Dawˬ caˇ 99—Myaˬ dui dui-eu mehˇ nmˇ aˇ maꞈ | Ka li zaˬ-euˬ dawˬ caˇ\nREAD IN Abkhaz Acholi Afrikaans Akha Albanian Altai American Sign Language Amharic Arabic Armenian Aukan Aymara Azerbaijani Azerbaijani (Cyrillic) Baoule Bashkir Bassa (Cameroon) Batak (Karo) Batak (Simalungun) Batak (Toba) Belize Kriol Biak Bicol Bislama Boulou Bulgarian Cambodian Catalan Cebuano Chichewa Chin (Hakha) Chinese Cantonese (Simplified) Chinese Cantonese (Traditional) Chinese Mandarin (Simplified) Chinese Mandarin (Traditional) Chitonga Chitonga (Malawi) Chitumbuka Chiyao Chokwe Chol Chuvash Cibemba Cinyanja Croatian Damara Dangme Danish Dayak Ngaju Douala Drehu Dutch Edo Efik English Esan Estonian Ewe Faroese Fijian Finnish Fon French Fulfulde (Cameroon) Ga Georgian German Gokana Greek Guarani Gun Haitian Creole Herero Hiligaynon Hiri Motu Hungarian Iban Icelandic Igbo Iloko Indonesian Isoko Italian Japanese Javanese Kabiye Kabuverdianu Kachin Karen (S'gaw) Kazakh Khana Kikamba Kikaonde Kikongo Kikuyu Kiluba Kimbundu Kinyarwanda Kirghiz Kiribati Kirundi Kisi Kisonge Kongo Korean Kosraean Krio Kurdish Kurmanji (Caucasus) Kwangali Kwanyama Lahu Laotian Latvian Lhukonzo Lingala Lithuanian Lomwe Luganda Lunda Luo Luvale Macedonian Macua Malagasy Malay Malayalam Maltese Mam Mambwe-Lungu Mapudungun Marshallese Mauritian Creole Maya Mazatec (Huautla) Medumba Mingrelian Mixe (North Central) Mixtec (Guerrero) Moore Myanmar Nahuatl (Central) Nahuatl (Guerrero) Nahuatl (Northern Puebla) Ndau Ndebele Ndebele (Zimbabwe) Nepali Ngabere Ngangela Nias Nigerian Pidgin Norwegian Nyaneka Nyungwe Nzema Oromo Ossetian Otetela Palauan Pangasinan Papiamento (Curaçao) Persian Pidgin (Cameroon) Pidgin (West Africa) Polish Ponapean Portuguese Portuguese (Portugal) Quechua (Ancash) Quechua (Ayacucho) Quechua (Bolivia) Quechua (Cuzco) Quiche Quichua (Chimborazo) Quichua (Imbabura) Rarotongan Romanian Ronga Runyankore Russian Samoan Sangir Sango Saramaccan Sena Sepedi Serbian (Cyrillic) Serbian (Roman) Sesotho (Lesotho) Sesotho (South Africa) Setswana Seychelles Creole Shona Sidama Silozi Sinhala Slovenian Solomon Islands Pidgin Spanish Sranantongo Sunda Swahili Swedish Tagalog Tahitian Tarascan Tatar Telugu Tetun Dili Thai Tigrinya Tiv Tojolabal Tok Pisin Totonac Tshiluba Tshwa Tsonga Turkish Tuvaluan Twi Ukrainian Umbundu Urhobo Uruund Venda Vietnamese Wallisian Welsh Wolaita Xhosa Yapese Yemba Yoruba Zapotec (Isthmus) Zulu\nMyaˬ dui dui-eu mehˇ nmˇ aˇ maꞈ\n(Pah mehˬ-eu 7:9, 10)\n1. Myaˬ dui dui eu mehˇ nmˇ aˇ maꞈ.\nAˇ lam aˇ lam g’aˬ jawˇ.\nYawˬ g’aˬ na ziꞈ saˇ kiˇ pyeuꞈ.\nMyah luꞈ ziꞈ dah ni dehꞈ.\nAˬ dui g’awˬ mya ni jawˇ ma.\nHuiˬ eu baˬ maꞈ pyeuꞈ laˇ.\nMiˇ k’ahˬ doe jawˇ tsawˇ haˬ laˇ uiˬ taˬ.\nMiˬyehˇ-ahˇ yaw k’aˆ-ehˇ ja ceuˬ.\n2. Myaˬ dui dui eu mehˇ nmˇ aˇ maꞈ.\nDawˬ peh gaˇ mahˇ tsaꞈ gaˬ.\nTsawˇ haˬ g’awˬ mya ni mawˇ mawꞈ-eu,\n“Guiˬ lahˬ dawˬ” dui dzawˇ gaˬ.\nAˬ dui leh jeh-awˇ dzawˇ iˇ ngeh,\nshaˬ zahˬ ya tahˬ puˬ nya.\nEhˇ k’awꞈ Yeˬsuˇ oˇ coeˇ ni caw ba.\nDui maꞈ ahˇ nui saˇ biꞈ.\n3. Myaˬ dui dui eu mehˇ nmˇ aˇ maꞈ.\nMiˬyehˇ myah luꞈ bo saˆ.\nAˬ yawꞈ ngehˬ g’eh awˇ caw ba.\nNah neh miˇ neh dzawˇ gaˬ.\nMiˬyehˇ Miˇk’ahˬ tsaꞈ iˇ.\nAˬ dui Miˬyehˇ gaˇ mˇ cawˬ ya pyeuꞈ.\nMiˇ tsaˬ ahˇ yawꞈ gaˇ mˇ.\n(Yaˇ. 52:7; Tehˬ. 11:29; Pah. 7:15-ahˇ haw.)\nMyaˬ dui dui-eu mehˇ nmˇ aˇ maꞈ (Dawˬ caˇ 99)


Dawˬ caˇ 47—Yawˬ nah na luꞈ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ guiˬ lahˬ shaˇ | Ka li zaˬ-euˬ dawˬ caˇ\nREAD IN Acholi Afrikaans Akha Albanian Altai American Sign Language Amharic Arabic Armenian Aukan Aymara Azerbaijani Azerbaijani (Cyrillic) Baoule Bashkir Bassa (Cameroon) Batak (Karo) Batak (Simalungun) Batak (Toba) Belize Kriol Biak Bicol Bislama Boulou Bulgarian Cambodian Catalan Cebuano Chichewa Chin (Hakha) Chinese Cantonese (Simplified) Chinese Cantonese (Traditional) Chinese Mandarin (Simplified) Chinese Mandarin (Traditional) Chitonga Chitonga (Malawi) Chitumbuka Chiyao Chokwe Chol Chopi Chuvash Cibemba Cinyanja Croatian Damara Dangme Danish Dayak Ngaju Douala Drehu Dutch Edo Efik English Esan Estonian Ewe Faroese Fijian Finnish Fon French Fulfulde (Cameroon) Ga Georgian German Gokana Greek Guarani Gun Haitian Creole Hausa Herero Hiligaynon Hindi Hiri Motu Hungarian Iban Ibinda Icelandic Igbo Iloko Indonesian Isoko Italian Japanese Javanese Kabiye Kachin Karen (S'gaw) Kazakh Khana Kikamba Kikaonde Kikongo Kikuyu Kiluba Kimbundu Kinyarwanda Kirghiz Kiribati Kirundi Kisi Kisonge Kongo Korean Kosraean Krio Kurdish Kurmanji (Caucasus) Kwangali Kwanyama Lahu Laotian Latvian Lhukonzo Lingala Lithuanian Lomwe Luganda Lunda Luo Luvale Macedonian Macua Malagasy Malay Malayalam Maltese Mam Mambwe-Lungu Mapudungun Marshallese Mauritian Creole Maya Mazatec (Huautla) Mingrelian Mixe (North Central) Mixtec (Guerrero) Moore Myanmar Nahuatl (Central) Nahuatl (Guerrero) Nahuatl (Huasteca) Nahuatl (Northern Puebla) Ndau Ndebele Ndebele (Zimbabwe) Nepali Ngabere Ngangela Nias Nigerian Pidgin Norwegian Nyaneka Nyungwe Nzema Oromo Ossetian Otetela Palauan Pangasinan Papiamento (Curaçao) Persian Pidgin (Cameroon) Pidgin (West Africa) Polish Ponapean Portuguese Portuguese (Portugal) Quechua (Ancash) Quechua (Ayacucho) Quechua (Bolivia) Quechua (Cuzco) Quiche Quichua (Chimborazo) Quichua (Imbabura) Rarotongan Romanian Ronga Runyankore Russian Russian Sign Language Samoan Sangir Sango Saramaccan Sena Sepedi Serbian (Cyrillic) Serbian (Roman) Sesotho (Lesotho) Sesotho (South Africa) Setswana Seychelles Creole Shona Sidama Silozi Sinhala Slovenian Solomon Islands Pidgin Spanish Sranantongo Sunda Swahili Swedish Tagalog Tahitian Tarascan Tatar Telugu Tetun Dili Thai Tigrinya Tiv Tojolabal Tok Pisin Totonac Tshiluba Tshwa Tsonga Turkish Tuvaluan Twi Ukrainian Umbundu Urhobo Uruund Venda Vietnamese Wallisian Welsh Wolaita Xhosa Yapese Yemba Yoruba Zulu\nDawˬ caˇ 47\nYawˬ nah na luꞈ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ guiˬ lahˬ shaˇ\n(1 Teˇsaˬloˇni 5:17)\n1. Shaˇ dawˬ naˇ haˬ Yeˬhawˇbaˬ ahˇ shaˇ yawˬ.\nAˬ dui yawꞈ tsawˇ myahˇ ya zmˬ muiˬ dui dui.\nCawˬ ahˇ dzawˇ loꞈ-ehˇ k’aˇ pyeuꞈ luꞈ jeˬ ngehˬ nehˬ.\nAˬ yawꞈ ahˇ dui nui ma taˬ nya myah luꞈ.\nGuiˬ lahˬ shaˇ yawˬ nah na luꞈ.\n2. Dui ya dehꞈ Yeˬhawˇbaˬ ahˇ guiˬ lahˬ huiˬ.\nIˬ baˇ pyehˬ laꞈ nga maꞈ cawˬ ahˇ pyehˬ loꞈ-ehˇ.\nDui iˬ baˇ Miˬyehˇ mehˬ shi ngehˬ doˆ nehˬ.\nBeh yaw sahˇ siˬ nya dui miˇ tsaˬ pyeuꞈ lehˇ.\n3. Dui shaˬ zahˬ puˬ ngeh Yeˬhawˇbaˬ ahˇ shaˇ.\nAˇ dui Aˬda pyeuꞈ myah luꞈ dawˬ peh jawˇ.\nYawꞈ haw piˇ jeˬ poˆ yawꞈ ngehˬ g’eh jeˬ-ahˇ shaˇ.\nGuˆ eu jeˬ maˬ jaˆ aˬ yawꞈ dawˬ peh jawˇ.\nGuiˬ lahˬ shaˇ Yeˬhawˇbaˬ ahˇ.\n(Ceuˬ. 65:5; Tehˬ. 6:9-13; 26:41; Luˇ 18:1-ahˇ haw.)\nYawˬ nah na luꞈ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ guiˬ lahˬ shaˇ (Dawˬ caˇ 47)


Dawˬ caˇ 66—Guiˬ lahˬ dawˬ tsaꞈ gaˬ-eu | Ka li zaˬ-euˬ dawˬ caˇ\nREAD IN Abkhaz Acholi Afrikaans Akha Albanian Altai American Sign Language Amharic Arabic Armenian Aukan Aymara Azerbaijani Azerbaijani (Cyrillic) Baoule Bassa (Cameroon) Batak (Karo) Batak (Simalungun) Batak (Toba) Belize Kriol Biak Bicol Bislama Boulou Bulgarian Cambodian Catalan Cebuano Chichewa Chin (Hakha) Chinese Cantonese (Simplified) Chinese Cantonese (Traditional) Chinese Mandarin (Simplified) Chinese Mandarin (Traditional) Chitonga Chitonga (Malawi) Chitumbuka Chiyao Chokwe Chol Chuvash Cibemba Cinyanja Croatian Damara Dangme Danish Dayak Ngaju Douala Drehu Dutch Edo Efik English Esan Estonian Ewe Faroese Fijian Finnish Fon French Fulfulde (Cameroon) Ga Georgian German Gokana Greek Guarani Gun Haitian Creole Herero Hiligaynon Hindi Hiri Motu Hmong (White) Hungarian Iban Ibinda Icelandic Igbo Iloko Indonesian Isoko Italian Japanese Javanese Kabiye Kachin Karen (S'gaw) Kazakh Khana Kikamba Kikaonde Kikongo Kikuyu Kiluba Kimbundu Kinyarwanda Kirghiz Kiribati Kirundi Kisi Kisonge Kongo Korean Kosraean Krio Kurdish Kurmanji (Caucasus) Kwangali Kwanyama Lahu Laotian Latvian Lhukonzo Lingala Lithuanian Lomwe Luganda Lunda Luo Luvale Macedonian Macua Malagasy Malay Malayalam Maltese Mam Mambwe-Lungu Mapudungun Marshallese Mauritian Creole Maya Mazatec (Huautla) Medumba Mingrelian Mixe (North Central) Mixtec (Guerrero) Moore Myanmar Nahuatl (Central) Nahuatl (Guerrero) Nahuatl (Huasteca) Nahuatl (Northern Puebla) Ndau Ndebele Ndebele (Zimbabwe) Nepali Ngabere Ngangela Ngiemboon Nias Nigerian Pidgin Norwegian Nyaneka Nyungwe Nzema Oromo Ossetian Otetela Palauan Pangasinan Papiamento (Curaçao) Persian Pidgin (Cameroon) Pidgin (West Africa) Polish Ponapean Portuguese Portuguese (Portugal) Quechua (Ancash) Quechua (Ayacucho) Quechua (Bolivia) Quechua (Cuzco) Quichua (Chimborazo) Quichua (Imbabura) Rarotongan Romanian Ronga Runyankore Russian Russian Sign Language Samoan Sangir Sango Saramaccan Sena Sepedi Serbian (Cyrillic) Serbian (Roman) Sesotho (Lesotho) Sesotho (South Africa) Setswana Seychelles Creole Shona Sidama Silozi Sinhala Slovenian Solomon Islands Pidgin Spanish Sranantongo Sunda Swahili Swedish Tagalog Tahitian Tarascan Tatar Telugu Tetun Dili Thai Tigrinya Tiv Tojolabal Tok Pisin Totonac Tshiluba Tshwa Tsonga Turkish Tuvaluan Twi Tzotzil Ukrainian Umbundu Urhobo Uruund Venda Vietnamese Wallisian Welsh Wolaita Xhosa Yapese Yoruba Zulu\nDawˬ caˇ 66\nGuiˬ lahˬ dawˬ tsaꞈ gaˬ-eu\n(Pah mehˬ-eu 14:6, 7)\n1. Miˬyehˇ Miˇk’ahˬ gaˇ kawˆ tsaˬ jeˬ zaꞈ taˬ-euˬ myahˇ laˇ.\nIˬ nah Miˬyehˇ ehˇ taˬ-euˬ Sahˬpaˬ gaˇ kawˆ pah mehˬ.\nYeˬhawˇbaˬ g’awˬ shaˬ gaˬ tsaˬ jeˬ ahˇ gaˬ miˇ neh,\niˬ baˇ baˬ da neh shaˬ luꞈ eu deuˬ ahˇ noeˬ mawˇ.\nZaˬmaˇ miˇ tsaˬ ahˇ bi dzoeˬ dzaˬ lehˇ teu miˇ tseˇ.\nMiˬyehˇ Miˇk’ahˬ ehˇ loꞈ-ehˇ aˇ yamˬ tsaˬ laˇ ngeh oe meh.\nK’oeˇ naˇ Miˬyehˇ yawꞈ euˬ Zaˬmaˇ-ahˇ miˬ shuiꞈ biꞈ nehˬ.\nCiˬ huiˬ ciˬ mahˇ jeˬ za tseˇ doˆ taˬ-euˬ cuiˆ yawˇ deuˬ.\n2. Aˬ dui tsaꞈ gaˬ luꞈ eu guiˬ lahˬ dawˬ heu myahˇ laˇ.\nYeˬhawˇbaˬ pah nehˬ meh aˇ yamˬ tsaˬ laˇ ngeh jawˇ.\nMˬ taˆ g’aˬ k’ehˇ dui nehˬ-ehˇ ya tsaꞈ gaˬ-eu laꞈ k’aˬ cehˇ.\nMiˬyehˇ Miˇk’ahˬ dzawˇ gaˬ iˇ ngeh dui ahˇ caw ba.\nMiˬyehˇ tsawˇ myahˇ yaw zeu bi baw g’aˇ duˬ hawˇ eu,\naˬ yawꞈ geuˇ loꞈ-ehˇ ja ceuˬ heu naˇ dui euˬ gaˇ pyeuꞈ meh.\nMiˬyehˇ tsawˇ myahˇ saˇ kiˇ ya kamˬ nui saˇ oꞈ nya.\nMˬ maˬ maˬ byaˆ ziꞈ eu guiˬ lahˬ dawˬ tsaꞈ gaˬ iˇ.\n(Kuˆ. 4:11; K’ehˇ. 5:31; 1 Gawˇ. 2:1, 7-ahˇ haw.)\nGuiˬ lahˬ dawˬ tsaꞈ gaˬ-eu (Dawˬ caˇ 66)


