Aˬ dui Miˬyehˇ-ahˇ haw tsoˆ taˬ-eu myaˆ nuiˆ aˬ jeˬ lehˇ g’eh-eu nga? | Dzaw ngeh zmˬ-eu gaˇ kawˆ deuˬ\n“Nawˬ-ahˇ ngaˇ g’awˇ leuˇ haw-eu ma. Nawˇ uˆ lahˇ luꞈ-eu mˬ k’oeˇ taˆ ngaˇ g’awˇ leuˇ haw-eu ma.”—Ja ceuˬ 123:1.\nDawˬ caˇ: 143, 124\nYeˬhawˇbaˬ-ahˇ haw-eu lehˇ ehˇ-eu heu, aˬ jeˬ-ahˇ ehˇ mawꞈ-eu nga?\nMoˇseˬ aˬ jeˬ miˇ neh Miˬyehˇ neh Saˇ jaˇ dzaˬ taˬ-euˬ Miˇ k’ahˬ-ahˇ maˬ ya uˇ leˇ-euˬ nga?\nMoˇseˬ-ahˇ pyeuꞈ laˇ-euˬ jeˬ-ahˇ neh aˬ dui aˬ jeˬ jeˇ ya siˬ-euˬ nga?\n1, 2. Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ haw-eu lehˇ ehˇ-eu heu, aˬ jeˬ-ahˇ ehˇ mawꞈ-eu nga?\nNymˬ-mˇ aˬ dui “shaˬ dui dui-eu aˇ yamˬ” laꞈ k’oeˇ jawˇ luꞈ ma. (2 Tiˆmoˇseˬ 3:1) Yeˬhawˇbaˬ haiˬ-eu miˇ tsaˬ-ahˇ laˆ cawˆ le-eu lehˇ g’eh ngeh hawˇ-eu, aˬ yawꞈ miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ maˇ diˇ nui saˇ oˆ-eu jeˬ bi jaˆ laˇ-eu lehˇ g’eh ngeh, yaw dehꞈ dehꞈ-eu jeˬ shaˬ laˇ tehˇ tehˬ-eu meh. Teu miˇ neh aˬ dui yawˬ ha-ahˇ ‘Ngaˇ nui noeˬ nui duˇ hawˇ-eu caw ba-eu jeˬ shaˇ-eu g’aˇ duˬ, aˬ suˇ g’aˬ-ahˇ haw paˬ nga?’ lehˇ naˇ haˬ paˬ-ehˇ g’eh-eu meh. Aˬ dui taˆ lehˇ “Yeˬhawˇbaˬ” lehˇ ehˇ-eu paˬ, teu naˇ tsaˬ dui dui-eu dawˬ k’oꞈ pyeuꞈ meh.\n2 Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ haw-eu lehˇ ehˇ-eu heu, aˬ jeˬ-ahˇ ehˇ mawꞈ-eu nga? K’oeˇ naˇ, aˬ dui shaˬ zahˬ jaˆ ngeh k’awꞈ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ haw luꞈ-eu lehˇ aˬ joˆ-ehˇ laˆ duˬ taˬ nya-eu nga? Aˬ dui caw ba-eu jeˬ loˬ naˇ, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ haw tsoˆ taˬ-awˇ shaˇ ju-eu heu aˇ naˆ ni aˇ yeˇ huiˬ-eu nga lehˇ, Jaˇliꞈ boꞈ zaˬ tiˬ g’aˬ ehˇ taˬ-euˬ myahˇ laˇ-euˬ meh. (Ja ceuˬ 123:1-4-ahˇ gui.) Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ haw ngeh, baw leˬ-ahˇ haw tsoˆ taˬ-euˬ zaˬ k’aˆ tiˬ g’aˬ loꞈ-ehˇ duˇ meh lehˇ, Jaˇliꞈ boꞈ zaˬ tiˬ g’aˬ ehˇ-eu meh. Aˬ joˆ-ehˇ pyeuꞈ nya-eu nga? Zaˬ k’aˆ naˇ, ya dzaˬ ya dawˇ-eu g’aˇ duˬ hawˇ-eu bi haw piˇ-eu g’aˇ duˬ, yawˬ ha-euˬ baw leˬ-ahˇ ya haw tsoˆ taˬ-eu, maˬ ngeuˇ naˇ ya g’oe-eu meh. K’oeˇ naˇ baw leˬ aˬ jeˬ bi mˇ mawꞈ nga lehˇ ya siˬ-awˇ, mˇ caw-eu g’aˇ duˬ baw leˬ-ahˇ maˬ tsehˆ leˇ ni ya haw tsoˆ taˬ-eu meh. Aˬ dui k’awꞈ teu gaˇ duˇ ni, Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ aˬ jeˬ bi mˇ mawꞈ nga lehˇ siˬ nya-awˇ mˇ caw-eu g’aˇ duˬ, aˬ dui yawˬ nah na luꞈ Jaˇliꞈ ya gui-eu meh. Toˆ-ehˇ naˇ, aˬ dui caw ba-eu jeˬ-ahˇ loˬ ngeh Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ caw ba nehˬ laꞈ-eu meh.—Eˇpeˇsu 5:17.\n3. Aˬ dui-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ maˬ bi haw tsoˆ taˬ-eu aˬ jeˬ nga?\n3 Aˬ dui aˬ myah luꞈ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ ya haw tsoˆ taˬ meh lehˇ siˬ nya k’awꞈ, tiˬ poˆ na maˬ haw tsoˆ taˬ ni k’awꞈ pyeuꞈ nya meh. Gaˇ kawˆ heu Yeˬsuˇ-euˬ g’oeˇ-eu cawˬ Maˬta-ahˇ pyeuꞈ laˇ haw-euˬ meh. Aˬ yawꞈ maˬ haw tsoˆ taˬ ni “dzaˬ dzaˬ dawˇ dawˇ laˆ saˆ-eu tehˬ g’a luꞈ-eu” meh. (Luˇkaꞈ 10:40-42) Maˬta loꞈ-ehˇ g’eh-eu saˇ jaˇ ziꞈ-eu tsawˇ haˬ k’awꞈ, Yeˬsuˇ teu gaˇ bi jawˇ taˬ-awˇ neh maˬ haw tsoˆ taˬ ni pyeuꞈ nya gaˇ shaˇ noeˬ haw sheˇ, gaˇ kawˆ heu aˬ dui k’oeˇ taˆ keuˆ le ngeh k’awꞈ aˬ dui maˬ zahˬ leˇ. Teu miˇ neh, aˬ dui-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ maˬ bi haw tsoˆ taˬ-eu aˬ jeˬ nga? Heu kawˆ laꞈ k’oeˇ, aˬ cawˬ neh mˇ-eu jeˬ, aˬ dui-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ maˬ bi haw tsoˆ taˬ nya-eu nga? lehˇ hawˇ-eu, aˬ dui aˬ myah luꞈ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ haw tsoˆ taˬ nya-eu nga? lehˇ haw ma.\nAˬ kawˬ-aˬ smˇ-euˬ saˇ jaˇ ziꞈ-eu tiˬ g’aˬ\n4. Moˇseˬ Miˬyehˇ neh Saˇ jaˇ dzaˬ taˬ-euˬ Miˇ k’ahˬ-ahˇ uˇ leˇ-eu aˬ kawˬ-aˬ smˇ-euˬ gaˇ, aˬ jeˬ miˇ neh zahˬ leˇ-eu nga?\n4 Moˇseˬ nui noeˬ nui duˇ shaˇ-eu g’aˇ duˬ, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ haw tsoˆ taˬ-eu yaw duˬ baw meh. Jaˇliꞈ-ahˇ aˬ yawꞈ “maˬ mawˇ nya-eu Miˬyehˇ-ahˇ aˬ yawꞈ ya mawˇ haw-euˬ loꞈ-ehˇ . . . nui ma ziꞈ-euˬ meh” lehˇ ehˇ taˬ-euˬ meh. (Heˬbyehˇ 11:24-27-ahˇ gui.) K’oeˇ naˇ, “Iˇsaˬleˬlaˆ tsawˇ jeuˬ laꞈ k’oeˇ, Moˇseˬ-ahˇ duˇ-eu Miˬyehˇ g’aˇ duˬ ngehˬ dah-eu tiˬ g’aˬ-iˬ maˬ doˆ laˇ haw-aˬ. Sahˬpaˬ Miˬyehˇ myaˆ pyawˬ ciˬ daˬ-awˇ dawˬ ngehˬ cawˬ-euˬ aˬ yawꞈ loꞈ-ehˇ g’eh-eu tsawˇ haˬ maˬ jawˇ-a” lehˇ jiˇ paˇ ehˇ taˬ-euˬ meh. (Dawˬmehˬmehˬ-eu 34:10) Moˇseˬ Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ teu naˆ naˆ-ehˇ g’oeˇ k’awꞈ, Miˬyehˇ neh Saˇ jaˇ dzaˬ taˬ-euˬ Miˇ k’ahˬ-ahˇ uˇ leˇ-eu aˬ kawˬ-aˬ smˇ-euˬ meh. (Bawˇtsahˬ 20:12) Aˬ jeˬ miˇ neh nga?\n5-7. Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ Iˇjiˇtuˆ miˇ k’ahˬ-ahˇ neh doˆ laˇ-euˬ tiˬ k’ehˬ naˇ, aˬ jeˬ pyeuꞈ laˇ-euˬ nga? Moˇseˬ aˬ joˆ-ehˇ jahˇ-euˬ nga?\n5 Iˇsaˬleˬlaˆ tsawˇ haˬ deuˬ Iˇjiˇtuˆ miˇ k’ahˬ-ahˇ neh doˆ laˇ-euˬ ba la nyiˬ siˬ maˬ byah laˇ mi na-ehˇ, Siˇnaˆ gawˬ jawˬ-ahˇ le keuˆ-eu keuˆ laˇ ngeh gaˇ kawˆ doˆ laˇ-euˬ meh. Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ iˇ cuꞈ dawˇ-eu maˬ jaˆ-eu miˇ neh Moˇseˬ-ahˇ nui ma pehˇ-eu meh. Teu miˇ neh, Moˇseˬ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ “Tsawˇ haˬ heu deuˬ-ahˇ ngaˇ aˬ joˆ-ehˇ ya jahˇ nehˬ nmˇ. Aˬ yawꞈ maꞈ ngaˬ-ahˇ k’aˬ lo neh biˬ sehꞈ-eu lehˇ g’eh-eu meh” lehˇ ehˇ nehˬ-euˬ meh. (Doˆ-iˇ-eu 17:4) Teu ngeh, Yeˬhawˇbaˬ Moˇseˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ ya jahˇ-eu lehˇ maˇ jawˆ ni ehˇ nehˬ-euˬ meh. Miˬyehˇ aˬ yawꞈ-ahˇ gawˬ yoeˬ neh k’aˬ lo-ahˇ juiꞈ lehˇ ehˇ nehˬ-euˬ meh. Jaˇliꞈ-ahˇ Siˇnaˆ gawˬ jawˬ lo guˇ k’oeˇ taˆ “Iˇsaˬleˬlaˆ tsawˇ haˬ aˬ yuiꞈ aˬ tsu deuˬ-euˬ mehˬ shi, Moˇseˬ k’oeˇ loꞈ-ehˇ mˇ-euˬ meh” lehˇ ehˇ taˬ-euˬ meh. K’oeˇ naˇ iˇ cuꞈ yoeˇ doˆ le-awˇ, Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ ya dawˇ ngeh, gaˇ kawˆ ui cuiˆ maˬ gaˇ laˇ-euˬ meh.—Doˆ-iˇ-eu 17:5, 6.\n6 Moˇseˬ teu tsahˇ-ahˇ Maˬsaˬ lehˇ myahˇ nehˬ-awˇ dawˬ tsuiꞈ naˇ “lawˬ haw-eu” lehˇ meh. K’oeˇ naˇ, Meˬliˇbaˬ lehˇ jiˇ myahˇ-euˬ dawˬ tsuiꞈ naˇ, “dawˬ g’oꞈ doˆ-eu” lehˇ meh. Aˬ jeˬ miˇ neh teu loꞈ-ehˇ myahˇ nehˬ-euˬ nga? Aˬ jeˬ miˇ neh ehˇ naˇ, “Iˇsaˬleˬlaˆ tsawˇ haˬ deuˬ . . . ‘Sahˬpaˬ Miˬyehˇ aˬ dui maꞈ nehˬ-ehˇ jawˇ nga loˇ, maˬ jawˇ nga loˇ?’ lehˇ aˬ yawꞈ maꞈ ehˇ-awˇ, Sahˬpaˬ Miˬyehˇ-ahˇ lawˬ haw-euˬ” miˇ neh meh.—Doˆ-iˇ-eu 17:7.\n7 Yeˬhawˇbaˬ Meˬliˇbaˬ-ahˇ doˆ laˇ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ noeˬ-eu nga? Miˬyehˇ Iˇsaˬleˬlaˆ tsawˇ haˬ deuˬ Moˇseˬ-euˬ dawˬ-ahˇ leuˇ-eu tehꞈ maˬ ngeuˇ-eu, aˬ yawꞈ-ahˇ puiˬ-eu uˬ taꞈ, aˬ yawꞈ-euˬ baoˬ-ahˇ jiˇ muiˇ nga lehˇ noeˬ-eu meh. (Ja ceuˬ 95:8, 9-ahˇ gui.) Aˬ yawꞈ maꞈ neh mˇ-euˬ jeˬ bahˬ dui dui-eu meh. Ehˇ k’awꞈ, Moˇseˬ naˇ, tsaˬ-eu jeˬ mˇ-awˇ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ haw tsoˆ taˬ-eu uˬ taꞈ, Miˬyehˇ neh k’aˇ ehˇ-euˬ loꞈ-ehˇ mˇ-euˬ meh.\n8. Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ Miˬyehˇ neh Saˇ jaˇ dzaˬ taˬ-euˬ Miˇ k’ahˬ-ahˇ ya uˇ leˇ-eu keuˆ laˇ ngeh aˬ jeˬ pyeuꞈ laˇ-euˬ nga?\n8 40 k’oꞈ dzeuˇ iˇ ngeh, Iˇsaˬleˬlaˆ tsawˇ haˬ deuˬ laꞈ k’oeˇ aˬ jeˬ-euˬ gaˇ kawˆ paˇ doˆ laˇ-euˬ nga? Aˬ yawꞈ maꞈ bawˇ tsahˬ bawˇ dahˇ-ahˇ cah-eu aˇ saˬ saˬ-eu keuˆ laˇ-awˇ, Kaˬdeˬshaˇ-euˬ dawˬ peh laˇ keuˆ-euˬ uꞈ taꞈ, Miˬyehˇ neh Saˇ jaˇ dzaˬ taˬ-euˬ Miˇ k’ahˬ-ahˇ ya uˇ leˇ-eu keuˆ laˇ taˬ-euˬ meh. Teu tsahˇ-ahˇ k’awꞈ Meˬliˇbaˬ lehˇ kuˇ-eu meh. * (Ehˇ lahˬ-ahˇ haw.) Aˬ jeˬ miˇ neh? Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ iˇ cuꞈ dawˇ-eu maˬ jaˆ-eu gaˇ kawˆ-ahˇ nyaˆ taꞈ tiˬ poˆ dawˬ g’oꞈ paˇ doˆ-eu miˇ neh meh. (Bawˇtsahˬ 20:1-5) Ehˇ k’awꞈ, nymˬ-mˇ poˆ naˇ, Moˇseˬ mˇ bahˬ dui dui-euˬ meh.\n9. Yeˬhawˇbaˬ Moˇseˬ-ahˇ aˬ jeˬ ehˇ nehˬ-euˬ nga? Ehˇ k’awꞈ Moˇseˬ aˬ jeˬ jahˇ-euˬ nga? (Dahˬ beh-eu baˇ-ahˇ haw.)\n9 Moˇseˬ Iˇsaˬleˬlaˆ tsawˇ haˬ deuˬ muiˇ ngeh aˬ jeˬ jahˇ-euˬ nga? Aˇ yawꞈ nui noeˬ nui duˇ shaˇ-eu g’aˇ duˬ, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ yaw beh poˆ loꞈ-ehˇ haw tsoˆ taˬ-euˬ meh. Ehˇ k’awꞈ heu poˆ naˇ Yeˬhawˇbaˬ Moˇseˬ-ahˇ k’aˬ lo-ahˇ juiꞈ lehˇ maˬ ehˇ nehˬ-aˬ, gawˬ yoeˬ yuˇ g’eh-awˇ, zaˬ lahˇ deuˬ-ahˇ jiˇ k’aˬ lo jaˆ gaˇ sheuˬ g’eh-awˇ, Moˇseˬ-ahˇ k’aˬ lo-ahˇ dawˬ ngehˬ lehˇ ehˇ nehˬ-euˬ meh. (Bawˇtsahˬ 20:6-8) Moˇseˬ Yeˬhawˇbaˬ ehˇ-euˬ loꞈ-ehˇ jahˇ ngaˇ loˇ? Maˬ, maˬ jahˇ-aˬ. Aˬ yawꞈ zaˬ lahˇ deuˬ-ahˇ nui ma pehˇ dui dui-awˇ, “Puiˬ-eu tsawˇ haˬ deuˬ-oˇ, naw maꞈ g’aˇ duˬ k’aˬ lo heu siˬ-ahˇ neh ngaˇ iˇ cuꞈ ya bi yoeˇ le ta loˇ” lehˇ guˇ-awˇ, k’aˬ lo-ahˇ tiˬ poˆ maˬ loꞈ nyiˬ poˆ juiꞈ-euˬ meh.—Bawˇtsahˬ 20:10, 11.\n10. Yeˬhawˇbaˬ Moˇseˬ neh mˇ-euˬ jeˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ noeˬ-eu nga?\n10 Yeˬhawˇbaˬ Moˇseˬ-ahˇ nui ma pehˇ dui dui-eu meh. (Dawˬmehˬmehˬ-eu 1:37; 3:26) Aˬ jeˬ miˇ neh nga? Aˬ jeˬ miˇ neh ehˇ naˇ, Moˇseˬ Yeˬhawˇbaˬ neh biꞈ-euˬ nui noeˬ nui duˇ yaw shuiꞈ teu-ahˇ maˬ mˇ caw-eu miˇ neh meh.\n11. Moˇseˬ neh k’aˬ lo-ahˇ juiꞈ-eu teu naˇ, Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ noeˬ leˇ nya-eu nga?\n11 Yeˬhawˇbaˬ nui ma pehˇ-eu teu naˇ, gaˇ kawˆ tiˬ jeˬ paˬ jaˆ-eu miˇ neh k’awꞈ pyeuꞈ nya meh. Meˬliˇbaˬ yaw beh tsahˇ-euˬ k’aˬ lo gaˬlawˇ-ehˇni teu naˇ, yaw g’ahˇ miˇ neh k’a lo teu-ahˇ aˇ naˆ ni juiꞈ k’awꞈ iˇ cuꞈ juiꞈ doˆ nya paˬ lehˇ tiˬ g’aˬ-iˬ maˬ noeˬ-a. Ehˇ k’awꞈ, Meˬliˇbaˬ nyiˬ tsahˇ aˬ yawꞈ tsahˇ naˇ yaw beh tsahˇ nehˬ-ehˇ beu gaˇ dui dui-eu meh. Heu tsahˇ-euˬ k’aˬ loˬ naˇ, myaˬ ni k’aˬ loˬ loˬ nahˬ pyeuꞈ-awˇ, gaˬlawˇ-ehˇni k’aˬ lo naˆ ni maˬ g’ahˇ-a. K’aˬ lo yaw nahˬ teu laꞈ k’oeˇ iˇ cuꞈ yaw awˬ-ehˇ dahˬ leˇ nya-awˇ jaˆ nya-eu meh. Iˇ cuꞈ geuꞈ mawꞈ-eu aˬ suˇ g’aˬ maˬ kaˬ, k’aˬ lo teu-ahˇ tsawˆ byoe naˇ iˇ cuꞈ yoeˇ le-eu meh. Teu miˇ neh, Moˇseˬ k’aˬ lo teu-ahˇ dawˬ biꞈ-awˇ iˇ cuꞈ bi yoeˇ le jeˬ, dawˬ maˬ biꞈ ni juiꞈ-awˇ bi yoeˇ leˇ-eu teu naˇ, Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ-ahˇ iˬ cuꞈ teu-aˬ Yeˬhawˇbaˬ neh zahˬ leˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu jeˬ jahˇ-awˇ bi yoeˇ le-euˬ jeˬ maˬ ngeuˇ nga lehˇ k’awꞈ noeˬ leˇ nya-eu meh. * (Ehˇ lahˬ-ahˇ haw.) Ehˇ k’awꞈ, maˇ diˇ naˇ gaˇ kawˆ teu aˬ joˆ-ehˇ g’eh-eu lehˇ aˬ dui maˬ siˬ nya-a.\nMoˇseˬ, dawˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ puiˬ-euˬ nga?\n12. Yeˬhawˇbaˬ Moˇseˬ hawˇ-eu Aˬloˬ-ahˇ nui ma pehˇ-eu teu naˇ, aˬ jeˬ baˬ da neh paˇ pyeuꞈ nya nga siˬ?\n12 Yeˬhawˇbaˬ Moˇseˬ hawˇ-eu Aˬloˬ-ahˇ nui ma pehˇ dui dui-eu teu naˇ, nyaˆ taꞈ tiˬ kawˆ paˇ jaˆ nya-a siˬ. Moˇseˬ zaˬ lahˇ deuˬ-ahˇ, “naw maꞈ g’aˇ duˬ k’aˬ lo heu siˬ-ahˇ neh ngaˇ (nga maꞈ) iˇ cuꞈ ya bi yoeˇ le ta loˇ” lehˇ ehˇ-eu meh. Moˇseˬ “nga maꞈ” lehˇ ehˇ-eu dawˬ heu naˇ, aˬ yawꞈ hawˇ-eu Aˬloˬ-ahˇ ehˇ-eu k’awꞈ pyeuꞈ nya meh. Aˬ joˆ-ehˇ g’eh k’awꞈ, Moˇseˬ neh jahˇ-euˬ heu naˇ, Yeˬhawˇbaˬ za geuˇ-eu ja ceuˬ-eu jeˬ-ahˇ maˬ biꞈ-eu miˇ neh, yaw zeu maˬ taˬ-eu jeˬ pyeuꞈ meh. Ja ceuˬ 106:32, 33-ahˇ “Tsawˇ haˬ k’oeˇ deuˬ Meˬliˇbaˬ lawˇ gawˆ dawˬ peh, Sahˬpaˬ Miˬyehˇ nui ma pehˇ ni mˇ-awˇ, aˬ yawꞈ maꞈ baˬ da neh Moˇseˬ shaˬ zahˬ naꞈ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ nui ma naˇ dui dui ni aˬ yawꞈ maꞈ jahˇ-awˇ, maˬ shaˇ noeˬ ni dawˬ k’aˆ ngehˬ dzeuˇ-euˬ meh” lehˇ ehˇ taˬ-euˬ meh. * (Ehˇ lahˬ-ahˇ haw.) (Bawˇtsahˬ 27:14) Moˇseˬ Yeˬhawˇbaˬ za geuˇ-eu loꞈ-ehˇ yaw zeu maˬ taˬ-aˬ. Teu miˇ neh Yeˬhawˇbaˬ Moˇseˬ hawˇ-eu Aˬloˬ-ahˇ, “Ngaˬ-euˬ dawˬ-ahˇ naw nyaꞈ puiˬ-euˬ meh” lehˇ ehˇ nehˬ-euˬ meh. (Bawˇtsahˬ 20:24) Heu naˇ, huiˬ dui dui-eu iˬ baˇ pyeuꞈ meh.\n13. Yeˬhawˇbaˬ neh Moˇseˬ-ahˇ daˇ nehˬ-euˬ teu naˇ, tsaˬ meh dawˇ meh lehˇ aˬ dui aˬ jeˬ miˇ neh ehˇ nya-eu nga?\n13 Moˇseˬ hawˇ-eu Aˬloˬ zaˬ lahˇ deuˬ-ahˇ sheuˬ g’eh-eu aˬ yuiꞈ pyeuꞈ-eu miˇ neh, Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ nyaꞈ-ahˇ nui deuˬ-ahˇ naˆ maˬ tseˇ noeˬ tmˬ-eu meh. (Luˇkaꞈ 12:48) Yaw beh tiˬ poˆ Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-euˬ dawˬ-ahˇ puiˬ-eu Iˇsaˬleˬlaˆ tsawˇ haˬ tiˬ shehˆ-ahˇ, aˬ yawꞈ neh Saˇ jaˇ dzaˬ taˬ-euˬ Miˇ k’ahˇ-ahˇ maˬ bi ahˇ leˇ ni daˇ nehˬ-euˬ meh. (Bawˇtsahˬ 14:26-30, 34) Teu miˇ neh, Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-euˬ dawˬ-ahˇ puiˬ-euˬ Moˇseˬ-ahˇ k’awꞈ, Saˇ jaˇ dzaˬ taˬ-euˬ Miˇ k’ahˬ-ahˇ yaw beh-euˬ deuˬ loꞈ-ehˇ maˬ bi ahˇ leˇ ni daˇ nehˬ-euˬ teu naˇ tsaˬ meh dawˇ meh.\nGaˇ kawˆ aˬ jeˬ baˬ da neh pyeuꞈ laˇ\n14, 15. Moˇseˬ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ dawˬ-ahˇ puiˬ-eu teu naˇ, aˬ jeˬ baˬ da neh nga?\n14 Moˇseˬ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ dawˬ-ahˇ puiˬ-eu teu naˇ, aˬ jeˬ baˬ da neh nga? Aˬ dui Ja ceuˬ 106:32, 33-ahˇ tiˬ poˆ paˇ haw ma. “Tsawˇ haˬ k’oeˇ deuˬ Meˬliˇbaˬ lawˇ gawˆ dawˬ peh, Sahˬpaˬ Miˬyehˇ nui ma pehˇ ni mˇ-awˇ, aˬ yawꞈ maꞈ baˬ da neh Moˇseˬ shaˬ zahˬ naꞈ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ nui ma naˇ dui dui ni aˬ yawꞈ maꞈ jahˇ-awˇ, maˬ shaˇ noeˬ ni dawˬ k’aˆ ngehˬ dzeuˇ-euˬ meh.” Maˇ diˇ naˇ, Iˇsaˬleˬlaˆ tsawˇ haˬ deuˬ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ dawˬ-ahˇ puiˬ-euˬ meh. Ehˇ k’awꞈ Moˇseˬ nui pehˇ-ahˇ maˬ g’aˬ leˇ-eu uˬ taꞈ, shaˬ laˇ-eu jeˬ-ahˇ maˬ noeˬ keuˆ ni dawˬ k’aˆ ngehˬ-euˬ meh.\n15 Moˇseˬ aˬ cawˬ-euˬ mˇ jeˬ mˇ kawˆ neh, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ haw tsoˆ taˬ-euˬ jeˬ-ahˇ bi laˆ naˬ-euˬ meh. Yaw beh poˆ Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ, iˇ cuꞈ gaˇ kawˆ toˇ ngeh, Moˇseˬ yaw tsaˬ yaw dawˇ jeˬ mˇ-euˬ meh. (Doˆ-iˇ-eu 7:6) Ehˇ k’awꞈ aˬ yawꞈ puiˬ-eu g’awˬ mya k’oꞈ byahˇ laˇ-euˬ Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ nehˬ-ehˇ ya jawˇ-eu g’aˬ doeˇ doeˇ-awˇ, ya shaˬ-eu miˇ neh k’awꞈ pyehꞈ nya meh. Teu naˇ, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ ciˬ huiˬ ciˬ mahˇ paˬ nga lehˇ shaˇ noeˬ-eu jeˬ maˬ bi shaˇ noeˬ ni, Moˇseˬ aˬ yawꞈ nui ma aˇ naˆ ni pehˇ-eu gaˇ kawˆ-ahˇ tehꞈ-ehˇ bi shaˇ noeˬ-eu meh.\n16. Aˬ dui aˬ jeˬ miˇ neh, Moˇseˬ neh mˇ-euˬ jeˬ-ahˇ ya shaˇ sawˇ-eu nga?