Аллараа Халыма оройуона баай историческай уонна культурнай нэґилиэстибэлээх. Былыр-былыргыттан бу киэІ-нэлэмэн сиргэ-уокка табаґыттар, булчуттар уонна балыксыттар олорбуттара. Манна араас омук дьоно олороллор уонна µлэлииллэр: нууччалар уонна  сахалар, украинецтар уонна чукчалар, белорустар уонна юкагирдар, эбээннэр, эбэІкилэр, нуучча бастакы айанньыттарын удьуордара - тірµт олохтоох нууччалар. Арктика тыйыс усулуобуйатыгар тыыннаах хаалыы, оло±у тутан олоруу ірдіі±µттэн чэпчэкитэ суох этэ. Бу соругу толоруу бары бииргэ тµмсэн, бииргэ тутустахха, эйэлээх биир сыалга холбостоххо эрэ кыаллар суол. Ол ча±ылхай холобурун Аллараа Халыма оройуонун историятыгар, бµгµІІµтµгэр кірібµт.  Оройуон сирэ-уота 87 тыґыынчаттан тахса километры тайаан сытар,  Чукотканы, Магадан уобалаґын кытта кыраныыссалаґар, Орто Халыма, Аллайыаха улуустарын кытта быысаґар.  Эбээннэр, юкагирдар олорор Јлµірэ нэґилиэктэрин киинэ Андрюшкино Алаґыай ірµскэ, оройуон кииниттэн 500 километрга сытар, олус уустук суолунан-ииґинэн ситимнэґэр. 1941 сыллаахха тірµттэммитэ. Олохтоохтор "Чайла" юкагирскай-эвенскэй национальнай община±а холбоґон таба иитиитинэн, булдунан, балыктааґынынан дьарыктаналлар. Ону таґынан сµіґµ уонна сылгы тутан, бааґынай уонна кэтэх хаґаайыстыбалары  сайыннараллар.  Колымскай - республика±а чукчалар тµілбэлээн олорор со±отох нэґилиэктэрэ. 1941 сыллаахха тірµттэммитэ, Халыма ірµскэ турар, тыґыынча кэриІэ нэґилиэнньэлээх, Черскэйгэ диэри 18 километр ыраах. "Турваургин" национальнай кіґі сылдьар община±а табаны туталлар, бултууллар, балыктыыллар. Урукку курдук кµілгэ буолбакка, билигин ірµскэ эрэ балыктыыллар. Бµгµн 120 тонна±а тиийэ балыгы бултууллар.  Походскай - тірµт олохтоох нуучча былыргы біґµілэгэ, Черскэйтэн 50 километр тэйиччи сытар, 200-тэн эрэ  тахса киґи олорор. 350 сыл анараа іттµгэр µіскээбит біґµілэк "Походскай" сопхуос балык булдунан дьарыктанар. Ону таґынан "Нутендли" кіґі сылдьар община племенной табаны иитэр.   Хотугу дьон бµгµІІµтэ  Аллараа Халыма оройуона элбэх салаалаах экономикалаах. Онтон промышленность кээмэйэ 32,8 бырыґыан кэриІэ. Онуоха балачча сайдыылаахтара кыґыл кімµс уонна аґылык промышленноґа. Кімµґµ хостооґун кээмэйэ производство 86,5 бырыґыанын ылар. Кэлин µс сылга салаа µчµгэй тэтиминэн  сайдар итиэннэ салгыы µµнэр потенциаллаах. ОройуоІІа кімµс хостооґуна чинчийиллибит бытархай кімµс саппаастарыгар тирэ±ирэн, атын предприятиелары тардан, сыл аайы тэтимин µрдэтэн иґиэхтээх, саІа µлэ миэстэлэрин таґаарыахтаах. Оройуон минеральнай-сырьевой базата 17 кыґыл кімµс баайдаах сиргэ оло±урар, аґа±ас уонна сир аннынаа±ы ньымаларынан хостооґун кірµллэр. Ону таґынан Халыма ірµс бассейныгар углеводороднай сырье±а уонна кытаанах хостонор баайдарын геологическай разведка, чинчийэр-сыаналыыр µлэни  сайыннарыы промышленность кідьµµґµн улаатыннарыа±а.  