Leitura no Relfexão – Diocese de Dili\nDiocese de Dili > NOTÍCIAS > REFLEXÃO > Leitura no Relfexão\nLeitura no Relfexão\nPrimeira Leitura Jer. 31, 31-34\nNa’i futar lia: loron sei to’o, Ha’u sei halo moruk foun ida ho Israel uman no Judá uman. Nia sei la hanesan moruk nebé Ha’u halo ho sira nia bei-ala sira, hodi hasai sira housi rai Egipto. Moruk nebé sira la halo tuir, maski Ha’u ukun sira – Na’i futar lia. Maibé, ida ne’e mak moruk nebé Ha’u sei halo ho Israel uman, liu tiha loron hirak ne’e – Na’i futar lia. Ha’u sei tau Ha’u ukun-fuan iha sira klamar, hametin iha sira fuan. Ha’u sei sai sira nia Maromak, sira sei sai Ha’u nia povo. Sira sei la hanourin malu, sira ida-idak sei la dehan ba nia maun-alin: “Imi buka hatene Na’i”. Sira houtu, ki’ik, boot sei hatene Ha’u – Na’i futar lia. Basá, Ha’u sei perdua sira salan, Ha’u sei la hanoin tan sira hahalok aat.\nSalmo Responsorial Sal. 50 (51), 3-4, 12-13, 14-15\nHa’u sei hanourin Ita dalan ba sira be halo aat,\nMaun-alin sira: Cristo, wainhira sei moris iha rai, Nia harohan ho lian maka’as no ho mata-wén ba Ida nebé bele soy Nia housi mate. Tan Nia harohan di’ak, simu duni tulun. Maski Oan, ho terus oin-oin, Nia hatene duni oin sá mak sei halo tuir de’it. To’o Nia loron, Nia sai Maksoyn rohan laek ba ema houtu be halo tuir Nia hanourin.\nEvangelho Jo. 12, 20-33\nIha tempo nebá, ema gentio balun sa’e hamutuk ho sira nebé ba Jerusalém, atu halo adoração iha festa. Sira ba buka Filipe, rai Betsaida, Galileia nian, hodi dehan ba nia: “Na’i, ami hakarak haré Jesus?” Filipe ba dehan ba André nune’e; Filipe ho André ba dehan ba Jesus. Jesus hahú ko’alia, hodi dehan ba sira: “Loron to’o ona, atu Mane Maksoyn simu hahí. Ha’u dehan lialós ba imi: Trigo musan monu ba rai, la mate karik, nia hela mesak; maibé, nia mate karik, fó isin barak. Ema nebé hadomi nia moris, sei lakon moris ne’e; ema nebé hewai nia moris iha mundo ne’e, sei hetan nafatin moris ne’e ba moris rohan laek. Ema nebé serbí Ha’u, sei tuir Ha’u; Ha’u hela iha nebé, Ha’u emar hela mos iha nebá. Ema nebé serbí Ha’u, Ha’u Aman sei hahí nia. Oras ne’e Ha’u neon sala. Ha’u sei dehan lós sá ida? Aman, hadook tiha Ha’u housi oras ne’e! Maibé, tan ne’e duni, mak Ha’u to’o oras ne’e! Aman, hahí Ita naran”. Lian ida mai housi lalehan: “Ha’u hahí ona Nia, Ha’u sei hahíi teni Nia”. Ema lubun nebé hela iha nebá, rona ne’e, sira dehan katak rai-tarutu ida. Balun dehan: “Anjo ida mak ko’alia ba Nia”. Jesus ko’alia hodi dehan: “Laós tan Ha’u, mak mosu lia ne’e; maibé tan imi. To’o ona oras atu halo justiça ba mundo ne’e. Iha oras ne’e, mak duni sai liurai mundo ne’e nian. Maibé, Ha’u, ema harí tiha housi rai, Ha’u sei dada hotu-hotu mai Ha’u”. Nia ko’alia hanesan ne’e, atu hatudu, Nia sei mate oin sá.\nBainhira Jezus fó hatene Nia intensaun atu ‘glorifika/hahí’ Maromak iha krús, lian ida hosi lalehan tun mai fó hatene ema lubun katak Maromak mak sei glorifika Nia. Jezus la iha tempu ba hanoin buat hirak ne’e. Ne’e Nia oras, tempu nebé Nia hein hela atu to’o mai. Nia sei hedi iha krús ka la’e? Ne’e Nia rasik mak sei fihir ba Nia-An. Iha ne’e Nia aseita. Todan tebes ba Jezus halo tuir Maromak nia hakarak no susar teb-tebes ba hulan krús. Maibé Nia terus teb-tebes iha krús atu ita bele iha moris rohan laek hosi Nia Moris Hi’as. Jezus dehan: “Ha’u simu’ krús. Moris foun mosu hosi Jezus Nian mate. Ita nia laran tenke haksolok hatene katak Maromak hadomi ita rohan laek. Ita tenke hanoin katak Maromak bolu ita atu oferese ita nian klamar taridu ba Nia hodi Nia fó kura. Maromak bolu mos ita atu kura klamar taridu sira iha mundu rai klaran. Ne’e mak Maromak hein hosi ita ema sarani sira. Ita hakaas-an hodi sai obediente hodi rona Jezus nia mensajen. Dala barak ita ema tenke arriska-an ba ita nia fiar. Hala’o knaar todan no haterus-an ikus mai sei hetan prémiu/sasolok. Hanesan Kuaresma atu ramata ona, mai ita refleta/hanoin di-di’ak iha ita nia moris hanesan ema sarani oan.