meh. (2 Beˬtuˆluˆ 1:5, 6-ahˇ gui.) Toˆ-ehˇ naˇ, iˇ cuꞈ shawˇ mawꞈ-eu deuˬ zaˬ siˬ nui gahˇ aˬ naˆ ni ya ahˇ-eu nga?\n8, 9. Piˇliˇpiˆ meuˬ-euˬ tawˬ-ahˇ haw piˇ-eu g’aˬ-ahˇ aˬ jeˬ pyeuꞈ laˇ-euˬ nga, gaˇ kawˆ heu-ahˇ neh aˬ dui aˬ jeˬ dzaw geuꞈ nya-eu nga?\n8 Gaˇ hu ba-euˬ nymˇ jiˇ tiˬ jiˇ neh tahˬ puˬ haw-euˬ jeˬ, nymˬ-mˇ iˬ nah-euˬ aˬ da aˬ ma-ahˇ caw ba nya meh. (G’aˬk’ehˇ 16:25-33) A.D. 50 k’oˆ-ahˇ Pawˇluˆ miˇshaˬnaˬliˬ geuꞈ luꞈ-eu laꞈ k’oeˇ Piˇliˇpiˆ meuˬ-ahˇ nyiˬ poˆ aˬ yawꞈ poˆ iˇ-euˬ meh. Siˬlaˆ aˬ yawꞈ nyaꞈ teu gaˇ jawˇ ngeh, yehˬ bawˬ sehˇ lu-ehˇ ehˇ gaˇ ya daˬ-awˇ, tawˬ-ahˇ bi nyehꞈ ahˇ-eu meh. Uˬ ciꞈ paw miˇ luˆ luˆ ma luˆ laˇ-awˇ tawˬ-euˬ laˇ g’oˆ pah laˇ jiˇ-euˬ meh. Tawˬ-ahˇ haw-eu g’aˬ tawˬ zaˬ deuˬ cehˆ doˆ jiˇ meh lehˇ noeˬ-eu miˇ neh yawˬ haˇ yawˬ ha sehꞈ-eu lehˇ g’eh ngeh, Pawˇluˆ teu loꞈ-ehˇ taˬ jahˇ lehˇ laˆ naˬ-euˬ meh. Pawˇluˆ aˬ nyaꞈ tawˬ-ahˇ haw-eu g’aˬ-euˬ nymˇ jiˇ-ahˇ Yeˬsuˇ-euˬ gaˇ kawˆ mehˬ nehˬ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ pehˬ yawˬ g’aˬ na luꞈ, Yeˬsuˇ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ ya siˬ ngeh jah laˇ-awˇ, Yeˬsuˇ-euˬ dawˬ-ahˇ naˇ haˬ-eu aˇ yeˇ huiˬ nga lehˇ ha geuꞈ-eu laꞈ k’oeˇ, taˆ lehˇ iˇ cuꞈ shawˇ-euˬ meh. Gaˇ kawˆ heu aˬ dui-ahˇ aˬ jeˬ mehˬ-eu nga?\n9 Tawˬ-ahˇ haw-eu heu g’aˬ naˇ, g’aˬ naˬ naˬ dzeuˇ-euˬ Loˇma-euˬ yehˇ k’awꞈ pyeuꞈ nya meh. Aˬ yawꞈ Jaˇliꞈ-euˬ gaˇ kawˆ maˬ siˬ nya-eu miˇ neh, Ka li zaˬ pyeuꞈ laˇ ngeh, Jaˇliꞈ-euˬ yaw tsaˬ yaw dawˇ dawˬ pehˬ deuˬ-ahˇ ya dzaw-eu uˬ taꞈ, Yeˬhawˇbaˬ neh aˬ yawꞈ-euˬ gaˇ mˇ zaˬ deuˬ-ahˇ bi mˇ-eu jeˬ-ahˇ ya siˬ-awˇ, Yeˬsuˇ-euˬ ehˇ dawˬ-ahˇ jiˇ ya naˇ haˬ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ neh tiˬ k’ehˇ laˇ k’ehˬ laꞈ k’oeˇ ya siˬ-euˬ jeˬ, aˬ yawꞈ-ahˇ iˇ cuꞈ shawˇ mawꞈ ni laˆ noeˬ nehˬ-euˬ meh. K’oeˇ naˇ, aˬ yawꞈ iˇ cuꞈ shawˇ dzeuˇ-euˬ k’awꞈ, ya dzaw daˆ leꞈ-eu yaw duˬ baw meh. Teu miˇ neh, nawˬ-euˬ zaˬ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ gaˬ-awˇ aˬ yawꞈ-euˬ ehˇ dawˬ naˇ haˬ mawꞈ-eu miˇ neh, iˇ cuꞈ shawˇ mawꞈ nya lehˇ ehˇ naˇ, nawˇ aˬ joˆ-ehˇ ya jahˇ-eu nga? Nawˬ-euˬ zaˬ iˇ cuꞈ shawˇ deˇ laˇ ngaˇ laˬ lehˇ siˬ nya-eu g’aˇ duˬ, aˬ maꞈ-ahˇ sheu g’eh-eu g’aˬ nehˬ-ehˇ ngehˬ cawˬ iˇ lehˇ ehˇ nehˬ nya meh. * (Ehˇ lahˬ-ahˇ haw.) Iˇ cuꞈ shawˇ dzeuˇ-euˬ Ka li zaˬ deuˬ loꞈ-ehˇ duˇ ni, zaˬ deuˬ k’awꞈ maˬ shiˇ tiˬ ziˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ kawˆ ya dzaw daˆ leꞈ-eu meh.—Loˇmaˆ 11:33, 34.\nZaˬ deuˬ-euˬ g’aˇ duˬ, aˬ jeˬ dzaw-eu muiˬ dzehˬ nga?\n10, 11. (a) Aˬ da aˬ ma tiˬ deuˬ na aˬ joˆ-ehˇ noeˬ-eu nga? (b) Zaˬ-ahˇ maˇ diˇ haw piˇ nya-eu aˬ jeˬ nga?\n10 Aˬ da aˬ ma tiˬ deuˬ na zaˬ-ahˇ sahˬ boꞈ bi dzaw goˇ-awˇ gaˇ yaw muiˬ bi jaˆ laˇ-awˇ neh tehꞈ-ehˇ iˇ cuꞈ bi shawˇ-eu muiˬ dzehˬ nga lehˇ noeˬ-eu meh. Aˬ da aˬ ma heu deuˬ zaˬ-ahˇ yaw muiˬ jeˬ bi za mawꞈ-eu meh. Ehˇ k’awꞈ, aˬ yawꞈ maꞈ yawˬ ha-ahˇ heu loꞈ-ehˇ naˇ ha paˬ-ehˇ g’eh-eu meh. ‘Heu loꞈ-ehˇ jahˇ-eu heu naˇ, ngaˬ-euˬ zaˬ-ahˇ maˇ diˇ muiˬ dzehˬ-eu jeˬ pyeuꞈ ngaˇ laˬ? Ngaˬ neh Jaˇliꞈ-ahˇ neh ya siˬ-euˬ jeˬ nehˬ-ehˇ tsaˬ leˇ ngaˇ laˬ? Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ bi dehꞈ mawꞈ-eu nga?’—Dawˬtsoˆtsoˆ-eu 12:1-ahˇ gui.\n11 Miˇ tsaˬ heu siˬ hawˇ-eu miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ jaˆ-eu jeˬ, Yeˬhawˇbaˬ ya leˇ-eu jeˬ hawˇ-eu aˬ yawꞈ-euˬ nui noeˬ nehˬ-ehˇ beu gaˇ-eu lehˇ noeˬ taˬ-eu heu naˇ, aˇ yeˇ huiˬ meh. (Yaˬkoˆ 4:7, 8; 1 Yoˇhaˬ 2:15-17; 5:19) Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ g’oeˇ-eu heu naˇ, zaˬ-ahˇ Saˬdaˬ, miˇ tsaˬ heu siˬ hawˇ-eu miˇ tsaˬ heu siˬ-euˬ haiˬ-eu nui noeˬ deuˬ-ahˇ neh haw piˇ nya dzehˬ-eu jeˬ pyeuꞈ meh. Aˬ da aˬ ma deuˬ sahˬ boꞈ dzaw-eu jeˬ hawˇ-eu gaˇ mˇ-eu jeˬ-ahˇ dehꞈ ziˇ laꞈ k’oeˇ naˬ ba tiꞈ taˬ naˇ, zaˬ deuˬ miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ jaˆ-eu jeˬ, Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ cawˬ cawˬ taꞈ-eu jeˬ naˆ maˬ tseˇ aˇ yeˇ huiˬ dzehˬ nga lehˇ noeˬ nya meh. Heu naˇ guˆ laˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu meh. Zaˬ-ahˇ gaˬ-eu aˬ da aˬ ma deuˬ, maˇ diˇ laꞈ k’aˬ cehˇ-eu jeˬ, aˬ jeˬ nga lehˇ miˇ tsaˬ zaˬ neh zaˬ-ahˇ bi mehˬ mawꞈ miˇ-a loˇ? Aˬ dui mˇ pyeuꞈ nya-awˇ maˇ diˇ laꞈ k’aˬ cehˇ nya-eu heu naˇ, aˬ dui-euˬ dehꞈ ziˇ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ naˬ ba tiꞈ taˬ-eu heu tehꞈ meh.