\n16 Moˇseˬ loꞈ-ehˇ g’eh-eu saˇ jaˇ ziꞈ-eu ngehˬ dah-eu tsawˇ haˬ k’awꞈ, baˇ iˇ nya-awˇ mˇ bahˬ nya naˇ, aˬ dui-ahˇ k’awꞈ teu loꞈ-ehˇ pyeuꞈ laˇ-eu yaw awˬ meh. Moˇseˬ ui cuiˆ neh maˬ ngeuˇ nmˇ-aˬ, Miˬyehˇ neh Saˇ jaˇ dzaˬ taˬ-euˬ Miˇ k’ahˬ-ahˇ ya uˇ leˇ-eu keuˆ laˇ taˬ-euˬ meh. Teu gaˇ duˇ ni aˬ dui k’awꞈ, miˇ shuiꞈ-ahˇ ya uˇ leˇ-eu keuˆ laˇ taˬ-euˬ meh. (2 Beˬtuˆluˆ 3:13) Aˬ dui aˬ kawˬ-aˬ teu-ahˇ maˬ bi smˇ-iˇ mawꞈ-eu yaw duˬ baw meh. Teu miˇ neh aˬ dui maꞈ miˇ shuiꞈ-ahˇ ya uˇ leˇ-eu g’aˇ duˬ, aˬ myah luꞈ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ ya haw tsoˆ taˬ-awˇ, ehˇ dawˬ ya naˇ haˬ-eu meh. (1 Yoˇhaˬ 2:17) Aˬ dui Moˇseˬ-euˬ yaw lehˬ-ahˇ neh aˬ jeˬ ya dzaw geuꞈ-euˬ nga?\nAˬ cawˬ-euˬ mˇ jeˬ neh aˬ dui-ahˇ taˬ bi laˆ baˇ\n17. Tiˬ g’aˬ paˬ aˬ dui-ahˇ nui ma laˆ pehˇ laˇ naˇ, aˬ dui yawˬ ha-euˬ nui ma-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ g’aˬ leˇ nya-eu nga?\n17 Tiˬ g’aˬ paˬ nawˬ-ahˇ nui ma laˆ pehˇ ngeh, nawˬ-euˬ nui ma-ahˇ g’aˬ leˇ ni leh jeh. Tiˬ poˆ na aˬ dui gaˇ kawˆ aˬ yawꞈ tiˬ hmˬ-ahˇ tehꞈ-ehˇ yaw myaˬ poˆ ya puˬ nya meh. Ehˇ k’awꞈ Jaˇliꞈ-ahˇ, “G’aˬ byehˆ maˬ byehˆ ni yaw muiˬ jeˬ mˇ kaˇ-euˇ. Aˬ dui nui ma maˬ cawˆ naˇ, aˇ yamˬ keuˆ laˇ ngeh ya yehˬ tehꞈ-a” lehˇ ehˇ taˬ-euˬ meh. (Gaˬlaˬtiˆ 6:9; 2 Teˇsaˬloˇni 3:13) Teu miˇ neh, tiˬ jeˬ paˬ maˬ ngeuˇ naˇ tiˬ g’aˬ paˬ aˬ dui-ahˇ nui ma pehˇ laˇ ni yaw myaˬ poˆ jahˇ laˇ naˇ, aˬ dui maˬ ngehˬ mi na-ehˇ shaˇ noeˬ ma loˇ? Nui ma-ahˇ g’aˬ leˇ ma loˇ? (Dawˬdaˬ 10:19; 17:27; Maꞈtehˬ 5:22) Aˬ dui-ahˇ tiˬ g’aˬ na nui ma laˆ pehˇ laˇ ngeh, aˬ dui “Miˬyehˇ yaˇ k’aˬ daˇ luꞈ-uˇ” lehˇ noeˬ nya ni ya dzaw taˬ-eu meh. (Loˇmaˆ 12:17-21-ahˇ gui.) Heu naˇ aˬ jeˬ-ahˇ ehˇ mawꞈ-eu nga? Aˬ dui nui ma pehˇ ngeh to-aˬ, loˬ naˇ Yeˬhawˇbaˬ tiˬ jeˬ paˬ jahˇ meh lehˇ oˇ oꞈ-awˇ dawˬ gaˇ ehˇ mawꞈ-eu meh. Aˬ dui maˬ dawˬ ni laꞈ poˆ mˇ naˇ, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ maˬ g’oe-eu uˬ taꞈ, aˬ yawꞈ-ahˇ yaw zeu maˬ baw-eu lehˇ mˇ mawˇ-eu jeˬ pyeuꞈ meh.\n18. Aˬ dui nui noeˬ nui duˇ-ahˇ mˇ caw-eu gaˇ kawˆ nehˬ-ehˇ taꞈ leˇ-awˇ, aˬ jeˬ noeˬ taˬ paˬ-ehˇ g’eh-eu nga?\n18 Doˆ saˬ saˬ laˇ-euˬ nui noeˬ nui duˇ-ahˇ yaw muiˬ-ehˇ mˇ caw. Yeˬhawˇbaˬ doˆ saˬ saˬ laˇ-euˬ nui noeˬ nui duˇ biꞈ ngeh, aˬ dui saˇ jaˇ ziꞈ-eu laꞈ k’oeˇ mˇ caw ma loˇ? Aˬ dui gaˇ hu neh mˇ dzaw taˬ-euˬ loꞈ-ehˇ tehꞈ-ehˇ mˇ paˬ-ehˇ maˬ g’eh-a, aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-euˬ aˇ maꞈ aˇ muˇ neh biꞈ-euˬ nui noeˬ nui duˇ yaw shuiꞈ-ahˇ yaw kawˇ ma-ehˇ mˇ caw paˬ-ehˇ g’eh-eu meh. (Heˬbyehˇ 13:17) K’oeˇ uˬ taꞈ, aˬ dui ‘Jaˇliꞈ laꞈ k’oeˇ k’aˇ boꞈ taˬ-euˬ loꞈ-ehˇ tehꞈ-ehˇ caw teh-awˇ dehꞈ nya ni’ ya leh jeh-eu meh. (1 Gawˇliˬtu 4:6) Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-euˬ nui noeˬ nui duˇ-ahˇ k’aˇ g’eh nya gaˇ neh mˇ caw ngeh, aˬ yawꞈ-ahˇ haw tsoˆ taˬ gaˇ duˇ-eu meh.\nAˬ cawˬ mˇ lehˬ ngeh Moˇseˬ aˬ jeˬ jahˇ-euˬ nga, teu-ahˇ neh aˬ dui aˬ jeˬ dzaw geuꞈ nya-eu nga? (Aˇ deuˆ 19-ahˇ haw)\n19. Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ cawˬ cawˬ-eu jeˬ-ahˇ, aˬ cawˬ-euˬ yaw lehˬ neh maˬ bi laˆ cawˆ laˇ ni aˬ joˆ-ehˇ jahˇ nya-eu nga?\n19 Yeˬhawˇbaˬ hawˇ-eu nawˇ cawˬ cawˬ-eu jeˬ-ahˇ, aˬ cawˬ-euˬ yaw lehˬ neh taˬ bi laˆ cawˆ. Aˬ dui aˬ myah luꞈ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ haw tsoˆ taˬ naˇ, aˬ dui aˬ yawꞈ nehˬ-ehˇ cawˬ cawˬ-eu jeˬ-ahˇ maˬ laˆ cawˆ-eu uˬ taꞈ, aˬ cawˬ neh mˇ-euˬ jeˬ-ahˇ k’awꞈ nui ma maˬ pehˇ-a. Aˬ dui Moˇseˬ loꞈ-ehˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ aˇ maꞈ aˇ muˇ laꞈ k’oeˇ gaˇ za taˬ-euˬ naˇ ngehˬ-ehˇ dzehˬ, gaˇ kawˆ heu aˇ yeˇ huiˬ dui dui-eu meh. Ka li zaˬ yawˬ g’aˬ na luꞈ, ya buˬ ya law iˇ-eu g’aˇ duˬ, ya leh jeh dui dui-awˇ, aˬ yawꞈ-euˬ ehˇ dawˬ yaw muiˬ-ehˇ ya naˇ haˬ-eu meh. (Piˇliˇpiˆ 2:12) Aˬ dui huiˬ-eu gaˇ ngehˬ-ehˇ za taˬ naˇ ngehˬ-ehˇ dzehˬ, Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ zawˇ-ehˇ noeˬ tmˬ-eu meh. (Luˇkaꞈ 12:48) Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ gaˬ dui dui naˇ, tiˬ jeˬ-iˬ aˬ dui-ahˇ coˬ iˇ ni maˬ jahˇ nya-eu uˬ taꞈ, Miˬyehˇ aˬ dui-ahˇ mˇ mawˇ-eu nui gaˬ-ahˇ tiˬ jeˬ-iˬ maˬ laˆ tsoeˬ nya.—Ja ceuˬ 119:165; Loˇmaˆ 8:37-39.\n20. Aˬ dui aˬ jeˬ jahˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu nga?\n20 Aˬ dui suˬ saˬ-awˇ shaˬ zahˬ tehꞈ-ehˇ jaˆ-eu saˇ ka-ahˇ jawˇ luꞈ-eu miˇ neh, aˬ dui ‘mˬ k’oeˇ taˆ uˆ lahˇ luꞈ-eu’ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ haw tsoꞈ taˬ-eu heu naˇ aˇ yeˇ huiˬ dui dui-eu jeˬ pyeuꞈ-awˇ, aˬ yawꞈ aˬ dui-ahˇ aˬ jeˬ bi jahˇ mawꞈ-eu nga lehˇ siˬ nya-eu g’aˇ duˬ, aˬ dui aˬ myah luꞈ toˆ-ehˇ jahˇ-eu loˬ meh. Aˬ dui aˬ yawꞈ nehˬ-ehˇ cawˬ cawˬ-eu jeˬ-ahˇ, aˬ cawˬ-euˬ mˇ jeˬ mˇ kawˆ neh maˬ ya bi laˆ cawˆ-a. Moˇseˬ-ahˇ pyeuꞈ laˇ-euˬ jeˬ heu naˇ, aˇ yeˇ huiˬ-eu gaˇ kawˆ mehˬ-eu meh. Aˬ dui aˬ cawˬ-euˬ yaw lehˬ-ahˇ tehꞈ-ehˇ yaw k’aˆ-ehˇ haw tsoˆ ngeh to-aˬ, aˬ dui ‘Sahˬpaˬ Miˬyehˇ aˬ dui-ahˇ g’awˬ shaˬ gaˬ nehˬ laꞈ ni, haw tsoˆ taˬ’ paˬ-ehˇ g’eh-eu meh.—Ja ceuˬ 123:1, 2.\n^ Yaw zaˬ 8 Meˬliˇbaˬ nyiˬ tsahˇ aˬ yawꞈ tsahˇ heu naˇ, Leˬpiˇdeˬ nyaˆ taꞈ tiˬ myahˇ naˇ Maˬsaˬ lehˇ kuˇ-eu jawˇ duˬ-euˬ dawˬ peh jaˆ-eu Meˬliˇbaˬ yaw beh tsahˇ nehˬ-ehˇ beu gaˇ-eu meh. Meˬliˇbaˬ teu nyiˬ tsahˇ luꞈ-ahˇ teu loꞈ-ehˇ kuˇ-eu teu naˇ, Iˇsaˬleˬlaˆ tsawˇ haˬ deuˬ teu gaˇ jawˇ ngeh dawˬ g’oꞈ doˆ-eu maˬ ngeuˇ naˇ, toˇ-eu miˇ neh meh.—Miˇ k’ahˬ aˇ baˇ Miˇ shuiꞈ dawˬ paˇ Jaˇliꞈ laꞈ k’oeˇ-euˬ Dzaw lahˬ B3-ahˇ haw.\n^ Yaw zaˬ 11 Jaˇliꞈ gaˇ kawˆ-ahˇ pyehˆ tseˇ-eu nui gahˇ ahˇ-eu tiˬ g’aˬ, Yuˇdaˆ tsawˇ haˬ-euˬ dawˬ daˬ laꞈ k’oeˇ, puiˬ-eu deuˬ gaˇ kawˆ heu zahˬ leˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu jeˬ maˬ ngeuˇ-a, Moˇseˬ k’aˬ lo teu laꞈ k’oeˇ iˇ cuꞈ dahˬ-eu lehˇ siˬ nya dzeuˇ taˬ-euˬ miˇ neh meh lehˇ ehˇ-eu meh. Teu miˇ neh, aˬ yawꞈ maꞈ Moˇseˬ-ahˇ zahˬ leˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu jeˬ tiˬ poˆ paˇ bi jahˇ-eu g’aˇ duˬ, k’aˬ lo yawˬ siˬ yawˬ-ahˇ bi juiꞈ mawꞈ-eu meh. Ehˇ k’awꞈ, gaˇ kawˆ heu jiˇ ni dawˬ daˬ daˬ ka leꞈ-euˬ tehꞈ meh.\n^ Yaw zaˬ 12 1987, Tseˇ siˬ ba la 15-ahˇ doˆ laˇ-euˬ Loꞈ-eu nymˇgoˇ paˇ dmˬ, “Gui-eu deuˬ naˇ haˬ-eu jeˬ” lehˇ ehˇ-eu gaˇ kawˆ-ahˇ haw.\nAˬ dui Miˬyehˇ aˬ dui-ahˇ aˬ jeˬ bi mˇ mawꞈ-eu nga lehˇ yaw muiˬ-ehˇ Jaˇliꞈ-ahˇ pyehˆ tseˇ-awˇ aˬ yawꞈ neh biꞈ laꞈ-euˬ nui noeˬ nui duˇ deuˬ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ-eu laꞈ k’oeˇ mˇ caw ngeh, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ haw tsoˆ taˬ-eu jeˬ pyeuꞈ meh


Dawˬ caˇ 105—“Miˬyehˇ-aˬ g’oeˇ-eu gaˬ-eu jeˬ pyeuꞈ” | Ka li zaˬ-euˬ dawˬ caˇ\nREAD IN Abkhaz Acholi Afrikaans Akha Albanian Altai American Sign Language Amharic Arabic Armenian Aukan Aymara Azerbaijani Azerbaijani (Cyrillic) Baoule Bassa (Cameroon) Batak (Karo) Batak (Simalungun) Batak (Toba) Belize Kriol Biak Bicol Bislama Boulou Bulgarian Cambodian Catalan Cebuano Chichewa Chin (Hakha) Chinese Cantonese (Simplified) Chinese Cantonese (Traditional) Chinese Mandarin (Simplified) Chinese Mandarin (Traditional) Chitonga Chitonga (Malawi) Chitumbuka Chiyao Chokwe Chol Chuvash Cibemba Cinyanja Croatian Damara Dangme Danish Dayak Ngaju Digor Douala Drehu Dutch Edo Efik English Esan Estonian Ewe Faroese Fijian Finnish Fon French Fulfulde (Cameroon) Ga Garifuna Georgian German Gokana Greek Greenlandic Guarani Gun Haitian Creole Herero Hiligaynon Hindi Hiri Motu Hmong (White) Hungarian Iban Ibanag Icelandic Igbo Iloko Indonesian Isoko Italian Japanese Javanese Kabiye Kachin Karen (S'gaw) Kazakh Khana Kikamba Kikaonde Kikongo Kikuyu Kiluba Kimbundu Kinyarwanda Kirghiz Kiribati Kirundi Kisi Kisonge Kongo Korean Kosraean Krio Kurdish Kurmanji (Caucasus) Kwangali Kwanyama Lahu Laotian Latvian Lhukonzo Lingala Lithuanian Lomwe Low German Luganda Lunda Luo Luvale Macedonian Macua Malagasy Malay Malayalam Maltese Mam Mambwe-Lungu Mapudungun Marshallese Mauritian Creole Maya Mazatec (Huautla) Mingrelian Mixe (North Central) Mixtec (Guerrero) Mizo Moore Myanmar Nahuatl (Central) Nahuatl (Guerrero) Nahuatl (Northern Puebla) Ndau Ndebele Ndebele (Zimbabwe) Nepali Ngabere Ngangela Nias Nigerian Pidgin Norwegian Nyaneka Nyungwe Nzema Oromo Ossetian Otetela Palauan Pangasinan Papiamento (Curaçao) Persian Phimbi Pidgin (Cameroon) Pidgin (West Africa) Polish Ponapean Portuguese Portuguese (Portugal) Quechua (Ancash) Quechua (Ayacucho) Quechua (Bolivia) Quechua (Cuzco) Quichua (Chimborazo) Quichua (Imbabura) Quichua (Tena) Rarotongan Romanian Romany (Macedonia) Cyrillic Ronga Runyankore Russian Russian Sign Language Samoan Sangir Sango Saramaccan Sena Sepedi Serbian (Cyrillic) Serbian (Roman) Sesotho (Lesotho) Sesotho (South Africa) Setswana Seychelles Creole Shona Sidama Silozi Sinhala Slovenian Solomon Islands Pidgin Spanish Sranantongo Sunda Swahili Swedish Swedish Sign Language Tagalog Tahitian Tarascan Tatar Telugu Tetun Dili Thai Tigrinya Tiv Tojolabal Tok Pisin Tongan Totonac Tshiluba Tshwa Tsonga Turkish Tuvaluan Twi Tzotzil Ukrainian Umbundu Urhobo Uruund Venda Vietnamese Wallisian Welsh Wolaita Xhosa Yapese Yoruba Zapotec (Isthmus) Zulu\n“Miˬyehˇ-aˬ g’oeˇ-eu gaˬ-eu jeˬ pyeuꞈ”\n(1 Yoˇhaˬ 4:7, 8)\n1. Gaˬ eu jeˬ pyeuꞈ Miˬyehˇ dui-ahˇ kuˇ,\n‘Ngaˬ nehˬ-ehˇ cah ngaˬ-euˬ gaˇ ma-ahˇ gaˬ.’\nMiˬyehˇ hawˇ-eu aˬ cawˬ ahˇ gaˬ naˇ,\nmuiˬ eu jeˬ mˇ mawꞈ laˇ meh.\nHeu maˇ diˇ laꞈ k’aˬ cehˇ ziˇ pyeuꞈ.\nAˬ dui geuꞈ mawꞈ dehꞈ ziˇ meh.\nYeˬsuˇ euˬ nui gaˬ nui saˇ biꞈ.\nAˬ cawˬ ahˇ bi siˬ bi mawˇ.\n2. Tsaˬ eu jeˬ hawˇ Miˬyehˇ-ahˇ gaˬ jeˬ,\nnui gaˬ mˇ mawˇ ni laˆ noeˬ.\nYawꞈ caw ba aˬ dui g’aˬ baˬ ngeh.\nAˬ dui ahˇ yawꞈ baoˬ g’aˬ biꞈ.\nGaˬ eu jeˬ mehˇ juiˇ maˬ juiˇ a,\ng’awˬ shaˬ gaˬ dawˬ tawˆ-ahˇ oˇ coeˇ.\nMehˇ nmˇ deuˬ-ahˇ gaˬ eu jeˬ bi jaˆ,\ngaˬ jeˬ euˬ gaˇ kawˆ ya siˬ.\n3. Nui pehˇ nawˬ laꞈ k’oeˇ taˬ bi jaˆ,\nmaˬ muiˬ jeˬ mˇ gaˇ keuˆ ni.\nMiˬyehˇ-ahˇ jah yawꞈ neh bi sheuˬ g’eh.\nMiˬyehˇ hawˇ-eu aˬ cawˬ ahˇ gaˬ.\nNui gaˬ mˇ mawˇ eu jeˬ mˇ awˬ.\nHeu loꞈ-ehˇ mˇ ni Miˬyehˇ mehˬ.\nMiˬyehˇ loꞈ-ehˇ nahˬ yu ni g’eh jeˬ,\naˬ cawˬ ahˇ aˬ dui mˇ nehˬ.\n(Kuˆ. 12:30, 31; 1 Gawˇ. 12:31–13:8; 1 Yoˇ. 3:23-ahˇ haw.)\n“Miˬyehˇ-aˬ g’oeˇ-eu gaˬ-eu jeˬ pyeuꞈ” (Dawˬ caˇ 105)


Dawˬ caˇ 95—Bya shawˇ laˇ-eu yaw shehꞈ | Ka li zaˬ-euˬ dawˬ caˇ\nREAD IN Acholi Afrikaans Akha Albanian Altai American Sign Language Amharic Arabic Armenian Aukan Aymara Azerbaijani Azerbaijani (Cyrillic) Baoule Bashkir Bassa (Cameroon) Batak (Karo) Batak (Simalungun) Batak (Toba) Belize Kriol Biak Bicol Bislama Boulou Bulgarian Cambodian Catalan Cebuano Chichewa Chin (Hakha) Chinese Cantonese (Simplified) Chinese Cantonese (Traditional) Chinese Mandarin (Simplified) Chinese Mandarin (Traditional) Chitonga Chitonga (Malawi) Chitumbuka Chiyao Chokwe Chol Chuvash Cibemba Cinyanja Croatian Damara Dangme Danish Dayak Ngaju Douala Drehu Dutch Edo Efik English Esan Estonian Ewe Faroese Fijian Finnish Fon French Fulfulde (Cameroon) Ga Georgian German Ghomálá’ Gokana Greek Guarani Gun Haitian Creole Hausa Herero Hiligaynon Hiri Motu Hungarian Iban Icelandic Igbo Iloko Indonesian Isoko Italian Japanese Javanese Kabiye Kachin Karen (S'gaw) Kazakh Khana Kikamba Kikaonde Kikongo Kikuyu Kiluba Kimbundu Kinyarwanda Kirghiz Kiribati Kirundi Kisi Kisonge Kongo Korean Kosraean Krio Kurdish Kurmanji (Caucasus) Kwangali Kwanyama Lahu Laotian Latvian Lhukonzo Lingala Lithuanian Lomwe Luganda Lunda Luo Luvale Macedonian Macua Malagasy Malay Malayalam Maltese Mam Mambwe-Lungu Mapudungun Marshallese Mauritian Creole Maya Mazatec (Huautla) Mingrelian Mixe (North Central) Mixtec (Guerrero) Mizo Moore Myanmar Nahuatl (Central) Nahuatl (Guerrero) Nahuatl (Huasteca) Nahuatl (Northern Puebla) Ndau Ndebele Ndebele (Zimbabwe) Nepali Ngabere Ngangela Nias Nigerian Pidgin Norwegian Nyaneka Nyungwe Nzema Oromo Ossetian Otetela Palauan Pangasinan Papiamento (Curaçao) Persian Pidgin (Cameroon) Pidgin (West Africa) Polish Ponapean Portuguese Portuguese (Portugal) Quechua (Ancash) Quechua (Ayacucho) Quechua (Bolivia) Quechua (Cuzco) Quichua (Chimborazo) Quichua (Imbabura) Quichua (Pastaza) Quichua (Tena) Rarotongan Romanian Ronga Runyankore Russian Samoan Sangir Sango Saramaccan Sena Sepedi Serbian (Cyrillic) Serbian (Roman) Sesotho (Lesotho) Sesotho (South Africa) Setswana Seychelles Creole Shona Shuar Sidama Silozi Sinhala Slovenian Solomon Islands Pidgin Spanish Sranantongo Sunda Swahili Swedish Swedish Sign Language Tagalog Tahitian Tarascan Tatar Telugu Tetun Dili Thai Tigrinya Tiv Tojolabal Tok Pisin Totonac Tshiluba Tshwa Tsonga Turkish Tuvaluan Twi Ukrainian Umbundu Urhobo Uruund Venda Vietnamese Wallisian Wayuunaiki Welsh Wolaita Xhosa Yapese Yemba Yoruba Zapotec (Isthmus) Zulu\nBya shawˇ laˇ-eu yaw shehꞈ\n1. Gaˇ hu ngehˬ dah deuˬ Meˬsiˇya-ahˇ siˬ duˬ mawꞈ.\nShaˬ eu tsawˇ haˬ euˬ noeˬ tmˬ duˬ pyeuꞈ.\nMiˬyehˇ yaw sahˇ neh Ka li gaˇ kawˆ pah mehˬ.\nGaˇ ma shaˇ dahˇ nehˬ dui buˬ iˇ ni.\nAˇ yamˬ teu keuˆ laˇ Meˬsiˇya uˆ lahˇ shaw.\nSiˬ laˇ eu saˇ kiˇ bya cehˆ jaˆ.\nGaˇ kawˆ heu ya siˬ muiˬ dui dui mˬ taˆ g’aˬ\nk’ehˇ deuˬ k’awꞈ gaˇ kawˆ heu-ahˇ siˬ mawꞈ meh.\nAˬ dui euˬ gaˇ ma mawˇ duˬ laˇ shaw.\nAˬ dui nah loˆ yaw shehꞈ ahˇ cah.\nMiˬyehˇ pah mehˬ jeˬ-ahˇ dui haw tsoˆ taˬ.\nAˬ dui kuiˇ toꞈ Miˬyehˇ sheuˬ g’eh.\n2. Yeˬsuˇ saˇ jaˇ ziꞈ zaˬ k’aˆ ahˇ tseˇ doˆ awˇ,\nyamˬ law tsaˬ eu dzaˇ aˬ yawꞈ bi dzaˬ.\nAˇ yamˬ myahˇ laˇ ngeh tsaˬ yaw shehꞈ bya shawˇ laˇ.\nGaˇ kahˇ jiˇ dahˇ awˇ laꞈ k’aˬ cehˇ laˇ.\nAˬ dui cah gaˇ ma bya shawˇ laˇ kuiˇ toꞈ ziꞈ.\nNah g’ahˇ yaw shehꞈ ahˇ dui cah luꞈ.\nTsaˬ jeˬ yaw shehꞈ biꞈ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ maˇ maˇ ni\nguiˬ lahˬ huiˬ aˬ yawꞈ euˬ gaˇ ma-ahˇ cah.\n(Maˆ. 8:22; 1 Gawˇ. 2:10; 1 Beˬ. 1:12-ahˇ haw.)\nBya shawˇ laˇ-eu yaw shehꞈ (Dawˬ caˇ 95)


