Q=16	C=3	SS=0	LS=12	PS=0	DC=0	LC=0	SD=0	BS=6	G0=6	G1=5	G2=5	DLID=kaa_Latn	BODY=«Qutty bilik» jáne Abaı týraly\nAbaı • 14 Qyrkúıek, 2020\n245 ret kórsetildi О́zgertý\nО́túken jazırasynda baǵzy ǵasyr­dan tábarak bolyp jetip, túrki órke­nıetiniń tuma bastaýynda turǵan Bil­ge qaǵan, Kúltegin, Tonykók jyry túr­ki eliniń tý kóterip tuǵyrly mem­le­ket ornatyp, ulystyń irgesin beki­tip, baýyrlastardyń basyn qosyp, yn­tymaǵyn uıystyryp, syrtqy jaýlarǵa joryq jasaǵan erligin jyr etse, Qa­­ra­­handar dáýirinde hatqa túsken «Qutadǵý bilik» dastanynda ıslam máde­nıetin ıgerip, symbat túzegen hal­qymyzdyń qoǵamdyq-oı sanasynda oryn alǵan rýhanı eleýli qubylystar memlekettik júıeniń múddesi men talaby turǵysynan saralanyp, áleýmettik-saıası, dıdaktıkalyq-moraldyq asa baı mazmunda shynshyl da syrshyl sýretkerlikpen bederlenedi. Orhon jyrlarynda joryq dúbiri, epıkalyq qaharmandyq tynys meılinshe basym bolsa, Júsip Balasaǵun dastanynda adamnyń ishki jan dúnıesi, rýhanı kemeldený joldary, etıkalyq qundylyqtar, adam men memlekettiń, patsha men halyq­tyń qarym-qatynasy, qoǵamdaǵy túrli toptardyń minez-qulqy, oı-tanymy bilgirlikpen jyrlanady.\nSózder jaqsy tek jazýmen biliner,\nUmytylmaı kóz, qulaqqa iliner...\nBilimdar men dana jazyp ketkendi\nOqymasaq kim aıtar ed ótkendi! –\ndep jyrlaǵan danyshpan J.Balasaǵun memlekettiń gúldenip damýy úshin je­ke adamnyń jetilýin,sonymen birge memlekettiń tizginin ustaǵan patsha men onyń buqara halqynyń árbir múshesiniń tıisti mindetteri qapysyz úılesim taýyp, jarasymdy qyzmet etýi shart ekendigin ǵıbrat etedi. Ábý Nasyr ál- Fara­bı áıgili «Izgi qala turǵyndary» traktatynda óris alǵan áleýmettik-fılosofııalyq qaǵıdattar atalmysh shyǵarmada da oı jelisine aınalyp, órnekti óleńmen kestelenip, jyrshyldyq ónerdi pir tutatyn túrki halyqtarynyń dástúrli qabyldaý túısik-túsinigine ıkemdelip, tartymdy týyndyǵa aınalady. Áleýmettik ótkir mazmun, memlekettiń túzimi, zań-jarǵy, bıleýshi elıtanyń ara-qatynasy, qoǵamnyń túrli toptarynyń minez-qulqy, halyqtyń qaınaǵan ómir-tirshiligi, adamdardyń ádebi, arman-muraty dastannyń ómirsheńdik sıpatyn, aýqymdylyq salmaǵyn attyryp, kitap sol zamandaǵy bılik ıeleriniń rýhanı tuǵyrnamasyna aınalǵany málim.\nDastannyń negizgi bir ereksheligi – qoıý áleýmetshil-halyqshyl sıpaty, tipti túrki aýyz ádebıetiniń dástúrine jaqyndyǵy. Aıtalyq,bul shyǵarmada aıtys janrynyń qurylymy kádege jaratylyp,bas keıipkerler Kúntoldy, Aıtoldy, О́gdúlmúsh, Odǵurmyshtar ózara pikirsaıys jasaýy týyndyny tartysty etip, eldik tanymǵa jaqyndatady.