Гьакимлик къурумларда ва жамиятда мекенли алмашынывланы яшавгъа чы­гъара туруп, биз экономика оьзю тюшген четим гьаллардан чыгъармакъ учун мекенли иш юрютебиз, бизин Россияны тыш душманлары байлагъан ва орта асрулардан баш алагъан къаршы турувну, фанатизмни, экстремизмни ва террорчулукъну ахырына чыкъмагъа, уьстюн гелмеге къаст этебиз. Биз гьакимлик къурумланы, олай да халкъны дагъыстан жамиятыны яшавуну бары да тармакъларын янгыртывгъа ва тазаланывгъа къуршайбыз.
Бизин гёзюбюзню алдында социал ва маданият шартлар, дагъыстанлыланы англав даражасы, тутагъан кюю, гьакимликни ва экономиканы гьалы алышына. Республикадагъы яшав баргъан сайын ёрукълаша. Умуми кюйде алгъанда, адамланы урлавлар токътагъан, флешкаланы къоллав булан гючден, къоркъутуп акъча алывланы санаву кемиген, атылтывлар ва оьлтюрювлер аз болгъан, аналар оьзлени яшлары булан бавларда ва гюлбарларда геземеге къоркъмайгъан болгъан. Бизин шагьарланы ва юртланы кёбюсю орамларыны гёрюнюшю яхшылаша. Шолар барысы да аэропортдагъы бизин уьлкени самолётлар учагъан ва къонагъан ёлундан да, аэропортдан багъып къурулгъан янгы ёлдан, Дербентден Магьачкъалагъа гиреген ёл янгыртылгъанлыкъдан, тав районлардагъы ёлланы кёбюсюню гьалындан да гёрюне. Дослукъну уьйлери, этнобутиклер ва кёп оьзгелери янгыртылгъан Дагъыс­танны белгиси болуп токътай. Лап аслусу, дагъыстанлылар законгъа ва намусгъа гёре яшамагъа болагъанына инангъан. Билим берив идаралары, яшлар бавлары ва кёбюсю пачалыкъ савлукъ сакълав идаралары урушбатчылыкъдан тазалана.
Умуми кюйде алгъанда шолар барысы да В.В. Путин Россия пачалыгъын янгыртыв ва беклешдирив тармагъында ойлашгъан ва ёрукълу кюйде юрюлеген алмашынывланы Дагъыстанда яшавгъа чыгъарыв болуп токътай. Биз, дагъыстанлылар учун шо гьаракат ва милли ёлбашчыбызны политика якъдан токъташыву Дагъыстанда башлангъаны айрыча къыйматлы болуп токътай.
В.В. Путин терен учурумну ягъасында токътагъан Россияны къорумагъа ва уьлкени янгыртывну ёлуна тюзлемеге бажарды. Ол пачалыкъ гьакимликни беклешдирди, уьлкеге ёлбашчылыкъ этивню янгыртмагъа бажарды. Дагъыстанны, демек, савлай Россияны аманлыгъын болдурувда, халкъара террорчулукъгъа къаршы ябушувда гёрсетген къоччакълыгъы ва игитлиги учун В.В.Путин 2014-нчю йылда «Дагъыстан Республиканы алдындагъы къуллукълары учун» деген орден булан савгъатлангъан. Шо дагъыстан халкъы сюеген иш эди. Шо бизин бютюн халкъыбызны разилик билдиривюню белгиси болуп токътай.
Украинадан таба Россияны къуватсыз этмек США-ны ва бир-бир гюнбатыш пачалыкъланы аслу мурады болуп токътай. Шолай шартларда бизин уьлкени ёлбашчыларыны бары да къасты бизин халкъны ва пачалыкъны ихтиярларын якъламакъ учун бакъдырылгъан эди.
Демек, бизин республикабыздагъы ич талапланы гьисапгъа алып, бары да гючню къытлыкъны ва багьаланы артывуну алдын алывгъа бакъдырмасакъ бажарылмай.
О саялы да ватандашланы къуллукъларын кютюв булан машгъул болагъан сув, газ, электрик гюч булан таъмин этеген къурумлагъа да, гьакълашып-гьаллашып, къоллавчулардан алынагъан гьакъланы, бирлешип, бирче жыймагъа бувараман.