Zaˬ guˬ deuˬ, nui jah paw-euˬ aˇ pyaˇ daˬ taˬ-euˬ jeˬ-ahˇ haw tsoˆ taˬ maˬ loˇ? | Dzaw ngeh zmˬ-eu deuˬ\nLoꞈ-eu nymˇgoˇ (Dzaw ngeh zmˬ-eu dmˬ) | Oeˬ siˬ ba la 2018\nZaˬ guˬ deuˬ, nui jah paw-euˬ aˇ pyaˇ daˬ taˬ-euˬ jeˬ-ahˇ haw tsoˆ taˬ maˬ loˇ?\n“Yawˬ ha noeˬ taˬ-euˬ jeˬ Sahˬpaˬ Miˬyehˇ-ahˇ a nehˬ naˇ, yawˬ ha mˇ-euˬ jeˬ guiˬ lahˬ za-eu meh.”—Dawˬdaˬ16:3.\nDawˬ caˇ: 135, 144\nZaˬ guˬ zaˬ deuˬ, nawˇ dawˬ k’oꞈ aˬ joˆ-ehˇ biꞈ le?\nDawˬdaˬ 16:3-ahˇ mˇ caw-eu aˬ jeˬ miˇ neh muiˬ nga?\nNawˇ aˬ jeˬ jeˇ aˇ pyaˇ daˬ nya-eu nga?\nNawˬ neh aˇ pyaˇ daˬ taˬ-euˬ jeˬ-ahˇ maˬ ngehˇ ni caw ba nehˬ-eu aˬ jeˬ nga?\n1-3. (a) Zaˬ guˬ deuˬ aˬ jeˬ jeˇ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ ya tahˬ puˬ-eu nga, teu-ahˇ aˬ jeˬ nehˬ-ehˇ sheu cehˆ nya-eu nga? (Dahˬ beh-eu baˇ-ahˇ haw.) (b) Ka li zaˬ zaˬ guˬ deuˬ-ahˇ caw ba nya-eu aˬ jeˬ nga?\nYaw jeˬ ma jeˬ heu hmˬ-ahˇ shaˇ noeˬ haw sheˇ, nawˇ gaˇ mahˇ kaˬ-eu meuˬ tiˬ meuˬ-ahˇ aˇ yeˇ huiˬ-eu gaˇ kawˆ tiˬ hmˬ baˬ da neh iˇ-eu lehˇ aˇ pyaˇ daˬ taˬ-awˇ, teu gaˇ iˇ-eu g’aˇ duˬ lawˬ liˬ-ahˇ ya dziˬ-eu meh. Lawˬ liˬ naˬ duˬ-ahˇ iˇ keuˆ ngeh, tsawˇ haˬ hawˇ-eu lawˬ liˬ myaˬ dzaˬ myaˬ dawˇ-eu miˇ neh, nawˬ-ahˇ tiˬ jeˬ maˬ siˬ dzaˬ laˇ ni g’eh-eu meh. Ehˇ k’awꞈ, nawˇ aˬ gaˇ iˇ-awˇ, lawˬ liˬ aˬ geu mawˇ-ahˇ ya dziˬ-eu lehˇ siˬ nya-eu miˇ neh maˬ gaˇ-a siˬ. Nawˇ lawˬ liˬ yawˬ mawˇ yawˬ-ahˇ maˬ daˆ leˇ-eu paˬ. Aˬ jeˬ miˇ neh ehˇ naˇ, gaˇ ma maˬ ngeuˇ-eu kahˇ-ahˇ tawˬ g’eh-eu lehˇ siˬ nya-eu miˇ neh.\n2 Dehꞈ ziˇ-aˬ, gaˇ ma doˆ iˇ gaˇ duˇ-awˇ, zaˬ guˬ deuˬ naˇ lawˬ liˬ naˬ duˬ-ahˇ jawˇ-eu deuˬ-ahˇ duˇ-eu meh. Nawˬ-euˬ dehꞈ ziˇ laꞈ k’oeˇ, tiˬ poˆ na maˬ siˬ dzaˬ laˇ ni tseˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu gaˇ kawˆ g’awˬ mya ni jaˆ-eu meh. Ehˇ k’awꞈ, nawˇ aˬ gaˇ iˇ-eu lehˇ yaw duˬ baw naˇ, yaw muiˬ-ehˇ noeˬ tsehˆ nya-eu meh. Toˆ-ehˇ naˇ, nawˇ aˬ geu kahˇ iˇ paˬ nga?\n3 Heu kawˆ naˇ haˬ-eu jeˬ heu-ahˇ dawˬ k’oꞈ biꞈ-awˇ, nawˬ-euˬ dehꞈ ziˇ ziˇ lah ni Yeˬhawˇbaˬ nui k’ahˇ shiˇ-eu jeˬ-ahˇ haw tsoˆ taˬ ni g’aˬ biꞈ-eu meh. Heu naˇ dehꞈ ziˇ laꞈ k’oeˇ aˬ geu jeˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ noeˬ tsehˆ-eu maˬ kaˬ, yaw jeˬ ma jeˬ, sahˬ boꞈ dzaw-eu, gaˇ mˇ-eu, sheuˬ dahˬ dzaˬ-eu, zaˬ baw-eu, gaˇ kawˆ heu deuˬ-ahˇ noeˬ tsehˆ ngeh Yeˬhawˇbaˬ-euˬ dawˬ mehˬ dawˬ tsoˆ-ahˇ mˇ caw gaˇ ehˇ mawꞈ-eu meh. K’oeˇ naˇ, Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ g’oeˇ leˇ ni caw ba nehˬ-eu nui jah paw-euˬ aˇ pyaˇ daˬ taˬ-euˬ jeˬ-ahˇ mˇ caw gaˇ jiˇ ehˇ mawꞈ-eu meh. Nawˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ mˇ gaˇ haw tsoˆ taˬ naˇ, Yeˬhawˇbaˬ nawˬ-ahˇ guiˬ lahˬ biꞈ-awˇ, bi dehꞈ dzaˬ laˇ-eu yaw duˬ baw meh.—Dawˬdaˬ 16:3-ahˇ gui.\nNui jah paw aˬ jeˬ miˇ neh aˇ pyaˇ ya daˬ-eu nga?\n4. Aˬ dui heu kawˆ-ahˇ aˬ jeˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ ja sawˇ-eu nga?\n4 Nui jah paw aˇ pyaˇ daˬ taˬ-eu heu naˇ yaw muiˬ meh. Aˬ jeˬ miˇ neh? Aˬ jeˬ miˇ neh nga lehˇ gaˇ kawˆ 3 kawˆ-ahˇ ja sawˇ ma. Dahˬ beh-eu kawˆ hawˇ-eu nyiˬ kawˆ aˬ yawꞈ kawˆ naˇ, nui jah paw aˇ pyaˇ daˬ taˬ-eu jeˬ-ahˇ mˇ keuˆ ngeh, nawˬ-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ bi g’oeˇ dzehˬ laˇ nga lehˇ siˬ laˇ ni caw ba nehˬ-awˇ, smˬ kawˆ aˬ yawꞈ kawˆ naˇ, nyiˇ ngeh neh aˇ pyaˇ daˬ taˬ-eu heu naˇ, aˬ jeˬ miˇ neh muiˬ-eu nga lehˇ siˬ laˇ ni caw ba nehˬ-eu meh.\n5. Nui jah paw-euˬ aˇ pyaˇ daˬ taˬ-eu aˬ jeˬ miˇ neh aˇ yeˇ huiˬ-eu nga?\n5 Aˇ yeˇ huiˬ dui dui-eu nui jah paw-euˬ aˇ pyaˇ daˬ taˬ paˬ-ehˇ g’eh-eu tiˬ jeˬ naˇ, Yeˬhawˇbaˬ neh aˬ dui-ahˇ gaˬ-awˇ aˬ yawꞈ neh aˬ dui-euˬ g’aˇ duˬ, mˇ nehˬ laꞈ-euˬ jeˬ-ahˇ guiˬ lahˬ k’oꞈ-eu g’aˇ duˬ meh. Ja ceuˬ sahˬ boꞈ boꞈ-eu tiˬ g’aˬ ehˇ-eu, “Sahˬpaˬ Miˬyehˇ-oˇ, nawˬ-euˬ guiˬ lahˬ-ahˇ ja ceuˬ-eu jeˬ aˇ naˆ ni muiˬ-eu nga. . . . Sahˬpaˬ Miˬyehˇ-oˇ, nawˬ neh mˇ-euˬ huiˬ-eu gaˇ deuˬ, ngaˬ-ahˇ laˬ k’aˬ bi cehˇ laꞈ-euˬ meh. Nawˬ neh mˇ-euˬ gaˇ baˬ da neh, ngaˇ laˬ k’aˬ cehˇ-awˇ caˇ-eu ma.” (Ja ceuˬ 92:1, 4) Yeˬhawˇbaˬ neh nawˬ-ahˇ k’aˇ biꞈ-euˬ yawˬ jeˬ na luꞈ-ahˇ shaˇ noeˬ haw. Aˬ yawꞈ nawˬ-ahˇ dehꞈ ziˇ, nui jah, Jaˇliꞈ, aˇ muˇ, baˬlaˬdiˇsuˆ-ahˇ aˬ myah luꞈ ya dehꞈ g’eh-eu noeˬ tmˬ-eu jeˬ, heu deuˬ biꞈ-euˬ meh. Nawˇ nui jah paw-euˬ aˇ pyaˇ daˬ ngeh, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ aˬ yawꞈ nehˬ-ehˇ bi g’oeˇ dzehˬ leˇ-eu jeˬ-ahˇ, aˇ poeˬ taˬ baw-eu lehˇ mˇ mawˇ nehˬ-eu jeˬ pyeuꞈ meh.\n6. (a) Nui jah paw-euˬ aˇ pyaˇ daˬ taˬ-eu jeˬ, Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ cawˬ cawˬ taꞈ-eu jeˬ nehˬ-ehˇ aˬ joˆ-ehˇ taꞈ-eu nga? (b) Nawˇ yaw nyiˇ k’awꞈ, aˬ jeˬ jeˇ aˇ pyaˇ daˬ nya-eu nga?\n6 Nui jah paw-euˬ aˇ pyaˇ daˬ taˬ paˬ-ehˇ g’eh-eu nyiˬ jeˬ aˬ yawꞈ jeˬ naˇ, nawˇ aˇ pyaˇ daˬ taˬ-euˬ loꞈ-ehˇ mˇ caw ngeh, Yeˬhawˇbaˬ g’aˇ duˬ mˇ muiˬ nehˬ-eu jeˬ pyeuꞈ-awˇ aˬ yawꞈ nehˬ-ehˇ bi g’oeˇ dzehˬ laˇ-eu meh. Kuiˇ laꞈ Pawˇluˆ “Miˬyehˇ-aˬ, dawˇ coe ni yaˇ k’aˬ daˇ-eu g’aˬ meh. Naw maꞈ neh mˇ-euˬ gaˇ deuˬ-ahˇ aˬ yawꞈ maˬ ngehˇ-a” lehˇ saˇ jaˇ dzaˬ-eu meh. (Heˬbyehˇ 6:10) Maˇ diˇ naˇ, nawˇ aˇ k’oꞈ maˬ k’awˆ laˇ-euˬ k’awꞈ aˇ pyaˇ daˬ nya meh. Yaw jeˬ ma jeˬ, Kiˇ-liˇsa-tiˆ 10 k’oꞈ k’awˆ ngeh, saˇ jaˇ ziꞈ-eu mehˇ nmˇ deuˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ aˬ myah luꞈ gui-eu lehˇ aˇ pyaˇ daˬ-euˬ meh. Toˇbiˬ k’awꞈ 12 k’oꞈ k’awˆ ngeh, iˇ cuꞈ maˬ shawˇ mi na-ehˇ Jaˇliꞈ dmˬ lah ni gui jiˇ-eu lehˇ aˇ pyaˇ daˬ-euˬ meh. K’oeˇ naˇ, Mehˇsiˬ 11 k’oꞈ k’awˆ ngeh iˇ cuꞈ shawˇ-awˇ, aˬ yawꞈ-euˬ aˬ nyiˇ Noˇeˇmiˬ k’awꞈ 10 k’oꞈ k’awˆ ngeh shawˇ-euˬ meh. Nyiˬ mehˇ nmˇ luꞈ Beˬdeˬlaˇ-ahˇ mˇ-eu lehˇ aˇ pyaˇ daˬ taˬ-awˇ, teu-ahˇ maˬ ya ngehˇ-eu g’aˇ duˬ, Beˬdeˬlaˇ-ahˇ mˇ iˇ-eu sahˬ boꞈ kaˇ pyawˇ-ahˇ dehˬ myahˬ taˬ-euˬ meh. Nawˇ teu neh? Aˬ jeˬ-ahˇ aˇ pyaˇ daˬ-eu lehˇ noeˬ taˬ leˬ? Teu-ahˇ le keuˆ nya ni leh jeh haw-awˬ lawˇ.—Piˇliˇpiˆ 1:10, 11-ahˇ gui.\n7, 8. (a) Aˇ pyaˇ daˬ taˬ-eu heu naˇ, yaw awˬ-ehˇ noeˬ tsehˆ nya ni aˬ joˆ-ehˇ caw ba nehˬ-eu nga? (b) Zaˬ guˬ zaˬ tiˬ g’aˬ aˬ jeˬ miˇ neh maˬ dzaw tawꞈ-eu lehˇ tseˇ-euˬ nga?\n7 Aˬ dui yaw nyiˇ ngeh neh aˇ pyaˇ daˬ taˬ paˬ-ehˇ g’eh-eu smˬ kawˆ aˬ yawꞈ kawˆ naˇ aˬ jeˬ nga? Nawˇ zaˬ guˬ guˬ ngeh, noeˬ tsehˆ paˬ-ehˇ g’eh-eu gaˇ kawˆ g’awˬ mya jeˬ jaˆ-eu meh. Yaw jeˬ ma jeˬ, aˬ jeˬ dzaw-awˇ aˬ jeˬ mˇ-eu lehˇ ya noeˬ tsehˆ-eu uˬ taꞈ, noeˬ tsehˆ paˬ-ehˇ g’eh-eu gaˇ kawˆ nui deuˬ jiˇ g’awˬ mya jeˬ jaˆ-eu meh. Gaˇ kawˆ heu deuˬ-ahˇ noeˬ tsehˆ-eu heu naˇ, gaˇ ma gaˇ tsmˇ-ahˇ jawˇ luꞈ gaˇ duˇ-eu meh. Nawˇ aˬ gaˇ iˇ-eu lehˇ duˬ naˇ, aˬ geu kahˇ iˇ-eu lehˇ noeˬ tsehˆ-eu yaw awˬ meh. Teu gaˇ duˇ ni nawˇ aˬ jeˬ-ahˇ aˇ pyaˇ daˬ taˬ-euˬ lehˇ siˬ nya naˇ, yaw gahˇ gahˇ-ehˇ noeˬ tsehˆ-eu yaw awˬ meh. Dawˬdaˬ 21:5-ahˇ “Noeˬ dahˇ doe-awˇ mˇ-eu dehꞈ dzaˬ laˇ” meh lehˇ ehˇ taˬ-euˬ meh. Nawˇ aˇ pyaˇ ngehˬ-ehˇ daˬ kawˇ naˇ ngehˬ-ehˇ dehꞈ dzaˬ laˇ-eu jiˇ yaw kawˇ meh. Gaˇ kawˆ heu-ahˇ mehˇ nmˇ aˬ buˇ pyeuꞈ-eu Diˇmaˇliˬ zaˬ guˬ guˬ ngeh yamˬ-ahˇ, aˇ yeˇ huiˬ-eu gaˇ kawˆ-ahˇ ya noeˬ tsehˆ ngeh, maˇ diˇ ngeuˇ ngaˇ lehˇ ya siˬ duˬ-euˬ meh.\n8 Diˇmaˇliˬ tseˇ nyiꞈ daˇ dzaw g’aˬ ngeh, aˬ yawꞈ sahˬ boꞈ yaw nya miˇ neh, pyuˇ maˬ jiˇ ni zahˇ sahˇ k’oꞈ paw pyaw-ahˇ dzaw iˇ nya meh. Ehˇ k’awꞈ, aˬ yawꞈ aˇ yamˬ tiˬ byah ni maˬ ya mˇ-eu pyuˇ taˬ nymˇ-ahˇ mˇ-eu lehˇ tseˇ-euˬ meh. Aˬ jeˬ miˇ neh? Aˬ yawꞈ ehˇ-eu, “Ngaˇ yaw nyiˇ ngeh neh huˬ mehˬ mehˬ-eu g’aˬ geuꞈ-eu lehˇ noeˬ tsehˆ taˬ-euˬ miˇ neh, aˇ yamˬ yaw kaˆ-ehˇ maˬ jiˇ leˇ-eu gaˇ ya mˇ-eu meh. Ngaˇ zahˇ sahˇ k’oꞈ paw dzaw iˇ-euˬ law nmˇ-aˬ, pyuˇ poˆ nya gahˬ k’awꞈ, aˇ yamˬ yaw k’aˆ-ehˇ maˬ jiˇ leˇ-eu gaˇ poˆ-eu yaw shaˬ meh.” Diˇmaˇliˬ huˬ mehˬ mehˬ-eu g’aˬ geuꞈ luꞈ-eu 20 k’oꞈ byah laˇ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ nyiˇ ngeh neh muiˬ-eu aˇ pyaˇ daˬ-awˇ, noeˬ tsehˆ tsaˬ miˇ-a lehˇ noeˬ ngaˇ loˇ? Noeˬ meh. Aˬ yawꞈ pyuˇ taˬ nymˇ-ahˇ mˇ ngeh, zahˇ sahˇ k’oꞈ paw mˇ-eu deuˬ g’awˬ mya g’aˬ nehˬ-ehˇ ya tahˬ puˬ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ maꞈ gaˇ teu mˇ-eu laꞈ k’aˬ cehˇ gaˇ maˬ duˇ-a. Aˬ yawꞈ jiˇ zahˇ sahˇ k’oꞈ paw dzaw-awˇ gaˇ teu mˇ law nmˇ-aˬ toˆ-ehˇ pyeuꞈ meh. Ehˇ k’awꞈ aˬ yawꞈ huˬ mehˬ mehˬ-eu lehˇ tseˇ-euˬ miˇ neh, teu deuˬ loꞈ-ehˇ uˬ duˬ maˬ ya kawꞈ ni, g’awˬ mya k’oꞈ laꞈ k’aˬ cehˇ-eu jeˬ-ahˇ za-euˬ meh.\n9. Zaˬ guˬ deuˬ ja ceuˬ-eu jeˬ-ahˇ aˬ jeˬ miˇ neh za geuˇ-eu nga?\n9 Miˇ k’ahˬ doe ni jawˇ-eu zaˬ guˬ aˇ heˇ aˇ heˇ g’aˬ-ahˇ neh, mˇ muiˬ dui dui-awˇ ja ceuˬ-eu jeˬ-ahˇ za geuˇ-eu meh. Aˬ yawꞈ maꞈ dehꞈ ziˇ laꞈ k’oeˇ Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ cawˬ cawˬ-eu jeˬ hawˇ-eu nui jah paw-euˬ aˇ pyaˇ daˬ taˬ-euˬ jeˬ-ahˇ aˇ yeˇ taˬ huiˬ dzehˬ-eu meh. Zaˬ guˬ heu deuˬ dehꞈ ziˇ laꞈ k’aˬ cehˇ dui dui-eu laꞈ k’oeˇ, sahˬ boꞈ dzaw-eu jeˬ, gaˇ mˇ-eu jeˬ, sheuˬ dahˬ dzaˬ-eu jeˬ, gaˇ kawˆ heu deuˬ-ahˇ noeˬ tsehˆ ngeh, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ dawˬ mehˬ dawˬ tsoˆ-ahˇ mˇ caw-eu meh. Sawˇlaˬmoˬ ehˇ-eu, “Nawˬ-euˬ nui ma g’awˇ mawˇ dawˬ tawˆ luꞈ Sahˬpaˬ Miˬyehˇ-ahˇ g’oe-awˬ” lehˇ ehˇ-awˇ, “Nawˇ k’aˇ mˇ k’aˇ shaˇ-eu jeˬ laꞈ k’oeˇ aˬ yawꞈ-ahˇ noeˬ keuˆ-awˬ. Nawˬ-ahˇ yaw tsaˬ yaw dawˇ gaˇ ma mehˬ laꞈ tehꞈ-a” lehˇ ehˇ-eu meh. (Dawˬdaˬ 3:5, 6) Zaˬ guˬ zaˬ deuˬ-oˇ, Yeˬhawˇbaˬ nawˬ-ahˇ gaˬ dui dui-awˇ, nawˇ aˬ yawꞈ-euˬ mehˬ shi aˬ poeˇ baw dui dui-eu uˬ taꞈ, aˬ yawꞈ nawˬ-ahˇ haw piˇ nehˬ-awˇ, sheuˬ g’eh nehˬ-eu laꞈ k’oeˇ, guiˬ lahˬ biꞈ-eu yaw duˬ baw meh.\nAˬ cawˬ-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ kawˆ ja nehˬ-eu g’aˇ duˬ yaw muiˬ-ehˇ lehˬ hmˬ\n10. (a) Tsaꞈ gaˬ-eu gaˇ aˬ dui-euˬ g’aˇ duˬ, aˬ jeˬ miˇ neh aˇ yeˇ huiˬ dzehˬ-eu jeˬ ya bi pyeuꞈ nga? (b) Nawˇ tsaꞈ gaˬ-eu bym laˇ ni aˬ joˆ-ehˇ ya jahˇ-eu nga?\n10 Nawˬ-euˬ dehꞈ ziˇ ziˇ lah ni Yeˬhawˇbaˬ nui k’ahˇ bi shiˇ-eu g’aˇ duˬ leh jeh ngeh, aˬ cawˬ-ahˇ aˬ yawꞈ-euˬ gaˇ kawˆ ja nehˬ mawꞈ laˇ-eu meh. Yeˬsuˇ “tsawˇ haˬ dawˬ tawˆ luꞈ-ahˇ laˬ k’aˬ cehˇ-eu guiˬ lahˬ dawˬ ya mehˬ doe tehꞈ-a” lehˇ ehˇ-eu meh. (Maˬkuˆ 13:10) Teu miˇ neh, tsaꞈ gaˬ-eu gaˇ heu naˇ tehˬ dui dui-eu gaˇ pyeuꞈ-awˇ, aˬ dui-euˬ g’aˇ duˬ aˇ yeˇ huiˬ dui dui-eu tiˬ jeˬ ya bi pyeuꞈ meh. Nawˇ heu naˆ maˬ tseˇ tsaꞈ gaˬ iˇ nya laˇ ni aˇ pyaˇ daˬ taˬ nya meh laˬ? Nawˇ huˬ mehˬ mehˬ-eu g’aˬ geuꞈ nya meh laˬ? Ehˇ k’awꞈ, nawˇ tsaꞈ gaˬ-eu gaˇ-ahˇ laꞈ k’aˬ maˬ cehˇ naˇ lawˇ? Nawˇ tsaꞈ gaˬ-eu bym laˇ ni aˬ joˆ-ehˇ ya jahˇ-eu nga? Nawˬ-ahˇ caw ba nya-eu nyiˬ jeˬ jaˆ meh. (1) yaw muiˬ-ehˇ lehˬ hmˬ (2) aˬ cawˬ-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ kawˆ ja nehˬ-eu g’aˬ byehˆ taˬ byehˆ. Nawˇ toˆ-ehˇ jahˇ naˇ, zahˬ leˇ paˬ-ehˇ tsaꞈ gaˬ iˇ mawꞈ laˇ-eu meh.\nNawˇ aˬ cawˬ-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ kawˆ ja nehˬ-eu g’aˇ duˬ, aˬ joˆ-ehˇ lehˬ hmˬ leˬ? (Aˇ deuˆ 11, 12-ahˇ haw)\n11, 12. (a) Aˬ cawˬ-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ kawˆ ja nehˬ-eu g’aˇ duˬ, nawˇ aˬ jeˬ jeˇ lehˬ hmˬ nya-eu nga? (b) Mehˇ nmˇ zaˬ guˬ tiˬ g’aˬ dzaw nymˇ-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ kawˆ aˬ joˆ-ehˇ ya ja nehˬ-euˬ nga?\n11 Sahˬ boꞈ dzaw cawˬ deuˬ “Miˬyehˇ jawˇ meh lehˇ aˬ jeˬ miˇ neh jah de? lehˇ naˇ haˬ laˇ naˇ, dawˬ k’oꞈ aˬ joˆ-ehˇ biꞈ-eu lehˇ lehˬ hmˬ taˬ nya meh. Naˇ haˬ jeˬ teu-ahˇ dawˬ k’oꞈ biꞈ nehˬ nya-eu gaˇ kawˆ yaw myaˬ kawˆ jw.org g’oeˇsaiˇ laꞈ k’oeˇ ahˇ meh. Nawˇ Jaˇliꞈ mehˬ-eu jeˬ > Zaˬ guˬ lehˇ boꞈ taˬ gaˇ iˇ naˇ, “Miˬyehˇ jawˇ meh lehˇ aˬ jeˬ miˇ neh jah de?” lehˇ ehˇ-eu mˇ dzaw-eu aˇ taꞈ ya mawˇ meh. (Gaˬ laˬ pyuˇ dawˬ paw haw.) Nawˬ-euˬ dawˬ k’oꞈ lehˬ hmˬ-eu g’aˇ duˬ, aˇ taꞈ teu-ahˇ boꞈ-ahˇ haw. Nawˇ zmˬ iˇ nya-eu, Heˬbyehˇ 3:4, Loˇmaˆ 1:20, Ja ceuˬ 139:14 Jaˇliꞈ heu smˬ deuˆ-ahˇ ya mawˇ tehꞈ-a. Naˇ haˬ-eu g’awˬ mya jeˬ-ahˇ dawˬ k’oꞈ biꞈ-eu g’aˇ duˬ mˇ dzaw-eu aˇ taꞈ nui deuˬ jaˆ-a siˬ.—1 Beˬtuˆluˆ 3:15-ahˇ gui.