Dawˬ caˇ 130—Iˬ baˇ pyehˬ | Ka li zaˬ-euˬ dawˬ caˇ\nREAD IN Abkhaz Acholi Afrikaans Akha Albanian Altai American Sign Language Amharic Arabic Armenian Aukan Aymara Azerbaijani Azerbaijani (Cyrillic) Baoule Bashkir Bassa (Cameroon) Batak (Karo) Batak (Simalungun) Batak (Toba) Belize Kriol Biak Bicol Bislama Boulou Bulgarian Cambodian Catalan Cebuano Chichewa Chin (Hakha) Chinese Cantonese (Simplified) Chinese Cantonese (Traditional) Chinese Mandarin (Simplified) Chinese Mandarin (Traditional) Chitonga Chitonga (Malawi) Chitumbuka Chiyao Chokwe Chol Chuvash Cibemba Cinyanja Croatian Damara Dangme Danish Dayak Ngaju Douala Drehu Dutch Edo Efik English Esan Estonian Ewe Faroese Fijian Finnish Fon French Fulfulde (Cameroon) Ga Georgian German Gokana Greek Guarani Gun Haitian Creole Hausa Herero Hiligaynon Hindi Hiri Motu Hungarian Iban Ibanag Icelandic Igbo Iloko Indonesian Isoko Italian Japanese Javanese Kabiye Kabuverdianu Kachin Karen (S'gaw) Kazakh Khana Kikamba Kikaonde Kikongo Kikuyu Kiluba Kimbundu Kinyarwanda Kirghiz Kiribati Kirundi Kisi Kisonge Kongo Korean Kosraean Krio Kurdish Kurmanji (Caucasus) Kwangali Kwanyama Lahu Laotian Latvian Lhukonzo Lingala Lithuanian Lomwe Luganda Lunda Luo Luvale Macedonian Macua Malagasy Malay Malayalam Maltese Mam Mambwe-Lungu Mapudungun Marshallese Mauritian Creole Maya Mazatec (Huautla) Medumba Mingrelian Mixe (North Central) Mixtec (Guerrero) Mizo Moore Myanmar Nahuatl (Central) Nahuatl (Guerrero) Nahuatl (Northern Puebla) Ndau Ndebele Ndebele (Zimbabwe) Nepali Ngabere Ngangela Ngiemboon Nias Nigerian Pidgin Norwegian Nyaneka Nyungwe Nzema Oromo Ossetian Otetela Palauan Pangasinan Papiamento (Curaçao) Persian Phimbi Pidgin (Cameroon) Pidgin (West Africa) Polish Ponapean Portuguese Portuguese (Portugal) Quechua (Ancash) Quechua (Ayacucho) Quechua (Bolivia) Quechua (Cuzco) Quiche Quichua (Chimborazo) Quichua (Imbabura) Quichua (Pastaza) Quichua (Tena) Rarotongan Romanian Romany (Macedonia) Cyrillic Ronga Runyankore Russian Russian Sign Language Samoan Sangir Sango Saramaccan Sena Sepedi Serbian (Cyrillic) Serbian (Roman) Sesotho (Lesotho) Sesotho (South Africa) Setswana Seychelles Creole Shona Shuar Sidama Silozi Sinhala Slovenian Solomon Islands Pidgin Spanish Sranantongo Sunda Swahili Swedish Tagalog Tahitian Tarascan Tatar Telugu Tetun Dili Thai Tigrinya Tiv Tojolabal Tok Pisin Tongan Totonac Tshiluba Tshwa Tsonga Turkish Tuvaluan Twi Tzeltal Tzotzil Ukrainian Umbundu Urhobo Uruund Venda Vietnamese Wallisian Welsh Wolaita Xhosa Yapese Yemba Yoruba Zapotec (Isthmus) Zulu\nDawˬ caˇ 130\nIˬ baˇ pyehˬ\n(Ja ceuˬ 86:5)\n1. Yeˬhawˇbaˬ gaˬ laꞈ k’oeˇ\nyawꞈ euˬ Zaˬmaˇ ahˇ zmˬ meh.\nDui shiˇ eu jeˬ ahˇ g’aˬ leˇ awˇ,\niˬ baˇ-ahˇ neh dui dzeuˇ iˇ ni.\nAˬ dui maꞈ noeˬ poˆ noeˬ paˇ ngeh,\naˬ yawꞈ jiˇ dui-ahˇ iˬ baˇ pyehˬ.\nKa li euˬ ka k’oꞈ jeˬ ahˇ g’oe-awˇ,\nyawꞈ tsawˇ myahˇ-ahˇ iˬ baˇ shaˇ pyehˬ.\n2. Miˬyehˇ loꞈ-ehˇ aˬ dui maꞈ\ntiˬ g’aˬ tiˇ g’aˬ iˬ baˇ pyehˬ.\nDui nui ma jeˇ lo taˬ awˇ neh,\ngaˬ awˇ neh ya g’oˆ shaw nehˬ.\nTiˬ g’aˬ ahˇ tiˬ g’aˬ dui oˇ oꞈ.\nNui ma naˇ jeˬ k’awꞈ byehˇ dzeh.\nGaˬ mehˇ nmˇ deuˬ ahˇ yaw zeu taˬ.\nZawˇ ma-ehˇ muiˬ nui gaˬ mˇ nehˬ.\n3. Muiˬ eu g’awˬ shaˬ gaˬ jeˬ,\nyaw muiˬ paˬ-ehˇ aˬ dui haw piˇ.\nHeu naˇ aˬ dui maꞈ tsaˬ leˇ ni,\nmaˬ byehˇ dzeh ni caw ba nehˬ.\nNui gaˬ mˇ mehˬ-eu Yeˬhawˇbaˬ ahˇ,\naˬ dui dzaw geuꞈ maˬ byehˇ ni.\nNui ma keuˆ-awˇ dui iˬ baˇ pyehˬ naˇ,\nMiˬyehˇ loꞈ-ehˇ mˇ jeˬ pyeuꞈ meh.\n(Tehˬ. 6:12; Peˇ. 4:32; Sehˇ. 3:13-ahˇ haw.)\nIˬ baˇ pyehˬ (Dawˬ caˇ 130)


Nahˬ yu ni g’eh-awˇ, Yeˬhawˇbaˬ nui k’ahˇ shiˇ ni dehꞈ| Dzaw-eu Loꞈ-eu nymˇgoˇ\nLoꞈ-eu nymˇgoˇ (Dzaw ngeh zmˬ-eu dmˬ) | Nyiˬ siˬ ba la 2019\nREAD IN Acholi Afrikaans Aja Akha Albanian Altai Alur American Sign Language Amharic Amis Angolan Sign Language Arabic Argentinean Sign Language Armenian Aukan Australian Sign Language Aymara Azerbaijani Azerbaijani (Cyrillic) Baoule Bashkir Bassa (Cameroon) Batak (Karo) Batak (Simalungun) Batak (Toba) Belize Kriol Bengali Biak Bicol Bislama Bolivian Sign Language Boulou Brazilian Sign Language British Sign Language Bulgarian Cakchiquel (Western) Cambodian Catalan Cebuano Changana (Mozambique) Chavacano Chichewa Chilean Sign Language Chin (Hakha) Chinese Cantonese (Traditional) Chinese Mandarin (Simplified) Chinese Mandarin (Traditional) Chinese Sign Language Chitonga Chitonga (Malawi) Chitonga (Zimbabwe) Chitumbuka Chiyao Chokwe Chol Chopi Chuabo Chuukese Chuvash Cibemba Cinyanja Colombian Sign Language Costa Rican Sign Language Croatian Cuban Sign Language Czech Czech Sign Language Damara Dangme Danish Dayak Ngaju Digor Douala Drehu Dutch Ecuadorian Sign Language Edo Efik English Esan Estonian Ewe Fijian Filipino Sign Language Finnish Finnish Sign Language Fon French French Sign Language Ga Garifuna Georgian German German Sign Language Gitonga Greek Greek Sign Language Greenlandic Guadeloupean Creole Guarani Guatemalan Sign Language Gujarati Gun Haitian Creole Hausa Hebrew Herero Hiligaynon Hindi Hiri Motu Hmong (White) Honduras Sign Language Hungarian Hungarian Sign Language Iban Ibanag Ibinda Icelandic Igbo Iloko Indian Sign Language Indonesian Indonesian Sign Language Isoko Italian Italian Sign Language Japanese Japanese Sign Language Javanese Jula Kabiye Kabuverdianu Kachin Kannada Karen (S'gaw) Kazakh Kazakh (Arabic) Kekchi Kikamba Kikaonde Kikongo Kikuyu Kiluba Kimbundu Kinyarwanda Kirghiz Kiribati Kirundi Kisi Kisonge Kongo Korean Korean Sign Language Krio Kurdish Kurmanji Kurdish Kurmanji (Caucasus) Kurdish Kurmanji (Cyrillic) Kwangali Kwanyama Kyangonde Lahu Laotian Latvian Lhukonzo Lingala Lithuanian Lomwe Low German Luganda Lunda Luo Luvale Macedonian Macua Makhuwa-Meetto Malagasy Malawi Sign Language Malay Malayalam Maltese Mam Mambwe-Lungu Mapudungun Marathi Marshallese Mauritian Creole Maya Mazatec (Huautla) Mbunda Mexican Sign Language Mingrelian Mixe (North Central) Mixtec (Guerrero) Mizo Mongolian Moore Motu Mozambican Sign Language Myanmar Nahuatl (Central) Nahuatl (Guerrero) Nahuatl (Huasteca) Nahuatl (Northern Puebla) Navajo Ndau Ndebele Ndebele (Zimbabwe) Ndonga Nepali Ngabere Ngangela Nias Nicaraguan Sign Language Niuean Norwegian Nyaneka Nyungwe Nzema Okpe Oromo Ossetian Otetela Palauan Panamanian Sign Language Pangasinan Papiamento (Curaçao) Paraguayan Sign Language Persian Peruvian Sign Language Pidgin (West Africa) Polish Polish Sign Language Ponapean Portuguese Portuguese (Portugal) Portuguese Sign Language Punjabi Quebec Sign Language Quechua (Ancash) Quechua (Ayacucho) Quechua (Bolivia) Quechua (Cuzco) Quichua (Chimborazo) Quichua (Imbabura) Rarotongan Romanian Romanian Sign Language Romany (Macedonia) Romany (Macedonia) Cyrillic Romany (Serbia) Romany (Southern Greece) Ronga Runyankore Russian Russian Sign Language Rutoro Salvadoran Sign Language Samoan Sangir Sango Saramaccan Sena Sepedi Sepulana Serbian (Cyrillic) Serbian (Roman) Sesotho (Lesotho) Sesotho (South Africa) Setswana Seychelles Creole Shona Sidama Silozi Sinhala Slovak Slovak Sign Language Slovenian Solomon Islands Pidgin South African Sign Language Spanish Spanish Sign Language Sranantongo Sunda Swahili Swahili (Congo) Swati Swedish Tagalog Tahitian Taiwanese Sign Language Tajiki Tamil Tarascan Tatar Telugu Tetun Dili Thai Thai Sign Language Tigrinya Tiv Tlapanec Tojolabal Tok Pisin Tongan Totonac Tshiluba Tshwa Tsonga Turkish Turkmen Tuvaluan Twi Tzeltal Tzotzil Uighur (Arabic) Uighur (Cyrillic) Ukrainian Umbundu Urdu Urhobo Uruund Uzbek Uzbek (Roman) Venda Venezuelan Sign Language Vietnamese Wallisian Waray-Waray Wayuunaiki Welsh Wolaita Xhosa Yapese Yoruba Zambian Sign Language Zande Zapotec (Isthmus) Zimbabwe Sign Language Zulu\nDzaw-eu gaˇ kawˆ 7\nNahˬ yu ni g’eh-awˇ, Yeˬhawˇbaˬ nui k’ahˇ shiˇ ni dehꞈ\n‘Nui nahˬ nui yu ahˇ-eu deuˬ-oˇ, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ shaˇ caw-awˬ. Nui nahˬ nui yu ahˇ-awˇ dehꞈ-awˬ.’—Zeˬpaˬniˇ 2:3.\nDawˬ caˇ 80 Pyehˆ tseˇ haw, ‘Yeˬhawˇbaˬ muiˬ dui dui-eu’ gaˇ ya siˬ\n1-2. (a) Jaˇliꞈ-ahˇ Moˇseˬ aˬ joˆ-ehˇ g’eh-eu tsawˇ haˬ pyeuꞈ-awˇ, aˬ jeˬ jeˇ jahˇ-euˬ lehˇ ehˇ nga? (b) Aˬ dui nui nahˬ nui yu ahˇ ni aˬ jeˬ miˇ neh leh jeh mawꞈ-eu nga?\nJaˇliꞈ-ahˇ Moˇseˬ naˇ “aˬ cawˬ naˆ maˬ tseˇ nui nahˬ nui yu ahˇ-eu tsawˇ haˬ tiˬ g’aˬ pyeuꞈ-eu meh” lehˇ ehˇ taˬ-euˬ meh. (Bawˇtsahˬ 12:3) Heu naˇ g’aˬ baˬ-awˇ, maˬ noeˬ tsehˆ peuˬ-eu tsawˇ haˬ pyeuꞈ-eu lehˇ ehˇ mawꞈ nga laˬ? Tiˬ g’aˬ na-aˬ nahˬ yu ni g’eh-eu tsawˇ haˬ toˆ-ehˇ g’eh meh lehˇ noeˬ nya meh. Ehˇ k’awꞈ maˇ diˇ naˇ toˆ-ehˇ maˬ ngeuˇ-a. Moˇseˬ naˇ ziꞈ dah ni g’eh-awˇ nui tsehˆ ahˇ-eu uˬ taꞈ, k’aˬ duˬ ni g’eh-eu Miˬyehˇ-euˬ gaˇ mˇ zaˬ tiˬ g’aˬ pyeuꞈ meh. Moˇseˬ Yeˬhawˇbaˬ caw ba-eu miˇ neh, huiˬ dui dui-eu Iˇjiˇtuˆ-euˬ sahˬ paˬ nehˬ-ehˇ ngehˬ cawˬ-iˇ peuˬ-awˇ, zaˬ lahˇ smˬ lam g’aˬ ehˇ g’aˬ ni-ahˇ bawˇ tsahˬ bawˇ dahˇ-ahˇ neh sheuˬ doˆ nya-euˬ uˬ taꞈ, Iˇsaˬleˬlaˆ-ahˇ muiˇ-eu deuˬ-ahˇ jiˇ deuˆ g’aˬ nya ni caw ba nehˬ nya-euˬ meh.\n2 Aˬ dui Moˇseˬ loꞈ-ehˇ teu tiˆ-ahˇ maˬ ya tahˬ puˬ k’awꞈ, yawˬ nah na luꞈ aˬ dui-ahˇ nui nahˬ nui yu maˬ bi ahˇ ni laˆ tsoeˬ laˇ-eu tsawˇ haˬ hawˇ-eu gaˇ kawˆ deuˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ-eu ma. Ehˇ k’awꞈ, Yeˬhawˇbaˬ “nui nahˬ nui yu ahˇ-eu deuˬ-aˬ, miˇ k’ahˬ jeˬ biˇ oꞈ” meh lehˇ saˇ jaˇ dzaˬ taˬ-euˬ miˇ neh, aˬ dui seuˆ dzeuꞈ aˇ g’ehˇ heu huiˬ daˆ laˇ ni leh jeh mawꞈ-eu ma. (Ja ceuˬ 37:11) Nawˇ yawˬ ha nui nahˬ nui yu ahˇ-eu tiˬ g’aˬ ma lehˇ noeˬ miˇ-a loˇ? Aˬ cawˬ nawˬ-ahˇ nahˬ yu g’eh-eu tiˬ g’aˬ lehˇ haw meh laˬ? Dawˬ k’oꞈ heu maˬ biꞈ mi naˆ-ehˇ, nahˬ yu ni g’eh-eu tsawˇ haˬ aˬ joˆ-ehˇ g’eh-eu lehˇ jeˬ hu ya siˬ nya-eu meh.\nNahˬ yu ni g’eh-eu tsawˇ haˬ aˬ joˆ-ehˇ g’eh-eu nga?\n3-4. (a) Nahˬ yu ni g’eh-eu tsawˇ haˬ aˬ joˆ-ehˇ g’eh-eu nga? (b) Aˬ dui-ahˇ nahˬ yu g’eh ni caw ba nehˬ-eu aˬ dui ya ahˇ-eu seuˆ dzeuꞈ oeˬ jeˬ aˬ jeˬ nga?\n3 Nahˬ yu ni g’eh-eu jeˬ, * haw muiˬ dui dui-eu aˇ baˇ tiˬ baˇ-ahˇ duˇ-eu meh. Aˇ baˇ boꞈ zaˬ muiˬ-eu aˇ baˇ boꞈ doˆ leꞈ-eu g’aˇ duˬ, naˬ yawˬ yaw myaˬ jeˬ ya laˆ keuˬ-eu loꞈ-ehˇ, aˬ dui k’awꞈ nahˬ yu ni g’eh-eu tsawˇ haˬ pyeuꞈ-eu g’aˇ duˬ, taˬ aw-eu jeˬ, ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu jeˬ, g’awˬ shaˬ gaˬ-eu jeˬ, ziꞈ dah ni g’eh-eu jeˬ, heu deuˬ ya ahˇ-eu meh. Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ nui k’ahˇ bi shiˇ mawꞈ naˇ, aˬ jeˬ miˇ neh seuˆ dzeuꞈ aˇ g’ehˇ heu deuˬ ya ahˇ-eu nga?\n4 Miˬyehˇ nui k’ahˇ shiˇ ni mˇ-eu deuˬ naˇ, taˬ aw-eu deuˬ tehꞈ-ehˇ pyeuꞈ meh. Miˬyehˇ nui k’ahˇ shiˇ ni mˇ-eu jeˬ laꞈ k’oeˇ neh tiˬ jeˬ naˇ g’awˬ shaˬ gaˬ-eu jeˬ pyeuꞈ meh. (Gaˬlaˬtiˆ 5:22) Aˬ dui Miˬyehˇ geuꞈ mawꞈ-eu jeˬ-ehˇ mˇ caw naˇ, Saˬdaˬ-euˬ nui ma-ahˇ laˆ pehˇ-eu miˇ neh aˬ dui taˬ aw-awˇ nahˬ yu ni g’eh k’awꞈ, Saˬdaˬ miˇ tsaˬ-ahˇ-euˬ tsawˇ haˬ deuˬ aˬ dui-ahˇ bye-eu meh. (Yoˇhaˬ 15:18, 19) Teu miˇ neh aˬ dui Saˬdaˬ deuˆ laˇ gaˇ kamˬ daˬ coeˇ-eu g’aˇ duˬ, ziꞈ dah ni ya g’eh-eu meh.\n5-6. (a) Saˬdaˬ aˬ jeˬ miˇ neh nahˬ yu ni g’eh-eu deuˬ-ahˇ bye-eu nga? (b) Aˬ dui aˬ geu jeˬ-euˬ naˇ haˬ-eu jeˬ-ahˇ ja sawˇ-eu nga?\n5 Nahˬ yu ni g’eh-eu jeˬ nehˬ-ehˇ tiˬ pawꞈ-iˬ maˬ duˇ leˇ-eu jeˬ naˇ, jahˇ g’eh-eu jeˬ pyeuꞈ meh. Jahˇ g’eh-eu tsawˇ haˬ nui pehˇ maˬ oˇ-eu uˬ taꞈ, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ ehˇ dawˬ jiˇ maˬ naˇ haˬ-a. Saˬdaˬ toˆ-ehˇ g’eh-eu meh. Teu miˇ neh Saˬdaˬ nahˬ yu ni g’eh-eu deuˬ-ahˇ bye gaˇ aˬ dui maˬ zahˬ leˇ. Nahˬ yu ni g’eh-eu deuˬ naˇ, Saˬdaˬ maˬ ahˇ-eu seuˆ dzeuꞈ aˇ g’ehˇ ahˇ-eu miˇ neh, Saˬdaˬ aˇ naˆ ni doeˇ-awˇ, jaˬ myawꞈ aˇ naˆ ni myawꞈ-eu lehˇ bi siˬ laˇ-eu meh. Aˬ joˆ-ehˇ? Saˬdaˬ aˬ joˆ-ehˇ ngehˬ-awˇ, aˬ joˆ-ehˇ jahˇ k’awꞈ, nahˬ yu ni g’eh-eu deuˬ-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ-ahˇ byehˇ dzeh ni maˬ jahˇ nya-eu miˇ neh meh.—Yawˇbaˆ 2:3-5.\n6 Aˬ dui-ahˇ nahˬ yu ni g’eh-eu yaw shaˬ nya lehˇ noeˬ-eu aˬ geu ngeh nga? Aˬ dui aˬ jeˬ miˇ neh nahˬ yu ni g’eh-eu tsawˇ haˬ ya pyeuꞈ daˆ leꞈ-eu nga? Naˇ haˬ-eu jeˬ heu nyiˬ kawˆ-ahˇ siˬ nya-eu g’aˇ duˬ, Moˇseˬ hawˇ-eu Baˬbuˇloˬ-ahˇ bi nyehꞈ g’eh-euˬ Heˬbyehˇ tsawˇ haˬ 3 g’aˬ-euˬ gaˇ kawˆ uˬ taꞈ, Yeˬsuˇ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ jiˇ haw ma.\nNahˬ yu ni g’eh-eu yaw shaˬ nya lehˇ noeˬ-eu aˬ geu ngeh nga?\n7-8. Moˇseˬ aˬ cawˬ aˬ yawꞈ-ahˇ yaw zeu maˬ baw ngeh aˬ joˆ-ehˇ jahˇ-euˬ nga?\n7 Baoˬ jaˆ ngeh. Baoˬ jaˆ-eu deuˬ-euˬ g’aˇ duˬ, nahˬ yu ni g’eh-eu yaw shaˬ meh. Aˬ yawꞈ-euˬ laꞈ oˆ jawˇ-eu deuˬ aˬ yawꞈ-ahˇ yaw zeu maˬ baw-eu uˬ taꞈ, aˬ yawꞈ neh noeˬ tsehˆ-euˬ jeˬ-ahˇ saˇ pawˇ maˬ ga naˇ ngehˬ-ehˇ dzehˬ meh. Nawˇ teu loꞈ-ehˇ ya tahˬ puˬ haw maˬ loˇ? Nawˬ-euˬ nymˇ jiˇ teu loꞈ-ehˇ g’eh naˇ, nawˇ aˬ joˆ-ehˇ jahˇ de? Moˇseˬ teu loꞈ-ehˇ ya tahˬ puˬ ngeh aˬ joˆ-ehˇ jahˇ-euˬ nga lehˇ haw kaˇ-euˇ.