گوتم بدھ، سدھارتھ گوتم، ساکیہ منی یا صرف بدھ اتلے ھندستان دا اک روحانی بندہ سی جینے بدھ مت دی نیو رکھی۔ بدھ لوک اوہنوں اپنے ویلے دا بدھا کیندے نیں۔ اودا ناں سدہارتھ گوتم سی۔ اونوں شاکیہ منی وی کیا جاندا اے۔ سدہارتھ 563 ق م چ نیپال دے اک نکے دیس کپل وستو دی نگری لمبنی چ جمیا۔ اودے پیو دا ناں راجہ سدودھنا سی تے ماں دا ناں مایادیوی سی۔ کیا جاندا اے اودھے جمن تے ای اودھی ماں مر گئی سی۔ سیانے لوکاں نیں اونوں ویکھ کے آکھیا سی کہ گوتم یاں تے بہت وڈا راجا بنے گا یا بڑا نیک انسان۔ گوتم نے ٹھاٹھ آلا جیون گزاریا اودھے پیو نے اونھوں مزہبی پڑھائی دے نیڑے نا جان دتا گوتم نوں اودھی ماسی نے پالیا۔
16ویں ورے اودھا ویاہ یشودھرا نال کر دتا گیا اودھے پیو نے ہر چیز دے دتی سی پر گوتم سوچدا سی کہ دولت ای جیون دا انت نئی اے۔ 29ویں ورے اوہ اپنے کعروں نکلیا تے اونھے پہلی واری لوکاں نوں دکھاں چ ویکھیا اودھے نال اودھا نوکر چنا وی سی۔ جگ دے دکھاں نوں ویکھ کے اودھا دل ٹٹ گیا تے اونھے بڑھاپے روگ تے موت توں بچن لئی جگ توں دور رہن دا سوچیا۔ اک رات گوتم اپنے نوکر چنا تے اپنے گھوڑے کنتھکا نال اپنے کعروں نکل گیا۔ اوہ مگدہ دیس وچ آگیا تے بھیک منگن لگ گیا پر اونھوں پچھان لیا گیا اوتھوں دے راجا نے اونھوں راجا بنان دی کوشش کیتی پر اوہ نہ منیا۔ کج گرواں نال اونھے ویلا لنگایاتے اونھاں دی راہ تے ٹریا مگر اونھوں چین نہ آیا۔ پنج سنگیاں نال اونھے بوت ای سادھا جیون گزارنا ٹوریا ۔ بوت زیادہ سوچن توں بعد اونھوں نروان لب گیا۔ گوتم دے نیڑے سکون وشکارلے رستے تے چلن نال ای لبدا اے۔ اے سوچ آن توں بعد اونھے اوکھی زندگی چھڈ دتی۔ اک پنڈ دی کڑی سجاتا اودھے آستے ددھ تے چول لے کے آئی جیڑے اونھے لے کے کھا لۓ۔
اوہ گیا نگر چ اک پپل دے رکھ تھلے بے گیا سوں کھادی کہ جدوں تک اودھے سوالاں دا جواب نئیں لبے گا اوہ نئیں اٹھے گا۔ 49 دناں دی سوچ بچار توں بعد اونھوں راہ لب گیا اونھوں نروان مل گیا۔ اس ویلے اونھے سوچیا دکھاں دی اصل وجہ جہالت اے۔ جمنا دکھ اے، بڑہاپا دکھ اے بیماری دکھ اے بری چیز نوں پانا دکھ اے تے چنگی چیز دا دور جانا دکھ اے۔
دکھاں توں بچن لئ اٹھ راہ نیں: ٹھیک ویکھنا، ٹھیک نیت، ٹھیک گل بات، ٹھیک جیون، ٹھیک کم،ٹھیک کوشش، ٹھیک سوچ تے ٹھیک توجہ۔،
کئی لوک کپل وستو، نیپال نوں بدھ دی جمن تھاں مندے نیں۔ ہور ہونوالیاں تھانواں وچ لمبینی اجکل دا نیپال، کاپلسیوارہ اوڑیسہ اکل دا ہندستان تے پپراہوا، اترپردیش اجکل دا ہندستان وی مندے نیں۔
مواد
۱ جیون
۲ موت
۳ اثرات
۴ بارلے جوڑ
جیونلکھو