\n12 Nawˬ-euˬ cawˬ deuˬ-ahˇ yawˬ ha tehꞈ-ehˇ jw.org g’oeˇsaiˇ-ahˇ haw iˇ nya meh lehˇ ehˇ nehˬ. Lu kaˇ teu loꞈ-ehˇ jahˇ haw-euˬ meh. Tiˬ poˆ aˬ yawꞈ-euˬ cawˬ deuˬ, zahˇ-euˬ gaˇ kawˆ ja ngeh, dzaw nymˇ-euˬ paˇ dmˬ laꞈ k’oeˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ Saˇ kiˇ deuˬ nehˬ-ehˇ taꞈ leˇ-awˇ maˬ ngeuˇ jeˬ-ehˇ ngehˬ keuˆ taˬ-euˬ gaˇ Lu kaˇ ya mawˇ-euˬ meh. Lu kaˇ guˆ k’awꞈ, saˬ laˬ-ahˇ paˇ dmˬ laꞈ k’oeˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ Saˇ kiˇ nehˬ-ehˇ taꞈ leˇ-awˇ boꞈ taˬ-euˬ jeˬ teu, aˬ jeˬ miˇ neh maˬ tsaˬ nga lehˇ cawˬ deuˬ-ahˇ bi ja mawˇ nehˬ laꞈ lehˇ shaˇ-euˬ meh. K’oeˇ naˇ, Saˬ laˬ k’awꞈ aˬ kawˬ-aˬ biꞈ nehˬ-awˇ, Lu kaˇ k’awꞈ cawˬ deuˬ-ahˇ g’oeˇsaiˇ ya pah nehˬ-euˬ meh. K’oeˇ uˬ taꞈ, saˬ laˬ dzaw zaˬ deuˬ-ahˇ Behˬ dzaˬ laˇ-eu deuˬ-ahˇ g’aˬ maˬ zmˬ ni g’aˬ leˇ lehˇ ehˇ-eu biˬdiˬoˬ iˇ kahˇ-ahˇ haw iˇ lehˇ paˇ ehˇ nehˬ-euˬ meh. Shaˇ noeˬ haw sheˇ, Lu kaˇ dzaw nymˇ-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ kawˆ ya ja nehˬ-euˬ laꞈ k’aˬ aˇ naˆ ni cehˇ paˬ nga lehˇ.\n13. Aˬ dui shaˬ zahˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ ngeh, aˬ jeˬ miˇ neh g’aˬ byehˆ maˬ ya byehˆ-eu nga?\n13 Nawˇ shaˬ zahˬ ya puˬ ngeh g’aˬ byehˆ taˬ byehˆ, nawˬ neh aˇ pyaˇ daˬ taˬ-euˬ jeˬ-ahˇ mˇ daˆ leꞈ. (2 Tiˆmoˇseˬ 4:2) Kaˬtaˬliˇnaˬ k’awꞈ toˆ-ehˇ jahˇ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ 17 k’oꞈ k’awˆ ngeh gaˇ mˇ cawˬ yawˬ g’aˬ na luꞈ-ahˇ tsaꞈ gaˬ doe-eu lehˇ aˇ pyaˇ daˬ taˬ-euˬ meh. Gaˇ mˇ cawˬ tiˬ g’aˬ aˬ yawꞈ-ahˇ yaw myaˬ poˆ yehˬ bawˬ sehˇ lu-ehˇ ngehˬ-eu k’awꞈ, aˬ yawꞈ yawˬ ha neh aˇ pyaˇ daˬ taˬ-euˬ jeˬ-ahˇ maˬ ngehˇ-a. Ha-siˬ, Kaˬtaˬliˇnaˬ-euˬ dehꞈ jeˬ dehꞈ kawˆ yaw muiˬ-ahˇ ya mawˇ ngeh ya leˇ-awˇ, aˬ dui-euˬ sahˬ boꞈ gui laˇ-awˇ, Jaˇliꞈ dzaw laˇ-euˬ uˬ taꞈ, iˇ cuꞈ jiˇ shawˇ-euˬ meh. Ehˇ k’awꞈ, Kaˬtaˬliˇnaˬ yawˬ gaˇ yawˬ jawˇ paˇ iˇ-euˬ miˇ neh, gaˇ kawˆ heu-ahˇ maˬ siˬ nya-a. 13 k’oꞈ byah laˇ ngeh, Kaˬtaˬliˇnaˬ zahˇ dui dui leˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu gaˇ kawˆ-ahˇ ya tahˬ puˬ-euˬ meh. Kaˬtaˬliˇnaˬ aˬ yawꞈ-euˬ nymˇ jiˇ nehˬ-ehˇ Bawˬdzaˬnymˇ-ahˇ jawˇ ngeh, yawˬ gaˇ yawˬ-ahˇ neh dawˬ mehˬ mehˬ laˇ-eu mehˇ nmˇ naˇ, Ha-siˬ pyeuꞈ gaˇ ya mawˇ-euˬ meh. Kaˬtaˬliˇnaˬ gaˇ mˇ cawˬ deuˬ-ahˇ tsaꞈ gaˬ-eu aˇ pyaˇ daˬ taˬ-euˬ jeˬ-ahˇ maˬ byehˇ dzeh-euˬ miˇ neh laꞈ k’aˬ cehˇ dui dui-eu meh.\nNawˬ neh aˇ pyaˇ daˬ taˬ-euˬ jeˬ-ahˇ taˬ ngehˇ\n14, 15. (a) Aˬ cawˬ aˬ yawꞈ maꞈ loꞈ-ehˇ bi mˇ caw-eu lehˇ lawˬ haw laˇ ngeh, nawˇ aˬ jeˬ-ahˇ ya noeˬ taˬ-eu nga? (b) Nawˬ-euˬ cawˬ lawˬ haw laˇ-eu jeˬ-ahˇ g’aˬ leˇ nya ni aˬ jeˬ ya jahˇ-eu nga?\n14 Heu deuˆ-ahˇ oe keuˆ ngeh, ya dzaw-euˬ heu kawˆ nawˬ-euˬ dehꞈ ziˇ ziˇ lah ni Yeˬhawˇbaˬ nui k’ahˇ shiˇ-eu jeˬ hawˇ-eu nui jah paw aˇ pyaˇ daˬ taˬ-euˬ jeˬ-ahˇ haw tsoˆ taˬ mawꞈ ni caw ba nehˬ-eu paˬ. Ehˇ k’awꞈ, nawˬ nehˬ-ehˇ tiˬ cawˬ deuˬ, yaw byawˬ byawˬ lehˇ tehꞈ-ehˇ dehꞈ mawꞈ-awˇ, nawˬ-ahˇ jiˇ aˬ yawꞈ maꞈ loꞈ-ehˇ dehꞈ ni cawˬ laˇ nya-eu meh. Tiˬ nah nawˇ nawˬ neh aˇ pyaˇ daˬ taˬ-euˬ jeˬ-ahˇ aˇ naˆ ni tuˆ tehˬ deuˇ taˬ-euˬ lehˇ aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ ya mˇ mawˇ nehˬ-eu laꞈ k’oeˇ tehꞈ meh. Aˬ cawˬ neh nawˬ neh aˇ pyaˇ daˬ taˬ-euˬ jeˬ-ahˇ taˬ bi laˆ byoˆ. Dahˬ beh gaˇ ehˇ keuˆ taˬ-euˬ yaw jeˬ maˬ jeˬ-ahˇ tiˬ poˆ paˇ shaˇ noeˬ haw sheˇ. Nawˇ lawˬ liˬ naˬ duˬ-ahˇ jawˇ naˇ, lawˬ liˬ k’oeˇ taˆ tsawˇ haˬ deuˬ byawˬ g’aˬ luꞈ gaˇ ya mawˇ-euˬ miˇ neh, lawˬ liˬ teu mawˇ nehˬ-ehˇ iˇ caw ma loˇ? Maˬ iˇ-eu yaw duˬ baw meh.\n15 Toˆ-ehˇ naˇ, nawˬ-euˬ cawˬ deuˬ aˬ yawꞈ maꞈ loꞈ-ehˇ mˇ ni lawˬ haw laˇ naˇ lawˇ neh, nawˇ aˬ jeˬ jahˇ nya-eu nga? Aˬ yawꞈ lawˬ haw laˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu jawˇ duˬ-ahˇ maˬ ya jawˇ iˇ ni yahˇ. (Dawˬdaˬ 22:3) Nawˇ mˇ bahˬ naˇ aˬ jeˬ pyeuꞈ laˇ-eu lehˇ shaˇ noeˬ haw. (Gaˬlaˬtiˆ 6:7) K’oeˇ naˇ, nawˇ taˬ aw-eu laꞈ k’oeˇ dawˬ mehˬ dawˬ tsoˆ-ahˇ loˬ-eu lehˇ ha geuꞈ-awˇ, aˬ da aˬ ma hawˇ-eu aˇ muˇ laꞈ k’oeˇ jawˇ-eu noeˬ dahˇ doe-eu mehˇ nmˇ deuˬ-euˬ ehˇ dawˬ-ahˇ naˇ haˬ.—1 Beˬtuˆluˆ 5:5, 6-ahˇ gui.\n16. Kaˬ-liˇsa-tawꞈ-euˬ gaˇ kawˆ taˬ aw-eu jeˬ aˇ yeˇ huiˬ nga lehˇ aˬ joˆ-ehˇ mehˬ-eu nga?\n16 Taˬ aw-eu jeˬ Kaˬ-liˇsa-tawꞈ-ahˇ muiˬ-eu nui noeˬ nui duˇ-ahˇ ha geuꞈ ni caw ba nehˬ-eu meh. Aˬ yawꞈ iˇ cuꞈ shawˇ g’aˬ-awˇ tiˬ k’ehˬ naˇ, niˇ g’aˬ duˬ tiˬ tsahˇ-ahˇ aˬ myah luꞈ mui iˇ-eu meh. Teu gaˇ, zaˬ guˬ g’awˬ mya g’aˬ aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ aˇ muˇ-ahˇ ahˇ le-awˬ lehˇ cawˬ-eu miˇ neh, Kaˬ-liˇsa-tawꞈ gaˇ kawˆ heu sheuˬ g’eh-eu tiˬ g’aˬ nehˬ-ehˇ ja uˇ-euˬ meh. Teu ngeh sheu g’eh-eu g’aˬ, aˬ dui-ahˇ mui ceh ceh-eu nui ma bi ahˇ laˇ-eu, lehˬ laˇ ca laˇ-eu jeˬ jaˆ ngaˇ laˬ lehˇ yaw muiˬ-ehˇ shaˇ noeˬ haw lehˇ ehˇ nehˬ-euˬ meh. Ehˇ k’awꞈ, Kaˬ-liˇsa-tawꞈ niˇ g’a-eu aˇ muˇ teu-ahˇ ahˇ iˇ-euˬ meh. Uˇ iˇ-awˇ tiˬ k’eh naˇ, yaw haiˬ jeˬ hawˇ-eu laˆ tahˬ laˆ naˇ laˇ-eu jeˬ tehꞈ-ehˇ jaˆ-eu ya mawˇ-euˬ miˇ neh, sheuˬ g’eh-eu g’aˬ-ahˇ tiˬ poˆ paˇ ngehˬ cawˬ iˇ ngeh, Jaˇliꞈ-euˬ nui noeˬ nui duˇ zaˬ-euˬ meh. Kaˬ-liˇsa-tawꞈ ehˇ-eu, “Yeˬhawˇbaˬ ngaˬ-ahˇ muiˬ-eu jaˇ uˇ-eu g’aˬ biꞈ-awˇ, ngaˇ jeˬ nah ui cuiˆ ga iˇ-euˬ k’awꞈ Aˬ yawꞈ-euˬ ehˇ dawˬ-ahˇ naˇ haˬ-euˬ ma.” Nawˇ teu neh, muiˬ-eu nui noeˬ nui duˇ biꞈ laˇ ngeh, ha geuꞈ nya-eu aˇ tiˆ-ahˇ keuˆ ni taˬ aw luꞈ ma laˬ?\n17, 18. (a) Nymˬ-mˇ iˬ nah Yeˬhawˇbaˬ zaˬ guˬ deuˬ-ahˇ aˬ jeˬ bi za mawꞈ-eu nga? (b) Nawˇ huiˬ laˇ-awˇ neh tehꞈ-ehˇ nui ma maˬ ya cawˆ-eu g’aˇ duˬ aˬ jeˬ ya jahˇ-eu nga? Yaw jeˬ maˬ jeˬ ehˇ haw sheˇ.\n17 Jaˇliꞈ “Zaˬ guˬ deuˬ-oˇ, zaˬ guˬ aˇ yamˬ-ahˇ nui k’ahˇ shiˇ-awˬ. Zaˬ guˬ guˬ ngeh laˬ k’aˬ cehˇ-awˬ” lehˇ ehˇ-eu meh. (Dawˬtsoˆtsoˆ-eu 11:9) Yeˬhawˇbaˬ zaˬ guˬ deuˬ-ahˇ laꞈ k’aˬ bi cehˇ mawꞈ-eu meh. Heu kawˆ laꞈ k’oeˇ, aˬ dui neh ya dzaw-euˬ laꞈ k’aˬ cehˇ nya-eu tiˬ jeˬ naˇ, nui jah paw-euˬ aˇ pyaˇ daˬ taˬ-eu jeˬ-ahˇ haw tsoˆ taˬ-awˇ, aˬ jeˬ mˇ-awˇ aˬ jeˬ noeˬ tsehˆ-eu maˬ kaˬ, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ dawˬ mehˬ dawˬ tsoˆ-ahˇ mˇ caw-eu heu meh. Nawˇ heu loꞈ-ehˇ ngehˬ-ehˇ jahˇ kawˇ naˇ ngehˇ-ehˇ Yeˬhawˇbaˬ nawˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ sheuˬ g’eh nehˬ-awˇ, aˬ joˆ-ehˇ haw piˇ nehˬ-eu nga, guiˬ lahˬ aˬ joˆ-ehˇ biꞈ-eu nga lehˇ yaw kawˇ-ehˇ ya mawˇ tehꞈ-a. Nawˇ Miˬyehˇ neh biꞈ-euˬ muiˬ-eu dawˬ mehˬ dawˬ tsoˆ deuˬ-ahˇ noeˬ taˬ-awˇ zmˬ iˇ luꞈ-uˇ. “Nawˇ zaˬ guˬ pyeuꞈ ngeh neh, nawˬ-ahˇ beh-euˬ yaw sahˇ-ahˇ noeˬ keuˆ-awˬ.”—Dawˬtsoˆtsoˆ-eu 12:1.\n18 Zaˬ guˬ aˇ yamˬ jiˇ-eu kawˇ dui dui-eu meh. Nui ma nyiˇ laˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu tiˬ jeˬ naˇ, tiˬ deuˬ na nyiˇ ngeh neh, tiˬ jeˬ aˇ pyaˇ maˬ ya daˬ-euˬ, maˬ ngeuˇ naˇ aˇ pyaˇ daˬ lehˬ-euˬ miˇ neh, aˇ nah hawˇ-eu nui ma cawˆ jeˬ-ahˇ ya puˬ-euˬ heu meh. Ehˇ k’awꞈ, nawˇ nui jah paw-euˬ aˇ pyaˇ daˬ taˬ-awˇ teu gaˇ haw tsoˆ taˬ naˇ, huiˬ laˇ ngeh nawˬ neh tseˇ-euˬ jeˬ-ahˇ nui k’ahˇ shiˇ-eu meh. Meuˬjaˇnaˬ jiˇ toˆ-ehˇ noeˬ-eu meh. Aˬ yawꞈ zaˬ guˬ ngeh, mui niˇ g’a paw nya dui dui-eu miˇ neh, tsahˬ gaˆ yamˬ-ahˇ mui niˇ g’a-eu Oˆlamˇpiꞈ-ahˇ mui laˇ lehˇ kuˇ-eu k’awꞈ, aˬ yawꞈ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ aˇ yamˬ tiˬ byah ni mˇ-eu lehˇ tseˇ-euˬ meh. K’oeˇ naˇ 30 k’oꞈ dzeuˇ iˇ k’awꞈ, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ aˇ yamˬ tiˬ byah ni mˇ luꞈ-a siˬ. Nymˬ-mˇ aˬ yawꞈ oeˇ mˇ baˇ-awˇ k’aˬ dzeˇ zaˬ nehˬ-ehˇ aˇ yamˬ tiˬ byah ni gaˇ mˇ luꞈ meh. Tsawˇ myahˇ doˆ-eu jeˬ, yaw zeu baw-eu jeˬ, yaw shehꞈ jaˆ-eu jeˬ, smˇ muiˬ muiˬ-eu jeˬ heu deuˬ za mawꞈ-eu tsawˇ haˬ tiˬ jawˇ-iˬ laꞈ k’aˬ maˬ ya cehˇ-a lehˇ aˬ yawꞈ ehˇ-awˇ, aˇ pyaˇ daˬ-eu jeˬ laꞈ k’oeˇ neh k’aˇ muiˬ-eu jeˬ naˇ, Miˬyehˇ gaˇ mˇ-awˇ, aˬ cawˬ Miˬyehˇ-ahˇ siˬ nya laˇ ni caw ba nehˬ-eu heu meh lehˇ paˇ ehˇ-eu meh.\n19. Nyiˇ ngeh neh nui jah paw-euˬ aˇ pyaˇ daˬ taˬ-awˇ, teu-ahˇ haw tsoˆ taˬ-eu aˬ jeˬ miˇ neh muiˬ nga?\n19 Zaˬ guˬ deuˬ, naw maꞈ shaˬ zahˬ g’awˬ mya jeˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ k’awꞈ, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ-ahˇ haw tsoˆ taˬ-eu miˇ neh, ja ceuˬ jeˬ-ahˇ za geuˇ-eu meh. Nawˇ nui jah paw aˇ pyaˇ daˬ taˬ-awˇ, tsaꞈ gaˬ-eu gaˇ heu naˇ dehꞈ ziˇ laꞈ k’oeˇ aˇ yeˇ huiˬ dzehˬ-eu tiˬ jeˬ pyeuꞈ meh lehˇ sawˇ-eu meh. K’oeˇ uˬ taꞈ, miˇ tsaˬ heu siˬ neh nawˬ neh aˇ pyaˇ daˬ taˬ-euˬ jeˬ-ahˇ maˬ bi laˆ cawˆ-a. Nawˬ neh leh jeh-euˬ heu, yawˬ ngehꞈ maˬ ngeuˇ-a lehˇ jah ziꞈ nya meh. Nawˬ-ahˇ gaˬ-awˇ g’aˬ biꞈ-eu mehˇ nmˇ deuˬ jawˇ-eu miˇ neh, “yawˬ ha noeˬ taˬ-euˬ jeˬ Sahˬpaˬ Miˬyehˇ-ahˇ a nehˬ naˇ, yaw ha mˇ-euˬ jeˬ guiˬ lahˬ za-eu meh.”\nNawˬ-euˬ dehꞈ ziˇ Yeˬhawˇbaˬ nui k’ahˇ shiˇ-eu jeˬ-ahˇ haw tsoˆ taˬ-eu heu naˇ, Yeˬhawˇbaˬ nui k’ahˇ shiˇ-eu jeˬ-ahˇ naˬ ba tiꞈ taˬ gaˇ ehˇ mawꞈ-eu meh. Dehꞈ ziˇ laꞈ k’oeˇ aˬ geu paw-ahˇ maˬ kaˬ aˬ yawꞈ-euˬ dawˬ mehˬ dawˬ tsoˆ-ahˇ mˇ caw-awˇ, nawˇ k’aˇ noeˬ-eu jeˬ Yeˬhawˇbaˬ neh bi sheuˬ g’eh\nNui jah paw-euˬ aˇ pyaˇ daˬ-eu jeˬ heu naˇ, Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ bi g’oeˇ dzehˬ leˇ ni caw ba nehˬ-eu aˇ pyaˇ pyeuꞈ meh. Zaˬ guˬ tiˬ deuˬ na, yawˬ nah na Jaˇliꞈ gui-eu, iˇ cuꞈ shawˇ-eu, huˬ mehˬ mehˬ-eu g’aˬ geuꞈ-eu, Beˬdeˬlaˇ-ahˇ mˇ iˇ-eu, heu deuˬ aˇ pyaˇ daˬ taˬ-euˬ meh. Nawˇ teu neh, aˬ jeˬ aˇ pyaˇ daˬ taˬ leˬ?\nAˬ dui aˬ diˇ buˬ-iˇ-eu jeˬ aˬ joˆ-ehˇ za nya-eu nga?\nBi buˬ bi law-iˇ-eu g’aˬ pyeuꞈ-eu Yeˬhawˇbaˬ Miˬyehˇ-euˬ gaˇ mˇ\nG’aˬ biꞈ-eu g’aˬ pyeuꞈ-eu Miˬyehˇ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ dzaw geuꞈ\nAˬ dui tiˬ g’aˬ tiˇ g’aˬ “g’aˬ biꞈ tehˇ tehˬ kaˇ-euˇ”\nText Publication download options Loꞈ-eu nymˇgoˇ (Dzaw ngeh zmˬ-eu dmˬ) Oeˬ siˬ ba la 2018\nOeˬ siˬ ba la 2018\nLoꞈ-eu nymˇgoˇ (Dzaw ngeh zmˬ-eu dmˬ) Oeˬ siˬ ba la 2018


Dawˬ caˇ 137—Saˇ jaˇ ziꞈ-eu Ka li zaˬ zaˬ miˬ aˬ buˇ deuˬ | Ka li zaˬ-euˬ dawˬ caˇ\nREAD IN Acholi Afrikaans Akha Albanian Altai American Sign Language Amharic Arabic Armenian Aukan Aymara Azerbaijani Azerbaijani (Cyrillic) Baoule Bassa (Cameroon) Batak (Karo) Batak (Simalungun) Batak (Toba) Belize Kriol Biak Bicol Bislama Boulou Bulgarian Cambodian Catalan Cebuano Chichewa Chin (Hakha) Chinese Cantonese (Simplified) Chinese Cantonese (Traditional) Chinese Mandarin (Simplified) Chinese Mandarin (Traditional) Chitonga Chitonga (Malawi) Chitumbuka Chiyao Chokwe Chol Chuvash Cibemba Cinyanja Croatian Damara Dangme Danish Dayak Ngaju Digor Douala Drehu Dutch Edo Efik English Esan Estonian Ewe Faroese Fijian Finnish Fon French Fulfulde (Cameroon) Ga Georgian German Gokana Greek Guarani Gun Haitian Creole Hausa Herero Hiligaynon Hindi Hiri Motu Hungarian Iban Icelandic Igbo Iloko Indonesian Isoko Italian Japanese Javanese Kabiye Kachin Karen (S'gaw) Kazakh Khana Kikamba Kikaonde Kikongo Kikuyu Kiluba Kimbundu Kinyarwanda Kirghiz Kiribati Kirundi Kisi Kisonge Kongo Korean Kosraean Krio Kurdish Kurmanji (Caucasus) Kwangali Kwanyama Lahu Laotian Latvian Lhukonzo Lingala Lithuanian Lomwe Luganda Lunda Luo Luvale Macedonian Macua Malagasy Malay Malayalam Maltese Mam Mambwe-Lungu Mapudungun Marshallese Mauritian Creole Maya Mazatec (Huautla) Medumba Mingrelian Mixe (North Central) Mixtec (Guerrero) Moore Myanmar Nahuatl (Central) Nahuatl (Guerrero) Nahuatl (Northern Puebla) Ndau Ndebele Ndebele (Zimbabwe) Nepali Ngabere Ngangela Nias Nigerian Pidgin Norwegian Nyaneka Nyungwe Nzema Oromo Ossetian Otetela Palauan Pangasinan Papiamento (Curaçao) Persian Pidgin (Cameroon) Pidgin (West Africa) Polish Ponapean Portuguese Portuguese (Portugal) Quechua (Ancash) Quechua (Ayacucho) Quechua (Bolivia) Quechua (Cuzco) Quichua (Chimborazo) Quichua (Imbabura) Rarotongan Romanian Ronga Runyankore Russian Russian Sign Language Samoan Sangir Sango Saramaccan Sena Sepedi Serbian (Cyrillic) Serbian (Roman) Sesotho (Lesotho) Sesotho (South Africa) Setswana Seychelles Creole Shona Sidama Silozi Sinhala Slovenian Solomon Islands Pidgin Spanish Sranantongo Sunda Swahili Swedish Tagalog Tahitian Tarascan Tatar Telugu Tetun Dili Thai Tigrinya Tiv Tojolabal Tok Pisin Totonac Tshiluba Tshwa Tsonga Turkish Tuvaluan Twi Ukrainian Umbundu Urhobo Uruund Venda Vietnamese Wallisian Welsh Wolaita Xhosa Yapese Yemba Yoruba Zapotec (Isthmus) Zulu\nDawˬ caˇ 137\nSaˇ jaˇ ziꞈ-eu Ka li zaˬ zaˬ miˬ aˬ buˇ deuˬ\n1. Luˇta Maˬliˇ Iˇsaˬtaˆ hawˇ eu Saˬlaˇ,\nsaˇ jaˇ ziꞈ miˬ zaˬ pyeuꞈ zawˇ-ehˇ muiˬ eu deuˬ meh.\nAˬ yawꞈ maꞈ euˬ dehꞈ ziˇ Miˬyehˇ-ahˇ jeˬ hu poˆ.\nYawꞈ maꞈ saˇ jaˇ ziꞈ meh aˬ dui siˬ nya loꞈ-ehˇ.\nMiˬyehˇ nui k’ahˇ shiˇ nui deuˬ k’awꞈ ni jawˇ,\ntsawˇ myahˇ ahˇ maˬ mawˇ k’awꞈ aˬ yawꞈ maꞈ saˇ jaˇ ziꞈ.\n2. G’oeˇ gaˬ jeˬ muiˬ jeˬ nui k’aˬ g’awˬ shaˬ gaˬ jeˬ,\naˬ dui yawˬ g’aˬ na luꞈ ahˇ paˬ-ehˇ g’eh jeˬ pyeuꞈ.\nSaˇ jaˇ ziꞈ eu aˬ buˇ heu deuˬ-ahˇ bi noeˬ mawˇ.\nYawꞈ maꞈ ahˇ dzaw geuꞈ awˇ aˇ poeˬ taˬ baw ma.\nAˬ dui mehˇ nmˇ nymˇ euˬ zaˬ miˬ aˬ buˇ,\nsaˇ jaˇ ziꞈ laꞈ k’oeˇ dehꞈ aˬ dui dzaw geuꞈ nya meh.\n3. Miˬ coeˬ miˬ ma aˇ yuiꞈ aˬ nyiˇ hawˇ-eu aˬ buˇ,\nlaꞈ k’aˬ tiˬ cehˇ gaˇ mˇ aˇ naˆ ni shaˬ k’awꞈ.\nEhˇ gaˇ nui ma keuˆ awˇ caw teh nahˬ yu ni.\nTiˬ jeˬ ahˇ taˬ k’ahˬ lahˇ Miˬyehˇ ngehˬ g’eh meh.\nYeˬhawˇbaˬ saˇ jaˇ ziꞈ zaˬ miˬ aˬ buˇ-ahˇ,\nnui jah bi ziꞈ awˇ neh muiˬ eu laꞈ sawˬ biꞈ meh.\n(Piˆ. 4:3; 1 Tiˆ. 2:9, 10; 1 Beˬ. 3:4, 5-ahˇ haw.)\nSaˇ jaˇ ziꞈ-eu Ka li zaˬ zaˬ miˬ aˬ buˇ deuˬ (Dawˬ caˇ 137)