Yeˬhawˇbaˬ jawˇ paw aˬ suˇ g’aˬ jawˇ?—Doˆ-iˇ-eu 32:26 | Dzaw ngeh zmˬ-eu dmˬ\n“Naw maꞈ-euˬ Miˬyehˇ pyeuꞈ-eu Sahˬpaˬ Miˬyehˇ-euˬ ehˇ dawˬ naˇ haˬ geuꞈ-awˇ, aˬ yawꞈ-ahˇ tehꞈ-ehˇ uˬ duˬ tahˬ-awˬ. Aˬ yawꞈ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ.”—Dawˬmehˬmehˬ-eu 10:20.\nDawˬ caˇ: 28, 32\nGaˬiˇnaˆ hawˇ-eu Sawˇlaˬmoˬ, Yeˬhawˇbaˬ nui k’ahˇ shiˇ-eu jeˬ aˬ jeˬ miˇ neh maˬ paˇ za-eu nga?\nMoˇseˬ hawˇ-eu Aˬloˬ Yeˬhawˇbaˬ jawˇ paw pyawˬ-eu lehˇ aˬ joˆ-ehˇ mˇ mawˇ-euˬ nga?\nYeˬhawˇbaˬ-euˬ g’awˬ shaˬ gaˬ-eu jeˬ hawˇ-eu iˬ baˇ pyehˬ-eu jeˬ, aˬ dui-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ caw ba-eu nga?\n1, 2. (a) Yeˬhawˇbaˬ jawˇ paw jawˇ-eu, aˬ jeˬ miˇ neh nui gahˇ ahˇ-eu jeˬ pyeuꞈ nga? (b) Heu kawˆ laꞈ k’oeˇ aˬ dui aˬ jeˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ ja sawˇ-eu nga?\nYeˬhawˇbaˬ-euˬ dawˬ peh jawˇ-eu heu naˇ, nui gahˇ ahˇ-eu jeˬ pyeuꞈ meh. Aˬ jeˬ miˇ neh ehˇ naˇ, aˬ yawꞈ loꞈ-ehˇ baoˬ maˬ ehˇ, nui gahˇ maˬ ehˇ, nui gaˬ maˬ ehˇ ahˇ-eu tiˬ g’aˬ-iˬ maˬ paˇ jawˇ-eu miˇ neh meh. Teu miˇ neh, aˬ dui aˬ myah luꞈ aˬ yawꞈ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ mawꞈ-awˇ aˬ yawꞈ jawˇ paw jawˇ mawꞈ-eu ma. (Ja ceuˬ 96:4-6) Ehˇ k’awꞈ, Miˬyehˇ-ahˇ uˬ duˬ tahˬ haw-euˬ tiˬ g’aˬ na, teu loꞈ-ehˇ maˬ mˇ nya ni pyeuꞈ iˇ-euˬ meh.\n2 Heu kawˆ laꞈ k’oeˇ, Yeˬhawˇbaˬ jawˇ paw jawˇ ma lehˇ ehˇ k’awꞈ, Yeˬhawˇbaˬ bye-eu jeˬ-ahˇ mˇ-eu tsawˇ haˬ tiˬ g’aˬ na-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ ja sawˇ ma. Aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ neh ya dzaw geuꞈ-euˬ jeˬ heu naˇ, aˬ dui-ahˇ aˬ myah luꞈ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ nya ni caw ba nehˬ-eu meh.\nYeˬhawˇbaˬ aˬ dui-euˬ nui ma-ahˇ pyehˆ tseˇ\n3. Yeˬhawˇbaˬ Gaˬiˇnaˆ-ahˇ aˬ jeˬ miˇ neh leh jeh-awˇ caw ba-eu nga? Yeˬhawˇbaˬ aˬ jeˬ ehˇ nehˬ-euˬ nga?\n3 Gaˬiˇnaˆ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ shaˇ noeˬ haw sheˇ. Aˬ yawꞈ maˇ diˇ miˬ yehˇ maˬ ngeuˇ-eu deuˬ-ahˇ uˬ duˬ tahˬ-eu maˬ ngeuˇ k’awꞈ, Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-euˬ uˬ duˬ tahˬ-eu jeˬ-ahˇ maˬ ha geuꞈ-a. Aˬ jeˬ miˇ neh nga? Teu naˇ, Yeˬhawˇbaˬ Gaˬiˇnaˆ nui ma laꞈ k’oeˇ-euˬ maˬ muiˬ-eu nui noeˬ-ahˇ haw mawˇ-euˬ miˇ neh meh. (1 Yoˇhaˬ 3:12) Yeˬhawˇbaˬ Gaˬiˇnaˆ-ahˇ “Nawˇ dawˇ coe ni mˇ law nmˇ-aˬ, laˬ k’aˬ ya cehˇ tehꞈ-a. Ehˇ k’awꞈ, nawˇ yaw tsaˬ yaw dawˇ dawˇ-ehˇ maˬ mˇ-euˬ miˇ neh, nawˬ-euˬ nymˇ g’oˆ k’ehˬ-ahˇ iˬ baˇ keuˆ le luꞈ meh. Iˬ baˇ k’oeˇ nawˬ-ahˇ uˆ lahˇ mawꞈ-eu meh. Iˬ baˇ-ahˇ g’aˬ leˇ ni nawˇ leh jeh-awˬ” lehˇ saˇ tiˇ biꞈ-euˬ meh. (Aˇdahˬbeh-eu 4:6, 7) Yeˬhawˇbaˬ Gaˬiˇnaˆ noeˬ paˇ-awˇ aˬ yawꞈ jawˇ paw jawˇ laˇ naˇ, aˬ yawꞈ jiˇ Gaˬiˇnaˆ paw jawˇ-eu lehˇ maˇ jawˆ ni mˇ mawˇ nehˬ-euˬ meh.\n4. Gaˬiˇnaˆ Yeˬhawˇbaˬ jawˇ paw jawˇ-eu aˬ kawˬ-aˬ jaˆ ngeh, aˬ yawꞈ aˬ jeˬ paˇ jahˇ-euˬ nga?\n4 Gaˬiˇnaˆ aˬ yawꞈ-euˬ nui noeˬ laˆ paˇ naˇ, Yeˬhawˇbaˬ Gaˬiˇnaˆ-euˬ uˬ duˬ tahˬ-eu jeˬ-ahˇ tiˬ poˆ paˇ ha geuꞈ-eu meh. Ehˇ k’awꞈ, Gaˬiˇnaˆ Miˬyehˇ ehˇ dawˬ maˬ naˇ haˬ ni, maˬ muiˬ-eu nui noeˬ hawˇ-eu yawˬ ha g’aˇ duˬ tehꞈ-ehˇ shaˇ noeˬ-eu nui k’ahˇ-euˬ mehˬ nah caw teh g’eh-awˇ, yaw haiˬ jeˬ mˇ-euˬ meh. (Yaˬkoˆ 1:14, 15) Gaˬiˇnaˆ yaw nyiˇ ngeh, aˬ yawꞈ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ puiˬ-eu lehˇ maˬ noeˬ haw-euˬ paˬ. Ehˇ k’awꞈ, aˬ yawꞈ Miˬyehˇ saˇ tiˇ biꞈ-eu dawˬ-ahˇ maˬ naˇ haˬ-eu uˬ taꞈ, Miˬyehˇ-ahˇ puiˬ-awˇ, aˬ yawꞈ-euˬ aˬ nyiˇ-ahˇ sehꞈ gaˇ keuˆ-euˬ meh.\n5. Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ maˬ paˇ bi ya leˇ-eu, aˬ joˆ-ehˇ g’eh-eu nui noeˬ nga?\n5 Gaˬiˇnaˆ-ahˇ duˇ ni nymˬ-mˇ iˬ nah Ka li zaˬ tiˬ deuˬ na, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ uˬ duˬ tahˬ luꞈ ma lehˇ ehˇ k’awꞈ, maˇ diˇ naˇ aˬ yawꞈ maꞈ Yeˬhawˇbaˬ bye-eu jeˬ-ahˇ mˇ luꞈ-eu meh. (Yuˇdaˆ 11) Teu deuˬ naˇ, Miˬyehˇ gaˇ mˇ-eu leh jeh-eu, bawˬ dzaˬ gaˇ aˬ myah luꞈ iˇ-eu k’awꞈ pyeuꞈ nya meh. Ehˇ k’awꞈ, aˬ yawꞈ maꞈ k’aˬ miˬ sheu-eu gaˇ kawˆ-ahˇ shaˇ noeˬ-eu, nui k’ahˇ huiˬ-eu, aˬ cawˬ-ahˇ bye-eu k’awꞈ pyeuꞈ nya meh. (1 Yoˇhaˬ 2:15-17; 3:15) Teu loꞈ-ehˇ g’eh-eu nui noeˬ teu meh, uˬ duˬ duˬ leˇ ngeh bi mˇ bahˬ-eu. Aˬ cawˬ deuˬ aˬ dui aˬ jeˬ noeˬ-awˇ aˬ jeˬ mˇ luꞈ-eu lehˇ maˬ siˬ nya k’awꞈ, Yeˬhawˇbaˬ siˬ nya-awˇ, aˬ dui aˬ yawꞈ jawˇ paw maˇ diˇ jawˇ luꞈ-eu maˬ jawˇ luꞈ-eu lehˇ jiˇ siˬ nya-eu meh.—Yeˬlaˬmiˇ 17:9, 10-ahˇ gui.\n6. Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-euˬ maˬ muiˬ-eu nui k’ahˇ deuˬ-ahˇ g’aˬ leˇ ni aˬ joˆ-ehˇ caw ba nehˬ-eu nga?\n6 Aˬ dui mˇ lehˬ-euˬ k’awꞈ Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ noeˬ tmˬ-eu jeˬ maˬ jiˇ-aˬ siˬ. Aˬ dui gaˇ ma yaw lehˬ kahˇ-ahˇ cah g’eh luꞈ naˇ, Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ “Ngaˇ jawˇ gaˇ g’oꞈ k’oꞈ laˇ-awˬ. Ngaˇ naw maꞈ jawˇ paw ciˬ pyawˇ nehˬ ma” lehˇ ehˇ-eu meh. (Maˬlaˬkiˇ 3:7) Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui yawˬ ha-euˬ g’aˬ baˬ-eu jeˬ nehˬ-ehˇ ya deuˆ ceh ceh luꞈ meh lehˇ siˬ nya-awˇ, aˬ yawꞈ jawˇ paw bi jawˇ mawꞈ-eu uˬ taꞈ, maˬ muiˬ-eu jeˬ maˬ mˇ ni bi byehˇ mawꞈ-eu meh. (Iˇsaˬyaˇ 55:7) Aˬ dui toˆ-ehˇ jahˇ naˇ, Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-euˬ maˬ muiˬ-eu nui k’ahˇ deuˬ-ahˇ deuˆ g’aˬ nya ni caw ba nehˬ ma lehˇ saˇ jaˇ dzaˬ-eu meh.—Aˇdahˬbeh-eu 4:7.\nYawˬ haˇ yawˬ ha tsawˇ gahˇ taˬ gahˇ\n7. Sawˇlaˬmoˬ Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ cawˬ cawˬ-eu jeˬ aˬ joˆ-ehˇ cawˆ iˇ-euˬ nga?\n7 Sawˇlaˬmoˬ yaw nyiˇ ngeh, Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ cawˬ cawˬ-eu jeˬ zawˇ-ehˇ muiˬ-eu meh. Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-ahˇ bi gahˇ dui dui-awˇ, Yeˬluˇsaˬlehˬ meuˬ-ahˇ zawˇ-ehˇ muiˬ-eu uˬ duˬ tahˬ nymˇ tsoˆ-eu aˇ yeˇ huiˬ dui dui gaˇ biꞈ nehˬ-euˬ meh. Ehˇ k’awꞈ myahˇ laˇ ngeh, Sawˇlaˬmoˬ Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ cawˬ cawˬ-eu jeˬ maˬ paˇ muiˬ ni pyeuꞈ iˇ-euˬ meh. (1 Sahˬpaˬ 3:12; 11:1, 2) Miˬyehˇ-euˬ Zahˇ dawˬ-ahˇ, “Sahˬ paˬ geuꞈ-eu g’aˬ miˬ zaˬ g’awˬ mya g’aˬ maˬ ya sheuˬ-a. Aˬ jeˬ miˇ neh ehˇ naˇ, k’oeˇ loꞈ-ehˇ mˇ naˇ, Sahˬpaˬ Miˬyehˇ-ahˇ aˬ yawꞈ g’awˬ-iˇ tehꞈ-a” lehˇ ehˇ taˬ-euˬ meh. (Dawˬmehˬmehˬ-eu 17:17) Sawˇlaˬmoˬ zahˇ dawˬ heu-ahˇ maˬ naˇ haˬ ni miˬ zaˬ 700 g’aˬ hawˇ-eu maˬ nyiˇ 300 g’aˬ jawˇ-eu meh. (1 Sahˬpaˬ 11:3) Aˬ yawꞈ-euˬ miˬ zaˬ g’awˬ mya g’aˬ aˬ cawˬ-euˬ tsawˇ jeuˬ pyeuꞈ-awˇ, maˇ diˇ miˬ yehˇ maˬ ngeuˇ-eu deuˬ-ahˇ uˬ duˬ tahˬ-eu meh. Teu miˇ neh, Sawˇlaˬmoˬ aˬ cawˬ-euˬ tsawˇ jeuˬ nehˬ-ehˇ taˬ yuˇ lehˇ ehˇ taˬ-euˬ zahˇ dawˬ-ahˇ jiˇ maˬ naˇ haˬ-euˬ jeˬ pyeuꞈ meh.—Dawˬmehˬmehˬ-eu 7:3, 4.\n8. Sawˇlaˬmoˬ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ mˇ bahˬ-euˬ nga?\n8 Sawˇlaˬmoˬ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ zahˇ dawˬ-ahˇ tiˬ poˆ cuiˆ cuiˆ-ehˇ maˬ gaˬ ni pyeuꞈ iˇ-awˇ, haiˬ dui dui-eu jeˬ mˇ laˇ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ Aˬsaˇtaˬteˬ miˬ yehˇ hawˇ-eu, Sheˬmoˇshaˆ miˬ yehˇ-euˬ lawˇ duˬ tsoˆ-awˇ, aˬ yawꞈ-euˬ miˬ zaˬ deuˬ nehˬ-ehˇ miˬ yehˇ teu deuˬ-ahˇ uˬ duˬ tahˬ-eu meh. Aˬ yawꞈ Yeˬluˇsaˬlehˬ meuˬ-euˬ mehˬ shi jaˆ-eu aˬ yawꞈ neh Yeˬhawˇbaˬ-euˬ muiˬ-eu uˬ duˬ tahˬ nymˇ tsoˆ-euˬ gawˬ jawˬ-ahˇ, lawˇ duˬ jiˇ paˇ tsoˆ-euˬ meh. (1 Sahˬpaˬ 11:5-8; 2 Sahˬpaˬ 23:13) Sawˇlaˬmoˬ aˬ yawꞈ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ uˬ duˬ tahˬ nymˇ laꞈ k’oeˇ, k’aˇ lawˇ nehˬ-euˬ k’oeˇ keuˆ ni-aˬ, Miˬyehˇ aˬ yawꞈ neh mˇ-euˬ maˬ muiˬ-eu jeˬ dawˬ tawˆ luꞈ-ahˇ yaw lehˬ maˬ yuˇ-eu paˬ lehˇ, yawˬ haˇ yawˬ ha tsawˇ gahˇ gahˇ-eu meh.\n9. Sawˇlaˬmoˬ Miˬyehˇ-euˬ ehˇ dawˬ-ahˇ maˬ naˇ haˬ ngeh aˬ jeˬ pyeuꞈ laˇ-euˬ nga?\n9 Yeˬhawˇbaˬ yaw haiˬ mˇ-eu jeˬ-ahˇ tiˬ jawˇ-iˬ yehˬ bawˬ sehˇ luꞈ-ehˇ maˬ haw dzeuˇ-a. Jaˇliꞈ-ahˇ “Sahˬpaˬ Miˬyehˇ-euˬ ehˇ dawˬ-ahˇ Sawˇlaˬmoˬ maˬ naˇ haˬ geuꞈ-eu miˇ neh, aˬ yawꞈ-ahˇ Sahˬpaˬ Miˬyehˇ nui ma pehˇ-eu meh” lehˇ ehˇ taˬ-euˬ meh. Miˬyehˇ aˬ yawꞈ-ahˇ leh jeh-awˇ caw ba-eu meh. Yeˬhawˇbaˬ “Sawˇlaˬmoˬ jawˇ gaˇ nyiˬ poˆ oe-awˇ, aˬ cawˬ tsawˇ jeuˬ-euˬ miˬ yehˇ deuˬ-ahˇ uˬ duˬ maˬ ya tahˬ-eu g’aˇ duˬ dawˬ biꞈ-euˬ k’awꞈ, Sahˬpaˬ Miˬyehˇ-euˬ ehˇ dawˬ-ahˇ Sawˇlaˬmoˬ maˬ naˇ haˬ geuꞈ-eu miˇ neh,” Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-ahˇ maˬ paˇ ha geuꞈ-euˬ uˬ taꞈ, g’aˬ jiˇ maˬ paˇ biꞈ-euˬ meh. Teu miˇ neh, Yeˬhawˇbaˬ Sawˇlaˬmoˬ-euˬ oeˬ paˬ oeˬ ma deuˬ-ahˇ Iˇsaˬleˬlaˆ-euˬ sahˬ paˬ maˬ paˇ ya geuꞈ ni, g’awˬ mya yaˇ k’oꞈ shaˬ zahˬ tehꞈ-ehˇ jaˆ-euˬ meh.—1 Sahˬpaˬ 11:9-13.\n10. Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ cawˬ cawˬ-eu jeˬ-ahˇ laˆ cawˆ laˇ nya-eu aˬ jeˬ nga?\n10 Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-euˬ zahˇ-ahˇ maˬ siˬ nya-eu deuˬ nehˬ-ehˇ maˬ ehˇ, yaw zeu maˬ baw-eu deuˬ nehˬ-ehˇ maˬ ehˇ cawˬ cawˬ naˇ, aˬ yawꞈ maꞈ aˬ dui-euˬ nui noeˬ-ahˇ uˆ lahˇ nya-awˇ, aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ cawˬ cawˬ-eu jeˬ-ahˇ k’awꞈ laˆ cawˆ laˇ nya-eu meh. Cawˬ teu deuˬ naˇ, aˇ muˇ laꞈ k’oeˇ-euˬ Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ yaw k’aˆ-ehˇ maˬ g’oeˇ-eu deuˬ k’awꞈ pyeuꞈ nya-awˇ, Miˬyehˇ-euˬ gaˇ maˬ mˇ-eu yuiꞈ nyiˇ deuˬ hawˇ-eu nymˇ kaˬ taꞈ-eu deuˬ maˬ ehˇ, gaˇ mˇ duˬ-ahˇ-euˬ cawˬ deuˬ hawˇ-eu, sahˬ boꞈ dzaw cawˬ deuˬ jiˇ pyeuꞈ nya meh. Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-euˬ zahˇ-ahˇ maˬ mˇ caw-eu tsawˇ haˬ deuˬ nehˬ-ehˇ aˬ yamˬ zmˬ naˇ, aˬ yawꞈ maꞈ aˬ dui-ahˇ uˆ lahˇ laˇ nya-awˇ, aˬ dui Miˬyehˇ nehˬ-ehˇ cawˬ cawˬ-eu jeˬ-ahˇ laˆ cawˆ laˇ nya-eu meh.\nNawˬ neh cawˬ cawˬ-eu deuˬ, nawˇ Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ cawˬ cawˬ-eu jeˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ deuˬ-eu nga? (Aˇ deuˆ 11-ahˇ haw)\n11. Aˬ dui cawˬ yaw muiˬ tseˇ nya ni caw ba nehˬ-eu aˬ jeˬ nga?\n11 1 Gawˇliˬtu 15:33-ahˇ gui. Tsawˇ haˬ zaˬ deuˬ myaˬ tiˬ paˆ muiˬ-eu seu dzeuꞈ ahˇ-awˇ, Miˬyehˇ-ahˇ uˬ duˬ maˬ tahˬ-eu deuˬ aˬ myah luꞈ yaw haiˬ jeˬ tehꞈ-ehˇ mˇ-eu lehˇ maˬ ngeuˇ-a. Nawˇ jiˇ toˆ-ehˇ g’eh-eu tiˬ g’aˬ na-ahˇ siˬ nya-eu paˬ. Ehˇ k’awꞈ teu naˇ nawˬ-euˬ muiˬ-eu cawˬ pyeuꞈ nya meh lehˇ ehˇ mawꞈ-eu nga laˬ? Aˬ yawꞈ maꞈ Yeˬhawˇbaˬ naw nyaꞈ-euˬ cawˬ cawˬ-eu jeˬ-ahˇ aˇ naˆ ni gaˇ dahˇ tsoeˬ-eu nga? Aˬ yawꞈ maꞈ nawˬ-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ g’oeˇ dzehˬ laˇ ni caw ba nehˬ ngaˇ laˬ? Aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ g’aˇ duˬ aˇ yeˇ huiˬ dzehˬ-eu jeˬ naˇ aˬ jeˬ nga? Aˬ yawꞈ maꞈ aˬ jeˬ-euˬ gaˇ kawˆ tehꞈ-ehˇ ja-eu nga? Aˬ yawꞈ maꞈ moeˬ tsoeˬ yaw shuiꞈ-euˬ gaˇ kawˆ, pyuˇ shuiˇ gaˇ kawˆ, naˬ gaˬ-euˬ gaˇ kawˆ, kahˬpyuˇteuˬ-euˬ gaˇ kawˆ, tehˇbaˬ-lehˬ-euˬ gaˇ kawˆ, gaˇ kawˆ heu deuˬ tehꞈ-ehˇ ja-eu nga laˬ? Aˬ yawꞈ maꞈ aˬ cawˬ-ahˇ ja bu-eu nga laˬ? Aˬ yaw maꞈ maˬ muiˬ-eu dawˬ deuˬ ngehˬ niˇ g’a gaˇ ya leˇ nga laˬ? Yeˬsuˇ “K’aˬ meh-aˬ, nui ma laꞈ k’oeˇ tiˬ byah ni shaˇ dawˆ taˬ-euˬ jeˬ ngehˬ doˆ laꞈ-eu meh” lehˇ saˇ tiˇ biꞈ-eu meh. (Maꞈtehˬ 12:34) Teu miˇ neh nawˇ, nymˬ-mˇ nawˬ nehˬ-ehˇ cawˬ cawˬ luꞈ-eu deuˬ, Yeˬhawˇbaˬ naw nyaꞈ-euˬ cawˬ cawˬ-eu jeˬ-ahˇ laˆ cawˆ laˇ luꞈ nya lehˇ ya siˬ-euˬ naˇ, nawˇ tiˬ jeˬ paˬ jahˇ-eu tsaˬ laˇ taˬ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ maꞈ nehˬ-ehˇ aˇ yamˬ aˇ dzehˬ-ehˇ dzeuˇ ni taˬ zmˬ, loˬ naˇ aˬ yawꞈ maꞈ nehˬ-ehˇ maˬ paˇ cawˬ taꞈ ni k’awꞈ ya g’eh meh.—Dawˬdaˬ 13:20.\nYeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ, aˬ yawꞈ-ahˇ saˇ jaˇ bi ziꞈ mawꞈ\n12. (a) Yeˬhawˇbaˬ, Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ-ahˇ Iˇjiˇtuˆ miˇ k’ahˬ-ahˇ neh sheuˬ doˆ laꞈ g’aˬ ngeh, aˬ jeˬ ehˇ nehˬ-eu nga? (b) Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ-eu gaˇ kawˆ nehˬ-ehˇ taꞈ leˇ-awˇ, dawˬ k’oꞈ aˬ joˆ-ehˇ biꞈ nehˬ-euˬ nga?\n12 Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ neh, Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ-ahˇ Iˇjiˇtuˆ miˇ k’ahˬ-ahˇ neh sheuˬ doˆ laꞈ-euˬ k’oeˇ sawˇ miˇ tsa, aˬ yaw maꞈ-ahˇ pyeuꞈ laˇ-euˬ jeˬ-ahˇ neh, g’awˬ mya jeˬ dzaw geuꞈ nya-a siˬ. Zaˬ lahˇ deuˬ Siˇnaˆ gawˬ jawˬ-euˬ mehˬ shi uiˬ laˇ taˬ-euˬ ngeh, Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawˇ yawꞈ, zahˬ leˇ paˬ-ehˇ pah byaˬ-euˬ meh. Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ zahˬ leˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu mˬ dmˇ hawˇ-eu mˬ myawꞈ myawꞈ gaˇ maˬ ehˇ, uˬ k’oeˬ hawˇ-eu daˇ heh baw-eu loꞈ-ehˇ k’aˆ-eu teˇ saˇ maˬ ehˇ ya gaˬ ya mawˇ-euˬ meh. (Doˆ-iˇ-eu 19:16-19) K’oeˇ naˇ, aˬ yawꞈ maꞈ, Yeˬhawˇbaˬ “Ngaˇ-aˬ, naw maꞈ-euˬ Miˬyehˇ, Sahˬpaˬ Miˬyehˇ pyeuꞈ-awˇ, myaˆ naˆ-eu Miˬyehˇ tiˬ g’aˬ pyeuꞈ-eu ma” lehˇ ehˇ gaˇ jiˇ ya gaˬ-euˬ meh. Miˬyehˇ aˬ yawꞈ-euˬ zahˇ dawˬ-ahˇ gaˬ-awˇ, naˇ haˬ geuꞈ-eu deuˬ-ahˇ ehˇ taˬ-euˬ loꞈ-ehˇ bi jaˆ ma lehˇ saˇ jaˇ dzaˬ nehˬ-euˬ meh. (Doˆ-iˇ-eu 20:1-6-ahˇ gui.) Yeˬhawˇbaˬ Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ aˬ yawꞈ jawˇ paw jawˇ naˇ, aˬ yawꞈ jiˇ aˬ yawꞈ maꞈ jawˇ paw jawˇ ma lehˇ maˇ jawˆ ni bi siˬ-euˬ meh. Nawˇ teu ngeh yamˬ-ahˇ Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ nehˬ-ehˇ ya jawˇ-awˇ, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ teˇ saˇ-ahˇ ya gaˬ law nmˇ-aˬ, nawˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ g’eh laˇ nya? Nawˇ k’awꞈ Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ loꞈ-ehˇ “Sahˬpaˬ Miˬyehˇ neh k’aˇ ehˇ taˬ-euˬ yawˬ jeˬ na luꞈ nga maꞈ mˇ ma” lehˇ ehˇ-eu paˬ. (Doˆ-iˇ-eu 24:3) Ehˇ k’awꞈ gaˇ kawˆ teu pyeuꞈ laˇ-euˬ tiˬ k’ehˬ naˇ, Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ-euˬ saˇ jaˇ ziꞈ-eu jeˬ, lawˬ haw gaˇ ya daˬ-euˬ meh. Teu naˇ aˬ jeˬ nga?\n13. Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ-euˬ saˇ jaˇ ziꞈ-eu jeˬ, aˬ joˆ-ehˇ lawˬ haw gaˇ ya daˬ-euˬ nga?\n13 Iˇsaˬleˬlaˆ tsawˇ haˬ deuˬ, teu ngeh yamˬ-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ baoˬ yaw shehꞈ-ahˇ ya mawˇ ngeh guˆ-eu meh. Teu miˇ neh Moˇseˬ aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ dah zaˇ Siˇnaˆ gawˬ jawˬ-ahˇ daˆ leˇ-awˇ Miˬyehˇ nehˬ-ehˇ ngehˬ cawˬ leˇ-euˬ meh. (Doˆ-iˇ-eu 20:18-21) Moˇseˬ g’awˬ myahˇ ni ga leˇ-euˬ miˇ neh, Iˇsaˬleˬlaˇ tsawˇ haˬ deuˬ, nymˬ-mˇ aˬ yawꞈ maꞈ sheuˬ g’eh-eu g’aˬ maˬ baw ni, bawˇ tsahˬ bawˇ dahˇ-ahˇ ya shaˬ luꞈ nya lehˇ noeˬ leˇ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ maꞈ tsawˇ haˬ zaˬ pyeuꞈ-eu sheuˬ g’eh-eu aˬ yuiꞈ Moˇseˬ-ahˇ aˇ dzehˬ-ehˇ noeˬ tmˬ-eu miˇ neh, k’ahˬ lahˇ dui dui-eu meh. Teu miˇ neh aˬ yawꞈ maꞈ Aˬloˬ-ahˇ “Aˬ dui maꞈ-ahˇ Iˇjiˇtuˆ miˇ k’ahˬ laꞈ k’oeˇ neh sheuˬ doˆ nehˬ laꞈ-euˬ Moˇseˬ heu g’aˬ-ahˇ aˬ jeˬ g’eh-euˬ lehˇ maˬ paˇ ehˇ nya ngaˇ. Teu miˇ neh, aˬ dui maꞈ-ahˇ bi sheuˬ g’eh-eu g’aˇ duˬ, miˬ yehˇ tiˬ g’aˬ aˬ dui tehˆ kaˇ-euˇ” lehˇ ehˇ nehˬ-euˬ meh.