Исхакъны экинчи къызы Фатиматны алгъа Улбашланы Хамза-хажиге (кесида шыйых болгъанды) бередиле. Алай, Фатимат аны бла бир ай жашагъанлай, Хамза-Хажи ёлюп къалады. Кёп да турмай, Фатиматны тилегенледен бирине, кеси элли - Темиржанланы Баразгъа тийишли кёрюп, анга бередиле. Бараз да, къолундан келген, къолайлы жаш болгъанды.
Энди ол юч огъурлу да, акъыллы да эгечлени къыйын, алай а, огъурлукъгъа къуллукъ этген къадарларын ачыкъларгъа кюрешейим.
«Къыйынлыкъ къыйынлыны сурап келе эди» - дегенлей, 1942 жылда Саутуну кеси аскерлерибиз къыргъанда, Хадижатны анасыны тамата къарындашы Иналны, эки келинин, юч да къарындашдан туугъанланы ёлтюргендиле. Алай бла Хадижат эки жылны ичинде анга бек жууукъ онеки адамын къабып: «Оу, мен!», деп къалады… Башха адам болса эди, ол къадар адамындан бошагъан къыйынлыкъны хазнамы кётюралыр эди. Алай Аллахны болушлугъу бла Хадижат тёзгенди. Белине ботасын къаты къысып, ачы къыйынлыкълагъа кесин бюкдюрмей, къыйынлыкъгъа тюшген башха адамлагъа да болушханды.
Сауту къырылгъандан сора Ташлы-Тала бла Малкъарны арасында жол юч-тёрт айгъа (жолланы тазалагъан эм башха сылтаула бла) жабылып эди. Жолну ачыкъ этгенлей, Саутуда къырылыуда сау къалгъан жангыз къызы Багъалыны бла Фатиматны (эгечи) эм къарындашындан туугъанланы кёрюрге биринчи келеди Хадижат. Ол Малкъарда эки-юч ай тургъандан сора, 1944-чю жылны март айыда жетди. Халкъыбызны тарыхында бек къара кюнлеринден бири - 8-чи мартны аман тангы да атды.
Багъалыны къармашыулулугъуну хайырындан, терк окъуна хапчукларын бир барак юйню уллу отууна жыядыла. Экинчи кюн Хадижат, жууукъ-ахулну излей, орамгъа чыгъады. Ол кюн окъуна кеси бла эки къарындашдан туугъанны (Ханипа бла аны эгечинден туугъан сабийни - Бозайланы Мажмудинни) алып келеди. Дагъыда бир эки-юч кюнден биягъы Хадижат тасхачылыкъгъа чыгъып, эки ташлы-талачы тишириуну, Гюзюланы Хадижат бла Саниятны, алып келеди. Бу эки ташлы-талычы тиширыу а эллерини Аргудандагъы къошларындан бир зат алмай, юйлеринден ажашып, Къызыл-Къаягъа алай тюшген эдиле. Алай бла Хадижат, ол къыяма заманда кеслерини юсюне тышындан тёрт адам къошады эм аланы ач заманда кечиндирирге кюрешеди. Ол тышындан къошулгъанланы бир зат бла кеслерине мадар этип, кечинирча ахырыда онглары болмагъанды.
Хадижат Багъаланы (къызын) урушдан къайтхан Темиржанланы Османнга эрге береди. Артда да Багъаланы болушлугъу бла юйюнде тургъан Мисирланы саусуз Ханипагъа, аны къарындашы Ахиягъа эм гитче Мажмудинчикге къарап тургъанды. Ким биледи, алагъа къыйынлыкъ кюнде болушханы эсми тапдыра болур эди Хадижатны кеси къыйынлыкъларын унутдурургъа? Хадижат бла аны къызы этген огъурлу ишни, уллу адамлыкъны, халаллыкъны кёп адам эталмагъанды.
Алай, Фатиматны къыйынлыкълыры алда эдиле. Сунмай тургъанлай уруш оту Къабарты бла Малкъаргъа да жетеди. 1942 жылны ноябирьни ахырында бла декабирьни аллында НКВД-ны капитан Накин башчылыкъ этген аскер белюмю, кече жашыртын келип, Саутугъа кирип, къартды-жашды, тишириуду-сабийди демей, жашлары, аталары, къарындашлары урушда къанларын тёге, жанларын бере тургъанлыкъгъа, алларына тюшгенлени аямай къырдыла. Артдаракъ, кечегиде жыйылыу этебиз деп, адамланы бирге жыйып, алгъа къырып, ызы бла жанлары да чыкъгъынчы, патеген къуюп, кюйдюргендиле. Къырыу тохталып, аскерле (кесибизни) артха кетгенден сора, къырылгъанланы асырау башланганда, Фатимат, кюйген мыллыкланы къармай, Халиматны (къызын) алтын сыргъасы бла жыйрыгъыны кюймей къалгъан бир устуккусу бла танып табады. Эри Бараз да кюйгенлени санында эди. Къызыны сыргъасы бла жыйрыкъ устуккусун кебинлеп, къарындаш къабыргъа салгъанды. Эрин да ол халда асыратды.
Келини Суфуйну уа отоуунда аууур жаралы болуп тургъанлай табады. Туудукъчугъу Мухтарчыкъны уа Фатимат, кеси къойнуна къысханлай, бир терен юйде бугъуп, алай къутхаргъанды ёлюмден.