—Ja ceuˬ 1:2, 3-ahˇ gui.\nNgaˬ-euˬ zaˬ mˇ bahˬ naˇ lawˇ?\n12. Aˬ da aˬ ma tiˬ g’aˬ na, zaˬ deuˬ huiˬ loꞈ laˇ-awˇ, iˇ cuꞈ shawˇ naˇ muiˬ dzehˬ ngaˇ lehˇ aˬ jeˬ miˇ neh noeˬ-eu nga?\n12 Aˬ ma tiˬ g’aˬ zaˬ-ahˇ aˬ jeˬ miˇ neh iˇ cuꞈ maˬ bi shawˇ mawꞈ-eu gaˇ kawˆ ehˇ-eu meh. Aˬ yawꞈ “Zaˬ aˇ muˇ laꞈ k’oeˇ neh bi teh doˆ gaˇ guˆ nya lehˇ ya ehˇ-eu heu naˇ ngaˬ-ahˇ shaꞈ dawˇ laˇ nya” lehˇ ehˇ-eu meh. Aˬ da aˬ ma tiˬ deuˬ na mehˇ nmˇ heu g’aˬ loꞈ-ehˇ duˇ ni, zaˬ yaw nyiˇ naˇ mˇ lehˬ-eu yaw awˬ miˇ neh, ui cuiˆ bi huiˬ laˇ-awˇ neh tehꞈ-ehˇ iˇ cuꞈ bi shawˇ-eu muiˬ dzehˬ ngaˇ lehˇ noeˬ-eu meh. (Aˇdahˬbeh-eu 8:21; Dawˬdaˬ 22:15) Aˬ da aˬ ma deuˬ, zaˬ iˇ cuꞈ maˬ shawˇ-euˬ taꞈ naˇ, naˇ, aˇ muˇ laꞈ k’oeˬ neh maˬ ya bi teh doˆ-a lehˇ noeˬ nya-eu meh. Toˆ-ehˇ noeˬ-eu tsaˬ ngaˇ loˇ?—Yaˬkoˆ 1:22.\n13. Iˇ cuꞈ maˬ shawˇ naˇ, mˇ lehˬ-euˬ k’awꞈ ni Yeˬhawˇbaˬ-euˬ mehˬ shi iˬ baˇ maˬ ngeuˇ-a lehˇ ehˇ mawꞈ-eu nga laˬ? Dzawˇ haw sheˇ.\n13 Zaˬ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ maˬ a nehˬ deˇ laˇ-euˬ gaˇ, aˬ da aˬ maˬ deuˬ zaˬ-ahˇ iˇ cuꞈ maˬ bi shawˇ mawꞈ-eu yaw duˬ baw meh. Ehˇ k’awꞈ, zaˬ iˇ cuꞈ maˬ shawˇ-euˬ k’oeˇ keuˆ ni mˇ lehˬ-eu k’awꞈ, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ mehˬ shi iˬ baˇ maˬ ngeuˇ-a lehˇ noeˬ-eu teu naˇ maˬ tsaˬ-a. Maˇ diˇ naˇ, zaˬ deuˬ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ mehˬ shi tsaˬ-eu jeˬ hawˇ-eu maˬ tsaˬ-eu jeˬ-ahˇ siˬ nya laˇ-euˬ taꞈ naˇ, yawˬ ha neh mˇ-euˬ shaˬ bymˇ-ahˇ yawˬ ha ya tawˆ-eu meh. (Yaˬkoˆ 4:17-ahˇ gui.) Nui gahˇ ahˇ-eu aˬ da aˬ ma, zaˬ iˇ cuꞈ shawˇ-eu lehˇ noeˬ tsehˆ taˬ gaˇ maˬ laˆ tsoeˬ-a. Zaˬ yaw nyiˇ ngeh neh Yeˬhawˇbaˬ gaˬ-eu jeˬ-ahˇ gaˬ-awˇ, aˬ yawꞈ bye-eu jeˬ-ahˇ bye ni mˇ mehˬ nehˬ-eu meh. (Luˇkaꞈ 6:40) Nawˬ-euˬ zaˬ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ gaˬ naˇ, aˬ yawꞈ-euˬ ehˇ dawˬ-ahˇ naˇ haˬ mawꞈ-eu meh. Heu naˇ, zaˬ deuˬ hui dui dui-eu iˬ baˇ-ahˇ maˬ ya mˇ ni haw piˇ nehˬ-eu jeˬ pyeuꞈ meh.—Iˇsaˬyaˇ 35:8.\nNui deuˬ caw ba nya\n14. Aˇ muˇ-ahˇ sheuˬ g’eh-eu deuˬ, aˬ ma aˬ da neh leh jeh-eu jeˬ-ahˇ g’aˬ biꞈ-eu g’aˇ duˬ, aˬ jeˬ jeˇ jahˇ nya nga?\n14 Aˇ muˇ-ahˇ sheuˬ g’eh-eu deuˬ, Miˬyehˇ gaˇ paw noeˬ taˬ-euˬ jeˬ nehˬ-ehˇ taꞈ leˇ-awˇ, yaw muiˬ paw ngehˬ keuˆ-eu heu neh, aˬ da aˬ ma deuˬ-ahˇ g’aˬ biꞈ nya-eu meh. Mehˇ nmˇ aˬ buˇ tiˬ g’aˬ aˬ yawꞈ 6 k’oꞈ k’awˆ ngeh, mehˇ nmˇ Laˇseuˬ neh ngehˬ-euˬ dawˬ-ahˇ noeˬ mawˇ-awˇ ehˇ-eu, “Aˬ yawꞈ Miˬyehˇ gaˇ mˇ-eu paw noeˬ taˬ-euˬ jeˬ ngaˬ nehˬ-ehˇ naˬ li 15 peuˬ ngehˬ cawˬ-euˬ meh.” Heu gaˇ dahˇ aˬ joˆ-ehˇ tsoeˬ-eu nga? K’oeˇ gaˇ neh naˇ, mehˇ nmˇ heu g’aˬ huˬ mehˬ mehˬ-eu gaˇ mˇ-awˇ, nymˬ-mˇ naˇ, 70 k’oꞈ dzehˬ ni mˇ laꞈ-euˬ gaˇ haw ngeh, yaw muiˬ paw dzaˬ-ahˇ ngehˬ-awˇ g’aˬ biꞈ-eu heu naˇ, tsawˇ haˬ tiˬ g’aˬ-eu dehꞈ ziˇ-ahˇ gaˇ dahˇ zawˇ-ehˇ tsoeˬ ngaˇ lehˇ siˬ laˇ-eu meh. (Dawˬdaˬ 25:11) K’oeˇ naˇ, aˬ yuiꞈ deuˬ, aˬ da aˬ ma hawˇ-eu zaˬ deuˬ-ahˇ cawˬ-awˇ aˬ yawꞈ maꞈ mˇ nya-eu jeˬ aˇ muˇ-euˬ gaˇ-ahˇ bi caw ba laˇ nya-eu meh.\n15. Aˇ muˇ laꞈ k’oeˇ jawˇ-eu mehˇ nmˇ deuˬ zaˬ deuˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ caw ba nya-eu nga?\n15 Aˇ muˇ laꞈ k’oeˇ jawˇ-eu mehˇ nmˇ deuˬ aˬ joˆ-ehˇ caw ba nya-eu nga? Zaˬ yawˬ g’aˬ na luꞈ-ahˇ k’ahˬ lahˇ-eu lehˇ mˇ mawˇ-eu heu neh meh. Yaw jeˬ ma jeˬ, aˬ yawꞈ maꞈ Yeˬhawˇbaˬ dawˬ peh jiˆ leˇ luꞈ ngaˇ laˬ lehˇ haw nya meh. Aˬ yawꞈ maꞈ bawˬ dzaˬ ngeh dawˬ k’oꞈ biꞈ-eu g’aˇ duˬ, yaw muiˬ-ehˇ lehˬ hmˬ leꞈ ngaˇ laˬ, tiˬ nah-ahˇ neh ngaˬ nah yaw kaˬ-ahˇ bawˬ dzaˬ gaˇ gm leˇ ngaˇ laˬ? Dzaw nymˇ-ahˇ jawˇ ngeh tsaꞈ gaˬ ngaˇ laˬ, maˬ muiˬ-eu jeˬ mˇ ni lawˬ haw laˇ ngeh, g’aˬ leˇ ngaˇ laˬ? Toˆ-ehˇ naˇ, aˬ yawꞈ neh mˇ-euˬ yaw muiˬ jeˬ-ahˇ ja ceuˬ nehˬ-awˬ. Nawˇ maˬ bawˬ dzaˬ miˇ na-ehˇ maˬ ehˇ, bawˬ dzaˬ g’aˬ-awˇ neh maˬ ehˇ, zaˬ deuˬ nehˬ-ehˇ ngehˬ cawˬ-eu lehˇ noeˬ taˬ nya meh. Aˬ dui teu loꞈ-ehˇ jahˇ naˇ, zaˬ deuˬ-ahˇ k’awꞈ “uiˬ-eu” aˇ muˇ laꞈ k’oeˇ tiˬ g’aˬ pyeuꞈ miˇ-a lehˇ noeˬ leˇ-eu meh.