سدھارتھ گوتم شاکیہ منی قبیلے دے آگو سدھودھن دا پتر سی جسدا راجگڑھ کپلوستو سی۔ ایس راج نوں بدھ دے جیون وچ ای اک وڈی ہوندی سرکار کوسالہ نے اپنے نال رلا لیا۔ گوتم اوہد ٹبر ناں سی۔ اوہدی ماں دا ناں مایا دیوی سی۔ سدھودھن دی ٹبری اک کولی شہزادی سی۔ اکواری سفنے وچ مایا دیوی نے ویکھیا جے اک چٹے ہاتھی نے اپنے سنگ اوہدی وکھی وج واڑے نیں تے دش مہینے مگروں سدھارتھ جمدا اے۔ شاکیہ رواج توں، گابھن ہون مگروں مایا دیوی اپنے پیو دے گھر چل جاندی اے پر اوہدا پتر جاندے ہوۓ راہ وچ اک پھلواری اندر سل دے رکھ تھلے ہوندا اے۔
بدھ دا جمن دہاڑھ سارے بدھ نوں منن والے دیساں وچ خوشی دیہاڑہ منیا تے منایا جاندا اے۔ بدھ جمن دیہاڑے نوں پورمیما کیا جاندا اے جے ایہ ریت اے جی بدھ پورے چن والے دن جمیا سی۔ کئی اوہ گل کیندے نیں جے بدھ دی ماں اوہدے جمن دیہاڑے مر جاندی اے تے کج دی سوچ اے جی اوہ کج دن مگروں یا اک ہفتے مگروں مری۔ نیانے دا ناں سدھارتھ رکھیا گیا جیدا مطلب سی 'جینے اپنا کم لبھ لیا'۔ سدھودہن اک پشتینی راجہ سی۔ پرانیاں لکھتاں وچ اندا اے جے گوتم نوں اپنے روجی مزہب بارے چوکھا پتہ نہیں سی جس باہجوں اوہنوں انسانی حالت د کھوج بارے ہڑک اٹھی۔ اوس ویلے دا ہندستان نکے نکے نگری راجاں وچ ونڈیا ہویا سی۔ بدھ اک شاہی ہندو ٹبر وج جمیا سی تے اوہدی ماسی مہا پجاپتی نے اوہنوں پالیا سی۔ نکے ہوندے توں ای اوہ شہزادیاں دا جیون لنگھا ریا سی اوہدے لئی موسم دے حساب نال تن گھر سن رہن لئی۔ اوہدے پیو نے اوہنوں اک وڈا بادشاہ بنان لئی مذہبی پڑھائی توں دور رکھیا تے انسانی دکھاں بارے اوہنون پتہ نہ لگن دتا۔ جدوں اوہ 16 ورے دا ہویا تے اوہدے پیو نے اوہد ویا اک شہزادی یشودھرا نال کرا دتا تے اوہناں دا اک پتر راہول وی ہویا۔ سدھارتھ بارے کیا جاندا اے جے اوسنے 29 ورے کپل وستو وج لنگھاۓ تے اوہدے پیو نے دنیا دی کسی شے دی اوہنوں تھوڑ نہ ہون دتی پر بدھ لکھتاں ایہ دسدیاں نیں جے اوہدی ایہ سوچ سی جے پیس تے شیواں ای جیون دا انت نہیں۔
اوہدی عام جیون کہانی باہجوں 29 وریاں دا سی او جدوں اوہنے لوکاں نوں ملن لئی اپنے گھر نوں چھوڑیا۔ اوہدے پیو دی ایہ چنتا سی جے اوہ کسے روگی، بڈھے تے دکھی نوں نہ ملے پر اپنے پند وچ اوہنوں اک بڈھا دسیا۔ اوہنے اپنے سنگی نوکر چن نوں ایس بارے پچھیا تے چن نے دسیا جے سارے لوک بڈھے ہوجاندے نیں۔ ایس تے شہزادے نیں اپنے گھر توں باہر ہور وی پھیرے پاۓ تے اوہنوں اک روگی، اک سڑدی لاش تے اک جوگی دسیا۔ ایہناں گلاں نے اوہدا بڑا جی دکھایا تے اوہنے روگ، بڑھاپے تے موت تے جوگ نال جتن دا سوچیا۔ اوہ اکدن اپنے نوکر چانڈکا نال اپنے گھوڑے کنتھک تے بیٹھ کے اپنے محل تے راج نوں چھڈ کے منکنوالا بن جاندا اے تے 'دیوتاواں نے اوہدے گھوڑے دے پیراں دی واز ناں نکلندتی تاں جے اوہدے چوکیداراں نوں اوہدے جان دی دس ناں پوے۔