\n8 Yeˬhawˇbaˬ Moˇseˬ-ahˇ tseˇ-awˇ, Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ-ahˇ bi sheuˬ g’eh-euˬ uˬ taꞈ, Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ-euˬ g’aˇ duˬ zahˇ dawˬ jiˇ bi boꞈ-euˬ meh. Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-ahˇ caw ba-eu yaw duˬ baw meh. Toˆ-ehˇ g’eh k’awꞈ, aˬ yawꞈ-euˬ aˇ yuiꞈ hawˇ-eu aˇ doˆ tsi tsi pyeuꞈ-eu Miˇliˬyaˬ hawˇ-eu Aˬloˬ aˬ yawꞈ-ahˇ ngehˬ tsoeˬ-awˇ, aˬ yawꞈ miˬ zaˬ sheuˬ gaˇ saˇ pawˇ maˬ ga ni paˇ g’eh-eu meh. Moˇseˬ loꞈ-ehˇ g’eh-eu aˇ yaˬ za taˬ-euˬ tiˬ g’aˬ na-aˬ, heu loꞈ-ehˇ ya tahˬ puˬ naˇ, nui ma pehˇ dui dui nya-eu meh. Ehˇ k’awꞈ Moˇseˬ toˆ-ehˇ maˬ g’eh-a. Aˬ yawꞈ nui ma pehˇ-eu maˬ kawˇ-eu uˬ taꞈ, Miˇliˬyaˬ-ahˇ g’awˬ shaˬ gaˬ nehˬ laꞈ lehˇ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ tahˬ shaˇ-euˬ meh. (Bawˇtsahˬ 12:1-13) Moˇseˬ aˬ jeˬ miˇ teu loꞈ-ehˇ g’eh-eu nga?\nMoˇseˬ Miˇliˬyaˬ-ahˇ g’awˬ shaˬ gaˬ nehˬ laꞈ lehˇ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ tahˬ shaˇ (Aˇ deuˆ 8-ahˇ haw)\n9-10. (a) Yeˬhawˇbaˬ Moˇseˬ-ahˇ aˬ jeˬ-ahˇ g’oˆ shaw nya ni caw ba nehˬ-euˬ nga? (b) Nymˇ sahˇ aˬ da deuˬ hawˇ-eu sheuˬ g’eh-eu deuˬ Moˇseˬ-ahˇ aˬ jeˬ dzaw geuꞈ nya-eu nga?\n9 Moˇseˬ Yeˬhawˇbaˬ neh aˬ yawꞈ-ahˇ bi dzaw-euˬ meh. Dzeuˇ laꞈ-euˬ 40 k’oꞈ-ahˇ aˬ yawꞈ Iˇjiˇtuˆ sahˬ paˬ-euˬ tsawˇ haˬ pyeuꞈ luꞈ ngeh, aˬ yawꞈ naˇ nahˬ yu g’eh-eu tsawˇ haˬ maˬ ngeuˇ-a. Maˇ diˇ naˇ aˬ yawꞈ-aˬ, tsawˇ haˬ tiˬ g’aˬ maˬ muiˬ-eu jeˬ mˇ ngaˬ lehˇ noeˬ-awˇ sehꞈ gaˇ keuˆ ni nui ma pehˇ yaw kawˇ tiˬ g’aˬ pyeuꞈ meh. Moˇseˬ aˬ yawꞈ neh toˆ-ehˇ jahˇ gaˇ Yeˬhawˇbaˬ nui ma tsaˬ meh lehˇ noeˬ-eu meh. Yeˬhawˇbaˬ Moˇseˬ-ahˇ 40 k’oꞈ aˇ yamˬ zmˬ-awˇ neh, Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ-ahˇ sheuˬ g’eh-eu g’aˇ duˬ, nui k’aˬ ahˇ-awˇ neh tehꞈ-ehˇ maˬ geuꞈ nya-a lehˇ g’oˆ shaw leˇ ni caw ba nehˬ-euˬ meh. Yeˬhawˇbaˬ nahˬ yu ni g’eh-eu tsawˇ haˬ-ahˇ geuꞈ mawꞈ-awˇ, Moˇseˬ teu loꞈ-ehˇ pyeuꞈ nya-eu g’aˇ duˬ, ya taˬ aw-awˇ ehˇ dawˬ ya naˇ haˬ-eu uˬ taꞈ, g’awˬ shaˬ gaˬ-eu ya siˬ nya meh. Ehˇ loꞈ-ehˇ Moˇseˬ myahˇ laˇ ngeh g’awˬ mya jeˬ ya dzaw-awˇ, muiˬ dui dui-eu sheuˬ g’eh-eu g’aˬ pyeuꞈ laˇ-euˬ meh.—Doˆ-iˇ-eu 2:11, 12; G’aˬk’ehˇ 7:21-30, 36.\n10 Nymˬ-mˇ iˬ nah nymˇ sahˇ aˬ da deuˬ hawˇ-eu sheuˬ g’eh-eu deuˬ Moˇseˬ-ahˇ ya dzaw geuꞈ-eu meh. Tiˬ g’aˬ na-aˬ, nawˬ-ahˇ yaw zeu maˬ baw-eu jeˬ-ehˇ jahˇ laˇ naˇ, nui ma pehˇ-eu taˬ tehˬ. Nawˇ taˬ aw-eu laꞈ k’oeˇ yawˬ ha jiˇ laˆ lehˬ nya meh tawˇ heu beu lehˇ ya shaˇ noeˬ-eu meh. (Dawˬtsoˆtsoˆ-eu 7:9, 20) Gaˇ kawˆ deuˬ-ahˇ laˆ piˇ ngeh, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ ehˇ dawˬ naˇ haˬ-awˇ, nahˬ yu ni g’eh-eu laꞈ k’oeˇ ngehˬ luꞈ-uˇ. (Dawˬdaˬ 15:1) Teu loꞈ-ehˇ jahˇ-eu nymˇ sahˇ aˬ da hawˇ-eu sheuˬ g’eh-eu deuˬ-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ nui k’ahˇ shiˇ-eu uˬ taꞈ, aˬ yawꞈ maꞈ baˬ da neh tsaˬ leˇ dzoeˇ leˇ-eu jeˬ jaˆ-awˇ, aˬ cawˬ deuˬ-ahˇ jiˇ nahˬ yu ni g’eh-eu tsawˇ haˬ naˇ, aˬ joˆ-ehˇ g’eh-eu lehˇ bi siˬ-eu jeˬ pyeuꞈ meh.\n11-13. Heˬbyehˇ zaˬ guˬ zaˬ 3 g’aˬ-ahˇ neh aˬ dui aˬ jeˬ dzaw geuꞈ nya-eu nga?\n11 K’ehˬ gaˇ k’aˆ gaˇ ya daˬ ngeh. Gaˇ hu ba neh nymˬ-mˇ iˬ nah keuˆ ni, uˆ lahˇ-eu deuˬ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ tsawˇ haˬ deuˬ-ahˇ k’ehˬ mawꞈ k’aˆ mawꞈ-eu meh. Aˬ yawꞈ maꞈ aˬ dui-ahˇ “zahˇ sahˇ k’oꞈ-ahˇ mˇ bahˬ-eu” deuˬ lehˇ dehˬ lehꞈ-eu meh. Ehˇ k’awꞈ maˇ diˇ naˇ aˬ dui “tsawˇ haˬ-euˬ dawˬ-ahˇ naˇ haˬ-eu naˆ maˬ tseˇ, Miˬyehˇ-euˬ dawˬ-ahˇ” naˇ haˬ-eu lehˇ tseˇ-eu ma. (G’aˬk’ehˇ 5:29) Aˬ dui-ahˇ aˬ cawˬ naˬ g’a laˇ nya-awˇ, tawˬ-ahˇ k’awꞈ nyehꞈ uˇ laˇ nya-eu uˬ taꞈ, aˬ laꞈ k’awꞈ keuˆ laˇ nya-eu meh. Ehˇ k’awꞈ Yeˬhawˇbaˬ caw ba-eu miˇ neh, aˬ dui laˆ poˆ maˬ mˇ-eu uˬ taꞈ, lawˬ haw laˇ-eu jeˬ teu-ahˇ ya tahˬ puˬ k’awꞈ nui saˇ oꞈ nya-eu meh.\n12 Baˬbuˇloˬ-ahˇ bi nyehꞈ g’eh-euˬ Heˬbyehˇ zaˬ guˬ zaˬ 3 g’aˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ haw ma. Heu deuˬ naˇ Haˬnaˬniˇyaˆ, Miˇsheˬlaˇ, Aˬzaˬyiˇ heu deuˬ pyeuꞈ meh. * Baˬbuˇloˬ-euˬ sahˬ paˬ aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ awˆ byaˆ-awˇ shuiˇ mawˇ kawˇ-ahˇ uˬ duˬ tahˬ lehˇ dawˬ biꞈ ngeh, aˬ yawꞈ maꞈ aˬ jeˬ miˇ neh toˆ-ehˇ maˬ jahˇ nya-eu lehˇ yaw zeu baw-eu laꞈ k’oeˇ ehˇ nehˬ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ maꞈ naˇ sahˬ paˬ aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ miˬ dzaˬ doꞈ luꞈ-eu tsawˬ bu-ahˇ biˬ ahˇ ma lehˇ lmˬ k’awꞈ, Miˬyehˇ-euˬ ehˇ dawˬ naˇ haˬ-euˬ meh. Yeˬhawˇbaˬ heu smˇ g’aˬ-euˬ ziˇ-ahˇ caw ba-eu lehˇ tseˇ-euˬ meh. Ehˇ k’awꞈ zaˬ guˬ heu deuˬ naˇ, aˬ yawꞈ maꞈ tehꞈ-ehˇ Miˬyehˇ aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ caw ba nehˬ meh lehˇ maˬ shaˇ noeˬ ni, Miˬyehˇ k’aˇ bi pyeuꞈ laˇ-eu jeˬ-ahˇ ha geuꞈ ma lehˇ noeˬ tsehˆ taˬ-euˬ meh. (Daˬyeˬlaˇ 3:1, 8-28) Aˬ yawꞈ maꞈ nahˬ yu ni g’eh-eu tsawˇ haˬ deuˬ naˇ, k’aˬ duˬ ni g’eh-eu deuˬ pyeuꞈ-eu lehˇ mˇ byaˬ-euˬ meh. Uˆ lahˇ-eu deuˬ maˬ ehˇ, k’ehˬ-eu k’aˆ-eu jeˬ maˬ ehˇ, aˬ dui-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ tiˬ g’aˬ-ahˇ tehꞈ-ehˇ uˬ duˬ tahˬ-eu jeˬ-ahˇ byehˇ ni maˬ jahˇ nya-a.—Doˆ-iˇ-eu 20:4, 5.\n13 Aˬ dui lawˬ haw laˇ-eu jeˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ ngeh Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ naˇ, Heˬbyehˇ zaˬ guˬ zaˬ heu 3 g’aˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ dzaw geuꞈ-eu jeˬ pyeuꞈ nga? Aˬ dui taˬ aw-eu laꞈ k’oeˇ Yeˬhawˇbaˬ ngehˬ g’eh nehˬ laꞈ meh lehˇ nui ma taˬ-eu jeˬ pyeuꞈ meh. (Ja ceuˬ 118:6, 7) Aˬ cawˬ aˬ dui-ahˇ mˇ bahˬ ngaˬ lehˇ ja bu laˇ naˇ, aˬ dui yaw muiˬ-ehˇ yaw zeu baw-eu laꞈ k’oeˇ ja mawˇ nehˬ-eu ma. (1 Beˬtuˆluˆ 3:15) Ehˇ k’awꞈ aˬ dui Aˬda Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ cawˬ cawˬ-eu jeˬ-ahˇ laˆ cawˆ laˇ-eu jeˬ-ahˇ, aˬ dui tiˬ jeˬ g’eh neh-iˬ maˬ mˇ-eu yaw duˬ baw ma.\nAˬ cawˬ aˬ dui-ahˇ laˆ tsoeˬ laˇ ngeh, aˬ dui yaw zeu baw-eu laꞈ k’oeˇ ngehˬ (Aˇ deuˆ 13-ahˇ haw)\n14-15. (a) Aˬ dui uˬ duˬ kawꞈ ngeh aˬ joˆ-ehˇ g’eh-eu nga? (b) Iˇsaˬyaˇ 53:7, 10-ahˇ ehˇ-eu loꞈ-ehˇ Yeˬsuˇ shaˬ zahˬ naꞈ-eu jeˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ ngeh nahˬ yu ni g’eh-euˬ jeˬ-ahˇ, aˬ dui aˬ jeˬ miˇ dzaw geuꞈ paˬ-ehˇ g’eh-eu nga?\n14 Uˬ duˬ kawꞈ laˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu jeˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ ngeh. Aˬ dui-ahˇ uˬ duˬ bi kawꞈ laˇ-eu gaˇ kawˆ g’awˬ mya jeˬ jaˆ-eu meh. Yaw jeˬ ma jeˬ, sahˬ boꞈ aˇ daˇ daˆ leˇ-eu g’aˇ duˬ leh jeh ngeh maˬ ehˇ, gaˇ tiˬ jeˬ na baˬ da neh maˬ ehˇ, naˇ gawˇ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ laˆ saˆ paˬ nga lehˇ shaˇ noeˬ ngeh maˬ ehˇ, uˬ duˬ kawꞈ nya-eu meh. Aˬ dui teu loꞈ-ehˇ g’eh ngeh nahˬ yu ni g’eh-eu yaw shaˬ meh. Aˬ dui tiˬ jeˬ-iˬ maˬ g’eh luꞈ ngeh-aˬ, gaˇ kawˆ tiˬ jeˬ na-ahˇ ya tahˬ puˬ k’awꞈ jeˬ maˬ ngeuˇ-eu loꞈ-ehˇ jawˇ nya meh. Ehˇ k’awꞈ aˬ dui uˬ duˬ kawꞈ laˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu gaˇ kawˆ-ahˇ ya tahˬ puˬ luꞈ naˇ, maˬ kamˬ daˬ coeˇ-a. Aˬ dui dawˬ yaw toe toe-ehˇ yaw k’aˆ k’aˆ-ehˇ ngehˬ laˇ nya meh. Nawˇ shaˬ zahˬ naꞈ ngeh, Yeˬsuˇ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ shaˇ noeˬ luꞈ-uˇ.\n15 Yeˬsuˇ dehꞈ saˬ saˬ ngeh yamˬ-ahˇ, shaˬ zahˬ naꞈ laˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu gaˇ kawˆ g’awˬ mya jeˬ-ahˇ ya puˬ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ k’ehˬ gaˇ k’aˆ gaˇ ya daˬ-awˇ, naˇ dui dui-eu laꞈ k’oeˇ ya shiˇ meh lehˇ siˬ nya meh. (Yoˇhaˬ 3:14, 15; Gaˬlaˬtiˆ 3:13) Yeˬsuˇ shiˇ-eu peh laˇ taˬ ngeh, aˬ yawꞈ shaˬ zahˬ naꞈ dui dui nya lehˇ ehˇ-eu meh. (Luˇkaꞈ 12:50) K’oeˇ naˇ aˬ yawꞈ ya shiˇ-eu g’awˬ mya nah maˬ paˇ ca ngeh, “Ngaˬ-euˬ nui ma shaˬ zahˬ naꞈ dui dui nya” lehˇ ehˇ-eu meh. Aˬ dui aˬ yawꞈ-euˬ shaˇ dawˬ-ahˇ haw ngeh, aˬ yawꞈ taˬ aw-awˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ dawˬ naˇ haˬ-eu lehˇ siˬ laˇ-eu meh. Aˬ yawꞈ “Aˬ da-oˇ, aˇ yamˬ heu yamˬ ngaˬ-euˬ k’oeˇ taˆ taˬ bi keuˆ le laꞈ lehˇ ehˇ naˇ muiˬ-eu maˬ siˬ. Ehˇ k’awꞈ, heu-euˬ g’aˇ duˬ ngaˇ oe-euˬ jeˬ pyeuꞈ-eu ma. K’oeˇ miˇ neh, shaˬ zahˬ heu ngaˇ ya pi meh. Aˬ da-oˇ, nawˬ-euˬ yaw shehꞈ k’ahˬ sehˇ bi mawˇ-awˬ” lehˇ guiˬ lahˬ shaˇ-awˇ shaˬ zahˬ dzawˇ nehˬ-euˬ meh. (Yoˇhaˬ 12:27, 28) Aˇ yamˬ tsaˬ laˇ ngeh, Yeˬsuˇ aˬ yawꞈ-ahˇ daˬ ga laˇ paˬ-ehˇ jahˇ nehˬ laꞈ-awˇ, naˇ dui dui-eu laꞈ k’oeˇ sehꞈ laˇ-eu Miˬyehˇ-ahˇ muiˇ-eu deuˬ-euˬ mehˬ shi k’aˬ duˬ ni doˆ laˇ-euˬ meh. Yeˬsuˇ uˬ duˬ kawꞈ-awˇ shaˬ zahˬ naꞈ dui dui k’awꞈ, nahˬ yu ni Miˬyehˇ-euˬ nui k’ahˇ mˇ caw-euˬ meh. Teu-ahˇ aˬ dui dzaw geuꞈ dui dui paˬ-ehˇ g’eh-eu meh.—Iˇsaˬyaˇ 53:7, 10-ahˇ gui.\nYeˬsuˇ-euˬ nahˬ yu ni g’eh-eu jeˬ-ahˇ aˬ dui dzaw geuꞈ dui dui paˬ-ehˇ g’eh (Aˇ deuˆ 16-17-ahˇ haw) *\n16-17. (a) Yeˬsuˇ-euˬ cawˬ deuˬ, Yeˬsuˇ-euˬ nahˬ yu ni g’eh-eu jeˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ lawˬ haw-eu nga? (b) Aˬ dui Yeˬsuˇ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ dzaw geuꞈ nya-eu nga?\n16 Yeˬsuˇ dehꞈ saˬ saˬ ngeh miˇ, aˬ yawꞈ-euˬ g’oeˇ dui dui-eu cawˬ deuˬ neh aˬ yawꞈ-euˬ nahˬ yu ni g’eh-eu jeˬ-ahˇ bi lawˬ haw-euˬ meh. Shaˇ noeˬ haw sheˇ Yeˬsuˇ shaˬ zahˬ aˇ naˆ ni naꞈ paˬ nga? Aˬ yawꞈ shiˇ ngeh keuˆ ni saˇ jaˇ ziꞈ nya ngaˇ laˬ? Aˬ yawꞈ saˇ jaˇ maˬ ziꞈ naˇ tiˬ g’aˬ-iˬ noeˬ tmˬ k’aˇ maˬ paˇ za meh. (Loˇmaˆ 5:18, 19) K’oeˇ uˬ taꞈ heu naˆ maˬ tseˇ aˇ yeˇ huiˬ-eu jeˬ naˇ, aˬ yawꞈ-euˬ Aˬda-euˬ tsawˇ myahˇ jiˇ laˆ cawˆ-eu meh. (Yawˇbaˆ 2:4) Yeˬsuˇ aˬ yawꞈ g’oeˇ-eu kuiˇ laꞈ deuˬ nehˬ-ehˇ ciꞈ hawˬ byawˇ dzaˬ saˬ saˬ ngeh miˇ, kuiˇ laꞈ deuˬ ‘aˬ geu g’aˬ huiˬ dzehˬ-eu gaˇ kawˆ tsawˇ pyehˇ pyehˇ-eu meh.’ Yeˬsuˇ gaˇ kawˆ teu-ahˇ yaw myaˬ poˆ mehˬ nehˬ dzeuˇ taˬ-awˇ, teu ngeh miˇ jiˇ tiˬ poˆ paˇ mehˬ-euˬ meh. Ehˇ k’awꞈ Yeˬsuˇ nui ma maˬ pehˇ-eu uˬ taꞈ, kuiˇ laꞈ deuˬ-ahˇ nui ma aˬ joˆ-ehˇ ya taˬ-eu lehˇ g’awˬ shaˬ gaˬ-eu laꞈ k’oeˇ duꞈ yawˇ ni tiˬ poˆ paˇ ehˇ nehˬ-awˇ, aˬ yawꞈ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ-eu laꞈ k’oeˇ g’aˬ biꞈ lehˇ jiˇ dawˬ biꞈ-euˬ meh.—Luˇkaꞈ 22:24-28; Yoˇhaˬ 13:1-5, 12-15.\n17 Nawˇ Yeˬsuˇ loꞈ-ehˇ ya tahˬ puˬ naˇ aˬ joˆ-ehˇ jahˇ le? Aˬ dui uˬ duˬ kawꞈ laˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu gaˇ kawˆ-ahˇ ya tahˬ puˬ k’awꞈ, Yeˬsuˇ-ahˇ dzaw geuꞈ-awˇ nui ma saˇ nya meh. “Tiˬ g’aˬ tiˇ g’aˬ oˇ-awˬ” lehˇ Yeˬhawˇbaˬ neh ehˇ-euˬ dawˬ-ahˇ naˇ haˬ luꞈ-uˇ. (Gawˇlawˇsehˇ 3:13) Aˬ dui dawˬ heu-ahˇ mˇ caw nya-eu g’aˇ duˬ, aˬ dui jiˇ ni aˬ cawˬ-ahˇ nui ma pehˇ leˇ ni ngehˬ-awˇ, mˇ-eu meh lehˇ ya noeˬ taˬ-eu meh. (Dawˬdaˬ 12:18; Yaˬkoˆ 3:2, 5) K’oeˇ naˇ aˬ cawˬ-euˬ yaw muiˬ jeˬ-ahˇ leh jeh-awˇ ya ngehˬ keuˆ-eu meh.—Eˇpeˇsu 4:29.\nAˬ dui aˬ jeˬ miˇ neh aˬ myah luꞈ nahˬ yu ni ya g’eh-eu nga?\n18. Yeˬhawˇbaˬ nahˬ yu ni g’eh-eu deuˬ-ahˇ yaw muiˬ-ehˇ noeˬ tsehˆ nya ni aˬ joˆ-ehˇ caw ba nehˬ-eu nga? Ehˇ k’awꞈ aˬ yawꞈ maꞈ aˬ jeˬ ya jahˇ-eu nga?\n18 Aˬ dui nahˬ yu ni g’eh naˇ, yaw muiˬ-ehˇ noeˬ tsehˆ nya meh. Aˬ dui nahˬ yu ni maˬ g’eh naˇ, zawˇ-ehˇ shaˬ-eu gaˇ kawˆ-ahˇ noeˬ tsehˆ ngeh, Yeˬhawˇbaˬ maˬ caw ba nehˬ-a. Yeˬhawˇbaˬ “nui nahˬ nui yu ahˇ-eu deuˬ-euˬ shaˇ dawˬ-ahˇ naˇ haˬ geuꞈ nehˬ” ma lehˇ saˇ jaˇ dzaˬ taˬ-euˬ meh. (Ja ceuˬ 10:17) K’oeˇ uˬ taꞈ, Jaˇliꞈ-ahˇ “Nui nahˬ nui yu ahˇ-eu deuˬ-ahˇ, tsaˬ-eu gaˇ ma-ahˇ sheuˬ g’eh-awˇ, yawꞈ-euˬ nui noeˬ mehˬ nehˬ-eu meh” lehˇ jiˇ saˇ jaˇ dzaˬ taˬ-euˬ meh. (Ja ceuˬ 25:9) Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ Jaˇliꞈ hawˇ-eu paˇ dmˬ deuˬ-ahˇ * neh maˬ ehˇ, “saˇ jaˇ ziꞈ-awˇ noeˬ dahˇ doe-eu zaˬ k’aˆ” deuˬ neh lehˬ hmˬ nehˬ-euˬ biˬdiˬoˬ hawˇ-eu mehˬ bawˬ deuˬ-ahˇ neh maˬ ehˇ, sheuˬ g’eh-eu meh. (Maꞈtehˬ 24:45-47) Aˬ dui taˬ aw-eu laꞈ k’oeˇ Yeˬhawˇbaˬ neh caw ba nehˬ laꞈ-eu jeˬ-ahˇ ha geuꞈ-awˇ, aˬ yawꞈ neh lehˬ hmˬ nehˬ laꞈ-eu jeˬ-ahˇ yaw muiˬ-ehˇ ya poˆ tseˇ-eu uˬ taꞈ, ya siˬ-euˬ jeˬ-ahˇ ya mˇ caw-eu meh.\n19-21. Moˇseˬ Kaˬdeˬshaˇ-ahˇ aˬ jeˬ mˇ lehˬ-euˬ nga? Aˬ dui aˬ jeˬ ya dzaw-euˬ nga?\n19 Aˬ dui nahˬ yu ni g’eh naˇ, maˬ mˇ bahˬ ni yahˇ nya meh. Aˬ dui Moˇseˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ tiˬ poˆ paˇ shaˇ noeˬ haw ma. Aˬ yawꞈ nahˬ yu ni g’eh-awˇ, Yeˬhawˇbaˬ nui k’ahˇ shiˇ ni g’awˬ mya tseˇ k’oꞈ mˇ-euˬ k’awꞈ, bawˇ tsahˬ bawˇ dahˇ-ahˇ 40 k’oꞈ cah byah laꞈ ngeh nahˬ yu ni maˬ paˇ g’eh-euˬ meh. Teu ngeh aˬ yawꞈ-ahˇ Iˇjiˇtuˆ laꞈ k’oeˇ yaw nyiˇ ngeh maˬ bi sehꞈ ni caw ba-euˬ gaˇ duˇ-eu aˬ yawꞈ-euˬ aˇ yuiꞈ shiˇ-awˇ, Kaˬdeˬshaˇ-ahˇ duˬ pahˬ-euˬ tiˬ dehˬ tehꞈ-a siˬ. Teu gaˇ jawˇ ngeh Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ iˇ cuꞈ dawˇ-eu maˬ jaˆ-eu miˇ neh, yaw muiˬ-ehˇ maˬ ngehˬ g’eh nehˬ laꞈ nya lehˇ “Moˇseˬ-ahˇ iˬ baˇ taˬ-eu” meh. Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ naˇ, Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ g’aˇ duˬ, yawˬ ha g’aˇ duˬ tehꞈ-ehˇ maˬ shaˇ noeˬ-eu Moˇseˬ-ahˇ zmˬ-awˇ zahˬ leˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu jeˬ jahˇ gaˇ g’awˬ mya poˆ mawˇ-euˬ k’awꞈ, nymˬ-mˇ keuˆ ni toˇ luꞈ-a siˬ. Aˬ yawꞈ maꞈ iˇ cuꞈ dawˇ-eu maˬ jaˆ-eu gaˇ kawˆ uˬ taꞈ, Moˇseˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ jiˇ toˇ-eu meh. Aˬ yawꞈ maꞈ iˇ cuꞈ ya mehꞈ-eu heu naˇ, Moˇseˬ-euˬ baˬ da neh nya lehˇ ehˇ gaˇ duˇ-eu meh.