—Ja ceuˬ 35:18.\nZaˬ deuˬ iˇ cuꞈ shawˇ-eu aˇ tiˆ-ahˇ le keuˆ ni caw ba\n16, 17. (a) Zaˬ deuˬ iˇ cuꞈ shawˇ-eu heu naˇ, aˬ jeˬ miˇ neh aˇ yeˇ huiˬ-eu nga? (b) Ka li zaˬ aˬ da aˬ ma-ahˇ laꞈ k’aˬ bi cehˇ-eu aˬ geu jeˬ nga?\n16 Aˬ da aˬ ma deuˬ-euˬ g’aˇ duˬ muiˬ dui dui-eu tiˬ jeˬ naˇ, zaˬ-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ kawˆ ya mehˬ-eu heu meh. (Ja ceuˬ 127:3; Eˇpeˇsu 6:4) Iˇsaˬleˬlaˆ-euˬ saˇ ka-ahˇ, k’aˇ dehꞈ le-euˬ zaˬ deuˬ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ a nehˬ dzeuˇ-euˬ lehˇ sawˇ-eu meh. Ehˇ k’awꞈ, nymˬ-mˇ naˇ maˬ ngeuˇ-a. Aˬ da aˬ ma deuˬ Yeˬhawˇbaˬ hawˇ-eu yaw tsaˬ yaw dawˇ-ahˇ gaˬ-eu miˇ neh, zaˬ deuˬ jiˇ gaˬ caw-eu lehˇ maˬ ngeuˇ-a. Zaˬ dehꞈ le ngeh nah neh, aˬ da aˬ ma deuˬ, zaˬ Miˬyehˇ-ahˇ a nehˬ-awˇ iˇ cuꞈ shawˇ-eu laꞈ k’oeˇ g’aˬ k’ehˇ pyeuꞈ laˇ ni caw ba nehˬ ma lehˇ aˇ pyaˇ ya daˬ taˬ-eu meh. Heu taꞈ-ehˇ aˇ yeˇ huiˬ dzehˬ-eu jeˬ paˇ jaˆ-a siˬ loˇ? Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ a nehˬ-awˇ iˇ cuꞈ shawˇ-euˬ deuˬ, saˇ jaˇ ziꞈ-eu laꞈ k’oeˇ Miˬyehˇ-euˬ gaˇ mˇ naˇ, huiˬ dui dui-eu shaˬ zahˬ keuˆ le ngeh ya buˬ ya law iˇ-eu meh.—Maꞈtehˬ 24:13.\nAˬ da aˬ ma deuˬ yawˬ ha-euˬ zaˬ-ahˇ g’aˬ k’ehˇ bi pyeuꞈ laˇ ni caw ba nehˬ ma lehˇ aˇ pyaˇ ya daˬ taˬ (Aˇ deuˆ 16, 17-ahˇ haw)\n17 Bawˇsamˬ Behˬ iˇ cuꞈ shawˇ mawꞈ ngeh, aˬ yawꞈ maˇ diˇ shawˇ deˇ laˇ-euˬ ngaˇ laˬ lehˇ aˬ da aˬ ma siˬ duˬ mawꞈ-eu meh. Aˬ yawꞈ shawˇ deˇ laˇ-euˬ ya mawˇ ngeh, aˬ yawꞈ nyaꞈ Bawˇsamˬ neh noeˬ tsehˆ-euˬ jeˬ-ahˇ g’aˬ biꞈ-eu meh. Bawˇsamˬ iˇ cuꞈ shawˇ-eu k’oeˇ-euˬ jeˬ hu ngeh miˇ, aˬ yawꞈ-euˬ aˬ da neh mˇ-euˬ jeˬ-ahˇ heu loꞈ-ehˇ ngehˬ keuˆ-eu meh. “Ngaˬ da yawˬ g’aˬ na luꞈ-ahˇ pawˬ tsuiꞈ bi dmˬ-awˇ guiˬ lahˬ bi shaˇ-euˬ meh. Ngaˬ-euˬ aˬ buˇ zaˬ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ a nehˬ-eu lehˇ noeˬ tsehˆ-euˬ miˇ neh, laꞈ k’aˬ cehˇ-eu lehˇ miˇ-a lehˇ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ ehˇ nehˬ-euˬ meh.” K’oeˇ gaˇ neh 60 k’oꞈ dzeuˇ iˇ ngeh, Bawˇsamˬ ehˇ-eu, “Nawˇ siˬ nya ma loˇ, aˬ myah ni dzeuˇ iˇ-euˬ k’awꞈ, k’oeˬ ngeh miˇ-ahˇ maˬ ngehˇ leˇ coeˇ nya.” Aˬ da aˬ ma deuˬ-oˇ, nawˇ k’awꞈ ni zaˬ deuˬ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ a nehˬ-awˇ iˇ cuꞈ shawˇ gaˇ ya mawˇ ngeh, heu loꞈ-ehˇ g’eh-eu laꞈ k’aˬ cehˇ-eu jeˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ luꞈ-uˇ.\n^ Yaw zaˬ 9 Aˬ da aˬ ma deuˬ gaˇ dahˇ tsoeˬ-eu gaˇ kawˆ heu deuˬ-ahˇ zmˬ-awˇ zaˬ nehˬ-ehˇ ngehˬ cawˬ nya meh. Yaw jeˬ ma jeˬ, Zaˬ guˬ deuˬ naˇ haˬ-eu jeˬ—Maˇ diˇ zmˬ nya-eu dawˬ k’oꞈ, 2 dmˬ aˬ yawꞈ dmˬ, pyaˆ pyawˬ 304-310. K’oeˇ naˇ, Miˬyehˇ gaˇ mˇ-eu aˇ taꞈ Oeˬ siˬ ba la 2011, myaˆ pyawˬ 2 laꞈ k’oeˇ “Naˇ haˬ-eu oeˬ coeˇ oeˬ bawˬ” lehˇ ehˇ-eu gaˇ jiˇ haw nya meh.\nG’aˬk’ehˇ heu naˇ, Yeˬhawˇbaˬ hawˇ-eu Yeˬsuˇ-euˬ gaˇ kawˆ ya dzaw-euˬ deuˬ-ahˇ ehˇ mawꞈ-eu meh. Aˬ yawꞈ maꞈ Yeˬsuˇ loꞈ-ehˇ pyeuꞈ-eu leh jeh-awˇ, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ dehꞈ ziˇ laꞈ k’oeˇ naˬ ba tiꞈ taˬ-eu uˬ taꞈ, Yeˬsuˇ-euˬ dawˬ naˇ haˬ-awˇ iˇ cuꞈ shawˇ-euˬ meh. Aˬ da aˬ ma deuˬ, zaˬ-ahˇ jeˬ nah maˬ bi ga ni Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ a nehˬ-awˇ g’aˬ k’ehˇ bi pyeuꞈ laˇ ni caw ba nehˬ ma lehˇ, aˇ pyaˇ ya daˬ taˬ-eu meh\nAˬ dui iˇ cuꞈ maˬ shawˇ-euˬ k’awꞈ, Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ aˬ jeˬ bi jahˇ mawꞈ-eu lehˇ siˬ nya laˇ-euˬ taꞈ naˇ, aˬ dui neh mˇ lehˬ-euˬ jeˬ aˬ yawꞈ-euˬ mehˬ shi iˬ baˇ lehˇ sawˇ-eu meh. Heu naˇ aˬ dui neh mˇ-euˬ jeˬ hawˇ-eu noeˬ tsehˆ-euˬ jeˬ-euˬ shaˬ bymˇ-ahˇ ya tawˆ gaˇ ehˇ mawꞈ-eu meh\nIˇ cuꞈ shawˇ-eu jeˬ heu naˇ, Ka li zaˬ deuˬ ya mˇ-eu jeˬ pyeuꞈ\nDaˬ yah ha-eu nui ma ahˇ-eu laˬ k’aˬ cehˇ-awˇ aˇ yeˇ huiˬ\nMehˬ-eu tsoˆ-eu jeˬ, Miˬyehˇ-euˬ nui gaˬ bi siˬ\n“Mehˬ nehˬ tsoˆ nehˬ laꞈ-euˬ jeˬ-ahˇ naˇ haˬ geuꞈ-eu laꞈ k’oeˇ, maˬ ngehˇ ni yaw gahˇ gahˇ-ehˇ dehꞈ-awˬ”\nText Publication download options Loꞈ-eu nymˇgoˇ (Dzaw ngeh zmˬ-eu dmˬ) Smˇ siˬ ba la 2018\nSmˇ siˬ ba la 2018\nLoꞈ-eu nymˇgoˇ (Dzaw ngeh zmˬ-eu dmˬ) Smˇ siˬ ba la 2018


