ТАТЬЯНА ПОСКАЧИНА: УЧУУТАЛ КҮННҮГЭ (Сэһэн/1) - Сахапечать\nТАТЬЯНА ПОСКАЧИНА: УЧУУТАЛ КҮННҮГЭ (Сэһэн/1)\nАтырдьах ыйын 31 күнэ, субуота.\nБөлүүн аанньа утуйбатым. Арааһы барытын түһээтим. Ол сытан эмискэ уһуктан кэлээт, арааһа, бу дьиэ абааһылаах быһыылаах диэн санаа киирэн уум төрүт да көтөн хаалла. Хабыс-хараҥа хоско соннук көлөһүнүм сарт түһэн сар­сыардааҥҥа диэри сыттым. Били бииргэ олоруохтаах кыыһым бүгүн кэлиэхтээх. Хаһан кэлэ охсор…\nБиблиотекаҕа баран кэллим. Библиотекарь сааһыра барбыт хатыҥыр дьахтар эбит. Сөбүлээбэтэхтии сүүһүн аннынан көрөр, хааһын түрдэһиннэрэн баран олорор. Саҥа киһи кэллэ диэн сэҥээрбэтэ. Формулярбын быраҕан биэрдэ. Баҕар, бүгүн санаата алдьанан сылдьара буолуо…\n…Кыыһым кэлимээри гынна дии. Номнуо хараҥаран эрэр. Дьиэбэр эмиэ соҕотоҕун хонобун дуо дии санаатахпына этим тардар. Дьиҥэр, наһаа эргэтэ суох дьиэ ээ. Түөрт кыбартыыралаах уопсай дьиэттэн биирэ. Ол эрээри, биир эрэ эркин нөҥүө дьон саҥата иһиллэр, оҕо ытыыр. Атын кыбартыыраларга ким да суох быһыылаах – уу чуумпу. Биһиги дьиэбитигэр киирдэххэ – тута куукуна. Онно биир төгүрүк остуол. Арба, онтубар ыскаатар ылыам этэ. Манна дэриэбинэҕэ ыскаатар атыылаабаттар эбит. Үс, түөрэҥэлэспит да буоллар, олоппос. Хата, газ билиитэтэ баар. Уонна икки хос. Биирэ син кэҥэс, биирэ кыараҕас соҕус. Маҥнайгынан кэлбит киһи сиэринэн киэҥҥэ киирэн олоробун. Ити долбуур үрдүнэн ыйаммыт сиэркилэни уһулан ханна эрэ гыныыһыкпын. Бу кыыс сүттэ. Тоҕо кэлбэт баҕайыный?..\nСарсын балаҕан ыйын 1 күнэ. Дириэктэр сарсыарда тоҕус ааһыыта кэлээр диэбитэ. Чугаһаатаҕын ахсын долгуйарым күүһүрэн иһэр. Миигин онус кылаас салайааччыта буолаҕын диэбиттэрэ. Хороччу улаатан эрэр оҕолор. Куттанабын. Хайдах эрэ биир тылы була сатаабыт киһи. Оо, ким эрэ кэллэ…\nУтуйаары сытабын. Кыыһым, хата, кэллэ. Дириэктэр, били, дьаһалтаҕа үлэлиир Костяны кытта (үнүрүүн миэхэ дьиэбин эмиэ кини булларбыта) аҕаллылар.\nХата, үчүгэй баҕайы кыыс быһыылаах. Марина диэн. Марина Романовна. Нуучча тылын уонна литературатын учуутала. Орто уҥуохтаах, эттээх соҕус, сып-сырдык оҕолуу ис-киирбэх дьүһүннээх. Чэ, утуйарга уолдьаста. Сарсын УЛУУ КҮН!!! Бу түүн үчүгэйдик утуйар инибин…\nБалаҕан ыйын 1 күнэ, өрөбүл.\nБилии күнүнэн! Бүгүн олус үчүгэй күн ааста.\nБастатан туран, наһаа үчүгэйдик утуйан турдум. Били сиэркилэни ылан, эргэ сыттык хаатыгар суулаан баран, күүлэҕэ таһааран уурбутум. Баҕар, ол иһин эбэтэр аттыбар киһи баарыттан эрэх-турах сананан буолуо.\nТоҕус чааска Марина биһикки оскуолаҕа тиийбиппит. Завуч Вячеслав Николаевич: «Дьэ, маладьыастар!!!» – диэн хайгыы көрсүбүтэ. Быйыл бу оскуолаҕа саҥа учууталлар син элбэх эбиппит. Марина – нуучча тылын уонна литературатын учуутала. Мин – саха тыла уонна литературата. Ванесса Ивановна диэн алын кылаастар учууталлара уонна физкультура учуутала Андрей Ильич. Ванесса аймахтарыгар олорор үһү. Оттон Андрей Ильич саҥа кэлиэхтээх участковайы кытта биһиги уопсайбыт биир кыбартыыратыгар олорор буолаллар үһү. Арба, били биир эркин нөҥүө дьон олорор диэбитим история учуутала Октябрь Александрович кэргэнинээн, оҕотунаан икки кыбартыыраны холбоон, дьиэ оҥостон олороллор эбит. Дьэ, оруобуна уон чааска үөрүүлээх линейкабыт саҕаланна. Дириэктэр, завуч тыл эттилэр. Оскуолаҕа саҥа киирбит оҕолор учууталларын кэнниттэн субуруһан киирэн турдулар, хоһоон аахтылар. Онтон биһиэхэ – саҥа кэлбит учууталларга тыл биэрдилэр, наһаа долгуйдум да, син тыл эттим.