Jaˇliꞈ dzaw zaˬ deuˬ-ahˇ biˬdiˬoˬ neh mehˬ\nKa li zaˬ-euˬ dehꞈ ziˇ hawˇ-eu tsaꞈ gaˬ-eu gaˇ mˇ-eu--Bawˬ dzaˬ-eu sahˬ boꞈ aˇ taꞈ | Smˇ siˬ ba la 2019\nREAD IN Abbey Abua Abui Acholi Afrikaans Ahanta Aja Akha Albanian Altai Alur American Sign Language Amharic Angolan Sign Language Arabic Argentinean Sign Language Armenian Assamese Ateso Attié Aukan Australian Sign Language Aymara Azerbaijani Azerbaijani (Cyrillic) Bambara Baoule Bashkir Basque Bassa (Cameroon) Batak (Karo) Batak (Simalungun) Batak (Toba) Belize Kriol Bengali Biak Bicol Bislama Bissau Guinean Creole Bolivian Sign Language Boulou Brazilian Sign Language British Sign Language Bulgarian Bété Cambodian Catalan Cebuano Changana (Mozambique) Chavacano Chichewa Chilean Sign Language Chin (Hakha) Chinese Cantonese (Traditional) Chinese Mandarin (Simplified) Chinese Mandarin (Traditional) Chinese Sign Language Chitonga Chitonga (Malawi) Chitonga (Zimbabwe) Chitumbuka Chiyao Chokwe Chol Chopi Chuabo Chuukese Chuvash Cibemba Cinamwanga Cinyanja Colombian Sign Language Croatian Czech Damara Dangme Danish Dayak Ngaju Digor Douala Drehu Dutch Ecuadorian Sign Language Edo Efik English Esan Estonian Ewe Fante Faroese Fijian Filipino Sign Language Finnish Finnish Sign Language Fon Frafra French French Sign Language Ga Galician Garifuna Georgian German German Sign Language Gitonga Gokana Greek Greenlandic Guarani Gujarati Gun Guéré Haitian Creole Hausa Hebrew Herero Hiligaynon Hindi Hiri Motu Hmong (White) Huastec (San Luis Potosi) Hungarian Hunsrik Iban Ibanag Ibinda Icelandic Idoma Igbo Igede Iloko Indian Sign Language Indonesian Indonesian Sign Language Isoko Italian Italian Sign Language Japanese Japanese Sign Language Javanese Jula Kabiye Kabuverdianu Kachin Kannada Karen (S'gaw) Kazakh Kekchi Kenyan Sign Language Khana Kikamba Kikaonde Kikongo Kikuyu Kiluba Kinyarwanda Kipende Kirghiz Kiribati Kirundi Kisi Kisonge Kongo Konkani (Roman) Korean Korean Sign Language Krio Kurdish Kurmanji Kurdish Kurmanji (Caucasus) Kurdish Kurmanji (Cyrillic) Kwangali Kwanyama Kyangonde Lahu Laotian Latvian Lenje Lingala Lithuanian Lomwe Low German Luganda Lunda Luo Luvale Macedonian Macua Madagascar Sign Language Malagasy Malawi Sign Language Malay Malayalam Maltese Mam Mambwe-Lungu Manyawa Mapudungun Marathi Marshallese Mauritian Creole Maya Mazatec (Huautla) Mbunda Mexican Sign Language Mingrelian Miskito Mixe (North Central) Mixtec (Guerrero) Mizo Mongolian Moore Motu Myanmar Nahuatl (Central) Nahuatl (Guerrero) Nahuatl (Huasteca) Nahuatl (Northern Puebla) Navajo Ndau Ndebele Ndebele (Zimbabwe) Ndonga Nepali Ngabere Ngangela Nias Norwegian Nyaneka Nyungwe Nzema Odia Okpe Oromo Ossetian Otetela Otomi (Mezquital Valley) Pangasinan Papiamento (Curaçao) Paraguayan Sign Language Persian Peruvian Sign Language Pidgin (West Africa) Polish Polish Sign Language Ponapean Portuguese Portuguese (Portugal) Punjabi Punjabi (Shahmukhi) Quechua (Ancash) Quechua (Ayacucho) Quechua (Bolivia) Quechua (Cuzco) Quiche Quichua (Chimborazo) Quichua (Imbabura) Rarotongan Romanian Romany (Macedonia) Romany (Macedonia) Cyrillic Romany (Serbia) Romany (Southern Greece) Ronga Runyankore Russian Russian Sign Language Rutoro Samoan Sangir Sango Saramaccan Sena Sepedi Sepulana Serbian (Cyrillic) Serbian (Roman) Sesotho (Lesotho) Sesotho (South Africa) Setswana Seychelles Creole Shona Sidama Silozi Sinhala Slovak Slovenian Solomon Islands Pidgin South African Sign Language Spanish Spanish Sign Language Sranantongo Sunda Swahili Swahili (Congo) Swati Swedish Tagalog Tahitian Taiwanese Sign Language Tajiki Talian Tamil Tandroy Tankarana Tarahumara (Central) Tarascan Tatar Telugu Tetun Dili Thai Tigrinya Tiv Tlapanec Tojolabal Tok Pisin Tongan Totonac Tshiluba Tshwa Tsonga Turkish Turkmen Tuvaluan Twi Tzeltal Tzotzil Uighur (Cyrillic) Ukrainian Umbundu Urdu Urhobo Uruund Uzbek Uzbek (Roman) Valencian Venda Venezuelan Sign Language Vezo Vietnamese Wallisian Waray-Waray Wayuunaiki Welsh Wolaita Xhosa Yacouba Yapese Yoruba Zambian Sign Language Zande Zapotec (Isthmus) Zapotec (Lachiguiri) Zimbabwe Sign Language Zulu\nMehˬ ngeh zmˬ-eu keu ka heu naˇ, dzaw zaˬ deuˬ-ahˇ nui ma ahˇ laˇ ni caw ba nehˬ-eu uˬ taꞈ, gaˇ kawˆ deuˬ-ahˇ g’oˆ shaw nya-awˇ noeˬ taˬ nya ni jiˇ caw ba nehˬ-eu meh. Huiˬ dui dui-eu saˬ laˬ pyeuꞈ-eu Yeˬhawˇbaˬ, aˇ yeˇ huiˬ-eu gaˇ kawˆ deuˬ mehˬ-eu g’aˇ duˬ, g’awˬ mya jeˬ-ahˇ zmˬ-euˬ meh. (Beh 15:5; Miˇ 18:1-6) Huiˬ-eu saˬ laˬ Yeˬsuˇ jiˇ teu loꞈ-ehˇ jahˇ-euˬ meh. (Tehˬ 18:2-6; 22:19-21) Maˬ myahˇ laˇ-euˬ heu kaˬ-ahˇ biˬdiˬoˬ heu naˇ, mehˬ ngeh zawˇ-ehˇ gaˇ dahˇ tsoeˬ-eu keu ka pyeuꞈ nga lehˇ aˬ dui ya mawˇ-euˬ ma. Nawˇ Jaˇliꞈ dzaw zaˬ-ahˇ mehˬ ngeh, biˬdiˬoˬ heu deuˬ-ahˇ gaˇ dahˇ tsoeˬ ni zmˬ luꞈ ma loˇ?\nMiˬyehˇ jawˇ gaˇ neh oe-euˬ Muiˬ-eu gaˇ kawˆ paˇ dmˬ laꞈ k’oeˇ-euˬ gaˇ kawˆ deuˬ-ahˇ mehˬ-eu g’aˇ duˬ, nymˬ-mˇ biˬdiˬoˬ 10 hmˬ jahˇ doˆ laꞈ taˬ-euˬ meh. Biˬdiˬoˬ-euˬ gaˇ kawˆ teu naˇ, paˇ dmˬ teu laꞈ k’oeˇ sahˬ boꞈ aˇ mawˇ yaw tuˇ tuˇ lehˇ naˇ haˬ taˬ-euˬ uˬ dzah yaw nyiˇ deuˬ nehˬ-ehˇ taꞈ-eu meh. G’oeˇsaiˇ jw.org laꞈ k’oeˇ ahˇ-eu paˇ dmˬ heu dmˬ naˇ, Jaˇliꞈ dzaw zaˬ-ahˇ aˬ geu ngeh biˬdiˬoˬ ya pah nehˬ-eu lehˇ ehˇ nehˬ laꞈ-eu liˆ-kuiꞈ (link) ahˇ-eu meh. K’oeˇ uˬ taꞈ, Mehˬ-eu Keu ka bawˬ keuˆ laꞈ k’oeˇ, aˬ dui Jaˇliꞈ dzaw zaˬ-ahˇ paˇ dmˬ nui deuˬ neh mehˬ ngeh jiˇ, pah nehˬ nya-eu biˬdiˬoˬ nui deuˬ ahˇ-eu meh.\nNawˇ Jaˇliꞈ dzaw zaˬ deuˬ g’oˆ shaw-eu yaw shaˬ gaˇ kawˆ-ahˇ mehˬ luꞈ ma loˇ? Maˬ ngeuˇ naˇ, nawˬ-euˬ Jaˇliꞈ dzaw zaˬ lawˬ haw laˇ-eu gaˇ kawˆ tiˬ jeˬ na-ahˇ ya tahˬ puˬ luꞈ nga laˬ? Nawˇ Jaˇliꞈ dzaw zaˬ-ahˇ caw ba-eu g’aˇ duˬ, jw.org® g’oeˇsaiˇ laꞈ k’oeˇ maˬ ngeuˇ naˇ, JW tiˬbiˬ laꞈ k’oeˇ ahˇ-eu biˬdiˬoˬ tiˬ hmˬ na-ahˇ poˆ haw-awˬ tawˇ. G’eh nya naˇ biˬdiˬoˬ teu Jaˇliꞈ dzaw zaˬ nehˬ-ehˇ haw-awˇ teu laꞈ k’oeˇ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ ja sawˇ.\nBa la yawˬ siˬ na luꞈ biˬdiˬoˬ yaw shuiꞈ doˆ laˇ-eu meh. Nawˇ biˬdiˬoˬ teu deuˬ-ahˇ haw ngeh, biˬdiˬoˬ teu deuˬ neh aˬ cawˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ caw ba nya nga lehˇ shaˇ noeˬ haw.\nMuiˬ-eu gaˇ kawˆ boˬloˬshaˬ laꞈ k’oeˇ-euˬ gaˇ kawˆ nehˬ-ehˇ taꞈ-eu biˬdiˬoˬ\nGaˇ kawˆ 2\nMiˬyehˇ tsawˇ myahˇ baw meh loˇ?\nGaˇ kawˆ 3\nJaˇliꞈ dawˬ kawˬ heu, aˬ suˇ g’aˬ-euˬ nui noeˬ nga?\nJaˇliꞈ tsaˬ-eu jeˬ pyeuꞈ-eu meh lehˇ aˬ dui aˬ joˆ-ehˇ jah nya-eu nga?\nGaˇ kawˆ 4\nYeˬsuˇ aˬ jeˬ miˇ neh ya shiˇ-euˬ nga?\nGaˇ kawˆ 5\nMiˬyehˇ miˇ tsaˬ heu-ahˇ aˬ jeˬ miˇ neh beh-euˬ nga?\nGaˇ kawˆ 6\nTsawˇ haˬ shiˇ naˇ aˬ joˆ-ehˇ g’eh-eu nga?\nGaˇ kawˆ 7\nMiˬyehˇ Miˇk’ahˬ heu aˬ jeˬ-ahˇ ehˇ mawꞈ-eu nga?\nGaˇ kawˆ 8\nMiˬyehˇ aˬ jeˬ miˇ neh shaˬ zahˬ-ahˇ bi jaˆ-euˬ nga?\nGaˇ kawˆ 10\nMiˬyehˇ zahˇ yawˬ zahˇ na luꞈ-ahˇ nui ma tsaˬ ngaˇ loˇ?\nGaˇ kawˆ 12\nMiˬyehˇ yawˬ g’aˬ na luꞈ-euˬ shaˇ dawˬ-ahˇ naˇ haˬ ngaˇ loˇ?\nSmˇ siˬ ba la 4-10\nJaˇliꞈ laꞈ k’oeˇ-euˬ poeˬ-eu zaˬ siˬ nui gahˇ Ka li zaˬ loꞈ-ehˇ gaˬ-eu heu naˇ, aˬ jeˬ-ahˇ ehˇ mawꞈ-eu nga?\nSmˇ siˬ ba la 11-17\nJaˇliꞈ laꞈ k’oeˇ-euˬ poeˬ-eu zaˬ siˬ nui gahˇ Nui ma g’awˬ mahˇ ni taˬ-awˇ g’aˬ za-eu g’aˇ duˬ, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ haw\nSmˇ siˬ ba la 18-24\nJaˇliꞈ laꞈ k’oeˇ-euˬ poeˬ-eu zaˬ siˬ nui gahˇ Nawˇ muiˬ-eu shawˇ-eu yaw sahˇ za luꞈ ma laˬ, maˬ za luꞈ laˬ?\nKa li zaˬ-euˬ dehꞈ ziˇ Miˬyehˇ-euˬ gaˇ mˇ paw bym laˇ—Tsaꞈ gaˬ-eu sahˬ boꞈ boꞈ-eu jeˬ\nKa li zaˬ-euˬ dehꞈ ziˇ Yaw jeˬ ma jeˬ sahˬ boꞈ\nSmˇ siˬ ba la 25-31\nJaˇliꞈ laꞈ k’oeˇ-euˬ poeˬ-eu zaˬ siˬ nui gahˇ “Dehˬ tseˬ ui cuiˆ tehꞈ k’awꞈ, kaˬ muˇ tiˬ tsmˇ tsmˇ lah ni bi poˬ laˇ nya”\nKa li zaˬ-euˬ dehꞈ ziˇ Jaˇliꞈ dzaw zaˬ deuˬ-ahˇ biˬdiˬoˬ neh mehˬ\nText Publication download options Ka li zaˬ-euˬ dehꞈ ziˇ hawˇ-eu tsaꞈ gaˬ-eu gaˇ mˇ-eu--Bawˬ dzaˬ-eu sahˬ boꞈ aˇ taꞈ Smˇ siˬ ba la 2019\nSmˇ siˬ ba la 2019\nKa li zaˬ-euˬ dehꞈ ziˇ hawˇ-eu tsaꞈ gaˬ-eu gaˇ mˇ-eu--Bawˬ dzaˬ-eu sahˬ boꞈ aˇ taꞈ Smˇ siˬ ba la 2019


Miˬyehˇ aˬ dui neh “Aˬmiˬ” lehˇ ehˇ-euˬ dawˬ-ahˇ aˇ poeˬ taˬ baw\nLoꞈ-eu nymˇgoˇ (Dzaw ngeh zmˬ-eu dmˬ) | Smˇ siˬ ba la 2019\nREAD IN Acholi Afrikaans Aja Akha Albanian Altai Alur American Sign Language Amharic Amis Angolan Sign Language Arabic Armenian Aukan Aymara Azerbaijani Azerbaijani (Cyrillic) Baoule Bashkir Bassa (Cameroon) Batak (Karo) Batak (Simalungun) Batak (Toba) Belize Kriol Biak Bicol Bislama Boulou British Sign Language Bulgarian Cakchiquel (Western) Cambodian Catalan Cebuano Changana (Mozambique) Chavacano Chichewa Chin (Hakha) Chinese Cantonese (Traditional) Chinese Mandarin (Simplified) Chinese Mandarin (Traditional) Chitonga Chitonga (Malawi) Chitonga (Zimbabwe) Chitumbuka Chiyao Chokwe Chol Chopi Chuabo Chuukese Chuvash Cibemba Cinyanja Colombian Sign Language Croatian Czech Damara Dangme Danish Dayak Ngaju Digor Douala Drehu Dutch Ecuadorian Sign Language Edo Efik English Esan Estonian Ewe Fijian Finnish Fon French Ga Garifuna Georgian German German Sign Language Gitonga Greek Greenlandic Guadeloupean Creole Guarani Gujarati Gun Haitian Creole Hausa Hebrew Herero Hiligaynon Hindi Hiri Motu Hmong (White) Hungarian Iban Ibanag Ibinda Icelandic Igbo Iloko Indonesian Isoko Italian Japanese Javanese Jula Kabiye Kabuverdianu Kachin Kannada Karen (S'gaw) Kazakh Kazakh (Arabic) Kekchi Kikamba Kikaonde Kikongo Kikuyu Kiluba Kimbundu Kinyarwanda Kipende Kirghiz Kiribati Kirundi Kisi Kisonge Kongo Korean Korean Sign Language Krio Kurdish Kurmanji Kurdish Kurmanji (Caucasus) Kurdish Kurmanji (Cyrillic) Kwangali Kwanyama Kyangonde Lahu Laotian Latvian Lhukonzo Lingala Lithuanian Lomwe Low German Luganda Lunda Luo Luvale Macedonian