Дагъыстанда сугъарылагъан майданланы асувлу кюйде къолланмайгъаны ойлашдырмай болмай. 2014-нчю йылда шону гьисапгъа алып, Къызлар районда сугъарыв ишлени камиллешдиривню натижасында чалтикден къайтарылагъан тюшюмлени дагъы да 60 процентге артдырмагъа имканлыкълар яратылынды. Сугъарыв ишлени гележекде де узатмагъа тарыкъ болажакъ.
Бизин республикабызда табии байлыкъланы асувлу къоллавгъа тергев гючленегени тергевню тартмай болмай. Айлана ягъыбызда тазалыкъны болдурув аманлыкъны аслу шарты экени гьакъ. Шону учун топуракъланы, сувланы, гьаваны заралландырмай, тазалыгъын болдурма ва къоруп сакълама тюше.
Бизин республикабызда табии байлыкъланы ва топуракъны пайдаландырыв рази къалдырмай. Мисал учун айтгъанда, Дербент районда пачалыкъны гьисабындагъы топуракълар къурулуш учунгъу 100 гектар ерли маъданлар табылгъан ерлер тюпден таба сатылып тургъан. Шону алдын алыв, гьечден геч де къолай дегенлей, тийишли къурумлагъа тапшурулгъан. Топуракъ ва табии байлыкълар пачалыкъны ва халкъны-къоллавчуланы пайдаларын якълап ишлетилмеге герек.
Яшавлукъ уьйлени адамланы пайдасына къоллама онгайлы болагъан кюйде къурма тарыкъ деп ойлашаман. Къурулуш министерликге къурулуш ижара фонд ачмакълыкъ тапшурулгъан эди. Неге буса да ону яшавгъа чыгъарылыву 2016-нчы йылгъа салынгъан.
Инг аслу масъалаланы арасында халкъны рагьатсызлыгъын яшавлукъ-коммунал къуллукълар учун жыйылагъан харжланы къадары токътавсуз артагъаны тувдура. Бизин яныбыздан о иш тергевсюз къалмай. Гетген йыл ичеген сувну къоллайгъаны учун тёленеген акъчаны бир манатгъа учуз этдик. 8,6 манатдан 7,6 манатгъа тюшюрдюк. Гьукуматгъа гележекде де шолай масъалалагъа бакъгъан тергевюн осаллашдырма ярамай.
2015-нчи йылда биз бюджетни асырап юрютме тарыкълы болажакъбыз. Шо саялы да пачалыкъ къуллукъларда ишлейгенлени санавун кемитме герекбиз, къуллукълар кютеген аппаратланы сакъламакъ учун харжланагъан харжланы къысгъартма герекбиз, гьакимлик къуллукъланы умпагьатсызларындан арчылма тарыкъбыз. Бюджет маяланы асырап къоллавда ерли гьакимлик къурумлар да оьлчевлю иш гёрмеге борчлу.
Пачалыкъны янындан таба сатып алынагъан малланы центрлашдырма (бирлешдирме) тарыкъ. Республикада болдурулагъанларына айрыча тергев берме герекбиз. Гьисап палата, Пачалыкъ финанс къуллугъу яхшы ишлей, тек шо масъаланы айланасында дагъы да къошум гьаракат тарыкълы.
Биз Президентни программасына гёре яшлар школагъа гелгинчеге алагъан билимге аслу агьамият берип янашабыз. Мен алда айтгъан эдим, эки йылны ичинде шо къуллукъну кютмек учун 6 минг яшгъа ери булангъы 41 идара къурулгъан ва ишлеме башлагъан. Яшлар бавларына яшланы къабул этеген къайда да ачыкъ болгъан. Гьали герекли зат, шо идаралагъа ишлемеге бажарывлу муаллимлени, тарбиялавчуланы алма тарыкъ. Билим берив, савлукъ сакълав тармакъларда пачалыкъ идаралар булан бирче айры есликде иш гёреген идаралар да янаша яшап бажарагъан ёлну тапма заман гелген.
2015-нчи йылда Дагъыстан ва Россия Уллу Ватан давда биз къазангъан Уьстюнлюкню 70 йыллыгъын белгилей. Озокъда, давну ортакъчыларына, олардан къалгъан къатынлагъа, тылда ишлегенлеге этилеген кёмек толу кюйде яшавгъа чыгъарылажакъ. Ветеранлар пачалыкъны янындан, жамиятны янындан болагъан гьай этивню гьар заман да толу кюйде гьис этип яшама тарыкъ.
