Ейәнсура районы — Башҡорт Википедияһы\n52°11′33″ с. ш. 56°34′49″ в. д.\n27 626 кеше (2010)\nЕйәнсура районы Викимилектә\nЕйәнсура районы — Башҡортостандың көньяғында урынлашҡан, Ырымбур өлкәһе менән сиктәш. Майҙаны — 3 342 км2. Район үҙәге — Иҫәнғол ауылы, Өфөнән 337 км алыҫлыҡта.\n1 Географик урынлашыуы һәм климаты\n5.4 Хужалыҡтың төрлө тармаҡ алдынғылары\n5.5 Мәғариф хеҙмәткәрҙәре\n5.6 Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт эшмәкәрҙәре\n5.6.4 Шағирҙар һәм яҙыусылар\n5.8 Дин әһелдәре\n6 Административ төҙөлөшө\nГеографик урынлашыуы һәм климаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nРайон Йылайыр яҫы таулығының көнбайыш өлөшөндә ята, рельефы мередиональ убалар, тауҙар теҙмәһе менән бүленгән. Ер аҫтында нефть, ҡом, эзбизташ, доломит запастары табылған. Климаты континенталь һәм етерлек булмаған дымлы. Оло Эйек, Оло Һүрәм, Кесе Һүрәм, Әселе, Ҡаҫмарт, Ҡороюл, Өҫкәлек йылғалары аға. Тупрағы, ер өҫтө төҙөлөшө формаһына ҡарап, төрлөсә: һелтеһеҙләнгән һәм көлһыу-ҡара, ҡара-һоро урман һәм йоҡа ҡаты. Үҫемлектәр донъяһы урман-дала яғына оҡшаш. Урмандар (йүкә, имән, cаған, ҡайын, уҫаҡ) район майзанының 35 % самаһын биләй.\n1930 йылдың 20 авгусында Йылайыр кантонынан бүленеү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. 1934 йылдың аҙағында райондың көньяҡ һәм көньяҡ-көнсығыш төбәктәре, район үҙәге- Ейәнсура ауылы менән бергә Ырымбур өлкәһенә бүленеп бирелә. Шул уҡ һанда район мөһим торлаҡ пункты Ҡыуандыҡ ҡасабаһын (урындағы тимер юл станцияһы менән ҡуша) юғалтты.\nБулат Аҡмановтың «Ейәнсурамы, әллә Йәнсурамы?» тигән мәҡәләһенә («Башҡортостан», 24.01.2014) туҡталып үтмәксемен. Автор «беҙҙең районатамаһының башҡортса дөрөҫ әйтелеше һәм яҙылышы Йәнсура булырға тейештер» тигән фекерҙә. Быға дәлил итеп Бөйөк Ватан һуғышына тиклем район Йәнсура тип йөрөтөлә ине, заманында был атама урыҫсанан башҡортсаға яңылыш тәржемә ителгән, сөнки урыҫтарға йән ћүҙен әйтеүе ауырыраҡ, тимәксе. Шуға өҫтәп «сура» һүҙенә бары тик йән һүҙе генә ҡушылған исемдәр яһалыр булған тип, ошо фекерҙе раҫлаусы күп кенә миҫалдар килтерә. Бер ҡарағанда, хөрмәтле Булат ағай хаҡлы ла кеүек. Ләкин уның ейән ћүҙе менән исемдәр яһалыу мөмкинлеген инҡар итеүе менән бер ҙә килешеп булмай. Башҡортта уның Йәнсураһы ла, Ейәнсураһы ла, Йәнбайы ла, Ейәнбайы ла булған тип раҫлай алам. Бына минең «Заманалар ҡиссаһы» тигән тарихи хеҙмәтемдең геройы — Әлшәй Мәргәндең, бишенсе быуын тыуаһы буламы икән, үҙе хаҡында: «1908 йылдың 2 мартында Сурайға ҡунаҡҡа барған ваҡытта тыуғанмын. Шуның өсөн Ейәнбай тип ҡушҡандар исемде. Атаның йортонда мин — ейән. Ә паспортта Янбай тип яҙылған», — тип таныштырғайны. (Ҡарағыҙ: Быуаттар аманаты. Өфө: Китап. 2002. 353-сө бит). Тарихи документтарҙа (урыҫ телендә) Зьянгул, Джианбек, Зианбай, Джианбай, Джианчура, Дзианчура, Зианчура, Зьянчура, Зиянгул тигән («Материалы по истории БАССР», III том) әллә күпме кеше исеме теркәлгән. Хәҙер ҙә ана Иршат Зианбердин тигән бер тикшеренеүсебеҙ бар. Уның фамилияһын да мин башҡортса Ейәнбирҙин булырға тейеш тип иҫәпләйем. Шунан сығып ҡарағанда, әлеге райондың (Ырымбур губернаһының Орск өйәҙендәге элек Ейәнсура тигән ауыл да булған) исеме урыҫ телендә нәҡ ана шул Ейәнсура тигәндән Зианчурино, Зианчуринский тип алынған булыуы шик тыуҙырмай. Һәр хәлдә, «Йәнсура» булғандыр ул тигән версияны раҫлар өсөн дәлилдәр етерлек түгел.