\nEvanjellu situa ita iha Jerusalém, parese iha loron Jezús nia entrada solene iha sidade santa (kf. Jo 12,12-19). Ema lubun-boot “ne’ebé to’o ba Festa” foti Jezús nu’udar liurai/mesias, hodi hatudu ritu ida entronizasaun nian no haklaken Jezús nu’udar “ida-ne’ebé mai hodi Na’i nian naran, liurai Israel nian” (Jo 12,12-13). Tuir João, ema sira foti “ramos” no sai ba hasoru Jezús ho jestu ida liga ho Festa Taka-baluk nian, festa ne’ebé selebra tempu israelita sia moris iha taka-baluk, durante la’o iha rai-fuik, liutiha libertasaun husi Ejitu. Autór Evanjellu Dahaat nian sujere katak, prosesu libertasaun definitiva Maromak nia Povu nian atu to’o ona nia rohan. Nune’e, nia aprezenta xave ida leitura nian atu komprende Jezús nia mate ne’ebé besik daudaun ona. Iha kuadru tama “ema gregu ruma” ne’ebé “sa’e ba Jerusalém atu adora” no hakarak haree Jezús. Iha-ne’e, “ema gregu” signifika, provavelmente, “la’ós judeu”. Bele mós sira mak prosélitu (ema estranjeiru ne’ebé konverte ba judaísmu) eh karik simpatizante judaízmu nian. “Ema gregu sira” dirije ba Filipe, husi Betsaida, sidade ida hela iha Erodes Filipe nia ukun, katak, la’ós territóriu judeu. “Betsaida” signifika “fatin peska” nian (ne’ebé bele indika dixípulu sira-nia misaun – sai “peskadór ema nian” – Mc 1,17). Filipe bá ko’alia ho André kona-ba ema gregu sira nia pedidu no sira-rua aprezenta kazu ne’e ba Jezús. Istória “ema gregu sira” ne’ebé hakarak “haree Jezús” serve nu’udar pretestu ba João atu halo katekeze furak ida kona-ba saida mak signifika “haree Jezús”.\n“Ema gregu sira” bá Jerusalém atu “adora” Maromak iha Templu; maibé sira hakarak hasoru malu ho Jezús, koñese Jezús no ninia projetu, iha kontaktu ho salvasaun ne’ebé Nia mai oferese (hakarak “haree Jezús” – vers. 21). Ho ne’e, João sujere katak Templu no kultu antigu la’ós ona fatin iha-ne’ebé ema hasoru Maromak no salvasaun; agora, ema ne’ebé iha interese atu hetan libertasaun loos tenke dirije ba Jezús rasik. Husi parte seluk, salvasaun/libertasaun ne’ebé Jezús lori mai destina ba ema tomak – maski ema sira ne’e hakat liu fronteira fízika Israel nian (“ema gregu sira”). “Ema gregu” sira-ne’e la dirije diretamente ba Jezús, maibé ba dixípulu sira. Ida-ne’e hatudu responsabilidade misionária ne’ebé komunidade Jezús nian iha, ho knaar atu lori Jezús ba povu hotu rai nian. Faktu katak Filipe ko’alia uluk ho André no ikusmai mak sira na’in rua bá Jezús, reflete difikuldade ne’ebé komunidade sarani dahuluk sira hetanbainhira halo ain-hakat ba evanjelizasaun jentiu sira-nian. Desizaun integra jentiu sira iha Jezús nia komunidade la’ós desizaun individuál, maibé komunidade mak foti desizaun ne’e depoizde konsulta Na’i. Jezús nia “oras” mak krús. Nia konxiente katak nia sei hetan mate aat liu no Nia konxiente katak ema hotu sei abandona Nia. Maibé, Nia mós konxiente katak iha krús ne’e sei hatudu Mane Makso’ik nia “glória”. Jezús nia mate mak tutun prosesu ida saran An rasik nian, ne’ebé hahú bainhira “Liafuan halo An ba ema no harii nia taka-baluk iha ema sira nia leet” (Jo 1,14); krús mak hahalok ikus entrega totál nian ba Maromak nia projetu sira, halo ho domin to’o nia konsekuénsia