—Bawˇtsahˬ 20:1-5, 9-11.\n20 Moˇseˬ nui ma pehˇ dui dui laˇ-awˇ, nahˬ yu ni maˬ paˇ g’eh-euˬ meh. Aˬ yawꞈ k’aˬ lo-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ ehˇ-eu loꞈ-ehˇ jah-eu laꞈ k’oeˇ ngehˬ jeˬ maˬ ngehˬ ni, zaˬ lahˇ deuˬ-ahˇ ngaˇ naw maꞈ-euˬ g’aˇ duˬ iˇ cuꞈ maˬ bi doˆ le nya-a loˇ lehˇ ehˇ-awˇ, k’aˬ lo-ahˇ nyiˬ laꞈ juiꞈ-awˇ iˇ cuꞈ bi doˆ le-euˬ meh. Jahˇ g’eh-eu jeˬ hawˇ-eu nui pehˇ aˬ yawꞈ-ahˇ huiˬ-eu iˬ baˇ bi mˇ-euˬ meh. (Ja ceuˬ 106:32, 33) Moˇseˬ tiˬ k’ehˇ laˇ k’ehˬ nahˬ yu ni maˬ g’eh-euˬ baˬ da neh, Yeˬhawˇbaˬ neh Saˇ jaˇ dzaˬ taˬ-euˬ Miˇ k’ahˬ-ahˇ maˬ paˇ ya ahˇ leˇ-euˬ meh.—Bawˇtsahˬ 20:12.\n21 Gaˇ kawˆ heu-ahˇ neh aˬ dui zawˇ-ehˇ muiˬ-eu jeˬ ya siˬ-euˬ ma. Tiꞈ, aˬ dui aˬ myah luꞈ nahˬ yu ni g’eh-eu g’aˇ duˬ ya leh jeh-eu meh. Aˬ dui leh jeh-eu naˬ leˇ naˇ, aˬ dui jahˇ g’eh laˇ-awˇ, nui gahˇ maˬ ahˇ-eu jeˬ-ehˇ ngehˬ laˇ mˇ laˇ-eu meh. Nyiꞈ, shaˬ zahˬ naꞈ-eu jeˬ aˬ dui-ahˇ g’aˬ bi baˬ-eu miˇ neh, aˬ dui ciˬ suꞈ laˇ-eu gaˇ kawˆ jaˆ k’awꞈ, nahˬ yu ni g’eh-eu g’aˇ duˬ ya leh jeh-eu meh.\n22-23. (a) Aˬ dui aˬ jeˬ miˇ neh aˬ myah luꞈ nui nahˬ nui yu ya ahˇ-eu nga? (b) Zeˬpaˬniˇ 2:3 laꞈ k’oeˇ-euˬ dawˬ aˬ jeˬ-ahˇ ehˇ mawꞈ-eu nga?\n22 Aˬ dui nahˬ yu ni g’eh naˇ, aˬ dui-ahˇ haw piˇ nehˬ-eu meh. G’awˬ myahˇ maˬ g’eh-ehˇ Yeˬhawˇbaˬ miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ haiˬ-eu tsawˇ haˬ deuˬ-ahˇ maˬ paˇ bi jawˇ ni laˆ cawˆ jiˇ-awˇ, nahˬ yu ni g’eh-eu deuˬ tehꞈ-ehˇ bi dzeˇ yaꞈ-eu meh. Teu ngeh miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ nui saˇ oꞈ-eu meh. (Ja ceuˬ 37:10, 11) Nawˇ teu loꞈ-ehˇ g’eh-eu deuˬ nehˬ-ehˇ jawˇ mawꞈ miˇ-a loˇ? Nawˇ jawˇ mawꞈ naˇ, Yeˬhawˇbaˬ neh aˬ yawꞈ-euˬ g’aˇ duˬ ngehˬ dah-eu Zeˬpaˬniˇ-ahˇ bi boꞈ taˬ-euˬ kuˇ dawˬ-ahˇ ya mˇ caw meh.—Zeˬpaˬniˇ 2:3-ahˇ gui.\n23 Zeˬpaˬniˇ 2:3-ahˇ aˬ jeˬ miˇ neh “Nawˇ ya buˬ-iˇ-eu baw tehꞈ-a” lehˇ ehˇ taˬ-euˬ nga? Dawˬ heu naˇ, Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-ahˇ gaˬ-awˇ, aˬ yawꞈ nui k’ahˇ shiˇ ni mˇ mawꞈ-eu deuˬ-ahˇ maˬ laˆ piˇ nehˬ nya-eu lehˇ ehˇ mawꞈ-eu maˬ ngeuˇ-a. Ehˇ mawꞈ-eu jeˬ naˇ, aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ neh bi haw piˇ mawꞈ naˇ, aˬ dui tiˬ jeˬ paˬ ya jahˇ-eu meh. Aˬ dui nymˬ-mˇ neh nui nahˬ nui yu ahˇ ni hawˇ-eu Yeˬhawˇbaˬ nui k’ahˇ shiˇ ni leh jeh naˇ, aˬ dui “Sahˬpaˬ Miˬyehˇ nui ma pehˇ”-awˇ yaˇ k’aˬ daˇ le ngeh nah, ya buˬ iˇ-awˇ mˬ maˬ maˬ byaˆ zaˇ ziˇ ya dehꞈ g’eh meh.\nTsawˇ haˬ heu deuˬ aˬ dui-ahˇ nahˬ yu ni g’eh-eu gaˇ kawˆ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ mehˬ-eu nga?\nHaˬnaˬniˇyaˆ, Miˇsheˬlaˇ hawˇ-eu Aˬzaˬyiˇ\nDawˬ caˇ 120 Yeˬsuˇ-euˬ nui nahˬ nui yu-ahˇ dzaw geuꞈ\n^ Yaw zaˬ 5 Aˬ dui dehꞈ le ngeh neh nui nahˬ nui yu ahˇ-eu lehˇ tiˬ g’aˬ-iˬ maˬ jawˇ-a. Aˬ dui teu loꞈ-ehˇ g’eh nya ni ya leh jeh-eu meh. Aˬ dui yehˇ ju ni g’eh-eu deuˬ nehˬ-ehˇ jawˇ ngeh nahˬ yu ni g’eh nya k’awꞈ, jahˇ g’eh-eu deuˬ nehˬ-ehˇ jawˇ ngeh naˇ nahˬ yu ni g’eh-eu yaw shaˬ meh. Heu kawˆ-ahˇ aˬ dui laꞈ k’oeˇ muiˬ-eu seuˆ dzeuꞈ aˇ g’ehˇ pyeuꞈ-eu nui nahˬ nui yu bi ahˇ-eu g’aˇ duˬ, aˬ jeˬ jeˇ-ahˇ ya g’aˬ leˇ nga lehˇ haw ma.\n^ Yaw zaˬ 3 Dzawˇ lahˬ: Nahˬ yu ni g’eh-eu jeˬ. Nahˬ yu ni g’eh-eu tsawˇ haˬ naˇ, yehˇ ju ni g’eh-awˇ aˬ cawˬ nui ma laˆ pehˇ laˇ k’awꞈ nui ma maˬ pehˇ-a. Aˬ yawꞈ naˇ taˬ aw-awˇ, maˬ jahˇ g’eh-eu uˬ taꞈ, aˬ cawˬ yawˬ ha naˆ maˬ tseˇ muiˬ dzehˬ meh lehˇ haw-awˇ, yawˬ ha taꞈ-ehˇ teˬ dzehˬ-eu yaw shaˬ deuˬ-ahˇ nui gaˬ keuˆ-awˇ g’awˬ shaˬ gaˬ nehˬ-eu meh.\n^ Yaw zaˬ 12 Baˬbuˇloˬ tsawˇ haˬ deuˬ Heˬbyehˇ zaˬ guˬ heu smˇ g’aˬ-ahˇ Shaˬdaˬlaˆ, Meˬshaˆ, Aˬbeˬdaˬneˬgoˬ lehˇ myahˇ paˇ nehˬ-euˬ meh.—Daˬyeˬlaˇ 1:7.\n^ Yaw zaˬ 18 Yaw jeˬ ma jeˬ, “Miˬyehˇ-ahˇ ciˬ huiˬ ciˬ mahˇ-eu jeˬ-ehˇ noeˬ tsehˆ” lehˇ ehˇ-eu gaˇ kawˆ, 2011 k’oꞈ, Oeˬ siˬ ba la 15 nah-ahˇ-euˬ Loꞈ-eu nymˇgoˇ-ahˇ haw.\n^ Yaw zaˬ 59 Aˇ baˇ-euˬ gaˇ kawˆ: Yeˬsuˇ aˬ yawꞈ-euˬ g’aˬ k’ehˇ deuˬ aˬ geu g’aˬ huiˬ dzehˬ-eu lehˇ pyehˇ ngeh jiˇ, g’awˬ shaˬ gaˬ-eu laꞈ k’oeˇ aˬ za za-ehˇ mehˬ nehˬ.\nYaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ daˆ leꞈ\nAˬ jeˬ miˇ neh aˇ poeˬ ya taˬ baw-awˇ, guiˬ lahˬ ya huiˬ-eu nga?\nGaˇ hu Iˇsaˬleˬlaˆ saˇ ka-ahˇ-euˬ nui gaˬ hawˇ-eu yaw tsaˬ yaw dawˇ\nDehꞈ ziˇ gaˇ kawˆ Ngaˬ-ahˇ laˬ k’aˬ bi cehˇ-awˇ, bi mˇ byah laꞈ-euˬ Ka li zaˬ-euˬ jeˬ biˇ\nText Publication download options Loꞈ-eu nymˇgoˇ (Dzaw ngeh zmˬ-eu dmˬ) Nyiˬ siˬ ba la 2019\nLoꞈ-eu nymˇgoˇ (Dzaw ngeh zmˬ-eu dmˬ) Nyiˬ siˬ ba la 2019


Dawˬ caˇ 71—Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-euˬ guiˇ maꞈ pyeuꞈ | Ka li zaˬ-euˬ dawˬ caˇ Dawˬ caˇ hawˇ-eu deuˇ-mˬ daoˇ loˆ nya meh\nREAD IN Abkhaz Acholi Afrikaans Akha Albanian Altai American Sign Language Amharic Amis Arabic Armenian Attié Aukan Aymara Azerbaijani Azerbaijani (Cyrillic) Baoule Bassa (Cameroon) Batak (Karo) Batak (Simalungun) Batak (Toba) Belize Kriol Biak Bicol Bislama Boulou Bulgarian Cambodian Catalan Cebuano Changana (Mozambique) Chichewa Chin (Hakha) Chinese Cantonese (Simplified) Chinese Cantonese (Traditional) Chinese Mandarin (Simplified) Chinese Mandarin (Traditional) Chitonga Chitonga (Malawi) Chitumbuka Chiyao Chokwe Chol Chopi Chuvash Cibemba Cinyanja Croatian Damara Dangme Danish Dayak Ngaju Douala Drehu Dutch Edo Efik English Esan Estonian Ewe Faroese Fijian Finnish Fon French Fulfulde (Cameroon) Ga Garifuna Georgian German Gokana Greek Greenlandic Guarani Gun Haitian Creole Hebrew Herero Hiligaynon Hindi Hiri Motu Hungarian Hunsrik Iban Ibanag Ibinda Icelandic Igbo Iloko Indonesian Isoko Italian Japanese Javanese Kabiye Kabuverdianu Kachin Karen (S'gaw) Kazakh Khana Kikamba Kikaonde Kikongo Kikuyu Kiluba Kimbundu Kinyarwanda Kirghiz Kiribati Kirundi Kisi Kisonge Kongo Korean Kosraean Krio Kurdish Kurmanji (Caucasus) Kwangali Kwanyama Lahu Laotian Latvian Lhukonzo Lingala Lithuanian Lomwe Low German Luganda Lunda Luo Luvale Macedonian Macua Malagasy Malay Malayalam Maltese Mam Mambwe-Lungu Mapudungun Marshallese Mauritian Creole Maya Mazatec (Huautla) Medumba Min Nan (Taiwan) Mingrelian Mixe (North Central) Mixtec (Guerrero) Mizo Moore Myanmar Nahuatl (Central) Nahuatl (Guerrero) Nahuatl (Huasteca) Nahuatl (Northern Puebla) Navajo Ndau Ndebele Ndebele (Zimbabwe) Nepali Ngabere Ngangela Ngiemboon Nias Nigerian Pidgin Norwegian Nyaneka Nyungwe Nzema Okpe Oromo Ossetian Otetela Otomi (Mezquital Valley) Palauan Pangasinan Papiamento (Curaçao) Persian Pidgin (Cameroon) Pidgin (West Africa) Polish Ponapean Portuguese Portuguese (Portugal) Quechua (Ancash) Quechua (Ayacucho) Quechua (Bolivia) Quechua (Cuzco) Quiche Quichua (Chimborazo) Quichua (Imbabura) Quichua (Pastaza) Quichua (Tena) Rarotongan Romanian Romany (Macedonia) Cyrillic Ronga Runyankore Russian Russian Sign Language Samoan Sangir Sango Saramaccan Sena Sepedi Serbian (Cyrillic) Serbian (Roman) Sesotho (Lesotho) Sesotho (South Africa) Setswana Seychelles Creole Shona Shuar Sidama Silozi Sinhala Slovenian Solomon Islands Pidgin Spanish Sranantongo Sunda Swahili Swedish Swedish Sign Language Tagalog Tahitian Talian Tamil Tarahumara (Central) Tarascan Tatar Telugu Tetun Dili Thai Tigrinya Tiv Tojolabal Tok Pisin Totonac Tshiluba Tshwa Tsonga Turkish Tuvaluan Twi Tzotzil Ukrainian Umbundu Urhobo Uruund Venda Vietnamese Wallisian Wayuunaiki Welsh Wolaita Xhosa Yapese Yemba Yoruba Zapotec (Isthmus) Zulu\nDawˬ caˇ 71\nAˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-euˬ guiˇ maꞈ pyeuꞈ\n1. Dui Yeˬhawˇbaˬ guiˇ maꞈ pyeuꞈ,\nKa li bi sheuˬ g’eh.\nSaˬdaˬ dui ahˇ laˆ tsoeˬ k’awꞈ,\ntiˬ kawˆ loꞈ-ehˇ cah daˆ leꞈ.\nSaˇ jaˇ ziꞈ laꞈ k’oeˇ mˇ g’eh.\nMiˇ k’ahˬ doe tsaꞈ iˇ.\nAˬ dui maꞈ noeˬ tsoˆ taˬ.\nTiˬ jeˬ ahˇ maˬ guˆ.\nDui Yeˬhawˇbaˬ guiˇ maꞈ pyeuꞈ,\nKa li nehˬ-ehˇ gm leˇ.\n“Miˬyehˇ uˆ lahˇ jeˬ beh”\nLaꞈ k’aˬ cehˇ tsaꞈ gaˬ.\n2. Dui Yeˬhawˇbaˬ gaˇ mˇ zaˬ.\nYawꞈ euˬ yawˇ deuˬ-ahˇ poˆ.\nUiˇ huiˬ ka hawˇ ngoeˇ eu yawˇ,\nbyoˆ iˇ ceuˆ iˇ yawˇ ahˇ,\nleh jeh poˆ laꞈ k’oeˇ caw ba.\nG’awˬ mya poˆ haw iˇ.\nBawˬdzaˬnymˇ ahˇ laˇ lehˇ,\nmaˬ tsehˆ leˇ ni kuˇ.\n3. Dui Yeˬhawˇbaˬ guiˇ maꞈ pyeuꞈ,\nKa li k’ehˇ dawˬ mˇ.\nGuiˇ deuˆ iˇ keu ka kuꞈ awˇ,\nk’aˬ duˬ ni deuˆ iˇ ma.\nYahˇ yahˇ-ehˇ ya dehꞈ ya mˇ k’awꞈ,\nmyah luꞈ saˇ jaˇ ziꞈ.\nGuˆ eu jeˬ ahˇ ya puˬ,\ntsaˬ jeˬ maˬ byehˇ dzeh.\n(Peˇ. 6:11, 14; Piˆ. 1:7; Piˇ. 2-ahˇ haw.)\nAˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-euˬ guiˇ maꞈ pyeuꞈ (Dawˬ caˇ 71)


Yawˬ jeˬ na jaˆ-eu Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ aˬ jeˬ miˇ neh biꞈ-eu nga? | Dzaw ngeh zmˬ-eu dmˬ\n“Nga maꞈ-euˬ Miˬyehˇ-oˇ, guiˬ lahˬ huiˬ dui dui miˇ-a. Yaw shehꞈ k’ahˬ sehˇ huiˬ dui dui-eu nawˬ-euˬ tsawˇ myahˇ-ahˇ nga maꞈ ja ceuˬ-eu ma.”—1 Laˬsaˬbaˬ 29:13.\nDawˬ caˇ: 80, 50\nNawˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ noeˬ nya?\nYeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ aˬ jeˬ miˇ neh, aˬ dui-euˬ poeˬ-eu myawˬ gahˬ deuˬ-ahˇ bi biꞈ k’oꞈ mawꞈ-eu nga?\nYeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ hu-euˬ gaˇ mˇ zaˬ deuˬ, Miˬyehˇ-euˬ zaˬ lahˇ deuˬ-euˬ gaˇ-ahˇ, pyuˇ paw g’aˬ aˬ joˆ-ehˇ biꞈ-euˬ nga?\nNymˇ iˬ nah aˇ maꞈ aˇ muˇ pyuˇ damˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ zmˬ-eu nga?\n1, 2. Yeˇhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ nui ma muiˬ nehˬ-eu nga?\nYeˬhawˇbaˬ nui ma muiˬ dui dui-eu Miˬyehˇ pyeuꞈ meh. Aˬ dui k’aˇ jaˆ-eu jeˬ dawˬ tawˆ luꞈ aˬ yawꞈ jawˇ gaˇ neh oe-euˬ tehꞈ meh. Miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ yaw poeˬ jeˬ k’aˇ ngeuˇ-eu aˬ yawꞈ-euˬ pyeuꞈ-awˇ, dehꞈ-eu jeˬ dehꞈ daˆ leꞈ nya ni, aˬ yawꞈ heu deuˬ-ahˇ zmˬ-eu meh. (Ja ceuˬ 104:13-15; Haˬgaiˇ 2:8) Tiˬ poˆ na Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-euˬ zaˬ lahˇ deuˬ loˬ-eu jeˬ-ahˇ lehˬ hmˬ nehˬ-eu g’aˇ duˬ, poeˬ-eu jeˬ heu deuˬ-ahˇ zahˬ leˇ paˬ-ehˇ zmˬ-eu lehˇ, aˬ dui Jaˇliꞈ-ahˇ neh ya siˬ nya-euˬ ma.\n2 Yaw jeˬ ma jeˬ, Yeˬhawˇbaˬ Iˇsaˬleˬlaˆ tsawˇ haˬ deuˬ, bawˇ tsahˬ bawˇ dahˇ-ahˇ oeˬ tseˇ k’oꞈ keuˆ ni cah ngeh, maˬnaˆ kaˬ muˇ hawˇ-eu iˇ cuꞈ biꞈ nehˬ-euˬ meh. (Doˆ-iˇ-eu 16:35) Ehˇ mawꞈ-eu naˇ, aˬ yawꞈ maꞈ loˬ-eu jeˬ dawˬ tawˆ luꞈ za-eu meh. (Neˬhaˬmiˇ 9:20, 21) K’oeˇ naˇ, Yeˬhawˇbaˬ bawˇlawˇpeh Eˇliˇshehˇ-ahˇ baoˬ biꞈ-awˇ, saˇ jaˇ ziꞈ-eu miˬ coeˬ miˬ ma tiˬ g’aˬ-ahˇ tsiˇ bi dawˆ byah nehˬ-euˬ meh. Miˬyehˇ neh biꞈ-euˬ laꞈ sawˬ heu baˬ da neh, aˬ yawꞈ pehˬ dziˇ dzoˆ tsoeˬ jiˇ nya-euˬ uˬ taꞈ, aˬ yawꞈ pehˬ dehꞈ tawꞈ leꞈ nya ni jiˇ pyuˇ dzeˇ laˇ-euˬ meh. (2 Sahˬpaˬ 4:1-7) K’oeˇ naˇ, Yeˬhawˇbaˬ neh caw ba-euˬ laꞈ k’oeˇ, Yeˬsuˇ zahˬ leˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu jeˬ jahˇ-awˇ bi dzaˬ nya-euˬ uˬ taꞈ, pyuˇ loˬ ngeh jiˇ biꞈ nehˬ nya-euˬ meh.—Maꞈtehˬ 15:35-38; 17:27.\n3. Aˬ dui heu kawˆ-ahˇ aˬ jeˬ jeˇ gaˇ kawˆ ja sawˇ-eu nga?\n3 Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ neh beh taˬ-euˬ jeˬ-ahˇ caw ba-eu g’aˇ duˬ, aˬ geu jeˬ-ahˇ maˬ kaˬ zmˬ nya-eu meh. Ehˇ k’awꞈ, aˬ yawꞈ aˬ dui-ahˇ yawˬ ha k’aˇ g’eh nya-eu loꞈ-ehˇ, aˬ yawꞈ-euˬ aˇ maꞈ aˇ muˇ-ahˇ g’aˬ bi biꞈ mawꞈ-eu meh. (Doˆ-iˇ-eu 36:3-7; Dawˬdaˬ 3:9-ahˇ gui.) Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ aˬ jeˬ miˇ neh, aˬ dui-euˬ poeˬ-eu myawˬ gahˬ deuˬ-ahˇ bi biꞈ k’oꞈ mawꞈ-eu nga? Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ hu-euˬ gaˇ mˇ zaˬ deuˬ, Miˬyehˇ-euˬ zaˬ lahˇ deuˬ-euˬ gaˇ-ahˇ, pyuˇ paw g’aˬ aˬ joˆ-ehˇ biꞈ-euˬ nga? Nymˇ iˬ nah aˇ maꞈ aˇ muˇ pyuˇ damˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ zmˬ-eu nga? Gaˇ kawˆ heu deuˬ-ahˇ heu kawˆ laꞈ k’oeˇ dawˬ k’oꞈ biꞈ meh.\nAˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ aˬ jeˬ miˇ neh ya biꞈ-eu nga?\n4. Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ-ahˇ g’aˬ biꞈ ngeh, aˬ yawꞈ-ahˇ aˬ jeˬ bi mawˇ-eu nga?\n4 Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ biꞈ-eu heu naˇ, aˬ yawꞈ-ahˇ gaˬ-awˇ aˇ poeˬ taˬ baw-eu miˇ neh ma. Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ neh aˬ dui-euˬ g’aˇ duˬ mˇ-euˬ jeˬ-ahˇ shaˇ noeˬ ngeh, aˬ dui aˬ yawꞈ-ahˇ guiˬ lahˬ huiˬ dui dui-eu meh. Sahˬ paˬ Daˬbiˇ uˬ duˬ tahˬ nymˇ tsoˆ gaˇ loˬ-eu jeˬ-ahˇ ngehˬ keuˆ ngeh, aˬ dui k’aˇ jaˆ-eu jeˬ dawˬ tawˆ luꞈ Yeˬhawˇba-euˬ tehꞈ meh lehˇ ehˇ-eu meh. Aˬ dui aˬ yawꞈ-ahˇ biꞈ k’oꞈ nehˬ-eu heu k’awꞈ aˬ yawꞈ neh biꞈ-euˬ k’oeˇ gaˇ neh biꞈ-eu tehꞈ ma lehˇ ehˇ-euˬ loꞈ-ehˇ g’eh-eu ma.—1 Laˬsaˬbaˬ 29:11-14-ahˇ gui.\n5. Yawˬ ha-euˬ g’aˇ duˬ tehꞈ-ehˇ maˬ shaˇ noeˬ ni biꞈ-eu jeˬ heu naˇ, maˇ diˇ uˬ duˬ tahˬ-eu jeˬ laꞈ k’oeˇ aˬ joˆ-ehˇ aˇ yeˇ huiˬ-eu jeˬ pyeuꞈ nga?