Утренник «Караты –хаанын оргээзинг Шагаа Байырлалы» мбдоу детский сад «Золотой ключик»\nжүктеу/скачать 112.64 Kb.\nөлшемі 112.64 Kb.\n«Караты –хаанын оргээзинг Шагаа Байырлалы»\nСоставитель: Кан-оол Чойгана Никторовна\nДерилгези: Тыва огну тиккеш, дерип каан турар база тыва аъш-чем дээжизин салыр.\nТыва аялга-хоомей сыгыт дынналып турар. Ог уштинде Караты-Хаан, кадын база хун херелдиг чангыс уруу Дангыназы кажыктап олурар. Ыт ээрер.\n( Шивишкин дашкаар унгеш харагыылааш огже кирип келгеш чугааланыр)\nЫрак эвесте хой улус кел чор ышкаш хаан, коргеним чугаалап тур мен.\nШагаа-Найыр будуузунде кожа аалдын ажы-толу аалдап кел чор боор. Дашкаар унуп уткуп экел Шивишкиш.\nУруглар, шага байырлалын эртирер,чаа-чылды уткуур дээш Караты-Хаанын огээзинде аалдап чедип келгенивис бо, аалдын ээлери биле мендилежиилинер:\nХаан биле Кадын: Амыр-ла Амыр уруглар !\nШагаа будуузунде улустар мынчаар мендилежир, чолукшуур чуве-дир корунер уруглар:\nКадын: Сут дээрге Тыва улустун хундуткелдиг чемнеринин бирээзи-дир уруглар. Сутту бис азырал дириг амыттанарывыстан саап ижип турар бис: инектен, хойдан,ошкуден, теведен, ивиден, бе-ден (кыс аъттан), сарлыктан. Олар оолдарын база суду биле эмзирип остуруп турар. (Уруглардан айтырып болур).\nСут-биле янзы-буру чемнерни кылып чип турар бис. Чижээ: суттун бодун ижип турар бис, ааржы,ореме, саржаг, быштак, курут дээш оон-даа оске чемнерни суттен кылып чип турар бис. Ынчангаш сутту топ болбас, сут ак чемге хамааржыр кежээ бажындан сут ундуруп болбас дижир болгай уруглар\nБашкарыкчы:Уруглар Кадыннын сут дугайында чугаазын сактып алынар? Кайыын ап турар- дыр бис сутту ? Кандыг чемнер кылып чип турар- дыр бис? Сактып сагып чоруур бис уруглар. Уруглар Тыва улустун тос чузун малын мактап ырлашсывыса чер-ле артык эвес боор Анайжыктар анайлар- деп ырывысты бадырып берээлинерем чеве уруглар!\n(Шага дугайында шулук)\n3 Чылдын солгу эргилдези 4 Тыва чоннум чанчылдары\nШагаа айы чаа чыл-дыр. Шага-найыр байырлал бар\nШагдан тура маннаывыс Кажык, даалы , тевек, шанак\nШага хунну чедип келди Хамык оюн Кутту-ла бээр\nТевек, кажык, ойнап самнап\nДендии солун эртирер бис\nТываларнын тыны тудуш\nСузуглели чогум чудел?\nСулде-куду. ыдыы чудел?\nБурун шагнын, шагаазында\nБуян оргээн шажынында\nЧаламага агын баглаар\nЧажыг чажып, ак сут оргуур\nЧаагай кежик кежик курайлап каар\nАдыг чарыш моорейлиг\nАмданыг чем найыр-дойлуг\nАк чолдуг бурун шагам\nЧылдын солгу эргилдези\nЧылыг чырык часты солуур\nШагаа дээрге байырлал-дыр.\nБашкарыкчы: Ам,уруглар силерге Шагаа дугайында ырызын бараалгадып бээр-дир сонуургап-ла корунер!\nДангына: Ыт ээрип тур, ам база бир аалчы кел чору!\n(Тоолчу кирип келир)\nТоолчу:Амыр-ла, амыр ажы-толум!\nКараты-Хаанын оргээзинде хой ажы-тол чыылган дээрге келдим. Шагаа-Найыр будуузунде Тыва улус силер ышкаш бичии чаштарга узун-дуну атсы тоолдар ыдып берип чораан-дыр ийин уругларым. Ынчангаш кончуг солун тоолумну ыдып берейин эптей-эптей олургулааш кичээнгейлиг дыннап-ла корунер че.\n(Тоолду ыдарда аялга адаа биле ырлай арак ыдар)\nШыяан ам эртенгинин эртенинде, бурунгуннун мурнунда, буга мыйызы буступ дужуп турар шагда хун-херелдиг дангына-дег чангыс уруглуг Караты-Хаанын чурттап чоруп-тур эвеспе.