\nKemeńger aqyn Abaı shyǵarma­shylyǵyndaǵy eldik sana, áleýmettik ót­kir saryn,synshyldyq, qazaq qoǵa­mynyń árbir toptarynyń minez-qulqy­nyń músini, etıkalyq-moraldyq tujy­rymdar, adamnyń rýhanı jetilý saryndary Júsip Balasaǵun dastanynyń oı-tolqynymen sabaqtasady. Álbette, J.Balasaǵun memleket pen patshanyń, bek pen ýázirdiń,hatshy men ásker basynyń obrazyn somdasa, otarshyldyq jaǵdaıynda otyrǵan Abaı aqyn eldiń yntymaǵy men turmys-tirshiliginiń shyrqyn buzǵan bolystyq júıeniń aýyr zardaptaryn syn tezine alady, aryzqoı, paraqor, eldi iritýshi bolystardyń sıqyn áshkereleıdi.\nQos uly aqyn bilim, aqyl-parasat, qanaǵat pen mahabbat,ádilet pen shapqat, eńbek, qaırat, talap sekildi adamnyń asyl qasıetterin madaqtap dáriptep,nadandyq pen ekijúzdilik,erinshektik, ósek, ótirik, maqtanshaq, mal shashpaq qylyqtardy aıamaı synap mansuqtaıdy.\nJ.Balasaǵun «Adamǵa eki nárse tirek tegi: biri – sóz, biri – kóńil júrektegi» dese Abaı aqyn:\nTalaptyǵa bolsyn kez\nKókireginde bolsyn kóz –\ndep shyǵys danalarynan ulasqan adamnyń kóńil kózi ashyq bolyp, júrek aınasy jarqyrap tazaryp, Jaratqannyń aqıqat dıdaryn tanyp, tolyq adam bolýǵa umtylys jasaý qajettigin sóz etedi.\nÁlbette, Kúntoldy patsha ádilet, Aıtoldy qut-baqyt, О́gdúlmúsh aqyl, Odǵurmysh qanaǵat rámizi. Álemdik ádebıetti baı mazmunmen, gýmanıstik óz­geshe órnekpen kestelegen osy tań­ǵa­jaıyp obrazdar – aqyn Abaı shyǵar­mashylyǵynyń da temirqazyǵy, asyl arqaýy.Shyǵystyq boıaýy qanyq Abaı lırıkasy bylaısha tolǵaıdy:\nÁdilet pen aqylǵa,\nSolardyń sóıle degenin...\nEki aqyn nadandyq pen qarańǵylyqty adamgershilikke daq túsiretin jamandyq ataýlynyń ósip-ónip shyǵatyn uıasy ekenin dáıektep, aıaýsyz sheneıdi, oǵan óner-bilimdi, aqyl-oıdy qarsy qoıady.\n«Aqyl» degen – shyn dos sóziń ótetin,Bilim – baýyr meıirbandyq etetin», «Bilim al, osy ómirdiń jolyn ashar,Kisiden bilim bilgen bále qashar», «Túk te bilmes anasynan týǵandar,Tórge shyǵar óner-bilim qýǵandar», «Bilimsiz dertke ushyrap kúızeledi,Aýrýyn emdemese – tez óledi» degen J.Balasaǵun bilimdi úırenýge talaptaný adamdy sapalyq jańa beleske kóteretinin dáriptep, ásirese el tutqasyn ustap otyrǵan patsha, ýázir, áskerbasy, elshi, hatshy, juldyzshy, saraı qaqpashysy, qazynashy sekildi tulǵalardyń ilim-bilimge asa júırik bolýy memlekettiń damýynyń kepili ekenin dáleldeıdi.\nSonyń ishinde shetelge baratyn elshiniń aqyl-bilimi, parasaty, ádebi, kórik symbaty ózara saı bolýy shart ekenin aıtyp, olardyń kóp til bilýi, naqtyraq aıtqanda, barlyq túrki tilin ıgerýi qajettilik ekenin aıtady:\nBolsa elshide aqyl-óner anyq bar,\nBektiń aty el ústinde qalyqtar.\nBarlyq túrki tilin bilse paıymdap,\nSózin uqsa, sóıleı alsa qaıymdap.\nEki aqyn da rýhanı kúres, adamdy kemeldendirý jolynda til ónerin qarý etedi.Asyl sózdi tańdaý, sóz marjanyn terip kesteli óner týyndysyna aınaldyrý, shuraıly tildi únemdi qoldaný, naqyl men sheshendikti shyńdaý týraly jıi jyrlaıdy. J.Balasaǵun bylaısha tolǵaıdy:\nBilimdar – nápsi, tildi túzetedi,\nEkeýin erki jetip, kúzetedi...\nKóp oılap, jaqsy sóıle – bolsyn nusqa,\nSurasa – jaýabyń tez bolsyn qysqa.