Lefèvre d’Étaples ayeke na yâ ti mbaï ti traduction ti Bible\nLIFE STORY Mbi wara tâ tënë atâa so maboko ti mbi ayeke dä ape\nDIKO NA Afrikaans Albanais Allemand Amharique Anglais Arabe Arménien Aymara Azéri Azéri (cyrillique) Batak (toba) Bichlamar Bikol Bulgare Catalan Cebuano Chichewa Chinois (simplifié) Chinois (traditionnel) Chitonga Chitonga (na Malawi) Chitumbuka Chiyao Coréen Croate Créole de Maurice Créole des Seychelles Créole d’Haïti Danois Drehu Efik Espagnol Estonien Fidjien Finnois Fon Français Ga Goun Grec Groenlandais Guarani Géorgien Haoussa Hiligaynon Hongrois Hébreu Icibemba Igbo Iloko Indonésien Islandais Isoko Italien Japonais Javanais Kazakh Kikamba Kikaonde Kikongo Kikuyu Kimbundu Kinyarwanda Kirghiz Kiribati Kirundi Kongo Kurde kurmanji (cyrillique) Kurde kurmanji (ti Caucase) Kwangali Kwanyama Lingala Lituanien Luganda Lunda Luo Luvale Macédonien Malgache Maltais Mam Mambwé-Lungu Maya Myama Nahuatl (Nord de Puebla) Ndonga Ndébélé Ndébélé (Zimbabwe) Nias Norvégien Nyaneka Nyanja Nzema Néerlandais Oromo Ossète Otètèla Pangasinan Papiamento (Aruba) Papiamento (Curaçao) Persan Pidgin salomonien Polonais Portugais Quechua (Ancash) Quechua (Ayacucho) Quechua (Bolivie) Quechua (Cuzco) Roumain Russe Samoan Sango Sepedi Serbe Serbe (romain) Sesotho ti Lesotho Shona Silozi Singhalais Slovaque Slovène Sranan tongo Suédois Swahili Swahili (Rép. dém. du Congo) Swati Tagalog Tahitien Tatar Tchouvache Tchèque Tetun Dili Thaï Tigrinya Tiv Tojolabal Tok pisin Tshiluba Tsonga Tswana Turc Twi Tzotzil Ukrainien Umbundu Venda Vietnamien Wallis Waray-Waray Xhosa Yoruba Zandé Zoulou Éwé\nNA MBENI dimanche na ndapre, na tongo nda ti ngu 1520, azo ti kodoro ti Meaux, so ayeke mbeni kete gbata nduru na Paris, acroire ape na ye so ala mä lani na eglize. Ala mä dikongo aÉvangile so a diko ni tâ na yanga ti kodoro ti ala wani, so ti tene na Français me pëpe na Latin.\nTraducteur ti Bible so asara kua ni so ayeke Jacques Lefèvre d’Étaples (na Latin, Jacobus Faber Stapulensis). Na pekoni lo sû mbeti na mbeni kota kamarade ti lo, lo tene: “Mo lingbi ti imaginé pëpe tongana nyen la Nzapa ayeke mû maboko na gbâ ti azo ti mä yâ ti Tënë ti lo.”\nNa ngoi ni so, Eglize Catholique nga na awandara ti Bible na Paris aye pëpe ti tene azo asara kua na atraduction ti Bible so ayeke na ayanga ti kodoro so azo mingi ayeke tene ni. Tongaso, nyen la apusu lani Lefèvre ti traduire Bible na yanga ti Français? Lo sara tongana nyen ti aidé azo mingi ti mä yâ ti Tënë ti Nzapa?\nGINGO TI HINGA TÂ NDA TI ATËNË TI BIBLE\nKozo si Lefèvre aga mbeni traducteur ti Bible, lo mû lani tere ti lo kue ti gi ti kiri na tâ nda ti atënë ti yâ ti angbene mbeti ti philosophie nga na ti théologie. Lo ga ti bâ so ambeti so a sû ni ândö so, fani mingi a kiri na peko ti atënë ni na tâ lege ni ape nga afaute ayeke na yâ ni. Na ngoi so lo yeke gi tâ nda ti angbene mbeti ni so, lo komanse ti manda Bible ti Eglize Catholique, so ayeke Vulgate ti yanga ti Latin.\nTeti so lo mû ngoi mingi ti manda Bible ni so, a sara si na nda ni lo tene so, tongana zo amanda tâ tënë ti Nzapa lo yeke wara ngia mingi na peko ni. Ni la, Lefèvre azia lege ti mandango philosophie na lo mû ngangu ti lo kue ti sara gi na kua ti traduction ti Bible.