Bawˬ dzaˬ ngeh Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ ja ceuˬ | Loꞈ-eu nymˇgoˇ lehˬ hmˬ-eu\nDzaw-eu gaˇ kawˆ 2\n“Tsawˇ haˬ aˇ maꞈ bymˇ leˇ-euˬ gaˇ, nawˬ-ahˇ ngaˇ guˇ-awˇ ja ceuˬ ma.”—Ja ceuˬ 22:22.\nDawˬ caˇ 59 Ngaˬ nehˬ-ehˇ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ ja ceuˬ\n1. Daˬbiˇ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ noeˬ-eu nga? Heu aˬ yawꞈ-ahˇ aˬ jeˬ jahˇ ni laˆ noeˬ nehˬ-eu nga?\nSahˬ paˬ Daˬbiˇ ‘Yeˬhawˇbaˬ huiˬ dui mahˇ dui dui-awˇ, ja ceuˬ dui dui paˬ-ehˇ g’eh-eu meh’ lehˇ boꞈ taˬ-euˬ meh. (Ja ceuˬ 145:3) Daˬbiˇ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ gaˬ-eu miˇ neh, nui gaˬ heu naˇ aˬ yawꞈ-ahˇ “tsawˇ haˬ aˇ maꞈ bymˇ leˇ-euˬ gaˇ” Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ ja ceuˬ ni laˆ noeˬ nehˬ-eu meh. (Ja ceuˬ 22:22; 40:5) Nawˇ jiˇ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ gaˬ-awˇ, Daˬbiˇ neh ‘Nga maꞈ-euˬ aˬ poeˬ Yaˬkoˆ-euˬ Miˬyehˇ pyeuꞈ-eu Yeˬhawˇbaˬ-oˇ, mˬ maˬ maˬ byaˆ zaˇ ziˇ nawˬ-ahˇ ja ceuˬ luꞈ-uˇ’ lehˇ ehˇ-euˬ dawˬ-ahˇ nui ma tsaˬ-eu yaw duˬ baw meh.—1 Laˬsaˬbaˬ 29:10-13.\n2. (a) Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ ja ceuˬ nya-eu nga? (b) Tiˬ g’aˬ na aˬ joˆ-ehˇ noeˬ-eu nga, aˬ dui aˬ jeˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ ja sawˇ-eu nga?\n2 Nymˬ-mˇ iˬ nah aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ ja ceuˬ nya-eu tiˬ jeˬ naˇ, Ka li zaˬ deuˬ bawˬ dzaˬ gaˇ nui noeˬ nui duˇ biꞈ-eu heu meh. Ehˇ k’awꞈ mehˇ nmˇ tiˬ deuˬ na heu loꞈ-ehˇ jahˇ-eu maˬ awˬ nya lehˇ ehˇ-awˇ, aˬ yawꞈ maꞈ dawˬ k’oꞈ biꞈ mawꞈ-eu k’awꞈ guˆ-eu meh. Toˆ-ehˇ naˇ, aˬ yawꞈ maꞈ maˬ guˆ paˬ-ehˇ aˬ joˆ-ehˇ ya jahˇ-eu nga? Aˬ dui yawˬ g’aˬ na luꞈ-ahˇ g’aˬ biꞈ-eu nui noeˬ nui duˇ biꞈ nya ni caw ba nehˬ-eu aˬ jeˬ nga? Dawˬ k’oꞈ heu-ahˇ maˬ haw mi naˆ-ehˇ, aˬ dui aˬ jeˬ miˇ neh bawˬ dzaˬ gaˇ nui noeˬ nui duˇ biꞈ paˬ-ehˇ g’eh-eu nga lehˇ ehˇ-eu gaˇ kawˆ 4 kawˆ-ahˇ ja sawˇ ma.\nAˬ dui bawˬ dzaˬ ngeh aˬ jeˬ miˇ neh nui noeˬ nui duˇ biꞈ paˬ-ehˇ g’eh-eu nga?\n3-5. (a) Heˬbyehˇ 13:15-ahˇ ehˇ taˬ-euˬ loꞈ-ehˇ, aˬ dui bawˬ dzaˬ ngeh aˬ jeˬ miˇ neh nui noeˬ nui duˇ biꞈ paˬ-ehˇ g’eh-eu nga? (b) Aˬ dui yawˬ g’aˬ na luꞈ nui noeˬ nui duˇ aˬ yawˬ tiˬ jeˬ tehꞈ-ehˇ maˬ ngeuˇ naˇ, tiˬ kawˆ di ni ya biꞈ ngaˇ laˬ?\n3 Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui yawˬ g’aˬ na luꞈ-ahˇ aˬ yawꞈ-ahˇ bi ja ceuˬ-eu aˬ kawˬ-aˬ biꞈ. (Ja ceuˬ 119:108) Bawˬ dzaˬ ngeh nui noeˬ nui duˇ biꞈ-eu heu naˇ, “Miˬyehˇ-ahˇ ja ceuˬ-eu jeˬ lawˇ nehˬ”-eu tiˬ jeˬ pyeuꞈ-awˇ, aˬ dui tiˬ g’aˬ-iˬ maˬ mˇ dah nya-a. (Heˬbyehˇ 13:15-ahˇ gui.) Ehˇ k’awꞈ Yeˬhawˇbaˬ lawˇ-eu sehˇ-eu jeˬ aˬ yawꞈ tiˬ jeˬ tehꞈ-ehˇ lawˇ nehˬ gaˇ noeˬ tmˬ ngaˇ laˬ? Aˬ dui nui noeˬ nui duˇ aˬ yawˬ tiˬ jeˬ tehꞈ-ehˇ maˬ ngeuˇ naˇ, tiˬ kawˆ di ni biꞈ gaˇ noeˬ tmˬ ngaˇ laˬ? Aˬ yawꞈ teu loꞈ-ehˇ maˬ noeˬ tmˬ-eu yaw duˬ baw meh.\n4 Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui yawˬ g’aˬ na luꞈ nya-eu jeˬ hawˇ-eu ya puˬ ya mawˇ-eu jeˬ beu gaˇ-eu lehˇ siˬ nya-awˇ, aˬ yawꞈ aˬ dui neh lawˇ nehˬ nya-eu jeˬ-ahˇ aˇ poeˬ taˬ baw-eu meh. Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ neh lawˇ nehˬ-euˬ jeˬ-ahˇ Miˬyehˇ ha geuꞈ-euˬ gaˇ shaˇ noeˬ haw sheˇ. Tiˬ g’aˬ na, yawˇ maˬ ngeuˇ naˇ ciꞈ myehꞈ lawˇ nehˬ nya k’awꞈ, iˇ shaˬ zaˬ deuˬ naˇ “k’aˬ k’oeˬ nyiˬ mawˇ, maˬ ngeuˇ naˇ, k’aˬ guˬ nyiˬ mawˇ” hawˇ-eu, ‘cehˇ meu tiˬ pehˬ’ lawˇ nehˬ nya meh. (Uˬduˬtahˬ-eu 5:7, 11) Cehˇ meu maˬ poeˬ k’awꞈ, muiˬ dui dui-eu “cehˇ meu” yaw nmˆ pyeuꞈ naˇ, Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ maꞈ neh lawˇ-euˬ jeˬ-ahˇ aˇ poeˬ taˬ baw-eu meh.