\n5 Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ biꞈ-eu heu naˇ, aˬ yawꞈ-ahˇ uˬ duˬ tahˬ-eu jeˬ jiˇ pyeuꞈ-eu miˇ neh ma. Kuiˇlaꞈ Yoˇhaˬ yaw sahˇ laꞈ k’oeˇ mˬ taˆ jawˇ-eu Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ mˇ zaˬ deuˬ ‘Nga maꞈ-euˬ Yeˬhawˇbaˬ Miˬyehˇ-oˇ, yawˬ jeˬ na luꞈ nawˬ neh beh-awˇ, nawˬ-euˬ nui k’ahˇ baˬ da baˇ neh, jaˆ luꞈ jawˇ luꞈ-eu baˬ da neh, yaw shehꞈ k’ahˬ sehˇ maˬ ehˇ, taˬ huiˬ taˬ mahˇ-eu jeˬ maˬ ehˇ, baoˬ maˬ ehˇ, nawˇ za geuˇ-eu meh’ lehˇ ehˇ gaˇ ya mawˇ-euˬ meh. (Pah mehˬ-eu-eu 4:11) Yeˬhawˇbaˬ ciˬ huiˬ ciˬ mahˇ-eu jeˬ hawˇ-eu, yaw zeu baw-eu jeˬ-ahˇ za geuˇ-eu yaw duˬ baw-eu miˇ neh, aˬ dui aˬ yawꞈ-ahˇ k’aˇ muiˬ dzehˬ-eu jeˬ biꞈ nehˬ mawꞈ-eu ma. Yeˬhawˇbaˬ Moˇseˬ-ahˇ zmˬ-awˇ Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ-ahˇ, tiˬ k’oꞈ-ahˇ smˬ poˆ bawˬ-iˬ jahˇ lehˇ dawˬ biꞈ-euˬ meh. Bawˬ-iˬ jahˇ-eu heu naˇ, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ biꞈ-eu jeˬ nehˬ-ehˇ taꞈ-eu uˬ duˬ tahˬ-eu jeˬ laꞈ k’oeˇ neh tiˬ jeˬ pyeuꞈ meh. Zaˬ lahˇ deuˬ-ahˇ “aˬ yawꞈ g’aˬ yawꞈ, yawꞈ ngehꞈ-ehˇ maˬ laˇ ni, laꞈ sawˬ ya yuˇ laꞈ meh” lehˇ ehˇ taˬ-euˬ meh. (Dawˬmehˬmehˬ-eu 16:16) Nymˇ iˬ nah, yawˬ ha-euˬ g’aˇ duˬ tehꞈ-ehˇ maˬ shaˇ noeˬ ni biꞈ-eu jeˬ heu naˇ, aˬ dui-euˬ uˬ duˬ tahˬ-eu jeˬ laꞈ k’oeˇ aˇ yeˇ huiˬ-eu tiˬ jeˬ pyeuꞈ-awˇ, toˆ-ehˇ jahˇ-eu teu naˇ, aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-euˬ aˇ maꞈ aˇ muˇ-euˬ gaˇ-ahˇ aˇ poeˬ taˬ baw-awˇ g’aˬ biꞈ-eu lehˇ mˇ mawˇ-eu jeˬ pyeuꞈ-eu meh.\n6. Biꞈ-eu jeˬ heu naˇ, aˬ dui-euˬ g’aˇ duˬ aˬ jeˬ miˇ neh muiˬ nga? (Dahˬ beh-eu baˇ-ahˇ haw.)\n6 Aˬ dui-euˬ g’aˇ duˬ za-eu paw dzeˇ tehꞈ-ehˇ maˬ ngeuˇ-eu, nui ma keuˆ-awˇ ya biꞈ-eu heu naˇ, muiˬ-eu tiˬ jeˬ pyeuꞈ meh. (Dawˬdaˬ 29:21-ahˇ gui.) Shaˇ noeˬ haw sheˇ, zaˬ tiˬ g’aˬ aˬ da aˬ ma neh biꞈ-euˬ kaˬ muˇ aˇ poeˬ laꞈ k’oeˇ neh yuˇ doˆ-awˇ, aˬ da aˬ ma-ahˇ laꞈ sawˬ zeuˇ nehˬ ngeh, laꞈ sawˬ teu aˬ da aˬ ma-euˬ nui ma-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ g’eh leˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu nga? Maˬ ngeuˇ naˇ, aˬ da aˬ ma-euˬ iˇ kahˇ-ahˇ jawˇ-awˇ huˬ mehˬ mehˬ-eu zaˬ guˬ zaˬ tiˬ g’aˬ, iˇ kahˇ ngaˬ poeˬ hawˇ-eu nymˇ jiˇ dzaˬ poeˬ dawˇ poeˬ g’aˇ duˬ pyuˇ ui cuiˆ na caw ba nehˬ-eu aˇ baˇ-ahˇ shaˇ noeˬ haw sheˇ, aˬ da aˬ ma zaˬ toˆ-ehˇ jahˇ nehˬ laꞈ gaˇ maˬ noeˬ tmˬ-a, ehˇ k’awꞈ pyuˇ teu-ahˇ laꞈ k’aˬ tiˬ cehˇ yuˇ taˬ meh. Aˬ jeˬ miˇ neh? Aˬ jeˬ miˇ ehˇ naˇ, zaˬ aˬ da aˬ ma neh aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ g’aˇ duˬ mˇ-euˬ jeˬ-ahˇ guiˬ lahˬ k’oꞈ-eu lehˇ mˇ mawˇ-eu jeˬ pyeuꞈ-eu miˇ neh meh. Teu gaˇ duˇ ni aˬ dui-euˬ poeˬ-eu jeˬ aˬ yawꞈ-ahˇ bi biꞈ-eu heu naˇ, aˬ dui-ahˇ muiˬ-eu jeˬ pyeuꞈ meh lehˇ Yeˬhawˇbaˬ siˬ nya-eu meh.\nGaˇ hu-euˬ Miˬyehˇ gaˇ mˇ zaˬ deuˬ aˬ joˆ-ehˇ biꞈ-euˬ nga?\n7, 8. Gaˇ hu-euˬ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ zaˬ lahˇ deuˬ pyuˇ damˬ-eu paw aˬ joˆ-ehˇ mˇ mehˬ yaꞈ-euˬ nga (a) Gaˇ tiˬ jeˬ na-euˬ g’aˇ duˬ? (b) Miˬyehˇ-euˬ gaˇ-ahˇ g’aˬ biꞈ-eu g’aˇ duˬ?\n7 Aˬ dui Jaˇliꞈ laꞈ k’oeˇ neh, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ zaˬ lahˇ deuˬ Miˬyehˇ-euˬ gaˇ-ahˇ g’aˬ biꞈ-eu g’aˇ duˬ, pyuˇ damˬ dawˆ-euˬ lehˇ ya siˬ nya-euˬ ma. Tiˬ poˆ na aˬ yawꞈ maꞈ tiˬ jeˬ na tsoˆ gaˇ biꞈ-euˬ meh. Yaw jeˬ ma jeˬ, Moˇseˬ Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ-ahˇ, sehˬ g’awˆ tsoˆ gaˇ pyuˇ bi damˬ-eu g’aˇ duˬ g’aˬ biꞈ-euˬ meh. K’oeˇ naˇ Daˬbiˇ k’awꞈ uˬ duˬ tahˬ nymˇ tsoˆ-eu g’aˇ duˬ toˆ-ehˇ jahˇ-euˬ meh. (Doˆ-iˇ-eu 35:5; 1 Laˬsaˬbaˬ 29:5-9) Sahˬ paˬ Yawˇshaˆ uˆ lahˇ-eu aˇ yamˬ-ahˇ, piˇ ma deuˬ zaˬ lahˇ deuˬ neh damˬ-euˬ pyuˇ neh uˬ duˬ tahˬ nymˇ laˆ muiˬ-euˬ meh. (2 Sahˬpaˬ 12:4, 5) Dahˬ beh-euˬ Ka li zaˬ deuˬ k’awꞈ, Yuˇdaˆ-euˬ miˇ k’ahˬ hawˇ-eu teu gaˇ jawˇ-eu mehˇ nmˇ deuˬ-ahˇ mehꞈ-eu shuꞈ-eu jeˬ keuˆ le-euˬ gaˇ kawˆ ya gaˬ ngeh, caw ba-eu g’aˇ duˬ yawˬ ha k’aˇ g’eh nya gaˇ neh pyuˇ damˬ-euˬ meh.—G’aˬk’ehˇ 11:27-30.\n8 Gaˇ hu Yeˬhawˇbaˬ-euˬ zaˬ lahˇ deuˬ, Miˬyehˇ-euˬ gaˇ-ahˇ sheuˬ g’eh luꞈ-eu deuˬ-ahˇ pyuˇ caw ba nehˬ-euˬ meh. Yaw jeˬ ma jeˬ, Moˇseˬ-euˬ zahˇ dawˬ-ahˇ Leˬbiˇ tsawˇ haˬ deuˬ jeˬ biˇ maˬ oꞈ-eu miˇ neh, dzeˇ-eu Iˇsaˬleˬlaˆ tsawˇ haˬ deuˬ aˬ yawꞈ maꞈ neh k’aˇ yuˇ laꞈ-euˬ tseˇ bymˇ tiˬ bymˇ ya biꞈ nehˬ-eu meh. Teu miˇ neh Leˬbiˇ tsawˇ haˬ deuˬ sehˬ g’awˆ laꞈ k’oeˇ mˇ-eu gaˇ-ahˇ haw tsoˆ taˬ nya-eu meh. (Bawˇtsahˬ 18:21) Teu gaˇ duˇ ni, nui ma keuˆ-eu zaˬ miˬ aˬ buˇ deuˬ k’awꞈ, Yeˬsuˇ hawˇ-eu kuiˇ laꞈ deuˬ-ahˇ g’aˬ biꞈ-eu g’aˇ duˬ, aˬ yawꞈ maꞈ jaˆ-eu jeˬ-ahˇ zmˬ-euˬ meh.—Luˇkaꞈ 8:1-3.\n9. Gaˇ hu ba pyuˇ damˬ aˬ gaˇ neh za-euˬ nga?\n9 Pyuˇ damˬ heu deuˬ g’awˬ mya gaˇ neh laˇ-euˬ meh. Sehˬ g’awˆ tsoˆ gaˇ damˬ-euˬ Iˇsaˬleˬlaˆ heu deuˬ naˇ, aˬ yawꞈ maꞈ neh Iˇjiˇtuˆ miˇ k’ahˬ-ahˇ neh yuˇ leꞈ-euˬ poeˬ-eu myawˬ gahˬ deuˬ damˬ nehˬ-euˬ k’awꞈ pyeuꞈ nya meh. (Doˆ-iˇ-eu 3:21, 22; 35:22-24) Dahˬ beh-euˬ Ka li zaˬ deuˬ tiˬ g’aˬ na, aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ deh ma maˬ ehˇ, iˇ kahˇ-ahˇ jaˆ-eu myawˬ gahˬ deuˬ maˬ ehˇ ahˬ-awˇ, za-euˬ pyuˇ deuˬ kuiˇ laꞈ deuˬ-ahˇ biꞈ nehˬ iˇ-euˬ meh. Kuiˇ laꞈ deuˬ k’awꞈ pyuˇ teu shaˬ-eu mehˇ nmˇ deuˬ-ahˇ caw ba nehˬ-euˬ meh. (G’aˬk’ehˇ 4:34, 35) Ka li zaˬ nui deuˬ k’awꞈ, gaˇ heu-ahˇ caw ba nya-eu g’aˇ duˬ, aˬ myah luꞈ pyuˇ yuˇ paˆ taˬ-eu meh. (1 Gawˇliˬtu 16:2) Teu miˇ neh, iˇ shaˬ maˬ ehˇ, smˇ muiˬ maˬ ehˇ, yawˬ g’aˬ na luꞈ tiˬ jeˬ na biꞈ nya-eu meh.—Luˇkaꞈ 21:1-4.\nNymˇ iˬ nah aˬ dui aˬ joˆ-ehˇ biꞈ-eu nga?\n10, 11. (a) Nui ma keuˆ-eu dahˬ beh-euˬ Ka li zaˬ deuˬ-ahˇ aˬ dui aˬ joˆ-ehˇ dzaw geuꞈ nya-eu nga? (b) Miˬyehˇ Miˇk’ahˬ gaˇ-ahˇ g’aˬ biꞈ-eu nehˬ-ehˇ taꞈ leˇ-awˇ nawˇ aˬ joˆ-ehˇ noeˬ nya?\n10 Nymˇ iˬ nah aˬ dui aˇ pyaˇ daˬ taˬ-euˬ gaˇ tiˬ jeˬ na-euˬ g’aˇ duˬ pyuˇ ya damˬ-eu k’awꞈ pyeuꞈ nya meh. Yaw jeˬ ma jeˬ, aˇ muˇ Bawˬdzaˬnymˇ laˆ saˆ-eu maˬ ngeuˇ naˇ tsoˆ paˇ-eu g’aˇ duˬ hawˇ-eu, nawˬ-euˬ miˇ k’ahˬ-ahˇ-euˬ saˇ naˇ laˆ saˆ-eu g’aˇ duˬ meh. K’oeˇ uˬ taꞈ smˬ nah mehˬ bawˬ-ahˇ jiˇ leˇ-euˬ pyuˇ-ahˇ maˬ ehˇ, uˬ jeˬ jaˬ lehˇ baˬ da neh shaˬ laˇ-euˬ mehˇ nmˇ deuˬ-ahˇ maˬ ehˇ ya caw ba-awˇ, aˬ dui neh damˬ-euˬ pyuˇ heu, miˇshaˬnaˬliˬ hawˇ-eu, dzehˬ-eu huˬ mehˬ mehˬ-eu deuˬ-ahˇ maˬ ehˇ, aˇ maꞈ-ahˇ sheuˬ g’eh-eu g’aˬ hawˇ-eu miˇ k’ahˬ doe ni jaˆ-eu saˇ naˇ yaw huiˬ yaw nyiˇ-ahˇ mˇ luꞈ-eu mehˇ nmˇ deuˬ-ahˇ maˬ ehˇ caw ba nehˬ-eu meh. Nawˬ-euˬ aˇ muˇ aˬ myah luꞈ huiˬ-eu bawˬdzaˬnymˇ tsoˆ gaˇ maˬ ehˇ, yawˬ k’ahˬ yawˬ-ahˇ-euˬ aˬ dui-euˬ mehˇ nmˇ deuˬ-euˬ bawˬdzaˬnymˇ tsoˆ gaˇ maˬ ehˇ caw ba nehˬ-eu meh.\n11 Aˬ dui yawˬ g’aˬ na luꞈ aˇ saˬ saˬ-eu saˇ ka laꞈ k’oeˇ mˇ luꞈ-eu Yeˬhawˇbaˬ-euˬ aˇ maꞈ aˇ muˇ-euˬ gaˇ heu-ahˇ g’aˬ biꞈ-eu g’aˇ duˬ pyuˇ damˬ nya meh. Pyuˇ damˬ-eu heu myaˬ ni naˇ, tsawˇ myahˇ maˬ bi siˬ-a. Aˬ dui bawˬdzaˬnymˇ-euˬ bawˬ keuˆ-ahˇ dawˆ ngeh maˬ ehˇ, g’oeˇsaiˇ jw.org paw neh damˬ ngeh maˬ ehˇ, aˬ dui pyuˇ aˇ myaˆ ni damˬ-euˬ lehˇ maˬ bi siˬ. Ehˇ k’awꞈ, nawˬ neh damˬ-euˬ pyuˇ cuiˆ iˇ nya lehˇ noeˬ naˇ lawˇ neh? Maˇ diˇ naˇ aˇ maꞈ aˇ muˇ neh za-euˬ pyuˇ damˬ heu myaˬ tiˬ paˆ, tiˬ g’aˬ tehꞈ-ehˇ g’awˬ mya ni damˬ-eu gaˇ neh za-euˬ pyuˇ maˬ ngeuˇ-a, tiˬ g’aˬ cuiˆ cuiˆ-ehˇ damˬ-eu gaˇ neh za-euˬ meh. Pyuˇ g’awˬ mya ni maˬ ahˇ-eu aˬ dui mehˇ nmˇ deuˬ k’awꞈ, Maˬgeˬdawˇniˆ miˇ k’ahˬ-ahˇ jawˇ-eu dahˬ beh-euˬ Ka li zaˬ deuˬ-ahˇ dzaw geuꞈ-eu meh. Aˬ yawꞈ maꞈ “yaw shaˬ shaˬ dui dui k’awꞈ” bi damˬ nehˬ laꞈ lehˇ shaˇ-awˇ nui ma keuˆ-eu jeˬ mˇ mawˇ-eu meh.—2 Gawˇliˬtu 8:1-4.\n12. Aˇ maꞈ aˇ muˇ pyuˇ damˬ deuˬ-ahˇ saˇ tiˇ taˬ dui dui-eu laꞈ k’oeˇ aˬ joˆ-ehˇ zmˬ-eu nga?\n12 Uˆ lahˇ-eu aˇ muˇ pyuˇ damˬ deuˬ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ-eu laꞈ k’oeˇ, yaw gahˇ gahˇ lehˇ zmˬ-eu meh. (Maꞈtehˬ 24:45) Aˬ yawꞈ maꞈ yaw muiˬ-ehˇ tseˇ mˇ nya ni g’aˇ duˬ guiˬ lahˬ shaˇ-awˇ, pyuˇ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ zmˬ-eu lehˇ yaw muiˬ-ehˇ shaˇ noeˬ-eu meh. (Luˇkaꞈ 14:28) Jaˇliꞈ-euˬ saˇ ka-ahˇ, pyuˇ damˬ-ahˇ haw piˇ-eu deuˬ pyuˇ heu Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ uˬ duˬ tahˬ gaˇ tehꞈ-ehˇ zmˬ-eu ngaˇ laˬ lehˇ, yaw muiˬ-ehˇ haw-eu meh. Yaw jeˬ ma jeˬ, Eˇzaˬlaˬ Paˇshaˇ sahˬ paˬ neh biꞈ-euˬ poeˬ-eu myawˬ gahˬ deuˬ yuˇ-awˇ, Yeˬluˇsaˬlehˬ meuˬ-ahˇ g’oˆ laˇ-euˬ meh. Teu laꞈ k’oeˇ shuiˇ, pyuˇ, poeˬ-eu myawˬ gahˬ nui deuˬ jiˇ keuˬ-awˇ, nymˇ iˬ nah sawˇ leꞈ ngeh, dawˬlaˬ 100 lam byah-eu meh. Eˇzaˬlaˬ pyuˇ damˬ heu deuˬ-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ neh biꞈ-euˬ laꞈ sawˬ pyeuꞈ-eu lehˇ haw-eu miˇ neh, gaˇ pehˇ gaˇ la-ahˇ myawˬ gahˬ heu deuˬ-ahˇ yaw muiˬ-ehˇ haw piˇ lehˇ ehˇ nehˬ-euˬ meh. (Eˇzaˬlaˬ 8:24-34) K’oeˇ naˇ kuiˇ laꞈ Pawˇluˆ jiˇ ni, Yuˇdaˆ miˇ k’ahˬ-ahˇ shaˬ luꞈ-eu mehˇ nmˇ deuˬ-ahˇ caw ba-eu g’aˇ duˬ pyuˇ laˆ uiˬ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ pyuˇ yuˇ-awˇ iˇ-eu deuˬ “ Sahˬpaˬ Miˬyehˇ mehˬ shi tehꞈ-ehˇ maˬ ngeuˇ ni, tsawˇ haˬ zaˬ-euˬ mehˬ shi k’awꞈ dawˇ coe ni mˇ-eu” lehˇ bi siˬ duˬ-euˬ meh. (2 Gawˇliˬtu 8:18-21-ahˇ gui.) Nymˇ iˬ nah aˬ dui-euˬ aˇ maꞈ aˇ muˇ Eˇzaˬlaˬ hawˇ-eu Pawˇluˆ-ahˇ dzaw geuꞈ-awˇ, pyuˇ damˬ deuˬ-ahˇ saˇ tiˇ taˬ dui dui-eu laꞈ k’oeˇ zmˬ-eu meh.\n13. Dzeuˇ laꞈ-euˬ heu kaˬ-ahˇ, aˇ maꞈ aˇ muˇ tiˬ jeˬ na aˬ jeˬ miˇ neh laˆ paˇ-euˬ nga?\n13 Nymˇ jiˇ tiˬ jiˇ na-aˬ, za laˇ-eu pyuˇ naˆ maˬ tseˇ maˬ ya zmˬ-eu g’aˇ duˬ, pyuˇ zmˬ jeˬ zmˬ kawˆ laˆ paˇ nya-eu meh. Maˬ ngeuˇ naˇ aˬ yawꞈ maꞈ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ-ahˇ heu naˆ maˬ tseˇ mˇ nya ni, yawˬ awˬ awˬ-ehˇ dehꞈ nya-eu jeˬ-ahˇ k’awꞈ poˆ nya-eu meh. Yeˬhawˇbaˬ-euˬ aˇ maꞈ aˇ muˇ k’awꞈ teu loꞈ-ehˇ jahˇ-euˬ meh. Dzeuˇ laꞈ-euˬ heu kaˬ-ahˇ, aˇ maꞈ aˇ muˇ laꞈ k’oeˇ nui ma ahˇ laˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu gaˇ yaw shuiꞈ tiˬ hmˬ jaˆ laˇ-euˬ meh. K’oeˇ naˇ, tiˬ poˆ na-aˬ, za laˇ-euˬ pyuˇ naˆ maˬ tseˇ jiˇ leˇ-eu miˇ neh, aˇ maꞈ aˇ muˇ k’awꞈ, nui ma keuˆ-eu laꞈ k’oeˇ damˬ nehˬ laꞈ-eu pyuˇ deuˬ-ahˇ, gaˇ deuˬ-ahˇ mˇ ngeh yui yui-ehˇ zmˬ nya ni leh jeh-eu nymˇ jiˇ tiˬ jiˇ loꞈ-ehˇ, yaw muiˬ-ehˇ zmˬ nya ni leh jeh-eu meh.\nNawˬ neh pyuˇ damˬ-eu jeˬ-ahˇ neh gaˇ dahˇ tsoeˬ-eu jeˬ za\nNawˬ neh damˬ nehˬ-euˬ pyuˇ miˇ k’ahˬ doe ni jawˇ-eu deuˬ-ahˇ caw ba (Aˇ deuˆ 14-16-ahˇ haw)\n14-16. (a) Nawˬ neh damˬ-euˬ pyuˇ-ahˇ, aˬ joˆ-ehˇ zmˬ-eu nga? (b) Aˇ maꞈ mˇ luꞈ-eu gaˇ nawˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ gaˇ dahˇ tsoeˬ nga?\n14 Yaw tsaˬ yaw dawˇ laꞈ k’oeˇ jawˇ luꞈ-eu myahˇ laˇ-euˬ deuˬ ehˇ-eu, nymˇ aˇ maꞈ aˇ muˇ laꞈ k’oeˇ neh gaˇ hu naˆ maˬ tseˇ keu ka g’awˬ mya jeˬ za luꞈ ma. Nymˇ aˬ dui jw.org hawˇ-eu jw tiˬbiˬ jaˆ luꞈ-awˇ, Muiˬ-eu shawˇ-eu Miˇ shuiꞈ dawˬ paˇ Jaˇliꞈ k’awꞈ g’awˬ mya jeˬ-euˬ dawˬ neh jaˆ-eu ma. 2014/2015-ahˇ miˇ k’ahˬ-euˬ mehˬ bawˬ smˬ nah-ahˇ-euˬ gaˇ kawˆ uˬ dzah naˇ, “Miˬyehˇ-euˬ Miˇk’ahˬ . . . -ahˇ jeˬ huˬ poˆ” lehˇ meh. Mehˬ bawˬ heu miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ miˇ k’ahˬ 14 k’ahˬ-ahˇ, huiˬ dui dui-eu baw duiˇ behˆ duˬ-ahˇ jahˇ-awˇ, teu gaˇ k’aˇ iˇ-euˬ deuˬ k’awꞈ laꞈ k’aˬ cehˇ dui dui-eu meh.\n15 G’awˬ mya g’aˬ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ aˇ maꞈ aˇ muˇ-ahˇ neh za-euˬ jeˬ-ahˇ guiˬ lahˬ huiˬ-eu meh. Yaw jeˬ ma jeˬ, Eˇshaˬ paw pyawˬ-ahˇ Miˬyehˇ gaˇ mˇ laˇ-euˬ aˇ gm tiˬ gm ehˇ-eu, “Nga nyaꞈ-ahˇ meuˬ meuˬ zaˬ-ahˇ bi mˇ iˇ laꞈ-euˬ miˇ neh, tiˬ poˆ na ngaˬ nyaꞈ-ahˇ nymˇ gawˬ gawˬ laˇ-awˇ, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ aˇ naˆ ni huiˬ-eu lehˇ k’awꞈ maˬ noeˬ doˆ coeˇ nya. Ehˇ k’awꞈ, jw tiˬbiˬ g’awˬ mya kawˆ-ahˇ ya haw-euˬ taꞈ naˇ, nga nyaꞈ-ahˇ k’awꞈ miˇ k’ahˬ doe ni jawˇ-eu mehˇ nmˇ deuˬ laꞈ k’oeˇ keuˬ luꞈ ma lehˇ noeˬ laˇ-euˬ meh. Nga nyaꞈ jawˇ gaˇ jawˇ-eu mehˇ nmˇ deuˬ k’awꞈ jw tiˬbiˬ heu ya haw gaˇ nui ma cehˇ tahˬ tahˬ dui dui-awˇ, aˬ yawꞈ maꞈ yawˬ siˬ na luꞈ doˆ laˇ-eu tiˬbiˬ heu haw g’aˬ ngeh, uˆ lahˇ-eu aˇ muˇ nehˬ-ehˇ g’oeˇ dzehˬ laˇ-awˇ, gaˇ hu naˆ maˬ tseˇ, nymˇ Miˬyehˇ-euˬ aˇ maꞈ aˇ muˇ laꞈ k’oeˇ-euˬ tiˬ g’aˬ ya pyeuꞈ-eu nui k’ahˇ shiˇ dzehˬ nya lehˇ ehˇ-eu tiˬ k’ehˬ maˬ kaˬ ya gaˬ-eu meh.”\n16 Nymˇ miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ Bawˬdzaˬnymˇ 2,500 nymˇ dawˬ peh tsoˆ-eu, maˬ ngeuˇ naˇ, laˆ saˆ luꞈ-eu meh. Hahˬduˇlaˬ miˇ k’ahˬ-ahˇ jawˇ-eu mehˇ nmˇ tiˬ g’aˬ, tiˬ nah aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ Bawˬdzaˬnymˇ lehˇ baw laˇ law nmˇ-aˬ lehˇ noeˬ nya lehˇ ehˇ-eu meh. Ehˇ loꞈ-ehˇ, nymˬ-mˇ maˇ diˇ pyeuꞈ laˇ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ maꞈ ehˇ-eu, “Miˇ k’ahˬ doe ni jawˇ-eu Yeˬhawˇbaˬ-euˬ nymˇ jiˇ laꞈ k’oeˇ neh nga maꞈ k’awꞈ tiˬ deuˬ ya pyeuꞈ-eu nui k’ahˇ shiˇ dui dui-awˇ, mehˇ nmˇ deuˬ nehˬ-ehˇ laꞈ k’aˬ cehˇ dui dui miˇ-a.” Aˬ yawꞈ maꞈ loꞈ-ehˇ duˇ ni, mehˇ nmˇ g’awˬ mya g’aˬ k’awꞈ, aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ dawˬ paw neh Jaˇliꞈ hawˇ-eu paˇ dmˬ nui deuˬ-ahˇ za ngeh maˬ ehˇ, uˬ jeˬ jaˬ lehˇ baˬ da neh shaˬ luꞈ ngeh mehˇ nmˇ deuˬ-euˬ caw ba-euˬ jeˬ-ahˇ za ngeh maˬ ehˇ, maˬ ngeuˇ naˇ, meuˬ meuˬ ma-ahˇ hawˇ-eu, tsawˇ haˬ uiˬ gaˇ tsaꞈ gaˬ ngeh nui ma ahˇ-eu deuˬ-ahˇ ya mawˇ ngeh maˬ ehˇ, toˆ-ehˇ g’eh leˇ-eu meh.