\nNa ngu 1509, Lefèvre asigigi na mbeni mbeti so na yâ ni lo haka atënë ti yâ ti aPsaume so a kiri peko ni nde nde oku, na yanga ti Latin. * Na yâ ti mbeti ni so a yeke wara nga atënë ti yâ ti Bible ti Vulgate so lo kiri lo leke ambeni tënë ti yâ ni. Nde na awandara ti Bible ti ngoi ti lo, lo sara kue ti hinga tâ nda ti aversê ti Bible. Kode so lo sara na kua ti gi na nda ti Bible so asara ye mingi na ndo ti ambeni wandara ti Bible.—Bâ encadré so atene, “ Ye so kode ti kua ti Lefèvre asara na ndo ti Martin Luther.”\nNa yâ ti mbeni mbeti so asara tënë na ndo ti aPsaume (Fivefold Psalter), so a sigigi na ni na ngu 1513, a yeke wara molongo ti atitre so a mû na Nzapa\nA dü Lefèvre na yâ ti Catholique, lo hinga biani so a lingbi ti sara achangement na yâ ti eglize gi tongana a fa tënë ti Nzapa nzoni na asenge zo. Me asenge zo ni alingbi ti wara ye ti nzoni na lege ti Bible tongana nyen, so mingi ti Bible ni ayeke gi na yanga ti Latin so?\nMBENI TRADUCTION TI BIBLE SO ZO KUE ALINGBI TI WARA NI\nAtënë ti tongo nda ni ti aÉvangile ni afa so Lefèvre ayeke na kota nzara ti sara si azo kue awara Bible na yanga ti kodoro ti ala wani\nSo Lefèvre aye Tënë ti Nzapa mingi asara si lo leke na bê ti lo kue ti sara si azo mingi awara ni. Ti sara ni, na juin ngu 1523, lo sigigi na mbeni traduction ti aÉvangile na ambage use, na yanga ti Français. Teti so Bible ni so akono mingi ape, nga so ngere ni alingbi na ndambo ti ngere ti kota Bible, a sara si azo so ayeke na nginza mingi ape alingbi ti wara mbeni Bible ni.\nHio, azo mingi ayeke lani na ngia ti wara ni. Akoli na awali nga kue aku kungo ti diko tënë ti Jésus na yanga ti kodoro ti ala wani. Ye so asara si akozo Bible ni so a imprimé ni 1200 tongaso ahunzi tâ gi na yâ ti anze kete na pekoni.\nLO YEKE NA MBETO PËPE TI SIGIGI NA BIBLE\nNa yâ ti atënë ti tongo nda ni ti aÉvangile ni so, Lefèvre atene so ni traduire Bible ni so na yanga ti Français si “asenge membre” ti eglize “alingbi ti hinga tâ tënë ti yâ ti aÉvangile tongana ti azo so ayeke na ni na yanga ti Latin.” Me ngbanga ti nyen la Lefèvre ayeke na kota nzara ti aidé asenge zo ti hinga aye so Bible afa?\nLefèvre ahinga biani so afango ye ti azo nga na tënë ti philosophie asara ye mingi na ndo ti Eglize Catholique (Marc 7:7; aColossien 2:8). Lo hinga so ngoi asi lani awe ti tene “a fa tâ tënë ti yâ ti [aÉvangile] na yâ ti dunia kue, tongaso si a ngbâ pëpe ti handa azo na afango ye so alondo na azo.”\nLefèvre asara nga ngangu ti fa na gigi atënë ti mvene ti azo so aye pëpe ti tene a traduire Bible na yanga ti Français. Lo fa na gigi asarango ye ti ala so ayeke ti handango lê ti azo, lo tene: “Ala peut ti fa na [azo] ti bata aye kue so Jésus Christ ahunda na ala tongana nyen, so ala ye pëpe ti tene asenge zo abâ Évangile ti Nzapa nga adiko ni na yanga ti kodoro ti ala wani ape so?”—aRomain 10:14.\nHio, awandara ti Bible so ayeke na Université ti Sorbonne, na Paris, agi lege ti kanga yanga ti Lefèvre. Na août ngu 1523, ala ke ti tene a traduire Bible nga na atënë so a tene na ndo ti Bible, na ambeni yanga ti kodoro nde. Ala bâ ni tongana mbeni “sioni ye so ayeke buba yâ ti Eglize.” Tongana a yeke fade ndali ti gbia ti France, François I, ape ka a yeke fâ ngbanga na li ti Lefèvre tongana mbeni zo so abere mabe ti lo.