—Doˆ-iˇ-eu 32:1, 2.\n14. Iˬsaˬleˬlaˆ deuˬ aˬ joˆ-ehˇ noeˬ-eu nga? Aˬ yawꞈ maꞈ neh mˇ-euˬ jeˬ-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ aˬ joˆ-ehˇ noeˬ-eu nga?\n14 Maˇ diˇ naˇ Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ tahˬ pahˬ aˬ ma mawˇ kawˇ-ahˇ uˬ duˬ tahˬ-eu heu naˇ, yaw bahˬ jeˬ pyeuꞈ meh lehˇ siˬ nya-eu meh. (Doˆ-iˇ-eu 20:3-5) Ehˇ k’awꞈ aˬ yawꞈ maꞈ, ja buiˬ ni shuiˇ mawˇ neˇ mawˇ kawˇ-ahˇ uˬ duˬ tahˬ shaw-euˬ meh. Aˬ yawꞈ maꞈ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ ehˇ dawˬ-ahˇ maˬ naˇ haˬ k’awꞈ, aˬ yawꞈ maꞈ Yeˬhawˇbaˬ jawˇ paw jawˇ luꞈ ma lehˇ noeˬ-awˇ, Aˬloˬ ngehˬ-ehˇ dzehˬ, shuiˇ mawˇ neˇ mawˇ kawˇ-ahˇ uˬ duˬ tahˬ-eu heu naˇ, “Sahˬpaˬ Miˬyehˇ-ahˇ taˬ huiˬ taˬ mahˇ-eu bawˬ-iˬ g’eh”-eu lehˇ sawˇ-eu meh. Yeˬhawˇbaˬ aˬ joˆ-ehˇ jahˇ-eu nga? Aˬ yawꞈ Moˇseˬ-ahˇ zaˬ lahˇ deuˬ-ahˇ “iˬ baˇ mˇ-awˇ ngaˬ-ahˇ puiˬ luꞈ meh” lehˇ bi ehˇ nehˬ iˇ-awˇ, “Ngaˬ neh aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ bi cah-euˬ gaˇ ma-ahˇ aˬ yawꞈ maꞈ byehˇ dzeh g’aˬ-euˬ meh” lehˇ bi ehˇ nehˬ iˇ-euˬ meh. Yeˬhawˇbaˬ Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ-ahˇ tsawˇ jeuˬ jeuˬ lah ni laˆ cawˆ jiˇ ma lehˇ noeˬ gaˇ keuˆ ni nui ma pehˇ-eu meh.—Doˆ-iˇ-eu 32:5-10.\n15, 16. Moˇseˬ hawˇ-eu Aˬloˬ Yeˬhawˇbaˬ jawˇ paw maˇ diˇ jawˇ-eu lehˇ aˬ joˆ-ehˇ mˇ mawˇ-euˬ nga? (Dahˬ beh-eu baˇ-ahˇ haw.)\n15 Ehˇ k’awꞈ, Yeˬhawˇbaˬ g’awˬ shaˬ gaˬ-eu Miˬyehˇ pyeuꞈ-eu miˇ neh, tsawˇ jeuˬ teu jeuˬ-ahˇ maˬ paˇ laˆ cawˆ ma lehˇ noeˬ tsehˆ-euˬ uˬ taꞈ, toˆ-ehˇ jahˇ ngeh to-aˬ, aˬ yawˬ maꞈ-ahˇ aˬ yawꞈ jawˇ paw jawˇ-eu laˬ maˬ jawˇ-eu laˬ lehˇ tseˇ-eu aˬ kawˬ-aˬ biꞈ nehˬ-euˬ meh. (Doˆ-iˇ-eu 32:14) Moˇseˬ zaˬ lahˇ deuˬ shuiˇ mawˇ neˇ mawˇ kawˇ mehˬ shi uiˇ uiˇ-ehˇ, dawˬ caˇ caˇ-ehˇ, gaˇ nyeh nyeh luꞈ gaˇ ya mawˇ ngeh, aˬ yawꞈ tahˬ pahˬ aˬ ma mawˇ kawˇ teu hmˬ-ahˇ nmˆ cehꞈ ni jahˇ nehˬ-euˬ meh. Teu ngeh Moˇseˬ aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ “Sahˬpaˬ Miˬyehˇ jawˇ paw pyawˬ-eu tsawˇ haˬ yawˬ g’aˬ na luꞈ heu gaˇ laˇ-awˬ lehˇ guˇ-euˬ meh. K’oeˇ ngeh, Leˬbiˇ tsawˇ haˬ dawˬ tawˆ luꞈ aˬ yawꞈ jawˇ gaˇ uiˬ laˇ jiˇ-euˬ meh.” —Doˆ-iˇ-eu 32:17-20, 26.\n16 Aˬloˬ shuiˇ mawˇ neˇ mawˇ kawˇ aˬ yawꞈ neh tehˆ-euˬ k’awꞈ, aˬ yawꞈ hawˇ-eu Leˬbiˇ tsawˇ haˬ deuˬ noeˬ poˆ-awˇ, Yeˬhawˇbaˬ jawˇ paw jawˇ-eu lehˇ tseˇ-euˬ meh. Saˇ jaˇ ziꞈ-eu tsawˇ haˬ heu deuˬ naˇ, yaw bahˬ deuˬ jawˇ paw maˬ jawˇ-eu lehˇ maˇ jawˆ ni yawˬ g’aˬ na luꞈ-ahˇ mˇ mawˇ nehˬ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ maꞈ neh teu loꞈ-ehˇ tseˇ-euˬ teu naˇ gahˇ dui dui-eu jeˬ pyeuꞈ meh. Aˬ jeˬ miˇ neh ehˇ naˇ, teu ngeh nah mawˇ neˇ mawˇ kawˇ-ahˇ uˬ duˬ tahˬ-eu deuˬ g’awˬ mya g’aˬ ya shiˇ-eu miˇ neh meh. Yeˬhawˇbaˬ jawˇ paw jawˇ-eu deuˬ ya buˬ iˇ-euˬ uˬ taꞈ, Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ guiˬ lahˬ biꞈ ma lehˇ saˇ jaˇ dzaˬ-eu meh.—Doˆ-iˇ-eu 32:27-29.\n17. Aˬ dui Pawˇluˆ neh mawˇ neˇ mawˇ kawˇ-euˬ gaˇ kawˆ boꞈ taˬ-euˬ gaˇ neh, aˬ jeˬ ya siˬ nya-euˬ nga?\n17 Aˬ dui gaˇ kawˆ heu-ahˇ neh aˬ jeˬ ya siˬ-euˬ nga? Kuiˇ laꞈ Pawˇluˆ ehˇ-eu, “Gaˇ kawˆ k’oeˇ deuˬ aˬ yawꞈ maꞈ k’oeˇ taˆ keuˆ le-euˬ k’oeˇ-aˬ . . . aˬ dui k’awꞈ dzaw geuꞈ-awˇ” neh, “tahˬ pahˬ aˬ ma mawˇ kawˇ-ahˇ” uˬ duˬ tahˬ-eu tsawˇ haˬ maˬ ya pyeuꞈ ni bi yahˇ-eu g’aˇ duˬ meh. Pawˇluˆ ehˇ-eu Jaˇliꞈ boꞈ taˬ-euˬ heu naˇ, “bi yahˇ-eu g’aˇ duˬ boꞈ ka leꞈ-euˬ meh. Aˬ jeˬ miˇ neh ehˇ naˇ, aˬ dui-euˬ ziˇ heu ziˇ-ahˇ miˇ tsaˬ heu aˇ saˬ saˬ-eu aˇ yamˬ peh le taˬ-euˬ meh. Ziꞈ dah ni yawꞈ luꞈ ma lehˇ noeˬ-eu tsawˇ haˬ aˬ geu g’aˬ maˬ kaˬ, maˬ ya coˬ-iˇ ni yahˇ-eu tsaˬ tehꞈ-a.” (1 Gawˇliˬtu 10:6, 7, 11, 12) Pawˇluˆ ehˇ-eu loꞈ-ehˇ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ uˬ duˬ tahˬ-eu tsawˇ haˬ k’awꞈ yaw haiˬ jeˬ mˇ nya-awˇ, aˬ yawꞈ maꞈ Yeˬhawˇbaˬ tiˬ jeˬ maˬ ehˇ laˇ-a lehˇ k’awꞈ noeˬ nya meh. Ehˇ k’awꞈ tsawˇ haˬ zaˬ tiˬ g’aˬ Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ cawˬ pyeuꞈ mawꞈ-awˇ, aˬ yawꞈ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ mawꞈ miˇ-a lehˇ tehꞈ-ehˇ ehˇ-awˇ neh tehꞈ-ehˇ Miˬyehˇ aˬ yawꞈ-ahˇ nui k’ahˇ shiˇ-eu maˬ ngeuˇ-a. —1 Gawˇliˬtu 10:1-5.\n18. Aˬ jeˬ nga, Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ kaˬ iˇ ni jahˇ-eu? K’oeˇ naˇ aˬ jeˬ pyeuꞈ laˇ-eu nga?\n18 Moˇseˬ Siˇnaˆ gawˬ jawˬ-ahˇ neh maˬ zaꞈ ka le ngeh, Iˇsaˬleˬlaˆ tsawˇ haˬ deuˬ noeˬ shaˬ k’ahˬ lahˇ laˇ taˬ-euˬ meh. Teu gaˇ duˇ ni aˇ saˬ saˬ-eu aˇ nah aˬ dui neh noeˬ taˬ-euˬ yamˬ-ahˇ maˬ oe ngeh, aˬ dui k’awꞈ shaˬ zahˬ dawꞈ laˇ nya-awˇ, Yeˬhawˇbaˬ neh mehˬ hu paw-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ saˇ jaˇ dzaˬ taˬ-euˬ jeˬ muiˬ dui dui-awˇ pyeuꞈ laˇ-eu yaw duˬ baw k’awꞈ, g’awˬ myahˇ ni ca ngaˇ siˬ lehˇ noeˬ laˇ-awˇ, Miˬyehˇ geuꞈ mawꞈ-eu jeˬ-ahˇ maˬ ngeuˇ-eu, yawˬ ha geuꞈ mawꞈ-eu jeˬ-ahˇ nui ma ahˇ laˇ nya-eu meh. Aˬ dui maˬ yahˇ naˇ, Miˬyehˇ nehˬ-ehˇ gaˇ mahˇ kaˬ iˇ-awˇ, maˬ noeˬ-euˬ jeˬ-ahˇ mˇ laˇ nya-eu meh.\n19. Aˬ dui aˬ myah luꞈ aˬ jeˬ ya noeˬ taˬ-eu nga? Aˬ jeˬ miˇ neh?\n19 Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ aˬ yawꞈ-ahˇ nui ma g’awˇ mawˇ dawˬ tawˆ luꞈ ehˇ dawˬ bi naˇ haˬ mawꞈ-awˇ, aˬ yawꞈ-ahˇ tehꞈ-ehˇ uˬ duˬ bi tahˬ mawꞈ-eu meh. (Doˆ-iˇ-eu 20:5) Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ aˬ jeˬ miˇ neh toˆ-ehˇ bi jahˇ mawꞈ-eu nga? Aˬ yawꞈ aˬ dui-ahˇ gaˬ-eu miˇ neh meh. Aˬ dui aˬ yawꞈ geuꞈ mawꞈ-eu jeˬ-ahˇ mˇ naˇ, aˬ dui-ahˇ shaˬ laˇ-eu Saˬdaˬ geuꞈ mawꞈ-eu jeˬ-ahˇ maˬ paˇ mˇ meh. Pawˇluˆ “Sahˬpaˬ Yeˬsuˇ [Yeˬhawˇbaˬ, MS]-euˬ k’mˬ maˬ hawˇ-eu nehꞈ-euˬ k’mˬ maˬ heu nyiˬ jeˬ luꞈ-ahˇ naw maꞈ maˬ dawˇ nya-a. Sahˬpaˬ Yeˬsuˇ [Yeˬhawˇbaˬ MS]-euˬ hawˬ jeh hawˇ-eu nehꞈ-euˬ hawˬ jeh heu nyiˬ jeˬ luꞈ-ahˇ naw maꞈ maˬ dzaˬ nya-a” lehˇ boꞈ taˬ-euˬ meh.—1 Gawˇliˬtu 10:21.\nYeˬhawˇbaˬ-euˬ dawˬ peh jawˇ\n20. Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui mˇ bahˬ ngeh k’awꞈ aˬ joˆ-ehˇ caw ba-eu nga?\n20 Gaˬiˇnaˆ, Sawˇlaˬmoˬ, Iˇsaˬleˬlaˆ, heu deuˬ noeˬ poˆ-awˇ dehꞈ paˇ-eu aˬ kawˬ-aˬ za-euˬ meh. (G’aˬk’ehˇ 3:19) Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ maꞈ neh tiˬ poˆ tehꞈ-ehˇ mˇ lehˬ-euˬ gaˇ, ja buiˬ ni byehˇ dzeh-eu maˬ ngeuˇ-eu lehˇ, Aˬloˬ-ahˇ iˬ baˇ pyehˬ nehˬ-euˬ gaˇ shaˇ noeˬ haw ngeh siˬ laˇ-eu meh. Nymˬ-mˇ iˬ nah, Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ aˬ yawꞈ bye-eu jeˬ-ahˇ maˬ bi mˇ ni bi yahˇ-eu g’aˇ duˬ nui gaˬ laꞈ k’oeˇ neh saˇ tiˇ biꞈ taˬ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ aˬ dui-ahˇ Jaˇliꞈ hawˇ-eu aˇ maꞈ aˇ muˇ-euˬ paˇ dmˬ deuˬ biꞈ taꞈ-euˬ uˬ taꞈ, aˬ dui-ahˇ aˬ myah luꞈ saˇ tiˇ biꞈ-eu Ka li zaˬ mehˇ nmˇ deuˬ jiˇ biꞈ taˬ-euˬ meh. Aˬ dui Miˬyehˇ-euˬ saˇ tiˇ dawˬ-ahˇ naˇ haˬ naˇ, aˬ yawꞈ aˬ dui-ahˇ g’awˬ shaˬ gaˬ-eu yaw duˬ baw meh lehˇ aˬ dui ehˇ peuˬ ma.\n21. Aˬ dui yawˬ ha-euˬ saˇ jaˇ ziꞈ-eu jeˬ-ahˇ lawˬ haw laˇ gaˇ ya daˬ ngeh, aˬ dui aˬ jeˬ ya jahˇ-eu nga?\n21 Yeˬhawˇbaˬ-euˬ huiˬ-eu g’awˬ shaˬ gaˬ-eu jeˬ, aˇ pyaˇ daˬ taˬ-euˬ jeˬ jaˆ meh. (2 Gawˇliˬtu 6:1) G’awˬ shaˬ gaˬ-eu jeˬ heu naˇ, aˬ dui-ahˇ “shiˬ shaˬ jiˇ-euˬ nui noeˬ nui loˆ-ahˇ byehˇ dzeh-eu g’aˇ duˬ maˬ ehˇ, miˇ tsaˬ heu k’oeˇ taˆ dehꞈ ngeh yawˬ ha-euˬ nui ma-ahˇ g’aˬ leˇ” ni maˬ ehˇ caw ba nehˬ-eu meh. (Tiˇtuˆ 2:11-14-ahˇ gui.) Nymˬ-mˇ saˇ ka-ahˇ aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ-eu jeˬ-ahˇ lawˬ haw laˇ-eu gaˇ kawˆ yaw myaˬ jeˬ jaˆ-eu meh. Teu miˇ neh aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ jawˇ paw jawˇ-eu g’aˇ duˬ leh jeh luꞈ-uˇ. “Sahˬpaˬ Miˬyehˇ-euˬ ehˇ dawˬ naˇ haˬ geuꞈ-awˇ, aˬ yawꞈ-ahˇ tehꞈ-ehˇ uˬ duˬ tahˬ-awˬ.” K’oeˇ naˇ, “Aˬ yawꞈ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ-awˇ,” gaˇ kawˆ heu-ahˇ noeˬ taˬ luꞈ-uˇ.—Dawˬmehˬmehˬ-eu 10:20.\nYeˬhawˇbaˬ paw jawˇ: Tsawˇ haˬ zaˬ yawˬ g’aˬ na luꞈ, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ g’aˬ biꞈ de laˬ, Saˬdaˬ-ahˇ g’aˬ biꞈ de laˬ lehˇ ya tseˇ-eu meh. Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ gaˬ-awˇ aˬ yawꞈ-euˬ zahˇ dawˇ-ahˇ naˇ haˬ-eu heu neh, aˬ yawꞈ-euˬ jawˇ paw jawˇ nya meh. K’oeˇ naˇ, aˬ dui Saˬdaˬ-ahˇ ya bye-awˇ, aˬ yawꞈ-euˬ nui noeˬ-ahˇ jiˇ laꞈ maˬ ya daˬ-a


Dawˬ caˇ 12—Huiˬ-eu Miˬyehˇ Yeˬhawˇbaˬ | Ka li zaˬ-euˬ dawˬ caˇ\nREAD IN Abkhaz Acholi Afrikaans Akha Albanian Altai American Sign Language Amharic Arabic Armenian Aukan Aymara Azerbaijani Azerbaijani (Cyrillic) Baoule Bassa (Cameroon) Batak (Karo) Batak (Simalungun) Batak (Toba) Belize Kriol Biak Bicol Bislama Boulou Bulgarian Cambodian Catalan Cebuano Chichewa Chin (Hakha) Chinese Cantonese (Simplified) Chinese Cantonese (Traditional) Chinese Mandarin (Simplified) Chinese Mandarin (Traditional) Chitonga Chitonga (Malawi) Chitumbuka Chiyao Chokwe Chol Chopi Chuvash Cibemba Cinyanja Croatian Damara Dangme Danish Dayak Ngaju Digor Douala Drehu Dutch Edo Efik English Esan Estonian Ewe Faroese Fijian Finnish Fon French Fulfulde (Cameroon) Ga Garifuna Georgian German Gokana Greek Guarani Gun Haitian Creole Hausa Herero Hiligaynon Hindi Hiri Motu Hungarian Iban Ibinda Icelandic Igbo Iloko Indonesian Isoko Italian Japanese Javanese Kabiye Kachin Karen (S'gaw) Kazakh Khana Kikamba Kikaonde Kikongo Kikuyu Kiluba Kimbundu Kinyarwanda Kirghiz Kiribati Kirundi Kisi Kisonge Kongo Korean Kosraean Krio Kurdish Kurmanji (Caucasus) Kwangali Kwanyama Lahu Laotian Latvian Lhukonzo Lingala Lithuanian Lomwe Low German Luganda Lunda Luo Luvale Macedonian Macua Malagasy Malay Malayalam Maltese Mam Mambwe-Lungu Mapudungun Marshallese Mauritian Creole Maya Mazatec (Huautla) Medumba Mingrelian Mixe (North Central) Mixtec (Guerrero) Moore Myanmar Nahuatl (Central) Nahuatl (Guerrero) Nahuatl (Huasteca) Nahuatl (Northern Puebla) Ndau Ndebele Ndebele (Zimbabwe) Nepali Ngabere Ngangela Ngiemboon Nias Nigerian Pidgin Norwegian Nyaneka Nyungwe Nzema Oromo Ossetian Otetela Palauan Pangasinan Papiamento (Curaçao) Persian Pidgin (Cameroon) Pidgin (West Africa) Polish Ponapean Portuguese Portuguese (Portugal) Quechua (Ancash) Quechua (Ayacucho) Quechua (Bolivia) Quechua (Cuzco) Quichua (Chimborazo) Quichua (Imbabura) Quichua (Pastaza) Quichua (Tena) Rarotongan Romanian Ronga Runyankore Russian Russian Sign Language Samoan Sangir Sango Saramaccan Sena Sepedi Serbian (Cyrillic) Serbian (Roman) Sesotho (Lesotho) Sesotho (South Africa) Setswana Seychelles Creole Shona Sidama Silozi Sinhala Slovenian Solomon Islands Pidgin Spanish Sranantongo Sunda Swahili Swedish Swedish Sign Language Tagalog Tahitian Tarascan Tatar Telugu Tetun Dili Thai Tigrinya Tiv Tojolabal Tok Pisin Totonac Tshiluba Tshwa Tsonga Turkish Tuvaluan Twi Ukrainian Umbundu Urhobo Uruund Venda Vietnamese Wallisian Welsh Wolaita Xhosa Yapese Yoruba Zapotec (Isthmus) Zulu\nDawˬ caˇ 12\nHuiˬ-eu Miˬyehˇ Yeˬhawˇbaˬ\n(Doˆiˇ-eu 34:6, 7)\n1. Yeˬhawˇbaˬ Miˬyehˇ ciˬ huiˬ ciˬ mahˇ jeˬ\nnawˇ tiˬ g’aˬ tehꞈ-ehˇ za geuˇ meh.\nNawˬ euˬ gaˇ ma tsaˬ jeˬ pyeuꞈ.\nMiˬyehˇ baoˬ ahˇ loꞈ-ehˇ nui gaˬ nui gahˇ byah.\nAˬ myah luꞈ Miˬyehˇ pyeuꞈ meh.\n2. Aˬda g’awˬ shaˬ gaˬ nga maꞈ ahˇ mawˇ laˇ.\nNgehˬ g’eh meh miˇ tsaˬ pyeuꞈ k’awꞈ.\nGuiˬ lahˬ shaˇ ngeh nawˇ naˇ haˬ.\nNga maꞈ ahˇ bo saˆ mehˬ nehˬ sheuˬ g’eh nehˬ.\nAˬ myah luꞈ caw ba nehˬ meh.\n3. Miˇ hawˇ mˬ k’oeˇ taˆ nawˬ ahˇ ja ceuˬ luꞈ.\nNga maꞈ euˬ tiˬ ziˇ nawˬ ahˇ\nteˇ saˇ yaw k’aˆ k’aˆ-ehˇ ja ceuˬ.\nYeˬhawˇbaˬ Miˬyehˇ ja ceuˬ jeˬ za geuˇ.\nJa ceuˬ gaˇ ha geuꞈ nehˬ laꞈ.\n(Mehˬ. 32:4; Dawˬ. 16:12; Tehˬ. 6:10; Pahˬ. 4:11-ahˇ haw.)\nHuiˬ-eu Miˬyehˇ Yeˬhawˇbaˬ (Dawˬ caˇ 12)


Dawˬ caˇ 106—G’oeˬ-eu gaˬ-eu jeˬ ka dehꞈ | Ka li zaˬ-euˬ dawˬ caˇ\nREAD IN Acholi Afrikaans Akha Albanian Altai American Sign Language Amharic Arabic Armenian Aukan Aymara Azerbaijani Azerbaijani (Cyrillic) Baoule Bashkir Bassa (Cameroon) Batak (Karo) Batak (Simalungun) Batak (Toba) Belize Kriol Biak Bicol Bislama Boulou Bulgarian Cambodian Catalan Cebuano Chichewa Chin (Hakha) Chinese Cantonese (Simplified) Chinese Cantonese (Traditional) Chinese Mandarin (Simplified) Chinese Mandarin (Traditional) Chitonga Chitonga (Malawi) Chitumbuka Chiyao Chokwe Chol Chuvash Cibemba Cinyanja Croatian Damara Dangme Danish Dayak Ngaju Douala Drehu Dutch Edo Efik English Esan Estonian Ewe Faroese Fijian Finnish Fon French Fulfulde (Cameroon) Ga Georgian German Ghomálá’ Gokana Greek Guarani Gun Haitian Creole Herero Hiligaynon Hindi Hiri Motu Hungarian Iban Ibanag Icelandic Igbo Iloko Indonesian Isoko Italian Japanese Javanese Kabiye Kabuverdianu Kachin Karen (S'gaw) Kazakh Khana Kikamba Kikaonde Kikongo Kikuyu Kiluba Kimbundu Kinyarwanda Kirghiz Kiribati Kirundi Kisi Kisonge Kongo Korean Kosraean Krio Kurdish Kurmanji (Caucasus) Kwangali Kwanyama Lahu Laotian Latvian Lhukonzo Lingala Lithuanian Lomwe Luganda Lunda Luo Luvale Macedonian Macua Malagasy Malay Malayalam Maltese Mam Mambwe-Lungu Mapudungun Marshallese Mauritian Creole Maya Mazatec (Huautla) Mingrelian Mixe (North Central) Mixtec (Guerrero) Mizo Moore Myanmar Nahuatl (Central) Nahuatl (Guerrero) Nahuatl (Northern Puebla) Ndau Ndebele Ndebele (Zimbabwe) Nepali Ngabere Ngangela Ngiemboon Nias Nigerian Pidgin Norwegian Nyaneka Nyungwe Nzema Oromo Ossetian Otetela Palauan Pangasinan Papiamento (Curaçao) Persian Phimbi Pidgin (Cameroon) Pidgin (West Africa) Polish Ponapean Portuguese Portuguese (Portugal) Quechua (Ancash) Quechua (Ayacucho) Quechua (Bolivia) Quechua (Cuzco) Quiche Quichua (Chimborazo) Quichua (Imbabura) Rarotongan Romanian Ronga Runyankore Russian Russian Sign Language Samoan Sangir Sango Saramaccan Sena Sepedi Serbian (Cyrillic) Serbian (Roman) Sesotho (Lesotho) Sesotho (South Africa) Setswana Seychelles Creole Shona Sidama Silozi Sinhala Slovenian Solomon Islands Pidgin Spanish Sranantongo Sunda Swahili Swedish Tagalog Tahitian Tarascan Tatar Telugu Tetun Dili Thai Tigrinya Tiv Tojolabal Tok Pisin Tongan Totonac Tshiluba Tshwa Tsonga Turkish Tuvaluan Twi Tzotzil Ukrainian Umbundu Urhobo Uruund Venda Vietnamese Wallisian Wayuunaiki Welsh Wolaita Xhosa Yapese Yoruba Zapotec (Isthmus) Zulu\nG’oeˬ-eu gaˬ-eu jeˬ ka dehꞈ\n(1 Gawˇliˬtu 13:1-8)\n1. Taˬ aw laꞈ k’oeˇ Miˬyehˇ ahˇ shaˇ ju.\nAˬ yawꞈ aˇ g’ehˇ dawˬ tawˆ ahˇ dzaw geuꞈ.\nDawˬ tawˆ laꞈ k’oeˇ neh k’aˇ huiˬ dzehˬ jeˬ,\nyaw sahˇ ahˇ neh doˆ laˇ nui gaˬ pyeuꞈ.\nAˬ dui nui k’aˬ nui gahˇ ahˇ k’awꞈ ni,\ngaˬ jeˬ maˬ ahˇ naˇ gaˇ dahˇ maˬ tsoeˬ.\nAˬ dui ngehˬ eu mˇ eu jeˬ heu neh,\ng’oeˇ gaˬ jeˬ bi mˇ nehˬ laꞈ lehˇ shaˇ.\n2. Gaˬ eu jeˬ ahˇ naˇ muiˬ jeˬ mˇ mawꞈ.\nYawˬ ha g’aˇ duˬ tehꞈ-ehˇ maˬ shaˇ noeˬ a.\nGaˬ eu jeˬ aˬ nui pehˇ maˬ bi ahˇ.\nYeˬsuˇ mehˬ loꞈ-ehˇ mehˇ nmˇ-ahˇ iˬ baˇ pyehˬ.\nMaˬ muiˬ yaw haiˬ oˇ dzeuˇ ni caw ba.\nHuiˬ eu shaˬ zahˬ-ahˇ kamˬ coeˇ ni caw ba.\nNui gaˬ lawˬ haw laˇ jeˬ-ahˇ bi g’aˬ leˇ.\nAˬ myah luꞈ jaˆ g’eh gaˬ eu jeˬ heu.\n(Yoˇ. 21:17; 1 Gawˇ. 13:13; Gaˬ. 6:2-ahˇ haw.)\nG’oeˬ-eu gaˬ-eu jeˬ ka dehꞈ (Dawˬ caˇ 106)