\n17. Nymˇ iˬ nah Yeˬhawˇbaˬ-euˬ aˬ yawꞈ-euˬ aˇ maꞈ aˇ muˇ-ahˇ caw ba luꞈ-eu lehˇ, aˬ dui aˬ joˆ-ehˇ si nya-eu nga?\n17 Yeˬhawˇbaˬ-euˬ Saˇ kiˇ maˬ ngeuˇ-eu deuˬ g’awˬ mya ni, gaˇ heu deuˬ-ahˇ pyuˇ damˬ teu cuiˆ neh tehꞈ-ehˇ aˬ joˆ-ehˇ mˇ doˆ laꞈ nya-eu nga lehˇ zahˬ leˇ-eu meh. Gaˇ mˇ duˬ yaw huiˬ tiˬ tsahˇ-euˬ baw leˬ tiˬ g’aˬ, aˬ dui-euˬ paˇ dmˬ jahˇ doˆ duˬ tiˬ tsahˇ-ahˇ g’aˬ haw laˇ ngeh, mˇ luꞈ-eu gaˇ deuˬ dawˬ tawˆ luꞈ, g’aˬ gaˇ aˇ poeˬ maˬ yuˇ deuˬ neh mˇ luꞈ-awˇ, pyuˇ k’awꞈ tiˬ gaˇ-iˬ maˬ shaˇ ni, nui ma keuˆ-awˇ damˬ laꞈ-euˬ pyuˇ deuˬ neh tehꞈ-ehˇ, mˇ luꞈ gaˇ ya mawˇ ngeh zahˬ dui dui leˇ-awˇ, gaˇ heu mˇ pyeuꞈ nya-eu heu naˇ, naw maꞈ-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ caw ba-eu miˇ neh ngaˇ lehˇ, ngaˇ jah ma lehˇ aˬ yawꞈ ehˇ-eu meh. —Yawˇbaˆ 42:2.\nYeˬhawˇbaˬ-ahˇ biꞈ k’oꞈ ngeh guiˬ lahˬ za\n18. (a) Aˬ dui Miˬyehˇ Miˇk’ahˬ g’aˇ duˬ biꞈ ngeh, aˬ jeˬ jeˇ guiˬ lahˬ za-eu nga? (b) Aˬ dui zaˬ hawˇ-eu tsawˇ shuiꞈ-ahˇ k’awꞈ, toˆ-ehˇ jahˇ nya ni aˬ joˆ-ehˇ mehˬ nya-eu nga?\n18 Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ yaw zeu taˬ-awˇ, Miˬyehˇ Miˇk’ahˬ-euˬ gaˇ g’awˬ mya ni-ahˇ caw ba-eu aˬ kawˬ-aˬ jiˇ biꞈ taˬ-euˬ meh. Miˬyehˇ aˬ dui-ahˇ gaˇ teu deuˬ-ahˇ caw ba naˇ, guiˬ lahˬ biꞈ ma lehˇ kamˬ taˬ-euˬ meh. (Maˬlaˬkiˇ 3:10) Aˬ dui noeˬ dahˇ doe-awˇ nui ma keuˆ-eu laꞈ k’oeˇ biꞈ naˇ, yaw muiˬ-ehˇ ya dehꞈ daˆ leꞈ meh lehˇ Yeˬhawˇbaˬ saˇ jaˇ dzaˬ taˬ-euˬ meh. (Dawˬdaˬ 11:24, 25-ahˇ gui.) Aˬ dui biꞈ naˇ, laꞈ k’aˬ cehˇ laˇ meh lehˇ Miˬyehˇ paˇ ehˇ-eu meh. Aˬ jeˬ miˇ neh ehˇ naˇ, “za-eu naˆ maˬ tseˇ biꞈ-eu guiˬ lahˬ huiˬ dzehˬ meh.” (G’aˬk’ehˇ 20:35) Aˬ dui-euˬ zaˬ hawˇ-eu tsawˇ shuiꞈ deuˬ-ahˇ, ngehˬ-eu jeˬ hawˇ-eu mˇ-eu jeˬ neh, gaˇ heu-euˬ g’aˇ duˬ pyuˇ damˬ nehˬ nya-awˇ, guiˬ lahˬ g’awˬ mya jeˬ-ahˇ laꞈ k’aˬ ya cehˇ meh lehˇ, mehˬ nehˬ nya meh.\n19. Heu kawˆ laꞈ k’oeˇ nawˬ-ahˇ g’aˬ aˬ joˆ-ehˇ za laˇ nya?\n19 Aˬ dui k’aˇ jaˆ-eu jeˬ dawˬ tawˆ luꞈ Yeˬhawˇbaˬ neh biꞈ-euˬ tehꞈ meh. Aˬ dui aˬ yawꞈ-ahˇ biꞈ k’oꞈ nehˬ-eu heu naˇ, aˬ dui aˬ yawꞈ-ahˇ gaˬ-awˇ, aˬ yawꞈ neh aˬ dui-euˬ g’aˇ duˬ mˇ nehˬ laꞈ-euˬ jeˬ-ahˇ guiˬ lahˬ huiˬ-eu lehˇ mˇ mawˇ-eu jeˬ pyeuꞈ meh. (1 Laˬsaˬbaˬ 29:17) Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ uˬ duˬ tahˬ nymˇ tsoˆ gaˇ pyuˇ damˬ ngeh, aˬ yawꞈ maꞈ “nui ma keuˆ-eu laꞈ k’oeˇ Sahˬpaˬ Miˬyehˇ-ahˇ damˬ nehˬ-awˇ, pyuˇ shuiˇ myawˬ gahˬ g’awˬ mya ni uiˬ laˇ taˬ-euˬ gaˇ ya mawˇ ngeh, aˬ yawꞈ maꞈ laˬ k’aˬ cehˇ-eu meh.” (1 Laˬsaˬbaˬ 29:9) Aˬ dui k’awꞈ teu gaˇ duˇ ni, Yeˬhawˇbaˬ neh biꞈ laꞈ-euˬ jeˬ laꞈ k’oeˇ neh, aˬ dui aˬ yawꞈ-ahˇ biꞈ k’oꞈ naˇ, laꞈ k’aˬ cehˇ-eu jeˬ hawˇ-eu, nui k’ahˇ shiˇ-eu jeˬ-ahˇ za-eu yaw duˬ baw meh.\nAˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-euˬ aˇ maꞈ aˇ muˇ-euˬ gaˇ-ahˇ g’aˬ biꞈ-eu g’aˇ duˬ pyuˇ damˬ-eu heu naˇ, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ biꞈ k’oꞈ-eu jeˬ pyeuꞈ meh. Aˬ dui k’aˇ jaˆ-eu jeˬ dawˬ tawˆ luꞈ Yeˬhawˇbaˬ neh biꞈ-euˬ tehꞈ meh. Teu miˇ neh, aˬ dui pyuˇ damˬ-eu heu naˇ, aˬ dui aˬ yawꞈ-ahˇ biꞈ k’oꞈ-awˇ, gaˬ-eu lehˇ mˇ mawˇ-eu jeˬ pyeuꞈ meh


Dawˬ caˇ 100—Aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ nui ma keuˆ-awˇ ha geuꞈ | Ka li zaˬ-euˬ dawˬ caˇ\nREAD IN Abkhaz Acholi Afrikaans Akha Albanian Altai American Sign Language Amharic Arabic Armenian Aukan Aymara Azerbaijani Azerbaijani (Cyrillic) Baoule Bashkir Bassa (Cameroon) Batak (Karo) Batak (Simalungun) Batak (Toba) Belize Kriol Biak Bicol Bislama Boulou Bulgarian Cambodian Catalan Cebuano Chichewa Chin (Hakha) Chinese Cantonese (Simplified) Chinese Cantonese (Traditional) Chinese Mandarin (Simplified) Chinese Mandarin (Traditional) Chitonga Chitonga (Malawi) Chitumbuka Chiyao Chokwe Chol Chuvash Cibemba Cinyanja Croatian Damara Dangme Danish Dayak Ngaju Douala Drehu Dutch Edo Efik English Esan Estonian Ewe Faroese Fijian Finnish Fon French Fulfulde (Cameroon) Ga Georgian German Ghomálá’ Gokana Greek Guarani Gun Haitian Creole Hausa Herero Hiligaynon Hiri Motu Hungarian Iban Icelandic Igbo Iloko Indonesian Isoko Italian Japanese Javanese Kabiye Kachin Karen (S'gaw) Kazakh Khana Kikamba Kikaonde Kikongo Kikuyu Kiluba Kimbundu Kinyarwanda Kirghiz Kiribati Kirundi Kisi Kisonge Kongo Korean Kosraean Krio Kurdish Kurmanji (Caucasus) Kwangali Kwanyama Lahu Laotian Latvian Lhukonzo Lingala Lithuanian Lomwe Luganda Lunda Luo Luvale Macedonian Macua Malagasy Malay Malayalam Maltese Mam Mambwe-Lungu Mapudungun Marshallese Mauritian Creole Maya Mazatec (Huautla) Medumba Mingrelian Mixe (North Central) Mixtec (Guerrero) Moore Myanmar Nahuatl (Central) Nahuatl (Guerrero) Nahuatl (Huasteca) Nahuatl (Northern Puebla) Ndau Ndebele Ndebele (Zimbabwe) Nepali Ngabere Ngangela Ngiemboon Nias Nigerian Pidgin Norwegian Nyaneka Nyungwe Nzema Oromo Ossetian Otetela Palauan Pangasinan Papiamento (Curaçao) Persian Pidgin (Cameroon) Pidgin (West Africa) Polish Ponapean Portuguese Portuguese (Portugal) Quechua (Ancash) Quechua (Ayacucho) Quechua (Bolivia) Quechua (Cuzco) Quichua (Chimborazo) Quichua (Imbabura) Rarotongan Romanian Romany (Macedonia) Cyrillic Ronga Runyankore Russian Samoan Sangir Sango Saramaccan Sena Sepedi Serbian (Cyrillic) Serbian (Roman) Sesotho (Lesotho) Sesotho (South Africa) Setswana Seychelles Creole Shona Sidama Silozi Sinhala Slovenian Solomon Islands Pidgin Spanish Sranantongo Sunda Swahili Swedish Tagalog Tahitian Tarascan Tatar Telugu Thai Tigrinya Tiv Tojolabal Tok Pisin Totonac Tshiluba Tshwa Tsonga Turkish Tuvaluan Twi Ukrainian Umbundu Urhobo Uruund Venda Vietnamese Wallisian Wayuunaiki Welsh Wolaita Xhosa Yapese Yoruba Zapotec (Isthmus) Zulu\nAˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ nui ma keuˆ-awˇ ha geuꞈ\n1. Yeˬhawˇbaˬ maˇ maˇ ni ha geuꞈ jeˬ mˇ mawˇ.\nAˬ yawꞈ yawˬ g’aˬ na ahˇ tiˬ kawˆ loꞈ-ehˇ haw piˇ.\nTsawˇ muiˬ tsawˇ doeˇ k’oeˇ taˆ uˬ yehˇ uˬ tsaˇ ahˇ biꞈ.\nAˬ dui loˬ dzaˬ dawˇ deuˬ biꞈ laꞈ meh.\nAˬ dui shaˬ zahˬ mˇ deuˬ-ahˇ g’awˬ shaˬ gaˬ nehˬ naˇ,\nYeˬhawˇbaˬ Miˬyehˇ ahˇ dzaw geuꞈ jeˬ pyeuꞈ meh.\nDui nui ma laꞈ k’oeˇ neh g’awˬ shaˬ gaˬ mˇ mawˇ naˇ,\nmˬ taˆ Aˬda aˬ dui-ahˇ biꞈ k’oꞈ meh.\n2. Aˬ dui shaˬ eu tsawˇ haˬ-ahˇ ngehˬ g’eh nehˬ ngeh jawˇ,\naˬ dui maˬ siˬ nya a aˬ jeˬ pyeuꞈ laˇ lehˇ.\nLaꞈ k’aˬ tiˬ cehˇ mˇ nehˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ maˬ siˬ nya k’awꞈ.\nAˬ yawꞈ maꞈ loˬ eu jeˬ caw ba nehˬ.\nLu diˇ loꞈ-ehˇ aˬ dui maꞈ ‘Iˇ kahˇ-ahˇ yaꞈ laˇ’ kuˇ.\nIˇ kahˇ-ahˇ daˬ yah daˆ laˇ nui saˇ oꞈ jeˬ mawˇ.\nAˬ dui mˬ taˆ Aˬda aˬ yawꞈ g’awˬ shaˬ gaˬ jeˬ-ahˇ,\nshaˇ poˆ luꞈ eu tsawˇ haˬ-ahˇ yawꞈ siˬ nya.\n(K’ehˇ. 16:14, 15; Maˆ. 12:13; 1 Tiˆ. 3:2; Heˬ. 13:2; 1 Beˬ. 4:9-ahˇ haw.)\nAˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ nui ma keuˆ-awˇ ha geuꞈ (Dawˬ caˇ 100)


Dzaw-eu gaˇ kawˆ 4\n‘Heu-aˬ, ngaˬ-euˬ g’awˇ mawˇ ma. Heu-aˬ, dawˬ ma saˇ jaˇ-ahˇ taꞈ-eu ngaˬ-euˬ shiˬ ma.’—Maꞈtehˬ 26:26-28.\nDawˬ caˇ 16 Zaˬmaˇ tseˇ-euˬ g’aˇ duˬ, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ ja ceuˬ\n1-2. (a) Yeˬsuˇ aˬ yawꞈ shiˇ-euˬ gaˇ noeˬ mawˇ-eu mehˬ bawˬ yaw awˬ awˬ lehˇ bi jahˇ meh lehˇ aˬ dui aˬ jeˬ miˇ neh ehˇ nya-eu nga? (b) Aˬ dui Yeˬsuˇ-euˬ aˬ jeˬ jeˇ-euˬ seu dzehꞈ aˇ g’ehˇ-ahˇ haw-eu nga?\nYawˬ k’oꞈ na luꞈ jahˇ-eu Yeˬsuˇ shiˇ-euˬ gaˇ Noeˬ mawˇ-eu mehˬ bawˬ-ahˇ aˬ jeˬ jeˇ jahˇ-eu gaˇ kawˆ-ahˇ nawˇ dzawˇ nehˬ nya ma loˇ? Aˬ dui dzawˇ nehˬ nya-eu yaw duˬ baw meh. Aˬ jeˬ miˇ neh nga? Mehˬ bawˬ heu naˇ, yaw awˬ awˬ lehˇ jahˇ-eu miˇ neh meh. Ehˇ k’awꞈ mehˬ bawˬ heu aˇ yeˇ huiˬ dui dui gaˇ neh, ‘aˬ jeˬ miˇ neh yaw awˬ awˬ lehˇ jahˇ-eu nga’ lehˇ aˬ dui noeˬ nya meh.\n2 Yeˬsuˇ miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ Miˬyehˇ gaˇ mˇ ngeh, aˬ yawꞈ aˇ yeˇ huiˬ-eu yaw tsaˬ yaw dawˇ jeˬ-ahˇ, maˇ jawˆ ni yaw awˬ awˬ-ehˇ g’oˆ shaw leˇ paˬ-ehˇ mehˬ-eu meh lehˇ tsawˇ haˬ deuˬ siˬ nya-eu meh. (Maꞈtehˬ 7:28, 29) Teu gaˇ duˇ ni aˬ yawꞈ aˬ dui-ahˇ yaw awˬ awˬ lehˇ g’eh-eu Noeˬ mawˇ-eu mehˬ bawˬ aˬ joˆ-ehˇ ya jahˇ-eu * lehˇ mehˬ yaꞈ-euˬ meh. Aˬ dui Yeˬsuˇ neh jahˇ-euˬ ciꞈ hawˬ byawˇ teu poˆ hawˇ-eu, aˬ yawꞈ neh ngehˬ-awˇ mˇ-euˬ jeˬ-ahˇ yaw muiˬ-ehˇ shaˇ noeˬ haw kaˇ-euˇ. Heu naˇ, Yeˬsuˇ aˬ jeˬ miˇ neh heu naˆ naˆ-ehˇ taˬ aw-awˇ, k’aˬ duˬ ni g’eh-eu uˬ taꞈ, nui gaˬ keuˆ-eu nga lehˇ g’oˆ shaw laˇ ni caw ba nehˬ-awˇ, aˬ yawꞈ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ dzaw geuꞈ nya nga lehˇ jiˇ siˬ laˇ ni caw ba nehˬ laꞈ-eu meh.\nYeˬsuˇ taˬ aw-eu g’aˬ pyeuꞈ\nNoeˬ mawˇ-eu mehˬ bawˬ-ahˇ zmˬ-eu kaˬ muˇ hawˇ-eu aˬ gaꞈ dzaˇ uiˇ, aˬ dui-ahˇ Yeˬsuˇ aˬ dui-euˬ g’aˇ duˬ shiˇ-awˇ nymˬ-mˇ aˬ yawꞈ mˬ k’oeˇ taˆ Sahˬ paˬ geuꞈ luꞈ lehˇ saˇ tiˇ biꞈ (Aˇ deuˆ 3-5-ahˇ haw)\n3. Maꞈtehˬ 26:26-28-ahˇ ehˇ taˬ loꞈ-ehˇ Yeˬsuˇ neh jahˇ-euˬ hawˬ byawˇ aˬ joˆ-ehˇ awˬ-eu nga? Aˬ yawꞈ neh zmˬ-euˬ teu nyiˬ jeˬ aˬ jeˬ-ahˇ ehˇ mawꞈ-eu nga?\n3 Yeˬsuˇ aˬ yawꞈ shiˇ-euˬ gaˇ noeˬ mawˇ-eu g’aˇ duˬ, saˇ jaˇ ziꞈ-eu kuiˇ laꞈ 11 g’aˬ nehˬ-ehˇ ciꞈ hawˬ byawˇ dzaˬ-euˬ meh. Hawˬ byawˇ heu yaw awˬ awˬ lehˇ laˆ dawˆ-eu g’aˇ duˬ, aˬ yawꞈ Baˬsaˬkaˬ bawˬ-iˬ-ahˇ neh dzeˇ laˇ-euˬ dzaˇ deuˬ zmˬ-euˬ meh. (Maꞈtehˬ 26:26-28-ahˇ gui.) Aˬ yawꞈ dzeˇ luꞈ-eu dehˬ tseˬ maˬ ahˇ-eu kaˬ muˇ hawˇ-eu aˬ gaꞈ dzaˇ uiˇ zmˬ-euˬ tehꞈ meh. Yeˬsuˇ kuiˇ laꞈ deuˬ-ahˇ heu nyiˬ jeˬ naˇ, g’awˬ myahˇ maˬ g’eh-ehˇ naw maꞈ-euˬ g’aˇ duˬ lawˇ nehˬ-eu lehˇ g’eh-eu, ngaˬ-euˬ byah kuꞈ-eu g’awˇ mawˇ hawˇ-eu shiˬ pyeuꞈ ma lehˇ ehˇ nehˬ-euˬ meh. Kuiˇ laꞈ deuˬ Yeˬsuˇ aˇ yeˇ huiˬ-eu hawˬ byawˇ heu-ahˇ, aˬ jeˬ miˇ neh teu naˆ naˆ-ehˇ laˆ awˬ-eu nga lehˇ maˬ zahˬ leˇ-eu k’awꞈ pyeuꞈ nya meh. Aˬ jeˬ miˇ neh nga?\n4. Yeˬsuˇ neh Maˬta-ahˇ ehˇ-euˬ dawˬ heu naˇ, ciꞈ hawˬ byawˇ nehˬ-ehˇ taꞈ leˇ-awˇ aˬ joˆ-ehˇ bi siˬ laꞈ-eu nga?\n4 Gaˇ kawˆ teu pyeuꞈ laˇ-eu yaw myaˬ siˬ ca ngeh, pyeuꞈ yaꞈ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ shaˇ noeˬ haw sheˇ. Yeˬsuˇ aˬ yawꞈ-euˬ g’oeˇ-eu cawˬ pyeuꞈ-eu Laˬzaˬluˇ, Maˬta, Maˬliˇ pehˬ kahˇ-ahˇ iˇ-awˇ, tsawˇ haˬ deuˬ saˇ lehˆ ni jawˇ luꞈ ngeh, aˬ yawꞈ dawˬ mehˬ mehˬ-euˬ meh. Teu ngeh Maˬta jiˇ iˇ kahˇ-ahˇ jawˇ k’awꞈ, aˬ yawꞈ aˇ yeˇ huiˬ-eu daˬ yah pyeuꞈ-eu Yeˬsuˇ-ahˇ ha-eu g’aˇ duˬ, huiˬ-eu hawˬ byawˇ laˆ saˆ gaˇ kaꞈ g’a luꞈ-eu meh. Teu miˇ neh Yeˬsuˇ Maˬta-euˬ nui noeˬ-ahˇ nahˬ yu ni laˆ paˇ nehˬ-awˇ, dzaˬ dzaˬ dawˇ dawˇ g’awˬ mya jeˬ laˆ saˆ-eu maˬ loˬ-a lehˇ ehˇ nehˬ-euˬ meh. (Luˇkaꞈ 10:40-42) K’oeˇ gaˇ neh naˇ Yeˬsuˇ jiˇ shiˇ-eu peh laˇ ngeh, aˬ yawꞈ neh ngehˬ-euˬ dawˬ teu-ahˇ mˇ caw-euˬ meh. Aˬ yawꞈ yaw awˬ awˬ lehˇ g’eh-eu ciꞈ hawˬ byawˇ jahˇ-euˬ meh. Heu naˇ, aˬ yawꞈ nehˬ-ehˇ taꞈ leˇ-awˇ aˬ dui-ahˇ aˬ jeˬ bi siˬ laꞈ-eu nga?\n5. Yaw awˬ awˬ lehˇ g’eh-eu hawˬ byawˇ heu naˇ, Yeˬsuˇ nehˬ-ehˇ taꞈ leˇ-awˇ aˬ jeˬ bi siˬ laꞈ-eu nga? Piˇliˇpiˆ 2:5-8 nehˬ-ehˇ aˬ joˆ-ehˇ tsaˬ leˇ-eu nga?\n5 Yeˬsuˇ aˬ jeˬ ngehˬ-awˇ aˬ jeˬ mˇ k’awꞈ taˬ aw-eu meh. Teu miˇ neh miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ dehꞈ saˬ saˬ ngeh miˇ, aˬ yawꞈ taˬ aw dui dui-eu jeˬ mˇ mawˇ-euˬ heu naˇ zahˬ leˇ paˬ-ehˇ maˬ g’eh-a. (Maꞈtehˬ 11:29) Aˬ yawꞈ tsawˇ haˬ neh maˬ lawˇ nehˬ haw-euˬ jeˬ ya lawˇ meh lehˇ siˬ nya-awˇ, Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-ahˇ bi g’oꞈ dehꞈ laˇ g’aˬ naˇ, mˬ taˆ Sahˬ paˬ ya geuꞈ meh lehˇ jiˇ siˬ nya-eu meh. Ehˇ k’awꞈ aˬ yawꞈ shiˇ-euˬ gaˇ noeˬ mawˇ-eu g’aˇ duˬ, bawˬ-iˬ g’awˬ loe ni jahˇ gaˇ maˬ noeˬ tmˬ-a. Aˬ yawꞈ g’aˬ k’ehˇ deuˬ-ahˇ tiˬ k’oꞈ-ahˇ tiˬ poˆ yaw awˬ awˬ lehˇ g’eh-eu mehˬ bawˬ jahˇ lehˇ ehˇ nehˬ-euˬ meh. (Yoˇhaˬ 13:15; 1 Gawˇliˬtu 11:23-25) Yaw awˬ k’awꞈ yaw tsaˬ tsaˬ-ehˇ g’eh-eu mehˬ bawˬ heu naˇ, Yeˬsuˇ k’ahˬ sehˇ jehˆ-eu tsawˇ haˬ maˬ ngeuˇ nga lehˇ bi siˬ laꞈ-eu meh. Aˬ dui-euˬ mˬ taˆ Sahˬpaˬ taˬ aw-eu miˇ neh, aˬ dui-ahˇ laˬ k’aˬ cehˇ miˇ-a.—Piˇliˇpiˆ 2:5-8-ahˇ gui.\n6. Aˬ dui shaˬ zahˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ ngeh, Yeˬsuˇ-euˬ taˬ aw-eu jeˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ dzaw geuꞈ nya-eu nga?\n6 Aˬ dui Yeˬsuˇ-euˬ taˬ aw-eu jeˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ dzaw geuꞈ nya-eu nga? Yawˬ ha-euˬ g’aˇ duˬ naˆ maˬ tseˇ aˬ cawˬ-euˬ g’aˇ duˬ shaˇ noeˬ nehˬ-eu heu meh. (Piˇliˇpiˆ 2:3, 4) Shaˇ noeˬ haw sheˇ, Yeˬsuˇ miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ dehꞈ saˬ saˬ ngeh miˇ, aˬ yawꞈ g’awˬ myahˇ maˬ g’eh-ehˇ ya naˇ dui dui-awˇ ya shiˇ meh lehˇ siˬ nya k’awꞈ, g’awˬ myahˇ maˬ g’eh-ehˇ aˬ yawꞈ baˬ da neh nui ma ya cawˆ-eu saˇ jaˇ ziꞈ-eu kuiˇ laꞈ deuˬ-ahˇ k’ahˬ lahˇ-eu meh. Teu miˇ neh aˬ yawꞈ aˇ saˬ saˬ ngeh miˇ, kuiˇ laꞈ deuˬ-ahˇ mehˬ-awˇ g’aˬ biꞈ-euˬ uˬ taꞈ, kamˬ-eu dawˬ ngehˬ nehˬ-euˬ meh. (Yoˇhaˬ 14:25-31) Yeˬsuˇ taˬ aw-awˇ, yawˬ ha-euˬ g’aˇ duˬ naˆ maˬ tseˇ aˬ cawˬ-euˬ g’aˇ duˬ noeˬ keuˆ nehˬ-eu meh. Aˬ yawꞈ naˇ aˬ dui dzaw geuꞈ dui dui paˬ-ehˇ g’eh-eu tiˬ g’aˬ pyeuꞈ meh.\nYeˬsuˇ k’aˬ duˬ ni g’eh-eu g’aˬ pyeuꞈ\n7. Yeˬsuˇ ciꞈ hawˬ byawˇ dzaˬ g’aˬ ngeh, nui k’aˬ aˬ joˆ-ehˇ mˇ mawˇ-euˬ nga?