\n5 Yeˬhawˇbaˬ nui ma muiˬ-eu Miˬyehˇ pyeuꞈ-awˇ, nymˬ-mˇ iˬ nah keuˆ ni teu loꞈ-ehˇ g’eh luꞈ-eu meh. Aˬ dui nui noeˬ nui duˇ biꞈ ngeh, Miˬyehˇ aˬ dui dawˬ ngehˬ-eu bym dui dui-eu Aˬpawˇluˆ loꞈ-ehˇ g’eh-awˇ, Pawˇluˆ naˆ ni yaw duˬ duˬ lehˇ dzawˇ nehˬ nya meh lehˇ maˬ noeˬ tmˬ-a. (G’aˬk’ehˇ 18:24; 19:8) Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui k’aˇ g’eh nya gaˇ neh muiˬ dui dui-eu dawˬ k’oꞈ bi biꞈ mawꞈ-eu meh. Guiˬ shuiˇ maˇ byaˆ nyiˬ byaˆ damˬ nehˬ-euˬ miˬ coeˬ miˬ ma tiˬ g’aˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ shaˇ noeˬ haw sheˇ. Aˬ yawꞈ k’aˇ g’eh nya gaˇ neh muiˬ dui dui-eu jeˬ damˬ nehˬ-euˬ miˇ neh, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ mehˬ shi aˇ poeˬ baw-eu meh.—Luˇkaꞈ 21:1-4.\nNui noeˬ nui duˇ biꞈ-eu heu naˇ aˬ dui-ahˇ maˬ ehˇ, aˬ cawˬ-ahˇ maˬ ehˇ gaˇ dahˇ tsoeˬ (Aˇ deuˆ 6-7-ahˇ haw) *\n6. (a) Heˬbyehˇ 10:24, 25-ahˇ ehˇ taˬ-euˬ loꞈ-ehˇ nui noeˬ nui duˇ aˬ dui-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ bi g’eh laˇ-eu nga? (b) Aˬ dui aˬ cawˬ neh nui noeˬ nui duˇ biꞈ-euˬ jeˬ-ahˇ aˇ poeˬ taˬ baw-eu lehˇ aˬ joˆ-ehˇ bi siˬ nmˇ?\n6 Nui noeˬ nui duˇ biꞈ-eu jeˬ, tiˬ g’aˬ tiˇ g’aˬ g’aˬ biꞈ-eu jeˬ pyeuꞈ. (Heˬbyehˇ 10:24, 25-ahˇ gui.) Aˬ dui bawˬ dzaˬ ngeh ya gaˬ-eu g’awˬ mya jeˬ lehˇ g’eh-eu nui noeˬ nui duˇ deuˬ-ahˇ aˇ poeˬ taˬ baw-eu ma. Aˬ dui zaˬ deuˬ neh nui ma laꞈ k’oeˇ neh yaw awˬ awˬ lehˇ dawˬ k’oꞈ biꞈ gaˇ ya leˇ-awˇ, yaw shuiꞈ shuiꞈ lehˇ g’eh-eu yaw tsaˬ yaw dawˇ-euˬ dawˬ k’oꞈ-ahˇ ya gaˬ ngeh jiˇ g’aˬ za laˇ-eu meh. Aˬ dui shaꞈ dawˇ deuˬ hawˇ-eu nymˬ-mˇ hawˇ-eu aˬ dui-euˬ dawˬ dzaw laˇ-euˬ deuˬ neh “k’aˬ duˬ ni” dawˬ k’oꞈ biꞈ-euˬ jeˬ-ahˇ ja ceuˬ ma. (1 Teˇsaˬloˇni 2:2, YS 97) Aˬ dui aˬ yawꞈ maꞈ neh leh jeh-euˬ jeˬ-ahˇ aˇ poeˬ taˬ baw-eu lehˇ aˬ joˆ-ehˇ bi siˬ nmˇ? Bi siˬ nya-eu tiˬ jeˬ naˇ, bawˬ dzaˬ g’aˬ ngeh guiˬ lahˬ huiˬ miˇ-a lehˇ ehˇ nehˬ-eu heu meh. Nyiˬ jeˬ aˬ yawꞈ jeˬ naˇ, aˬ dui dawˬ k’oꞈ biꞈ-eu heu meh. Teu miˇ neh aˬ dui bawˬ dzaˬ iˇ ngeh, aˬ dui g’aˬ za laˇ ni tehꞈ-ehˇ maˬ ngeuˇ-eu, aˬ cawˬ-ahˇ jiˇ g’aˬ ya biꞈ-eu meh.—Loˇmaˆ 1:11, 12.\n7. Aˬ dui nui noeˬ nui duˇ biꞈ naˇ, aˬ joˆ-ehˇ gaˇ dahˇ tsoeˬ-eu nga?\n7 Aˬ dui nui noeˬ nui duˇ biꞈ naˇ gaˇ dahˇ tsoeˬ-eu jeˬ za. (Iˇsaˬyaˇ 48:17) Aˬ joˆ-ehˇ? Dahˬ beh-eu jeˬ, aˬ dui nui noeˬ nui duˇ biꞈ ma lehˇ noeˬ naˇ, yaw muiˬ-ehˇ lehˬ hmˬ-eu meh. Aˬ dui yaw muiˬ-ehˇ lehˬ hmˬ naˇ, Miˬyehˇ-euˬ dawˬ-ahˇ naꞈ suiˇ ni siˬ nya laˇ-awˇ, ngehˬ-ehˇ siˬ nya laˇ naˇ ngehˬ-ehˇ yaw muiˬ-ehˇ zmˬ iˇ nya-eu meh. Nyiˬ jeˬ aˬ yawꞈ jeˬ, aˬ dui jiˇ bawˬ dzaˬ gaˇ nui noeˬ nui duˇ ya biꞈ-euˬ miˇ neh laˬ k’aˬ cehˇ-eu meh. Smˇ jeˬ aˬ yawꞈ jeˬ naˇ, aˬ dui nui noeˬ nui duˇ biꞈ-eu g’aˇ duˬ ya leh jeh-euˬ miˇ neh, bawˬ dzaˬ g’aˬ-euˬ k’awꞈ, aˬ dui neh ngehˬ-euˬ jeˬ-ahˇ g’awˬ myahˇ ni noeˬ taˬ nya-eu meh.\n8-9. (a) Maˬlaˬkiˇ 3:16-ahˇ ehˇ-eu loꞈ-ehˇ Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui nui noeˬ nui duˇ biꞈ ngeh aˬ joˆ-ehˇ noeˬ-eu nga? (b) Tiˬ g’aˬ na aˬ joˆ-ehˇ g’eh luꞈ nga siˬ?\n8 Aˬ dui-euˬ nui jah mˇ mawˇ ngeh Yeˬhawˇbaˬ nui k’ahˇ shiˇ. Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui neh bawˬ dzaˬ gaˇ leh jeh-awˇ nui noeˬ nui duˇ biꞈ-euˬ jeˬ-ahˇ naˇ haˬ-awˇ aˇ poeˬ taˬ baw meh lehˇ, aˬ dui jah ziꞈ nya meh. (Maˬlaˬkiˇ 3:16-ahˇ gui.) Miˬyehˇ teu-ahˇ aˇ poeˬ taˬ baw-eu g’aˇ duˬ, aˬ dui neh aˬ yawꞈ nui k’ahˇ shiˇ ni leh jeh-awˇ mˇ-euˬ jeˬ-ahˇ guiˬ lahˬ biꞈ-eu meh.—Maˬlaˬkiˇ 3:10.\n9 Heu gaˇ haw ngeh tiˬ jawˇ, aˬ dui aˬ jeˬ miˇ bawˬ dzaˬ ngeh nui noeˬ nui duˇ biꞈ paˬ-ehˇ g’eh-eu muiˬ-eu gaˇ kawˆ g’awˬ mya jeˬ-ahˇ ya mawˇ-euˬ ma. Ehˇ k’awꞈ, aˬ laꞈ maˬ baꞈ diˇ peuˬ-eu deuˬ jiˇ jawˇ-a siˬ. Nawˬ-ahˇ toˆ-ehˇ g’eh naˇ g’aˬ taˬ baˬ siˬ. Aˬ dui Jaˇliꞈ zahˇ tiˬ hmˬ na-ahˇ maˬ ehˇ, tiˬ g’aˬ na-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ maˬ ehˇ, bawˬ dzaˬ ngeh nui noeˬ nui duˇ biꞈ nya laˇ ni caw ba nehˬ-eu tiˬ jeˬ na-ahˇ maˬ ehˇ haw ma.\nGuˆ-eu nui ma-ahˇ g’aˬ leˇ\n10. (a) Aˬ dui g’awˬ mya g’aˬ aˬ jeˬ-ahˇ guˆ-eu nga? (b) Nawˇ dawˬ k’oꞈ maˬ biꞈ peuˬ-eu teu naˇ aˬ jeˬ baˬ daˬ pyeuꞈ nya-eu nga?