Оттон "Черскэйдээ±и килиэп завода" ГП аґылык табаардарын оІорууну сылын аайы улаатыннаран иґэр. ОІоґуллар бородууксуйа ассортимена киэІ: кондитерскай, килиэп-буулка оІоґуктар, вино-водка, алкогола суох (итирдибэт) утахтар уо.д.а. ОройуоІІа инники тутуллар хайысха экономическай политикатынан ис рыногы дьон-сэргэ туттар табаардарынан толоруу буолар. Билигин потребительскай табаар 96,4 бырыґыанын аґылык бородууксуйата ылар.  Кэлин сылларга оройуон  аграрнай сектора государство µбµнэн-харчынан ійібµлэ аччаан, олус ыарахан турукка олорор. Бэйэтин айыл±атын, географическай балаґыанньатынан оройуон хаґаайыстыбата таба иитиитин, булт, балыктааґын курдук хотугу µгэс буолбут санааларынан сайдар. Бµтµн тыа хаґаайыстыбатынан "Чайла", "Нутендли", "Турваургин" кіґі сылдьар общиналар, 17 бааґынай хаґаайыстыбата, "Колымскай" ЗАО дьарыктаналлар. Дьиэ табатын маассабай ілірµµнµ тохтотуу, сµтµгµ утары, табаны элбэтии дьаґалларын тµмµгэр таба ахсаана элбиир іртµгэр барыыта  бэлиэтэннэ. Инньэ гынан 18 тыґыынчаттан тахса табалаахпыт.  Таба иитиитин уонна булт хаґаайыстыбатын сайыннарыыга хас да сµрµн соруктары туруорунабыт. Ол курдук: таба ахсаанын уонна булт бородууксуйатын кээмэйин элбэтии; бородууксуйаны астааґыІІа уонна харайыыга саІа технологиялары киллэрии; пантовай сырьену уонна тостубут таба муоґун хомуйуу; техниканы атыылаґыыга уонна производственнай базаны саІардыыга µбµ булуу; тыа хаґаайыстыбатын бородууксуйатын республика иґигэр уонна тас регионнарга атыылааґын;  ыал экономикатын араас кірµІнэрин олохтооґун (кэтэх хаґаайыстыбалары элбэтии, кустарнай производствоны тэнитии уо.д.а.).  Аллараа Халыма улууґа - бідіІ транспорт киинэ. Норуот хаґаайыстыбатын уу суола (ірµс, муора), салгын транспора хааччыйар. Сµрµн транспорт магистрала - Халыма ірµс устун сырыыны ірµс компаниятын уонна Јлµінэ ірµс пароходствотын суднолара хааччыйаллар. Халыма ірµскэ навигация болдьо±о 124 кµн эрээри, ірµс уонна муора навигациятын болдьохторо сіп тµбэспэт буолан, дьиІнээх болдьох 40-45  суукка±а эрэ тиийэр. Халыма регионугар уонна Чукотка±а уунан кэлэр бары таґа±аґы Зеленай Мыс муора порда тутар-тар±атар.  ОройуоІІа транспортнай узел сайдыытыгар улахан бол±омто ууруллар. Аллараа Халыма табыгастаах географическай балаґыанньатынан регионнар икки ардыларынаа±ы транзитынан туґанар кыахтаах. Хотугу муора суолун урукку чілµгэр тµґэрии биґиги бідіІ предприятиеларбытыгар саІа тыыны угуо, сайдар кыа±ы биэриэ этэ. Ол курдук, Зеленай Мыс муора порда наадалаах производственнай базалаах, крановай  хаґаайыстыбалаах, ыскылааттардаах, тиэйэр-таґар механизмнардаах, сыл аайы таґа±ас ааґыытын 15-20 бырыґыан улаатыннарар. "Саханефтегазсбыт" ААО Аллараа Халыматаа±ы нефтебазата нефть бородуукталарын харайар анал миэстэлэрдээх (емкости) буолан бары кэлэр таґа±аґы тутар, µс Халыма±а уонна Чукотка±а атаарар кыахтаах. Транспорт сµрµн магистрала - Халыма ірµс суднолара Сеймчантан Черскэйгэ диэри 1430 километрга таґа±аґы тиэрдэр кыахтаахтар.  