Бир-ле катап оонге Шуваганчы кирип кээп-тир эвеспе. (шуваганчы огнун ийи талазындан бакылап кеденгиирлеп чааскаан чугааланыр)\nБо Караты-Хаанын ай-хун херелиг чангыс борбак уруун кандыг арга биле уруг кылып алыр чоор. (ол уеде кускун ужуп эртип чыдар шуваганчыны коруп кааш аалдын чанынга хона тырткаш шуваганчыны дыннп олурарлар)\nКусун: 1: Карр-карр! Карр-карр! Караты-Хаанын аалында Шуваганчы хамык-хайны хайындырды. Ол кончуг кулугур чуну уулгедирил, дыннап алыйын карр-карр!\n( Кускун терек дозунге хонуп алгаш дыннаалаар)\nШуваганчы: (Хойнундан шагаан-ээречик ужта соп экелгеш чугааланыр)\nБай Караты-Хаанын чангыс уруу Хун-херелдиг Дангыназын силер-ле билир болгай силер! Чуг-ле мээн уруум кылып берип кор! Уругнун кулаанче киргеш удудуп каап кор. Ынчан уруг кылып алырым кай баарыл? ( дигеш, шагаан-ээремчикти аалдын одээнче киир салыптарга узун хенди биле ээречиктиогже киир тыртар. Шуваганчы кускуну эскерип кааш ойладыр)\nКышш-кышш, бо мелегей кускун кижи оруунга шаптыктаан ынай барып ужуп чор сойлук!\n(кускуну ойладыпкаш ог артынче чаштып ынай болур, кускун ужуп чоруй баар)\nДангына: Кандаай аайлыг чоор уйгум кээй берди.( эзеп-херилгеш удуп чыдып алыр).\nТоолчу уламчылаар:Караты-Хаанын оргээзинден ырак эвесте самдар оглуг чангыс- кара Чаваа-хылбын аъттыг багай Оскус-оол-деп оол чурттап чораан чуве-дир.Оскус-оолду Караты-Хаан хоюн кадартып, кежээнинне хой олурер кылып ап чораан чувен эвеспе! Бирле катап айтып Берген хоюн олурер-деп турда хой Оскус-оолду мынча дээн\nчувен иргин: «Мени олурбейин кор. Мээн бо казып чыткан черимде аът бажы-дег алдын бар, бору бажы-дег монгун бар ону алыр сен»-дээрге Оскус-оол хойну олурбейин барып тур оо! Хойнун казып чыткан черинге баргаш казып коорге шынавыла, аът бажы-дег алдын, бору бажы-дег монгун чыдып-тыр. Оскус-оол ол чоруткаш багай оонге чедип кээрге улуг-лама кижи олуруп-тур. Лама тургаш: « аът бажы-дег алдынын, бору бажы-дег монгунуг-дир сен Оскус-оол менээ берип кор. Сенээ мен ыттын-куштун болгаш кускун-саасканын сос-домаан билир кылдыр ном айтып берейин. Ол номну доктаадып алыр болзунза, сенээ чуу-даа белен дээрге Оскус-оол ламага «аът бажы-дег алдынын, бору бажы-дег монгунун берипкеш» Ламанын номун доктаадып алгаш оруун уламчылап чорупкан чувен иргин.\n(Караты-Хаанын аалынын чоогунга Оскус-оол хой кадарып чоруур, ырлаар «Кадарада хом чараш»)\nОскус-оол: Хойларым оъттап чорда бичии дыштанып алыйын каям (данзазын кыпсып орар)\nКускун 2(кыс): Бо кускун кайда барып саадап, чидип турар чоор карр-карр! (ынай бээр харанып халыгылаар, кускун эжи бо ужуп чедип келир)\nКускун 1(эр): Карр-карр! Карр-карр! Караты-Хаанын аалынын чоогунга дээскинип чемнеп турумда Шуваганчы хамык-хайны хайындырды. Ол кулугур хаанын хун-херелдиг чангыс уруун уруг кылып алыр дээш шагаан-ээремчик одээнче киир салыпты ол уруг олчаан араан чуве-дир. Хам-лама башкы кижи ында чыылган, ном хурум кылган .Ол хамык чымыш сыыртааш, манааш орайтай бердим. Ыыткыр чугаланма шагаажылар бисти дыннап каар ойзу ужуп чоруур.