\n7 Yeˬsuˇ ciꞈ hawˬ byawˇ dzaˬ g’aˬ ngeh, aˬ yawꞈ nui k’aˬ mˇ mawˇ-euˬ meh. Aˬ joˆ-ehˇ mˇ mawˇ-euˬ nga? Aˬ yawꞈ daˬ ga laˇ paˬ-ehˇ Miˬyehˇ-ahˇ yehˬ bawˬ sehˇ lu-ehˇ ehˇ-eu g’aˬ lehˇ daˇ nehˬ laꞈ gaˇ ya daˬ meh lehˇ siˬ nya k’awꞈ, Yeˬsuˇ aˬ yawꞈ-euˬ Aˬdaˬ-euˬ nui noeˬ geuꞈ-euˬ meh. (Maꞈtehˬ 26:65, 66; Luˇkaꞈ 22:41, 42) Yeˬsuˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ tsawˇ myahˇ-ahˇ ciˬ huiˬ-eu g’aˇ duˬ maˬ ehˇ, Miˬyehˇ uˆ lahˇ-eu jeˬ-ahˇ taˬ huiˬ-eu g’aˇ duˬ maˬ ehˇ, iˬ baˇ noeˬ poˆ deuˬ-ahˇ mˬ maˬ maˬ byaˆ zaˇ ziˇ bi dehꞈ-eu g’aˇ duˬ maˬ ehˇ, ehˇ k’aˇ maˬ za ni saˇ jaˇ ziꞈ-euˬ meh. Teu naˇ, kuiˇ laꞈ deuˬ-ahˇ mehˬ hu paw ya tahˬ puˬ-eu jeˬ-ahˇ kamˬ daˬ coeˇ ni lehˬ hmˬ nehˬ-euˬ jeˬ pyeuꞈ meh.\n8. (a) Yeˬsuˇ saˇ jaˇ ziꞈ-eu kuiˇ laꞈ deuˬ-ahˇ aˬ jeˬ ehˇ nehˬ-euˬ nga? (b) Yeˬsuˇ shiˇ dzeuˇ ngeh kuiˇ laꞈ deuˬ Yeˬsuˇ-euˬ nui k’aˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ dzaw geuꞈ-euˬ nga?\n8 Yeˬsuˇ k’aˬ duˬ ni aˬ yawꞈ ya tahˬ puˬ-eu shaˬ zahˬ guˆ gaˆ-ahˇ maˬ k’ahˬ lahˇ ni, saˇ jaˇ ziꞈ-eu kuiˇ laꞈ deuˬ-euˬ loˬ-eu jeˬ-ahˇ haw tsoˆ taˬ-euˬ meh. Yuˇdaˆ iˇ doˆ dzeuˇ-awˇ jahˇ-euˬ ciꞈ hawˬ byawˇ heu naˇ, tseˇ doˆ taˬ-euˬ deuˬ-ahˇ Yeˬsuˇ-euˬ shiˬ hawˇ-eu dawˬ ma saˇ jaˇ yaw shuiꞈ-ahˇ taꞈ-eu gaˇ neh za-euˬ gaˇ dahˇ tsoeˬ-eu jeˬ-ahˇ bi noeˬ mawˇ-eu meh. (1 Gawˇliˬtu 10:16, 17) Teu miˇ neh Yeˬsuˇ aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ nya-awˇ, aˬ yawꞈ nehˬ-ehˇ uˆ lahˇ leˇ nya ni caw ba nehˬ-eu g’aˇ duˬ, aˬ yawꞈ hawˇ-eu aˬ yawꞈ-euˬ Aˬda geuꞈ mawꞈ-eu jeˬ-ahˇ ehˇ nehˬ-euˬ meh. (Yoˇhaˬ 15:12-15) K’oeˇ naˇ Yeˬsuˇ aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ mehˬ hu paw jaˆ luꞈ-eu shaˬ zahˬ-ahˇ jiˇ ehˇ nehˬ-awˇ, aˬ yawꞈ neh mˇ mehˬ yaꞈ-euˬ jeˬ-ahˇ ngehˬ keuˆ-eu uˬ taꞈ, “tiˬ pawꞈ-iˬ taˬ guˆ” lehˇ jiˇ ehˇ nehˬ-euˬ meh. (Yoˇhaˬ 16:1-4, 33) G’awˬ mya k’oꞈ byah laˇ-euˬ k’awꞈ, g’aˬ k’ehˇ deuˬ Yeˬsuˇ-euˬ yawˬ ha g’aˇ duˬ tehꞈ-ehˇ maˬ shaˇ noeˬ-eu jeˬ-ahˇ hawˇ-eu nui k’aˬ-ahˇ dzaw geuꞈ luꞈ-a siˬ. Aˬ yawꞈ maꞈ shaˬ zahˬ-ahˇ ya puˬ k’awꞈ tiˬ g’aˬ tiˇ g’aˬ-euˬ shaˬ zahˬ-ahˇ caw daˬ-eu meh.—Heˬbyehˇ 10:33, 34.\n9. Aˬ dui Yeˬsuˇ-euˬ nui k’aˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ dzaw geuꞈ nya-eu nga?\n9 Nymˬ-mˇ iˬ nah k’awꞈ teu gaˇ duˇ ni, aˬ dui nui k’aˬ mˇ mawˇ-eu heu naˇ Yeˬsuˇ-ahˇ dzaw geuꞈ-eu ma. Yaw jeˬ ma jeˬ, nui jah baˬ da neh k’ehˬ gaˇ k’aˆ gaˇ ya daˬ-eu mehˇ nmˇ deuˬ-ahˇ caw ba-eu g’aˇ duˬ, nui k’aˬ ya ahˇ-eu meh. Tiˬ poˆ na aˬ dui-euˬ mehˇ nmˇ deuˬ maˬ tsaˬ maˬ dawˇ gaˇ tawˬ-ahˇ bi nyehꞈ ahˇ ngeh, aˬ dui aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ caw ba-eu g’aˇ duˬ, k’aˇ g’eh nya gaˇ neh ya leh jeh-eu meh. Yaw jeˬ ma jeˬ, aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ dawˬ neh ngehˬ piˇ nehˬ-eu. (Piˇliˇpiˆ 1:14; Heˬbyehˇ 13:19) Aˬ dui nui k’aˬ mˇ mawˇ nya-eu nyaˆ taꞈ tiˬ jeˬ naˇ, “k’aˬ duˬ ni” tsaꞈ gaˬ daˆ leꞈ-eu heu meh. (G’aˬk’ehˇ 14:3) Aˬ dui tsawˇ haˬ deuˬ laˆ tsoeˬ laˇ-awˇ, k’ehˬ laˇ k’aˆ laˇ k’awꞈ, Yeˬsuˇ loꞈ-ehˇ Miˬyehˇ Miˇk’ahˬ-euˬ gaˇ kawˆ maˬ naˬ leˇ ni tsaꞈ gaˬ daˆ leꞈ-eu ma. Ehˇ k’awꞈ, tiˬ poˆ na aˬ dui guˆ nya meh. Teu ngeh, aˬ dui aˬ jeˬ jahˇ nya-eu nga?\n10. Noeˬ mawˇ-eu mehˬ bawˬ maˬ keuˆ laˇ ngeh aˬ dui aˬ jeˬ ya jahˇ-eu nga, aˬ jeˬ miˇ neh?\n10 Aˬ dui Yeˬsuˇ-euˬ ka k’oꞈ-eu jeˬ baˬ da neh za nya-eu noeˬ tmˬ-eu jeˬ-ahˇ noeˬ mawˇ naˇ, nui k’aˬ ahˇ dzehˬ laˇ nya meh. (Yoˇhaˬ 3:16; Eˇpeˇsu 1:7) Noeˬ mawˇ-eu mehˬ bawˬ maˬ keuˆ laˇ mi naˆ-ehˇ, aˬ dui ka k’oꞈ-eu jeˬ-ahˇ aˇ poeˬ taˬ baw dzehˬ laˇ-eu aˇ yamˬ jaˆ-eu meh. Teu ngeh yamˬ-ahˇ aˬ dui Noeˬ mawˇ-eu mehˬ bawˬ-euˬ g’aˇ duˬ bi gui taˬ-euˬ Jaˇliꞈ aˇ deuˆ deuˬ-ahˇ gui-awˇ, Yeˬsuˇ shiˇ ngeh pyeuꞈ laˇ-euˬ gaˇ kawˆ deuˬ-ahˇ shaˇ noeˬ shaˇ sawˇ-eu uˬ taꞈ, guiˬ lahˬ shaˇ. K’oeˇ naˇ, aˬ dui Noeˬ mawˇ-eu mehˬ bawˬ-ahˇ laˇ ngeh, Noeˬ mawˇ-eu mehˬ bawˬ-ahˇ zmˬ-eu kaˬ muˇ hawˇ-eu aˬ gaꞈ dzaˇ uiˇ heu naˇ, aˬ jeˬ-ahˇ ehˇ mawꞈ-awˇ aˬ joˆ-ehˇ aˇ yeˇ huiˬ-eu lehˇ g’oˆ shaw dzehˬ laˇ-eu meh. Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ hawˇ-eu Yeˬsuˇ neh aˬ dui-euˬ g’aˇ duˬ mˇ-euˬ jeˬ-ahˇ g’oˆ shaw-awˇ, aˬ dui hawˇ-eu aˬ dui gaˬ-eu deuˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ gaˇ dahˇ tsoeˬ nga lehˇ ya siˬ naˇ, mehˬ hu paw jaˆ-eu noeˬ tmˬ-eu jeˬ-ahˇ jah ziꞈ laˇ-eu meh. Heu naˇ aˬ dui aˇ saˬ saˬ leˇ ngeh keuˆ ni k’aˬ duˬ ni kamˬ daˬ coeˇ ni caw ba nehˬ-eu meh.—Heˬbyehˇ 12:3.\n11-12. Nymˬ-mˇ aˬ dui aˬ jeˬ jeˇ ya siˬ dzeuˇ-euˬ nga?\n11 Nymˬ-mˇ aˬ dui Noeˬ mawˇ-eu mehˬ bawˬ heu naˇ, ka k’oꞈ-eu jeˬ aˇ naˆ ni aˇ yeˇ huiˬ-eu lehˇ tehꞈ-ehˇ maˬ ngeuˇ-eu, Yeˬsuˇ-euˬ muiˬ dui dui-eu seu dzeuꞈ aˇ g’ehˇ pyeuꞈ-eu taˬ aw-eu jeˬ hawˇ-eu nui k’aˬ-ahˇ jiˇ noeˬ mawˇ ni caw ba nehˬ laꞈ-eu meh lehˇ ya siˬ-euˬ ma. Yeˬsuˇ Piˇ ma Yaw huiˬ g’aˬ geuꞈ-awˇ aˬ dui-euˬ dahˬ zaˇ tahˬ shaˇ-eu g’aˬ pyeuꞈ ngeh, seu dzeuꞈ aˇ g’ehˇ heu paˇ mˇ mawˇ-eu miˇ neh, aˬ dui aˬ yawꞈ-ahˇ guiˬ lahˬ huiˬ dui dui miˇ-a. (Heˬbyehˇ 7:24, 25) Aˬ dui nui ma laꞈ k’oeˇ neh guiˬ lahˬ huiˬ-eu g’aˇ duˬ, aˬ yawꞈ neh ehˇ taˬ-euˬ loꞈ-ehˇ Noeˬ mawˇ-eu mehˬ bawˬ-ahˇ ya le-eu meh. (Luˇkaꞈ 22:19, 20) Aˬ dui tiˬ k’oꞈ laꞈ k’oeˇ neh aˇ yeˇ k’aˇ huiˬ-eu nah pyeuꞈ-eu Niˬsaˬ ba la 14-ahˇ teu loꞈ-ehˇ jahˇ-eu ma.\n12 Aˬ dui yaw awˬ awˬ lehˇ g’eh-eu Noeˬ mawˇ-eu mehˬ bawˬ heu-ahˇ neh, Yeˬsuˇ-ahˇ aˬ dui-euˬ g’aˇ duˬ shiˇ dah ni laˆ noeˬ nehˬ-eu aˬ yawꞈ-euˬ seu dzeuꞈ aˇ g’ehˇ nyaˆ taꞈ tiˬ hmˬ-ahˇ paˇ ya siˬ-euˬ ma. Aˬ yawꞈ miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ jawˇ ngeh seu dzeuꞈ aˇ g’ehˇ heu hmˬ ahˇ meh lehˇ yawˬ g’aˬ na luꞈ siˬ nya-eu meh. Heu naˇ aˬ jeˬ-euˬ seu dzeuꞈ aˇ g’ehˇ nga?\nYeˬsuˇ nui gaˬ ahˇ-euˬ g’aˬ pyeuꞈ\n13. Yoˇhaˬ 15:9 hawˇ-eu 1 Yoˇhaˬ 4:8-10, Yeˬhawˇbaˬ hawˇ-eu Yeˬsuˇ-euˬ nui gaˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ ngehˬ keuˆ taˬ-euˬ nga? Teu-ahˇ neh gaˇ dahˇ tsoeˬ-eu jeˬ za-eu aˬ suˇ suˇ g’aˬ nga?\n13 Yeˬsuˇ neh k’aˇ mˇ-euˬ jeˬ Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ aˇ naˆ ni gaˬ-eu lehˇ bi siˬ laꞈ-eu meh. (Yoˇhaˬ 15:9; 1 Yoˇhaˬ 4:8-10-ahˇ gui.) Aˇ yeˇ k’aˇ huiˬ-eu jeˬ naˇ, Yeˬsuˇ aˬ dui-ahˇ nui ma laꞈ k’oeˇ neh gaˬ-awˇ aˬ dui-euˬ g’aˇ duˬ lawˇ nehˬ-euˬ heu meh. Aˬ dui tseˇ doˆ taˬ-euˬ deuˬ maˬ ehˇ, ‘yawˇ nui deuˬ’ maˬ ehˇ, Yeˬhawˇbaˬ hawˇ-eu aˬ yawꞈ-euˬ Zaˬmaˇ neh ka k’oꞈ-euˬ jeˬ-ahˇ neh mˇ mawˇ-euˬ nui gaˬ baˬ da neh gaˇ dahˇ tsoeˬ-eu jeˬ za-euˬ meh. (Yoˇhaˬ 10:16; 1 Yoˇhaˬ 2:2) K’oeˇ naˇ Noeˬ mawˇ-eu mehˬ bawˬ jahˇ-eu jeˬ-ahˇ haw ngeh, Yeˬsuˇ aˬ yawꞈ-euˬ g’aˬ k’ehˇ deuˬ-ahˇ aˇ naˆ ni gaˬ-awˇ, noeˬ keuˆ-eu lehˇ siˬ laˇ-eu meh. Aˬ joˆ-ehˇ?\nYeˬsuˇ yaw awˬ awˬ lehˇ g’eh-eu Noeˬ mawˇ-eu mehˬ bawˬ jahˇ-awˇ nui gaˬ bi mawˇ-euˬ miˇ neh, yaw myaˬ yaˇ k’oꞈ laꞈ k’oeˇ-euˬ Ka li zaˬ deuˬ, aˬ gaˇ jawˇ-awˇ aˬ joˆ-ehˇ shaˬ k’awꞈ mehˬ bawˬ heu jahˇ nya (Aˇ deuˆ 14-16-ahˇ haw) *\n14. Yeˬsuˇ aˬ yawꞈ-euˬ g’aˬ k’ehˇ deuˬ-ahˇ nui gaˬ aˬ joˆ-ehˇ bi mawˇ-euˬ nga?\n14 Yeˬsuˇ Noeˬ mawˇ-eu mehˬ bawˬ yaw awˬ awˬ-ehˇ jahˇ-eu heu naˇ, muiˬ-eu shawˇ-eu yaw sahˇ neh tseˇ doˆ-euˬ g’aˬ k’ehˇ deuˬ-ahˇ nui gaˬ mˇ mawˇ-eu jeˬ pyeuꞈ meh. Myahˇ laˇ ngeh Yeˬsuˇ-euˬ tseˇ doˆ taˬ-euˬ g’aˬ k’ehˇ deuˬ aˬ geu jeˬ lehˇ g’eh k’awꞈ, yawˬ k’oꞈ na luꞈ Noeˬ mawˇ-eu mehˬ bawˬ ya jahˇ-euˬ meh. Yaw jeˬ ma jeˬ, tawˬ-ahˇ uˇ luꞈ ngeh jiˇ jahˇ-euˬ meh. (Pah mehˬ-eu 2:10) Aˬ yawꞈ maꞈ Yeˬsuˇ-euˬ ehˇ dawˬ-ahˇ naˇ haˬ nya meh loˇ? Naˇ haˬ nya meh.\n15-16. Aˬ geu gaˇ jawˇ-awˇ aˬ joˆ-ehˇ shaˬ k’awꞈ, tiˬ deuˬ na Noeˬ mawˇ-eu mehˬ bawˬ aˬ joˆ-ehˇ jahˇ-euˬ nga?\n15 Yeˬsuˇ-euˬ saˇ ka-ahˇ neh nymˬ-mˇ iˬ nah keuˆ ni, maˇ maˇ ni g’eh-eu Ka li zaˬ deuˬ Yeˬsuˇ shiˇ-euˬ gaˇ noeˬ mawˇ-eu g’aˇ duˬ leh jeh-awˇ Noeˬ mawˇ-eu mehˬ bawˬ jahˇ-eu meh. Aˬ yawꞈ maꞈ Noeˬ mawˇ-eu mehˬ bawˬ-ahˇ k’aˇ g’eh nya gaˇ neh jahˇ byah-eu meh. Tiˬ poˆ na aˬ yawꞈ maꞈ shaˬ dui dui laꞈ k’oeˇ jahˇ-eu meh. Yaw jeˬ ma jeˬ, Laꞈbuiˬ miˇ k’ahˬ-euˬ tawˬ-ahˇ bi nyehꞈ ahˇ taˬ-euˬ mehˇ nmˇ Hehˇloˇkiˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ haw ma. Teu ngeh aˬ yawꞈ k’aˇ puˬ k’aˇ yehꞈ laˇ-eu jeˬ-ehˇ jahˇ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ Noeˬ mawˇ-eu mehˬ bawˬ jahˇ-eu g’aˇ duˬ, teu gaˇ k’aˇ jaˆ-eu jeˬ neh lehˬ hmˬ k’oeˬ taˬ-awˇ, k’aˇ g’eh nya gaˇ neh aˬ geu nah pyeuꞈ paˬ-ehˇ g’eh nga lehˇ yaw muiˬ-ehˇ shaˇ noeˬ taˬ-euˬ meh. Noeˬ mawˇ-eu mehˬ bawˬ keuˆ laˇ ngeh, tawˬ kuˆ lawˆ laꞈ k’oeˇ tiˬ g’aˬ tehꞈ-ehˇ dawˬ caˇ caˇ, guiˬ lahˬ shaˇ, dawˬ mehˬ mehˬ lehˇ jahˇ-euˬ meh.\n16 Yaw jeˬ ma jeˬ, nyaˆ taꞈ tiˬ hmˬ naˇ Miˇ tsaˬ Guiˇ nyiˬ poˆ aˬ yawꞈ poˆ-ahˇ taˆ-ahˇ bi nyehꞈ taˬ-euˬ mehˇ nmˇ zaˬ miˬ aˬ buˇ tiˬ deuˬ-euˬ gaˇ kawˆ pyeuꞈ meh. Aˬ yawꞈ maꞈ shiˇ gaˇ maˬ guˆ ni Yeˬsuˇ shiˇ-euˬ gaˇ Noeˬ mawˇ-eu mehˬ bawˬ jahˇ-euˬ meh. K’oeˇ naˇ, mehˬ bawˬ heu jahˇ-eu yaw awˬ miˇ neh, aˬ yawꞈ maꞈ jahˇ k’oeˬ nya-euˬ meh. Aˬ yawꞈ maꞈ ehˇ-eu, “Nga maꞈ jawˬ law jawˇ lawˇ-ehˇ yaw tawꞈ tawꞈ lehˇ yawꞈ-awˇ, g’ahˇ ceh naˇ saˬ paˇ pyuˇ hawˬ daˆ taˬ-euˬ aˬ kuiˇ cawˬ taˬ-eu nuiˇ boˆ k’oeˇ taˆ dehˬ tseˬ maˬ ahˇ-eu kaˬ muˇ hawˇ-eu aˬ gaꞈ dzaˇ uiˇ ciˬ daˆ taˬ-euˬ ma. Miˬ dzaˬ toeˬ bya naˇ aˬ cawˬ mawˇ nya-eu miˇ neh, shahˬ lehˬ doˆ-euˬ ma. . . . Nga maꞈ g’aˬ dawˬ tawˆ luꞈ, Aˬda Miˬyehˇ-euˬ muiˬ-eu shawˇ-eu tsawˇ myahˇ-ahˇ ciˬ huiˬ ciˬ mahˇ-eu g’aˇ duˬ zmˬ ma lehˇ, k’aˬ duˬ ni tiˬ poˆ paˇ kamˬ-euˬ ma.” Aˬ yawꞈ maꞈ nui jah ziꞈ-eu lehˇ ngaˇ-a. Noeˬ mawˇ-eu mehˬ bawˬ heu aˬ geu gaˇ jawˇ-awˇ aˬ joˆ-ehˇ shaˬ k’awꞈ jahˇ nya gaˇ haw ngeh, Yeˬsuˇ aˬ dui-ahˇ gaˬ dui dui ngaˇ-a lehˇ siˬ laˇ-eu meh.\n17. Aˬ dui yawˬ ha-ahˇ aˬ jeˬ jeˇ naˇ haˬ nya-eu nga?\n17 Noeˬ mawˇ-eu mehˬ bawˬ peh laˇ ngeh, aˬ dui yawˬ ha-ahˇ heu loꞈ-ehˇ naˇ haˬ nya meh. ‘Ngaˇ Yeˬsuˇ-euˬ nui gaˬ-ahˇ heu naˆ maˬ tseˇ aˬ joˆ-ehˇ dzaw geuꞈ nya-eu nga? Ngaˇ yawˬ ha-euˬ loˬ-eu jeˬ-ahˇ maˬ ngeuˇ-eu mehˇ nmˇ deuˬ-euˬ loˬ-eu jeˬ-ahˇ jeˬ hu taˬ miˇ-a laˬ? Ngaˇ aˬ yawꞈ maꞈ maˬ mˇ nya gaˇ keuˆ ni noeˬ tmˬ nya laˬ maˬ ngeuˇ naˇ aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ dui dui baw-eu jeˬ-ahˇ noeˬ keuˆ miˇ-a laˬ?’ Aˬ dui Yeˬsuˇ-ahˇ dzaw geuꞈ-awˇ, aˬ myah luꞈ “tiˬ g’aˬ tiˇ g’aˬ g’awˬ shaˬ gaˬ” luꞈ-uˇ.—1 Beˬtuˆluˆ 3:8.\nGaˇ kawˆ heu nui ma laꞈ k’oeˇ shaˇ dawˆ taˬ\n18-19. (a) Aˬ dui aˬ jeˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ jah ziꞈ nya-eu nga? (b) Nawˇ aˬ jeˬ jahˇ-eu lehˇ noeˬ taˬ leˬ?\n18 G’awˬ myahˇ maˬ g’eh-ehˇ aˬ dui Yeˬsuˇ shiˇ-euˬ gaˇ Noeˬ mawˇ-eu mehˬ bawˬ maˬ paˇ ya jahˇ meh. Yeˬsuˇ huiˬ dui dui-eu shaˬ zahˬ-ahˇ “zaꞈ le” ngeh, dzeˇ luꞈ-eu Miˬyehˇ neh “tseˇ doˆ-euˬ tsawˇ haˬ deuˬ”-ahˇ laˆ uiˬ-awˇ mˬ k’oeˇ taˆ sheuˬ leꞈ-eu meh. Teu ngeh neh naˇ, Noeˬ mawˇ-eu mehˬ bawˬ maˬ paˇ jahˇ meh.—1 Gawˇliˬtu 11:26; Maꞈtehˬ 24:31.\n19 G’awˬ myahˇ maˬ g’eh-ehˇ Noeˬ mawˇ-eu mehˬ bawˬ maˬ paˇ jaˆ meh. Ehˇ k’awꞈ yaw awˬ awˬ lehˇ g’eh-eu mehˬ bawˬ heu naˇ, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ zaˬ lahˇ deuˬ-ahˇ, tsawˇ haˬ tiˬ g’aˬ neh zawˇ-ehˇ taˬ aw-awˇ k’aˬ duˬ ni g’eh-eu jeˬ-ahˇ maˬ ehˇ, huiˬ-eu nui gaˬ mˇ mawˇ-euˬ gaˇ maˬ ehˇ, bi noeˬ mawˇ-eu meh. Teu ngeh, Noeˬ mawˇ-eu mehˬ bawˬ jahˇ haw-euˬ deuˬ, teu ngeh jawˇ-eu tsawˇ haˬ deuˬ-ahˇ Noeˬ mawˇ-eu mehˬ bawˬ aˇ naˆ ni muiˬ-eu gaˇ kawˆ ja nehˬ-eu meh. Ehˇ k’awꞈ, aˬ dui nymˬ-mˇ neh mehˬ bawˬ heu-ahˇ neh gaˇ dahˇ tsoeˬ-eu jeˬ za nya-eu g’aˇ duˬ, Yeˬsuˇ-euˬ taˬ aw-eu jeˬ, k’aˬ duˬ ni g’eh-eu jeˬ, nui gaˬ heu deuˬ-ahˇ ya dzaw geuꞈ-eu meh. Aˬ dui toˆ-ehˇ jahˇ naˇ, Yeˬhawˇbaˬ laꞈ sawˬ biꞈ-eu yaw duˬ baw meh lehˇ jah ziꞈ nya meh.—2 Beˬtuˆluˆ 1:10, 11.\nNoeˬ mawˇ-eu mehˬ bawˬ Yeˬsuˇ taˬ aw dui dui-eu lehˇ aˬ joˆ-ehˇ bi siˬ laꞈ-eu nga?\nYeˬsuˇ ciꞈ hawˬ byawˇ dzaˬ g’aˬ-euˬ tiˬ k’ehˬ naˇ, nui k’aˬ aˬ joˆ-ehˇ mˇ mawˇ dui dui-euˬ nga?\nYeˬsuˇ ciꞈ hawˬ byawˇ yaw awˬ awˬ-ehˇ laˆ dawˆ-euˬ heu naˇ, aˬ yawꞈ-euˬ huiˬ-eu nui gaˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ bi siˬ-eu nga?\nDawˬ caˇ 13 Ka li aˬ dui dzaw geuꞈ duˬ pyeuꞈ\n^ Yaw zaˬ 5 G’awˬ myahˇ maˬ g’eh-ehˇ aˬ dui Yeˬsuˇ shiˇ-euˬ gaˇ noeˬ mawˇ-eu g’aˇ duˬ, Noeˬ mawˇ-eu mehˬ bawˬ-ahˇ le-eu ma. Yaw awˬ awˬ lehˇ g’eh-eu mehˬ bawˬ heu naˇ, aˬ dui-ahˇ Yeˬsuˇ-euˬ taˬ aw-eu jeˬ, k’aˬ duˬ ni g’eh-eu jeˬ hawˇ-eu nui gaˬ mehˬ nehˬ laꞈ-eu meh. Heu kawˆ laꞈ k’oeˇ aˬ dui Yeˬsuˇ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ dzaw geuꞈ nya nga lehˇ haw ma.\n^ Yaw zaˬ 2 Dzawˇ lahˬ: Aˬkaˬ Jaˇliꞈ laꞈ k’oeˇ bawˬ-iˬ lehˇ ehˇ taˬ-euˬ heu naˇ, tsawˇ haˬ tiˬ g’aˬ-ahˇ maˬ ehˇ, pyeuꞈ yaꞈ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ maˬ ehˇ taˬ huiˬ-eu maˬ ngeuˇ naˇ, noeˬ mawˇ gaˇ ehˇ mawꞈ-eu meh.\n^ Yaw zaˬ 56 Aˇ baˇ-euˬ gaˇ kawˆ: Miˬyehˇ-euˬ saˇ jaˇ ziꞈ-eu gaˇ mˇ zaˬ deuˬ Yeˬsuˇ shiˇ-euˬ gaˇ Noeˬ mawˇ-eu mehˬ bawˬ jahˇ luꞈ. Dahˬ beh-euˬ Ka li zaˬ deuˬ maˬ ehˇ, 1900 k’oꞈ-euˬ jeˬ hu paw-euˬ Ka li zaˬ deuˬ maˬ ehˇ, Naˇziˬ taˆ-ahˇ jawˇ-eu Ka li zaˬ deuˬ maˬ ehˇ, aˬ dui saˇ ka-ahˇ-euˬ Aˬmeˬliˇkaˬ Laꞈ oˆ paw kaˇ pyawˇ maˬ jaˆ-eu Bawˬdzaˬnymˇ-ahˇ maˬ ehˇ, Noeˬ mawˇ-eu mehˬ bawˬ jahˇ luꞈ.