\nХалыҡтың уртаса тығыҙлығы — 1 км2-ға 8 кеше. Районда 83 ауыл бар. Халҡының күбеһе — башҡорттар (71,5 %)\nХәрбиҙәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nБедренко Николай Васильевич — Советтар Союзы Геройы.\nФилатов Григорий Иванович — Советтар Союзы Геройы.\nХәйбуллин Ҡотләхмәт Ҡотлоғәлләм улы — Советтар Союзы Геройы.\nӘхмәтшин Ҡәйүм Хәбибрахман улы — Советтар Союзы Геройы.\nРутчин Алексей Иванович — Советтар Союзы Геройы.\nCәйәсмәндәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nМырҙабулатов Сөләймән Шәңгәрәй улы — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре.\nСарбаев Раиль Салихович — Башҡортостан Хөкүмәтенең Премьер-министры (2008—2010).\nДурасов Владимир Александрович — 1986—1989 йылдарҙа СССР-ҙын Төҫлө металлургия министры.\nБикбов Юныс Юлбарыҫ улы — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре.\nСолтанов Фәйзулла Вәли улы — БАССР Юғары Советы Президиумы рәйесе.\nИбраһимов Рәхим Кирәй улы — БАССР Юғары Советы Президиумы рәйесе.\nҠыуатов Ғүмәр Ғәлим улы — Башҡортостандың һаулыҡ һаҡлау эшенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе\nҒалимдәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nАҡманов Ирек Ғайса улы — тарихсы\nБикбулатов Зиннәт Төхфәт улы (18.05.1939), ғалим-анатом, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. 1989—2013 йылдарҙа Силәбе ҡалаһындағы Урал физкультура университетының кафедра мөдире. 1995-1997 йылдарҙа Силәбе өлкәһе башҡорттары ҡоролтайы рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1987), профессор (1990). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (1999). 2‑се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы кавалеры (2005). Этҡол ауылынан.\nЙосопов Ринат Мөхәмәт улы — этнолог, антрополог\nҠадиров Урал Ғаян улы (10.3.1929—19.06.2017), ғалим-ветеринар табип, патологоанатом, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Ветеринария фәндәре докторы (1970), профессор (1972). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1988). Иҙәш ауылынан.\nМәһәҙиев Басир Дәүләтбай улы —геолог.\nРәхмәтуллин Ибраһим Ғәйзулла улы (20.02.1936—19.07.1998), ғалим-хирург, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1991), профессор (1993). Башҡортостандың атҡаҙанған врачы. Ҡужабаҡ ауылынан (1993).\nСафин Вадим Фәтхи улы (11.04.1933), ғалим-психолог, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Психология фәндәре кандидаты (1969), профессор (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1993) һәм мәғариф отличнигы (1995), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1990), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2008). Яңы Себенле ауылынан.\nӘлмөхәмәтов Рәшит Вәлиәхмәт улы — педагог-методист\nӘхмәтова Роза Сәмиғулла ҡыҙы (13.02.1924—16.01.2009), инженер-технолог. Техник фәндәре кандидаты (1967). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1981), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1971). Ғәббәс ауылынан.\nХужалыҡтың төрлө тармаҡ алдынғылары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nВавилов Александр Михайлович (1.01.1938), «Заветы Ильича» колхозының элекке бригадиры, Почёт Билдәһе ордены кавалеры.