Эри бла къызындан сора да бек сюйген анасындан, къарындашларындан, келинлеринден, туудукъларындан бошагъанды ол къырылыуда. Фатиматдан башха ол къыйынлыкъланы кётюралмай, тели болуп окъуна кетер эди. Алай, ол кесин къолгъа алып, битеу кючюн эм амалын аууур жаралы келини Суфуй бла аны жашчыгъы Мухтарны жанларын сау къалдырыргъа бурады. Суфуйну кеси атасы бла анасы кеси юйлерине элтип, къараргъа айтханда да, Фатимат келинин алагъа бермей, кеси къарап тургъанды. Суфуйну аузуна къашыкъ бла къапдырып, хар кюнден жара байлауларын жуууп, алышындырып, кеси таулу дарманла этип бакъгъанды. Къыйын заман эди. Ол заманда Малкъарда не больница, не уа аптека окъуна ишлемей эдиле. Фатимат Суфуйну жанын сакъларгъа не кюрешген эсе да къутхаралмады. Ол юч-тёрт айдан ёледи.
Фатимат бла Мухтарчыкъны алда андан да ачы къыйынлыкъ – кёчгюнчюлюкню къара кюню сакълай эди. Ала кёчюрюлгенде битеу жуукъ-ахлуларындан да айырылып, хазыр этген хапчукларын да алалмай, аты аман бла айтылгъан Тогъайгъа, не юй, не терек, не суу болмагъан, къуу тюзге тюшедиле. Анда да кимле эселе да бирле бла бир жер юйге тюшедиле. Жатаргъа жерлери жокъ, ашаргъа ашлары жокъ. Къайда болса да бир къабын къабар зат тапса, аны Мухтарчыкъгъа къабдыра, аны жанын сакълауну, кесини жанындан алгъа салгъанды. Кёп да турмай, бир-эки айдан, ачлыкъ бир жандан, ауруу, исси хауа да башха жанындан алып, ёхтем Фатиматны ол дуниягъа ашырадыла. Мухтарчыкъны ала бла бир жер юйде жашагъанла Тогъайда сабий юйге бередиле. Сабийлеге ашатыргъа ахыры да худурлукъ болмай калгъанда, анда тургъанланы Южно-Къазахстанская областьны башха жерлеринде сабий юйлеге чачадыла. Таулу анна, ынна Фатиматны къадарын суратладым мен сизге. Къаллай бир кючю бар эди бу таулу тишириуда, аллай бир къыйынлыкъ кёргенде, ууалмай, адамлыкъ шартларын тас этмей, адамлыкъны бек баш илишаны - огъурлукъгъа къуллукъ эталгъан!
Алай не медет, аланы ол мамыр жашауларын кюйсюз уруш бузады. Бирси эгечлерича Саниятда Уллу Ата журт урушха эки къарындашын, Билял бла Мутайны, ашырады. 1942-чи жылда Сауту къырылгъанда анасын, къарындашын, эки келинин, юч да къарындашындан туугъанланы (Билял бла Мутайныкъыланы) Накинни мурдарлары къырадыла. Быланы ачыулары аз болгъанча, Саниятны бек уллу къыйынлыгъы уа алда жетип келе тура эди.
Саният Фатиматны (эгечини) сурай кетип, аны ачы къадарын эшитгенден сора, Мухтарчыкъны къайдагъысын сурап башлайды. Туркестаннга хар андан-мындан келген таулудан хапар сорады. Алай сурай кетгенде, 1953-чю жылны аллында Саниятлары жашагъан жерге Чаналаны Махмут келеди. Махмут да сабий юйде жашап, артда Чаналаны Хусей болгъан жерге жыйышгъан эди да. Андан биледиле Мухтарны къайда болгъанын. Аны эшитгенлей Саният жан кирген кибик болады. Жюрегинде тынгысызлыгъы болмагъанды, Мухтарны юйюне жыйышдыргъынчы. Ол аланы бир юйлюлерича болады. Кёчгюнчюлюкден къайтхандан сора да ол Саниятны юйюрю бла жашайды, аны юйлендирген да этедиле. Ол бусагъатда да Хасанья да толу юйюр болуп жашайды. Саниятны хайырындан Темиржанлагъа да, халкъыбызгъа да бир толу юйюр къошулгъанды. Саният болмаса Мухтарны къайда къалгъанын билген бир Аллах эди!
Бу юч огъурлу эгечни хайырындан халкъыбызгъа жарагъан беш-алты юйюр сакъланнганды. Ма ол эди бу юч къыйынлы, алай а кеси къыйынлыкъларын кюнде унутуп, къоюнларына къарыусузланы къысып, жанларын сакълап, огъурлулай эм адамлыкъ шартларын тас этмей къалгъан эгечлени юсюнден мен билген хапар. Ма бу эгечлеге ушаш халкъыбызда кёп тыширыу болгъанды. Киши жеринде ачдан, аурууладан, табийгъат келишмегенлигинден халкъыбыз къырыла тургъанда, аллай тиширыула сакълагъандыла бизни. Ала къуру адамабызны сакълап къоймай, билим хазнабызны (адет-ыз, тил, дин, тарых-маданият) да сакълап къайтаргъандыла туугъан журтха.