Macua Makhuwa-Meetto Malagasy Malay Malayalam Maltese Mam Mambwe-Lungu Mapudungun Marathi Marshallese Mauritian Creole Maya Mazatec (Huautla) Mbunda Mexican Sign Language Mingrelian Mixe (North Central) Mixtec (Guerrero) Mizo Mongolian Moore Motu Myanmar Nahuatl (Central) Nahuatl (Guerrero) Nahuatl (Huasteca) Nahuatl (Northern Puebla) Navajo Ndau Ndebele Ndebele (Zimbabwe) Ndonga Nepali Ngabere Ngangela Nias Nicaraguan Sign Language Niuean Norwegian Nyaneka Nyungwe Nzema Okpe Oromo Ossetian Otetela Palauan Panamanian Sign Language Pangasinan Papiamento (Curaçao) Persian Pidgin (West Africa) Polish Polish Sign Language Ponapean Portuguese Portuguese (Portugal) Punjabi Quebec Sign Language Quechua (Ancash) Quechua (Ayacucho) Quechua (Bolivia) Quechua (Cuzco) Quichua (Chimborazo) Quichua (Imbabura) Rarotongan Romanian Romany (Macedonia) Romany (Macedonia) Cyrillic Romany (Serbia) Romany (Southern Greece) Ronga Runyankore Russian Russian Sign Language Rutoro Samoan Sangir Sango Saramaccan Sena Sepedi Sepulana Serbian (Cyrillic) Serbian (Roman) Sesotho (Lesotho) Sesotho (South Africa) Setswana Seychelles Creole Shona Sidama Silozi Sinhala Slovak Slovenian Solomon Islands Pidgin South African Sign Language Spanish Spanish Sign Language Sranantongo Sunda Swahili Swahili (Congo) Swati Swedish Tagalog Tahitian Tajiki Tamil Tarascan Tatar Telugu Tetun Dili Thai Tigrinya Tiv Tlapanec Tojolabal Tok Pisin Tongan Totonac Tshiluba Tshwa Tsonga Turkish Turkmen Tuvaluan Twi Tzeltal Tzotzil Uighur (Arabic) Uighur (Cyrillic) Ukrainian Umbundu Urdu Urhobo Uruund Uzbek Uzbek (Roman) Venda Vietnamese Wallisian Waray-Waray Wayuunaiki Welsh Wolaita Xhosa Yapese Yoruba Zande Zapotec (Isthmus) Zulu\nYeˬhawˇbaˬ aˬ dui neh “Aˬmiˬ” lehˇ ehˇ-euˬ dawˬ-ahˇ aˇ poeˬ taˬ baw\nYeˬhawˇbaˬ aˬ dui neh uˬ duˬ tahˬ-eu jeˬ-ahˇ aˇ poeˬ taˬ baw-awˇ, aˬ yawꞈ-euˬ gaˇ mˇ zaˬ deuˬ ngehˬ-eu dawˬ-awˇ naˇ haˬ-eu meh. Miˬyehˇ aˬ dui neh aˬ yawꞈ-euˬ g’aˇ duˬ ui cuiˆ na tehꞈ-ehˇ mˇ nehˬ-euˬ jeˬ-ahˇ k’awꞈ, aˇ poeˬ taˬ baw-eu meh. (Maˬlaˬkiˇ 3:16) Yaw jeˬ ma jeˬ, aˬ dui tiˬ k’ehˬ maˬ taˬ ngehˬ-eu dawˬ tiˬ dawˬ-ahˇ shaˇ noeˬ haw sheˇ. Dawˬ teu naˇ “aˬmiˬ” lehˇ ehˇ-eu dawˬ pyeuꞈ meh. Yeˬhawˇbaˬ yaw nymˇ nymˇ lehˇ g’eh-eu dawˬ heu dawˬ-ahˇ aˇ poeˬ taˬ baw ngaˇ loˇ? Taˬ baw-eu yaw duˬ baw meh. Aˬ jeˬ miˇ neh nga lehˇ siˬ nya-eu g’aˇ duˬ, aˬ dui teu dawˬ aˬ jeˬ-ahˇ ehˇ mawꞈ-awˇ, Jaˇliꞈ laꞈ k’oeˇ aˬ joˆ-ehˇ zmˬ taˬ-euˬ nga lehˇ haw ma.\n“Tsawˇ haˬ dawˬ tawˆ luꞈ, ‘Aˬmiˬ’ lehˇ ya ehˇ k’oꞈ meh”\nAˬmiˬ lehˇ ehˇ-eu heu naˇ, “teu loꞈ-ehˇ pyeuꞈ luꞈ-uˇ” maˬ ngeuˇ naˇ, “maˇ maˇ ni” lehˇ ehˇ mawꞈ-eu meh. Dawˬ heu dawˬ Heˬbyehˇ dawˬ pyeuꞈ-awˇ, “saˇ jaˇ ziꞈ-eu”, “nui ma taˬ nya-eu” lehˇ ehˇ mawꞈ-eu meh. Tiˬ poˆ na dawˬ heu dawˬ-ahˇ zahˇ sahˇ k’oꞈ nehˬ-ehˇ taꞈ leˇ-awˇ neh jiˇ zmˬ-eu meh. Tiˬ g’aˬ na kamˬ-eu dawˬ ngehˬ g’aˬ naˇ, aˬ yawꞈ neh ngehˬ-euˬ teu maˇ maˇ ni ngeuˇ-awˇ, teu baˬ da neh pyeuꞈ laˇ-eu jeˬ-ahˇ laꞈ daˬ ma lehˇ bi siˬ-eu g’aˇ duˬ, “aˬmiˬ” lehˇ ehˇ-eu meh. (Bawˇtsahˬ 5:22) Aˬ yawꞈ aˬ cawˬ-euˬ mehˬ shi ehˇ ngeh ngehˬ-ehˇ dzehˬ, ehˇ-euˬ loꞈ-ehˇ ya bi jaˆ-eu meh.—Neˬhaˬmiˇ 5:13.\nDawˬmehˬmehˬ-eu yaw huiˬ 27-ahˇ “aˬmiˬ” heu dawˬ-euˬ gaˇ kawˆ mawˇ duˬ laˇ-eu meh. Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ Miˬyehˇ neh Saˇ jaˇ dzaˬ taˬ-euˬ Miˇ k’ahˬ-ahˇ ahˇ leˇ g’aˬ naˇ, Moˇseˬ-euˬ Zahˇ dawˬ-ahˇ naˇ haˬ le-eu g’aˇ duˬ, Eˇbaˬlaˇ hawˇ-eu Geˬlaˬzmˬ Gawˬ jawˬ yaw kaˬ-ahˇ uiˬ laˇ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ maꞈ Zahˇ dawˬ-ahˇ naˇ haˬ le-euˬ tehꞈ maˬ ngeuˇ-a, laꞈ daˬ-eu lehˇ bi siˬ-eu g’aˇ duˬ jiˇ meh. Aˬ yawꞈ maꞈ ehˇ dawˬ maˬ naˇ haˬ-euˬ baˬ da neh pyeuꞈ laˇ-euˬ jeˬ-ahˇ ya gaˬ g’aˬ ngeh, “Aˬmiˬ” lehˇ ehˇ-eu meh. (Dawˬmehˬmehˬ-eu 27:15-26) Tsawˇ k’aˆ maˬ ehˇ, zaˬ maˬ ehˇ, yaw myaˬ lam g’aˬ uiˬ laˇ-awˇ “Aˬmiˬ” lehˇ ehˇ-eu teˇ saˇ-ahˇ shaˇ noeˬ haw sheˇ, aˇ naˆ ni k’aˆ paˬ nga. (Yawˇshuˆ 8:30-35) Aˬ yawꞈ maꞈ teu ngeh nah ehˇ-euˬ dawˬ-ahˇ maˬ ngehˇ leˇ coeˇ-eu yaw duˬ baw-awˇ, aˬ yawꞈ maꞈ neh saˇ jaˇ dzaˬ taˬ-euˬ loꞈ-ehˇ mˇ-euˬ meh. ‘Yawˇshuˆ yaw dehꞈ k’aˇ dehꞈ k’oeˇ keuˆ ni, Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ Sahˬpaˬ Miˬyehˇ-ahˇ uˬ duˬ tahˬ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ shiˇ dzeuˇ ngeh k’awꞈ, Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ g’aˇ duˬ Sahˬpaˬ Miˬyehˇ neh mˇ-euˬ yawˬ jeˬ na luꞈ-ahˇ ya mawˇ-euˬ aˬ yuiꞈ aˬ tsu k’oeˇ deuˬ k’aˇ dehꞈ k’oeˇ keuˆ ni, Sahˬpaˬ Miˬyehˇ-ahˇ aˬ yawꞈ maꞈ uˬ duˬ tahˬ-euˬ meh’ lehˇ Jaˇliꞈ ehˇ-eu meh.—Yawˇshuˆ 24:31.\nYeˬsuˇ jiˇ aˬ yawꞈ neh ngehˬ-eu dawˬ maˇ diˇ ngeuˇ-eu lehˇ bi siˬ-eu g’aˇ duˬ, “aˬmiˬ” lehˇ ehˇ-eu meh. Ehˇ k’awꞈ, aˬ yawꞈ naˇ “aˬmiˬ” heu dawˬ aˇ dahˬ beh ngeh zmˬ-awˇ, aˬ cawˬ deuˬ naˇ jiˇ leˇ ngeh zmˬ-eu meh. (Aˬkaˬ Jaˇliꞈ Maꞈtehˬ 5:18 hawˇ-eu Yoˇhaˬ 1:51-ahˇ naˇ, dawˇ coe ni hawˇ-eu maˇ jawˆ ni lehˇ boꞈ taˬ-euˬ meh.) Tiˬ poˆ na Yeˬsuˇ “aˬmiˬ” lehˇ ehˇ poˆ-eu meh. Yeˬsuˇ tsawˇ haˬ deuˬ-ahˇ, aˬ yawꞈ-euˬ dawˬ maˇ maˇ ni g’eh-eu jeˬ pyeuꞈ-eu lehˇ kamˬ nehˬ-eu meh. Yeˬsuˇ heu loꞈ-ehˇ maˇ jawˆ ni ehˇ nya-eu heu naˇ, aˬ yawꞈ Yeˬhawˇbaˬ saˇ jaˇ k’aˇ dzaˬ taˬ-euˬ jeˬ maˇ diˇ bi byah laˇ-eu baoˬ ahˇ-eu g’aˬ pyeuꞈ-eu miˇ neh meh.—2 Gawˇliˬtu 1:20; Pah mehˬ-eu 3:14.\n“Tsawˇ haˬ dawˬ tawˆ luꞈ “Aˬmiˬ” lehˇ ehˇ-awˇ, Sahˬpaˬ Miˬyehˇ-ahˇ ja ceuˬ-euˬ meh”\nIˇsaˬleˬlaˆ deuˬ “aˬmiˬ” lehˇ ehˇ-eu heu dawˬ, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ ja ceuˬ-awˇ guiˬ lahˬ shaˇ ngeh jiˇ zmˬ-eu meh. (Neˬhaˬmiˇ 8:6; Ja ceuˬ 41:13) Guiˬ lahˬ shaˇ dawˬ-ahˇ naˇ haˬ luꞈ-eu deuˬ, guiˬ lahˬ shaˇ g’aˬ ngeh aˬmiˬ lehˇ ehˇ naˇ, aˬ yawꞈ maꞈ shaˇ dawˬ teu-ahˇ nui ma tsaˬ-eu lehˇ bi siˬ-eu jeˬ pyeuꞈ-awˇ, heu naˇ yawˬ g’aˬ na luꞈ mehˬ bawˬ gm-eu laꞈ k’oeˇ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ uˬ duˬ ya tahˬ-eu jeˬ pyeuꞈ meh. Gaˇ kawˆ heu sahˬ paˬ Daˬbiˇ Yeˬluˇsaˬlehˬ meuˬ-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ saˇ jaˇ Bahˬ keuˆ baꞈ ahˇ leꞈ ngeh pyeuꞈ laˇ-euˬ meh. K’oeˇ gaˇ neh naˇ Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ bawˬ-iˬ jahˇ-awˇ, 1 Laˬsaˬbaˬ 16:8-36-ahˇ boꞈ taˬ-euˬ Daˬbiˇ-euˬ dawˬ caˇ caˇ-euˬ meh. Dawˬ caˇ heu naˇ, nui ma laꞈ k’oeˇ neh doˆ le-euˬ gui lahˬ shaˇ dawˬ pyeuꞈ meh. Aˬ yawꞈ maꞈ Daˬbiˇ-euˬ caˇ dawˬ-ahˇ ya leˇ dui dui-eu miˇ neh, ‘‘Aˬmiˬ’ lehˇ ehˇ-awˇ, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ ja ceuˬ-euˬ meh.’ Heu gaˇ haw ngeh, aˬ yawꞈ maꞈ teu ngeh nah Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ uˬ duˬ ya tahˬ-euˬ laˬ k’aˬ cehˇ ngaˇ lehˇ siˬ laˇ-eu meh.\nDahˬ beh-euˬ Ka li zaˬ deuˬ jiˇ ni Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ ja ceuˬ ngeh “Aˬmiˬ” lehˇ ehˇ-eu meh. Jaˇliꞈ boꞈ-euˬ yaw myaˬ g’aˬ aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ sahˬ boꞈ laꞈ k’oeˇ dawˬ heu dawˬ tiˬ k’ehˬ maˬ taˬ boꞈ ahˇ taˬ-euˬ meh. (Loˇmaˆ 1:25; 16:27; 1 Beˬtuˆluˆ 4:11) Mˬ taˆ jawˇ-eu deuˬ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ ciˬ huiˬ ciˬ mahˇ-eu g’aˇ duˬ, “Aˬmiˬ. Miˬyehˇ-ahˇ ja ceuˬ-awˬ” lehˇ ehˇ-eu meh lehˇ Pah mehˬ-eu sahˬ boꞈ-ahˇ ngehˬ keuˆ taˬ-euˬ meh. (Pah mehˬ-eu 19:1, 4) Dahˬ beh-eu Ka li zaˬ deuˬ bawˬ dzaˬ ngeh, guiˬ lahˬ shaˇ g’aˬ naˇ, “aˬmiˬ” lehˇ ehˇ-eu meh. (1 Gawˇliˬtu 14:16) Ehˇ k’awꞈ dawˬ heu naˇ tiˬ jeˬ-iˬ maˬ shaˇ noeˬ ni ngehˬ doˆ leꞈ-eu dawˬ maˬ ngeuˇ-a.\nNawˬ neh “Aˬmiˬ” lehˇ ehˇ-euˬ dawˬ aˬ jeˬ miˇ neh aˇ yeˇ huiˬ-eu nga?\nMiˬyehˇ gaˇ mˇ zaˬ deuˬ dawˬ heu dawˬ-ahˇ gaˇ hu aˬ joˆ-ehˇ zmˬ yaꞈ-euˬ nga lehˇ haw ngeh, aˬ dui guiˬ lahˬ shaˇ g’aˬ ngeh aˬ jeˬ miˇ neh “aˬmiˬ” lehˇ ya ehˇ nga lehˇ siˬ laˇ-eu meh. Aˬ dui guiˬ lahˬ shaˇ g’aˬ ngeh dawˬ heu dawˬ ngehˬ-eu heu naˇ, aˬ dui maˇ diˇ teu loꞈ-ehˇ ehˇ mawꞈ-eu lehˇ bi siˬ-eu jeˬ pyeuꞈ-awˇ, aˬ cawˬ guiˬ lahˬ shaˇ ngeh aˬ dui “aˬmiˬ” lehˇ teˇ saˇ maˬ ngehˬ doˆ leꞈ k’awꞈ, aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ shaˇ dawˬ-ahˇ nui ma tsaˬ-eu lehˇ bi siˬ-eu jeˬ pyeuꞈ meh. “Aˬmiˬ” lehˇ ehˇ-eu heu aˬ joˆ-ehˇ aˇ yeˇ huiˬ nga lehˇ paˇ haw ma siˬ.\nAˬ dui nui ma keuˆ-eu laꞈ k’oeˇ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ uˬ duˬ tahˬ mawꞈ-eu lehˇ bi siˬ. Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ guiˬ lahˬ shaˇ-eu laꞈ k’oeˇ uˬ duˬ tahˬ-eu heu naˇ, “aˬmiˬ” lehˇ ehˇ ngeh tehꞈ maˬ ngeuˇ-a. Guiˬ lahˬ shaˇ-eu g’aˬ shaˇ luꞈ gaˇ yaw muiˬ-ehˇ naˇ haˬ gaˇ jiˇ ehˇ mawꞈ-eu meh. Aˬ dui aˬmiˬ lehˇ ehˇ-eu heu dawˬ nui ma laꞈ k’oeˇ neh bi doˆ le mawꞈ-eu miˇ neh, tsaˬ-eu nui noeˬ ya bi ahˇ-awˇ, shaˇ dawˬ-ahˇ yaw muiˬ-ehˇ ya naˇ haˬ-eu meh.\nAˬ dui-ahˇ nui ma tiˬ siˬ tehꞈ-ehˇ taˬ-eu laꞈ k’oeˇ Miˬyehˇ-ahˇ uˬ duˬ tahˬ-eu deuˬ bi pyeuꞈ laˇ. Tiˬ g’aˬ na guiˬ lahˬ shaˇ gaˇ sheuˬ g’eh nehˬ laꞈ ngeh, aˬ dui yawˬ g’aˬ na luꞈ gaˇ kawˆ tiˬ kawˆ-ahˇ tehꞈ-ehˇ shaˇ noeˬ-eu meh. (G’aˬk’ehˇ 1:14; 12:5) Aˬ dui mehˇ nmˇ deuˬ nehˬ-ehˇ tiˬ kawˆ loꞈ-ehˇ “aˬmiˬ” lehˇ ehˇ ngeh, mehˬ bawˬ gm dzehˬ laˇ-eu meh. Aˬ dui “aˬmiˬ” lehˇ teˇ saˇ ehˇ doˆ leꞈ-eu maˬ ehˇ, nui ma laꞈ k’oeˇ neh ehˇ-eu maˬ ehˇ, yawˬ g’aˬ na luꞈ tiˬ kawˆ loꞈ-ehˇ ehˇ ngeh, aˬ dui-euˬ shaˇ dawˬ-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ naˇ haˬ nehˬ laꞈ ni laˆ noeˬ-eu k’awꞈ pyeuꞈ nya meh.\nAˬ dui “aˬmiˬ” lehˇ ehˇ ngeh Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ ja ceuˬ luꞈ-eu jeˬ pyeuꞈ\nYeˬhawˇbaˬ-ahˇ ja ceuˬ-eu jeˬ pyeuꞈ. Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui aˬ yawꞈ-ahˇ uˬ duˬ tahˬ-eu yawˬ jeˬ na luꞈ-ahˇ yaw muiˬ-ehˇ haw-eu meh. (Luˇkaꞈ 21:2, 3) Aˬ yawꞈ aˬ dui aˬ jeˬ noeˬ-awˇ aˬ jeˬ baˬ da neh jahˇ nga lehˇ siˬ nya-eu meh. Aˬ dui mehˬ bawˬ-ahˇ naˬ gaˬ paw neh ya naˇ haˬ ngeh k’awꞈ, taˬ aw-eu laꞈ k’oeˇ “aˬmiˬ” lehˇ ehˇ naˇ, Yeˬhawˇbaˬ haw mawˇ-awˇ gaˬ-eu yaw duˬ baw-awˇ, bawˬ dzaˬ nymˇ laꞈ k’oeˇ mehˇ nmˇ deuˬ nehˬ-ehˇ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ ja ceuˬ luꞈ-eu jeˬ jiˇ pyeuꞈ meh.\nAˬ dui neh “aˬmiˬ” lehˇ ngehˬ-eu dawˬ aˇ poeˬ maˬ baw gaˇ duˇ k’awꞈ, maˇ diˇ naˇ aˇ yeˇ huiˬ dui dui-eu meh. Jaˇliꞈ dawˬ tsuiꞈ puiˇ hawˬ-eu paˇ dmˬ tiˬ dmˬ-ahˇ “Miˬyehˇ-euˬ gaˇ mˇ zaˬ deuˬ dawˬ heu dawˬ neh, aˬ yawꞈ maꞈ jah-eu, nui ma tsaˬ-eu, maˇ diˇ ha geuꞈ-eu lehˇ mˇ mawˇ nya-awˇ, nui ma laꞈ k’oeˇ noeˬ tmˬ-eu jeˬ jiˇ mˇ mawˇ nya-eu meh” lehˇ ehˇ-eu meh. Teu miˇ neh aˬ dui neh yaw poˆ na luꞈ “aˬmiˬ” lehˇ ehˇ-euˬ heu dawˬ, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ nui k’ahˇ shiˇ-eu jeˬ bi pyeuꞈ luꞈ-uˇ.—Ja ceuˬ 19:14.\nAˬ dui aˬ myah luꞈ “Aˬmiˬ” lehˇ ya ehˇ ngaˇ laˬ?\n“Aˬmiˬ” lehˇ ehˇ-eu dawˬ heu aˇ yeˇ huiˬ-eu dawˬ pyeuꞈ meh. Toˆ-ehˇ naˇ mehˇ nmˇ tiˬ g’aˬ na neh guiˬ lahˬ shaˇ ngeh shaˇ lehˬ-eu k’awꞈ, “aˬmiˬ” lehˇ ya ehˇ meh lehˇ ehˇ mawꞈ-eu nga laˬ? Aˬ yawꞈ jeˬ yawꞈ-ahˇ ya haw-eu meh. Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui yawˬ g’aˬ na luꞈ ngehˬ lehˬ tmˇ lehˬ nya meh lehˇ siˬ nya-awˇ, aˬ dui-euˬ yaw lehˬ-ahˇ haw dzeuˇ nehˬ laꞈ-eu meh. Teu miˇ neh aˬ dui mehˇ nmˇ neh ngehˬ lehˬ-euˬ dawˬ teu-ahˇ tehꞈ-ehˇ shaˇ noeˬ ngeh to-aˬ, aˬ yawꞈ ehˇ mawꞈ-eu jeˬ-ahˇ g’oˆ shaw nehˬ naˇ, aˬ dui “aˬmiˬ” lehˇ ehˇ nya meh.