Dawˬ caˇ 9—Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-euˬ Sahˬpaˬ pyeuꞈ! | Ka li zaˬ-euˬ dawˬ caˇ\nREAD IN Acholi Afrikaans Akha Albanian Altai American Sign Language Amharic Arabic Armenian Aukan Aymara Azerbaijani Azerbaijani (Cyrillic) Baoule Bassa (Cameroon) Batak (Karo) Batak (Simalungun) Batak (Toba) Belize Kriol Biak Bicol Bislama Boulou Bulgarian Cambodian Catalan Cebuano Chichewa Chin (Hakha) Chinese Cantonese (Simplified) Chinese Cantonese (Traditional) Chinese Mandarin (Simplified) Chinese Mandarin (Traditional) Chitonga Chitonga (Malawi) Chitumbuka Chiyao Chokwe Chol Chopi Chuvash Cibemba Cinyanja Croatian Damara Dangme Danish Dayak Ngaju Douala Drehu Dutch Edo Efik English Estonian Ewe Faroese Fijian Finnish Fon French Fulfulde (Cameroon) Ga Georgian German Gokana Greek Greenlandic Guarani Gun Haitian Creole Hausa Herero Hiligaynon Hindi Hiri Motu Hmong (White) Hungarian Iban Ibinda Icelandic Igbo Iloko Indonesian Isoko Italian Japanese Javanese Kabiye Kachin Karen (S'gaw) Kazakh Khana Kikamba Kikaonde Kikongo Kikuyu Kiluba Kimbundu Kinyarwanda Kirghiz Kiribati Kirundi Kisi Kisonge Kongo Korean Kosraean Krio Kurdish Kurmanji (Caucasus) Kwangali Kwanyama Lahu Laotian Latvian Lhukonzo Lingala Lithuanian Lomwe Low German Luganda Lunda Luo Luvale Macedonian Macua Malagasy Malay Malayalam Maltese Mam Mambwe-Lungu Mapudungun Marshallese Mauritian Creole Maya Mazatec (Huautla) Medumba Mingrelian Mixe (North Central) Mixtec (Guerrero) Mizo Moore Myanmar Nahuatl (Central) Nahuatl (Guerrero) Nahuatl (Huasteca) Nahuatl (Northern Puebla) Ndau Ndebele Ndebele (Zimbabwe) Nepali Ngabere Ngangela Ngiemboon Nias Nigerian Pidgin Norwegian Nyaneka Nyungwe Nzema Oromo Ossetian Otetela Palauan Pangasinan Papiamento (Curaçao) Persian Pidgin (Cameroon) Pidgin (West Africa) Polish Ponapean Portuguese Portuguese (Portugal) Quechua (Ancash) Quechua (Ayacucho) Quechua (Bolivia) Quechua (Cuzco) Quichua (Chimborazo) Quichua (Imbabura) Rarotongan Romanian Ronga Runyankore Russian Samoan Sangir Sango Saramaccan Sena Sepedi Serbian (Cyrillic) Serbian (Roman) Sesotho (Lesotho) Sesotho (South Africa) Setswana Seychelles Creole Shona Sidama Silozi Sinhala Slovenian Solomon Islands Pidgin Spanish Sranantongo Sunda Swahili Swedish Tagalog Tahitian Tarascan Tatar Telugu Tetun Dili Thai Tigrinya Tiv Tojolabal Tok Pisin Totonac Tshiluba Tshwa Tsonga Turkish Tuvaluan Twi Tzotzil Ukrainian Umbundu Urhobo Uruund Venda Vietnamese Wallisian Wolaita Xhosa Yapese Yoruba Zulu\nDawˬ caˇ 9\nYeˬhawˇbaˬ aˬ dui-euˬ Sahˬpaˬ pyeuꞈ\n(Ja ceuˬ 97:1)\n1. Ja ceuˬ laꞈ k’aˬ tiˬ cehˇ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ.\nMˬ k’oeˇ taˆ aˬ yawꞈ euˬ tsaˬ jeˬ ahˇ ya mawˇ.\nLaꞈ k’aˬ tiˬ cehˇ caˇ awˇ ja ceuˬ ma Miˬyehˇ ahˇ.\nYawꞈ neh mˇ euˬ gaˇ deuˬ ahˇ ngehˬ keuˆ.\nLaꞈ k’aˬ cehˇ nui saˇ oꞈ mˬ miˇ tsaˬ dawˬ tawˆ luꞈ.\nYeˬhawˇbaˬ aˬ dui Sahˬpaˬ pyeuꞈ shaw.\nYeˬhawˇbaˬ dui Sahˬpaˬ pyeuꞈ laˇ miˇ.\n2. Tsaꞈ gaˬ tsawˇ haˬ ahˇ Miˬyehˇ yaw shehꞈ.\nYeˬhawˇbaˬ aˬ dui ahˇ ka k’oꞈ Miˬyehˇ pyeuꞈ.\nYeˬhawˇbaˬ ciˬ huiˬ gaˇ geuˇ eu Sahˬpaˬ pyeuꞈ meh.\nYawꞈ mehˬ shi dui yawˬ g’aˬ na awˆ byaˆ.\n3. Miˬyehˇ tsaˬ jeˬ uˆ lahˇ dahˬ beh shaw.\nNuiˇ mahˬ ahˇ yawꞈ Zaˬmaˇ tseˇ awˇ bi nuiˇ taˬ.\nYa awˆ byaˆ ya shaꞈ dawˇ miˇ tsaˬ euˬ miˬ yehˇ deuˬ.\nYeˬhawˇbaˬ tehꞈ-ehˇ ja ceuˬ jeˬ za geuˇ.\n(1 Laˬ. 16:9; Ceuˬ. 68:20; 97:6, 7-ahˇ haw.)\nYeˬhawˇbaˬ aˬ dui-euˬ Sahˬpaˬ pyeuꞈ! (Dawˬ caˇ 9)


“Taˬ guˆ. Ngaˇ naw maꞈ-euˬ Miˬyehˇ pyeuꞈ ma.”—Iˇsaˬyaˇ 41:10 | Dzaw-eu Loꞈ-eu nymˇgoˇ\nLoꞈ-eu nymˇgoˇ (Dzaw ngeh zmˬ-eu dmˬ) | Tiˬ siˬ ba la 2019\nREAD IN Acholi Afrikaans Aja Akha Albanian Altai Alur American Sign Language Amharic Amis Angolan Sign Language Arabic Argentinean Sign Language Armenian Aukan Australian Sign Language Aymara Azerbaijani Azerbaijani (Cyrillic) Baoule Bashkir Bassa (Cameroon) Batak (Karo) Batak (Simalungun) Batak (Toba) Belize Kriol Bengali Biak Bicol Bislama Bolivian Sign Language Boulou Brazilian Sign Language British Sign Language Bulgarian Cakchiquel (Western) Cambodian Catalan Cebuano Changana (Mozambique) Chavacano Chichewa Chilean Sign Language Chin (Hakha) Chinese Cantonese (Traditional) Chinese Mandarin (Simplified) Chinese Mandarin (Traditional) Chinese Sign Language Chitonga Chitonga (Malawi) Chitonga (Zimbabwe) Chitumbuka Chiyao Chokwe Chol Chopi Chuabo Chuukese Chuvash Cibemba Cinyanja Colombian Sign Language Costa Rican Sign Language Croatian Cuban Sign Language Czech Czech Sign Language Damara Dangme Danish Dayak Ngaju Digor Douala Drehu Dutch Ecuadorian Sign Language Edo Efik English Esan Estonian Ewe Fijian Filipino Sign Language Finnish Finnish Sign Language Fon French French Sign Language Ga Garifuna Georgian German German Sign Language Gitonga Greek Greek Sign Language Greenlandic Guadeloupean Creole Guarani Guatemalan Sign Language Gujarati Gun Haitian Creole Hausa Hebrew Herero Hiligaynon Hindi Hiri Motu Hmong (White) Honduras Sign Language Hungarian Hungarian Sign Language Iban Ibanag Ibinda Icelandic Igbo Iloko Indian Sign Language Indonesian Indonesian Sign Language Isoko Italian Italian Sign Language Japanese Japanese Sign Language Javanese Jula Kabiye Kabuverdianu Kachin Kannada Karen (S'gaw) Kazakh Kazakh (Arabic) Kekchi Kenyan Sign Language Kikamba Kikaonde Kikongo Kikuyu Kiluba Kimbundu Kinyarwanda Kirghiz Kiribati Kirundi Kisi Kisonge Kongo Korean Korean Sign Language Krio Kurdish Kurmanji Kurdish Kurmanji (Caucasus) Kurdish Kurmanji (Cyrillic) Kwangali Kwanyama Kyangonde Lahu Laotian Latvian Lhukonzo Lingala Lithuanian Lomwe Low German Luganda Lunda Luo Luvale Macedonian Macua Malagasy Malawi Sign Language Malay Malayalam Maltese Mam Mambwe-Lungu Mapudungun Marathi Marshallese Mauritian Creole Maya Mazatec (Huautla) Mbunda Mexican Sign Language Mingrelian Mixe (North Central) Mixtec (Guerrero) Mizo Mongolian Moore Motu Mozambican Sign Language Myanmar Nahuatl (Central) Nahuatl (Guerrero) Nahuatl (Huasteca) Nahuatl (Northern Puebla) Navajo Ndau Ndebele Ndebele (Zimbabwe) Ndonga Nepali Ngabere Ngangela Nias Nicaraguan Sign Language Niuean Norwegian Nyaneka Nyungwe Nzema Okpe Oromo Ossetian Otetela Palauan Panamanian Sign Language Pangasinan Papiamento (Curaçao) Paraguayan Sign Language Persian Peruvian Sign Language Pidgin (West Africa) Polish Polish Sign Language Ponapean Portuguese Portuguese (Portugal) Portuguese Sign Language Punjabi Quebec Sign Language Quechua (Ancash) Quechua (Ayacucho) Quechua (Bolivia) Quechua (Cuzco) Quichua (Chimborazo) Quichua (Imbabura) Rarotongan Romanian Romanian Sign Language Romany (Macedonia) Romany (Macedonia) Cyrillic Romany (Serbia) Romany (Southern Greece) Ronga Runyankore Russian Russian Sign Language Rutoro Salvadoran Sign Language Samoan Sangir Sango Saramaccan Sena Sepedi Sepulana Serbian (Cyrillic) Serbian (Roman) Sesotho (Lesotho) Sesotho (South Africa) Setswana Seychelles Creole Shona Sidama Silozi Sinhala Slovak Slovak Sign Language Slovenian Solomon Islands Pidgin South African Sign Language Spanish Spanish Sign Language Sranantongo Sunda Swahili Swahili (Congo) Swati Swedish Tagalog Tahitian Taiwanese Sign Language Tajiki Tamil Tarascan Tatar Telugu Tetun Dili Thai Thai Sign Language Tigrinya Tiv Tlapanec Tojolabal Tok Pisin Tongan Totonac Tshiluba Tshwa Tsonga Turkish Turkmen Tuvaluan Twi Tzeltal Tzotzil Uighur (Arabic) Uighur (Cyrillic) Ukrainian Umbundu Urdu Urhobo Uruund Uzbek Uzbek (Roman) Venda Venezuelan Sign Language Vietnamese Wallisian Waray-Waray Wayuunaiki Welsh Wolaita Xhosa Yapese Yoruba Zambian Sign Language Zande Zapotec (Isthmus) Zimbabwe Sign Language Zulu\nDzaw-eu gaˇ kawˆ 1\n“Taˬ guˆ. Ngaˇ naw maꞈ-euˬ Miˬyehˇ pyeuꞈ ma.”\n“Taˬ guˆ. Ngaˇ nawˬ nehˬ-ehˇ jawˇ ma. Ngaˇ naw maꞈ-euˬ Miˬyehˇ ngeuˇ ma. Tiˬ jeˬ-ahˇ-iˬ naw maꞈ guˆ-eu maˬ loˬ. Ngaˇ g’aˬ biꞈ-awˇ caw ba nehˬ ma. Nawˬ maꞈ-ahˇ ngaˇ haw piˇ-awˇ ka k’oꞈ ma.”—Iˇsaˬyaˇ 41:10.\nDawˬ caˇ 7 Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-euˬ g’aˬ\nKawˆ shawˆ *\n1-2. (a) Iˇsaˬyaˇ 41:10 laꞈ k’oeˇ-euˬ dawˬ, mehˇ nmˇ Yoˆshiˆkoꞈ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ bi g’eh leˇ-euˬ nga? (b) Yeˬhawˇbaˬ dawˬ heu aˬ suˇ suˇ g’aˬ-euˬ g’aˇ duˬ bi boꞈ ahˇ taˬ-euˬ nga?\nSaˇ jaˇ ziꞈ-eu mehˇ nmˇ Yoˆshiˆkoꞈ, doeˇ dui dui-eu gaˇ kawˆ-ahˇ ya gaˬ-euˬ meh. Saˬ laˬ g’oˬ ma aˬ yawꞈ-ahˇ g’awˬ mya siˬ maˬ paˇ dehꞈ nya ngaˇ-a lehˇ ehˇ-eu meh. Teu ngeh aˬ yawꞈ aˬ joˆ-ehˇ jahˇ-euˬ nga? Yoˆshiˆkoꞈ aˬ yawꞈ ya leˇ-eu Jaˇliꞈ aˇ deuˆ Iˇsaˬyaˇ 41:10-ahˇ (Gui) noeˬ mawˇ-awˇ, Yeˬhawˇbaˬ ngaˬ-euˬ aˬ laꞈ-ahˇ nyehꞈ tehˬ taˬ-euˬ miˇ neh maˬ guˆ lehˇ, nui ma saˇ lehˆ ni saˬ laˬ g’oˬ ma-ahˇ ehˇ nehˬ-euˬ meh. * G’aˬ biꞈ-eu Jaˇliꞈ aˇ deuˆ heu deuˆ, aˬ dui gaˬ-eu mehˇ nmˇ heu g’aˬ-ahˇ, nui ma g’awˇ mawˇ dawˬ tawˆ luꞈ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ nui ma taˬ ni caw ba nehˬ-euˬ loꞈ-ehˇ, aˬ dui-ahˇ jiˇ k’aˆ dui dui-eu shaˬ zahˬ keuˆ le ngeh, nui ma saˇ-awˇ kamˬ daˬ coeˇ ni caw ba nehˬ-eu meh. Jaˇliꞈ aˇ deuˆ heu deuˆ aˬ dui-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ caw ba nga lehˇ siˬ nya-eu g’aˇ duˬ, Yeˬhawˇbaˬ aˬ jeˬ miˇ neh Iˇsaˬyaˇ-ahˇ heu loꞈ-ehˇ ehˇ nehˬ-euˬ nga lehˇ jeˬ hu haw ma.\n2 Dahˬ beh ngeh naˇ, Yeˬhawˇbaˬ g’aˬ biꞈ-eu dawˬ heu g’awˬ myahˇ maˬ g’eh-ehˇ Baˬbuˇloˬ miˇ k’ahˬ-ahˇ bi nyehꞈ g’eh-eu Yuˇdaˆ tsawˇ haˬ deuˬ-euˬ g’aˇ duˬ, Iˇsaˬyaˇ-ahˇ bi boꞈ taˬ-euˬ meh. Ehˇ k’awꞈ aˬ yawꞈ Yuˇdaˆ tsawˇ haˬ g’aˇ duˬ tehꞈ-ehˇ maˬ ngeuˇ-eu, teu ngeh yamˬ-ahˇ neh naˇ, aˬ yawꞈ-euˬ tsawˇ haˬ dawˬ tawˆ luꞈ-ahˇ jiˇ gaˇ dahˇ bi tsoeˬ-eu g’aˇ duˬ, dawˬ heu Jaˇliꞈ-ahˇ bi boꞈ ahˇ taˬ-euˬ meh. (Iˇsaˬyaˇ 40:8; Loˇmaˆ 15:4) Nymˬ-mˇ iˬ nah aˬ dui “shaˬ dui dui-eu aˇ yamˬ” laꞈ k’oeˇ jawˇ luꞈ-eu miˇ neh, Iˇsaˬyaˇ sahˬ boꞈ laꞈ k’oeˇ-euˬ g’aˬ biꞈ-eu jeˬ-ahˇ aˬ myah myah naˆ maˬ tseˇ loˬ-eu meh.—2 Tiˆmoˇseˬ 3:1.\n3. (a) K’oꞈ lah-euˬ Jaˇliꞈ aˇ deuˆ pyeuꞈ-eu Iˇsaˬyaˇ 41:10 laꞈ k’oeˇ aˬ jeˬ jeˇ saˇ jaˇ dawˬ ahˇ-eu nga? (b) Aˬ dui saˇ jaˇ dawˬ heu maˇ diˇ pyeuꞈ laˇ-eu lehˇ kamˬ nehˬ laꞈ-eu jeˬ-ahˇ aˬ jeˬ miˇ neh loˬ-eu nga?\n3 Heu kawˆ laꞈ k’oeˇ aˬ dui-euˬ nui jah-ahˇ bi ziꞈ laˇ-eu, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ saˇ jaˇ dawˬ 3 jeˬ-ahˇ haw ma. Saˇ jaˇ dawˬ teu k’oꞈ lah-euˬ Jaˇliꞈ aˇ deuˆ pyeuꞈ-eu Iˇsaˬyaˇ 41:10 laꞈ k’oeˇ ahˇ meh. Teu naˇ, (1) Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui nehˬ-ehˇ jawˇ-eu, (2) aˬ yawꞈ aˬ dui-euˬ Miˬyehˇ pyeuꞈ-eu, (3) aˬ yawꞈ aˬ dui-ahˇ caw ba-eu, heu deuˬ pyeuꞈ meh. Aˬ dui kamˬ-eu dawˬ * heu deuˬ-ahˇ loˬ-eu meh. Aˬ jeˬ miˇ neh ehˇ naˇ, aˬ dui k’awꞈ mehˇ nmˇ Yoˆshiˆkoꞈ loꞈ-ehˇ dehꞈ ziˇ laꞈ k’oeˇ gaˇ kawˆ g’awˬ mya jeˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ-eu uˬ taꞈ, miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ sahˬ zahˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ-awˇ, aˬ dui tiˬ deuˬ na sahˬ paˬ sahˬ ma deuˬ k’ehˬ laˇ k’aˆ laˇ gaˇ ya daˬ-eu miˇ neh meh. Aˬ dui kamˬ-eu dawˬ-ahˇ aˬ yawꞈ dawˬ yawꞈ-ehˇ haw ma.\n“Ngaˇ nawˬ nehˬ-ehˇ jawˇ ma”\n4. (a) Aˬ dui kamˬ-eu dawˬ aˬ geu hmˬ-ahˇ haw dahˬ beh-eu nga? (Ehˇ lahˬ-ahˇ haw.) (b) Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ haw-eu nga? (c) Nawˇ Miˬyehˇ-euˬ dawˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ noeˬ nya?\n4 Dahˬ beh-eu kamˬ-eu dawˬ naˇ, Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ ‘Taˬ guˆ. Ngaˇ nawˬ nehˬ-ehˇ jawˇ ma’ * lehˇ ehˇ-eu dawˬ heu meh. Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ maˇ diˇ ngehˬ g’eh-awˇ gaˬ-eu heu neh, aˬ dui nehˬ-ehˇ jawˇ-eu lehˇ bi siˬ laꞈ-eu meh. Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui nehˬ-ehˇ taꞈ leˇ-awˇ, nui ma laꞈ k’oeˇ neh ngehˬ doˆ leꞈ-eu dawˬ-ahˇ shaˇ noeˬ haw sheˇ. Aˬ yawˬ “Ngaˬ-euˬ mehˬ shi nawˇ aˇ poeˬ k’aˆ”-eu meh lehˇ ehˇ-eu meh. (Iˇsaˬyaˇ 43:4) Boeˬ boeˬ luˆ luˆ laꞈ k’oeˇ, Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ gaˬ-eu jeˬ-ahˇ laˆ cawˆ laˇ nya-eu tiˬ jeˬ-euˬ baoˬ maˬ jaˆ-a, aˬ yawꞈ maˬ poˆ maˬ paˇ laˇ ni aˬ dui-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ-eu meh. (Iˇsaˬyaˇ 54:10) Aˬ yawꞈ-euˬ nui gaˬ hawˇ-eu aˬ yawꞈ nehˬ-ehˇ cawˬ cawˬ-eu jeˬ heu naˇ, aˬ dui-ahˇ nui k’aˬ biꞈ-awˇ, aˬ yawꞈ-euˬ cawˬ Aˬbyaˬ (Aˬbyaˬhaˬ)-ahˇ haw piˇ nehˬ-eu loꞈ-ehˇ, nymˬ-mˇ iˬ nah aˬ dui-ahˇ jiˇ haw piˇ nehˬ-eu meh. Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-ahˇ “Aˬbyaˬ-oˇ, guˆ-eu nui ma taˬ bi ahˇ . . . nawˬ-ahˇ ngaˇ haw piˇ” ma lehˇ ehˇ nehˬ-euˬ meh.—Aˇdahˬbeh-eu 15:1.\nYeˬhawˇbaˬ caw ba-eu miˇ neh aˬ dui “iˇ cuꞈ” naꞈ-eu lawˇ ba hawˇ-eu “miˬ dzaˬ” loꞈ-ehˇ g’eh-eu shaˬ zahˬ-ahˇ tsehˆ doˆ nya (Aˇ deuˆ 5-6-ahˇ haw) *\n5-6. (a) Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-euˬ shaˬ zahˬ-ahˇ caw ba nehˬ mawꞈ-eu lehˇ aˬ dui aˬ joˆ-ehˇ siˬ nya-eu nga? (b) Aˬ dui Yoˆshiˆkoꞈ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ neh aˬ jeˬ ya siˬ-euˬ nga?