\n10 Nawˇ dawˬ k’oꞈ biꞈ-eu g’aˇ duˬ aˬ laꞈ baꞈ diˇ-eu tehꞈ k’awꞈ yaw dzuˬ dzuˬ miˇ-a loˇ? Dzuˬ naˇ, nawˇ tiˬ g’aˬ tehꞈ maˬ ngeuˇ-a. Maˇ diˇ naˇ aˬ dui myaˬ tiˬ paˆ dawˬ k’oꞈ biꞈ ngeh toˆ-ehˇ g’eh meh. Teu-ahˇ g’aˬ leˇ-eu g’aˇ duˬ, aˬ dui aˬ jeˬ miˇ neh guˆ-eu gaˇ kawˆ-ahˇ jeˬ hu ya siˬ nya-eu meh. Nawˇ dawˬ k’oꞈ maˬ biꞈ peuˬ-eu teu naˇ, dawˬ k’oꞈ-ahˇ ngehˇ gaˇ hawˇ-eu ngehˬ bahˬ gaˇ guˆ-eu miˇ neh de laˬ? Maˬ ngeuˇ naˇ, aˬ cawˬ loꞈ-ehˇ yaw muiˬ muiˬ lehˇ maˬ biꞈ nya nya lehˇ guˆ-eu miˇ neh de laˬ? Tiˬ poˆ na teu loꞈ-ehˇ guˆ-eu k’awꞈ yaw muiˬ meh. Teu naˇ, nawˇ taˬ aw-awˇ, aˬ cawˬ deuˬ yawˬ ha naˆ maˬ tseˇ muiˬ meh lehˇ haw-eu miˇ neh, toˆ-ehˇ g’eh gaˇ Yeˬhawˇbaˬ k’awꞈ ya leˇ-eu meh. (Ja ceuˬ 138:6; Piˇliˇpiˆ 2:3) Ehˇ k’awꞈ Yeˬhawˇbaˬ nawˬ-ahˇ aˬ yawꞈ-ahˇ bi ja ceuˬ mawꞈ-awˇ, bawˬ dzaˬ gaˇ jawˇ luꞈ-eu mehˇ nmˇ deuˬ-ahˇ k’awꞈ g’aˬ bi biꞈ mawꞈ-eu meh. (1 Teˇsaˬloˇni 5:11) Aˬ yawꞈ nawˬ-ahˇ gaˬ-awˇ loˬ-eu nui k’aˬ biꞈ nehˬ laꞈ-eu meh.\n11. Jaˇliꞈ aˬ dui-ahˇ aˬ jeˬ saˇ tiˇ biꞈ-eu nga?\n11 Jaˇliꞈ laꞈ k’oeˇ-euˬ saˇ tiˇ dawˬ tiˬ hmˬ na-ahˇ shaˇ noeˬ haw sheˇ. Jaˇliꞈ-ahˇ aˬ dui yawˬ g’aˬ na luꞈ ngehˬ-eu dawˬ hawˇ-eu ngehˬ jeˬ ngehˬ kawˆ neh mˇ lehˬ nya meh lehˇ ehˇ taˬ-euˬ meh. (Yaˬkoˆ 3:2) Ehˇ k’awꞈ Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui byah kuꞈ-eu gaˇ maˬ noeˬ tmˬ-eu loꞈ-ehˇ, mehˇ nmˇ deuˬ jiˇ aˬ dui-ahˇ toˆ-ehˇ maˬ noeˬ tmˬ-a. (Ja ceuˬ 103:12-14) Aˬ yawꞈ maꞈ aˬ dui-euˬ nymˇ jiˇ pyeuꞈ-awˇ, aˬ dui-ahˇ gaˬ-eu meh. (Maˬkuˆ 10:29, 30; Yoˇhaˬ 13:35) Tiˬ poˆ na aˬ dui neh biꞈ-euˬ nui noeˬ nui duˇ yaw k’aˆ-ehˇ maˬ ngeuˇ leˇ-euˬ k’awꞈ, aˬ yawꞈ maꞈ g’oˆ shaw nehˬ laꞈ-eu meh.\n12-13. Aˬ dui Neˬhaˬmiˇ hawˇ-eu Yawˇnaˆ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ neh aˬ jeˬ ya siˬ-euˬ nga?\n12 Nawˇ dawˬ k’oꞈ maˬ biꞈ peuˬ naˇ, Jaˇliꞈ laꞈ k’oeˇ-euˬ tiˬ g’aˬ na-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ shaˇ noeˬ haw. Neˬhaˬmiˇ naˇ, baoˬ huiˬ dui dui-eu sahˬ paˬ tiˬ g’aˬ-euˬ nymˇ hawˇ-ahˇ gaˇ mˇ-awˇ, Yeˬluˇsaˬlehˬ meuˬ-euˬ meuˬ lahˇ hawˇ-eu laˇ g’oˆ deuˬ byaˆ iˇ taˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ ya gaˬ ngeh nui ma cawˆ-eu meh. (Neˬhaˬmiˇ 1:1-4) Shaˇ noeˬ haw sheˇ, nawˇ aˬ jeˬ miˇ nui ma cawˆ luꞈ de lehˇ sahˬ paˬ naˇ haˬ ngeh, aˬ yawꞈ aˇ naˆ ni yaw dzuˬ dzuˬ paˬ nga. Teu ngeh aˬ yawꞈ guiˬ lahˬ kawˇ ma-ehˇ shaˬ-awˇ, sahˬ paˬ-ahˇ dawˬ k’oꞈ biꞈ nehˬ-eu meh. Dawˬ k’oꞈ teu baˬ da neh, Miˬyehˇ-euˬ tsawˇ haˬ deuˬ g’aˇ duˬ sahˬ paˬ g’awˬ mya jeˬ mˇ nehˬ-euˬ meh. (Neˬhaˬmiˇ 2:1-8) K’oeˇ naˇ Yawˇnaˆ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ jiˇ shaˇ noeˬ haw sheˇ. Miˬyehˇ aˬ yawꞈ-ahˇ Niˇnaˬbeˬ meuˬ-ahˇ bi iˇ ngeh aˬ yawꞈ guˆ dui dui-eu miˇ neh yawˬ paw yawˬ cehˆ-euˬ meh. (Yawˇnaˆ 1:1-3) Ehˇ k’awꞈ Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-ahˇ caw ba nehˬ-euˬ miˇ neh, aˬ yawꞈ gaˇ mˇ luiˆ nya-euˬ meh. K’oeˇ naˇ, aˬ yawꞈ neh ngehˬ-euˬ dawˬ teu jiˇ Niˇnaˬbeˬ meuˬ zaˬ deuˬ-ahˇ buˬ-iˇ ni caw ba nehˬ-euˬ meh. (Yawˇnaˆ 3:5-10) Heu nyiˬ g’aˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ neh aˬ dui aˬ jeˬ dzaw geuꞈ nya-eu nga? Neˬhaˬmiˇ gaˇ kawˆ-ahˇ neh dzaw geuꞈ nya-eu jeˬ naˇ, aˬ dui dawˬ k’oꞈ maˬ biꞈ mi naˆ-ehˇ guiˬ lahˬ shaˇ-eu heu aˇ yeˇ huiˬ-eu jeˬ pyeuꞈ-awˇ, Yawˇnaˆ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ neh naˇ, aˬ dui aˇ naˆ ni guˆ k’awꞈ Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ aˬ yawꞈ-euˬ gaˇ mˇ nya ni caw nehˬ nya ngaˇ lehˇ ya siˬ-euˬ ma. Maˇ diˇ naˇ aˇ muˇ laꞈ k’oeˇ Niˇnaˬbeˬ meuˬ zaˬ loꞈ-ehˇ guˆ laˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu mehˇ nmˇ tiˬ g’aˬ-iˬ maˬ jawˇ-eu maˬ ngeuˇ-a laˬ?\n13 Nawˬ-ahˇ bawˬ dzaˬ gaˇ g’aˬ za laˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu nui noeˬ nui duˇ biꞈ nya ni caw ba nehˬ-eu aˬ jeˬ jeˇ nga? Aˬ dui nui noeˬ nui duˇ tiˬ jeˬ na-ahˇ haw kaˇ-euˇ.\nDawˬ k’oꞈ aˬ joˆ-ehˇ biꞈ nya-eu nga?