2014-нчю йылда – Маданиятны йылы кёп санавда яратывчулукъ чаралар оьтгерилген, маданият объектлер къурулгъан ва яратылгъан, оланы материал-техника базасы яхшылашдырылгъан йыл болду.
Бизге мекенли, гьакъыллы маълумат къураллар тарыкъ. Ёлбашчылыкъ этив ишимде журналистлени материалларыны кёплерин къоллайман. Гьакъыкъат излевде, яхшылыкъ этивде журналистлени бирликде чалышма ва Дагъыстанны аявлап сакълама, ону мекенлигин якълама ва жамиятны яратывчулукъ ишге бакъдырма чакъыраман.
Экстремизмни, террорчулукъну пропаганда этме ярамайгъанлыкъ республиканы мекенлигин ва аманлыгъын сакъламакъ – бары да маълумат къуралланы аслу масъаласы. Фанатизмге, коррупциягъа къаршы бирликде ябушувну гючлендирейик. Ялгъан айтыв, тил юрютюв аз болсун, герти сёз, яхшы сёз кёп болсун. «Булгъавур» девюрден къалгъан ачувлукъгъа, мекенсизликге, къарсалавлукъгъа къаршы бирликде иш гёрме герек.
Журналист бирлешивлеге бир ой берме сюемен: балики, бизге «Дагестанская газета» деген ренкли, Дагъыстанда, Москвада, Санкт-Петербургда ва Россияны башгъа шагьарларында яймакъ учун янгы, айда бир чыгъарылагъан газет тарыкъдыр. Дагъы да. Ишни яшавгъа чыгъарагъан гьакимлик къуллукъгъа прес-къуллукъларына талабын гючлендирме герек. Оланы масъаласы – маълумат къураллагъа, ватандашлагъа ишни яшавгъа чыгъарагъан ва оьз ишин оьзлер юрютеген ерли къурумланы чалышыву гьакъында толу маълумат бермек.
Гетген йыл милли ва дин аралыкъланы тармагъында гьал ёрукълу болду. Тек милли ва дин башгъалыкъланы айланасында къаршылыкълар тувдурма къарайгъан гезиклер да арагъа чыкъмай къалмады. Шо ягъындан Россия Федерацияны Президенти В.В.Путин токъташдыргъан РФ-ни Пачалыкъ милли политикасыны ёругъуна гёре иш юрюлдю.
Милли аралыкъларда ярашывлукъну, гелишивню болдурувгъа байлавлу программаларын къургъан, дослукъ аралыкълагъа багъышлангъан комиссиялар яратгъан районланы ва шагьарланы якъламагъа да герек. Биз пикру алышдырывну, бир-биревге англавлу янашывну яныбыз. Тек кадрлар, топуракъ ва башгъа масъалаланы политикагъа айландырып, милли ва дин аралыкъланы оьрчютмеге биревге де къоймажакъбыз. Дагъыстан миллетчилик ва ярплашыв масъалаланы бир заманда да яны болмагъан ва болмажакъ. «Дюньяны халкъланы дослугъу сакълай» – муна шо гьакълыкъ Дагъыстанны бирлигин де таъмин этген ва шо ёлну давам да этежекбиз. Тек шону булан бирче кадр ва оьзге масъалаланы чечивде Дагъыстанны кёп миллетлигин толу кюйде гьисапгъа алажакъбыз. Милли аралыкъланы гьалын къыйматлавну даим ахтарывну ишин де ёрукълашдырма герек. Шону булан бирче аз санавлу милли культуралагъа гиреген халкъланы гьалын да гьисапгъа алма тюше.
Дагъыстан учун ватандашланы ва пачалыкъны аманлыгъыны масъалаларыны оьр маънасын бирдагъы да эсгермеге сюемен. ДР-ни террорчулукъгъа къаршы комиссиясыны ва республиканы районларыны, шагьарларыны комиссияларыны иши шо масъаланы чечивге бакъдырылгъан. Бизге оьзюбюзню гьаракатыбызны артдырмагъа герек, неге тюгюл террорчулукъну ва экстремизмни къоркъунчлугъу аз тюгюл.