Аллараа Халыма салгын транспорын инфраструктурата уонна "Черскэй"  аэропорда "Полярные авиалинии" итиэннэ "Якутия" ГУП АК салгын судноларынан хааччыйаллар. Оройуон иґинээ±и, ол аата нэґилиэктэр Черскэйи кытта сибээстэрэ улахан суолталаах. Ол эрээри кэлин сылларга авиациянан хааччыллыы ыараан иґэр, тиэйэр-таґар µлэлэр кээмэйдэрэ аччаан иґэр. Ол биричиинэтэ - АН-2 самолетунан сырыы техника эргэрэн ороскуота улаатан иґэр, нэґилиэнньэ тілµµр дьо±ура аччыгый. Онон "Черскэй" авиапорда ГУП инники соруга - оройуон иґигэр авиацияны чілµгэр тµґэрии уонна сайыннарыы.  Авиация  салаатыгар чугастаа±ы соруктарынан тарифтар µрдµктэринэн, сыл аайы дотацияны ситиґии, аэропортар эксплуатациялыыр кыахтарын государство ійііґµнэ (кітір-тµґэр балаґалары ірімµіннээґин), сырдатар-сигнальнай оборудованиены туруоруу, авиапорт инфраструктуратын саІардыы буолаллар.  Транспорт ситимин иккис хайысхатынан массыына кыґыІІы суоллара буолаллар. КыґыІІы суоллар эрэ Дьокуускай, Магадан хайысхаларыгар уонна Арктика биэрэгэр тігµрµк сыл сырыыны олохтууллар. КыґыІІы суолунан кииннэммит таґа±аґы таґыы  хааччыллар, кэлин сылларга коммерсаннар бу суолларынан бэйэлэрин уонна нэґилиэнньэ наадыйыытын хааччыйаллар, кыґыІІы суоллары араас коммерческай структуралар туґаналлар. ОройуоІІа Черскэй - Зеленай Мыс 7,5 км грунтовай биир суол, Черскэй - Андрюшкино 450 км, Черскэй - Походскай 45 км, Черскэй - Петушки 35 км кыґыІІы суоллар туґаныллаллар. Суол инфраструктуратын сайыннарыыга Черскэй - Зеленай Мыс суолун капитальнай ірімµінµн ыытыахха, Чукотка Билибинотын кытта сибээґи тупсарыыга Билибино-Анюйскай тігµрµк сыл  сылдьар 85 км суолун тутуохха наада.  Аллараа Халыма±а сибээґи "Сахателеком" хааччыйар, ОРТ, РТР каналларын телевидение, олохтоох студия кірдіріллір. ОРТ 13 нэґилиэнньэлээх пуунуттан 11-гэр, РТР - 9-гар кістір, олохтоох студия Черскэйгэ, Колымскайга уонна Андрюшкино±а кірдірір. Почта сибээґэ 5 сиргэ, онтон 4 нэґилиэккэ µлэлиир. Сибээґи салгыы тупсарар сыалтан цифровой АТС-ры, спутниковай телефон-автоматтары туруоруохха, Интернет ситимин тэрийиэххэ уо.д.а. наада.  Черскэй біґµілэгин µрдµк кµµрµµлээх  магистральнай линиянан Билибинотаа±ы АЭС электроэнергиянан хааччыйан олорор. Линия эргэриитэ 65 бырыґыаІІа тиийэн, оройуон киини электроэнергиянан хааччыйыы эрэлэ олус намыґах. Нэґилиэктэри "Якутэнерго" АК дизельнэй электростанцияларынан хааччыйар. Итиинэн республика ДьУоКХ салаата дьарыктанар. Кэлин µс сылга дьиэ-уот хаґаайыстыбатыгар ыытыллар реформа сабыдыалынан оройуоІІа нэґилиэнньэлээх пууннарга 8 котельнай µлэлиир, ол иґигэр 2 чо±унан, 6 небинэн оттуллар.    