ikus liu. Durante nia moris iha rai, Jezús buka, iha liafuan no jestu ida-idak, halo ema sai livre husi opresaun hotu, haraik ba nia dignidade no moris nakonu. Hodi la hakfodak ho perspetiva mate nian, Nia kumpre to’o rohan projetu libertadór Maromak nian ba ema. Ninia mate mak konsekuénsia ninia konfrontu ho kbiit sira mate nian ne’ebé domina mundu. Husi parte seluk, hodi fó nia moris tan domin, Jezús husik ba nia dixípulu sira lisaun aas liu no ikus liu ne’ebé sira tenke aprende. Husi Jezús nia “don” ne’e moris mai umanidade foun ida. Umanidade ida ne’ebé Jezús liberta husi opresaun, husi injustisa, husi mekanizmu sira ne’ebé hamosu terus no ta’uk.\nUmanidade ida ne’ebé manán egoízmu no aprende katak ita-nia moris la’ós ba an rasik maibé atu fó, lahó limite, tan de’it domin. Laiha dúvida katak don moris nian fó fuan wain. Nune’e, iha krús, Jezús hatudu Maromak nia projetu libertadór ba ema sira. Ema ne’ebé hakarak “koñese” Jezús tenke hateke ba “Ema” ida-ne’e; Ema ne’ebé tau nia moris tomak atu serví Maromak nia projetu no mate iha krús atu hanorin ema sira domin lahó limite. Nia tenke aprende lialoos ida-ne’e: ita labele hahoris moris (ba an rasik no ba ema seluk), se la entrega moris rasik. Domin totál de’it mak fekundu no hahoris moris (“Ha’u dehan lialoos ba imi: trigu musan ida monu ba rai la mate karik, nia hela mesak; mnia mate karik, nia fó fuan barak” – vers. 24). Ema ne’ebé hadomi an rasik no taka an iha egoízmu estéril, ema ne’ebé preokupa de’it atu defende ninia interese no perspetiva sira, lakon oportunidade atu to’o ba moris loos, ba salvasaun. Karak an egoísta ba moris rasik lori ba ta’uk atu atua, difikuldade atu kompromete an, silénsiu iha injustisa nia oin – katak moris ida iha ta’uk no opresaun, nune’e la serve atu moris. Maibé, ema ne’ebé livre totál husi ta’uk, ema ne’ebé haluha ninia interese rasik no seguransa sira no kompromete an iha luta ba justisa, ba direitu sira, ba ema nia dignidade no liberdade, ema ne’ebé hadomi maka’as ema seluk to’o saran nia moris ba sira, nia mak fó fuan moris nian no soi moris nakonu, ne’ebé mate mós sei la hamnook. No moris ida-ne’e mak iha sentidu no lori ema ba realizasaun tomak. Jezús moris dinámika moris nian ida-ne’e, fó nia moris hodi la ta’uk atu enfrenta “mundu” – katak, sistema opresaun no injustisa nian ne’ebé hakarak halo ema atan nafatin liuhusi ta’uk ba mate. Jezús livre husi ta’uk ida-ne’e, tanba ne’e mak nia livre atu hadomi ho an tomak. Ema sira ne’ebé hakarak “haree Jezús” no koñese ninia projetu, Nia propoin dalan hanesan – dalan domin no saran an totál nian. Sai dixípulu katak kolabora ho Jezús iha ema sira nia libertasaun, maski tenke enfrenta opresaun “mundu” nian no enfrenta ninia mate rasik (“ema ruma hakarak serví Ha’u karik, tuir Ha’u mai” – vers. 26a). Ema ne’ebé aseita proposta ne’e nia sai ida nafatin ho Jezús, tama iha komunidade Maromak nian (vers. 26b). “Mundu” bele despreza nia karik; maibé Maromak sei onra nia no simu nia nu’udar ninia oan (vers. 26c). Ita-nia testu remata ho “lian husi lalehan” ne’ebé hahí Jezús (vers. 28-32). Ne’e mak forma ida atu hatudu katak Jezús nia dalan iha marka garantia husi Maromak. “Lian husi lalehan” asegura katak forma moris nian ne’ebé Jezús propoin mak forma loos ida no Maromak garante ninia autentisidade. Nune’e Maromak konfirma ba dixípulu sira katak oferese moris tan domin la’ós dalan ida frakasu no mate nian, maibé dalan ida glorifikasaun no moris nian.\nPrevious PostDomingo, V Semana tempo Quaresma Next PostCONHECE JESUS NUDAR NAILULIK BOOT