\nEhˇ k’awꞈ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ Saˇ kiˇ maˬ ngeuˇ-eu deuˬ guiˬ lahˬ shaˇ ngeh, aˬ dui teˇ saˇ neh maˬ ehˇ nui ma laꞈ k’oeˇ neh maˬ ehˇ “aˬmiˬ” lehˇ maˬ ya ehˇ-a. Ehˇ k’awꞈ aˬ yawꞈ maꞈ guiˬ lahˬ shaˇ luꞈ ngeh, aˬ dui jawˇ tsaˬ iˇ naˇ tawˇ neh aˬ joˆ-ehˇ jahˇ nmˇ? Yaw jeˬ ma jeˬ, aˬ yawꞈ maꞈ bawˬ-iˬ jahˇ gaˇ aˬ dui jawˇ tsaˬ iˇ ngeh maˬ ehˇ, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ Saˇ kiˇ maˬ pyeuꞈ-eu nymˇ sahˇ aˬ da, nymˇ jiˇ laꞈ k’oeˇ guiˬ lahˬ shaˬ ngeh maˬ ehˇ, aˬ dui aˬ joˆ-ehˇ ya jahˇ-eu nga?\nAˬ dui “aˬmiˬ” lehˇ maˬ ehˇ ni ciˬ cuˇ ni yaw zeu taˬ-eu laꞈ k’oeˇ ya jawˇ-eu meh. K’oeˇ naˇ aˬ yawꞈ maꞈ guiˬ lahˬ shaˇ luꞈ ngeh aˬ dui aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ aˬ laꞈ-ahˇ maˬ ya ngehꞈ tehˬ-a. Teu loꞈ-ehˇ jahˇ naˇ aˬ yawꞈ maꞈ nehˬ-ehˇ gm leˇ-awˇ guiˬ lahˬ shaˇ luꞈ gaˇ duˇ-eu meh. Aˬ dui nui ma laꞈ k’oeˇ yawˬ ha tehꞈ-ehˇ shaˇ nya meh. Ehˇ k’awꞈ aˬ yawꞈ maꞈ nehˬ-ehˇ shaˇ luꞈ nya lehˇ maˬ bi g’oˆ shaw bahˬ-eu g’aˇ duˬ, aˬ dui “aˬmiˬ” lehˇ maˬ ya ehˇ doˆ leꞈ-a. Aˬ dui gawˬ yawꞈ yawꞈ-awˇ guiˬ lahˬ shaˇ luꞈ-eu deuˬ nehˬ-ehˇ jawˇ naˇ aˬ dui jiˇ yawꞈ caw ma laˬ lehˇ ya shaˇ noeˬ-eu meh. Gawˬ yawꞈ yawꞈ-eu maˬ ehˇ, uˬ duˬ mˇ moꞈ-eu maˬ ehˇ, heu naˇ uˬ duˬ tahˬ-eu jeˬ maˬ ngeuˇ-a. Teu miˇ neh Ka li zaˬ aˬ yawꞈ g’aˬ yawꞈ aˬ joˆ-ehˇ jahˇ le lehˇ yawˬ haˇ yawˬ ha ya noeˬ tsehˆ-eu meh. Aˬ yawꞈ maꞈ neh noeˬ tsehˆ-euˬ jeˬ-ahˇ mehˇ nmˇ nui deuˬ ehˇ paˬ-ehˇ maˬ g’eh-a.\nGaˇ kawˆ heu deuˬ-ahˇ haw ngeh, Yeˬhawˇbaˬ aˬ jeˬ miˇ neh “aˬmiˬ” lehˇ ehˇ-eu heu dawˬ-ahˇ aˇ yeˇ taˬ huiˬ nga lehˇ siˬ laˇ-eu meh.\nNgaˇ iˇ cuꞈ shawˇ gaˇ laˆ tsoeˬ-eu aˬ jeˬ nga?\nYeˬhawˇbaˬ-euˬ teˇ saˇ-ahˇ naˇ haˬ\nAˬ cawˬ-ahˇ g’awˬ shaˬ gaˬ luꞈ-uˇ\nTsaꞈ gaˬ iˇ ngeh tsawˇ haˬ deuˬ-ahˇ g’awˬ shaˬ gaˬ\nYaw muiˬ jeˬ—Heu naˆ maˬ tseˇ aˬ joˆ-ehˇ mˇ nya-eu nga?\nText Publication download options Loꞈ-eu nymˇgoˇ (Dzaw ngeh zmˬ-eu dmˬ) Smˇ siˬ ba la 2019\nLoꞈ-eu nymˇgoˇ (Dzaw ngeh zmˬ-eu dmˬ) Smˇ siˬ ba la 2019


Nui saˇ oꞈ-eu jeˬ—yaw sahˇ laꞈ k’oeˇ siˬ le-eu aˇ siˬ\nG’oeˇ-eu gaˬ-eu jeˬ\nLaˬ k’aˬ cehˇ-eu jeˬ\nNui saˇ oꞈ-eu jeˬ\nNui ma g’awˬ mahˇ ni taˬ-eu jeˬ\nG’awˬ shaˬ gaˬ-eu jeˬ\nYaw muiˬ jeˬ mˇ-eu jeˬ\nNui nahˬ nui yu ahˇ-eu jeˬ\nYawˬ ha-euˬ nui ma-ahˇ g’aˬ leˇ-eu jeˬ\nAˬ dui uˬ duˬ kawꞈ laˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu jeˬ tehꞈ-ehˇ jaˆ-eu miˇ tsaˬ-ahˇ jawˇ luꞈ-eu miˇ neh, nui saˇ oꞈ-eu jeˬ poˆ mawˇ-eu shaˬ dui dui-awˇ, ui cuiˆ na paˇ jaˆ k’awꞈ byoˆ iˇ-eu awˬ dui dui-eu meh. Jaˇliꞈ aˬ dui-ahˇ aˬ myah luꞈ ziꞈ-eu nui saˇ oꞈ-eu jeˬ poˆ mawˇ nya ni caw ba nehˬ-eu jeˬ nehˬ-ehˇ taꞈ leˇ-awˇ, aˬ jeˬ lehˇ ehˇ taˬ-euˬ nga? K’oeˇ naˇ, aˬ dui aˬ cawˬ deuˬ jiˇ ni poˆ mawˇ nya ni aˬ joˆ-ehˇ caw ba nehˬ nya-eu nga?\nAˬ dui aˬ jeˬ ya jahˇ-eu nga?\nMaˇ diˇ nui saˇ oꞈ-eu jeˬ poˆ mawˇ nya-eu g’aˇ duˬ, aˬ dui guˆ k’aˇ maˬ za ni ya g’eh-eu meh. Aˬ dui muiˬ-eu cawˬ loˬ-eu uˬ taꞈ, Miˬyehˇ-euˬ dawˬ peh jiˆ leˇ-eu heu naˇ aˇ yeˇ huiˬ dui dui-eu jeˬ pyeuꞈ meh. Aˬ dui teu loꞈ-ehˇ aˬ joˆ-ehˇ jahˇ nya-eu nga?\nYeˬhawˇbaˬ-euˬ dawˬ hawˇ-eu Jaˇliꞈ zahˇ heu naˇ, aˬ dui-euˬ g’aˇ duˬ aˬ myah luꞈ muiˬ-eu meh. Aˬ dui heu-ahˇ mˇ caw naˇ, aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ nui ma taˬ-awˇ, aˬ yawꞈ nehˬ-ehˇ tsaˬ leˇ dzoeˇ leˇ-eu cawˬ pyeuꞈ mawꞈ-eu lehˇ mˇ mawˇ-eu jeˬ pyeuꞈ meh. (Yeˬlaˬmiˇ 17:7, 8; Yaˬkoˆ 2:22, 23) Toˆ-ehˇ naˇ Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-euˬ dawˬ peh jiˆ le-awˇ, nui ma laꞈ k’oeˇ nui saˇ oꞈ-eu jeˬ biꞈ-eu meh. Iˇsaˬyaˇ 32:17-ahˇ “Tsawˇ haˬ yawˬ g’aˬ na luꞈ yaw tsaˬ yaw dawˇ jeˬ-ahˇ poˆ-eu miˇ neh, nui saˇ oꞈ-awˇ coꞈ ngehˇ ni g’eh-eu jeˬ, mˬ maˬ maˬ byaˆ zaˇ ziˇ keuˆ le tehꞈ-a” lehˇ ehˇ taˬ-euˬ meh. Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-euˬ dawˬ-ahˇ nui ma keuˆ-eu laꞈ k’oeˇ naˇ haˬ naˇ, aˬ dui maˇ diˇ nui saˇ oꞈ-eu jeˬ-ahˇ mawˇ nya-eu meh.—Iˇsaˬyaˇ 48:18, 19.\nK’ahˬ lahˇ-eu jeˬ nui saˇ oꞈ-eu jeˬ-ahˇ laˆ cawˆ\nYeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ aˬ myah luꞈ ziꞈ-eu nui saˇ oꞈ-eu jeˬ huiˬ laˇ ni caw ba nehˬ-eu g’aˇ duˬ, poeˬ-eu laꞈ sawˬ biꞈ nehˬ-euˬ meh. Laꞈ sawˬ teu naˇ, aˬ yawꞈ-euˬ muiˬ-eu shawˇ-eu yaw sahˇ meh.—G’aˬk’ehˇ 9:31.\nMiˬyehˇ-euˬ yaw sahˇ aˬ dui-ahˇ nui saˇ oꞈ-eu jeˬ huiˬ laˇ mahˇ laˇ ni caw ba nehˬ\nKuiˇ laꞈ Pawˇluˆ nui saˇ oꞈ-eu jeˬ heu naˇ, “yaw sahˇ Miˬyehˇ [muiˬ-eu shawˇ-eu yaw sahˇ, MS] laꞈ k’oeˇ siˬ le-eu aˇ siˬ” tiˬ jeˬ pyeuꞈ meh lehˇ ehˇ-eu meh. (Gaˬlaˬtiˆ 5:22, 23) Miˬyehˇ-euˬ yaw sahˇ aˬ dui-ahˇ nui saˇ oꞈ-eu jeˬ biꞈ k’awꞈ, nui saˇ oꞈ-eu jeˬ za-eu g’aˇ duˬ, aˬ dui muiˬ-eu shawˇ-eu yaw sahˇ neh ya bi sheuˬ g’eh-eu meh. Aˬ dui teu loꞈ-ehˇ aˬ joˆ-ehˇ jahˇ nya-eu nga?\nDahˬ beh-eu kawˆ, aˬ dui aˬ myah luꞈ Jaˇliꞈ ya gui-eu meh. (Ja ceuˬ 1:2, 3) Aˬ dui yawˬ ha neh gui-euˬ jeˬ-ahˇ naꞈ suiˇ ni shaˇ noeˬ ngeh, muiˬ-eu shawˇ-eu yaw sahˇ, Yeˬhawˇbaˬ gaˇ kawˆ deuˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ noeˬ nga lehˇ siˬ nya laˇ ni caw ba nehˬ-eu meh. Yaw jeˬ ma jeˬ, Yeˬhawˇbaˬ nui saˇ oꞈ-eu jeˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ bo saˆ-awˇ, aˬ yawꞈ-euˬ g’aˇ duˬ nui saˇ oꞈ-eu jeˬ aˬ jeˬ miˇ neh aˇ yeˇ huiˬ dui dui-eu nga lehˇ ya dzaw-euˬ ma. Aˬ dui Jaˇliꞈ-ahˇ neh ya siˬ-euˬ jeˬ-ahˇ mˇ caw naˇ, dehꞈ ziˇ laꞈ k’oeˇ nui saˇ oꞈ dzehˬ laˇ-eu meh.—Dawˬdaˬ 3:1, 2.\nNyiˬ kawˆ aˬ yawꞈ kawˆ, aˬ dui guiˬ lahˬ shaˇ-awˇ Miˬyehˇ-euˬ muiˬ-eu shawˇ-eu yaw sahˇ ya shaˇ-eu meh. (Luˇkaꞈ 11:13) Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-ahˇ shaˇ ju-eu deuˬ-ahˇ “Yeˬsuˇ Ka li laꞈ k’oeˇ naw maꞈ nui saˇ oꞈ-eu jeˬ za nya ni, tsawˇ haˬ zaˬ maˬ noeˬ doˆ coeˇ-eu Miˬyehˇ-euˬ nui saˇ oꞈ-eu jeˬ naw maꞈ-ahˇ caw ba tehꞈ-a” lehˇ saˇ jaˇ dzaˬ nehˬ-euˬ meh. (Piˇliˇpiˆ 4:6, 7) Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-euˬ dawˬ peh jawˇ-awˇ, aˬ yawꞈ-euˬ yaw sahˇ-ahˇ nui ma taˬ naˇ, aˬ yawꞈ aˬ dui-euˬ nui ma laꞈ k’oeˇ maˇ diˇ nui saˇ oꞈ-eu jeˬ biꞈ nehˬ laꞈ-eu meh.—Loˇmaˆ 15:13.\nJaˇliꞈ g’awˬ mya g’aˬ-ahˇ dehꞈ paˇ nya ni caw ba nehˬ-awˇ, nymˬ-mˇ aˬ yawꞈ maꞈ Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ maˬ ehˇ, nui ma laꞈ k’oeˇ maˬ ehˇ, aˬ cawˬ nehˬ-ehˇ maˬ ehˇ, nui saˇ oꞈ-eu jeˬ-ahˇ laˬ k’aˬ cehˇ-eu meh. Aˬ yawꞈ maꞈ aˬ joˆ-ehˇ dehꞈ paˇ-euˬ nga?\nTiˬ g’aˬ na maˇ diˇ nui saˇ oꞈ-eu jeˬ aˬ joˆ-ehˇ poˆ mawˇ-euˬ nga?\nMehˇ nmˇ tiˬ g’aˬ na yaw tsaˬ yaw dawˇ-ahˇ maˬ siˬ nya laˇ ngeh, nui ma aˇ dzehˬ-ehˇ pehˇ coeˇ-eu uˬ taꞈ, yaw haiˬ jeˬ-ahˇ keuˆ ni mˇ-euˬ meh. Ehˇ k’awꞈ, aˬ yawꞈ maꞈ dehꞈ paˇ-eu g’aˇ duˬ leh jeh dui dui luꞈ-eu meh. Nymˬ-mˇ aˬ yawꞈ maꞈ g’awˬ shaˬ gaˬ-eu jeˬ, oˇ oꞈ-eu jeˬ, aˬ cawˬ nehˬ-ehˇ nui saˇ oꞈ-eu jeˬ jaˆ dzehˬ laˇ-euˬ meh. * (Ehˇ lahˬ-ahˇ haw.) (Dawˬdaˬ 29:22) Aˬ dui-euˬ mehˇ nmˇ Daˬbiˇ hawˇ-eu Laˬkeˬlaˇ aˬ joˆ-ehˇ dehꞈ poˆ dehꞈ paˇ-euˬ nga lehˇ haw iˇ ma.\nAˬ dui Jaˇliꞈ zahˇ-ahˇ mˇ cawˬ-awˇ, Miˬyehˇ-euˬ yaw sahˇ shaˇ naˇ, nui saˇ oꞈ-eu jeˬ poˆ mawˇ nya\nDaˬbiˇ Saˇ kiˇ maˬ pyeuꞈ laˇ ngeh, aˬ yawꞈ aˬ cawˬ-ahˇ aˇ dzehˬ-ehˇ toˇ coeˇ-awˇ, nymˇ jiˇ laꞈ k’oeˇ-euˬ deuˬ-ahˇ k’awꞈ maˬ muiˬ-eu dawˬ tehꞈ-ehˇ ngehˬ-eu meh. Ehˇ k’awꞈ, aˬ yawꞈ ya dehꞈ paˇ nga lehˇ noeˬ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ nui saˇ oꞈ-eu jeˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ poˆ mawˇ-euˬ nga? Daˬbiˇ ehˇ-eu, “Ngaˇ Jaˇliꞈ zahˇ-ahˇ dehꞈ ziˇ laꞈ k’oeˇ zmˬ iˇ-euˬ ma. Teu miˇ neh, ngaˇ hawˇ-eu nymˇ jiˇ laꞈ k’oeˇ-euˬ deuˬ tiˬ g’aˬ tiˇ g’aˬ yaw zeu yaw k’aˆ-ehˇ baw laˇ-euˬ meh.”\nLaˬkeˬlaˇ aˬ yawꞈ huiˬ laˇ ngeh, aˬ yawꞈ-euˬ tiˬ jawˬ jawˇ-eu tsawˇ haˬ deuˬ-euˬ nui noeˬ nyawˬ laˇ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ ehˇ-eu, “Ngaˇ nui ma aˇ dzehˬ-ehˇ pehˇ coeˇ-eu nymˇ jiˇ laꞈ k’oeˇ ya huiˬ laˇ-euˬ miˇ neh, nymˬ-mˇ keuˆ ni nui ma pehˇ-eu nui ma nehˬ-ehˇ ya deuˆ ceh ceh luꞈ-eu ma.” Laˬkeˬlaˇ-ahˇ nui saˇ oꞈ-eu jeˬ mawˇ nya ni caw ba nehˬ-euˬ aˬ jeˬ nga? Aˬ yawꞈ “Guiˬ lahˬ shaˇ-awˇ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ g’oe-eu heu meh” lehˇ ehˇ-eu meh.\nDaˬbiˇ hawˇ-eu Laˬkeˬlaˇ heu naˇ Jaˇliꞈ zahˇ-ahˇ mˇ caw-awˇ muiˬ-eu shawˇ-eu yaw sahˇ-ahˇ g’oe-euˬ miˇ neh, nui saˇ oꞈ-eu jeˬ-ahˇ za-euˬ deuˬ laꞈ k’oeˇ neh, tiˬ deuˬ pyeuꞈ-eu tehꞈ-a siˬ. Aˬ dui nui ma aˇ dzehˬ-ehˇ pehˇ coeˇ-eu miˇ tsaˬ-ahˇ jawˇ luꞈ k’awꞈ, nui ma laꞈ k’oeˇ nui saˇ oꞈ-eu jeˬ za nya meh. Heu naˇ, nymˇ jiˇ laꞈ k’oeˇ deuˬ hawˇ-eu aˇ muˇ laꞈ k’oeˇ mehˇ nmˇ deuˬ nehˬ-ehˇ jawˇ-eu awˬ dzehˬ laˇ ni caw ba nehˬ-eu meh. Ehˇ k’awꞈ teu na tehꞈ-ehˇ maˬ ngeuˇ-eu Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ “tsawˇ haˬ yawˬ g’aˬ na luꞈ nehˬ-ehˇ tsaˬ leˇ” lehˇ ehˇ-eu meh. (Loˇmaˆ 12:18) Gaˇ kawˆ heu maˇ diˇ pyeuꞈ leˇ nya meh laˬ? Aˬ dui aˬ jeˬ miˇ neh aˬ cawˬ nehˬ-ehˇ nui saˇ oꞈ-eu jeˬ jaˆ ni leh jeh paˬ-ehˇ g’eh-eu nga?\nAˬ cawˬ nehˬ-ehˇ nui saˇ oꞈ ni leh jeh\nAˬ dui tsaꞈ gaˬ duˬ-ahˇ, Miˬyehˇ Miˇk’ahˬ-euˬ nui saˇ oꞈ jeˬ gaˇ kawˆ tsaꞈ gaˬ-eu ma. (Iˇsaˬyaˇ 9:6, 7; Maꞈtehˬ 24:14) G’awˬ mya g’aˬ gaˇ kawˆ heu-ahˇ ya leˇ-awˇ ha geuꞈ-eu meh. Teu miˇ neh, aˬ yawꞈ maꞈ miˇ tsaˬ k’oeˇ taꞈ pyeuꞈ luꞈ-eu jeˬ baˬ da neh, nui ma pehˇ, nui ma cawˆ-eu jeˬ maˬ paˇ jaˆ-euˬ meh. Nymˬ-mˇ aˬ yawꞈ maꞈ mehˬ hu paw maˇ diˇ noeˬ tmˬ-eu jeˬ jaˆ laˇ-awˇ, “tsaˬ leˇ dzoeˇ leˇ-eu jeˬ poˆ” mawꞈ laˇ-euˬ meh.—Ja ceuˬ 34:14.\nYawˬ g’aˬ na luꞈ aˬ dui neh tsaꞈ gaˬ-euˬ dawˬ-ahˇ dahˬ beh ngeh neh ya leˇ-eu maˬ ngeuˇ-a. (Yoˇhaˬ 3:19) Tsawˇ haˬ deuˬ aˬ jeˬ lehˇ g’eh k’awꞈ Miˬyehˇ aˬ dui-ahˇ aˬ yawꞈ-euˬ yaw sahˇ biꞈ laꞈ-awˇ, yaw sahˇ heu naˇ aˬ dui tsaꞈ gaˬ ngeh, nui saˇ oꞈ-awˇ aˬ cawˬ-ahˇ yaw zeu baw ni caw ba nehˬ-eu meh. Heu loꞈ-ehˇ jahˇ-eu heu naˇ, Yeˬsuˇ neh “nymˇ k’ahˬ zaˬ deuˬ naw maꞈ-ahˇ ha geuꞈ nehˬ laꞈ naˇ, naw maꞈ neh dawˬ cawˬ puˬ nehˬ-euˬ nui saˇ oꞈ-eu jeˬ, k’oeˇ gaˇ jaˆ yaꞈ luꞈ-uˇ. Ehˇ k’awꞈ, aˬ yawꞈ maꞈ naw maꞈ-ahˇ maˬ ha geuꞈ nehˬ laꞈ naˇ, naw maꞈ neh dawˬ cawˬ puˬ nehˬ-euˬ nui saˇ oꞈ-eu jeˬ, naw maꞈ-ahˇ paˇ g’oꞈ k’oꞈ le luꞈ-uˇ” lehˇ ehˇ-eu dawˬ-ahˇ mˇ caw-eu jeˬ pyeuꞈ meh. (Maꞈtehˬ 10:11-13) Aˬ dui heu loꞈ-ehˇ g’eh-eu nui noeˬ ahˇ ngeh, aˬ cawˬ aˬ joˆ-ehˇ jahˇ laˇ-awˇ aˬ jeˬ lehˇ ehˇ laˇ k’awꞈ nui saˇ oꞈ nya meh. K’oeˇ naˇ, aˬ dui mehˬ hu paw aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ caw ba nya-eu aˬ kawˬ-aˬ paˇ jaˆ-a siˬ lehˇ maˬ ya ngehˇ-a.\nMiˇ k’ahˬ-ahˇ uˆ lahˇ-eu aˬ yuiꞈ deuˬ aˬ dui-euˬ gaˇ-ahˇ laˆ tsoeˬ laˇ ngeh, aˬ dui aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ yaw zeu baw-eu laꞈ k’oeˇ ngehˬ cawˬ-eu heu naˇ, nui saˇ oꞈ-eu jeˬ-ahˇ g’aˬ biꞈ-eu jeˬ pyeuꞈ meh. Yaw jeˬ ma jeˬ, Ehˇpa-li kaˆ paw pyawˬ-ahˇ miˇ k’ahˬ tiˬ k’ahˬ-ahˇ uˆ lahˇ-eu aˬ yuiꞈ deuˬ Bawˬdzaˬnymˇ maˬ bi tsoˆ-a. Aˬ dui-euˬ mehˇ nmˇ deuˬ gaˇ kawˆ heu-ahˇ aˬ za za lehˇ ya ja tsaˬ geuꞈ meh lehˇ siˬ nya-eu meh. Teu miˇ neh, aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ miˇ k’ahˬ-ahˇ miˇshaˬnaˬliˬ geuꞈ haw-euˬ mehˇ nmˇ tiˬ g’aˬ-ahˇ, Eˬgaˬlamˬ miˇ k’ahˬ, Law dawˬ meuˬ-ahˇ miˇ k’ahˬ teu k’ahˬ-euˬ dah zaˇ gaˇ mˇ luꞈ-eu yaw huiˬ tiˬ g’aˬ nehˬ-ehˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ Saˇ kiˇ deuˬ mˇ luꞈ-eu nui saˇ oꞈ-eu gaˇ-euˬ gaˇ kawˆ bi ngehˬ cawˬ iˇ-euˬ meh.\nMehˇ nmˇ teu g’aˬ ehˇ-eu, “Ngaˇ saˇ naˇ-euˬ daˬ yah ha-eu kuˆ lawˆ-ahˇ oe keuˆ ngeh, daˬ yah ha-eu g’aˬ ngaˬ neh dzaw haw-euˬ tsawˇ jeuˬ k’oeˇ jeˬ-euˬ dawˬ-euˬ moeˬ tsoeˬ dm luꞈ gaˇ ya mawˇ-euˬ ma. Teu miˇ neh, ngaˇ aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ dawˬ neh ngehˬ cawˬ-euˬ ma. Teu ngeh aˬ yawꞈ tsawˬ guˆ iˇ-awˇ, ‘Aˬ jeˬ jahˇ le teˬ lehˇ naˇ haˬ-eu meh.’ Ngaˇ yaw zeu baw-eu laꞈ k’oeˇ heu gaˇ-euˬ yaw huiˬ g’aˬ nehˬ-ehˇ mawˇ mawꞈ nya lehˇ ehˇ nehˬ-euˬ ma. Daˬ yah ha-eu g’aˬ yaw huiˬ g’aˬ-ahˇ naˬ gaˬ neh ehˇ gaˬ nehˬ g’aˬ ngeh, yaw huiˬ teu g’aˬ oe doˆ-awˇ, ngaˬ-ahˇ aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ dawˬ neh dawˬ cawˬ puˬ laˇ-eu meh. K’oeˇ naˇ, aˬ yawꞈ ngaˇ Saˇ kiˇ deuˬ mˇ luꞈ-eu gaˇ nehˬ-ehˇ taꞈ leˇ-awˇ ja mawˇ nehˬ ngeh, yaw muiˬ-ehˇ naˇ haˬ nehˬ laꞈ-euˬ meh.”\nYaw huiˬ yaw mahˇ teu g’aˬ aˬ dui-euˬ mehˇ nmˇ ja gaˇ naˇ haˬ g’aˬ ngeh, aˬ dui-euˬ gaˇ-ahˇ g’oˆ shaw laˇ-awˇ yaw beh loꞈ-ehˇ nui ma baw-eu jeˬ maˬ paˇ jaˆ-euˬ meh. K’oeˇ gaˇ neh tiˬ k’ehˬ naˇ, miˇ k’ahˬ-ahˇ uˆ lahˇ aˬ yuiꞈ deuˬ aˬ yawꞈ maꞈ neh daˇ tsehˆ taˬ-euˬ jeˬ-ahˇ laˆ paˇ-awˇ, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ Saˇ kiˇ deuˬ-ahˇ Bawˬdzaˬnymˇ bi tsoˆ-euˬ meh. Mehˇ nmˇ deuˬ laꞈ k’aˬ cehˇ dui dui-eu meh. Heu gaˇ haw ngeh, aˬ dui aˬ cawˬ-ahˇ yaw zeu baw laꞈ k’oeˇ mˇ nehˬ-eu heu naˇ, nui saˇ oꞈ-eu jeˬ-ahˇ g’aˬ biꞈ-eu jeˬ pyeuꞈ ngaˇ lehˇ siˬ laˇ-eu meh.\nNui saˇ oꞈ-eu jeˬ-ahˇ aˬ myah luꞈ laˬ k’aˬ cehˇ g’eh\nNymˬ-mˇ iˬ nah, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ tsawˇ haˬ deuˬ nui saˇ oꞈ-eu jeˬ jaˆ gaˇ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ uˬ duˬ tahˬ-eu laꞈ k’oeˇ, yaw jeˬ ma jeˬ-euˬ Baˬlaˬdiˇsuˆ-ahˇ laꞈ k’aˬ cehˇ luꞈ-eu meh. Aˬ dui yawˬ g’aˬ na luꞈ dehꞈ ziˇ nui saˇ oꞈ ni leh jeh naˇ, nui saˇ oꞈ-eu jeˬ heu bi lahˬ laˇ nya meh. Toˆ-ehˇ naˇ, Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ nui k’ahˇ shiˇ meh lehˇ aˬ dui jah ziꞈ nya-awˇ, miˇ shuiꞈ-ahˇ aˬ yawꞈ aˬ dui-ahˇ aˬ myah luꞈ ziꞈ-eu nui saˇ oꞈ-eu jeˬ biꞈ-eu meh.—2 Beˬtuˆluˆ 3:13, 14.\n^ Yaw zaˬ 13 Aˬ dui Miˬyehˇ-euˬ muiˬ-eu shawˇ-eu yaw sahˇ laꞈ k’oeˇ siˬ le-eu aˇ siˬ pyeuꞈ-eu g’awˬ shaˬ gaˬ-eu nui ma ahˇ-eu jeˬ-ahˇ nyaˆ taꞈ ja sawˇ ma.\nNui ma g’awˬ mahˇ ni taˬ-eu jeˬ—Noeˬ tmˬ-eu laꞈ k’oeˇ oˇ oꞈ\nG’awˬ shaˬ gaˬ-eu jeˬ—Ngehˬ-eu jeˬ hawˇ-eu mˇ-eu jeˬ neh bi mawˇ


Aˬ dui yawˬ ha-euˬ nui ma-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ bo saˆ nya-eu nga? | Dzaw-eu Loꞈ-eu nymˇgoˇ\nDzaw-eu gaˇ kawˆ 3\n“Nui ma-ahˇ noeˬ-awˇ yaw dehꞈ dehꞈ-awˬ.”—Dawˬdaˬ 4:23.\nDawˬ caˇ 36 Aˬ dui-euˬ nui ma-ahˇ bo saˆ\n1-3. (a) Yeˬhawˇbaˬ Sawˇlaˬmoˬ-ahˇ aˬ jeˬ miˇ gaˬ-eu nga? Aˬ yawꞈ aˬ jeˬ jeˇ guiˬ lahˬ za-euˬ nga? (b) Heu kawˆ-ahˇ aˬ jeˬ jeˇ naˇ haˬ-eu jeˬ-ahˇ ja sawˇ-eu nga?\nSawˇlaˬmoˬ yaw nyiˇ ngeh neh sahˬ paˬ pyeuꞈ-awˇ, aˬ yawꞈ uˆ lahˇ dahˬ beh ngeh Yeˬhawˇbaˬ yuꞈ maˆ laˆ k’oeˇ oe-awˇ, “Nawˇ ngaˬ-ahˇ aˬ geu jeˬ shaˇ mawꞈ te” lehˇ naˇ haˬ-euˬ meh. Sawˇlaˬmoˬ “Ngaˇ zaˬ guˬ pyeuꞈ-eu miˇ neh, . . . nawˬ-euˬ tsawˇ jeuˬ k’oeˇ taˆ yaw tsaˬ yaw dawˇ dawˇ-ehˇ uˆ lahˇ nya ni maˬ ehˇ, yaw muiˬ yaw doeˇ tseˇ paˆ geuꞈ nya ni maˬ ehˇ, loˬ-eu zaˬ siˬ tsawˇ gahˇ [ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu nui ma, MS] ngaˬ-ahˇ biꞈ nehˬ laꞈ” lehˇ ehˇ nehˬ-euˬ meh. (1 Sahˬpaˬ 3:5-10) Sawˇlaˬmoˬ “ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu nui ma” biꞈ nehˬ laꞈ lehˇ shaˇ-eu heu naˇ, aˬ yawꞈ nahˬ yu ni g’eh ngaˇ lehˇ siˬ laˇ-eu meh. Teu miˇ neh Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-ahˇ gaˬ gaˇ aˬ dui maˬ zahˬ leˇ. (2 Saˬmeuˬlaˆ 12:24) Yeˬhawˇbaˬ Sawˇlaˬmoˬ heu loꞈ-ehˇ shaˇ gaˇ ya leˇ dui dui-eu miˇ neh, aˬ yawꞈ-ahˇ “zaˬ siˬ tsawˇ gahˇ hawˇ-eu noeˬ siˬ noeˬ mawˇ nya-eu” nui ma biꞈ nehˬ-euˬ meh.—1 Sahˬpaˬ 3:12.\n2 Sawˇlaˬmoˬ saˇ jaˇ ziꞈ ngeh guiˬ lahˬ g’awˬ mya ni za-euˬ meh. Aˬ yawꞈ yaw zeu taˬ-eu jeˬ za-euˬ laꞈ k’oeˇ “Iˇsaˬleˬlaˆ tsawˇ jeuˬ-euˬ Miˬyehˇ pyeuꞈ-eu Sahˬpaˬ Miˬyehˇ-ahˇ uˬ duˬ tahˬ-eu g’aˇ duˬ, uˬ duˬ tahˬ nymˇ” ya tsoˆ-euˬ meh. (1 Sahˬpaˬ 8:20) Aˬ yawꞈ Miˬyehˇ neh biꞈ nehˬ-euˬ zaˬ siˬ nui gahˇ baˬ da neh tsawˇ myahˇ doˆ-awˇ, Miˬyehˇ neh sheuˬ g’eh-eu laꞈ k’oeˇ bi ngehˬ-eu aˬ yawꞈ-euˬ dawˬ pyeuꞈ-eu paˇ dmˬ smˇ dmˬ jiˇ ni, Jaˇliꞈ laꞈ k’oeˇ bi boꞈ ahˇ taˬ-euˬ meh. Teu laꞈ k’oeˇ neh tiˬ dmˬ naˇ, Dawˬdaˬ sahˬ boꞈ pyeuꞈ meh.\n3 Dawˬdaˬ sahˬ boꞈ laꞈ k’oeˇ nui ma lehˇ ehˇ-eu heu dawˬ-ahˇ g’awˬ mya poˆ ngehˬ keuˆ taˬ-euˬ meh. Yaw jeˬ ma jeˬ, Dawˬdaˬ 4:23-ahˇ “Nui ma-ahˇ noeˬ-awˇ yaw dehꞈ dehꞈ-awˬ” lehˇ ehˇ-eu meh. Heu deuˆ laꞈ k’oeˇ “nui ma” lehˇ ehˇ-eu heu naˇ aˬ jeˬ-ahˇ ehˇ mawꞈ-eu nga lehˇ ja sawˇ ma. Saˬdaˬ aˬ dui-euˬ nui ma-ahˇ laˆ cawˆ-eu g’aˇ duˬ, aˬ joˆ-ehˇ leh jeh-eu nga? Aˬ dui yawˬ ha-euˬ nui ma-ahˇ bo saˆ-eu g’aˇ duˬ aˬ jeˬ ya jahˇ-eu nga? Heu kawˆ laꞈ k’oeˇ naˇ haˬ-eu jeˬ heu nyiˬ kawˆ-ahˇ jiˇ haw ma. Aˬ dui Miˬyehˇ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ daˆ leꞈ nya-eu g’aˇ duˬ, aˇ yeˇ huiˬ-eu dawˬ k’oꞈ heu deuˬ-ahˇ ya siˬ nya-eu meh.\n“Nui ma” aˬ jeˬ-ahˇ ehˇ mawꞈ-eu nga?\n4-5. (a) Dawˬdaˬ 4:23 laꞈ k’oeˇ-euˬ “nui ma” lehˇ ehˇ-eu heu dawˬ aˬ jeˬ-ahˇ ehˇ mawꞈ-eu nga? (b) Gawˇ mawˇ-ahˇ ngehˬ g’eh-eu jeˬ-ahˇ neh aˬ jeˬ ya siˬ-euˬ nga?\n4 Dawˬdaˬ 4:23 laꞈ k’oeˇ-euˬ “nui ma” lehˇ ehˇ-eu heu dawˬ naˇ, aˬ dui noeˬ-eu jeˬ, aˬ dui-ahˇ g’eh laˇ-eu jeˬ, aˬ dui-ahˇ laˆ noeˬ-eu jeˬ, aˬ dui-euˬ nui k’ahˇ, heu deuˬ-ahˇ ehˇ mawꞈ-eu meh. Teu naˇ laꞈ nyiˇ paw-euˬ g’aˬ tehꞈ-ehˇ maˬ ngeuˇ-eu, laꞈ k’oeˇ paw-euˬ g’aˬ jiˇ pyeuꞈ meh.\n5 Aˬ dui yawˬ ha-euˬ nui ma-ahˇ bo saˆ-eu aˇ naˆ ni aˇ yeˇ huiˬ-eu nga lehˇ siˬ nya-eu g’aˇ duˬ, g’awˇ mawˇ-ahˇ ngehˬ g’eh-eu jeˬ nehˬ-ehˇ sheu cehˆ haw kaˇ-euˇ. Naˬ ba tiꞈ, aˬ dui yaw muiˬ jawˇ saˇ doˆ-eu g’aˇ duˬ, shiˬ shaˬ-ahˇ muiˬ-eu dzaˇ ya dzaˬ-awˇ, aˬ myah luꞈ ya cehˆ niˇ g’a-eu meh. Teu gaˇ duˇ ni aˬ dui-euˬ nui jah g’aˬ bi k’aˆ-eu g’aˇ duˬ k’awꞈ, aˬ dui aˬ myah luꞈ Jaˇliꞈ hawˇ-eu aˇ maꞈ aˇ muˇ neh jahˇ doˆ-euˬ paˇ dmˬ deuˬ-ahˇ ya gui-eu meh. K’oeˇ naˇ, aˬ dui neh ya siˬ-eu jeˬ-ahˇ mˇ caw-awˇ, aˬ dui jah-eu jeˬ aˬ cawˬ-ahˇ ya ja nehˬ-eu meh. (Loˇmaˆ 10:8-10; Yaˬkoˆ 2:26) Naˬ ba nyiꞈ, laꞈ nyiˇ paw haw ngeh jawˇ saˇ doˆ gaˇ duˇ k’awꞈ, maˇ diˇ naˇ laꞈ k’oeˇ paw naˇ gawˇ tiˬ jeˬ na naˇ nya-eu meh. Teu gaˇ duˇ ni aˬ dui aˬ myah luꞈ Ka li zaˬ-euˬ mˇ jeˬ shaˇ kawˆ deuˬ-ahˇ mˇ-eu miˇ neh, aˬ dui nui jah g’aˬ k’aˆ miˇ-a lehˇ noeˬ nya-eu meh. Ehˇ k’awꞈ maˇ diˇ naˇ aˬ dui nui ma-ahˇ maˬ muiˬ-eu nui k’ahˇ ka dehꞈ luꞈ-eu k’awꞈ pyeuꞈ nya meh. (1 Gawˇliˬtu 10:12; Yaˬkoˆ 1:14, 15) Aˬ dui aˬ myah luꞈ Saˬdaˬ aˬ yawꞈ-euˬ maˬ muiˬ-eu nui noeˬ aˬ dui-ahˇ bi nyawˬ laˇ mawꞈ meh lehˇ maˬ ya ngehˇ-a. Aˬ yawꞈ aˇ naˆ ni leh jeh-eu nga? Aˬ dui yawˬ ha-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ haw piˇ nya-eu nga?\nSaˬdaˬ aˬ dui-euˬ nui ma-ahˇ maˬ muiˬ-eu nui noeˬ aˬ joˆ-ehˇ bi nyawˬ laˇ-eu nga?\n6. Saˬdaˬ aˬ jeˬ lehˇ noeˬ taˬ-euˬ nga? Aˬ yawꞈ neh noeˬ taˬ-euˬ loꞈ-ehˇ pyeuꞈ leˇ ni aˬ joˆ-ehˇ jahˇ-euˬ nga?\n6 Saˬdaˬ tsawˇ haˬ zaˬ-ahˇ aˬ yawꞈ loꞈ-ehˇ bi g’eh mawꞈ-awˇ, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ zahˇ dawˬ-ahˇ maˬ mˇ caw ni bi muiˇ mawꞈ-eu uˬ taꞈ, yawˬ ha g’aˇ duˬ tehꞈ-ehˇ bi shaˇ noeˬ mawꞈ-eu meh. Saˬdaˬ aˬ dui-ahˇ aˬ yawꞈ loꞈ-ehˇ shaˇ noeˬ-awˇ mˇ ni maˬ ka tiˇ nya-a. Teu miˇ neh aˬ yawꞈ neh noeˬ taˬ-euˬ jeˬ bi pyeuꞈ leˇ-eu g’aˇ duˬ, yawˬ jeˬ yawˬ-ehˇ jahˇ-eu meh. Yaw jeˬ ma jeˬ, aˬ yawꞈ-euˬ nui noeˬ nyawˬ leˇ taˬ-euˬ deuˬ nehˬ-ehˇ cawˬ cawˬ ni jahˇ-eu meh. (1 Yoˇhaˬ 5:19) Aˬ dui teu deuˬ nehˬ-ehˇ cawˬ naˇ, aˬ dui-euˬ nui noeˬ-ahˇ deuˬ laˇ-awˇ, “yaw muiˬ jeˬ mˇ mawꞈ-eu nui ma cawˆ-iˇ” meh lehˇ aˬ dui siˬ nya-eu ma. Ehˇ k’awꞈ, Saˬdaˬ aˬ dui teu deuˬ nehˬ-ehˇ cawˬ cawˬ gaˇ noeˬ tmˬ-eu meh. (1 Gawˇliˬtu 15:33) Gaˇ kawˆ heu sahˬ paˬ Sawˇlaˬmoˬ-ahˇ pyeuꞈ laˇ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ maˇ diˇ miˬ yehˇ maˬ ngeuˇ-eu deuˬ-ahˇ uˬ duˬ tahˬ-eu zaˬ miˬ aˬ buˇ g’awˬ mya g’aˬ-ahˇ sheuˬ-euˬ meh. Zaˬ miˬ zaˬ teu deuˬ aˬ yawꞈ-euˬ nui noeˬ-ahˇ uˆ lahˇ-awˇ, “aˬ yawꞈ Miˬyehˇ-ahˇ byehˇ dzeh ni, aˬ yawꞈ-euˬ miˬ zaˬ k’oeˇ deuˬ jahˇ-euˬ meh.”—1 Sahˬpaˬ 11:3.\nSaˬdaˬ aˬ dui-euˬ nui ma-ahˇ maˬ muiˬ-eu nui noeˬ nyawˬ laˇ ni leh jeh-eu miˇ neh, aˬ dui nui ma-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ bo saˆ nya-eu nga? (Aˇ deuˆ 7-ahˇ haw) *\n7. Saˬdaˬ aˬ yawꞈ-euˬ nui noeˬ pyehˬ k’awˬ-eu g’aˇ duˬ aˬ jeˬ-ahˇ zmˬ-eu nga? Aˬ dui aˬ jeˬ miˇ neh ya yahˇ-eu nga?\n7 Saˬdaˬ aˬ yawꞈ-euˬ nui noeˬ pyehˬ k’awˬ-eu g’aˇ duˬ tiˬbiˬ laꞈ k’oeˇ doˆ-eu jeˬ-ahˇ zmˬ-eu meh. Aˬ yawꞈ tiˬbiˬ laꞈ k’oeˇ-euˬ gaˇ kawˆ heu naˇ, aˬ dui-ahˇ bi haw byawˬ-eu tehꞈ-ehˇ maˬ g’aˬ ni, aˬ dui aˬ joˆ-ehˇ ya noeˬ-eu, aˬ joˆ-ehˇ ya g’eh-eu, aˬ jeˬ ya jahˇ-eu lehˇ jiˇ mehˬ meh lehˇ siˬ nya-eu meh. Yeˬsuˇ gaˇ kawˆ tiˬ jeˬ na-ahˇ zmˬ-awˇ mehˬ-euˬ meh. Yaw jeˬ ma jeˬ, Saˬmaˬliˆ tsawˇ haˬ tiˬ g’aˬ-euˬ gaˇ kawˆ hawˇ-eu, iˇ kahˇ-ahˇ neh doˆ iˇ-awˇ aˬ yawꞈ-euˬ jeˬ biˇ zmˬ dzeh jiˇ-euˬ aˬ li tiˬ g’aˬ-euˬ gaˇ kawˆ meh. (Maꞈtehˬ 13:34; Luˇkaꞈ 10:29-37; 15:11-32) Saˬdaˬ-euˬ nui noeˬ nyawˬ leˇ taˬ-euˬ deuˬ, tiˬbiˬ laꞈ k’oeˇ-euˬ gaˇ kawˆ deuˬ-ahˇ zmˬ-awˇ aˬ dui-ahˇ jiˇ aˬ yawꞈ maꞈ loꞈ-ehˇ noeˬ ni jahˇ-eu meh. Aˬ dui tiˬbiˬ haw-eu yaw tsaˬ tsaˬ-ehˇ bi jaˆ naˇ maˬ muiˬ-eu nui noeˬ maˬ bi nyawˬ laˇ ni, yaw byawˬ byawˬ-ehˇ nui gahˇ za laˇ ni haw nya meh. Ehˇ k’awꞈ, aˬ dui ya yahˇ meh. Teu miˇ neh tiˬbiˬ haw ngeh, ‘Gaˇ kawˆ heu shiˬ shaˬ jiˇ-euˬ nui k’ahˇ geuꞈ-eu heu naˇ yaw lehˬ maˬ ngeuˇ-a lehˇ mehˬ nga laˬ’ lehˇ yawˬ ha-ahˇ ya naˇ haˬ-eu meh. (Gaˬlaˬtiˆ 5:19-21; Eˇpeˇsu 2:1-3) Saˬdaˬ-euˬ nui noeˬ-ahˇ g’aˬ biꞈ-eu gaˇ kawˆ-ahˇ ya mawˇ ngeh, nawˇ aˬ joˆ-ehˇ jahˇ le? Nyawˬ laˇ-eu naˇ gawˇ-ahˇ yahˇ-eu loꞈ-ehˇ yahˇ-awˬ!\n8. Aˬ da aˬ ma deuˬ zaˬ yawˬ ha-euˬ nui ma-ahˇ haw piˇ nya ni aˬ joˆ-ehˇ caw ba nehˬ nya-eu nga?\n8 Aˬ da aˬ ma deuˬ, zaˬ-euˬ nui ma-ahˇ Saˬdaˬ-euˬ maˬ muiˬ-eu nui noeˬ maˬ bi nyawˬ laˇ-eu g’aˇ duˬ, yaw muiˬ-ehˇ ya haw piˇ-eu meh. Aˬ myah myah naˇ aˬ dui zaˬ-ahˇ nyawˬ laˇ-eu jeˬ-ahˇ k’aˇ g’eh nya gaˇ neh haw piˇ-eu meh. Yaw jeˬ ma jeˬ, iˇ kahˇ-ahˇ laˆ luiˆ laˆ buˇ-awˇ, nymˇ jiˇ laꞈ k’oeˇ-euˬ deuˬ-ahˇ bi naˇ bi gawˇ laˇ-eu jeˬ-ahˇ bi dzeh-eu meh. Teu gaˇ duˇ ni, aˬ dui zaˬ-ahˇ Saˬdaˬ-euˬ maˬ muiˬ-eu nui noeˬ ahˇ-eu tiˬbiˬ laꞈ k’oeˇ-euˬ gaˇ kawˆ, mui niˇ g’a-eu keˆ, g’oeˇsaiˇ, heu deuˬ-ahˇ neh ya haw piˇ nehˬ-eu meh. Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ zaˬ-euˬ nui jah ziꞈ-awˇ, aˬ yawꞈ nehˬ-ehˇ cawˬ cawˬ nya ni caw ba nehˬ-eu gaˇ biꞈ nehˬ taˬ-euˬ meh. (Dawˬdaˬ 1:8; Eˇpeˇsu 6:1, 4) Teu miˇ neh Jaˇliꞈ-ahˇ dawˬ pehˬ taˬ-awˇ, nymˇ jiˇ laꞈ k’oeˇ-euˬ zahˇ jahˇ doˆ-eu taˬ guˆ. Zaˬ-ahˇ aˬ jeˬ haw nya-eu maˬ haw nya-eu lehˇ ehˇ nehˬ-awˇ, nawˇ aˬ jeˬ miˇ neh teu loꞈ-ehˇ ehˇ noeˬ tsehˆ-euˬ lehˇ jiˇ zaˬ-ahˇ g’oˆ shaw leˇ ni dzawˇ nehˬ. (Maꞈtehˬ 5:37) Zaˬ huiˬ laˇ ngeh, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ zahˇ k’aˇ jaˆ-eu loꞈ-ehˇ, yaw muiˬ yaw doeˇ tseˇ paˆ geuꞈ nya ni zaˬ-ahˇ dzaw nehˬ. (Heˬbyehˇ 5:14) Zaˬ nawˬ neh ngehˬ-euˬ jeˬ-ahˇ neh g’awˬ mya jeˬ ya siˬ-awˇ, nawˬ neh mˇ-euˬ jeˬ-ahˇ neh ngehˬ-ehˇ dzehˬ ya siˬ meh lehˇ taˬ ngehˇ.—Dawˬmehˬmehˬ-eu 6:6, 7; Loˇmaˆ 2:21.\n9. Saˬdaˬ aˬ joˆ-ehˇ g’eh-eu nui noeˬ-ahˇ g’aˬ biꞈ-eu nga? Nui noeˬ teu aˬ jeˬ miˇ neh guˆ laˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu nga?\n9 K’oeˇ naˇ Saˬdaˬ aˬ dui-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ nui noeˬ-ahˇ maˬ ngeuˇ-eu, tsawˇ haˬ-euˬ tsawˇ gahˇ-ahˇ nui ma taˬ ni, maˬ muiˬ-eu nui noeˬ dawˆ ahˇ-eu leh jeh-eu meh. (Gawˇlawˇsehˇ 2:8) Saˬdaˬ g’aˬ biꞈ-eu nui noeˬ tiˬ hmˬ naˇ, smˇ muiˬ muiˬ laˇ-eu jeˬ heu meh. Heu loꞈ-ehˇ noeˬ-eu tsawˇ haˬ deuˬ, aˇ saˬ saˬ leˇ ngeh maˇ diˇ smˇ muiˬ muiˬ laˇ-eu k’awꞈ pyeuꞈ nya-awˇ, maˬ muiˬ laˇ-eu k’awꞈ pyeuꞈ nya meh. Ehˇ k’awꞈ aˬ yawꞈ maꞈ lehˬ laˇ ca laˇ nya-eu meh. Aˬ jeˬ miˇ neh? Pyuˇ poˆ-eu gaˇ kaꞈ g’a-eu miˇ neh, yawˬ ha-euˬ mawˇ do hawˇ-eu nymˇ jiˇ-ahˇ maˬ ngehˬ g’eh-eu uˬ taꞈ, Miˬyehˇ-ahˇ keuˆ ni byehˇ dzeh coeˇ-eu miˇ neh meh. (1 Tiˆmoˇseˬ 6:10) Aˬ dui pyuˇ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ yaw tsaˬ tsaˬ-ehˇ haw nya ni caw ba nehˬ laꞈ-euˬ, zaˬ siˬ nui gahˇ byah-eu mˬ taˆ Aˬda-ahˇ guiˬ lahˬ huiˬ miˇ-a.