Ґµнµµ-сайдыы µктэллэрэ  Инники кэскилбит - ыччакка. Нэґилиэнньэ эдэр араІата сайдыыга, саІа±а тардыґар, кэрэни, µтµінµ тµргэнник ылынар, былааннарын олоххо киллэрэргэ дьулуґар. Балары учуоттаан, ыччакка улахан бол±омтобутун уураабыт. 2002 сылга Аллараа Халыма нэґилиэнньэтин 25 бырыґыана - 15-29 саастаах уолаттар уонна кыргыттар. Онон нэґилиэнньэ чиэппэрин ылан туран ыччат обществоны реформалааґыІІа сабыдыала олус улахан.  ОройуоІІа киэІ биґирэбили спорт кірµІнэриттэн кіІµл тустуу ылар. Ол курдук, биллиилээх табаґыт, Ґлэ Кыґыл  Знамята орден кавалера М.Татаев бирииґигэр турнир, µірэнээччилэр ортолоругар Андрюшкино орто оскуолатын директора В.Борисов сырдык кэриэґигэр анаммыт аґа±ас турнир, Халыма бастакы спордун маастара И.Яшной бирииґигэр турнир ыытыллыбыттара. Ону таґынан нэґилиэнньэ чэпчэки атлетиканан эмиэ таптаан дьарыктанар. "Колымская правда" хаґыат бирииґигэр эстафета, доруобуйаны бі±іргітір сµµрµµ уонна хаамыы месячнига, "Дьиэ кэргэнинэн кµіх шары тула" декада, "Эрэл" нормативтарын туттарыы ыытыллыбыттара. Јссі дьон  волейболунан, футболунан, буулдьанан ытыынан, дуобатынан, саахыматынан, спорт национальнай кірµІнэринэн сібµлээн дьарыктанар.  ОройуоІІа туризмы сайыннарыыга усулуобуйа баар, ол иґигэр омук сириттэн туристар кэлиэхтэрин сіп. Кыраныысса таґыттан туристар айыл±а уонна наука линиятынан сылдьаллар. 2002 сыллаахха Японияттан учуонайдар туундара флоратын уонна фаунатын µірэтэ сылдьыбыттара. Јссі Польшаттан биир дойдулаахтарын И.Черскэй пааматынньыгар сылдьа уонна Уґук Хотугу сир айыл±атын кытта кірсі кэлэн  барбыттара. Онон тус сыаллаах ыччат программатын олоххо киллэрэргэ кыґаллабыт.  Аллараа Халыма±а Черскэй 1 №-дээх, Н.Таврат аатынан Колымскай, Андрюшкино национальнай орто оскуолалара уонна Черскэйдээ±и национальнай начальнай оскуола-саад µлэлииллэр. Черскэйдээ±и анал коррекционнай оскуола-интернат, кµнµскµ-кэтэхтэн µірэнэр оскуола, µс эбии µірэх оскуолата, о±о спортивнай оскуолата, "Чародейка" эстетическэй киин уонна µірэнээччилэр айымньыларын дьиэтэ µірэх ситимин ситэрэллэр.  Андрюшкино орто оскуолата  (директор А.Вырдылина) До±ордоґуу орденынан на±араадаламмыта. Бу оскуола±а 2001 сылга хотугу норуоттар национальнай оскуолаларыгар личноґы сайыннарыы бырайыагар экспериментальнай площадка республикатаа±ы статуґа иІэриллибитэ. Ґірэнээччилэр ансамблларын (салайааччы А.Слепцова) кірііччµлэр олус таптыыллар уонна биґирииллэр. Оскуолаларга о±олор тіріібµт тылларын - юкагир, эбээн, саха тылларын µірэтэллэр.  