(Кускуннар ужуп чоруй баарлар)\nОскус-оол: Элдептиин аар бо ийи куштар ол чуу-деп турарлар ол, кайда баардылар (дээш соондан чоруптар)\nТоолчу: Караты-Хаан-даа чуу боор мындыг чарлык ундуру тур оо.\nКараты-Хаан: Мээн чангыс уруумну оотур эмнептер Кижи болза, азыраан малымны, эдилээн эдимни буяным алзын!\nТоолчу: Ашактын чарлыын шагаажылар-даа чуу боор Хун-херелдиг Дангыназын ыры-самы бмле о оттур кузелдиг болганнар.\nЧазык хоглуг болуулунар\nБобак ог-деп самывысты\nШупту демниг тевээлинер\nТоолчу: Шагаажыларнын ыры-шоору-даа дузалаваан чувен иргин. Хаан-даа чуу боор мунгараанындан лама-хамны чалаар-деп дугурушканнар.(Хам кирип келир)\nХам:Чарлыынар дыннааш келдим ийин Хаан.\nКадын: Хам башкы дузалап кор, силер чер-ле шыдаар боор силер? (Хам уругнун чанынга хамнап дунгурлээш чугалаар)\nХам: Силернин уруунарны бир аалчы эмнеп шыддар-дыр, мен чер-ле чадаштым, чуг-ле маннаар бооп тур бис Хаан.( Хам ынча дээрг шупту ыыт чок мунгарап олурарлар)\n(Кускунар суржуп алган ужуп келир, Соонда Оскус-оол куштарны кедеп дынналаар)\nКускун 2(кыс):Сен бодарынга ол уруг канчаар аарый Берген уруг-дур, сен билдин бе ынчаш?\nКускун 1(эр):Ында кижи билип чадаар чуу боор, кулаандыва шагаан-ээремчик Кире Берген уруг-дур. Ону лама-хам билбейин турар чуве-дир.\nКускун 2(кыс): Ат-ла болган-дыр ам канчап эмнээр уруг боор билдин бе?\nКускун 1(эр):Ында чуу-боор лама-хамны ундур чоруткаш, улуг оттан ужуткаш демир кыскаш кызыдып алгаш, кулаанга чиртинейиндир тутсупса, оон корткаш уне кылаштап келир ээремчигей – дир. Унуп келирге улуг оттун ортузунче киир октапкай-ла мен.\nКускун 2(кыс): Чаа соска ам, орук-чирик аксы чер-дир бо, улус дыннап кааптар. Дурген моон ырап ужаал. (кускуннар ужуп чоруй баарлар).\nОскус-оол: Хоктуг-даа куштар-дыр, элдеп-ле-дир он, оларнын чугаа домаа-даа менээ дузаладыг-ла боор он. (дигеш хоюн айдап чоруптар) (Ыт ээрер).\nКараты-Хаан: Шивишкин кым-дыр кор ыт ээрий-дир сок де! Кайыынкайыын келген кижил, кай бар чорууру ол чуу кижил айтырып экел!\nШивишкин: Чор! Сок! Кедээр тур сойлук, чыт орталан ( дээш ытты кончуп тура харангаш огже кирип келир) Хойувус кадарчызы Оскус-оол-дур Хаан. «Дуза халдадырым чадавас, та дужамык-даа халдадырым чадавас-деп согледип тур хаан.\nКараты-Хаан: Ындыг болза Оскус-оолду шайладынар!\nШивишкин:Хаанын айтыышкыны биле силерлерни огже кирип шайлазын-деп соглети!\n(ШивишкинОскус-оолду огже чалап кыйгырар Оскус-оол кирип келир)\nКараты-Хаан: Чаа оглум , корген-билгенин чул? Мээн чангыс уруум арааш, олум кырында чыдып берген.Лама-хам-даа чадашкан дуза болбады. Мээн чангыс уруумну диргизип каар Кижи болза, эдим бээр мен, чангыс уруумну кадай кылдыр бээр мен. Хаан орнунга хаан кылдыр, дужулгем-даа болза, дужуп бээр мен»-деп-тир.\nОскус-оол:«Че,ындыг болза хам-лама чадашкан болганда, мен Дангынаны корзумзе хаан»\nКараты-Хаан: «Оскус-оолга чайлап беринер»-дээрге хам-лама уннуп чоруптар.\nТоолчу:Оскус-оол коорге уруг олум кырында аксы аазатпаннаар чыдып-тыр.