—Dawˬtsoˆtsoˆ-eu 7:12; Luˇkaꞈ 12:15.\nAˬ dui-euˬ nui ma-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ bo saˆ nya-eu nga?\nAˬ dui-euˬ nui ma-ahˇ Saˬdaˬ-euˬ nui noeˬ maˬ bi ahˇ laˇ-eu g’aˇ duˬ, aˬ dui loꞈ piˇ-eu g’aˬ hawˇ-eu laˇ g’oˆ-ahˇ loꞈ-eu g’aˬ loꞈ-ehˇ yaw beuˇ beuˇ-ehˇ jawˇ-awˇ mˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu jeˬ ya mˇ (Aˇ deuˆ 10-11-ahˇ haw) *\n10-11. (a) Aˬ dui yawˬ ha-euˬ nui ma-ahˇ bo saˆ nya-eu g’aˇ duˬ aˬ jeˬ ya jahˇ-eu nga? (b) Jaˇliꞈ saˇ ka-ahˇ loꞈ piˇ-eu g’aˬ aˬ jeˬ jahˇ-eu nga? Aˬ dui-euˬ siˬ nya-eu nui ma loꞈ piˇ-eu g’aˬ nehˬ-ehˇ aˬ joˆ-ehˇ duˇ-eu nga?\n10 Aˬ dui yawˬ ha-euˬ nui ma-ahˇ bo saˆ nya mawꞈ naˇ, lehˬ laˇ ca laˇ nya-eu jeˬ-ahˇ ya siˬ nya-awˇ, yaw kawˇ ma-ehˇ ya yahˇ-eu meh. Heu naˇ, aˬ dui-ahˇ loꞈ piˇ-eu gaˇ mˇ-eu deuˬ-ahˇ bi noeˬ mawˇ-eu meh. Sahˬ paˬ Sawˇlaˬmoˬ-euˬ saˇ ka-ahˇ loꞈ piˇ-eu deuˬ meuˬ lahˇ k’oeˇ taˆ yawꞈ taˬ-awˇ, guˆ laˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu jeˬ-ahˇ ya mawˇ ngeh, kawˇ ma-ehˇ guˇ gaˬ-eu meh. Gaˇ kawˆ heu naˇ, aˬ dui-ahˇ Saˬdaˬ-euˬ maˬ muiˬ-eu nui noeˬ aˬ dui-euˬ nui noeˬ-ahˇ maˬ bi nyawˬ laˇ-eu g’aˇ duˬ aˬ jeˬ ya jahˇ-eu lehˇ bi siˬ laꞈ-eu meh.\n11 Jaˇliꞈ saˇ ka-ahˇ loꞈ piˇ-eu g’aˬ hawˇ-eu laˇ g’oˆ-ahˇ loꞈ-eu g’aˬ gaˇ tiˬ kawˆ loꞈ-ehˇ mˇ-eu meh. (2 Saˬmeuˬlaˆ 18:24-26) Aˬ yawꞈ nyaꞈ meuˬ-ahˇ loꞈ piˇ-eu g’aˇ duˬ, muiˇ-eu deuˬ k’aˇ laˇ ngeh laˇ g’oˆ piˬ tehˬ jiˇ taˬ-euˬ ngaˇ laˬ lehˇ yaw muiˬ-ehˇ haw-eu meh. (Neˬhaˬmiˇ 7:1-3) Jaˇliꞈ zahˇ-ahˇ tsaˬ-eu aˬ dui-euˬ siˬ nya-eu nui ma * k’awꞈ, loꞈ piˇ-eu gaˇ mˇ-eu g’aˬ loꞈ-ehˇ duˇ-eu meh. Teu naˇ, Saˬdaˬ aˬ dui-euˬ nui ma-ahˇ deuˆ laˇ-awˇ, aˬ dui-euˬ nui noeˬ, nui ma, aˬ dui-euˬ nui k’ahˇ heu deuˬ-ahˇ uˆ lahˇ-eu leh jeh ngeh, aˬ dui-ahˇ saˇ tiˇ biꞈ-eu meh. Aˬ dui lehˬ laˇ ca laˇ nya-eu jeˬ-ahˇ neh dzeuˇ iˇ nya-eu g’aˇ duˬ, siˬ nya-eu nui ma aˬ dui-ahˇ saˇ tiˇ biꞈ ngeh, naˇ haˬ-awˇ nui ma laˇ g’oˆ kawˇ ma-ehˇ ya piˬ tehˬ-eu meh.\n12-13. Aˬ dui-ahˇ aˬ jeˬ mˇ ni lawˬ haw laˇ nya-eu nga? Ehˇ k’awꞈ, aˬ dui aˬ jeˬ ya jahˇ-eu nga?\n12 Aˬ dui Saˬdaˬ-euˬ nui noeˬ neh maˬ bi uˆ lahˇ-eu g’aˇ duˬ, aˬ joˆ-ehˇ ya jahˇ-eu nga lehˇ yaw jeˬ ma jeˬ tiˬ hmˬ-ahˇ haw ma. Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ “maˬ tsaˬ maˬ dawˇ-eu jeˬ laꞈ k’oeˇ k’aˬ miˬ sheu-eu, jawꞈ dui dui-eu jeˬ mˇ-eu, . . . heu loꞈ-ehˇ g’eh-eu gaˇ kawˆ deuˬ-ahˇ mˇ-eu taˬ ehˇ siˬ. Ja-eu k’awꞈ maˬ tsaˬ-a” lehˇ mehˬ-eu meh. (Eˇpeˇsu 5:3) Ehˇ k’awꞈ aˬ dui-euˬ gaˇ mˇ cawˬ hawˇ-eu sahˬ boꞈ dzaw cawˬ deuˬ k’aˬ miˬ sheu-eu gaˇ kawˆ-ahˇ ngehˬ doˆ laˇ naˇ, aˬ dui aˬ joˆ-ehˇ jahˇ de? Aˬ dui ‘Miˬyehˇ-ahˇ yaw zeu maˬ baw-eu yaw dehꞈ dehꞈ-eu jeˬ hawˇ-eu shiˬ shaˬ jiˇ-euˬ nui noeˬ nui loˆ-ahˇ ya byehˇ dzeh’ meh lehˇ siˬ nya-eu ma. (Tiˇtuˆ 2:12) Loꞈ piˇ-eu g’aˬ loꞈ-ehˇ duˇ-eu aˬ dui-euˬ siˬ nya-eu nui ma, aˬ dui-ahˇ saˇ tiˇ biꞈ laˇ-eu k’awꞈ pyeuꞈ nya meh. (Loˇmaˆ 2:15) Aˬ dui naˇ haˬ ma loˇ? Cawˬ deuˬ aˬ dui-ahˇ aˬ yawꞈ maꞈ ja luꞈ-eu k’aˬ miˬ sheu-eu gaˇ kawˆ-ahˇ naˇ haˬ mawꞈ ni maˬ ehˇ, aˬ yawꞈ maꞈ haw luꞈ-eu maˬ muiˬ-eu aˇ baˇ-ahˇ haw ni maˬ ehˇ, lawˬ haw laˇ nya-eu meh. Teu ngeh naˇ, lehˬ laˇ ca laˇ-eu jeˬ-ahˇ neh cehˆ dzeuˇ-eu g’aˇ duˬ, nui ma laˇ g’oˆ taˆ lehˇ ya piˬ tehˬ taˬ-eu meh.\n13 Aˬ dui cawˬ deuˬ-euˬ maˬ muiˬ-eu nui noeˬ hawˇ-eu mˇ jeˬ shaˇ kawˆ-ahˇ g’aˬ leˇ-eu g’aˇ duˬ, nui k’aˬ ya ahˇ-eu meh. Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui neh leh jeh-eu jeˬ-ahˇ mawˇ-awˇ, aˬ dui Saˬdaˬ-euˬ nui noeˬ-ahˇ g’aˬ leˇ ni, aˬ dui-ahˇ g’aˬ hawˇ-eu zaˬ siˬ tsawˇ gahˇ biꞈ nehˬ laꞈ meh. (2 Laˬsaˬbaˬ 16:9; Iˇsaˬyaˇ 40:29; Yaˬkoˆ 1:5) Aˬ dui yawˬ ha-euˬ nui ma-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ haw piˇ daˆ leꞈ nya-eu nga?\nNui ma-ahˇ bo saˆ daˆ leꞈ\n14-15. (a) Aˬ dui yawˬ ha-euˬ nui ma-ahˇ aˬ jeˬ ya pah ahˇ-eu nga? Toˆ-ehˇ aˬ joˆ-ehˇ jahˇ nya-eu nga? (b) Dawˬdaˬ 4:20-22 heu Jaˇliꞈ gui-eu gaˇ neh gaˇ dahˇ tsoeˬ-eu jeˬ za ni aˬ joˆ-ehˇ caw ba nehˬ-eu nga? (“ Shaˇ noeˬ shaˇ sawˇ-eu gaˇ kawˆ” lehˇ ehˇ-eu oeˬ coeˇ oeˬ bawˬ-ahˇ haw.)\n14 Aˬ dui nui ma-ahˇ bo saˆ-eu g’aˇ duˬ, maˬ muiˬ-eu nui noeˬ maˬ bi ahˇ laˇ-eu lehˇ nui ma piˬ tehˬ-eu tehꞈ-ehˇ maˬ ngeuˇ-eu, yaw muiˬ jeˬ ahˇ laˇ ni jiˇ nui ma ya pah-eu meh. Meuˬ lahˇ jaˆ-eu meuˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ tiˬ poˆ paˇ shaˇ noeˬ haw sheˇ. Laˇ g’oˆ-ahˇ loꞈ-eu g’aˬ muiˇ-eu deuˬ laˇ ngeh laˇ g’oˆ ya piˬ tehˬ-eu nmˇ-aˬ ngeuˇ meh. Ehˇ k’awꞈ, dzaˬ dzaˬ dawˬ dawˬ hawˇ-eu myawˬ gahˬ deuˬ k’ehˇ ahˇ laꞈ ngeh-aˬ, laˇ g’oˆ ya pah-eu meh. Laˇ g’oˆ-ahˇ loꞈ-eu g’aˬ laˇ g’oˆ tiˬ jawˇ-iˬ maˬ pah naˇ, meuˬ zaˬ deuˬ dzahˬ sehꞈ jiˇ-eu meh. Teu gaˇ duˇ ni, aˬ dui aˬ myah luꞈ nui ma laˇ g’oˆ pah-awˇ, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ nui noeˬ bi ahˇ laˇ-awˇ, aˬ dui-euˬ nui noeˬ-ahˇ ya bi uˆ lahˇ-eu meh.\n15 Jaˇliꞈ laꞈ k’oeˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ nui noeˬ ahˇ-eu meh. Teu miˇ neh, aˬ dui Jaˇliꞈ k’aˇ gui ngeh, aˬ yawꞈ-euˬ nui noeˬ neh aˬ dui-euˬ nui noeˬ, nui ma, hawˇ-eu mˇ jeˬ shaˇ kawˆ-ahˇ bi uˆ lahˇ-eu jeˬ pyeuꞈ meh. Aˬ dui Jaˇliꞈ gui gaˇ neh gaˇ dahˇ tsoeˬ-eu jeˬ aˬ joˆ-ehˇ za nya-eu nga? Guiˬ lahˬ shaˇ-eu heu aˇ yeˇ huiˬ meh. Mehˇ nmˇ tiˬ g’aˬ, “Ngaˇ Jaˇliꞈ maˬ gui mi naˆ-ehˇ ‘zahˬ leˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu yaw tsaˬ yaw dawˇ jeˬ’ mawˇ nya ni caw ba nehˬ laꞈ lehˇ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ guiˬ lahˬ shaˇ-eu ma” lehˇ ehˇ-eu meh. (Ja ceuˬ 119:18) K’oeˇ naˇ, aˬ dui yawˬ ha neh gui-euˬ jeˬ-ahˇ ya shaˇ noeˬ ya shaˇ sawˇ-eu meh. Aˬ dui guiˬ lahˬ shaˇ-eu laꞈ k’oeˇ Jaˇliꞈ gui-awˇ shaˇ noeˬ shaˇ sawˇ naˇ, Miˬyehˇ-euˬ dawˬ aˬ dui-euˬ “nui ma laꞈ k’oeˇ juiˇ taˬ”-eu jeˬ pyeuꞈ-awˇ, aˬ dui aˬ yawꞈ-euˬ nui noeˬ-ahˇ gaˬ dzehˬ laˇ-eu meh.—Dawˬdaˬ 4:20-22-ahˇ gui; Ja ceuˬ 119:97.\nShaˇ noeˬ shaˇ sawˇ-eu gaˇ kawˆ\nAˬ dui Jaˇliꞈ gui ngeh, yawˬ ha-ahˇ heu loꞈ-ehˇ naˇ haˬ\nGaˇ kawˆ heu Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ taꞈ leˇ-awˇ ngaˬ-ahˇ aˬ jeˬ bi siˬ laꞈ-eu nga?\nGaˇ kawˆ heu Jaˇliꞈ gaˇ kawˆ daˬ ma nehˬ-ehˇ aˬ joˆ-ehˇ taꞈ-eu nga?\nGaˇ kawˆ heu ngaˬ-euˬ dehꞈ ziˇ laꞈ k’oeˇ aˬ joˆ-ehˇ zmˬ nya-eu nga?\nNgaˇ gaˇ kawˆ heu neh aˬ cawˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ caw ba nya-eu nga?\n16. Tiˬ g’aˬ na JW tiˬbiˬ-ahˇ neh aˬ jeˬ gaˇ dahˇ tsoeˬ-eu jeˬ za-euˬ nga?\n16 Miˬyehˇ-euˬ nui noeˬ aˬ dui-ahˇ bi uˆ lahˇ nya-eu nyaˆ taꞈ tiˬ jeˬ naˇ, JW tiˬbiˬ haw-eu heu meh. Miˬ sawˇ yo zaˬ tiˬ gu, “Yawˬ siˬ na luꞈ doˆ laˇ-eu JW tiˬbiˬ heu naˇ, nga nyaꞈ neh guiˬ lahˬ shaˇ-euˬ jeˬ-ahˇ dawˬ k’oꞈ biꞈ gaˇ duˇ nya. Nga nyaꞈ nui ma cawˆ-awˇ, nymˇ gawˬ gawˬ luꞈ ngeh, tiˬbiˬ laꞈ k’oeˇ-euˬ gaˇ kawˆ heu nga nyaꞈ-ahˇ g’aˬ biꞈ-awˇ nui jah bi ziꞈ laˇ nya. Nga nyaꞈ g’awˬ nyoeˇ jahˇ ngeh maˬ ehˇ, iˇ kahˇ laˆ luiˆ ngeh maˬ ehˇ, lawˇ bawˬ dawˇ ngeh maˬ ehˇ, JW tiˬbiˬ laꞈ k’oeˇ-euˬ dawˬ caˇ teu naˇ haˬ-eu ma” lehˇ ehˇ-eu meh. JW tiˬbiˬ heu naˇ, aˬ dui-euˬ nui ma-ahˇ bo saˆ-awˇ, Yeˬhawˇbaˬ loꞈ-ehˇ noeˬ ni mehˬ nehˬ laꞈ-eu uˬ taꞈ, Saˬdaˬ-euˬ nui noeˬ-ahˇ yahˇ nya ni jiˇ caw ba nehˬ-eu meh.\n17-18. (a) 1 Sahˬpaˬ 8:61-ahˇ ehˇ-eu loꞈ-ehˇ, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ dawˬ-ahˇ mˇ caw naˇ aˬ joˆ-ehˇ g’eh laˇ-eu nga? (b) Aˬ dui sahˬ paˬ Heˬsaˬgiˇ-ahˇ aˬ jeˬ dzaw geuꞈ nya-eu nga? (c) Ja ceuˬ 139:23, 24-ahˇ Daˬbiˇ neh shaˇ taˬ-euˬ loꞈ-ehˇ aˬ dui aˬ jeˬ shaˇ nya-eu nga?\n17 Aˬ dui yaw muiˬ jeˬ mˇ gaˇ neh gaˇ dahˇ tsoeˬ-eu jeˬ-ahˇ za gaˇ ya mawˇ ngeh, aˬ dui-euˬ nui jah ziꞈ laˇ-eu meh. (Yaˬkoˆ 1:2, 3) K’oeˇ naˇ, Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ zaˬ lehˇ kuˇ-euˬ loꞈ-ehˇ aˬ dui k’awꞈ aˬ yawꞈ nui k’ahˇ shiˇ ni dehꞈ-euˬ miˇ neh aˬ dui laˬ k’aˬ cehˇ laˇ-awˇ, aˬ yawꞈ ya leˇ-eu jeˬ-ahˇ mˇ mawꞈ-eu nui ma jiˇ myaˬ laˇ-eu meh. (Dawˬdaˬ 27:11) Aˬ dui-ahˇ k’aˇ lawˬ haw laˇ ngeh, aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ-ahˇ nui ma maˬ keuˆ ni mˇ luꞈ-eu maˬ ngeuˇ-eu lehˇ mˇ mawˇ-eu aˬ kawˬ-aˬ za-eu ma. (Ja ceuˬ 119:113) Aˬ dui nui ma keuˆ-eu laꞈ k’oeˇ Miˬyehˇ ehˇ dawˬ naˇ haˬ-awˇ, aˬ yawꞈ ya leˇ-eu jeˬ-ehˇ mˇ caw-eu naˇ, nui ma g’awˇ mawˇ dawˬ tawˆ luꞈ aˬ yawꞈ-ahˇ gaˬ-eu lehˇ bi siˬ-eu jeˬ pyeuꞈ meh.—1 Sahˬpaˬ 8:61-ahˇ gui.\n18 Aˬ dui mˇ lehˬ nya meh. Aˬ dui maˬ byah kuꞈ-eu miˇ neh mˇ lehˬ naˇ, sahˬ paˬ Heˬsaˬgiˇ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ shaˇ noeˬ haw. Aˬ yawꞈ mˇ lehˬ-euˬ k’awꞈ, noeˬ poˆ noeˬ paˇ-awˇ, “nui ma g’awˇ mawˇ dawˬ tawˆ luꞈ” Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ mˇ daˆ leꞈ-euˬ meh. (Iˇsaˬyaˇ 38:3-6, MS; 2 Laˬsaˬbaˬ 29:1, 2; 32:25, 26) Saˬdaˬ-euˬ maˬ muiˬ-eu nui noeˬ aˬ dui-euˬ nui ma-ahˇ taˬ bi nyawˬ laˇ. “Ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu nui ma” ahˇ nya ni guiˬ lahˬ shaˇ luꞈ-uˇ. (1 Sahˬpaˬ 3:9, MS; Ja ceuˬ 139:23, 24-ahˇ gui.) Aˬ dui yawˬ jeˬ yawˬ-ahˇ naˆ maˬ tseˇ aˬ dui-euˬ nui ma-ahˇ yaw muiˬ-ehˇ bo saˆ naˇ, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ daˆ leꞈ nya meh.\nSaˬdaˬ aˬ dui-euˬ nui ma-ahˇ maˬ muiˬ-eu nui noeˬ aˬ joˆ-ehˇ dawˆ ahˇ-eu lehˇ leh jeh-eu nga?\nAˬ dui-euˬ nui ma-ahˇ bo saˆ-eu g’aˇ duˬ, aˬ dui aˬ jeˬ ya bi ahˇ laˇ-awˇ aˬ jeˬ maˬ ya bi ahˇ laˇ-eu nga?\nDawˬ caˇ 54 “Gaˇ ma heu kahˇ meh”\n^ Yaw zaˬ 5 Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ daˆ leꞈ-eu laˬ, maˬ ngeuˇ naˇ Saˬdaˬ-euˬ mehˇ shuiˇ-ahˇ tawˆ leˇ-awˇ, Miˬyehˇ-euˬ gaˇ maˬ paˇ mˇ-eu laˬ? Dawˬ k’oꞈ naˇ, aˬ dui aˇ naˆ ni k’aˆ-eu lawˬ haw laˇ-eu jeˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ-eu nehˬ-ehˇ maˬ taꞈ-a, aˬ dui nui ma-ahˇ aˇ naˆ ni bo saˆ nya gaˇ neh iˇ-eu tehꞈ meh. “Nui ma” aˬ jeˬ-ahˇ ehˇ mawꞈ-eu nga? Saˬdaˬ aˬ dui-euˬ nui ma-ahˇ laˆ cawˆ-eu g’aˇ duˬ, aˬ joˆ-ehˇ leh jeh-eu nga? Aˬ dui yawˬ ha-euˬ nui ma-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ bo saˆ nya-eu nga? Heu kawˆ laꞈ k’oeˇ aˇ yeˇ huiˬ-eu gaˇ kawˆ heu deuˬ-ahˇ ya siˬ-eu meh.\n^ Yaw zaˬ 11 Dzawˇ lahˬ: Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ yawˬ ha-euˬ nui noeˬ, nui ma hawˇ-eu mˇ jeˬ shaˇ kawˆ-ahˇ bi shaˇ sawˇ-awˇ, bi daˇ nya-eu jeˬ biꞈ nehˬ taˬ-euˬ meh. Jaˇliꞈ teu-ahˇ siˬ nya-eu nui ma lehˇ kuˇ-eu meh. (Loˇmaˆ 2:15; 9:1) Jaˇliꞈ zahˇ-ahˇ tsaˬ-eu siˬ nya-eu nui ma ahˇ-eu deuˬ naˇ, yawˬ ha noeˬ-eu, mˇ-eu, ngehˬ-eu jeˬ, tsaˬ-eu hawˇ-eu maˬ tsaˬ-eu lehˇ daˇ-eu g’aˇ duˬ, Jaˇliꞈ laꞈ k’oeˇ-euˬ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ zahˇ dawˬ-ahˇ zmˬ-eu meh.\n^ Yaw zaˬ 56 Aˇ baˇ-euˬ gaˇ kawˆ: Iˇ cuꞈ shawˇ dzeuˇ-euˬ mehˇ nmˇ tiˬ g’aˬ tiˬbiˬ haw luꞈ-awˇ dehꞈ bahˬ dehꞈ muˆ-eu aˇ baˇ-ahˇ ya mawˇ ngeh, aˬ joˆ-ehˇ jahˇ-eu lehˇ ya noeˬ tsehˆ.\n^ Yaw zaˬ 58 Aˇ baˇ-euˬ gaˇ kawˆ: Gaˇ hu saˇ ka-ahˇ-euˬ loꞈ piˇ-eu g’aˬ, meuˬ-euˬ laꞈ nyiˇ guˆ laˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu jeˬ-ahˇ ya mawˇ ngeh, laꞈ oˆ jawˇ-eu laˇ g’oˆ-ahˇ loꞈ-eu deuˬ-ahˇ guˇ gaˬ-awˇ, teu deuˬ jiˇ laˇ g’oˆ yaw kawˇ ma-ehˇ piˬ tehˬ-awˇ sawˇ sawˇ tehˬ.