Черскэй коррекционнай оскуола-интернатыгар бэйэлэрин дьыалаларын билэр, о±олору таптыыр опыттаах дьон  µлэлииллэр. Оскуоланы бµтэрбиттэр дуогабардаґан Хотугу норуоттар колледжтарыгар µірэнэн кіґі сылдьар община хаґаайкатын уонна слесарь-сантехник идэлэрин ылаллар. О±олор бэйэлэрин сібµлµµр усулуобуйаларыгар ба±аран туран µлэлииллэр. Бары оскуолалары 2002 сылга бµтэрбиттэр биир кэлим государственнай экзамен эксперименигэр кыттыбыттара. 92 о±оттон 75-ґэ вузтарга уонна ссузтарга киирбиттэрэ.  Аллараа Халыматаа±ы Хотугу норуоттар колледжтара - анал орто профессиональнай µірэхтээґин государственнай  учреждениета. Бу µірэх заведениета 1992 сыллаахха СР Правительствотын уураа±ынан тэриллибитэ. Колледж дириІэтиллибит программанан идэ±э µірэтэр уонна хотугу норуоттар культураларын, µгэстэрин, абыычайдарын, сиэрдэрин-туомнарын чілµгэр тµґэрэр итиэннэ сайыннарар аналлаах. Колледжка Халыма улуустарын білі±µн кыргыттара уонна уолаттара µірэнэллэр. Кинилэр начальнай кылаастар учууталларын, бухгалтер, техник, фермер уо.д.а. идэлэрин ылаллар.  Аллараа Халыма оройуона - кілµінэлэргэ бэриллибит тірµт фольклордарын,  µгэстэрин, абыычайдарын илдьэ сылдьар хотугу а±ыйах ахсааннаах юкагирдар, тірµт олохтоох сахалар, нуучча бастакы айанньыттарын удьуордара - былыргыттан олохтоох нууччалар сирдэрэ-уоттара. Ол курдук, Колымскайга чукчалар, Андрюшкино±а эбээннэр, юкагирдар, Походскайга нууччалар олорор сэлиэнньэлэригэр уонна Петушкига культура дьиэлэрэ, ыччат киинэ, "Этнос" кулууп уонна Черскэйгэ бэйэтигэр культура киинэ µлэлииллэр. Баай литературалаах библиотекалар, хотугу норуоттар историяларын харайан-харыстаан олорор музейдар  дьон-сэргэ киэн туттуута, билиини-кірµµнµ ылар, сынньанар миэстэлэринэн буолаллар. Олохтоохтор 6 народнай коллективтарбытынан киэн туттабыт, кинилэр Арктика норуоттарын эгэлгэ культураларын республика тас іртµгэр тиийэ ча±ылхайдык кірдіріллір. Кинилэри туундара±а эрэ буолбакка воинскай чаастарга, Дьокуускайга араас фестивалларга кµµтэллэр, астына кіріллір. Кинилэр Москва±а тиийэ, омук туристарыгар бэйэлэрин искусстволарын кірдірбµттэрэ. "Колымские вечорки" ансамбль былыргы норуот ырыаларынан, µІкµµлэринэн  нуучча µтµі санаатын, муудараґын, кірдііх кэпсээннэрин кірііччµлэргэ тириэрдэр. "Ярар" чукчалар со±отох коллективтара хатыламмат, уратылаах национальнай фольклордарын, сиэрдэрин-туомнарын илдьэ сылдьар. "Нэривден" эбээннэр-юкагирдар ансамблларын сал±ааччытын быґыытынан "Моруот" о±олор коллективтара µлэлиир. Кілµінэлэр утумнаґыылара, сал±аныылара бу икки коллективка кістір. Черскэй біґµілэгин дьоно сµнньµнэн нууччалыы тыллаахтар, саха ыччата саІарар эйгэтэ тиийбэтиттэн тіріібµт тылын билбэтин кэриэтэ. Бу  итэ±эґи хайа эмэ іттµнэн "Кэскил" народнай-фольклорнай коллектив толорор.    Кэскил тірµттэрэ  ОройуоІІа бастакы балыыґа дьиэтэ ааспыт µйэ 40-с сылларыгар тутуллубута. Онтон 1953 сыллаахха саІа икки мэндиэмэннээх дьиэ тутуллан, бары отделение онно µлэлээбитэ. 