\nK’aˇ naˇ haˬ-eu loꞈ-ehˇ biꞈ\nTeu deuˆ laꞈ k’oeˇ-euˬ aˇ yeˇ huiˬ-eu nyiˬ tsahˇ aˬ yawꞈ tsahˇ-ahˇ biꞈ\nJaˇliꞈ aˇ deuˆ aˬ jeˬ mehˬ-eu lehˇ biꞈ\nGaˇ kawˆ teu aˬ joˆ-ehˇ zmˬ iˇ nya-eu nga lehˇ biꞈ\nAˇ yeˇ huiˬ-eu tsahˇ nehˬ-ehˇ taꞈ-eu yawˬ ha neh ya puˬ ya mawˇ-euˬ jeˬ ja nehˬ\nAˇ baˇ nehˬ-ehˇ taꞈ-eu gaˇ kawˆ biꞈ\nNaˇ haˬ poˆ-eu jeˬ-ahˇ biꞈ\n14. Aˬ dui aˬ jeˬ miˇ neh mehˬ bawˬ g’aˇ duˬ, yaw muiˬ-ehˇ ya lehˬ hmˬ-eu nga? Aˬ dui aˬ geu ngeh neh lehˬ hmˬ nya-eu nga?\n14 Bawˬ dzaˬ-eu g’aˇ duˬ yawˬ poˆ na luꞈ lehˬ hmˬ. Nawˇ maˬ keuˆ laˇ mi naˆ-ehˇ yaw muiˬ-ehˇ lehˬ hmˬ taˬ naˇ, nui noeˬ nui duˇ yaw muiˬ-ehˇ biꞈ nya meh. (Dawˬdaˬ 21:5) Aˬ dui yawˬ g’aˬ na luꞈ aˇ yamˬ biˇ taˬ-eu maˬ duˇ leˇ-a. 80 k’oꞈ k’awˆ laˇ-euˬ miˬ coeˬ miˬ ma pyeuꞈ-eu Ehˇloiˆ-suiꞈ, Loꞈ-eu nymˇgoˇ jawˇ nah dzeuˇ tiˬ nah nyiˬ nah-ahˇ neh lehˬ hmˬ taˬ-eu ma lehˇ ehˇ-awˇ, “Aˇ cuiˆ yaw naꞈ-ehˇ g’eh ngeh neh lehˬ hmˬ taˬ naˇ, bawˬ dzaˬ ngeh laˬ k’aˬ cehˬ dzehˬ nya” lehˇ ehˇ-eu meh. Aˇ yamˬ tiˬ byah ni gaˇ mˇ-awˇ Loꞈ-eu nymˇgoˇ jawˇ nah dzeuˇ k’oꞈ nah-ahˇ lehˬ hmˬ-eu Jaw-iˬ jiˇ, “Bawˬ dzaˬ-eu keuˆ laˇ-awˇ neh tehꞈ-ehˇ lehˬ hmˬ naˇ, ngaˬ-ahˇ noeˬ taˬ nya dzehˬ nya” lehˇ ehˇ-eu meh. Gaˇ myaˬ-eu sheuˬ g’eh-eu g’aˬ pyeuꞈ-awˇ huˬ mehˬ mehˬ-eu Aiˇ-keuˬ “Ngaˬ-ahˇ naˇ tiˬ poˆ tehꞈ-ehˇ maˬ lehˬ hmˬ jiˇ ni, tiˬ jaw laꞈ k’oeˇ tiˬ poˆ cuiˆ cuiˆ-ehˇ lehˬ hmˬ-eu heu muiˬ dzehˬ nya” lehˇ ehˇ-eu meh.\n15. Mehˬ bawˬ g’aˇ duˬ yaw muiˬ-ehˇ lehˬ hmˬ nya ni nawˇ aˬ jeˬ jeˇ ya jahˇ-eu nga?\n15 Mehˬ bawˬ g’aˇ duˬ yaw muiˬ-ehˇ lehˬ hmˬ mawꞈ naˇ, nawˇ aˬ jeˬ jeˇ ya jahˇ-eu nga? Nawˇ yawˬ poˆ na luꞈ dahˬ beh ngeh Yeˬhawˇbaˬ-euˬ muiˬ-eu shawˇ-eu yaw sahˇ shaˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu meh. (Luˇkaꞈ 11:13; 1 Yoˇhaˬ 5:14) K’oeˇ naˇ, aˇ yamˬ cuiˆ zmˬ-awˇ gaˇ kawˆ uˬ dzah, uˬ dzah zaˬ, aˇ baˇ deuˬ, oeˬ coeˇ oeˬ bawˬ, heu deuˬ-ahˇ kawˆ shawˆ-ehˇ haw. K’oeˇ naˇ nawˇ tiˬ deuˆ saˇ-i tiˬ deuˆ gui ngeh, k’aˇ g’eh nya gaˇ neh Jaˇliꞈ aˇ deuˆ deuˬ-ahˇ gui-awˇ, nawˇ nui noeˬ nui duˇ biꞈ lehˇ g’eh-eu tsahˇ-ahˇ yaw muiˬ-ehˇ haw. Ngehˬ-ehˇ lehˬ hmˬ muiˬ naˇ ngehˬ-ehˇ gaˇ dahˇ tsoeˬ-awˇ dawˬ k’oꞈ biꞈ-eu jiˇ yaw awˬ meh.—2 Gawˇliˬtu 9:6.\n16. Aˬ dui mehˬ bawˬ g’aˇ duˬ lehˬ hmˬ gaˇ caw ba nehˬ-eu aˬ jeˬ jeˇ-euˬ keu ka jaˆ-eu nga? Nawˇ aˬ joˆ-ehˇ zmˬ de?\n16 Nawˬ-ahˇ yehꞈ-eu dawˬ neh jaˆ-eu keu ka deuˬ-ahˇ zmˬ. Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ mehˬ bawˬ g’aˇ duˬ lehˬ hmˬ nya ni, aˇ maꞈ aˇ muˇ-ahˇ neh keu ka g’awˬ mya jeˬ biꞈ nehˬ taˬ-euˬ meh. JW Laiˇbaˬliˬ ehˆ heu naˇ, aˬ dui dzaw-eu gaˇ kawˆ deuˬ, tehˇbehˬ-lehꞈ hawˇ-eu naˬ gaˬ-ahˇ daoˇloˆ ahˇ nya ni caw ba nehˬ-eu meh. Heu naˇ aˬ dui aˬ geu gaˇ jawˇ ngeh maˬ kaˬ, lehˬ hmˬ nya ni, gui nya ni, naˇ haˬ nya ni caw ba nehˬ-eu meh. Tiˬ deuˬ na keu ka heu-ahˇ zmˬ-awˇ, gaˇ mˇ duˬ-ahˇ maˬ ehˇ, sahˬ boꞈ dzaw nymˇ-ahˇ maˬ ehˇ, nah g’ahˇ hawˬ dzaˬ ngeh lehˬ hmˬ-awˇ, tiˬ deuˬ na naˇ gaˇ ma doˆ-iˇ ngeh lehˬ hmˬ-eu meh. G’awˇ-ciˬtaoˬbeuˇ Laiˇbaˬliˬ hawˇ-eu G’awˇ-ciˬtaoˬbeuˇ awˆlai Laiˇbaˬliˬ heu naˇ, aˬ dui siˬ duˬ mawꞈ-eu gaˇ kawˆ deuˬ-ahˇ yaw awˬ-ehˇ poˆ mawˇ nya ni caw ba nehˬ-eu meh.\nMehˬ bawˬ g’aˇ duˬ nawˇ aˬ geu ngeh lehˬ hmˬ de? (Aˇ deuˆ 14-16-ahˇ haw) *\n17. (a) Dawˬ k’oꞈ g’awˬ mya hmˬ lehˬ hmˬ taˬ-eu aˬ jeˬ miˇ neh muiˬ-eu nga? (b) Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ cawˬ cawˬ laˇ—Bawˬ dzaˬ ngeh, yaw muiˬ-ehˇ naˇ haˬ lehˇ ehˇ-eu biˬdiˬoˬ-ahˇ neh aˬ jeˬ ya dzaw geuꞈ-eu nga?\n17 G’eh nya naˇ nui noeˬ nui duˇ biꞈ-eu g’aˇ duˬ, yaw myaˬ tsahˇ lehˬ hmˬ taˬ. Aˬ jeˬ miˇ neh? Aˬ jeˬ miˇ neh ehˇ naˇ, aˬ dui aˬ laꞈ k’aˇ baꞈ diˇ ngeh kuˇ laˇ-eu maˬ ngeuˇ-a, aˬ cawˬ deuˬ k’awꞈ baꞈ diˇ-eu miˇ neh. K’oeˇ naˇ, sheuˬ g’eh-eu g’aˬ aˇ yamˬ laꞈ k’oeˇ mˇ jiˇ nya-eu g’aˇ duˬ, tiˬ deuˆ laꞈ k’oeˇ aˇ myaˆ g’aˬ-ahˇ tehꞈ-ehˇ kuˇ-eu lehˇ laˆ bawˬ taˬ-eu k’awꞈ pyeuꞈ nya meh. Teu miˇ neh nawˬ-ahˇ dahˬ beh ngeh maˬ kuˇ nga lehˇ nui ma taˬ pehˇ, g’aˬ taˬ baˬ siˬ. Nawˇ dawˬ k’oꞈ g’awˬ mya hmˬ lehˬ hmˬ taˬ naˇ, dawˬ k’oꞈ ya biꞈ-eu yaw duˬ baw meh. Nawˇ dawˬ k’oꞈ lehˬ hmˬ ngeh, Jaˇliꞈ aˇ deuˆ gui-eu g’aˇ duˬ lehˬ hmˬ-eu k’awꞈ pyeuꞈ nya-awˇ, g’eh nya naˇ yawˬ ha-euˬ dawˬ neh dawˬ k’oꞈ biꞈ. *\n18. Aˬ jeˬ miˇ neh dawˬ k’oꞈ yaw nymˇ nymˇ lehˇ ya biꞈ-eu nga?