\nOıshyl Abaı«Sózine qaraı kisini al, Kisige qarap sóz alma», «Kóp topta sóz tanyrlyq kisi de az-aq, Ondaı jerde sóz aıtyp bolma mazaq», «Maqsutym – til ustartyp, óner shashpaq, nadannyń kózin qoıyp, kóńilin ashpaq» dep sóz óneriniń ótkir qural ekenin dáriptese, J.Balasaǵun soǵysta bek ustaǵan qylysh pen beıbit kúnde aqyn ustaǵan qalamnyń ekeýi de ótkir qarý-jaraq ekenin uqtyrady.\nQos aqynnyń adamnyń tuńǵıyq jan-dúnıesine úńilip, júrek túkpirindegi asyl qazynany arshýy, tolyq adam tujyrymyn úlgi etýi, ádeptilikti nasıhattap, jaqsy jar, aınymas dos tańdaý týrasynda aıtqan ǵıbrattary dástúr sabaqtastyǵyn tanytady.\nǴulama J.Balasaǵun «Paıdasy úshin dos bolǵandy tut ta oǵash, Aralaspa, aralassa, zyt ta qash», dese uly Abaı:\nPaıda úshin bireý joldas búgin tańda,\nBirge turyp qalady kim maıdanda? –\ndep, aınymas dos ańsaıdy, tátti tatý­lyq­ty armandaıdy. Jar tańdaý, otbasyna uıytqy bolý,balany durys tárbıe­leý sekildi ómir-tirshilikte kez­desetin mańyz­dy taqyryptar týraly aqyndardyń kózqarasy ortaq bolǵandyqtan birin-biri tolyqtyryp, nárlendire túsedi:\n«Tapsań eger aqyldy qyz kóz je­tip, Qapy qalmaı, úılenip al tezdetip...Peıil­d­i áıel kórikti de, tekti ǵoı, «Áıel kórki – qylyǵynda» – depti ǵoı dep J.Bala­saǵun jigitter armandaıtyn sulý, baı, tekti áıelden góri aqyldy áıeldi tańdaý abyroıly bolatynyn baıan etedi.Al Abaıdyń myna oılary sol aýmaqtan alshaq ketpeıdi:\nÁıel jaqsy bolmaıdy kórkimenen,\nMinezine kóz jetpeı, kóńil bólme.\nAry bar, aqyly bar, uıaty bar,\nAta-ananyń qyzynan ǵapyl qalma.\nО́mirdiń ótkinshiligi, adamdardyń tatý-tátti syılastyǵy, eńbekti dáripteý, tán men jannyń máni sekildi mańyzdy taqyryptar eki aqynnyń jyrynda da úndestik tanytady.\nBul ólimdi aqyl-oı da tyımaıdy,\nOl aıylyn bilimnen de jımaıdy...\nTánniń orny bolady eken qabirde,\nJannyń orny – ylǵı kókte, qazir de.\nUshty jany, qalyp munda boq qaryn,\nQudaı biler, onyń qaıda toqtaryn!\nAqyn Abaı «О́ldi deýge syıa ma aıtyń­darshy, ólmeıtuǵyn artyna sóz qaldyrǵan» dep, ónerdiń máńgilik ıe qasıetin ajarlasa, J.Balasaǵun bylaısha jyr tógedi:\nTýǵan – óler: bárine ataq kelmeıdi,\nJaqsy sózi qalǵan adam ólmeıdi...\nKisilerden kisi mıras izdegen,\nOnysy – sóz paıda ákeler júzdegen.\nQoryta aıtqanda, shyǵys oıshyl­darynyń izgilik pen kisilik kelbet týraly jaýhar jyrlary arnaly da­rııanyń asaý tolqynyndaı bir-birine ara­lasyp,toǵysyp jatyr. «Baqyt degenimiz sheksiz meıirbandylyq» dep uran tastap, «Izgi qala turǵyndarynyń» ıesi dana Hakım ekenin tujyrymdaǵan Ábý Nasyr ál-Farabı, memleket ıesi Kúntoldy – ádilet rámizin músindegen Júsip Balasaǵun, «Edınısa ketkende, ne bolady óńkeı nól», «Adaspaı týra izdegen hakımder bolmasa, dúnıe oıran bolar edi» dep tulǵanyń jetekshilik qasıetin ashyp kórsetken oıshyl Abaı ıirimderiniń tuńǵıyǵy urpaq sanasyn shynyqtyryp, shyńyraýǵa boılata beredi.