KONSTITUTSIYA — SAYLOV HUQUQINING MUSTAHKAM KAFOLATI - O‘zbekiston ovozi gazetasi
KONSTITUTSIYA — SAYLOV HUQUQINING MUSTAHKAM KAFOLATI
Demokratik tamoyillar asosida o‘tkaziladigan saylovlar mamlakat fuqarolarining davlat organlarini tuzishdagi bevosita ishtirokini ta’minlaydi. Saylovlar natijasida jamiyat a’zolarining xohish-irodasi, olib borilayotgan siyosatga munosabati aniqlanadi, fikrlar xilma-xilligi namoyon bo‘ladi. O‘zbekiston Respublikasining fuqarolari jamiyat va davlat ishlarini boshqarishda bevosita hamda o‘z vakillari orqali ishtirok etish huquqiga egadir. Bu huquq fuqarolarning referendumlarda, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti saylovida va hokimiyatning vakillik organlariga saylovlarda qatnashishi orqali amalga oshiriladi.
Mamlakatimiz muhim siyosiy jarayon arafasida turibdi. Ma’lumki, joriy yilning 9 sentabridan O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti saylovi bo‘yicha saylov kampaniyasi boshlanganligi e’lon qilindi. Mazkur jarayonda har bir fuqaro o‘z konstitutsiyaviy huquqi — saylov huquqini amalga oshirish asosida davlat rahbarini saylash uchun ovoz beradi.
Bosh qomusimizda nafaqat davlat organlari tizimi va vakolatlari balki, hokimiyat oliy organlarini shakllantirish asoslari ham belgilab berilgan. Ushbu qoidalar fuqarolarning ajralmas siyosiy huquqlari bilan uyg‘un holda o‘rnatilganligi shaxs, jamiyat va davlat munosabatlarida xalq hokimiyatchiligi tamoyili uzviyligini ta’minlash imkonini yaratadi. Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 32-moddasida «O‘zbekiston Respublikasining fuqarolari jamiyat va davlat ishlarini boshqarishda bevosita hamda o‘z vakillari orqali ishtirok etish huquqiga egadirlar. Bunday ishtirok etish o‘zini o‘zi boshqarish, referendumlar o‘tkazish va davlat organlarini demokratik tarzda tashkil etish, shuningdek, davlat organlarining faoliyati ustidan jamoatchilik nazoratini rivojlantirish va takomillashtirish yo‘li bilan amalga oshiriladi», degan muhim demokratik qoida belgilangan. Bu, birinchidan, davlat va jamiyat ishlarini boshqarishda fuqarolar ishtirokining konstitutsiyaviy asosga egaligini, ikkinchidan esa, saylovlar demokratik boshqaruvni ta’minlovchi vositalardan biri ekanligini ko‘rsatadi.
Aytish kerakki, xalq hokimiyatchiligini ta’minlash bilan bog‘liq eng muhim konstitutsiyaviy prinsiplar, ya’ni Konstitutsiyaning 7-moddasida mustahkamlangan «Xalq davlat hokimiyatining birdan-bir manbaidir», 2-moddada ko‘zda tutilgan «Davlat xalq irodasini ifoda etib, uning manfaatlariga xizmat qiladi», degan qoidalar saylovlar orqali ro‘yobga chiqadi.
Har qanday saylov jarayonlari Konstitutsiya va qonunlarda belgilangan me’yor va tamoyillarga tayanadi. Avvalo, saylov tamoyillari deganda nimani tushunmoq kerak? Saylov huquqi tamoyillari — bu saylov qonunchiligining shakllanish jarayoni, rivojlanishi va harakatlanishining asosiy g‘oyasi, qoidasi, yetakchi mezonidir. O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligiga ko‘ra, fuqarolar umumiy, teng, to‘g‘ridan-to‘g‘ri saylash huquqi, o‘z xohish-irodasini erkin bildirish va yashirin ovoz berish tamoyillariga asosan saylovni amalga oshiradi. Bu haqdagi kafolat O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 32-moddasida belgilangan.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyaning 117-moddasida davlat hokimiyati vakillik organlariga saylash va saylanish huquqlarining belgilab qo‘yilganligi fuqarolarning davlat hokimiyatini shakllantirishda bevosita ishtirokini ta’minlaydi.
Ushbu konstitutsiyaviy normalar Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi, Fuqarolik va siyosiy huquqlar to‘g‘risidagi xalqaro pakt, Erkin va adolatli saylovlarning mezonlari to‘g‘risidagi deklaratsiya hamda boshqa xalqaro hujjatlarga to‘liq mos keladi.
Saylovlarning demokratik talablarga mos o‘tkazilishida Markaziy saylov komissiyasi muhim o‘rin egallaydi. Qonunlarda Markaziy saylov komissiyasi mustaqillik, qonuniylik, kollegiallik, oshkoralik, adolatlilik kabi asosiy tamoyillar asosida faoliyat ko‘rsatishi mustahkamlangan.