Gaˇ hu Iˇsaˬleˬlaˆ saˇ ka-ahˇ-euˬ nui gaˬ hawˇ-eu yaw tsaˬ yaw dawˇ | Dzaw-eu Loꞈ-eu nymˇgoˇ\nDzaw-eu gaˇ kawˆ 9\n“Tsaˬ-eu dawˇ-eu sui-eu jeˬ-ahˇ, Sahˬpaˬ Miˬyehˇ nui gaˬ ahˇ-awˇ, maˬ tsehˆ leˇ-eu yawꞈ gaˬ-eu jeˬ, miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ byah luꞈ-eu meh.”—Ja ceuˬ 33:5.\nDawˬ caˇ 3 Nga maꞈ-euˬ g’aˬ, noeˬ tmˬ-eu jeˬ, nui ma taˬ jeˬ\n1-2. (a) Aˬ dui yawˬ g’aˬ na luꞈ aˬ jeˬ geuꞈ mawꞈ-eu nga? (b) Aˬ dui aˬ jeˬ siˬ nya-eu nga?\nAˬ dui yawˬ g’aˬ na luꞈ nui gaˬ geuꞈ mawꞈ-awˇ, aˬ cawˬ neh yaw tsaˬ yaw dawˇ dawˇ-ehˇ bi mˇ nehˬ mawꞈ-eu meh. Aˬ dui tiˬ k’ehˬ maˬ kaˬ nui gaˬ hawˇ-eu tsaˬ-eu dawˇ-eu jeˬ maˬ za ngeh jawˇ, aˬ dui tiˬ jeˬ-iˬ aˇ poeˬ maˬ baw-eu uˬ taꞈ, noeˬ tmˬ-eu jeˬ jiˇ maˬ jaˆ nya lehˇ noeˬ laˇ-eu meh.\n2 Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui nui gaˬ hawˇ-eu tsaˬ-eu dawˇ-eu jeˬ-ahˇ geuꞈ mawꞈ dui dui meh lehˇ siˬ nya-eu meh. (Ja ceuˬ 33:5) Aˬ dui-euˬ Miˬyehˇ aˬ dui-ahˇ gaˬ dui dui-awˇ, yaw tsaˬ yaw dawˇ dawˇ-ehˇ bi mˇ nehˬ mawꞈ meh lehˇ aˬ dui siˬ nya ma. Gaˇ kawˆ heu Yeˬhawˇbaˬ neh Moˇseˬ-ahˇ neh Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ-ahˇ biꞈ-euˬ Zahˇ dawˬ k’oꞈ dawˬ-ahˇ haw ngeh siˬ laˇ-eu meh. Aˬ cawˬ aˬ dui-ahˇ maˬ gaˬ, maˬ tsaˬ maˬ dawˇ-eu jeˬ-ehˇ jahˇ laˇ-eu miˇ neh, g’awˬ shaˇ shaˬ-ehˇ g’eh laˇ naˇ, Moˇseˬ-euˬ Zahˇ dawˬ k’oꞈ dawˬ * laꞈ k’oeˇ Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-euˬ tsawˇ haˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ gaˬ-awˇ k’ahˬ lahˇ-eu gaˇ kawˆ-ahˇ haw luꞈ-uˇ.\n3. (a) Loˇmaˆ 13:8-10-ahˇ ehˇ taˬ-euˬ loꞈ-ehˇ aˬ dui Moˇseˬ-euˬ Zahˇ dawˬ-ahˇ gui ngeh aˬ jeˬ ya mawˇ-eu nga? (b) Heu kawˆ laꞈ k’oeˇ aˬ jeˬ jeˇ-euˬ dawˬ k’oꞈ za-eu nga?\n3 Aˬ dui Moˇseˬ-euˬ Zahˇ dawˬ-ahˇ gui ngeh, Yeˬhawˇbaˬ Miˬyehˇ-euˬ nui gaˬ-ahˇ ya mawˇ-eu meh. (Loˇmaˆ 13:8-10-ahˇ gui.) Heu kawˆ laꞈ k’oeˇ aˬ dui Miˬyehˇ neh Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ-ahˇ biꞈ-euˬ Zahˇ dawˬ tiˬ dawˬ na-ahˇ haw-awˇ, naˇ haˬ-eu jeˬ heu deuˬ-euˬ dawˬ k’oꞈ-ahˇ jiˇ haw-eu ma. Zahˇ dawˬ heu nui gaˬ-ahˇ neh pyeuꞈ laˇ-euˬ lehˇ aˬ dui aˬ jeˬ miˇ neh ehˇ nya-eu nga? Zahˇ dawˬ heu zaˬ lahˇ deuˬ-ahˇ yaw tsaˬ yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ ni g’aˬ biꞈ-eu lehˇ aˬ dui aˬ jeˬ miˇ neh ehˇ nya-eu nga? Teu ngeh-euˬ aˬ yuiꞈ deuˬ Zahˇ dawˬ heu-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ zmˬ-eu nga? Zahˇ dawˬ heu aˬ geu deuˬ-ahˇ yaw k’aˆ-ehˇ haw piˇ nehˬ-eu nga? Heu deuˬ-euˬ dawˬ k’oꞈ, aˬ dui-ahˇ g’aˬ bi ahˇ laˇ-awˇ, noeˬ tmˬ-eu jeˬ biꞈ-eu uˬ taꞈ, Miˬyehˇ nehˬ-ehˇ jiˇ bi g’oeˇ dzehˬ leˇ-eu meh.—G’aˬk’ehˇ 17:27; Loˇmaˆ 15:4.\nNui gaˬ-ahˇ neh pyeuꞈ laˇ-euˬ Zahˇ dawˬ k’oꞈ dawˬ\n4. (a) Moˇseˬ-euˬ Zahˇ dawˬ nui gaˬ-ahˇ neh pyeuꞈ laˇ-euˬ lehˇ aˬ jeˬ miˇ neh ehˇ nya-eu nga? (b) Maꞈtehˬ 22:36-40-ahˇ Yeˬsuˇ aˬ jeˬ-euˬ zahˇ dawˬ biꞈ taˬ-euˬ nga?\n4 Yeˬhawˇbaˬ yawˬ jeˬ na luꞈ-ahˇ nui gaˬ neh bi laˆ noeˬ-awˇ beh-eu miˇ neh, Moˇseˬ-euˬ Zahˇ dawˬ k’oꞈ dawˬ jiˇ ni nui gaˬ-ahˇ neh pyeuꞈ laˇ-euˬ meh lehˇ aˬ dui ehˇ nya meh. (1 Yoˇhaˬ 4:8) Yeˬhawˇbaˬ neh Moˇseˬ-ahˇ biꞈ-euˬ Zahˇ dawˬ heu dawˬ tawˆ luꞈ, Miˬyehˇ hawˇ-eu aˬ cawˬ-ahˇ gaˬ lehˇ ehˇ-eu heu nyiˬ dawˬ-ahˇ dawˬ pehˬ taˬ-eu tehꞈ meh. (Uˬduˬtahˬ-eu 19:18; Dawˬmehˬmehˬ-eu 6:5; Maꞈtehˬ 22:36-40-ahˇ gui.) Teu miˇ neh Zahˇ dawˬ k’oꞈ dawˬ 600 dawˬ hawˇ-eu zahˇ dawˬ nui deuˬ jiˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ nui gaˬ gaˇ kawˆ mehˬ nehˬ laꞈ meh lehˇ aˬ dui noeˬ tmˬ nya meh. Aˬ dui zahˇ dawˬ tiˬ dawˬ na-ahˇ haw ma.\n5-6. Yeˬhawˇbaˬ nyiˬ dzeˇ zaˬ luꞈ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ bi pyeuꞈ mawꞈ-eu nga, aˬ yawꞈ aˬ jeˬ mawˇ-eu nga?\n5 Yawˬ ha-euˬ nymˇ dahˬ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ-awˇ zaˬ-ahˇ ngehˬ g’eh. Yeˬhawˇbaˬ nyiˬ dzeˇ zaˬ luꞈ-ahˇ maˬ shiˇ tiˬ ziˇ bi gaˬ daˆ leꞈ mawꞈ-eu meh. (Aˇdahˬbeh-eu 2:24; Maꞈtehˬ 19:3-6) Aˬ cawˬ nehˬ-ehˇ joe-eu heu naˇ, yawˬ ha-euˬ nymˇ dahˬ-ahˇ k’aˇ mˇ doeˇ nehˬ-eu jeˬ pyeuꞈ meh. Teu miˇ neh, Zahˇ dawˬ k’oꞈ dawˬ Tseˇ dawˬ laꞈ k’oeˇ neh, shiꞈ dawˬ aˬ yawꞈ dawˬ-ahˇ aˬ cawˬ nehˬ-ehˇ maˬ ya dehꞈ bahˬ-a lehˇ ehˇ taˬ-euˬ meh. (Dawˬmehˬmehˬ-eu 5:18) Joe-eu jeˬ heu naˇ, “Miˬyehˇ mehˬ shi iˬ baˇ” mˇ-eu jeˬ pyeuꞈ-awˇ, yawˬ ha-euˬ nymˇ dahˬ-ahˇ jiˇ jahˇ doeˇ nehˬ-eu jeˬ pyeuꞈ meh. (Aˇdahˬbeh-eu 39:7-9) Toˆ-ehˇ pyeuꞈ laˇ ngeh, maˬ dehꞈ bahˬ-eu g’aˬ aˬ yawꞈ-ahˇ saˇ jaˇ peuˬ nehˬ laꞈ nya lehˇ noeˬ-awˇ, nui ma g’awˬ mya k’oꞈ naˇ nya-eu meh.\n6 Yeˬhawˇbaˬ nyiˬ dzeˇ zaˬ luꞈ tiˬ g’aˬ tiˇ g’aˬ aˬ joˆ-ehˇ ya mˇ nehˬ-eu lehˇ siˬ nya-awˇ, miˬ zaˬ deuˬ-ahˇ ngehˬ-ehˇ dzehˬ, yaw muiˬ-ehˇ bi ngehˬ g’eh mawꞈ-eu meh. Moˇsaˬ-euˬ Zahˇ dawˬ-ahˇ yaw zeu baw-eu k’aˬ dzeˇ zaˬ deuˬ naˇ miˬ zaˬ-ahˇ gaˬ-awˇ, gaˇ kawˆ kawˆ zaˬ tiˬ jeˬ na baˬ da neh miˬ zaˬ-ahˇ maˬ k’oꞈ-a. (Dawˬmehˬmehˬ-eu 24:1-4; Maꞈtehˬ 19:3, 8) Ehˇ k’awꞈ gaˇ kawˆ kawˆ ma doˆ laˇ-awˇ miˬ zaˬ k’oꞈ mawꞈ naˇ, miˬ zaˬ k’oꞈ-eu sahˬ boꞈ ya jahˇ-eu meh. Sahˬ boꞈ heu naˇ, miˬ zaˬ g’aˬ-ahˇ maˬ bi ja bu ni caw ba nehˬ-eu meh. Miˬ zaˬ g’aˬ-ahˇ sahˬ boꞈ heu maˬ biꞈ mi naˆ-ehˇ meuˬ-euˬ aˬ yuiˬ aˬ tsuˬ deuˬ-ahˇ jeˬ hu ya ngehˬ cawˬ-eu meh. Teu miˇ neh nymˇ dahˬ maˬ pyaˆ-iˇ mi naˆ-ehˇ aˬ yuiꞈ deuˬ caw ba-eu aˇ yamˬ jaˆ-eu meh. Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ aˬ geu g’aˬ maˬ kaˬ yawˬ ha-euˬ g’aˇ duˬ tehꞈ-ehˇ shaˇ noeˬ-awˇ miˬ zaˬ k’oꞈ gaˇ, Yeˬhawˇbaˬ aˬ myah luꞈ aˬ yuiꞈ deuˬ hawˇ-eu ngehˬ dah-eu deuˬ neh bi caw ba-eu lehˇ maˬ ngeuˇ-a. Ehˇ k’awꞈ Miˬyehˇ miˬ zaˬ g’aˬ-euˬ myaˆ biˇ hawˇ-eu nui ma naˇ-eu jeˬ-ahˇ mawˇ luꞈ meh.—Maˬlaˬkiˇ 2:13-16.\nYeˬhawˇbaˬ zaˬ deuˬ-ahˇ aˬ da aˬ ma-euˬ nui gaˬ hawˇ-eu mehˬ-eu tsoˆ-eu jeˬ-ahˇ za-eu laꞈ k’oeˇ, shaˬ zahˬ guˆ gaˆ maˬ jaˆ ni bi huiˬ laˇ mawꞈ (Dzaw-eu gaˇ kawˆ 9, aˇ deuˆ 7-8-ahˇ haw) *\n7-8. (a) Yeˬhawˇbaˬ aˬ da aˬ ma deuˬ-ahˇ aˬ jeˬ bi jahˇ-eu nga? (Dahˬ beh-eu baˇ-ahˇ haw.) (b) Aˬ dui aˬ jeˬ ya noeˬ taˬ-eu nga?\n7 K’oeˇ uˬ taꞈ, Moˇseˬ-euˬ Zahˇ dawˬ k’oꞈ dawˬ-ahˇ haw ngeh, Yeˬhawˇbaˬ zaˬ deuˬ-ahˇ laˬ k’aˬ bi cehˇ mawꞈ nga lehˇ siˬ laˇ-eu meh. Yeˬhawˇbaˬ aˬ da aˬ ma deuˬ-ahˇ zaˬ-ahˇ bi haw piˇ-eu heu naˇ, shiˬ shaˬ jiˇ paw tehꞈ-ehˇ maˬ ngeuˇ-eu nui jah paw jiˇ bi haw piˇ-eu meh. Aˬ da aˬ ma deuˬ zaˬ-ahˇ k’aˇ yehꞈ laˇ ngeh, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ Zahˇ dawˬ-ahˇ g’oˆ shaw-awˇ aˇ poeˬ taˬ baw-eu uˬ taꞈ, gaˬ ni jiˇ ya mehˬ nehˬ-eu meh. (Dawˬmehˬmehˬ-eu 6:6-9; 7:13) Yeˬhawˇbaˬ Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ-ahˇ yaˇ k’aˬ daˇ-euˬ teu naˇ, aˬ yawꞈ maꞈ yawˬ ha-euˬ zaˬ-ahˇ guˆ laˇ paˬ-ehˇ jahˇ-eu miˇ neh meh. (Yeˬlaˬmiˇ 7:31, 33) Aˬ da aˬ ma deuˬ ya noeˬ taˬ-eu tiˬ jeˬ naˇ, zaˬ-aˬ, yehˬ bawˬ sehˇ lu-ehˇ jahˇ-awˇ biˬ dzeh paˬ-ehˇ g’eh-eu myawˬ gahˬ maˬ ngeuˇ-a. Zaˬ heu naˇ, Yeˬhawˇbaˬ neh biꞈ-euˬ jeˬ biˇ hawˇ-eu laꞈ sawˬ pyeuꞈ-awˇ, yaw muiˬ-ehˇ ya ngehˬ g’eh-eu jeˬ pyeuꞈ meh.—Ja ceuˬ 127:3.\n8 Ya noeˬ taˬ-eu jeˬ: Yeˬhawˇbaˬ miˬ zaˬ yo zaˬ tiˬ g’aˬ tiˇ g’aˬ aˬ joˆ-ehˇ mˇ nehˬ gaˇ haw-awˇ, aˬ da aˬ ma deuˬ-ahˇ zaˬ-ahˇ bi gaˬ mawꞈ-eu meh. K’oeˇ naˇ, Yeˬhawˇbaˬ zaˬ-ahˇ yehˬ bawˬ sehˇ luꞈ-ehˇ jahˇ nehˬ-eu aˬ da aˬ ma deuˬ-ahˇ yaˇ k’aˬ daˇ-eu meh.\n9-11. Yeˬhawˇbaˬ aˬ jeˬ miˇ neh mehˇ juiˇ maˬ ya juiˇ-eu zahˇ dawˬ biꞈ-euˬ nga?\n9 Mehˇ juiˇ taˬ juiˇ. Zahˇ dawˬ k’oꞈ dawˬ Tseˇ dawˬ-euˬ aˇ saˬ saˬ-eu dawˬ-ahˇ, mehˇ juiˇ maˬ ya juiˇ-a lehˇ ehˇ taˬ-euˬ meh. Mehˇ juiˇ juiˇ-eu heu naˇ, aˬ cawˬ-euˬ myawˬ-ahˇ maˬ tsaˬ-eu laꞈ k’oeˇ geuꞈ mawꞈ gaˇ ehˇ-eu meh. (Dawˬmehˬmehˬ-eu 5:21; Loˇmaˆ 7:7) Yeˬhawˇbaˬ zahˇ dawˬ heu biꞈ-euˬ heu naˇ, aˇ yeˇ huiˬ-eu gaˇ kawˆ tiˬ kawˆ mehˬ-eu g’aˇ duˬ meh. Teu naˇ aˬ yawꞈ-euˬ tsawˇ haˬ deuˬ yawˬ ha-euˬ nui ma-ahˇ ya haw piˇ gaˇ ehˇ mawꞈ-eu meh. Yeˬhawˇbaˬ naˇ, maˬ muiˬ-eu jeˬ mˇ doˆ laꞈ-eu heu, nui ma-ahˇ neh dahˬ beh laˇ-eu lehˇ siˬ nya-eu meh. (Dawˬdaˬ 4:23) Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ nui ma-ahˇ maˬ muiˬ-eu nui k’ahˇ bi huiˬ laˇ naˇ, aˬ cawˬ-ahˇ yaw doeˇ jahˇ nya meh. Yaw jeˬ ma jeˬ, sahˬ paˬ Daˬbiˇ muiˬ-eu tsawˇ haˬ pyeuꞈ k’awꞈ, aˬ cawˬ-euˬ miˬ zaˬ-ahˇ mehˇ juiˇ juiˇ-awˇ huiˬ-eu iˬ baˇ mˇ-euˬ meh. Nui k’ahˇ heu aˬ yawꞈ-ahˇ iˬ baˇ mˇ ni laˆ noeˬ nehˬ-euˬ meh. (Yaˬkoˆ 1:14, 15) Daˬbiˇ aˬ cawˬ miˬ zaˬ nehˬ-ehˇ joe-awˇ, miˬ zaˬ teu g’aˬ-euˬ k’aˬ dzeˇ zaˬ-ahˇ jiˇ bi sehꞈ-euˬ meh.—2 Saˬmeuˬlaˆ 11:2-4; 12:7-11.\n10 Yeˬhawˇbaˬ tsawˇ haˬ-euˬ nui ma-ahˇ siˬ nya-eu miˇ neh, Iˇsaˬleˬlaˆ tiˬ g’aˬ na mehˇ juiˇ maˬ ya juiˇ-a lehˇ ehˇ taˬ-euˬ zahˇ dawˬ-ahˇ maˬ caw teh ngeh aˬ yawꞈ siˬ nya-eu meh. (1 Laˬsaˬbaˬ 28:9) Mehˇ juiˇ maˬ ya juiˇ-eu zahˇ dawˬ heu naˇ, yaw doeˇ jeˬ bi mˇ doˆ laꞈ-eu nui noeˬ-ahˇ yahˇ gaˇ ehˇ-eu meh lehˇ, Miˬyehˇ-euˬ tsawˇ haˬ deuˬ siˬ nya-eu meh. Yeˬhawˇbaˬ nui gahˇ ahˇ-awˇ aˬ dui-ahˇ gaˬ dui dui-eu Aˬda pyeuꞈ meh.\n11 Ya noeˬ taˬ-eu jeˬ: Yeˬhawˇbaˬ laꞈ nyiˇ paw tehꞈ-ehˇ maˬ ngeuˇ-eu laꞈ k’oeˇ paw-euˬ nui ma-ahˇ jiˇ haw mawˇ nya-eu meh. (1 Saˬmeuˬlaˆ 16:7) Tsawˇ haˬ tiˬ g’aˬ-iˬ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ yawˬ ha-euˬ nui noeˬ, nui ma, mˇ jeˬ shaˇ kawˆ, maˬ dehˬ kaˬ zaꞈ nya-a. Aˬ yawꞈ aˬ dui-euˬ laꞈ k’oeˇ-euˬ yaw muiˬ jeˬ-ahˇ poˆ-awˇ, yaw muiˬ jeˬ teu-ahˇ bi mˇ daˆ leꞈ mawꞈ-eu uˬ taꞈ, aˬ dui laꞈ k’oeˇ maˬ muiˬ-eu nui noeˬ ahˇ luꞈ ngaˇ laˬ lehˇ bi haw tseˇ mawꞈ-awˇ, yaw lehˬ jeˬ maˬ bi mˇ doˆ laꞈ mi naˆ-ehˇ nui noeˬ teu-ahˇ bi deuˆ g’aˬ mawꞈ-eu meh.—2 Laˬsaˬbaˬ 16:9; Maꞈtehˬ 5:27-30.\nYaw tsaˬ yaw dawˇ-ahˇ g’aˬ biꞈ-eu Zahˇ dawˬ\n12. Moˇseˬ-euˬ Zahˇ dawˬ aˬ jeˬ gaˇ kawˆ paˇ bi siˬ laꞈ nga siˬ?\n12 Moˇseˬ-euˬ Zahˇ dawˬ k’oꞈ dawˬ, Yeˬhawˇbaˬ yaw tsaˬ yaw dawˇ jeˬ-ahˇ gaˬ-eu lehˇ jiˇ bi siˬ laꞈ-eu meh. (Ja ceuˬ 37:28; Iˇsaˬyaˇ 61:8) Aˬ yawꞈ naˇ aˬ dui tiˬ g’aˬ tiˇ g’aˬ yaw tsaˬ yaw dawˇ dawˇ-ehˇ aˬ joˆ-ehˇ ya mˇ-eu gaˇ kawˆ-ahˇ, k’aˇ dzaw geuꞈ paˬ-ehˇ g’eh-eu g’aˬ pyeuꞈ meh. Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ Yeˬhawˇbaˬ neh biꞈ-euˬ zahˇ dawˬ-ahˇ naˇ haˬ ngeh, Yeˬhawˇbaˬ k’awꞈ aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ guiˬ lahˬ biꞈ-awˇ, maˬ naˇ haˬ ngeh-aˬ, aˬ yawꞈ maꞈ shaˬ zahˬ-ahˇ ya puˬ-euˬ meh. Zahˇ dawˬ k’oꞈ dawˬ Tseˇ dawˬ laꞈ k’oeˇ-euˬ dzaˇ-iˇ nyiˬ dawˬ-ahˇ haw-iˇ ma.\n13-14. Zahˇ dawˬ k’oꞈ dawˬ Tseˇ dawˬ laꞈ k’oeˇ-euˬ dahˬ beh-eu nyiˬ dawˬ naˇ aˬ jeˬ nga, zahˇ dawˬ teu-ahˇ mˇ caw naˇ aˬ jeˬ za-eu nga?\n13 Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ tehꞈ-ehˇ uˬ duˬ tahˬ. Zahˇ dawˬ k’oꞈ dawˬ Tseˇ dawˬ laꞈ k’oeˇ-euˬ dahˬ beh-eu nyiˬ dawˬ-ahˇ naˇ, Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ tehꞈ-ehˇ uˬ duˬ ya tahˬ-awˇ, tahˬ pahˬ aˬ ma mawˇ kawˇ-ahˇ maˬ ya tahˬ-a lehˇ ehˇ taˬ-euˬ meh. (Doˆ-iˇ-eu 20:3-6) Zahˇ dawˬ heu nyiˬ dawˬ jahˇ doˆ taˬ-euˬ heu naˇ, Miˬyehˇ-euˬ g’aˇ duˬ maˬ ngeuˇ-a, aˬ yawꞈ-euˬ tsawˇ haˬ deuˬ-euˬ g’aˇ duˬ pyeuꞈ meh. Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ Miˬyehˇ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ ngeh, aˬ yawꞈ maꞈ nui saˇ oꞈ-awˇ, aˬ cawˬ-euˬ miˬ yehˇ-ahˇ uˬ duˬ tahˬ-iˇ ngeh naˇ, aˬ yawꞈ maꞈ ya shaˬ-euˬ meh.\n14 Kaˬnaˬ tsawˇ haˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ shaˇ noeˬ haw sheˇ. Aˬ yawꞈ maꞈ dehꞈ luꞈ-eu Miˬyehˇ-ahˇ uˬ duˬ maˬ tahˬ ni, maˬ dehꞈ-eu tahˬ pahˬ aˬ ma mawˇ kawˇ-ahˇ tahˬ-eu meh. Toˆ-ehˇ jahˇ-eu teu naˇ, yawˬ ha-euˬ aˇ poeˬ laˆ teˬ-eu meh. (Ja ceuˬ 115:4-8) Aˬ yawꞈ maꞈ uˬ duˬ tahˬ-eu jeˬ laꞈ k’oeˇ neh tiˬ jeˬ naˇ, jawꞈ laˇ paˬ-ehˇ yuꞈ taꞈ-eu uˬ taꞈ, yawˬ ha-euˬ zaˬ-ahˇ jiˇ dzah puiˆ-awˇ lawˇ-eu je heu pyeuꞈ-awˇ, nymˇ jiˇ laꞈ k’oeˇ-euˬ deuˬ-ahˇ nui ma laˆ naˇ-eu meh. (2 Laˬsaˬbaˬ 28:1-4) Iˇsaˬleˬlaˆ aˬ yuiꞈ deuˬ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ zahˇ-ahˇ, aˇ poeˬ maˬ taˬ baw-a. Aˬ yawꞈ maꞈ baoˬ-ahˇ maˬ ngeuˇ-eu jeˬ-ehˇ zmˬ-awˇ, aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ maˬ g’aˬ leˇ-eu deuˬ-ahˇ behˬ dzaˬ-eu meh. (Yeˬsaˬgeˬlaˇ 34:1-4) Yeˬhawˇbaˬ Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ-ahˇ, uˬ k’awˇ maˬ piˇ-eu zaˬ deuˬ hawˇ-eu zaˬ miˬ aˬ buˇ deuˬ-ahˇ yaw doeˇ jahˇ naˇ, yaˇ k’aˬ daˇ ma lehˇ saˇ tiˇ biꞈ-eu meh. (Dawˬmehˬmehˬ-eu 10:17, 18; 27:19) Ehˇ k’awꞈ aˬ yawꞈ-euˬ tsawˇ haˬ deuˬ aˬ yawꞈ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ-awˇ, tiˬ g’aˬ tiˇ g’aˬ dawˇ coe ni mˇ nehˬ naˇ, aˬ yawꞈ guiˬ lahˬ biꞈ ma lehˇ ehˇ-eu meh.—1 Sahˬpaˬ 10:4-9.\nYeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ gaˬ-awˇ, aˬ dui maˬ tsaˬ maˬ dawˇ-eu jeˬ baˬ da neh ya shaˬ luꞈ meh lehˇ jiˇ siˬ nya (Aˇ deuˆ 15-ahˇ haw)\n15. Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ taꞈ leˇ-awˇ aˬ jeˬ ya siˬ nga?\n15 Ya noeˬ taˬ-eu jeˬ: Miˬyehˇ-euˬ gaˇ mˇ ma lehˇ ehˇ-eu deuˬ, Miˬyehˇ-euˬ zahˇ-ahˇ yaw muiˬ-ehˇ maˬ caw teh ni, zaˬ lahˇ deuˬ-ahˇ yaw doeˇ jahˇ gaˇ, Miˬyehˇ-ahˇ iˬ baˇ taˬ-eu maˬ tsaˬ-a. Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ gaˬ-awˇ, aˬ cawˬ maˬ tsaˬ maˬ dawˇ-eu jeˬ-ehˇ jahˇ ngeh haw mawˇ-eu uˬ taꞈ, aˬ dui nui ma aˇ naˆ ni naˇ-eu lehˇ jiˇ, zaˬ nahˬ jawˇ saˇ maˬ doˆ gaˇ siˬ nya-eu aˬ ma tiˬ g’aˬ naˆ maˬ tseˇ, aˬ dui-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ siˬ nya-eu meh. (Iˇsaˬyaˇ 49:15) Miˬyehˇ aˬ dui-euˬ shaˬ zahˬ-ahˇ nymˬ-mˇ mi naˆ-ehˇ maˬ laˆ byoˆ nehˬ k’awꞈ, aˇ yamˬ tsaˬ laˇ ngeh maˬ noeˬ paˇ ni aˬ cawˬ-ahˇ yaw doeˇ jahˇ-eu deuˬ-ahˇ laˆ cawˆ jiˇ-eu meh.\nMoˇseˬ-euˬ Zahˇ dawˬ k’oꞈ dawˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ zmˬ-euˬ nga?\n16-18. Moˇseˬ-euˬ Zahˇ dawˬ k’oꞈ dawˬ dehꞈ ziˇ laꞈ k’oeˇ aˬ gaˇ gaˇ zmˬ-eu nga, aˬ dui aˬ jeˬ ya siˬ-eu nga?\n16 Moˇseˬ-euˬ Zahˇ dawˬ Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ-euˬ dehꞈ ziˇ yawˬ paw na luꞈ-ahˇ uˆ lahˇ-eu meh. Teu miˇ neh yaˇ k’aˬ daˇ-eu aˬ yuiꞈ deuˬ, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ tsawˇ haˬ deuˬ-ahˇ dawˇ coe ni daˇ nehˬ-eu heu naˇ aˇ yeˇ huiˬ-eu jeˬ pyeuꞈ meh. Aˬ yawꞈ maꞈ uˬ duˬ tahˬ-eu gaˇ kawˆ-ahˇ tehꞈ-ehˇ ya daˇ-eu maˬ ngeuˇ-a, maˬ tsaˬ maˬ dzoeˇ leˇ-eu jeˬ hawˇ-eu zahˇ dawˬ nui deuˬ-ahˇ mˇ bahˬ-eu jeˬ-ahˇ jiˇ ya daˇ-eu meh. Gaˇ kawˆ heu deuˬ-ahˇ paˇ haw ma.\n17 Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ tsawˇ haˬ tiˬ g’aˬ-ahˇ sehꞈ-euˬ naˇ, aˬ yawꞈ maꞈ tiˬ poˆ tehꞈ-ehˇ maˬ bi daˇ sehꞈ-a. Meuˬ-ahˇ-euˬ aˬ yuiꞈ deuˬ gaˇ kawˆ teu aˬ joˆ-ehˇ pyeuꞈ-euˬ nga, shiˇ-eu geuˇ ngaˇ laˬ maˬ geuˇ nga laˬ lehˇ, maˬ daˇ mi naˆ-ehˇ jeˬ hu pyehˆ tseˇ-eu meh. (Dawˬmehˬmehˬ-eu 19:2-7, 11-13) K’oeˇ uˬ taꞈ, aˬ yuiꞈ deuˬ miˇ tsaˬ biˇ-eu gaˇ kawˆ-ahˇ maˬ ehˇ, miˬ sawˇ yo zaˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ maˬ ehˇ, gaˇ kawˆ nui deuˬ-ahˇ jiˇ maˬ ehˇ, ya daˇ-eu meh. (Doˆ-iˇ-eu 21:35; Dawˬmehˬmehˬ-eu 22:13-19) Aˬ yawꞈ maꞈ dawˇ coe ni daˇ-eu loꞈ-ehˇ, Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ k’awꞈ Zahˇ dawˬ-ahˇ mˇ caw ngeh, yawˬ g’aˬ na luꞈ muiˬ-eu jeˬ za-awˇ, Iˇsaˬleˬlaˆ tsawˇ jeuˬ jeuˬ lah-i, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ ciˬ huiˬ ciˬ mahˇ-eu jeˬ pyeuꞈ meh.