\nКүсәков Сабир Мөхәмәтғәле улы (20.02.1929—9.08.1994), малсылыҡ алдынғыһы. 1951—1986 йылдарҙа «Ейәнсура» совхозының өлкән һарыҡ көтөүсеһе, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). Яңыбай ауылынан.\nМәҙәниәт һәм әҙәбиәт эшмәкәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nҠыуатова Әлмира Шәриф ҡыҙы (29.10.1957) — театр актёры, режиссёр. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2004). Этҡол ауылынан.\nӘбдрәхимов Марат Сулпан улы\nКәримов Марат Нәби улы , Башҡортостандың халыҡ шағиры.\nИлбаев Мөхәмәт Исмәғил улы (13.03.1939—21.04.2015), ауыл хужалығы хеҙмәткәре, шағир. 2003 йылдан Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союздары ағзаһы.\nҒиззәтуллина Гөлсирә Мирза ҡыҙы\nИсмәғилев Абдулла Ғиниәт улы\nҠыуатов Сафа Солтанморат улы (2.02.1919—21.08.1991), журналист. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1956—1971 йылдарҙа Башҡортостан китап нәшриәтенең баш мөхәррире, 1963 йылдан — директоры. 1959 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1969), матбуғат отличнигы (1984). Үтәғол ауылынан.\n2008 йылдың ноябренә ҡарата 15 ауыл биләмәһе бар:\nАбҙан ауыл советы — Абҙан ауылы\nӘбүләис ауыл советы — Малиновка ауылы\nБайыш ауыл советы — Байыш ауылы\nБайдәүләт ауыл советы — Сирғол ауылы\nБикбау ауыл советы — Бикбау ауылы\nИҫәнғол ауыл советы — Иҫәнғол ауылы\nҠаҙанболаҡ ауыл советы — Иҙелбәк ауылы\nМуйнаҡ ауыл советы — Үрге Муйнаҡ ауылы\nЯңы Петровка ауыл советы — Яңы Петровка ауылы\nЯңы Себенле ауыл советы — Ишемғол ауылы\nҺаҡмар ауыл советы — Һаҡмар ауылы\nҺүрәм ауыл советы — Күгәрсен ауылы\nТаҙлар ауыл советы — Таҙлар ауылы\nҮтәғол ауыл советы — Үтәғол ауылы\nЯңыбай ауыл советы — Яңыбай ауылы\nРайон иҡтисадының төп тармағы — ауыл хужалығы, ул мөгөҙлө эре мал үрсетеүгә һәм һарыҡсылыҡҡа махсуслашҡан. Иген һәм мал аҙығы культуралары, көнбағыш үҫтерелә.Районда һөт, кирбес, асфальт заводтары, юл һалыу-ремонтлау төҙөлөш идаралығы, механизацияланған күсмә колонна, урман хужалығы, «Агропромхимия», район электр селтәре берекмәләре эшләй. Ауыл хужлығы техникалары Иҫәнғол, Таҙлар һәм Абҙан ауылдарында ремонтлана.\nЫрымбур өлкәһендә урынлашҡан Һарыҡташ тимер юл станцияһы аша район Көньяҡ Урал тимер юл магистраленә сыға. Автомобиль юлдары Өфө, Стәрлетамаҡ, Күмертау, Баймаҡ, Сибай ҡалалары менән тоташтыра.\n↑ Башҡорт энциклопедияһы — Бикбулатов Зиннәт Төхфәт улы 2016 йылдың 5 апрель көнөндә архивланған. (Тикшерелеү көнө: 14 май 2019)\n↑ Башҡорт энциклопедияһы — Ҡадиров Урал Ғаян улы 2016 йылдың 21 апрель көнөндә архивланған. (Тикшерелеү көнө: 8 март 2018)\n↑ Башҡорт энциклопедияһы — Рәхмәтуллин Ибраһим Ғәйзулла улы 2016 йылдың 21 апрель көнөндә архивланған. (Тикшерелеү көнө: 18 февраль 2018)\n↑ Башҡорт энциклопедияһы — Ҡыуатова Әлмира Шәриф ҡыҙы 2016 йылдың 21 апрель көнөндә архивланған. (Тикшерелеү көнө: 15 октябрь 2017)\n↑ Башҡорт энциклопедияһы — Ҡыуатов Сафа Солтанморат улы 2016 йылдың 21 апрель көнөндә архивланған. (Тикшерелеү көнө: 24 ғинуар 2019)\nРайондың рәсми сайты\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Ейәнсура_районы&oldid=1134388 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 18:24 11 май 2022 үҙгәртелгән.