گوتم پہلے راجگیر جاندا اے تے اوتھے منگ کے گزارہ کردا اے۔ اوتھے اوہنوں راجہ امبیسار دے جنے پشان لیندے نیں تے بادشاہ نوں اوہدی کھوج دا پتہ چلدا اے تے اوہ گوتم نوں اپنا راج دندا اے پر گوتم ایہ گل نہیں مندا پر ایہ وعدھ کردا جے اوہدی کھوج پوری ہون تے اوہ اوہدی سلطنت مگدھ وچ سب توں پہلے آویگا۔ اوہنے راجگیر چھڈیا تے یوگا دے گروواں نال یوگا کرن لگ گیا۔ اوہدے الارا کلما دے گنی ہون تے اوہنوں کلما نے اپنے مگروں گرو بنن دا آکھیا پر گوتم دا دل ایس توں بھر گیا تے اوہ اک ہور گرو رام پڈاکا دا شگرد بن گیا۔ اوس دے گناں دے انت تے جان مگروں اوہنوں گرو دا وڈا چیلا بنن دا آکھیا گیا پر اوہنے فیر نہ کردتی تے اگے ٹر پیا۔
سدھارتھ تے اوہدے 5 سنگی اک سادھو کندنیا دی آکوی وچ جوگ دے اگلے پینڈے تے چڑھدے نیں۔ ایہ اپنے آپ نوں چانن دین لئی دنیا دیاں شیواں توں دور لے جاندے نیں۔ اوہ پورے دن لئی صرف اک روٹی یا گری تے گزارا کردے نیں۔ پکھ ہتھوں اوہ مرن لگدا اے تے دریا وچ نہاندیاں ہویاں ڈبن لگدا اے۔ گوتم اپنے رستے بارے سوچدا اے تے اوہنوں یاد آندا اے اپنے پیو دا فصل دی رت دا مڈھ رکھن دا ویلہ۔ اوہ تیآن دی سکھی تے سکون والی تھاں لبھ لیندا اے۔
پرانیاں بدھ لکھتاں وچ ایہ آندا اے جے گوتم نے دھیان نال سوچ نوں سچ جانن دا ٹھیک راہ منیا پر اوہ انت تے وشکارلے راہ تے اپڑیا جیہڑا اپنے آپ نوں تکلیف وج پان تے اپنے آپ نوں مزے وج رکھن دا راہ سی۔ پکھ کٹن دے ویلے چوں لنکھن مگروں اک پنڈ دی کڑی سجاتا اوہدے لئی دد والے چول لیاندی اے۔ ایہ سوچ اوہنوں اک پپل دے رکھ تھلے آندی اے جیہڑا گیا ہندستان وچ اے۔ 49 دناں تک سوج وچار کرن مگروں 35 وریاں دا سی اوہ جدوں اوہدے راز کھلے تے اوہ بدھ اخوایا۔ ایہ کم چن دے 5ویں یا 12ویں مہینے وج ہویا۔ بدھ سوچاں ایہ کیندیاں نیں جے اوہدے بدھ بنن تے اوہناں دکھاں دیاں ساریاں وجہاں پتہ چلیاں تے ایہناں نوں مکان دے ضروری راہ وی دسے۔ ایہ کھوجاں چار ودھیا سچ اخواندے نیں تے ایہ بدھ دیاں گلاں دا ست نیں۔ ایہناں تے چل کے کوئی جنا ازادی دی وڈی تھاں نروان جت سکدا اے۔ نروان بدھ دے نیڑے پورے سنتوخ دی تھاں اے جتھے اک جنا انپڑھی، لالچ تے کرودھ تے رلدیاں گلاں توں بچدا اے۔ نروان دنیا دا انت اے جتھے کوئی سوج دی ولگن نہیں رہ جاندی۔ ایس جیون نال بدھ دیاں دس اچیچیاں گلاں وی آجاندیاں نیں۔
بدھ بنن مگروں گوتم دو بپاریاں ٹپوسا تے بھالیکا نال ملدا اے تے ایہ اوہدے پہلے چیلے بندے نیں۔ بدھ اوہناں نوں اپنے سر دے وال دیندا اے تے ایہ وال کیا جاندا اے رنگون برما دے اک پگوڈا وچ پۓ نیں۔ بدھ اسیتا تے اپنے پرانے گروواں الارا کلاما تے اڈاکا راماپتا نوں ملنا چاہندا اے پر اوہ اودوں تک مر چکے سن۔ اوہ فیر بنارس دے نیڑے سارناتھ جاندا اے تے اوتھے اوہ دھرم چکر دا مڈھ رکھدا اے۔ ایتھے اوہ رل کے بدھ بھکشوواں دی پہلی سنگت 'سنگھ' دا مڈھ رکھدے نیں۔ ایہ 5 رل کے ارہنٹ اخواے کجھ چر مگروں یاسا اپنے 40 یاراں نال ایہناں نال رلدا اے تے ایہ 60 ارہنٹ بن جاندے نیں۔ کپاسا ناں دے 3 بھرا ایس سنگھ نال نال رلدے نیں تے اوہناں دے چیلے وی آرلدے نیں تے اینج سنگھ گنتی 1000 تک جا اپڑدی اے۔ اپنے جیون دے اگلے 45 ورے بدھ گنگا ویہڑے وچ جیدے وج اجکل دے اتر پردیش، بہار تے نیپال آندے نیں اپنے مت دا پرچار کردا ریا۔ اوہ امریاں توں لے کے غریباں تک سب کول گیا۔ مڈھ توں ای بدھ مت وچ کسے زات تے اچی نیویں پدھر دی تھاں نہیں سی۔ ایہ اوس ویلے دے رواجی مت ہندو مت توں وکھ سی۔ اوہنے اوس ویلے گنگا ویہڑے وج بولی جانوالی عام بولی پالی وج ای گلان کیتاں ۔ سنگھ دے لوکاں نے پورے دیس وج نویں مت دے پرچار لئی جانا شروع کیتا۔ اوہ مینہ پین دے چار مہینے جنگلاں یا اپنے سنگراماں وچ ریندے۔ ایہ ویلہ وسنا اخواندا اے۔ پہلی وسنا بنارس وچ لنکھائی گئی جتھے ایہدا پہلا سنگھ بنایا گیا سی۔ گوتم نے مگدھ دے راجگڑھ راجگیر جاندا تے بمبیسار نوں ملن دا اپنا وچن پورا کیتا۔ ایس پندھ وچ سریپتا تے میوڈگلیانا نوں اساجی بدھ بناندا اے۔ ایہ اگے چل کے بدھ دے وڈے چیلے بندے نیں۔ بدھ اگلے تن موسم اوتھے ای لنگھاندا اے۔
سدھودن نوں جدوں اپنے پتر دے بدھ بنن دا پتہ لگدا اے تے اوہ اوہنوں بلان دے سنیہے کلدا اے۔ پہلے نو سدے لے کے آنوالے اوہدے کول ای وس جاندے نیں تے ارہنٹ بن جاندے نیں۔ دسواں اوہدا نکے ویلے دا یار سی دے سنیہے تے بدھ اپنے دیس کپل وستو ول ٹردا اے۔ اوہ پیدل جاندا اے۔ اوہ اپنے بدھ بنن دے دو ورے مگروں جاریا سی اپڑن وچ 2 مہینے لگ گۓ۔ اوہدی واپسی تے محل وچ دن دے کھانے دا بندوبست کیتا گیا تے مگروں بدھ دے پرچار تے اوہدا پیو تے شاہی ٹبر دے کئی لوک بدھ مت ول ہوجاندے نیں۔ اپنیاں ساک سوانیاں دے آکھن تے اوہنے سوانیاں نوں وی بدھ مت وج تھاں دتی پر اوہناں لئی کج گل ونایا دے ناں توں وکھ رکھیاں۔
موتلکھو
بدھ 80 وریاں دا سی جدوں اوہ اک لوہار کونڈا دا کھانا کھان مگروں روگی ہوکے مر گیا۔ بدھ نوں ساڑیا جاندا اے تے اوہدے دند وکھرے ّگوڈیاں نوں ونڈے جاندے نیں۔ اوہدا سجا دند سری لنکا دے دند ّگواڈا کول اے۔ بدھ نے اپنے مگروں کسے آگو دے چنن توں روکیا سی۔
اثراتلکھو
سدھارتھ دے مرن مگروں بدھ مت نوں ودھان لئی بدھ لوکاں نے جیون وسار دتے۔ ہولی ہولی ای دبھ مت ہندستان توں باہر دے دیساں وچ وی پھیلیا۔ بدھ مت نوں منن والے وڈے دیس ایہ نیں: چین، ویت نام، کمبوڈیا، لاؤس، تھائی لینڈ، جپان، سری لنکا، بھوٹان، منگولیا، برما تے دکھنی کوریا نیں۔ ایہ وڈھی لوک گنتی والے بدھ دیس نیں۔ ہور دیساں وچ بدھ لوک ہے نیں۔
پنجابی بولی تے پنجاب تے بدھ مت دے اثرات ہے نیں۔ ہوتے دے اکدن بدھ دا ناں سدھارتھ دے گن ناں بدھ تے اے۔ بدھ تے بدھاں جنیاں تے زنانیاں دے ناں وی نیں۔ پنجاب وچ کئی تھاں تے بدھ سٹوپا وی ہے نیں جیویں مانکیالہ سٹوپا تے ٹیکسلا۔ لاہور میوزم وچ تے ٹیکسلا میوزیم وچ بدھ مت دیاں شیواں نمیش لئی پیاں نیں۔ اتری پنجاب کدے تریخی گندھارا دا وی انگ سی سے گندھارہ بدھ مت دا گڑھ سی جتھوں بدھ مت چین جپان تے کوریا ول گیا۔