\nLO HUNZI KUA TI LO NA HONDENGO NI\nLefèvre azia pëpe si asioni tënë so a tene na ndo ti kua ti lo adécouragé lo ti sara traduction ti Bible. Na ngu 1524, na peko ti so lo hunzi traduction ti mbage ti Bible so a sû na yanga ti Grec (so azo airi ni Testament ti Fini), lo sigigi na mbeti ti aPsaume na yanga ti Français, tongaso si aChrétien alingbi ti sambela Nzapa “na bê ti ala kue.”\nKete na pekoni, awandara ti Bible so ayeke na Sorbonne akomanse ti gi tâ nda ti traduction ti Bible ti Lefèvre so nzoni. Hio ala mû yanga ti tene a gbi na lê ti azo kue traduction ti lo ti mbage ti Bible so a sû ni na yanga ti Grec nga ala tene so atënë ti yâ ti ambeni mbeti ni so “ayeda na bango ndo ti Luther, so ala bâ ti ala atene ayeke sioni.” Na ngoi so ala iri Lefèvre ti ga ti fa nda ti bango ndo ti lo, lo décidé ti zi yanga ape nga lo kpe lo gue na Strasbourg. Kâ, na hondengo ni lo ngbâ ti traduire Bible. Atâa so ambeni zo apensé so lo yeke zo ti mbeto, lo bâ ti lo so a yeke mbeni nzoni lege ti tene lo kiri tënë na azo so abâ na nene ni pëpe apendere ‘perle’ ti tâ tënë ti Bible.—Matthieu 7:6.\nNgu oko tongaso na peko ti kpengo ti Lefèvre ni, Gbia François I amû lo ti fa mbeti na molenge ti lo ti koli, Charles, so ayeke na ngu osio. Kua ni so asara si Lefèvre awara gbâ ti ngoi ti hunzi kua ti traduction ti Bible ti lo ni. Na ngu 1530, a imprimé traduction ti Bible ti lo ni kue na gbata ti Anvers, na Belgique, me pëpe na France, na peko ti yanga so Togbia Charles V amû. *\nKOTA BEKU SO LO YEKE NA NI ATÏ NA NGU\nNa yâ ti fini ti Lefèvre kue, lo yeke lani na beku so eglize ayeke zia lege ti angobo ti azo nga ayeke kiri ti gi ti wara tâ hingango ye ti Bible. Lo hinga biani so “Chrétien oko oko ayeke na droit ti diko Bible nga ti manda ni lo wani, na a yeke ye so a hunda na lo ti sara la.” A yeke ndali ni la Lefèvre asara kua ngangu ti sara si azo kue awara Bible. Atâa so achangement so lo yeke ku ti tene eglize wani asara asi ape, héritage so lo zia, zo apeut ti ke ni ape: Lo aidé asenge zo ti hinga Tënë ti Nzapa.\n^ par. 8 Na yâ ti mbeni mbeti so asara tënë na ndo ti aPsaume (Fivefold Psalter), a yeke wara atënë ti yâ ti aPsaume so a kiri peko ni nde nde oku, so a kangbi yâ ni na ambage nde nde nga so a yeke wara na yâ ni molongo ti atitre so a mû na Nzapa. Na yâ ti mbeti ni so a yeke wara nga agere-mbeti osio ti yanga ti Hébreu so ahinga ni na iri ti Nzapa.\n^ par. 21 Ngu oku na pekoni, na ngu 1535, Olivétan, so ayeke mbeni traducteur Français, asigigi na Bible ti lo, na sarango kua na ati so ayeke na ayanga ti kodoro so a sû na Bible giriri. Na ngoi so lo yeke sara lani traduction ni so, lo luti mingi na ndo ti atraduction ti mbage ti Bible so a sû na yanga ti Grec, so Lefèvre asara.\nYe so kode ti kua ti Lefèvre asara na ndo ti Martin Luther\nMartin Luther ayeke lani mbeni moine na ngoi so lo yeke mû ngoi ti lo ti manda ye nzoni na ndo ti akua so Lefèvre asara. Luther aga ti bâ so Lefèvre akiri na peko ti aversê ti Bible polele nga na mbeni lege so akpengba ape sân ti tene lo sara kua na atënë ti tere, tongana ti so ambeni wandara ti ngoi ti lo asara lani. Kode so Lefèvre afa na peko ti aye ni asara ye mingi na ndo ti Luther na William Tyndale, so ayeke mbeni traducteur ti Bible, nga na John Calvin, so ayeke mbeni zo so aga na achangement na yâ ti eglize. Atâa so Lefèvre angbâ Catholique juska lo kui, akua ti lo aga na akota changement na yâ ti kua ti traduction ti Bible nga a-aidé ambeni zo ti ga na achangement na yâ ti eglize.