\n18 Dawˬ k’oꞈ yaw nymˇ nymˇ lehˇ biꞈ. G’aˬ za laˇ-eu dawˬ k’oꞈ naˇ, yaw nymˇ yaw awˬ awˬ lehˇ g’eh-eu dawˬ k’oꞈ pyeuꞈ meh. Teu miˇ neh yaw nymˇ nymˇ lehˇ tiˬ peu-ahˇ maˬ keuˆ leˇ ni tiˬ peu-euˬ tiˬ paˆ tehꞈ-ehˇ dawˬ k’oꞈ biꞈ nya ni leh jeh. (Dawˬdaˬ 10:19; 15:23) Nawˇ dawˬ k’oꞈ biꞈ laꞈ-euˬ yaw myaˬ k’oꞈ byah laˇ-euˬ naˇ, yaw nymˇ nymˇ lehˇ aˬ cawˬ dzaw geuꞈ nya ni mˇ mehˬ nehˬ-eu aˇ yeˇ huiˬ meh. Nawˇ dawˬ k’oꞈ yaw kaꞈ yaw siˇ-ehˇ g’awˬ mya peu biꞈ naˇ, aˬ cawˬ deuˬ nawˇ loꞈ-ehˇ maˬ jahˇ nya nya lehˇ noeˬ-eu miˇ neh dawˬ k’oꞈ maˬ biꞈ peuˬ ni k’awꞈ pyeuꞈ nya meh. Yaw nymˇ nymˇ lehˇ dawˬ k’oꞈ biꞈ-eu heu naˇ, yaw myaˬ g’aˬ dawˬ k’oꞈ biꞈ-eu doˆ laˇ-awˇ, nawˬ-ahˇ kuˇ dahˬ beh laˇ naˇ ngehˬ-ehˇ dzehˬ, yaw awˬ awˬ lehˇ k’aˇ naˇ haˬ-euˬ loꞈ-ehˇ tehꞈ-ehˇ ya biꞈ-eu meh. Aˇ deuˆ laꞈ k’oeˇ-euˬ yaw tsahˇ na luꞈ-ahˇ ngehˬ keuˆ-eu lehˇ maˬ ya g’eh-a. Aˬ cawˬ deuˬ aˇ yeˇ huiˬ-eu tsahˇ-ahˇ ngehˬ dzeuˇ-euˬ naˇ, nawˇ k’awꞈ ngehˬ lahˬ nya meh.—“ Ngaˇ aˬ jeˬ jeˇ nui noeˬ nui duˇ biꞈ nya-eu nga?” lehˇ ehˇ-eu oeˬ coeˇ oeˬ bawˬ-ahˇ haw.\n19. Sheuˬ g’eh-eu g’aˬ nawˇ dawˬ k’oꞈ biꞈ nya ni aˬ joˆ-ehˇ caw ba nehˬ-eu nga? Ehˇ k’awꞈ, nawˇ aˬ jeˬ ya jahˇ-eu nga?\n19 Nawˇ aˬ geu deuˆ-ahˇ dawˬ k’oꞈ biꞈ mawꞈ nya lehˇ sheuˬ g’eh-eu g’aˬ-ahˇ ehˇ nehˬ. Nawˇ heu loꞈ-ehˇ jahˇ mawꞈ naˇ, bawˬ dzaˬ dahˬ maˬ beh laˇ mi naˆ-ehˇ sheuˬ g’eh-eu g’aˬ-ahˇ ehˇ nehˬ taˬ paˬ-ehˇ g’eh-eu meh. K’oeˇ naˇ nawˇ dawˬ k’oꞈ biꞈ-eu deuˆ-ahˇ iˇ keuˆ ngeh, sheuˬ g’eh-eu g’aˬ mawˇ nya paˬ-ehˇ yaw kawˇ kawˇ ma-ehˇ aˬ laꞈ yaw goˇ goˇ lehˇ baꞈ diˇ.\n20. Mehˬ bawˬ cawˬ nehˬ-ehˇ hawˬ dzaˬ-euˬ loꞈ-ehˇ aˬ joˆ-ehˇ duˇ leˇ-eu nga?\n20 Nawˇ mehˬ bawˬ-ahˇ cawˬ nehˬ-ehˇ hawˬ dzaˬ taꞈ-eu loꞈ-ehˇ haw. Nawˬ-euˬ aˇ muˇ laꞈ k’oeˇ-euˬ cawˬ hawˬ dzaˬ taˬ gaˇ nawˬ-ahˇ g’awˬ nyoeˇ ui cuiˆ na yuˇ leꞈ lehˇ ehˇ naˇ nawˇ aˬ joˆ-ehˇ jahˇ de? Nawˇ ui cuiˆ na k’ahˬ lahˇ nya meh. Ehˇ k’awꞈ yawˬ g’aˬ na luꞈ bi ya leˇ-eu g’aˇ duˬ, nawˇ k’aˇ jahˇ kuiˇ nya-eu jahˇ-awˇ yuˇ leꞈ tehꞈ-a. Yeˬhawˇbaˬ nymˇ sahˇ pyeuꞈ-awˇ, mehˬ bawˬ-ahˇ hawˬ jeh k’oeˇ taꞈ dzaˇ tiˬ byah ni lehˬ hmˬ nehˬ taˬ-euˬ meh. (Ja ceuˬ 23:5; Maꞈtehˬ 24:45) Aˬ dui k’aˇ g’eh nya gaˇ neh muiˬ-eu jeˬ biꞈ gaˇ Miˬyehˇ nui k’ahˇ shiˇ-eu meh. Teu miˇ neh mehˬ bawˬ g’aˇ duˬ yaw muiˬ-ehˇ lehˬ hmˬ leꞈ-awˇ, k’aˇ g’eh nya gaˇ neh dawˬ k’oꞈ biꞈ. Toˆ-ehˇ jahˇ naˇ, nawˇ Yeˬhawˇba-euˬ hawˬ jeh-ahˇ dzaˬ le-euˬ tehꞈ-ehˇ maˬ ngeuˇ-eu, aˇ muˇ laꞈ k’oeˇ-euˬ mehˇ nmˇ deuˬ-ahˇ jiˇ yaw muiˬ jeˬ biꞈ nehˬ le-euˬ meh.\nNawˇ dawˬ k’oꞈ biꞈ nya ma laˬ?\nAˬ dui nui noeˬ nui duˇ maˬ biꞈ peuˬ ni guˆ-eu nui ma-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ g’aˬ leˇ nya-eu nga?\nAˬ dui yawˬ g’aˬ na luꞈ-ahˇ g’aˬ biꞈ-eu nui noeˬ nui duˇ biꞈ nya ni caw ba nehˬ-eu aˬ jeˬ nga?\nDawˬ caˇ 2 Nawˬ-euˬ tsawˇ myahˇ Yeˬhawˇbaˬ\n^ Yaw zaˬ 5 Ja ceuˬ sahˬ boꞈ boꞈ-euˬ Daˬbiˇ loꞈ-ehˇ duˇ ni, aˬ dui yawˬ g’aˬ na luꞈ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ gaˬ-awˇ aˬ yawꞈ-ahˇ ya ja ceuˬ-eu laˬ k’aˬ cehˇ-eu meh. Aˬ dui Miˬyehˇ-ahˇ uˬ duˬ tahˬ-eu g’aˇ duˬ bawˬ dzaˬ gaˇ iˇ ngeh, aˬ yawꞈ-ahˇ gaˬ-eu lehˇ mˇ mawˇ-eu muiˬ dui dui-eu aˇ yamˬ jaˆ-eu ma. Ehˇ k’awꞈ tiˬ g’aˬ na bawˬ dzaˬ gaˇ nui noeˬ nui duˇ biꞈ-eu yaw shaˬ nya lehˇ noeˬ-eu meh. Nawˇ toˆ-ehˇ g’eh-eu tiˬ g’aˬ naˇ, heu kawˆ laꞈ k’oeˇ nawˇ aˬ jeˬ miˇ neh nui noeˬ nui duˇ maˬ biꞈ peuˬ-eu lehˇ bi siˬ laꞈ-awˇ, nui noeˬ teu-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ g’aˬ leˇ nya nga lehˇ jiˇ siˬ laˇ ni caw ba nehˬ-eu meh.\n^ Yaw zaˬ 17 Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ cawˬ cawˬ laˇ—Bawˬ dzaˬ ngeh, yaw muiˬ-ehˇ naˇ haˬ lehˇ ehˇ-eu biˬdiˬoˬ, Jaˇliꞈ mehˬ-eu jeˬ > Zaˬ deuˬ lehˇ boꞈ taˬ-euˬ gaˇ haw.\n^ Yaw zaˬ 63 Aˇ baˇ-euˬ gaˇ kawˆ: Aˇ muˇ tiˬ muˇ-euˬ mehˇ nmˇ deuˬ Loꞈ-eu nymˇgoˇ ja sawˇ gaˇ laˬ k’aˬ cehˇ luꞈ.\n^ Yaw zaˬ 65 Aˇ baˇ-euˬ gaˇ kawˆ: Aˇ muˇ teu muˇ-euˬ mehˇ nmˇ deuˬ, aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ dah-eu aˇ yamˬ maˬ duˇ leˇ k’awꞈ mehˬ bawˬ g’aˇ duˬ, Loꞈ-eu nymˇgoˇ jeˬ hu lehˬ hmˬ luꞈ.