Markaziy saylov komissiyasi faoliyatining mustaqilligi deganda, komissiya va uning a’zolari o‘z faoliyatini har qanday davlat organlari, jamoat birlashmalari va mansabdor shaxslardan mustaqil holda amalga oshirishi tushuniladi. Bu bilan Markaziy saylov komissiyasi a’zolari qaror qabul qilishda siyosiy moyilliklar va boshqa yot ta’sirlardan holi bo‘lgan o‘z nuqtai nazarini bildirishi belgilangan. Mazkur tamoyil o‘z ahamiyatiga ko‘ra, juda muhimdir. Ya’ni, Markaziy saylov komissiyasi a’zolari qarorlar qabul qilishda o‘zaro raqobatlashayotgan siyosiy partiyalarning hech birining g‘oyasini ustun ko‘rmaydi yoki ularning hech biriga yon bosmaydi. Markaziy saylov komissiyasining faoliyatiga aralashishga yo‘l qo‘yilmaydi va bunday aralashuv qonunga muvofiq javobgarlikka sabab bo‘ladi.
Shu o‘rinda saylovning maxsus tamoyillariga to‘xtalib o‘tish o‘rinlidir. Avvalo, umumiy saylov huquqi tamoyili haqida fikr yuritadigan bo‘lsak, mazkur prinsipga ko‘ra, ijtimoiy kelib chiqishi, ijtimoiy va mulkiy mavqei, irqiy va milliy mansubligi, jinsi, ma’lumoti, tili, dinga munosabatidan qat’i nazar, O‘zbekiston Respublikasi fuqarolari bevosita 18 yoshga to‘lganda saylash huquqiga egadirlar. Ayrim fuqarolar ya’ni, sud tomonidan muomalaga layoqatsiz deb topilgan, shuningdek, sud hukmi bilan ozodlikdan mahrum etish joylarida saqlanayotgan shaxslar saylanishi mumkin emas va saylovda qatnashmaydilar.
Xorijiy mamlakatlar qonunchiligida saylovlarda ovoz berish hamda saylovlarda o‘z nomzodlarini qo‘yishda turli yosh chegaralarining belgilab qo‘yilganligini ko‘rish mumkin. Xususan, Braziliya va Eronda fuqarolar 16 yoshdan, Indoneziyada 17 yoshdan, aksariyat davlatlarda esa fuqarolar saylash huquqiga 18 yoshdan ega bo‘ladi. Shu bilan birga, ayrim mamlakatlarda saylash huquqini olishga bo‘lgan chegara ancha yuqori qo‘yilgan. Xususan, Malayziya, Marokash, Boliviyada fuqarolar 21 yoshga to‘lganidan keyingina saylash huquqiga ega bo‘ladi.
O‘zbekiston Respublikasining «Fuqarolar saylov huquqlarining kafolatlari to‘g‘risida»gi Qonuniga asosan O‘zbekiston fuqarolarining Konstitutsiya va qonunlarda mustahkamlab qo‘yilgan saylov huquqlari davlat muhofazasidadir. Ushbu qonunga asosan o‘ttiz besh yoshdan kichik bo‘lmagan, davlat tilini yaxshi biladigan hamda bevosita saylovgacha kamida o‘n yil O‘zbekiston Respublikasi hududida muqim yashayotgan O‘zbekiston Respublikasi fuqarosi Prezidentlik lavozimiga saylanish huquqiga ega.
Qonunchiligimiz fuqarolarning o‘z xohish-irodasini bildirish erkinligi ustidan nazorat qilishni man etadi. Saylovchi saylov byulletenini shaxsan o‘zi oladi, maxsus jihozlangan kabinada yoki yashirishi ovoz berish xonasida uni o‘zi to‘ldiradi hamda saylov qutisiga o‘zi tashlaydi. Xohish-iroda bildirishning yashirinligi oldindan ovoz berish o‘tkazilganda, saylov uchastkasiga kelish imkoniyatiga ega bo‘lmagan saylovchilar ovoz berishini tashkil etishda ham ta’minlanadi.
Muxtasar qilib aytganda, saylovlarni tashkil etish va o‘tkazishda Konstitutsiyamizda belgilangan me’yor va tamoyillarning o‘rni, ahamiyati beqiyos. Chunki ushbu normalar saylovlarning umume’tirof etilgan tartib-qoidalarini o‘zida mujassam etadi.
Vosid ERGASHEV,
Toshkent davlat yuridik universiteti kafedra mudiri, yuridik fanlar nozodi, dotsent,
Xushvaqt HAYITOV,
Suratda: Toshkent shahar Shayxontohur tumanidagi 562-saylov uchastkasida ham saylovga tayyorgarlik jarayoni qizg‘in kechmoqda.