\n5 Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-euˬ shaˬ zahˬ-ahˇ caw ba nehˬ mawꞈ meh lehˇ aˬ dui siˬ nya-eu ma. Aˬ jeˬ miˇ neh ehˇ naˇ, aˬ yawꞈ aˬ yawꞈ-euˬ tsawˇ haˬ deuˬ-ahˇ “Iˇ cuꞈ naꞈ gaˇ nawˇ tsehˆ doˆ ngeh, nawˬ nehˬ-ehˇ ngaˇ jawˇ ma. Guˆ-eu gaˆ-eu jeˬ-ahˇ nawˇ tahˬ puˬ k’awꞈ, nawˇ maˬ ya cawˆ-iˇ-a. Miˬ dzaˬ laꞈ k’oeˇ nawˇ cah tsehˆ k’awꞈ, nawˬ-ahˇ maˬ puiˆ dzaˬ-a” lehˇ saˇ jaˇ dzaˬ taˬ-euˬ meh. (Iˇsaˬyaˇ 43:2) Dawˬ heu aˬ jeˬ-ahˇ ehˇ mawꞈ-eu nga?\n6 Dawˬ heu naˇ Yeˬhawˇbaˬ dehꞈ ziˇ shaˬ zahˬ-ahˇ laˆ byoˆ jiˇ nehˬ ma lehˇ saˇ jaˇ dzaˬ-eu maˬ ngeuˇ ni, “iˇ cuꞈ naꞈ”-eu lawˇ baˬ loꞈ-ehˇ g’eh-eu shaˬ zahˬ-ahˇ maˬ bi ga nuiꞈ ni maˬ ehˇ, “miˬ dzaˬ” loꞈ-ehˇ g’eh-eu laˆ cawˆ laˇ-eu shaˬ zahˬ-ahˇ neh maˬ ehˇ, “tsehˆ doˆ” nya ni caw ba nehˬ gaˇ ehˇ mawꞈ-eu meh. Aˬ yawꞈ aˬ joˆ-ehˇ jahˇ-eu nga? Aˬ dui shiˇ-eu jeˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ k’awꞈ, aˬ yawꞈ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ peuˬ ni caw ba nehˬ-eu meh. (Iˇsaˬyaˇ 41:13) Dahˬ beh gaˇ ngehˬ keuˆ taˬ-euˬ mehˇ nmˇ Yoˆshiˆkoꞈ maˇ diˇ teu loꞈ-ehˇ ngeuˇ ngaˇ lehˇ ehˇ-eu meh. Aˬ yawꞈ-euˬ aˬ buˇ jiˇ ni “Nga ma heu naˆ naˆ-ehˇ nui ma saˇ-eu miˇ neh, ngaˬ-euˬ nui ma-ahˇ zaw laˇ-eu lehˇ miˇ-a. Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-ahˇ nui ma bi saˇ-eu lehˬ siˬ laˇ ngaˇ-a. Nga maꞈ shiˇ ngeh nah keuˆ ni saˬ laˬ g’oˬ deuˬ hawˇ-eu naˇ-eu deuˬ-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ kawˆ hawˇ-eu saˇ jaˇ dawˬ-eu gaˇ kawˆ tsaꞈ gaˬ-euˬ meh” lehˇ ehˇ-eu meh. Aˬ dui Yoˆshiˆkoꞈ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ neh aˬ jeˬ ya siˬ-euˬ nga? Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ neh “Ngaˇ nawˬ nehˬ-ehˇ jawˇ ma” lehˇ ehˇ-eu saˇ jaˇ dawˬ-ahˇ nui ma taˬ naˇ, aˬ dui k’oeˇ taˆ shaˬ zahˬ keuˆ le ngeh, aˬ dui jiˇ k’aˬ duˬ ni g’eh-awˇ ziꞈ dah ni g’eh-eu meh.\n‘Ngaˇ naw maꞈ-euˬ Miˬyehˇ pyeuꞈ ma’\n7-8. (a) Aˬ dui ja sawˇ-eu kamˬ-eu dawˬ nyiˬ dawˬ aˬ yawꞈ dawˬ naˇ aˬ jeˬ nga? “Guˆ-eu” lehˇ ehˇ-euheu, aˬ jeˬ-ahˇ ehˇ mawꞈ-eu nga? (b) Yeˬhawˇbaˬ aˬ jeˬ miˇ neh bi nyehꞈ g’eh-eu lehˇ g’eh-eu Yuˇdaˆ deuˬ-ahˇ “Naw maꞈ guˆ-eu maˬ loˬ” lehˇ ehˇ nehˬ-euˬ nga? (c) Iˇsaˬyaˇ 46:3, 4 laꞈ k’oeˇ, Miˬyehˇ-euˬ zaˬ lahˇ deuˬ-ahˇ maˬ bi guˆ-eu aˬ geu tsahˇ nga?\n7 Iˇsaˬyaˇ kamˬ-eu dawˬ pyeuꞈ-eu nyiˬ dawˬ aˬ yawꞈ dawˬ, ‘Ngaˇ naw maꞈ-euˬ Miˬyehˇ pyeuꞈ ma. Tiˬ jeˬ-ahˇ-iˬ naw maꞈ guˆ-eu maˬ loˬ’ lehˇ boꞈ taˬ-euˬ meh. Guˆ-eu lehˇ ehˇ-eu heu, aˬ jeˬ-ahˇ ehˇ mawꞈ-eu nga? “Guˆ-eu” lehˇ ehˇ-eu dawˬ aˬ yawꞈ yaw oeˇ naˇ, “nahˇ g’oꞈ tehꞈ-ehˇ g’oꞈ haw-awˇ, tiˬ g’aˬ paˬ maˬ ngeuˇ naˇ tiˬ jeˬ paˬ yaw doeˇ jahˇ laˇ paˬ lehˇ noeˬ guˆ” gaˇ ehˇ mawꞈ-awˇ, “shaˬ zahˬ guˆ gaˆ puˬ luꞈ-eu deuˬ loꞈ-ehˇ tsawˬ guˆ-iˇ” gaˇ jiˇ ehˇ mawꞈ-eu meh.\n8 Yeˬhawˇbaˬ aˬ jeˬ miˇ neh Baˬbuˇloˬ miˇ k’ahˬ-ahˇ bi nyehꞈ g’eh-eu lehˇ g’eh-eu Yuˇdaˆ deuˬ-ahˇ “naw maꞈ guˆ-eu maˬ loˬ” lehˇ ehˇ nehˬ-euˬ nga? Aˬ yawꞈ Baˬbuˇloˬ-ahˇ jawˇ-eu deuˬ guˆ meh lehˇ siˬ nya meh. Aˬ yawꞈ maꞈ aˬ jeˬ miˇ neh guˆ-eu nga? Yuˇdaˆ deuˬ Baˬbuˇloˬ miˇ k’ahˬ-ahˇ bi nyehꞈ g’eh-euˬ 70 k’oꞈ aˇ yamˬ jiˇ leˇ dzaˬ-ahˇ huiˬ dui dui-eu Meˬdiˇ Paˇshaˇ guiˇ maꞈ Baˬbuˇloˬ-ahˇ deuˆ le-awˇ, Yeˬhawˇbaˬ guiˇ maꞈ heu-ahˇ zmˬ-awˇ, aˬ yawꞈ-euˬ tsawˇ haˬ-ahˇ pyehˬ-eu meh. (Iˇsaˬyaˇ 41:2-4) Baˬbuˇloˬ tsawˇ haˬ hawˇ-eu teu gaˇ jawˇ-eu tsawˇ jeuˬ nui deuˬ muiˇ-eu deuˬ laˇ peh dui dui luꞈ meh lehˇ ya siˬ ngeh, “tiˬ g’aˬ tiˇ g’aˬ biꞈ”-awˇ caw ba nehˬ laꞈ-eu paˬ lehˇ noeˬ-awˇ tahˬ pahˬ aˬ ma mawˇ kawˇ paˇ tehˆ lahˬ-eu meh. (Iˇsaˬyaˇ 41:5-7) Teu ngeh Yeˬhawˇbaˬ bi nyehꞈ g’eh-euˬ Yuˇdaˆ deuˬ-ahˇ ‘Ngaˬ-euˬ zaˬ k’aˆ Iˇsaˬleˬlaˆ-oˇ, [naw maꞈ aˬ cawˬ tsawˇ jeuˬ-ahˇ maˬ duˇ-a] . . . Ngaˇ naw maꞈ-euˬ Miˬyehˇ pyeuꞈ ma. Tiˬ jeˬ-ahˇ-iˬ naw maꞈ guˆ-eu maˬ loˬ’ lehˇ ehˇ nehˬ-awˇ nui ma laˆ saˇ nehˬ-euˬ meh. (Iˇsaˬyaˇ 41:8-10) Yeˬhawˇbaˬ ‘Ngaˇ naw maꞈ-euˬ Miˬyehˇ pyeuꞈ ma’ lehˇ ehˇ gaˇ haw taˬ. Aˬ yawꞈ heu loꞈ-ehˇ ehˇ-eu heu naˇ, aˬ yawꞈ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ-eu laꞈ k’oeˇ uˬ duˬ tahˬ-eu deuˬ-ahˇ aˬ yawꞈ maˬ ngehˇ lehˇ kamˬ-eu g’aˇ duˬ meh. Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ Miˬyehˇ pyeuꞈ luꞈ-awˇ, aˬ yawꞈ maꞈ k’awꞈ, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ zaˬ lahˇ pyeuꞈ luꞈ-a siˬ. Miˬyehˇ aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ “Naw maꞈ-ahˇ ngaˇ haw piˇ nehˬ ma. Naw maꞈ-ahˇ ngaˇ ngehˬ g’eh-awˇ ka k’oꞈ ma” lehˇ ehˇ nehˬ-euˬ meh. G’aˬ biꞈ-eu dawˬ heu naˇ bi nyehꞈ g’eh-eu Yuˇdaˆ tsawˇ haˬ deuˬ-ahˇ g’aˬ za leˇ-eu yaw duˬ baw meh.—Iˇsaˬyaˇ 46:3, 4-ahˇ gui.\n9-10. Aˬ dui aˬ jeˬ miˇ neh guˆ-eu maˬ loˬ-eu nga? Yaw jeˬ ma jeˬ ehˇ haw.\n9 Nymˬ-mˇ iˬ nah aˬ dui tiˬ jawˬ jawˇ-eu deuˬ, miˇ tsaˬ heu cawˆ iˇ luꞈ-eu miˇ neh k’ahˬ lahˇ-eu meh. Maˇ diˇ naˇ aˬ dui k’awꞈ aˬ yawꞈ maꞈ loꞈ-ehˇ ya tahˬ puˬ-eu meh. Ehˇ k’awꞈ aˬ dui guˆ-eu maˬ loˬ-a. Yeˬhawˇbaˬ ‘Ngaˇ naw maꞈ-euˬ Miˬyehˇ pyeuꞈ ma’ lehˇ ehˇ-eu meh. Dawˬ heu aˬ jeˬ miˇ neh aˬ dui-ahˇ nui ma bi saˇ-eu nga?\n10 Saˇ pawˇ tiˬ laˇ laꞈ k’oeˇ dziˬ luꞈ-eu Jeˬ-mˬ hawˇ-eu Beˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ shaˇ noeˬ haw sheˇ. Uˬ jeˬ jaˬ lehˇ maˬ muiˬ-eu miˇ neh jaˬ lehˇ lehˇ ma baw laˇ-awˇ, saˇ pawˇ teu laˇ nyeh laˇ-euˬ meh. Teu ngeh “Joꞈ paꞈ ziꞈ dah ni paꞈ taˬ, aˬ dui uˬ jeˬ jaˬ lehˇ maˬ muiˬ-eu tsahˇ-ahˇ iˇ tsehˆ luꞈ ma” lehˇ ehˇ-eu teˇ saˇ ya gaˬ-euˬ meh. Jeˬ-mˬ guˆ dui dui ngeh, saˇ pawˇ yeuꞈ-eu g’aˬ “Taˬ guˆ de, ngaˇ saˇ pawˇ yeuꞈ-eu g’aˬ ngehˬ luꞈ ma” lehˇ ehˇ-eu meh. Dawˬ teuˬ-ahˇ ya gaˬ ngeh, “Aˬ joˆ-ehˇ jah nya lehˇ” uˬ duˬ juiꞈ-eu meh. Ehˇ k’awꞈ Beˬ tiˬ jeˬ maˬ guˆ gaˇ ya mawˇ-euˬ meh. Teu miˇ neh aˬ yawꞈ “Nawˬ-ahˇ aˬ jeˬ miˇ maˬ guˆ nya” lehˇ naˇ haˬ-eu meh. Beˬ uiˇ uiˇ-ehˇ ehˇ-eu “Ngaˇ saˇ pawˇ yeuꞈ-eu heu g’aˬ-ahˇ yaw muiˬ-ehˇ siˬ nya ma, aˬ yawꞈ ngaˬ da-eˇ” lehˇ ehˇ-awˇ, “Nymˬ-mˇ ngaˬ da-euˬ gaˇ kawˆ ja nehˬ ma, nawˇ aˬ yawꞈ-ahˇ siˬ nya-awˇ aˬ yawꞈ aˇ naˆ ni nya-eu lehˇ ya siˬ nya naˇ, nawˇ k’awꞈ maˬ guˆ-eu yaw duˬ baw meh lehˇ ngaˇ siˬ nya ma” lehˇ ehˇ-eu meh.\n11. Aˬ dui saˇ pawˇ-ahˇ dziˬ-eu teu nyiˬ g’aˬ-ahˇ neh aˬ jeˬ ya siˬ-euˬ nga?\n11 Aˬ dui yaw jeˬ ma jeˬ gaˇ kawˆ heu-ahˇ neh aˬ jeˬ dzaw geuꞈ nya-eu nga? Aˬ dui k’awꞈ mˬ taˆ Aˬda Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ yaw muiˬ-ehˇ siˬ nya-eu miˇ neh, Beˬ loꞈ-ehˇ nui ma saˇ nya meh. Aˬ dui aˇ saˬ saˬ-euˬ saˇ ka-ahˇ jaˬ lehˇ lehˇ ma loꞈ-ehˇ baw leꞈ-eu shaˬ zahˬ-ahˇ, buˬ-iˇ nya ni Yeˬhawˇbaˬ sheuˬ g’eh nehˬ laꞈ meh lehˇ aˬ dui siˬ nya-eu ma. (Iˇsaˬyaˇ 35:4) Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ nui ma taˬ-eu miˇ neh, miˇ tsaˬ zaˬ deuˬ guˆ dui dui luꞈ-eu k’awꞈ aˬ dui nui saˇ za nya meh. (Iˇsaˬyaˇ 30:15) K’oeˇ naˇ aˬ dui k’awꞈ Beˬ loꞈ-ehˇ Miˬyehˇ-ahˇ aˬ jeˬ miˇ neh nui k’aˬ tsmˬ-eu lehˇ aˬ cawˬ-ahˇ ja nehˬ-eu ma. Toˆ-ehˇ naˇ aˬ yawꞈ maꞈ aˬ jeˬ-euˬ shaˬ zahˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ k’awꞈ, Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ caw ba nehˬ laꞈ meh lehˇ jah-eu meh.\n“Ngaˇ g’aˬ biꞈ-awˇ caw ba nehˬ ma”\n12. (a) Aˬ dui ja sawˇ-eu kamˬ-eu dawˬ pyeuꞈ-eu smˇ dawˬ aˬ yawꞈ dawˬ naˇ aˬ jeˬ nga? (b) Iˇsaˬyaˇ 40:10 Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ taꞈ leˇ-awˇ aˬ jeˬ bi siˬ laꞈ-eu nga?\n12 Iˇsaˬyaˇ kamˬ-eu dawˬ pyeuꞈ-eu smˇ dawˬ aˬ yawꞈ dawˬ naˇ, “Ngaˇ g’aˬ biꞈ-awˇ caw ba nehˬ ma” lehˇ boꞈ taˬ-euˬ meh. Iˇsaˬyaˇ Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-euˬ tsawˇ haˬ deuˬ-ahˇ g’aˬ aˬ joˆ-ehˇ biꞈ-eu lehˇ ehˇ taˬ dzeuˇ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ “Dawˬ tawˆ k’oeˇ taˆ uˆ lahˇ-eu Sahˬpaˬ Miˬyehˇ, . . . aˬ yawꞈ-euˬ baoˬ neh uˆ lahˇ-eu lehˇ oe luꞈ meh” lehˇ ehˇ-eu meh. (Iˇsaˬyaˇ 40:10) Heu deuˆ-ahˇ haw ngeh, Yeˬhawˇbaˬ baoˬ huiˬ dui dui-eu sahˬ paˬ pyeuꞈ-eu lehˇ siˬ laˇ-eu meh. Yeˬhawˇbaˬ gaˇ hu-euˬ aˬ yawꞈ-euˬ tsawˇ haˬ deuˬ-ahˇ caw ba haw piˇ nehˬ-eu g’aˇ duˬ, tiˬ g’aˬ-iˬ maˬ ciˬ cehˆ laˇ nya-eu baoˬ-ahˇ zmˬ-eu meh. K’oeˇ naˇ aˬ yawꞈ, nymˬ-mˇ iˬ nah aˬ yawꞈ-ahˇ nui ma taˬ-eu deuˬ-ahˇ uˆ kaˬ uˆ lahˇ nehˬ-awˇ, g’aˬ k’aˆ laˇ ni caw ba nehˬ-eu meh.—Dawˬmehˬmehˬ-eu 1:30, 31; Iˇsaˬyaˇ 43:10.\nYeˬhawˇbaˬ-euˬ laꞈ-ahˇ deuˆ laˇ nya-eu keu ka maˬ jaˆ-a, aˬ yawꞈ aˬ dui-ahˇ uˆ kaˬ uˆ lahˇ nehˬ-eu yaw duˬ baw (Aˇ deuˆ 12-16-ahˇ haw) *\n13. (a) Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ aˬ geu ngeh ngehˬ-ehˇ dzehˬ g’aˬ bi k’aˆ laˇ ma lehˇ saˇ jaˇ dzaˬ taˬ-euˬ nga? (b) Aˬ dui-ahˇ g’aˬ k’aˆ laˇ-awˇ ziꞈ laˇ ni caw ba nehˬ-eu aˬ jeˬ-euˬ saˇ jaˇ dawˬ nga?\n13 Aˬ dui-ahˇ muiˇ-eu deuˬ k’ehˬ laˇ k’aˆ laˇ ngeh ngehˬ-ehˇ dzehˬ, Yeˬhawˇbaˬ “Ngaˇ g’aˬ biꞈ” ma lehˇ ehˇ taˬ-euˬ saˇ jaˇ dawˬ heu-ahˇ mˇ caw-eu meh. Nymˬ-mˇ iˬ nah tiˬ gaˇ na muiˇ-eu deuˬ aˬ dui-euˬ tsaꞈ gaˬ-eu gaˇ-ahˇ hawˇ-eu aˇ maꞈ aˇ muˇ-euˬ gaˇ-ahˇ laˆ tsoeˬ-eu leh jeh dui dui-eu meh. Ehˇ k’awꞈ aˬ dui aˇ dzehˬ-ehˇ guˆ-eu maˬ loˬ-a. Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ g’aˬ biꞈ-awˇ, ziꞈ dah g’eh ni caw ba nehˬ ma lehˇ kamˬ taˬ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ “Nawˬ-ahˇ laˆ tahˬ laˆ naˇ nya-eu, guiˇ deuˆ-eu keu ka maˬ jaˆ-a” lehˇ saˇ jaˇ dzaˬ taˬ-euˬ meh. (Iˇsaˬyaˇ 54:17) Dawˬ heu aˬ dui-ahˇ aˇ yeˇ huiˬ-eu maˇ diˇ ngeuˇ-eu smˬ kawˆ-ahˇ bi noeˬ mawˇ-eu meh.\n14. Miˬyehˇ-ahˇ muiˇ-eu deuˬ aˬ dui-ahˇ deuˆ laˇ gaˇ aˬ dui aˬ jeˬ miˇ neh maˬ ya zahˬ leˇ-eu nga?\n14 Maˇ diˇ ngeuˇ-eu dahˬ beh-eu hmˬ naˇ, aˬ dui Yeˬsuˇ jeˬ nah caw teh luꞈ-eu miˇ neh, aˬ cawˬ aˬ dui-ahˇ bye-eu yaw duˬ baw meh. (Maꞈtehˬ 10:22) Yeˬsuˇ aˇ saˬ saˬ saˇ ka-ahˇ jawˇ-eu aˬ yawꞈ-euˬ g’aˬ k’ehˇ deuˬ, k’aˆ dui dui-eu k’ehˬ-eu k’aˆ-eu jeˬ-ahˇ ya daˬ meh lehˇ ehˇ taˬ-euˬ meh. (Maꞈtehˬ 24:9; Yoˇhaˬ 15:20) Maˇ diˇ ngeuˇ-eu nyiˬ hmˬ aˬ yawꞈ hmˬ naˇ, Iˇsaˬyaˇ-euˬ maˬ keuˆ laˇ miˇ ehˇ taˬ-euˬ dawˬ, muiˇ-eu deuˬ aˬ dui-ahˇ bye-eu tehꞈ-ehˇ maˬ g’aˬ ni, keu ka g’awˬ mya jeˬ neh aˬ dui-ahˇ deuˆ laˇ meh lehˇ saˇ tiˇ biꞈ taˬ-euˬ meh. Keu ka teu laꞈ k’oeˇ ngeuˇ gaˇ duˇ-eu loꞈ-ehˇ myawꞈ-eu jeˬ, ja bu ja doeˇ-eu jeˬ, yaw k’aˆ-ehˇ k’ehˬ-eu k’aˆ-eu jeˬ, heu deuˬ jiˇ keuˬ-eu meh. (Maꞈtehˬ 5:11) Yeˬhawˇbaˬ muiˇ-eu deuˬ aˬ dui-ahˇ keu ka teu deuˬ neh deuˆ laˇ gaˇ maˬ laˆ tsoeˬ-a. (Eˇpeˇsu 6:12; Pah mehˬ-eu 12:17) Ehˇ k’awꞈ aˬ dui guˆ-eu maˬ loˬ-a. Aˬ jeˬ miˇ neh?\n15-16. (a) Aˬ dui ya noeˬ taˬ-eu maˇ diˇ ngeuˇ-eu smˇ hmˬ aˬ yawꞈ hmˬ naˇ aˬ jeˬ nga? Iˇsaˬyaˇ 25:4, 5 dawˬ teu-ahˇ g’aˬ joˆ-ehˇ biꞈ-eu nga? (b) Iˇsaˬyaˇ 41:11, 12 aˬ dui-ahˇ muiˇ-eu deuˬ aˬ jeˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ meh lehˇ ehˇ-eu nga?\n15 Aˬ dui ya noeˬ taˬ-eu maˇ diˇ ngeuˇ-eu smˇ hmˬ aˬ yawꞈ hmˬ naˇ, “nawˬ-ahˇ laˆ tahˬ laˆ naˇ nya-eu, guiˇ deuˆ-eu keu ka maˬ jaˆ-a” lehˇ Yeˬhawˇbaˬ ehˇ-eu heu meh. Uˬ jeˬ jaˬ lehˇ lehˇ ma baw laˇ gaˇ haw piˇ nehˬ-eu kaˇ pyawˇ loꞈ-ehˇ, Yeˬhawˇbaˬ jiˇ ni aˬ dui-ahˇ “haiˬ-eu tsawˇ haˬ deuˬ”-ahˇ neh buˬ-iˇ ni uˆ kaˬ uˆ lahˇ nehˬ-eu meh. (Iˇsaˬyaˇ 25:4, 5-ahˇ gui.) Muiˇ-eu deuˬ aˬ dui-ahˇ mˬ maˬ maˬ byaˆ zaˇ ziˇ maˬ laˆ cawˆ nya-a.—Iˇsaˬyaˇ 65:17.\n16 K’oeˇ naˇ Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-ahˇ nui ma bi taˬ dzehˬ laˇ-eu g’aˇ duˬ, “naw maꞈ-ahˇ nui ma pehˇ-eu tsawˇ haˬ deuˬ” aˬ jeˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ-eu lehˇ jiˇ paˇ ehˇ nehˬ taˬ-euˬ meh. (Iˇsaˬyaˇ 41:11, 12-ahˇ gui.) Muiˇ-eu deuˬ aˬ dui-ahˇ aˇ naˆ ni deuˆ laˇ-awˇ aˇ naˇ k’aˆ k’awꞈ, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ muiˇ-eu deuˬ dawˬ tawˆ luꞈ “ya shiˇ gaˇ keuˆ tehꞈ-a.”\nAˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ nui ma aˬ joˆ-ehˇ taˬ nya dzehˬ laˇ-eu nga?\nAˬ dui Jaˇliꞈ laꞈ k’oeˇ ahˇ-eu Yeˬhawˇbaˬ gaˇ kawˆ-ahˇ gui naˇ aˬ yawꞈ-ahˇ nui ma taˬ dzehˬ laˇ (Aˇ deuˆ 17-18-ahˇ haw) *\n17-18. (a) Jaˇliꞈ gui-eu Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ nui ma taˬ nya dzehˬ laˇ ni aˬ joˆ-ehˇ caw ba nehˬ-eu nga? Yaw jeˬ ma jeˬ ehˇ haw. (b) 2019 k’oꞈ-euˬ k’oꞈ lah-euˬ Jaˇliꞈ aˇ deuˆ-ahˇ shaˇ noeˬ shaˇ sawˇ naˇ, aˬ dui-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ caw ba nehˬ nga?\n17 Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ nui ma taˬ nya dzehˬ laˇ-eu g’aˇ duˬ, aˬ yawꞈ-ahˇ ya siˬ nya dzehˬ laˇ-eu meh. Aˬ dui aˬ yawꞈ-ahˇ yaw muiˬ-ehˇ siˬ nya laˇ nya-eu tiˬ jeˬ jaˆ-eu tehꞈ meh. Teu naˇ Jaˇliꞈ-ahˇ yaw muiˬ-ehˇ gui-awˇ, shaˇ noeˬ shaˇ sawˇ-eu heu meh. Jaˇliꞈ heu naˇ gaˇ hu Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-euˬ zaˬ lahˇ deuˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ maˇ diˇ uˆ kaˬ uˆ lahˇ nehˬ-eu gaˇ kawˆ boꞈ ahˇ taˬ-euˬ meh. Gaˇ kawˆ teu deuˬ naˇ, nymˬ-mˇ iˬ nah Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ jiˇ ni teu loꞈ-ehˇ uˆ kaˬ uˆ lahˇ nehˬ meh lehˇ jah coeˇ ni caw ba nehˬ-eu meh.\n18 Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ uˆ kaˬ uˆ lahˇ-eu gaˇ kawˆ nehˬ-ehˇ taꞈ leˇ-awˇ, Iˇsaˬyaˇ neh zawˇ-ehˇ sheu cehˆ muiˬ taˬ-euˬ yaw jeˬ ma jeˬ-ahˇ shaˇ noeˬ haw sheˇ. Iˇsaˬyaˇ Yeˬhawˇbaˬ yawˇ bo-eu yaw sahˇ pyeuꞈ-awˇ, aˬ yawꞈ-euˬ zaˬ lahˇ deuˬ naˇ yawˇ zaˬ pyeuꞈ meh lehˇ ehˇ-awˇ, Yeˬhawˇbaˬ “Yawˇ zaˬ deuˬ-ahˇ tiˬ gaˇ jaˬ uiˬ jiˇ-eu laꞈ k’oeˇ, aˬ yawꞈ-euˬ bawˇ k’ahˇ-ahˇ ciˬ-awˇ, yawˇ zaˬ aˬ ma deuˬ-ahˇ aˬ za za-ehˇ sheuˬ g’eh tehꞈ-a” lehˇ ehˇ-eu meh. (Iˇsaˬyaˇ 40:11) Yeˬhawˇbaˬ-euˬ baoˬ huiˬ-eu aˬ laꞈ aˬ dui-ahˇ byaˇ tawꞈ luꞈ nya lehˇ noeˬ naˇ, aˬ dui tiˬ jeˬ-ahˇ-iˬ maˬ guˆ ni nui ma saˇ-eu meh. Aˬ dui shaˬ zahˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ k’awꞈ nui ma saˇ ni caw ba nehˬ-eu g’aˇ duˬ, saˇ jaˇ ziꞈ-awˇ noeˬ dahˇ doe-eu zaˬ k’aˆ Iˇsaˬyaˇ 41:10-ahˇ tseˇ-awˇ, 2019 k’oꞈ-euˬ k’oꞈ lah-euˬ Jaˇliꞈ aˇ deuˆ geuꞈ-euˬ meh. Teu deuˆ-ahˇ ‘Taˬ guˆ. Ngaˇ naw maꞈ-euˬ Miˬyehˇ pyeuꞈ ma’ lehˇ ehˇ taˬ-euˬ meh. Miˬyehˇ-euˬ saˇ jaˇ dawˬ heu-ahˇ shaˇ noeˬ shaˇ sawˇ luꞈ-uˇ. Dawˬ heu naˇ mehˬ hu paw jaˆ-eu shaˬ zahˬ-ahˇ kamˬ daˬ coeˇ ni caw ba nehˬ-eu meh.\nYeˬhawˇbaˬ neh kamˬ-euˬ dawˬ heu deuˬ naˇ, aˬ dui-ahˇ ziꞈ dah ni aˬ joˆ-ehˇ bi g’eh laˇ-eu nga?\n“Ngaˇ nawˬ nehˬ-ehˇ jawˇ ma.”\n‘Ngaˇ naw maꞈ-euˬ Miˬyehˇ pyeuꞈ ma.’\n“Ngaˇ g’aˬ biꞈ-awˇ caw ba nehˬ ma.”