—Uˬduˬtahˬ-eu 20:7, 8; Iˇsaˬyaˇ 48:17, 18.\n18 Ya noeˬ taˬ-eu jeˬ: Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-euˬ dehꞈ ziˇ laꞈ k’oeˇ k’aˇ mˇ-eu jeˬ-ahˇ aˇ poeˬ taˬ baw-eu meh. Aˬ yawꞈ aˬ dui-ahˇ tiˬ g’aˬ tiˇ g’aˬ dawˇ coe ni bi mˇ nehˬ mawꞈ-awˇ, bi gaˬ mawꞈ-eu meh. Aˬ yawꞈ aˬ dui ngehˬ-eu jeˬ hawˇ-eu mˇ-eu jeˬ-ahˇ iˇ kahˇ-ahˇ jawˇ ngeh keuˆ ni haw-eu meh.—Heˬbyehˇ 4:13.\n19-21. (a) Meuˬ-euˬ aˬ yuiꞈ deuˬ hawˇ-eu yaˇ k’aˬ daˇ-eu deuˬ, Miˬyehˇ-euˬ tsawˇ haˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ ya mˇ nehˬ-eu nga? (b) Moˇseˬ-euˬ Zahˇ dawˬ zaˬ lahˇ deuˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ haw piˇ nga, aˬ dui heu kawˆ-ahˇ neh aˬ jeˬ ya noeˬ taˬ-eu nga?\n19 Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-euˬ tsawˇ haˬ deuˬ-ahˇ gaˇ dahˬ gaˇ dzeˇ jawˇ-eu tsawˇ jeuˬ nui deuˬ-euˬ nui noeˬ neh maˬ bi uˆ lahˇ mawꞈ-a. Teu miˇ neh, aˬ yawꞈ Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ-euˬ aˬ yuiꞈ hawˇ-eu yaˇ k’aˬ daˇ-eu deuˬ-ahˇ, zahˇ dawˬ-ahˇ zmˬ ngeh myaˆ pyawˬ huiˬ nyiˇ maˬ tseˇ ni dawˇ coe ni mˇ lehˇ ehˇ nehˬ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ maꞈ Miˬyehˇ-euˬ zaˬ lahˇ deuˬ-ahˇ guˆ tsiˬ maˬ nyehꞈ ni, dawˬ k’aˆ maˬ ngehˬ ni, yaw tsaˬ yaw dawˇ-ahˇ ya gaˬ-eu meh.—Dawˬmehˬmehˬ-eu 1:13-17; 16:18-20.\n20 Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-euˬ tsawˇ haˬ-ahˇ g’awˬ shaˬ gaˬ miˇ neh, aˬ cawˬ neh yehˬ baw sehˇ luꞈ-ehˇ maˬ bi jahˇ-eu g’aˇ duˬ, zahˇ dawˬ biꞈ-euˬ meh. Zahˇ dawˬ laꞈ k’oeˇ aˬ cawˬ-ahˇ yaw doeˇ maˬ bi ngehˬ-a. Ja bu gaˇ ya daˬ-euˬ g’aˬ aˬ yawꞈ-ahˇ aˬ jeˬ-euˬ gaˇ kawˆ ja bu nga lehˇ siˬ nya-eu aˬ kawˬ-aˬ jaˆ meh. (Dawˬmehˬmehˬ-eu 19:16-19; 25:1) K’oeˇ naˇ aˬ yawꞈ bahˬ ngaˇ lehˇ maˬ bi daˇ mi naˆ-ehˇ, tsawˇ kaˬ k’aˇ teˬ-eu nyiˬ g’aˬ ya jawˇ-eu meh. (Dawˬmehˬmehˬ-eu 17:6; 19:15) Ehˇ k’awꞈ mˇ bahˬ-euˬ gaˇ mawˇ-euˬ tsawˇ kaˬ tiˬ g’aˬ tehꞈ naˇ tawˇ neh? Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ neh mˇ-euˬ jeˬ-ahˇ haw mawˇ-eu miˇ neh, ya buˬ-iˇ meh lehˇ maˬ noeˬ k’awꞈ g’aˬ-aˇ. Nymˇ jiˇ laꞈ k’oeˇ nymˇ sahˇ aˬ da g’aˬ baoˬ jaˆ k’awꞈ, yaw dui baw-eu meh. Nymˇ jiˇ laꞈ k’oeˇ gaˇ kawˆ doˆ laˇ ngeh, meuˬ-euˬ aˬ yuiꞈ deuˬ caw ba nya-awˇ, aˇ saˬ saˬ-eu aˇ tiˆ-ahˇ daˇ-eu aˬ kawˬ-aˬ jaˆ-eu meh.—Dawˬmehˬmehˬ-eu 21:18-21.\n21 Ya noeˬ taˬ-eu jeˬ: Yeˬhawˇbaˬ k’aˇ mˇ-eu jeˬ yaw tsaˬ yaw dawˇ miˇ neh, aˬ dui k’aˇ dzaw geuꞈ paˬ-ehˇ g’eh-eu g’aˬ pyeuꞈ meh. (Ja ceuˬ 89:14) Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-euˬ zahˇ dawˬ-ahˇ caw tehˬ-eu deuˬ-ahˇ laꞈ sawˬ biꞈ-awˇ, baoˬ-ahˇ maˬ ngeuˇ-eu jeˬ-ehˇ zmˬ-eu deuˬ-ahˇ yaˇ k’aˬ daˇ-eu meh. (2 Saˬmeuˬlaˆ 22:21-23; Yeˬsaˬgeˬlaˇ 9:9, 10) Yaw haiˬ mˇ-euˬ gaˇ duˇ-eu tiˬ g’aˬ na cehˆ dzeuˇ nya gaˇ duˇ k’awꞈ, aˇ yamˬ tsaˬ laˇ ngeh Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ dawˇ coe ni yaˇ k’aˬ daˇ-eu meh. (Dawˬdaˬ 28:13) Aˬ yawꞈ maꞈ maˬ noeˬ poˆ maˬ noeˬ paˇ naˇ, g’awˬ myahˇ maˬ g’eh-ehˇ “dehꞈ luꞈ-eu Miˬyehˇ-euˬ laꞈ-ahˇ ya uˇ keuˆ-iˇ-eu jeˬ-aˬ, guˆ dui dui laˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu meh” lehˇ ya siˬ-eu meh.—Heˬbyehˇ 10:30, 31.\nZahˇ dawˬ aˬ geu deuˬ-ahˇ yaw k’aˆ-ehˇ haw piˇ?\nMeuˬ-euˬ aˬ yuiꞈ deuˬ gaˇ kawˆ-ahˇ laˆ tsaˬ ngeh, zaˬ lahˇ deuˬ-ahˇ gaˬ-awˇ, dawˇ coe ni mˇ-eu Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ ya dzaw geuꞈ (Aˇ deuˆ 22-ahˇ haw) *\n22-24. (a) Moˇseˬ-euˬ Zahˇ dawˬ k’oꞈ dawˬ aˬ geu deuˬ-ahˇ nga, yaw k’aˆ-ehˇ ngehˬ g’eh-eu, aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ taꞈ leˇ-awˇ aˬ jeˬ ya siˬ-euˬ nga? (b) Doˆ-iˇ-eu 22:22-24-ahˇ aˬ jeˬ-euˬ saˇ tiˇ dawˬ-ahˇ ya mawˇ-eu nga?\n22 Moˇseˬ-euˬ Zahˇ dawˬ, tiˬ g’aˬ na-ahˇ yaw k’aˆ-ehˇ haw piˇ nehˬ-eu meh. Yaw jeˬ ma jeˬ, miˇ coe aˬ nmˇ, miˬ coeˬ miˬ ma, boeˇ miˬ siˬ k’aˬ heu deuˬ naˇ, yawˬ haˇ yawˬ ha maˬ haw piˇ nya-a. Teu miˇ neh Miˬyehˇ Iˇsaˬleˬlaˆ-ahˇ yaˇ k’aˬ daˇ-eu deuˬ-ahˇ, “Boeˇ miˬ siˬ k’aˬ deuˬ hawˇ-eu muˇ coe aˬ nmˇ deuˬ-ahˇ, maˬ tsaˬ maˬ dawˇ-eu laꞈ k’oeˇ yaˇ k’aˬ maˬ ya ja g’aˬ-a. Miˬ coeˬ miˬ ma-ahˇ pyuˇ paˇ nehˬ ngeh, aˬ yawꞈ-euˬ pehˇ k’ahˬ maˬ ya bi biꞈ daˇ-a” lehˇ ehˇ nehˬ-euˬ meh. (Dawˬmehˬmehˬ-eu 24:17) Yeˬhawˇbaˬ uˬ k’awˇ maˬ piˇ-eu deuˬ-ahˇ g’awˬ shaˬ gaˬ-awˇ, aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ yehˬ bawˬ sehˇ luꞈ-ehˇ jahˇ nehˬ-eu deuˬ-ahˇ yaˇ k’aˬ daˇ-eu meh.—Doˆ-iˇ-eu 22:22-24-ahˇ gui.\n23 K’oeˇ uˬ taꞈ Zahˇ dawˬ heu naˇ, nymˇ jiˇ laꞈ k’oeˇ yawˬ ha-euˬ shiˬ shaˬ taꞈ-eu deuˬ nehˬ-ehˇ, aˬ geu paw dzeˇ neh maˬ kaˬ maˬ bi dehꞈ bahˬ ni jiˇ caw ba nehˬ-eu meh. (Uˬduˬtahˬ-eu 18:6-30) Ehˇ k’awꞈ Iˇsaˬleˬlaˆ-euˬ tiˬ jawˬ jawˇ-eu deuˬ teu loꞈ-ehˇ maˬ ngeuˇ-a. Aˬ yawꞈ maꞈ toˆ-ehˇ g’eh-eu nui daˆ daˆ laˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu jeˬ-ahˇ, nui ma tsaˬ-eu uˬ taꞈ g’aˬ jiˇ paˇ biꞈ-eu meh. Yeˬhawˇbaˬ-euˬ tsawˇ haˬ deuˬ naˇ, gaˇ kawˆ teu zahˇ dawˬ-ahˇ bahˬ-eu jeˬ pyeuꞈ-eu lehˇ Yeˬhawˇbaˬ loꞈ-ehˇ ya haw-eu meh.\n24 Ya noeˬ taˬ-eu jeˬ: Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ neh tseˇ taˬ-euˬ baoˬ jaˆ-eu deuˬ-ahˇ, aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ laꞈ-ahˇ jawˇ-eu deuˬ-ahˇ yaw muiˬ-ehˇ bi ngehˬ g’eh mawꞈ-eu meh. Aˬ yawꞈ dehꞈ bahˬ dehꞈ muˆ-eu jeˬ-ahˇ bye-awˇ, yawˬ ha-euˬ uˬ k’awˇ maˬ piˇ-eu deuˬ-ahˇ ngehˬ-ehˇ dzehˬ, yaw muiˬ-ehˇ bi haw piˇ mawꞈ-awˇ dawˇ coe ni bi mˇ nehˬ mawꞈ-eu meh.\n“Keuˆ le luꞈ-eu maˇ maˇ ni g’eh-eu yaw muiˬ jeˬ-euˬ aˇ baˇ naˇ shmˇ”-euˬ Zahˇ dawˬ\n25-26. (a) Nui gaˬ hawˇ-eu yaw tsaˬ yaw dawˇ jeˬ heu naˇ, saꞈ g’awˇ kahˬ hawˇ-eu dehꞈ ziˇ-ahˇ duˇ-eu lehˇ aˬ jeˬ miˇ ehˇ nya-eu nga? (b) Yawˬ dmˬ yawˬ-ahˇ aˬ jeˬ ya siˬ-eu nga?\n25 Nui gaˬ hawˇ-eu yaw tsaˬ yaw dawˇ jeˬ heu naˇ, saꞈ g’awˇ kahˬ hawˇ-eu dehꞈ ziˇ-ahˇ duˇ-eu meh. Miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ heu nyiˬ jeˬ tiˬ jeˬ tehꞈ-ehˇ jaˆ-awˇ maˬ geuꞈ nya-a. Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ dawˇ coe ni mˇ nehˬ meh lehˇ jah naˇ, aˬ dui aˬ yawꞈ-ahˇ gaˬ dzehˬ laˇ-awˇ, aˬ dui aˬ yawꞈ-ahˇ hawˇ-eu aˬ yawꞈ-euˬ tsaˬ-eu dawˇ-eu zahˇ dawˬ-ahˇ gaˬ naˇ, aˬ cawˬ-ahˇ jiˇ ni gaˬ-awˇ dawˇ coe ni mˇ nehˬ-eu meh.\n26 Moˇseˬ-euˬ Zahˇ dawˬ k’oꞈ dawˬ Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ g’oeˇ dzehˬ leˇ ni caw ba nehˬ-eu meh. Ehˇ k’awꞈ Miˬyehˇ-euˬ tsawˇ haˬ deuˬ, Zahˇ dawˬ teu-ahˇ Yeˬsuˇ neh aˇ saˬ bi saˬ-euˬ miˇ neh, mˇ caw-eu maˬ paˇ loˬ-euˬ meh. (Loˇmaˆ 10:4) Kuiˇ laꞈ Pawˇluˆ Moˇseˬ-euˬ Zahˇ dawˬ-ahˇ “keuˆ le luꞈ-eu maˇ maˇ ni g’eh-eu yaw muiˬ jeˬ-euˬ aˇ baˇ naˇ shmˇ” lehˇ kuˇ-eu meh. (Heˬbyehˇ 10:1) Yaw muiˬ jeˬ aˬ jeˬ jeˇ jaˆ-eu nga? Gaˇ kawˆ heu yawˬ dmˬ yawˬ-ahˇ ya siˬ-awˇ, nui gaˬ hawˇ-eu yaw tsaˬ yaw dawˇ jeˬ Ka li zaˬ aˇ muˇ laꞈ k’oeˇ aˇ yeˇ aˬ joˆ-ehˇ huiˬ-eu nga lehˇ jiˇ ya siˬ-eu meh.\nMoˇseˬ-euˬ Zahˇ dawˬ k’oꞈ dawˬ . . .\nYeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-euˬ tsawˇ haˬ-ahˇ gaˬ-eu lehˇ aˬ joˆ-ehˇ bi siˬ laꞈ-eu nga?\nYeˬhawˇbaˬ yaw tsaˬ yaw dawˇ jeˬ-ahˇ gaˬ-eu lehˇ aˬ joˆ-ehˇ bi siˬ laꞈ-eu nga?\nYeˬhawˇbaˬ uˬ k’awˇ maˬ piˇ-eu deuˬ-ahˇ g’awˬ shaˬ gaˬ-eu lehˇ aˬ joˆ-ehˇ bi siˬ laꞈ-eu nga?\nDawˬ caˇ 109 Nui ma laꞈ k’oeˇ neh ziꞈ dah ni gaˬ\n^ Yaw zaˬ 5 Heu kawˆ naˇ yawˬ dmˬ yawˬ-ahˇ jiˇ ahˇ-eu gaˇ kawˆ deuˬ nehˬ-ehˇ taꞈ-eu 4 kawˆ laꞈ k’oeˇ neh dahˬ beh-eu kawˆ meh. Heu 4 kawˆ naˇ Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ gaˬ-awˇ k’ahˬ lahˇ-eu lehˇ, aˬ jeˬ miˇ jah nya-eu gaˇ kawˆ dzawˇ nehˬ taˬ-euˬ meh. Dzeˇ luꞈ-eu 3 kawˆ naˇ 2019 k’oꞈ, Ngaˬ siˬ ba la-euˬ Loꞈ-eu nymˇgoˇ laꞈ k’oeˇ ahˇ meh. Teu 3 kawˆ-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ aˇ muˇ laꞈ k’oeˇ nui gaˬ hawˇ-eu yaw tsaˬ yaw dawˇ aˬ joˆ-ehˇ bi mawˇ-eu gaˇ kawˆ maˬ ehˇ, zaˬ-ahˇ dawꞈ-eu gaˇ kawˆ-ahˇ sheuˬ g’eh-eu deuˬ aˬ joˆ-ehˇ haw piˇ nehˬ-eu gaˇ kawˆ maˬ ehˇ, aˬ dui teu loꞈ-ehˇ ya tahˬ puˬ-euˬ deuˬ-ahˇ g’aˬ aˬ joˆ-ehˇ biꞈ nya-eu gaˇ kawˆ maˬ ehˇ, ja sawˇ meh.\n^ Yaw zaˬ 2 Dzawˇ lahˬ: Yeˬhawˇbaˬ Moˇseˬ-ahˇ neh Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ-ahˇ Zahˇ dawˬ k’oꞈ dawˬ 600 dawˬ hawˇ-eu, zahˇ dawˬ nui deuˬ jiˇ biꞈ-euˬ meh. Zahˇ dawˬ k’oꞈ dawˬ heu deuˬ-ahˇ “Moˇseˬ-euˬ Zahˇ dawˬ k’oꞈ dawˬ” maˬ ngeuˇ naˇ “dawˬ mehˬ dawˬ tsoˆ” lehˇ kuˇ-eu meh. K’oeˇ uˬ taꞈ, Jaˇliꞈ laꞈ k’oeˇ-euˬ dahˬ beh-eu 5 dmˬ-ahˇ jiˇ ni Moˇseˬ-euˬ Zahˇ dawˬ k’oꞈ dawˬ lehˇ kuˇ-eu meh. (Aˇdahˬbeh-eu sahˬ boꞈ-ahˇ neh Dawˬmehˬmeh-eu sahˬ boꞈ-ahˇ keuˆ ni.) Tiˬ poˆ na Heˬbyehˇ Jaˇliꞈ deuˬ-ahˇ ngehˬ keuˆ ngeh jiˇ, Moˇseˬ-euˬ Zahˇ dawˬ k’oꞈ dawˬ lehˇ kuˇ-eu meh.\n^ Yaw zaˬ 60 Aˇ baˇ-euˬ gaˇ kawˆ: Iˇsaˬleˬlaˆ aˬ ma tiˬ ma zaˬ nehˬ-ehˇ laˬ k’aˬ tiˬ cehˇ dzaˬ dzaˬ dawˇ dawˇ lehˬ hmˬ luꞈ. Naˇ k’ah paw naˇ, aˬ da zaˬ-ahˇ yawˇ aˬ joˆ-ehˇ ya bo saˆ-eu lehˇ mehˬ luꞈ.\n^ Yaw zaˬ 64 Aˇ baˇ-euˬ gaˇ kawˆ: G’oˆ k’ehˬ-ahˇ jawˇ-eu aˬ yuiꞈ deuˬ, miˬ coeˬ miˬ ma hawˇ-eu aˬ yawꞈ-euˬ zaˬ-ahˇ jeˬ gaꞈ jeˬ ka mˇ-eu deuˬ behˬ dzaˬ gaˇ caw ba nehˬ luꞈ.\nHeu nehˬ-ehˇ taꞈ-eu gaˇ kawˆ deuˬ\nKa li zaˬ aˇ muˇ laꞈ k’oeˇ-euˬ nui gaˬ hawˇ-eu yaw tsaˬ yaw dawˇ\nYaw haiˬ jeˬ pyeuꞈ laˇ ngeh, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ nui gaˬ hawˇ-eu yaw tsaˬ yaw dawˇ-ahˇ dzaw geuꞈ\nBi dawꞈ haw-euˬ deuˬ-ahˇ ngehˬ g’eh dah teˬ nehˬ


Jaˇliꞈ aˇ deuˆ-ahˇ yaw muiˬ-ehˇ dzawˇ nehˬ | Gui-eu jeˇ & Mehˬ-eu jeˬ\nDzaw deuˆ 6\nJaˇliꞈ aˇ deuˆ-ahˇ yaw muiˬ-ehˇ dzawˇ nehˬ\nAˇ yeˇ huiˬ-eu jeˬ: Jaˇliꞈ gui g’aˬ-awˇ neh tehꞈ-ehˇ iˇ-eu taˬ tehˬ. Gui-euˬ Jaˇliꞈ aˇ deuˆ aˬ dui mehˬ luꞈ-eu jeˬ nehˬ-ehˇ aˬ joˆ-ehˇ taꞈ-eu lehˇ naˇ haˬ luꞈ-eu deuˬ-ahˇ yaw muiˬ-ehˇ g’oˆ shaw leˇ ni caw ba nehˬ.\nAˇ yeˇ huiˬ-eu dawˬ-ahˇ yaw k’aˆ-ehˇ ngehˬ keuˆ. Jaˇliꞈ aˇ deuˆ gui g’aˬ naˇ, aˬ dui mehˬ luꞈ-eu gaˇ kawˆ nehˬ-ehˇ taꞈ-euˬ dawˬ-ahˇ yaw k’aˆ-ehˇ ya ngehˬ keuˆ. Toˆ-ehˇ jahˇ-eu g’aˇ duˬ, dawˬ teu dawˬ-ahˇ tiˬ poˆ paˇ ngehˬ poˆ, maˬ ngeuˇ naˇ aˇ yeˇ huiˬ-eu dawˬ aˬ geu dawˬ nga lehˇ naˇ haˬ luꞈ-eu deuˬ-ahˇ bi siˬ-eu g’aˇ duˬ, tiˬ jeˬ paˬ naˇ haˬ.\nJaˇliꞈ aˇ deuˆ laꞈ k’oeˇ maˬ ahˇ-eu dawˬ-ahˇ zmˬ naˇ k’awꞈ, aˬ dui mehˬ luꞈ-eu gaˇ kawˆ hawˇ-eu Jaˇliꞈ teu deuˆ aˬ joˆ-ehˇ taꞈ nga lehˇ naˇ haˬ luꞈ-eu deuˬ-ahˇ g’oˆ shaw leˇ ni ya caw ba nehˬ.\nAˇ yeˇ huiˬ-eu tsahˇ-ahˇ yaw k’aˆ-ehˇ ngehˬ keuˆ. Gaˇ kawˆ tiˬ jeˬ-ahˇ ja mehˬ nehˬ-eu g’aˇ duˬ Jaˇliꞈ aˇ deuˆ gui naˇ, Jaˇliꞈ teu deuˆ laꞈ k’oeˇ-euˬ aˇ yeˇ huiˬ-eu dawˬ teu dawˬ gaˇ kawˆ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ taꞈ-eu nga lehˇ ya dzawˇ nehˬ.\nJaˇliꞈ aˇ deuˆ-ahˇ ja sawˇ ngeh, Jaˇliꞈ pahˬ taˬ. Teu naˇ, naˇ haˬ luꞈ-eu deuˬ-ahˇ aˬ dui ja sawˇ-eu gaˇ kawˆ hawˇ-eu Jaˇliꞈ teu deuˆ aˬ joˆ-ehˇ taꞈ nga lehˇ mawˇ leˇ ni caw ba nehˬ.\nJaˇliꞈ aˇ deuˆ-ahˇ yaw awˬ awˬ lehˇ dzawˇ nehˬ. Aˬ dui mehˬ-eu aˇ yeˇ huiˬ-eu jeˬ nehˬ-ehˇ maˬ taꞈ-eu tsahˇ-ahˇ taˬ ngehˬ. Naˇ haˬ luꞈ-eu deuˬ aˬ jeˬ-ahˇ siˬ nya dzeuˇ-euˬ nga lehˇ shaˇ noeˬ. K’oeˇ naˇ, aˬ yawꞈ maꞈ yaw muiˬ-ehˇ bi g’oˆ shaw-eu g’aˇ duˬ, aˇ yeˇ huiˬ-eu tsahˇ-ahˇ tehꞈ-ehˇ mehˬ nehˬ.\nGui-eu jeˬ hawˇ-eu Mehˬ-eu jeˬ—Jaˇliꞈ aˇ deuˆ-ahˇ yaw muiˬ-ehˇ dzawˇ nehˬ


Dawˬ caˇ 19—Yeˬsuˇ-euˬ ciꞈ hawˬ dzaˬ byawˇ | Ka la zaˬ-euˬ dawˬ caˇ\nREAD IN Abkhaz Acholi Afrikaans Akha Albanian Altai American Sign Language Amharic Arabic Armenian Aukan Aymara Azerbaijani Azerbaijani (Cyrillic) Baoule Bassa (Cameroon) Batak (Karo) Batak (Simalungun) Batak (Toba) Belize Kriol Biak Bicol Bislama Boulou Bulgarian Cambodian Catalan Cebuano Chichewa Chin (Hakha) Chinese Cantonese (Simplified) Chinese Cantonese (Traditional) Chinese Mandarin (Simplified) Chinese Mandarin (Traditional) Chitonga Chitonga (Malawi) Chitumbuka Chiyao Chokwe Chol Chopi Chuvash Cibemba Cinyanja Croatian Damara Dangme Danish Dayak Ngaju Douala Drehu Dutch Edo Efik English Esan Estonian Ewe Faroese Fijian Finnish Fon French Fulfulde (Cameroon) Ga Georgian German Gokana Greek Guarani Gun Haitian Creole Hausa Herero Hiligaynon Hiri Motu Hmong (White) Hungarian Hunsrik Iban Ibinda Icelandic Igbo Iloko Indonesian Irish Isoko Italian Japanese Javanese Kabiye Kachin Karen (S'gaw) Kazakh Khana Kikamba Kikaonde Kikongo Kikuyu Kiluba Kimbundu Kinyarwanda Kirghiz Kiribati Kirundi Kisi Kisonge Kongo Korean Kosraean Krio Kurdish Kurmanji (Caucasus) Kwangali Kwanyama Lahu Laotian Latvian Lhukonzo Lingala Lithuanian Lomwe Luganda Lunda Luo Luvale Macedonian Macua Macushi Malagasy Malay Malayalam Maltese Mam Mambwe-Lungu Mapudungun Marshallese Mauritian Creole Maya Mazatec (Huautla) Medumba Mingrelian Mixe (North Central) Mixtec (Guerrero) Mizo Moore Myanmar Nahuatl (Central) Nahuatl (Guerrero) Nahuatl (Huasteca) Nahuatl (Northern Puebla) Ndau Ndebele Ndebele (Zimbabwe) Nepali Ngabere Ngangela Ngiemboon Nias Nigerian Pidgin Norwegian Nyaneka Nyungwe Nzema Oromo Ossetian Otetela Palauan Pangasinan Papiamento (Curaçao) Persian Pidgin (Cameroon) Pidgin (West Africa) Polish Pomeranian Ponapean Portuguese Portuguese (Portugal) Quechua (Ancash) Quechua (Ayacucho) Quechua (Bolivia) Quechua (Cuzco) Quiche Quichua (Chimborazo) Quichua (Imbabura) Rarotongan Romanian Romany (Macedonia) Cyrillic Ronga Runyankore Russian Samoan Sangir Sango Saramaccan Sena Sepedi Serbian (Cyrillic) Serbian (Roman) Sesotho (Lesotho) Sesotho (South Africa) Setswana Seychelles Creole Shona Sidama Silozi Sinhala Slovenian Solomon Islands Pidgin Spanish Sranantongo Sunda Swahili Swedish Tagalog Tahitian Tarascan Tatar Telugu Tetun Dili Thai Ticuna Tigrinya Tiv Tojolabal Tok Pisin Totonac Tshiluba Tshwa Tsonga Turkish Tuvaluan Twi Tzotzil Ukrainian Umbundu Urhobo Uruund Venda Vietnamese Wallisian Welsh Wolaita Xhosa Yapese Yoruba Zulu\nDawˬ caˇ 19\nYeˬsuˇ-euˬ ciꞈ hawˬ dzaˬ byawˇ\n1. Mˬ taˆ jawˇ luꞈ eu Da Yeˬhawˇbaˬ.\nNymˇ ciꞈ aˇ yehˇ huiˬ eu aˇ yamˬ.\nGaˇ hu ba heu ngeh yamˬ Miˬyehˇ euˬ tsaˬ jeˬ biꞈ\nnui gahˇ nui gaˬ hawˇ-eu baoˬ bi mawˇ.\nYawˇ zaˬ Baˬsaˬkaˬ haw piˇ nehˬ laꞈ.\nMiˬyehˇ nui k’ahˇ shiˇ deuˬ buˬ iˇ.\nG’awˬ mya yaˇ k’oꞈ byah laˇ Ka li euˬ ziˇ lawˇ nehˬ.\nMiˬyehˇ neh ngehˬ taˬ loꞈ-ehˇ pyeuꞈ laˇ shaw.\n2. Aˬ gaꞈ dzaˇ uiˇ hawˇ-eu kaˬ muˇ heu naˇ\nMiˬyehˇ poeˬ jeˬ biꞈ lehˇ bi mawˇ.\nPyeuꞈ doˆ laˇ muiˬ eu jeˬ\nAˬli lawˇ nehˬ laꞈ miˇ.\nZaˬmaˇ shiˇ gaˇ keuˆ dawˬ maˬ leuˇ.\nAˬ dui guiˬ lahˬ huiˬ laꞈ k’oeˇ jawˇ luꞈ.\nTsawˇ haˬ shiˇ jeˬ neh buˬ iˇ ni\nMiˬyehˇ Zaˬmaˇ lawˇ nehˬ.\nKa k’oꞈ eu gaˇ kawˆ heu\nnymˇ ciꞈ ahˇ noeˬ mawˇ eu aˇ yamˬ pyeuꞈ.\n3. Nga maꞈ nawˬ-euˬ mehˬ shi laˇ uiˬ taˬ ma.\nNawˬ neh nga maꞈ ahˇ kuˇ euˬ loꞈ-ehˇ.\nNui gaˬ ahˇ ja ceuˬ ma Ka li ahˇ bi oe miˇ.\nZaˬmaˇ hawˇ-eu nawˬ ahˇ ciˬ huiˬ ma.\nYeˬsuˇ ciꞈ hawˬ byawˇ nawˬ ahˇ ciˬ huiˬ.\nNga maꞈ nui ma ahˇ g’aˬ biꞈ nehˬ.\nTeu miˇ neh Yeˬsuˇ euˬ pehˬ zaˇ ahˇ caw teh ma.\nAˬ myah luꞈ dehꞈ jeˬ za aˬ dui maꞈ.\n(Luˇ. 22:14-20; 1 Gawˇ. 11:23-26-ahˇ haw.)\nYeˬsuˇ-euˬ ciꞈ hawˬ dzaˬ byawˇ (Dawˬ caˇ 19)