\nОскус-оол: Манаа улуг оттан ужудунар, от кыскажындан кызыдынар\nКараты-Хаан: Шивишкин кайда баардын даалганы кууседип кор\nШивишкин: Ынчаан, ынчаан Хаан\nТоолчу: Улуг отту ужудуп кыскажын белеткеп тур эвеспе. Оскус-оол уругнун кулан орта чиртинейндир тутсуп-ла туруп-тур. Уругнун кулаандан шагаан ээремчик ажы-толун чуктеп алган бо уне кылаштап олурган. (Оскус-оол ээремчикти кыскашка кызыткаш отче октаптарга)\nДангына: «Авай,ачай аштаарымны суксаарымны. Соок суксундан беринер.\nКадын: Ийе,кызым чаагай ол ааржыдан кылган суксун бо уруум, чаптанчыгбайым чангыс кара авазынын, ачазынын алдын Дангыназы (дээш бажынче чыттап часыдар)\nТоолчу: Уруг-даа чуу боор суксуну ижип алгаш кан-кадык апарган туруп келир)\nКараты-Хаан: -Мээн орнумга хаан бол! Чангыс уруум кадынын –на болзун оглум.\nТоолчу:Шак-ла мынчаар Шуваганчынын Дангынаны уруг кылып алыр дээн кузели –даа бутпээн. Хаан, Кадын-даа чуу боор амыраанындан ар-албатызы биле шагаалап кирипкен чувен иргин. Мени база оске аалдын уруглары манай берген боор далажыптайын уругла байырлыг ! Менди чаагай! (тоолчу унуп чоруптар)\nБашкарыкчы:Силерге база четтирдивис байырлыг!\nСамнаарынга ынак чораан\nЧелер-ой –деп танцывысты\nМанаа демниг тевээлинер!\nТанцы-сам « Челер ой»\nОскус-оол:Дургедене, боданынар! Дурген чугаа эгелээн-дир!\nИннектезе, итпек хойтпаке\nТодарлаза тодуг тога.\nОскус-оол: Шыдаарла-дыр, эрес-дир сен! Уруглар ам Узун тыныш-деп оюну ойнай каптар бис бе «Бир бала. Бир чарын. Бир кажык»\nБашкарыкчы: Оолдар Оскус-оолдун Чава-бора адынга белек кылдыр «Кулунчак-деп ырывысты бадырып бээр бис бе»\nОскус-оол:Кончуг-даа аът малга ынык чылгычы оолдар-дыр эвеспе . ам аът шалбаалаарын коорээлинерем!\nОскус-оол:Дангына кайывыс чер-ле ченчен-мерген эвес чеченежий кааптаалы мени дынна чеве!\n-Хоорайывыс бир узун хоолайындан ыш унмес болза, каът бажын чылыыр деп бе?\nУш дашты салыпса ожук дажы болбас деп бе?\nийи каът садигивиске ийи каътты немей тутса дорт каът болбас?\nБир холда беш салаа бар эвес деп бе?\nОскус-оол, Дангына: Кайывыс-даа чечен-мерген-дир бис.Чечек черде,чечен менде!\n(Улу чылы кирип келир)\nУлу чылы:Бээр менче дыннанар,\nБугудеге баран болдум.\nКайы чылдын демдээ-дир мен уруглар?\nУлу чылы: Мен анаа улу эвес, эртип турар улу чылынын демдээ-дир мен. Силернин удеп турар чылынар-дыр мен. Силернин–биле байырлажыр ойум келди уруглар, чоруурбертинде уруглар биле ойнап-хоглеп алыр дээш келдим.\nБашкарыкчы:Улу чылы чоруур бертинде бистин биле ойнап-хоглеп алырдээш дээш келген-дир, уруглар. Улу чылы биле солун оюндан ойнаалынарам че!.\nА ммээн чоруур ойум келди\nЭки ойнап-хогленер уруглар, байырлыг !\nБашкарыкчы:Кузеп манаан чылывыс\nБак-ла чуве ынай турзун\nЧылан чылы: Шагаа- биле амыр-менди эргим чонум! (могейер)\nЧаа-чыл-даа моорлап келдим\nУутунмасулуг олча кежикти\nОскус-оол: Шагаа хуну моорейлиг\n- Чылан чылы-биле багдан тыртыжыпкаар-дыр уруглар. Кайывыс куштуг эвес бис,корээлинер, улу-чылы куштуг бе,азы мен бе.\nУлу чылы-биле Хаан баг тыртыжар. Хаан уттурупаар.\n-Оо,чылан чылы куштуг болбайн канчаар, будун чылдын кучу-кужу синген болганда. Ынчангаш тынчаа унуп келген уткуп аланганЧылан чылывыска бугу-ле чуулдер эки болзун-депйоршээп каайн уруглар.\nЧолукшуп-даа ,ойнап –хоглепхоорештивис\nЧаа-чылда чаа часты уткуп ооштаан\nШагаавыстын уламчызы даштын дагдан бадып чунгулаалынар уруглар!.