Шо ишни асувлу юрютювде Темиркъазыкъ-Кавказ федерал округда РФ-ни толу ихтиярлы вакили С.А.Меликовну ва террорчулукъгъа къаршы милли комитетни аппаратыны башчысы Е.С.Сысоевни ортакъчылыгъы да булан 2014-нчю йыл сентябрде оьтгерилген террорчулукъгъа къаршы комиссияны къарарлары айрокъда агьамиятлы. Шонда террорчулукъгъа къаршы гележекде кютме тюшеген чараларыны жыйымы белгиленди. Ерлерде иш гёреген террорчулукъгъа къаршы комиссияланы ёлбашчылары шо къарарлагъа янгыдан къарап чыкъмагъа борчлу. Урушбатчылыкъгъа къаршы ябушувну масъалаларына айрыча тергев бермеге тюше. Урушбатчылыкъ янгыз гьакимликге тюгюл, жамият арагъа гирген. Урушбатчылыкъгъа къаршы иш юрютювге байлавлу аслу кагъызлар къабул этилген. ДР-ни Башчысыны ва Гьукуматыны Администрациясында да урушбатчылыкъгъа къаршы управление къурулгъан. Ерли гьакимлик къурулувларыны ва оланы администрацияларыны ёлбашчылары, шолай къурулувланы ёлбашчыларыны 40-гъа ювукъ заместителлери оьзлени къуллукъларындан тайдырылгъан.
Сизин алдыгъызда гьисап бере туруп, мен янгы къуллукъгъа белгиленген сонг Магьачкъалада (Семендерде) террорчуланы ёкъламакъ учун оьтгерилген чараны гьакъында да эсгермеге сюемен. Шо заман террорчуланы якъламакъ учун кёп санавдагъы адамлар чыкъгъан эди. Шоланы арасында бир-бир районланы ва шагьарланы, гьатта Халкъ Жыйыныны депутатлары да бар эди. «Россия» деген кинотеатрны алдында да буссагьатгъы вакътиде террорчулукъ чалышыву учун жавапгъа тартылгъанланы якълап шолай кёп халкъ жыйылгъаны эсимде. Бугюн буса бизин республикадагъы гьал да, политика да, къылыкълар да алышынгъан. Террорчулукъну якълап, халкъгъа къаршы, пачалыкъгъа къаршы гьаракатны юрютмеге гьали бизде бажарылмай. Шолай гьаракат эсленмей къалмажакъ ва биз – халкъ, олай да гьакимлик къурумлар шолай гьалланы алдын алмакъ учун биревню де аямайгъан кюйде иш юрютмеге гёз алгъа тутгъанбыз. Террорчулагъа кёмек этегенлеге, олай да оланы якълайгъанлагъа гьакимлик къурумларда, школаларда, оьр охув ожакъларда ва шолай оьзге ерлерде ишлемеге ярамайгъанын бирдагъы да сизин эсигизге салмакъны тийишли гёремен. Бизге бары да ерлерде террорчулукъну алдын алывгъа бакъдырылгъан гьаракатны артдырмагъа тарыкъ.
Бизин республикада иш гёреген террорчулукъ жинаятчы уьюрлеге мекенли кюйде зарал этилген. 2014-нчю йылда шолай жинаятчы уьюрлеге гиреген ва оланы якълайгъан 370 адам оьлтюрюлген ва туснакъ этилген. Тек оланы барысы да гьалиге ёкъланмагъан, шо саялы да бизге парахат турмагъа ярамай. Гьар агьлюге, гьар тухумгъа, гьар юртгъа бизин жагьил адамлар жинаятчы уьюрлеге къошулмакъны алдын алмагъа ва шогъар жаваплы болмагъа тюше. Тек оьзлени къолларын къангъа батдырмагъан, оьзлер терс ёлгъа тюшгенине мюкюр болгъан, гьёкюнген тайпалагъа парахат яшавгъа къайтмагъа болушлукъ этмеге тарыкъ.
Бирдагъы керен такрарлайман, террорчуланы –оьлтюрювчюлени якълайгъан­ланы биз бир де языкъсынмажакъбыз. Шо якъдан алгъанда, биз Мычыгъыш Республиканы Башчысы Рамзан Къадыров айтагъан талчыкълы къарсалавланы англайбыз. Арив сёзлени тангламакъ учун тюгюл: ич ишлер къурумларыны къуллукъчуларындан къайры да, гьар къайсыбыз да Дагъыстанны, Россияны аманлыгъын болдурмагъа гьазир экенибизни бирдагъы да эсгермеге сюемен. Биз шо намарт оьлтюрювчюлерден къоркъмайбыз. Олар бизден къоркъсунлар. Тек олардан башгъа болуп, законну бузмагъа ярамай.