70-с сылларга эрэ иккилии мэндиэмэннээх корпустары тутан, ахсаана эбиллэн иґэр нэґилиэнньэни хааччыйыы балайда тупсубута. Билигин туох наадалаах оборудование сµнньµнэн баар буолан, олохтоохтор оройуоннарыгар эмтэнэр кыахтара улаатта. Маны  таґынан Андрюшкино±а, Колымскайга учаастактаа±ы балыыґалар, Петушкига уонна Походскайга фельдшерскэй-акушерскай пууннар µлэлииллэр. 2002 сыллаахха Походскайга балыыґа саІа дьиэтэ µлэ±э киирбитэ, 4 куойка±а кµнµскµ стационардаах.  Булгуччулаах медицинскэй страховкалааґын фондата киирбитинэн нэґилиэнньэ доруобуйатын кімµскэлэ балачча тубуста. Эминэн-томунан;  (Андрюшкиноттан ураты) медицинскэй техниканан, компьютерынан, ыарыґахтары аґынан-µілµнэн хааччыйыы биллэрдик тубуста. Ону тэІэ фонда µбµттэн 173  штатнай µлэґит хамнастанар. 2002 сылга іссі родильнай, хирургическай, о±о, стерилизация отделениелара ірімµіннэммиттэрэ.  Нэґилиэнньэ махталын Т.Г.Давыдова - I категориялаах педиатр, доруобуйа харыстабылын туйгуна, Г.П.Лугинов I категориялаах акушер-гинеколог, В.Т.Бухаров - тиис технигэ, Л.П.Бандерова - I категориялаах "Суґал кімі" фельдшерэ, доруобуйа харыстабылын туйгуна, Л.Б.Шишковская - I категориялаах о±о медсестрата, республика доруобуйа харыстабылыгар туйгуна уо.д.а. ылыахтарын ылаллар. Кинилэр  социальнай-экономическай, айыл±а ыарахаттарын, республика кииниттэн ыраа±ын тулуйан, дьон доруобуйатын харыстабылыгар ір сылларга бэриниилээхтик µлэлииллэр.  Доруобуйа харыстабылын эйгэтигэр чугастаа±ы соруктар: кадрдарынан, медоборудованиенан, киин балыыґаны резервнэй дизель-генераторынан ситэри хааччыйыы, 180 миэстэлээх балыыґа дьиэтин уларытан ірімµіннээґин... Черскэйгэ "Тундровичка" дьахтар кризиснэй киинэ (ЖКЦ) общественнай тэрилтэ 1999 сылтан µлэлиир. Киин араас биричиинэнэн кыґал±а±а, ыарахан  быґыыга-майгыга ылларбыт дьахталларга уонна о±олорго кімінµ, моральнай ійібµлµ оІорор аналлаах. Манна 15 волонтер-психолог, педагог, быраас µлэлииллэр, нэґилиэнньэ ортотугар араас сэрэтэр дьаґаллары - лекциялары, конференциялары ыыталлар, о±о сайыІІы площадкатын µлэлэтэллэр.  Аллараа Халыма социальнай-экономическай сайдыытын ырытан кірµµ оройуон инники іртµгэр кэлим дьаґаллары олоххо киллэрэригэр тирэх буолар. Ол курдук, Президент Вячеслав Штыров Ыйаа±ынан 2003-2006 сылларга µс Халыма улуустарын  социальнай-экономическай сайдыытын программата олоххо киирэр. Сµнньµнэн туолан иґэр анал программанан µлэлииртэн дьон-сэргэ санаата сэргэхсийэр, оройуон, республика салалтатыгар эрэлэ улаатар, бол±омто±о махтанар. Сорох бідіІ проблемалары ыалларбытын Чукотканы, Магаданы кытта бииргэ быґаарар суоллары тобулабыт. Кэлим программа сал±анар, ылыллар дьаґаллар барыта дьон оло±ун уйгутун тупсарыыга туґуланаллар.    Иван СУЗДАЛОВ,  Аллараа Халыма муниципальнай тэриллиитин баґылыга.