\nDawˬ caˇ 38 Aˬ yawꞈ nawˬ-ahˇ g’aˬ bi k’aˆ laˇ\n^ Yaw zaˬ 5 2019 k’oꞈ-euˬ k’oꞈ lah-euˬ Jaˇliꞈ aˇ deuˆ heu naˇ, miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ maˬ ehˇ, aˬ dui-euˬ dehꞈ ziˇ laꞈ k’oeˇ maˬ ehˇ, yaw haiˬ yaw doeˇ jeˬ pyeuꞈ luꞈ k’awꞈ, aˬ dui nui saˇ oꞈ nya-eu 3 kawˆ-ahˇ bi siˬ laꞈ-eu meh. Heu kawˆ laꞈ k’oeˇ teu 3 kawˆ aˬ jeˬ jeˇ nga lehˇ haw-awˇ, aˬ dui-ahˇ maˬ bi guˆ-eu uˬ taꞈ, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ nui ma taˬ nya ni caw ba nehˬ-eu jeˬ-ahˇ jiˇ ja sawˇ ma. Nawˇ k’oꞈ lah-euˬ Jaˇliꞈ aˇ deuˆ-ahˇ shaˇ noeˬ shaˇ sawˇ-awˇ, noeˬ taˬ nya ni leh jeh luꞈ-uˇ. Heu loꞈ-ehˇ jahˇ-eu heu naˇ, nawˬ-ahˇ ziꞈ dah ni bi g’eh laˇ-awˇ, mehˬ hu paw-euˬ shaˬ zahˬ-ahˇ kamˬ daˬ coeˇ ni caw ba nehˬ-eu meh.\n^ Yaw zaˬ 1 2016 k’oꞈ, Shiꞈ siˬ ba la-ahˇ doˆ laˇ-euˬ Loꞈ-eu nymˇgoˇ sahˬ boꞈ myaˆ pyawˬ 18-ahˇ haw.\n^ Yaw zaˬ 3 Dzawˇ lahˬ: Kamˬ-eu jeˬ heu naˇ, maˇ maˇ ni g’eh-eu dawˬ pyeuꞈ-eu, maˬ ngeuˇ naˇ tiˬ jeˬ na maˇ diˇ pyeuꞈ laˇ meh lehˇ saˇ jaˇ dzaˬ-eu jeˬ pyeuꞈ meh. Yeˬhawˇbaˬ neh aˬ dui-ahˇ kamˬ-euˬ dawˬ teu naˇ, aˬ dui-euˬ dehꞈ ziˇ laꞈ k’oeˇ ya tahˬ puˬ-eu shaˬ zahˬ-ahˇ aˇ dzehˬ-ehˇ maˬ bi noeˬ shaˬ k’ahˬ lahˇ ni caw ba nehˬ laꞈ-eu meh.\n^ Yaw zaˬ 4 Ehˇ lahˬ: Iˇsaˬyaˇ 41:10, 13, 14 laꞈ k’oeˇ, “Taˬ guˆ” lehˇ ehˇ-eu dawˬ 3 poˆ ahˇ-awˇ, “Ngaˇ” (Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ ehˇ mawꞈ) lehˇ ehˇ-eu dawˬ k’awꞈ yaw myaˬ poˆ ahˇ-eu meh. Yeˬhawˇbaˬ Iˇsaˬyaˇ-ahˇ aˬ jeˬ miˇ neh “Ngaˇ” lehˇ ehˇ-eu dawˬ heu yaw myaˬ poˆ bi boꞈ-euˬ nga? Aˬ yawꞈ tsawˇ haˬ zaˬ-ahˇ aˬ yawꞈ-ahˇ nui ma taˬ-awˇ neh tehꞈ-ehˇ nui saˇ oꞈ nya meh lehˇ bi siˬ mawꞈ-eu miˇ neh meh.\n^ Yaw zaˬ 52 Aˇ baˇ-euˬ gaˇ kawˆ: Nymˇ jiˇ laꞈ k’oeˇ-euˬ deuˬ gaˇ mˇ duˬ-ahˇ maˬ ehˇ, sahˬ boꞈ dzaw nymˇ-ahˇ maˬ ehˇ, tsaꞈ gaˬ-iˇ gaˇ maˬ ehˇ, naˇ-eu gawˇ-eu jeˬ-ahˇ maˬ ehˇ, shaˬ zahˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ-eu aˇ baˇ.\n^ Yaw zaˬ 54 Aˇ baˇ-euˬ gaˇ kawˆ: Yeˬhawˇbaˬ-euˬ Saˇ kiˇ deuˬ bawˬ dzaˬ luꞈ gaˇ yehˇ deuˬ laˇ k’awꞈ, mehˇ nmˇ deuˬ maˬ guˆ ni jawˇ luꞈ.\n^ Yaw zaˬ 56 Aˇ baˇ-euˬ gaˇ kawˆ: Aˬ myah luꞈ nymˇ jiˇ uˬ duˬ tahˬ-eu heu naˇ, aˬ dui-ahˇ g’aˬ k’aˆ-awˇ oˇ daˬ coeˇ laˇ ni caw ba nehˬ.\nLoꞈ-eu nymˇgoˇ (Dzaw ngeh zmˬ-eu dmˬ)\nBawˬ dzaˬ ngeh Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ ja ceuˬ\nAˬ dui yawˬ ha-euˬ nui ma-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ bo saˆ nya-eu nga?\nYaw awˬ awˬ lehˇ g’eh-eu hawˬ byawˇ mˬ taˆ Sahˬ paˬ-euˬ gaˇ kawˆ bi siˬ\nAˬ dui mehˬ bawˬ-ahˇ iˇ-eu heu aˬ dui nehˬ-ehˇ taꞈ leˇ-awˇ aˬ jeˬ siˬ laˇ\nUˆ lahˇ-eu aˇ muˇ yaw shuiꞈ g’aˬ\nText Publication download options Loꞈ-eu nymˇgoˇ (Dzaw ngeh zmˬ-eu dmˬ) Tiˬ siˬ ba la 2019\nTiˬ siˬ ba la 2019\nLoꞈ-eu nymˇgoˇ (Dzaw ngeh zmˬ-eu dmˬ) Tiˬ siˬ ba la 2019


Noˇaˬ, Daˬyeˬlaˇ, Yawˇbaˆ heu smˇ g’aˬ-euˬ nui jah hawˇ-eu ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu jeˬ-ahˇ dzaw geuꞈ | Dzaw ngeh zmˬ-eu dmˬ\nLoꞈ-eu nymˇgoˇ (Dzaw ngeh zmˬ-eu dmˬ) | Nyiˬ siˬ ba la 2018\nREAD IN Acholi Akha Aukan Baoule Batak (Karo) Batak (Simalungun) Batak (Toba) Biak Bislama Cambodian Chin (Hakha) Chokwe Chopi Chuabo Chuukese Dayak Ngaju Drehu English Greenlandic Hmong (White) Iban Ibinda Javanese Kachin Karen (S'gaw) Kazakh Kikongo Kimbundu Kisi Krio Laotian Lhukonzo Lomwe Macua Maltese Mapudungun Mauritian Creole Mizo Navajo Ndau Ngangela Nias Niuean Nyaneka Nyungwe Quechua (Ayacucho) Quechua (Cuzco) Quichua (Chimborazo) Quichua (Imbabura) Rarotongan Romany (Macedonia) Romany (Macedonia) Cyrillic Romany (Southern Greece) Runyankore Rutoro Sangir Saramaccan Sena Seychelles Creole Sunda Tahitian Tshwa Uighur (Cyrillic) Umbundu Urdu Uruund Wallisian Wayuunaiki Welsh\nNoˇaˬ, Daˬyeˬlaˇ, Yawˇbaˆ heu smˇ g’aˬ-euˬ nui jah hawˇ-eu ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu jeˬ-ahˇ dzaw geuꞈ\n“Noˇaˬ, Daˬyeˬlaˇ hawˇ-eu Yawˇbaˆ aˬ ha smˇ g’aˬ . . . aˬ yawꞈ ha neh mˇ-euˬ yaw muiˬ jeˬ baˬ da neh, aˬ yawꞈ ha smˇ g’aˬ-ahˇ maˬ ngeuˇ naˇ, aˬ cawˬ-ahˇ maˬ ka k’oꞈ nehˬ nya-aˇ.”—Yeˬsaˬgeˬlaˇ 14:14.\nDawˬ caˇ: 89, 119\nNawˇ tsawˇ haˬ heu deuˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ dzaw geuꞈ le?\n1, 2. (a) Noˇaˬ, Daˬyeˬlaˇ, hawˇ-eu Yawˇbaˆ heu deuˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ dzaw-eu, aˬ dui-ahˇ aˬ jeˬ miˇ neh g’aˬ za laˇ-eu nga? (b) Yeˬsaˬgeˬlaˇ 14:14 boꞈ ngeh, aˬ joˆ-ehˇ pyeuꞈ yaꞈ-euˬ nga?\nNaˇ-eu miˇ neh maˬ ehˇ, pyuˇ shaˬ-eu miˇ neh maˬ ehˇ, k’ehˬ-eu k’aˆ-eu jeˬ-ahˇ ya daˬ-eu miˇ neh maˬ ehˇ, heu deuˬ baˬ da neh nawˇ nymˬ-mˇ shaˬ zahˬ mˇ luꞈ de loˇ? Nawˇ ya tahˬ puˬ-eu jeˬ, tiˬ poˆ na Miˬyehˇ-euˬ gaˇ mˇ-eu laꞈ k’aˬ maˬ cehˇ ni jahˇ nehˬ laꞈ nya loˇ? Toˆ-ehˇ g’eh luꞈ naˇ, Noˇaˬ, Daˬyeˬlaˇ, Yawˇbaˆ heu deuˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ haw naˇ g’aˬ za laˇ meh. Aˬ yawꞈ maꞈ k’awꞈ aˬ dui loꞈ-ehˇ maˬ byah kuꞈ-eu tsawˇ haˬ pyeuꞈ-awˇ, shaˬ zahˬ hawˇ-eu lawˬ haw laˇ-eu g’awˬ mya jeˬ-ahˇ ya daˬ-euˬ meh. Tiˬ poˆ na, aˬ yawꞈ maꞈ shiˇ gaˇ keuˆ ni ya tahˬ puˬ k’awꞈ, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ-eu miˇ neh, aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ nui jah hawˇ-eu ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu jeˬ heu naˇ, dzaw geuꞈ paˬ-ehˇ g’eh-eu jeˬ pyeuꞈ nga lehˇ Yeˬhawˇbaˬ haw-eu meh.—Yeˬsaˬgeˬlaˇ 14:12-14-ahˇ gui.\n2 Heu kawˆ laꞈ k’oeˇ-euˬ Jaˇliꞈ dawˬ pehˬ hmˬ pyeuꞈ-eu Yeˬsaˬgeˬlaˇ 14:14 heu naˇ B.C. 612 k’oꞈ-ahˇ Yeˬsaˬgeˬlaˇ Baˬbuˇloˇ miˇ k’ahˬ-ahˇ jawˇ ngeh boꞈ-euˬ meh. * (Ehˇ lahˬ-ahˇ haw.) (Yeˬsaˬgeˬlaˇ 1:1; 8:1) Teu ngeh, B.C. 607 k’oꞈ-ahˇ Yeˬluˇsaˬlehˬ meuˬ bi laˆ cawˆ-euˬ maˬ myahˇ laˇ-a siˬ. K’oeˇ naˇ, Yeˬluˇsaˬlehˬ meuˬ-ahˇ Noˇaˬ, Daˬyeˬlaˇ hawˇ-eu Yawˇbaˆ loꞈ-ehˇ jah-awˇ ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu g’awˬ mya g’aˬ maˬ jawˇ-a. Aˬ yawꞈ maꞈ naˇ, buˬ iˇ law iˇ-euˬ deuˬ pyeuꞈ meh. (Yeˬsaˬgeˬlaˇ 9:1-5) Teu laꞈ k’oeˇ Yeˬlaˬmiˇ, Baˬluˆ, Eˇbehˆmeˬlehˆ hawˇ-eu Leˬkaˆ-euˬ oeˬ paˬ oeˬ ma deuˬ jiˇ ahˇ-eu meh.\n3. Heu kawˆ laꞈ k’oeˇ aˬ jeˬ jeˇ gaˇ kawˆ ja sawˇ-eu nga?\n3 Nymˬ-mˇ iˬ nah k’awꞈ teu gaˇ duˇ ni, haiˬ-eu miˇ tsaˬ heu aˇ saˬ saˬ ngeh nah ya buˬ iˇ-eu deuˬ naˇ, Miˬyehˇ mehˬ shi tsaˬ-eu jeˬ mˇ-eu Noˇaˬ, Daˬyeˬlaˇ hawˇ-eu Yawˇbaˆ loꞈ-ehˇ g’eh-eu deuˬ tehꞈ meh. (Pah mehˬ-eu-eu 7:9, 14) Yeˬhawˇbaˬ aˬ jeˬ miˇ neh aˬ ha smˇ g’aˬ-ahˇ zmˬ-awˇ aˬ yawꞈ-euˬ mehˬ shi tsaˬ-eu jeˬ mˇ-eu aˬ dui dzaw geuꞈ paˬ-ehˇ g’eh-eu deuˬ lehˇ shawˇ-eu nga lehˇ haw ma. K’oeˇ naˇ, (1) aˬ yawꞈ maꞈ aˬ jeˬ jeˇ-euˬ shaˬ zahˬ ya tahˬ puˬ-euˬ nga? (2) aˬ dui aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ nui jah hawˇ-eu ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu jeˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ dzaw geuꞈ nya-eu nga? lehˇ jiˇ haw ma.\nNoˇaˬ jah-eu jeˬ hawˇ-eu ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu jeˬ 900 k’oꞈ dzehˬ ni mˇ mawˇ\n4, 5. Noˇaˬ aˬ jeˬ jeˇ shaˬ zahˬ-ahˇ ya daˬ-euˬ nga? Aˬ dui aˬ yawꞈ-ahˇ aˬ jeˬ zahˬ leˇ nga?\n4 Noˇaˬ aˬ jeˬ jeˇ-euˬ sahˬ zahˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ-euˬ nga? Noˇaˬ-euˬ aˬ bawˇ-euˬ aˬ da Iˇnawˆ-euˬ saˇ ka-ahˇ, tsawˇ haˬ deuˬ haiˬ dui dui-awˇ, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ jiˇ “ngehˬ doeˇ ehˇ doeˇ”-eu meh. (Yuˇdaˆ 14, 15) Aˇ yamˬ ngehˬ-ehˇ myahˇ laˇ naˇ ngehˬ-ehˇ miˇ tsaˬ-ahˇ maˬ muiˬ-eu jeˬ tehꞈ-ehˇ byah laˇ luꞈ-awˇ, Noˇaˬ-euˬ saˇ ka-ahˇ keuˆ le ngeh, miˇ tsaˬ-ahˇ “maˬ muiˬ maˬ shawˇ-eu tsawˇ haˬ tehꞈ-ehˇ pyeuꞈ jiˇ-awˇ, yawˬ gaˇ na luꞈ yaw cawˆ jeˬ tehꞈ-ehˇ mˇ luꞈ-eu meh.” K’oeˇ naˇ, maˬ muiˬ-eu mˬ taˆ g’aˬ k’ehˇ deuˬ miˇ tsaˬ-ahˇ oeˬ ka-awˇ, tsawˇ haˬ laˆ pyeuꞈ-awˇ, miˬ zaˬ sheuˬ-eu meh. Aˬ yawꞈ maꞈ neh baw-euˬ zaˬ deuˬ yaw haiˬ je tehꞈ-ehˇ mˇ-eu meh. (Aˇdahˬbeh-eu 6:2-4, 11, 12) Ehˇ k’awꞈ, Noˇaˬ teu deuˬ nehˬ-ehˇ beu gaˇ dui dui-eu meh. “Noˇaˬ g’aˬ-ahˇ-aˬ, Sahˬpaˬ Miˬyehˇ nui k’ahˇ shiˇ-eu meh. . . miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ iˬ baˇ maˬ mˇ-ehˇ dawˇ coe ni dehꞈ-euˬ tsawˇ haˬ Noˇaˬ tiˬ g’aˬ jawˇ-eu tehꞈ meh. Aˬ yawꞈ-aˬ, Miˬyehˇ-ahˇ cawˬ cawˬ taꞈ-awˇ dehꞈ-euˬ meh” lehˇ Jaˇliꞈ-ahˇ ehˇ taˬ-euˬ meh.—Aˇdahˬbeh-eu 6:8, 9.\n5 Gaˇ kawˆ heu Noˇaˬ nehˬ-ehˇ taꞈ leˇ-awˇ, aˬ dui-ahˇ aˬ jeˬ ehˇ nehˬ-eu nga? Tiꞈ, haiˬ-eu miˇ tsaˬ heu laꞈ k’oeˇ iˇ cuꞈ maˇ dahˬ le-euˬ yaw kaˬ-ahˇ, Noˇaˬ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ-awˇ mˇ-euˬ aˇ yamˬ-ahˇ shaˇ noeˬ haw sheˇ. Aˬ yawꞈ 70, 80 k’oꞈ tehꞈ-ehˇ mˇ-euˬ maˬ ngeuˇ-a, 600 k’oꞈ dawˬ peh mˇ-euˬ meh. (Aˇdahˬbeh-eu 7:11) Nyiꞈ, Noˇaˬ nymˇ iˬ nah loꞈ-ehˇ aˬ yawꞈ-ahˇ caw ba-awˇ g’aˬ biꞈ-eu aˇ muˇ maˬ jawˇ-a. Aˬ yawꞈ-ahˇ g’aˬ biꞈ-eu aˇ doˆ aˬ nyiˇ deuˬ keuˆ ni maˬ jawˇ-a. *—Ehˇ lahˬ-ahˇ haw.\n6. Noˇaˬ nui k’aˬ ahˇ-eu lehˇ aˬ joˆ-ehˇ mˇ mawˇ-euˬ nga?\n6 Noˇaˬ muiˬ-euˬ tsawˇ haˬ pyeuꞈ naˇ g’aˬ ma lehˇ maˬ noeˬ-a. Aˬ yawꞈ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ jah-eu gaˇ kawˆ k’aˬ duˬ ni ehˇ nehˬ peuˬ-eu meh. Jaˇliꞈ aˬ yawꞈ-ahˇ “yaw tsaˬ yaw dawˇ jeˬ mehˬ-eu g’aˬ” lehˇ kuˇ-eu meh. (2 Beˬtuˆluˆ 2:5) “Jah-eu baˬ da neh” teu saˇ ka-ahˇ-euˬ miˇ tsaˬ laˆ cawˆ-eu geuˇ ngaˇ lehˇ mˇ mawˇ-euˬ meh lehˇ kuiˇ laꞈ Pawˇluˆ Noˇaˬ-ahˇ ngehˬ keuˆ-eu meh. (Heˬbyehˇ 11:7) Tsawˇ haˬ deuˬ aˬ yawꞈ-ahˇ yehˬ bawˬ sehˇ lu-ehˇ ehˇ-awˇ, ja bu ja doeˇ-eu meh. Aˬ yawꞈ maꞈ Noˇaˬ-euˬ g’awˇ mawˇ-ahˇ deuˬ leˇ gaˇ keuˆ ni mˇ nehˬ-euˬ k’awꞈ aˬ yawꞈ maˬ guˆ-a. (Dawˬdaˬ 29:25) Aˬ yawꞈ nui jah ahˇ-eu miˇ neh, Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-ahˇ nui k’aˬ biꞈ-euˬ meh. Teu gaˇ duˇ ni, Yeˬhawˇbaˬ nymˬ-mˇ iˬ nah saˇ jaˇ ziꞈ-eu gaˇ mˇ zaˬ deuˬ-ahˇ jiˇ nui k’aˬ teu biꞈ-eu meh.\n7. Noˇaˬ saˇ baoˬ tsoˆ ngeh, aˬ jeˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ ya tahˬ puˬ-euˬ nga?\n7 Yeˬhawˇbaˬ Noˇaˬ-ahˇ miˇ tsaˬ-ahˇ iˇ cuꞈ dahˬ pymˬ laˇ ngeh, tsawˇ haˬ hawˇ-eu jeˬ zaˬ-ahˇ buˬ iˇ ni caw ba-eu g’aˇ duˬ saˇ baoˬ tsoˆ lehˇ ehˇ nehˬ ngeh, Noˇaˬ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ luꞈ-eu 500 k’oꞈ dzehˬ ni byah laˇ taˬ-euˬ meh. (Aˇdahˬbeh-eu 5:32; 6:14) Noˇaˬ-euˬ g’aˇ duˬ saˇ baoˬ tsoˆ-eu heu naˇ, shaˬ dui dui-eu jeˬ pyeuꞈ nya meh. Aˬ cawˬ aˬ yawꞈ-ahˇ naˬ g’a laˇ-awˇ, yaw dehꞈ dehꞈ-eu k’awꞈ shaˬ laˇ-eu yaw duˬ baw meh lehˇ Noˇaˬ siˬ nya-eu meh. Ehˇ k’awꞈ, Noˇaˬ nui jah ziꞈ-awˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ ehˇ dawˬ naˇ haˬ-euˬ meh. “Miˬyehˇ neh k’aˇ ehˇ nehˬ-euˬ loꞈ-ehˇ Noˇaˬ jahˇ-euˬ meh.”—Aˇdahˬbeh-eu 6:22.\n8. Noˇaˬ Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-euˬ nymˇ jiˇ-ahˇ bo saˆ meh lehˇ aˬ joˆ-ehˇ nui ma taˬ-euˬ nga?\n8 Noˇaˬ ya tahˬ puˬ-eu gaˇ kawˆ nyaˆ taꞈ tiˬ jeˬ naˇ, iˇ cuꞈ maˬ dahˬ pymˬ le siˬ k’oeˇ, mˇ dzaˬ k’awꞈ dawˇ-eu shaˬ dui dui-eu aˇ yamˬ-ahˇ zaˬ hawˇ-eu miˬ zaˬ-ahˇ ya cu-eu heu meh. (Aˇdahˬbeh-eu 5:28, 29) Ehˇ k’awꞈ ni, aˬ yawꞈ k’ahˬ lahˇ dzehˬ-eu jeˬ naˇ, aˬ yawꞈ-euˬ nymˇ jiˇ-ahˇ mˇ cu-eu heu maˬ ngeuˇ-a, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ mˇ-eu heu meh. Noˇaˬ saˇ baoˬ 40, 50 k’oꞈ tsoˆ gaˇ kaꞈ g’a dui dui-eu k’awꞈ, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ mˇ-eu jeˬ-ahˇ haw tsoˆ taˬ-euˬ meh. K’oeˇ naˇ, iˇ cuꞈ dahˬ pymˬ g’aˬ-euˬ miˇ tsa k’awꞈ, aˬ yawꞈ toˆ-ehˇ 350 k’oꞈ paˇ mˇ g’eh-euˬ meh. (Aˇdahˬbeh-eu 9:28) Noˇaˬ-euˬ nui jah hawˇ-eu ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu jeˬ heu naˇ, aˬ dui dzaw geuꞈ dui dui paˬ-ehˇ g’eh-eu jeˬ pyeuꞈ meh.\n9, 10. (a) Aˬ dui Noˇaˬ-euˬ nui jah hawˇ-eu ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu jeˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ dzaw geuꞈ nya-eu nga? (b) Miˬyehˇ-euˬ zahˇ dawˬ-ahˇ yaw muiˬ-ehˇ caw teh naˇ, aˬ jeˬ gaˇ kawˆ-ahˇ nui ma taˬ nya-eu nga?\n9 Aˬ dui Noˇaˬ-euˬ nui jah hawˇ-eu ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu jeˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ dzaw geuꞈ nya-eu nga? Aˬ dui tsaˬ-eu jeˬ-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ haw-eu loꞈ-ehˇ haw-awˇ, Saˬdaˬ-euˬ miˇ tsaˬ-ahˇ maˬ taꞈ-eu uˬ taꞈ, dehꞈ ziˇ laꞈ k’oeˇ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ naˬ ba tiꞈ taˬ-eu heu naˇ, Noˇaˬ-ahˇ dzaw geuꞈ-eu jeˬ pyeuꞈ meh. (Maꞈtehˬ 6:33; Yoˇhaˬ 15:19) Aˬ dui heu loꞈ-ehˇ jahˇ-eu heu naˇ, miˇ tsaˬ zaˬ deuˬ maˬ ya leˇ-a lehˇ siˬ nya ma. Yaw jeˬ ma jeˬ, aˬ dui k’aˬ miˬ sheu-eu gaˇ kawˆ hawˇ-eu oeˇ mˇ baˇ-eu gaˇ kawˆ Miˬyehˇ-euˬ zahˇ dawˬ-ahˇ caw teh-eu miˇ neh, aˬ cawˬ ja doeˇ-eu meh. (Maˬlaˬkiˇ 3:17, 18-ahˇ gui.) Aˬ dui k’awꞈ Noˇaˬ loꞈ-ehˇ tsawˇ haˬ-ahˇ maˬ guˆ ni Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ guˆ ma. Aˬ dui aˬ yawꞈ-ahˇ yaw zeu baw dui dui-awˇ, nui ma maˬ bi cawˆ mawꞈ-eu uˬ taꞈ, aˬ myah luꞈ dehꞈ-eu jeˬ biꞈ nehˬ nya-eu aˬ yawꞈ tiˬ g’aˬ jawˇ-eu tehꞈ meh lehˇ siˬ nya-eu ma.—Luˇkaꞈ 12:4, 5.\n10 Yawˬ ha-ahˇ heu loꞈ-ehˇ naˇ haˬ, ‘Aˬ cawˬ ngaˬ-ahˇ naˬ g’a-awˇ ngehˬ doeˇ laˇ k’awꞈ, ngaˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ mehˬ shi tsaˬ-eu jeˬ-ahˇ mˇ luꞈ miˇ-a siˬ loˇ? Mˇ dzaˬ k’awꞈ dawˇ-eu yaw shaˬ k’awꞈ, Yeˬhawˇbaˬ ngaˬ-euˬ nymˇ jiˇ-ahˇ bo saˆ nehˬ laꞈ meh lehˇ ngaˇ nui ma taˬ miˇ-a loˇ?’ Aˬ dui Noˇaˬ loꞈ-ehˇ ehˇ dawˬ naˇ haˬ-awˇ aˬ yawꞈ-ahˇ nui ma taˬ naˇ, aˬ dui-ahˇ k’awꞈ Yeˬhawˇbaˬ haw piˇ nehˬ laꞈ meh lehˇ jah nya meh.—Piˇliˇpiˆ 4:6, 7.\nDaˬyeˬlaˇ haiˬ-eu meuˬ-ahˇ jawˇ k’awꞈ, nui jah ziꞈ-awˇ ehˇ dawˬ naˇ haˬ\n11. Daˬyeˬlaˇ hawˇ-eu aˬ yawꞈ-euˬ cawˬ smˇ g’aˬ Baˬbuˇloˬ-ahˇ jawˇ ngeh, shaˬ dui dui-eu aˬ jeˬ jeˇ gaˇ kawˆ-ahˇ ya tahˬ puˬ-euˬ nga? (Dahˬ beh-eu baˇ-ahˇ haw.)\n11 Daˬyeˬlaˇ aˬ jeˬ jeˇ gaˇ kawˆ-ahˇ ya tahˬ puˬ-euˬ nga? Daˬyeˬlaˇ maˇ diˇ miˬ yehˇ maˬ ngeuˇ-eu hawˇ-eu nehꞈ-ahˇtaꞈ-eu jeˬ tehꞈ-ehˇ jaˆ-eu Baˬbuˇloˬ miˇ k’ahˬ-ahˇ ya jawˇ iˇ-euˬ meh. Teu gaˇ jawˇ-eu deuˬ, Yuˇdaˆ tsawˇ haˬ-ahˇ maˬ ya leˇ-eu uˬ taꞈ, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ jiˇ naˬ g’a-eu meh. (Ja ceuˬ 137:1, 3) Heu naˇ Daˬyeˬlaˇ hawˇ-eu Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ gaˬ-eu Yuˇdaˆ tsawˇ haˬ deuˬ-euˬ nui ma-ahˇ naˇ dui dui jeˬ k’awꞈ pyeuꞈ nya meh. K’oeˇ uˬ taꞈ, Daˬyeˬlaˇ hawˇ-eu Haˬnaˬniˇyaˆ, Miˇsheˬlaˇ, Aˬzaˬyiˇ, aˬ ha oeˬ g’aˬ Baˬbuˇloˬ sahˬ paˬ-euˬ gaˇ mˇ dzaw dzaw-eu miˇ neh, teu gaˇ jawˇ-eu tsawˇ haˬ deuˬ haw tsoˆ taˬ-euˬ meh. K’oeˇ naˇ, aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ sahˬ paˬ-euˬ dzaˇ bi dzaˬ-euˬ meh. Ehˇ k’awꞈ, sahˬ paˬ-euˬ dzaˇ hawˇ-eu aˬ gaꞈ dzaˇ uiˇ laꞈ k’oeˇ Miˬyehˇ-euˬ zaˬ lahˇ deuˬ maˬ dzaˬ nya-eu jeˬ ahˇ-eu miˇ neh, Daˬyeˬlaˇ maˬ dzaˬ lehˇ noeˬ tsehˆ-euˬ meh.—Daˬyeˬlaˇ 1:5-8, 14-17.\n12. (a) Daˬyeˬlaˇ aˬ joˆ-ehˇ g’eh-eu tsawˇ haˬ nga? (b) Yeˬhawˇbaˬ Daˬyeˬlaˇ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ haw-eu nga?\n12 Daˬyeˬlaˇ dahˬ beh ngeh tiˬ jeˬ-iˬ shaˬ gaˇ maˬ duˇ-eu gaˇ kawˆ nyaˆ taꞈ tiˬ jeˬ-ahˇ paˇ ya tahˬ puˬ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ nya dui dui-eu miˇ neh, sahˬ paˬ aˬ yawꞈ-ahˇ aˬ cawˬ taꞈ-ehˇ dzehˬ-eu gaˇ bi mˇ-euˬ meh. (Daˬyeˬlaˇ 1:19, 20) Ehˇ k’awꞈ, Daˬyeˬlaˇ maˬ jahˇ g’eh-eu uˬ taꞈ, aˬ myah luꞈ aˬ yawꞈ-euˬ nui noeˬ tsaˬ ma lehˇ jiˇ maˬ noeˬ-a. Aˬ yawꞈ taˬ aw-awˇ nahˬ yu ni g’eh-a siˬ. Aˬ yawꞈ neh mˇ pyeuꞈ-euˬ jeˬ, Miˬyehˇ baˬ da neh meh lehˇ tiˬ k’ehˬ maˬ taˬ ehˇ-eu meh. (Daˬyeˬlaˇ 2:30) Gaˇ kawˆ heu-ahˇ shaˇ sawˇ haw sheˇ, Yeˬhawˇbaˬ Daˬyeˬlaˇ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ-eu Noˇaˬ hawˇ-eu Yawˇbaˆ nehˬ-ehˇ ngehˬ keuˬ ngeh, aˬ yawꞈ zaˬ guˬ tehꞈ-a siˬ. Aˬ yawꞈ maꞈ smˇ g’aˬ dzaw geuꞈ paˬ-ehˇ g’eh-eu tsawˇ haˬ pyeuꞈ meh lehˇ Yeˬhawˇbaˬ ehˇ-eu meh. Heu gaˇ haw ngeh Yeˬhawˇbaˬ Daˬyeˬlaˇ-ahˇ nui jah taˬ-eu lehˇ siˬ laˇ-eu meh. Daˬyeˬlaˇ ziˇ jiˇ ngeh keuˆ ni saˇ jaˇ ziꞈ-awˇ Miˬyehˇ ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu miˇ neh, Miˬyehˇ nui ma cawˆ-eu jeˬ maˬ mˇ-aˬ. Daˬyeˬlaˇ 100 k’oꞈ dawˬ peh byah laˇ ngeh Miˬyehˇ-euˬ mˬ taˆ g’aˬ k’ehˇ “Daˬyeˬlaˇ-oˇ, Miˬyehˇ nawˬ-ahˇ gaˬ-eu meh” lehˇ ja ceuˬ nehˬ-euˬ meh.—Daˬyeˬlaˇ 10:11.\n13. Yeˬhawˇbaˬ aˬ jeˬ miˇ neh Daˬyeˬlaˇ-ahˇ huiˬ-eu aˇ yaˬ bi za-euˬ nga?\n13 Yeˬhawˇbaˬ caw ba-eu miˇ neh, Daˬyeˬlaˇ Baˬbuˇloˬ miˇ k’ahˬ-ahˇ, sahˬ paˬ-euˬ gaˇ mˇ-eu yaw huiˬ tiˬ g’aˬ pyeuꞈ laˇ-euˬ meh. (Daˬyeˬlaˇ 1:21; 6:1, 2) Yeˬhawˇbaˬ Daˬyeˬlaˇ-ahˇ huiˬ-eu aˇ yaˬ bi za-euˬ heu naˇ, Yoˇsehˆ Iˇjiˇtuˆ miˇ k’ahˬ-ahˇ jawˇ ngeh, hawˇ-eu Iˇsaˬtaˆ hawˇ-eu Mawˬdaˬkehˇ Paˇshaˇ miˇ k’ahˬ-ahˇ jawˇ ngeh, aˬ yawꞈ-euˬ tsawˇ haˬ-ahˇ bi caw ba-euˬ loꞈ-ehˇ, bi caw ba-eu g’aˇ duˬ pyeuꞈ gaˇ duˇ meh. * (Ehˇ lahˬ-ahˇ haw) (Daˬyeˬlaˇ 2:48) Yeˬsaˬgeˬlaˇ hawˇ-eu bi nyehˆ g’eh-euˬ Yuˇdaˆ tsawˇ haˬ deuˬ, Yeˬhawˇbaˬ Daˬyeˬlaˇ-ahˇ zmˬ-awˇ aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ bi caw ba gaˇ ya mawˇ ngeh, aˬ joˆ-ehˇ g’eh leˇ paˬ-ehˇ g’eh nga lehˇ noeˬ nya? Gaˇ kawˆ heu aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ g’aˬ ahˇ leˇ dui dui-eu jeˬ pyeuꞈ-eu paˬ.\nAˬ dui aˬ myah luꞈ saˇ jaˇ ziꞈ naˇ, Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ aˇ poeˬ taˬ baw-eu meh (Aˇ deuˆ 14, 15-ahˇ haw)\n14, 15. (a) Aˬ dui-euˬ gaˇ kawˆ Daˬyeˬlaˇ nehˬ-ehˇ aˬ joˆ-ehˇ duˇ leˇ nga? (b) Nymˬ-mˇ-euˬ aˬ da aˬ ma deuˬ Daˬyeˬlaˇ-euˬ aˬ da aˬ ma-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ dzaw geuꞈ nya-eu nga?\n14 Aˬ dui Daˬyeˬlaˇ-euˬ nui jah hawˇ-eu ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu jeˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ dzaw geuꞈ nya-eu nga? Nymˬ-mˇ aˬ dui jawˇ luꞈ-eu miˇ tsaˬ-ahˇ dehꞈ bahˬ dehꞈ muˆ-eu jeˬ hawˇ-eu zahˇ k’awꞈ tehꞈ-ehˇ byah jiˇ taˬ-euˬ meh. Tsawˇ haˬ deuˬ miˇ tsaˬ k’oeˇ taꞈ-euˬ zahˇ k’awꞈ pyeuꞈ-eu Huiˬ dui dui-eu Baˬbuˇloˬ-euˬ nui noeˬ neh bi uˆ kaˬ taˬ-euˬ meh. Jaˇliꞈ zahˇ k’awꞈ heu deuˬ-ahˇ “nehꞈ deuˬ . . yaw bui bui duˬ” lehˇ kuˇ-eu meh. (Pah mehˬ-eu-eu 18:2) Aˬ dui miˇ tsaˬ heu siˬ k’oeˇ taˆ daˬ yah loꞈ-ehˇ pyeuꞈ-awˇ, aˬ cawˬ nehˬ-ehˇ beu gaˇ-eu miˇ neh, naˬ g’a laˇ-eu meh. (Maˬkuˆ 13:13) Teu miˇ neh, Daˬyeˬlaˇ loꞈ-ehˇ Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ ziꞈ dah ni ya cawˬ-eu meh. Aˬ dui taˬ aw-awˇ nui jah taˬ-eu uˬ taꞈ, Miˬyehˇ-euˬ dawˬ naˇ haˬ naˇ, aˬ yawꞈ Daˬyeˬlaˇ-ahˇ aˇ poeˬ taˬ baw-euˬ loꞈ-ehˇ aˬ dui-ahˇ jiˇ taˬ baw-eu meh.—Haˬgaiˇ 2:7.\n15 Aˬ da aˬ ma deuˬ Daˬyeˬlaˇ-euˬ aˬ da aˬ ma-ahˇ neh jiˇ dzaw geuꞈ nya meh. Daˬyeˬlaˇ yaw nyiˇ ngeh, aˬ yawꞈ tiˬ jawˬ yaw doeˇ jeˬ tehꞈ-ehˇ jaˆ-eu Yuˇdaˆ miˇ k’ahˬ-ahˇ jawˇ-euˬ k’awꞈ, aˬ yawꞈ naˇ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ gaˬ-eu laꞈ k’oeˇ huiˬ laˇ-euˬ meh. Maˬ mehˬ-euˬ gaˇ pyeuꞈ laˇ-euˬ nga laˬ? Maˬ ngeuˇ-a. Aˬ da aˬ ma aˬ yawꞈ-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ kawˆ mehˬ-euˬ duˬ meh. (Dawˬdaˬ 22:6) Daˬyeˬlaˇ-euˬ tsawˇ myahˇ dawˬ tsuiꞈ k’awꞈ, “Miˬyehˇ ngaˬ-euˬ yaˇ k’aˬ daˇ-eu g’aˬ” lehˇ ehˇ gaˇ haw ngeh, aˬ yawꞈ-euˬ aˬ da aˬ ma Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ gaˬ dui dui ngaˇ lehˇ siˬ laˇ-eu meh. (Daˬyeˬlaˇ 1:6, MS) Teu miˇ neh, aˬ da aˬ ma deuˬ zaˬ-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ kawˆ mehˬ ngeh, oˇ oꞈ-awˬ, g’aˬ taˬ baˬ. (Eˇpeˇsu 6:4) Zaˬ nehˬ-ehˇ guiˬ lahˬ shaˇ-awˇ, zaˬ-euˬ g’aˇ duˬ shaˇ nehˬ-awˬ. Yeˬhawˇbaˬ-euˬ mehˬ shi tsaˬ-eu jeˬ-ahˇ zaˬ deuˬ gaˬ ni mehˬ-eu leh jeh-awˬ. Nawˇ toˆ-ehˇ jahˇ naˇ, Yeˬhawˇbaˬ nawˬ-ahˇ guiˬ lahˬ biꞈ-eu yaw duˬ baw meh.—Ja ceuˬ 37:5.\nYawˇbaˆ shaˬ k’awꞈ saˇ k’awꞈ, saˇ jaˇ ziꞈ-awˇ ehˇ dawˬ naˇ haˬ\n16, 17. Yawˇbaˆ aˬ yawꞈ-euˬ dehꞈ ziˇ laꞈ k’oeˇ, aˬ jeˬ jeˇ gaˇ kawˆ-ahˇ ya daˬ-euˬ nga?\n16 Yawˇbaˆ aˬ jeˬ jeˇ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ ya tahˬ puˬ-euˬ nga? Yawˇbaˆ huiˬ dui dui-eu poˆ laˇ paˇ laˇ-eu jeˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ dahˬ beh ngeh “nahˇ ma doˆ k’ehˬ paw coeˇ-ahˇ aˬ cawˬ naˆ maˬ tseˇ smˇ muiˬ muiˬ-eu g’aˬ pyeuꞈ-eu meh.” (Yawˇbaˆ 1:3) Aˬ yawꞈ smˇ muiˬ muiˬ dui dui-eu uˬ taꞈ, tsawˇ myahˇ doˆ-awˇ, yawˬ g’aˬ na aˬ yawꞈ-ahˇ yaw zeu baw-eu meh. (Yawˇbaˆ 29:7-16) Yawˇbaˆ teu tiˆ-ahˇ dehꞈ k’awꞈ, aˬ cawˬ naˆ maˬ tseˇ muiˬ dzehˬ de lehˇ maˬ noeˬ-eu uˬ taꞈ, Miˬyehˇ-ahˇ g’oe-eu maˬ loˬ nga lehˇ jiˇ maˬ noeˬ-a. Aˬ dui aˬ joˆ-ehˇ siˬ nya-eu nga? Yeˬhawˇbaˇ aˬ yawꞈ-ahˇ “Ngaˬ-euˬ zaˬ k’aˆ” lehˇ kuˇ-awˇ, “aˬ yawꞈ loꞈ-ehˇ saˇ jaˇ ziꞈ-eu muiˬ-eu jaˬ-eu tsawˇ haˬ miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ tiˬ g’aˬ-iˬ maˬ jawˇ-a. Aˬ yawꞈ ngaˬ-ahˇ uˬ duˬ tahˬ-awˇ, yaw lehˬ yaw ca jeˬ maˬ ya mˇ ni yahˇ dui dui-eu laꞈ k’oeˇ dehꞈ luꞈ meh” lehˇ ehˇ-eu miˇ neh siˬ nya-eu ma.—Yawˇbaˆ 1:8.\n17 Ehˇ k’awꞈ, Yawˇbaˆ-euˬ dehꞈ ziˇ taˆ lehˇ paˇ laˇ jiˇ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ yawˬ jeˬ na luꞈ bi laˆ cawˆ jiˇ-awˇ, nui ma cawˆ-eu miˇ neh shiˇ mawꞈ-eu meh. Yawˇbaˆ-ahˇ keuˆ le-euˬ shaˬ zahˬ heu naˇ, Saˬdaˬ neh jahˇ-euˬ meh lehˇ aˬ dui siˬ nya-eu ma. Yawˇbaˆ Miˬyehˇ-euˬ gaˇ mˇ-eu teu naˇ, yawˬ ha-ahˇ muiˬ laˇ-eu jeˬ jaˆ-eu miˇ neh tehꞈ meh lehˇ Saˬdaˬ ehˇ-eu meh. (Yawˇbaˆ 1:9, 10-ahˇ gui.) Yeˬhawˇbaˬ Saˬdaˬ neh ja doeˇ-euˬ dawˬ heu naˇ, maˬ haw dzeuˇ nya-eu jeˬ pyeuꞈ nga lehˇ haw-eu meh. Saˬdaˬ ja myawꞈ myawꞈ nga lehˇ bi siˬ-eu g’aˇ duˬ aˬ yawꞈ aˬ jeˬ jahˇ-euˬ nga? Yawˇbaˆ Miˬyehˇ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ-awˇ aˬ yawꞈ-euˬ gaˇ mˇ-eu heu naˇ, Miˬyehˇ-ahˇ gaˬ-eu miˇ neh meh lehˇ bi mˇ mawˇ-eu aˬ k’awˬ-aˬ biꞈ nehˬ-euˬ meh.\n18. (a) Nawˇ Yawˇbaˆ nehˬ-ehˇ taꞈ leˇ-awˇ aˬ geu kawˆ-ahˇ ya leˇ nya? (b) Yeˬhawˇbaˬ neh Yawˇbaˆ-ahˇ ngehˬ g’eh-eu jeˬ-ahˇ neh aˬ dui aˬ jeˬ ya siˬ-eu nga?\n18 Saˬdaˬ Yawˇbaˆ-ahˇ tiˬ poˆ maˬ loꞈ, yaw myaˬ poˆ laˆ deuˬ nehˬ-awˇ, shaˬ zahˬ heu deuˬ Miˬyehˇ neh bi pyeuꞈ laˇ-euˬ meh lehˇ Yawˇbaˆ-ahˇ bi noeˬ leˇ ni jahˇ-euˬ meh. (Yawˇbaˆ 1:13-21) K’oeˇ naˇ, Yawˇbaˆ-euˬ cawˬ ma lehˇ ehˇ-eu smˇ g’aˬ k’awꞈ, Yawˇbaˆ-euˬ nui ma-ahˇ laˆ naˇ nehˬ-awˇ, Yawˇbaˆ yaw lehˬ mˇ-euˬ miˇ neh, Miˬyehˇ neh yaˇ k’aˬ bi daˇ ngaˬ lehˇ ehˇ-eu meh. (Yawˇbaˆ 2:11; 22:1, 5-10) Yawˇbaˆ gaˇ kawˆ heu deuˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ-awˇ k’aˇ ngeuˇ-eu jeˬ ngehˬ-euˬ k’awꞈ ni, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ luꞈ-a siˬ. (Yawˇbaˆ 6:1-3) Yawˇbaˆ toˆ-ehˇ jahˇ-eu teu naˇ, shaˬ zahˬ naꞈ dui dui-awˇ tiˬ jeˬ shaˇ noeˬ maˬ doˆ-eu miˇ neh meh lehˇ Yeˬhawˇbaˬ siˬ nya-awˇ, Saˬdaˬ Yawˇbaˆ-ahˇ aˇ naˆ ni k’ehˬ-awˇ aˇ naˆ ni ja bu k’awꞈ, Yawˇbaˆ aˬ yawꞈ-ahˇ maˬ byehˬ dzeh-a lehˇ Yeˬhawˇbaˬ siˬ nya meh. Doeˇ-eu gaˇ kawˆ heu deuˬ jiˇ ngeh, Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-ahˇ gaˇ hu aˬ yawꞈ neh jaˆ haw-euˬ myaˆ-iˬ nyiˬ myaˆ biꞈ k’oꞈ nehˬ-awˇ 140 k’oꞈ paˇ bi dehꞈ tawꞈ leꞈ-euˬ meh. (Yaˬkoˆ 5:11) Teu ngeh Yawˇbaˆ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ nui ma g’awˇ mawˇ dawˬ tawˆ luꞈ mˇ daˆ leꞈ-euˬ meh. Aˬ dui aˬ joˆ-ehˇ siˬ nya nga? Aˬ jeˬ miˇ neh ehˇ naˇ, Jaˇliꞈ aˇ deuˆ dawˬ pehˬ pyeuꞈ-eu Yeˬsaˬgeˬlaˇ 14:14 Yawˇbaˆ shiˇ dzeuˇ-euˬ yaw myaˬ yaˇ k’oꞈ byahˇ laˇ ngeh boꞈ-euˬ miˇ neh meh.\n19, 20. (a) Aˬ dui Yawˇbaˆ-euˬ nui jah hawˇ-eu ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu jeˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ dzaw geuꞈ nya-eu nga? (b) Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ loꞈ-ehˇ aˬ cawˬ-ahˇ g’awˬ shaˬ aˬ joˆ-ehˇ gaˬ nehˬ nya-eu nga?\n19 Aˬ dui Yawˇbaˆ-euˬ nui jah hawˇ-eu ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu jeˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ dzaw geuꞈ nya-eu nga? Aˬ dui aˬ jeˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ k’awꞈ, aˬ dui-euˬ dehꞈ ziˇ laꞈ k’oeˇ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ aˬ myah luꞈ naˬ ba tiꞈ ya taˬ meh. Aˬ dui nui ma laꞈ k’oeˇ neh ehˇ dawˬ ya naˇ haˬ-awˇ, aˬ yawꞈ-ahˇ nui ma ya taˬ-eu meh. Aˬ dui toˆ-ehˇ mˇ-eu g’aˇ duˬ, maˇ diˇ naˇ Yawˇbaˆ naˆ maˬ tseˇ gaˇ kahˇ dahˇ meh. Shaˇ noeˬ haw sheˇ, nymˬ-mˇ aˬ dui Saˬdaˬ-euˬ gaˇ kawˆ hawˇ-eu aˬ yawꞈ-euˬ mˇ jeˬ mˇ kawˆ siˬ nya dui dui-eu ma. (2 Gawˇliˬtu 2:11) K’oeˇ naˇ, yaw jeˬ ma jeˬ Yawˇbaˆ-euˬ sahˬ boꞈ heu k’awꞈ, aˬ dui-ahˇ Miˬyehˇ shaˬ zahˬ-ahˇ aˬ jeˬ miˇ neh bi jaˆ-eu lehˇ bi siˬ-awˇ, Miˬyehˇ Miˇk’ahˬ heu naˇ, Yeˬsuˇ Ka li uˆ lahˇ-eu aˇ maꞈ neh uˆ lahˇ-eu lehˇ aˬ dui Daˬyeˬlaˇ neh boꞈ taˬ-euˬ sahˬ bo-ahˇ neh jiˇ ya siˬ-euˬ ma. (Daˬyeˬlaˇ 7:13, 14) K’oeˇ naˇ, g’awˬ myahˇ maˬ g’eh-ehˇ Miˬyehˇ Miˇk’ahˬ miˇ tsaˬ heu siˬ-ahˇ uˆ lahˇ le-awˇ, shaˬ zahˬ dawˬ tawˆ luꞈ-ahˇ laˆ byoˆ jiˇ meh lehˇ jiˇ paˇ ya siˬ-euˬ ma.\n20 Yawˇbaˆ-euˬ gaˇ kawˆ heu naˇ, aˬ dui-ahˇ mehˇ nmˇ deuˬ shaˬ zahˬ-ahˇ mˇ luꞈ ngeh, k’aˇ ngeuˇ-eu jeˬ ngehˬ doˆ leꞈ k’awꞈ, aˬ dui ya g’oꞈ shaw nehˬ meh lehˇ mehˬ-eu meh. (Dawˬtsoˆtsoˆ-eu 7:7) Aˬ dui aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ maˬ ya noeˬ doeˇ-eu uˬ taꞈ, shaˬ zahˬ ya tahˬ puˬ-eu teu naˇ, tiˬ jeˬ paˬ mˇ lehˬ-euˬ miˇ neh nga lehˇ jiˇ maˬ ya ehˇ-a. Teu loꞈ-ehˇ jahˇ ngeh toˇ-aˬ, leh jeh-awˇ g’oˆ shaw nehˬ paˬ-ehˇ g’eh-eu meh. Aˬ dui toˆ-ehˬ jahˇ naˇ, g’awˬ shaˬ gaˬ-eu Miˬyehˬ aˬ dui-euˬ Aˬda Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ dzaw geuꞈ gaˇ duˇ-eu meh.—Ja ceuˬ 103:8.\nYeˬhawˇbaˬ nawˬ-ahˇ g’aˬ “bi k’aˆ laˇ”\n21. 1 Beˬtuˆluˆ 5:10 Noˇaˬ, Daˬyeˬlaˇ, Yawˇbaˆ heu deuˬ neh tahˬ puˬ-euˬ jeˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ bi noeˬ doˆ laˇ-eu nga?\n21 Noˇaˬ, Daˬyeˬlaˇ, Yawˇbaˆ aˬ ha smˇ g’aˬ tiˬ g’aˬ tiˬ yamˬ-ahˇ dehꞈ-awˇ, ya tahˬ puˬ-euˬ jeˬ jiˇ beu gaˇ dui dui-eu meh. Ehˇ k’awꞈ, aˬ yawꞈ maꞈ shaˬ zahˬ deuˬ-ahˇ kamˬ daˬ dzeuˇ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ maꞈ neh tahˬ puˬ-euˬ jeˬ teu naˇ, Pawˇluˆ neh, ‘naw maꞈ ti k’ehˬ tiˬ yamˬ k’oeˇ loꞈ-ehˇ ya daˬ g’aˬ ngeh jawˇ, . . . aˬ dui-ahˇ gaˬ dui dui-eu Miˬyehˇ-aˬ, naw maꞈ-ahˇ bi byah laˇ tehꞈ-a. Aˬ yawꞈ naw maꞈ-ahˇ bi ziꞈ laˇ, bi k’aˆ laˇ-eu uˬ taꞈ, aˬ yawꞈ-ahˇ jah-eu dawˬ pehˬ ziꞈ dah ni bi pyeuꞈ laˇ tehꞈ-a’ lehˇ ehˇ-euˬ dawˬ-ahˇ bi noeˬ doˆ laˇ-eu meh.—1 Beˬtuˆluˆ 5:10.\n22. Nyaˆ taꞈ kawˆ-ahˇ aˬ jeˬ-euˬ gaˇ kawˆ dzaw nga?\n22 1 Beˬtuˆluˆ 5:10 Jaˇliꞈ heu deuˆ naˇ, nymˬ-mˇ iˬ nah Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ mˇ zaˬ deuˬ-ahˇ jiˇ maˇ diˇ pyeuꞈ laˇ-euˬ meh. Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-euˬ gaˇ mˇ zaˬ deuˬ-ahˇ ziꞈ dah ni bi g’eh ma lehˇ ehˇ-eu meh. Aˬ dui yawˬ g’aˬ na luꞈ g’aˬ k’aˆ-awˇ saˇ jaˇ ziꞈ ni Yeˬhawˇbaˬ neh bi caw ba mawꞈ-eu ma. Teu miˇ neh, aˬ dui Noˇaˬ, Daˬyeˬlaˇ, Yawˇbaˆ aˬ yawꞈ maꞈ smˇ g’aˬ-euˬ nui jah hawˇ-eu ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu jeˬ-ahˇ dzaw geuꞈ-eu ma. Nyaˆ taꞈ kawˆ-ahˇ, aˬ yawꞈ maꞈ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ nya-eu teu naˇ, aˬ yawꞈ maꞈ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ maˇ diˇ siˬ nya-eu miˇ neh meh lehˇ ehˇ-eu gaˇ kawˆ-ahˇ dzaw ma. Aˬ yawꞈ maꞈ Miˬyehˇ bi mˇ mawꞈ-eu jeˬ-ahˇ “yaw muiˬ paˬ-ehˇ siˬ nya-eu meh.” (Dawˬdaˬ 28:5) Aˬ dui k’awꞈ aˬ yawꞈ maꞈ loꞈ-ehˇ pyeuꞈ nya meh.\n^ Yaw zaˬ 2 B.C. 617 k’oꞈ-ahˇ Yeˬsaˬgeˬlaˇ Baˬbuˇloˇ-ahˇ bi nyehꞈ g’eh-awˇ, k’oeˇ gaˇ neh “koꞈ k’oꞈ tiˬ k’oꞈ”-ahˇ Yeˬsaˬgeˬlaˇ 8:1–19:14, MS-ahˇ boꞈ-euˬ meh. Teu miˇ neh, aˬ yawꞈ neh boꞈ-euˬ aˇ k’oꞈ naˇ, B.C. 612 pyeuꞈ meh.\n^ Yaw zaˬ 5 Noˇaˬ-euˬ aˬ da Laˬmehˇ Miˬyehˇ-ahˇ jah-eu tiˬ g’aˬ pyeuꞈ meh. Aˬ yawꞈ iˇ cuꞈ maˬ dahˬ laˇ-euˬ 5 k’oꞈ ca ngeh neh shiˇ-euˬ meh. Ehˇ k’awꞈ, aˬ yawꞈ-euˬ aˬ ma hawˇ-eu mehˇ nmˇ deuˬ aˬ myah shiˇ-euˬ lehˇ maˬ ehˇ taˬ-aˬ. Iˇ cuꞈ dahˬ pymˬ beh beh laˇ ngeh aˬ yawˬ maꞈ dehꞈ luꞈ naˇ, iˇ cuꞈ dahˬ laˇ ngeh shiˇ-euˬ gaˇ duˇ-eu meh.\n^ Yaw zaˬ 13 Haˬnaˬniˇyaˆ, Miˇsheˬlaˇ, Aˬzaˬyiˇ aˬ ha smˇ g’aˬ huiˬ-eu aˇ yaˬ za-euˬ heu naˇ, Yeˬhawˇbaˬ Yuˇdaˆ tsawˇ haˬ-ahˇ bi caw ba-eu g’aˇ duˬ k’awꞈ pyeuꞈ nya meh.—Daˬyeˬlaˇ 2:49.\nDzawˇ lahˬ nehˬ-eu\nNoˇaˬ, Daˬyeˬlaˇ hawˇ-eu Yawˇbaˆ-euˬ nui jah hawˇ-eu ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu jeˬ-ahˇ dzaw geuꞈ: Heu naˇ aˬ yawꞈ maꞈ neh Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ jah-awˇ ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu jeˬ-ahˇ aˬ yawꞈ maꞈ loꞈ-ehˇ mˇ caw gaˇ ehˇ mawꞈeu meh\nNoˇaˬ, Daˬyeˬlaˇ, Yawˇbaˆ heu deuˬ neh Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ siˬ nya-eu loꞈ-ehˇ, nawˇ siˬ nya ma loˇ?\nMuiˬ-eu shawˇ-eu yaw sahˇ sheuˬ g’eh-eu tsawˇ haˬ, lehˇ ehˇ-eu heu aˬ jeˬ-ahˇ ehˇ mawꞈ nga?\nMuiˬ-eu shawˇ-eu yaw sahˇ neh bi sheuˬ g’eh daˆ leꞈ\nLaˬ k’aˬ cehˇ-eu jeˬ—Miˬyehˇ neh biꞈ-euˬ seuˆ dzeuꞈ aˇ g’ehˇ\nGui-eu deuˬ naˇ haˬ-eu jeˬ\nText Publication download options Loꞈ-eu nymˇgoˇ (Dzaw ngeh zmˬ-eu dmˬ) Nyiˬ siˬ ba la 2018\nNyiˬ siˬ ba la 2018\nLoꞈ-eu nymˇgoˇ (Dzaw ngeh zmˬ-eu dmˬ) Nyiˬ siˬ ba la 2018