\nЛинейка кэнниттэн онус кылаастарбын кытта билистим, кылаас чааһын ыыттым. Маҥнай Вячеслав Николаевыһы кытта киирбитим. Сорохтор сонурҕаабыттыы, сорохтор бу эмиэ туохпут тиийэн кэллэ диэбиттии көрбүттэрэ. Кэлин эрээккэ олорор икки кыыс тугу эрэ ботугураһан ылаат, улахан баҕайытык күлэн тоҕо барбыттара. Онно олох куһаҕан буола сыспытым. Санаабар таҥаһым дуу, тугум дуу хайдах эрэ быһыылаах дии санаабытым. Таҥаспын көннөрүнэн ылбытым.\n– Чэ эрэ, олорон иһиҥ, – Вячеслав Николаевич киирдэ киирээт тоҥуй куолаһынан кыыһырбыттыы саҕалаабыта. – Бу эһиги кылааскыт саҥа салайааччыта – Нина Ивановна.\n– Оттон Тамара? – олоппоһугар киэптээбиттии тиэрэ түһэн олорор көстүүмнээх уонна кроссовкалаах уол ыйытааччы буолла.\n– Осипов, Тамара Прокопьевна тоҕо мантан барбытын бэйэҥ бэркэ билэриҥ буолуо, – завуч уол диэки хайыһан да көрбөккө хардарда уонна туох да буолбатаҕыныы салгыы саҥарда. – Нина Ивановна саха тылын уонна литературатын үөрэтиэ. Быйыл сайын син өйгүтүн-төйгүтүн тутан, улаатан кэллигит ини диэн эрэнэбин. Чэ, Нина Ивановна, мин бардым, – Вячеслав Николаевич мин диэки хайдах эрэ аһыммыттыы көрөн ылла уонна тахсан барда.\n– Үтүө күнүнэн, оҕолоор!\n– Драасьте! – били уол «дорооболосто». Ол кэннэ биир да оҕо дорооболоһоро иһиллибэтэ.\n– Вячеслав Николаевич эппитин курдук…\n– Оо дьэ, иһиттибит ээ, туох ааттаах хатылаан хааллыгыт, – били кэлин эрээккэ олорор кыргыттартан биирдэстэрэ саҥа аллайда.\nМин оскуолаҕа саамай баппат кылааска кии­рэн турарбын бүтэйдии сэрэйдим. Били Софрон Петрович Данилов «Сүрэх тэбэрин тухары» романын санаан кэллим. Чочумча саҥата суох олордум.\n– Мин бэйэм оскуоланы уон алта сааспар бүтэрбитим. Биэс сыл учуутал буоларга үөрэнним уонна бу эһиги иннигитигэр кэлэн олоробун. Эһигиттэн мин баара-суоҕа түөрт-биэс эрэ сыл аҕабын. Бу мин учуутал быһыытынан бастакы күнүм. Ол иһин долгуйабын. Бүгүн эһиэхэ киирээри эрэ туран долгуйбатаҕым. Миигин манна аныахтарыттан ыла бу күн хаһан үүнэрин ааҕа сылдьыбытым. Долгуйарым күнтэн күн күүһүрэн испитэ. Бу кэлэн олороммун – мин дьоллоох киһибин дэнэбин. Тоҕо диэтэххэ, оскуолаҕа үөрэнэ сылдьыахпыттан учуутал буолуохпун, саха баай тылын-өһүн, литературатын оҕолорго үөрэтиэхпин баҕарар этим. Ол ыра санаам бүгүн туолла. Онно миэхэ саамай улахан өҥөлөөх, күүс-көмө буолбут киһим – мин кылааһым салайааччыта Галина Петровна этэ. Киниэхэ мин махталым муҥура суох… Кини миэхэ ийэбин, эдьиийбин солбуйбута. Мин оҕо эрдэхпиттэн кини курдук буолуохпун баҕарарым. Галина Петровна курдук мин эһиги олоххутугар сөптөөх суолу тутуһаргытыгар, бэйэҕит сөбүлүүр идэҕитин таба тайанаргытыгар күүс-көмө буолуохпун, эһиги биир саамай чугас киһигит буолуохпун баҕарабын, – диэтим.\nМаҥнай оҕолор эмиэ күлсэн, тугу эрэ ботугураһан эрэллэрэ да, кэпсээн бүтэн баран оҕолорбун көрөн ылбытым – уу чуумпу. Бары тугу эрэ толкуйдаабыттыы туттан олороллор. Били киэптээбиттии тиэрэ түһэн олорбут уол олоппоһугар көнөтүк туттан олорбут уонна миигин тонолуппакка одуулаабыт. Мин туох да диэхпин булбатым.\nОнтон сурунаалы арыйдым уонна: «Чэйиҥ, билсиһиэххэйиҥ», – диэтим.\nКылааспар уон түөрт оҕо баар. Аҕыс кыыс уонна алта уол. Хас биирдиилэрин туһунан кэлин өссө кэпсээн иһиэм дии саныыбын.\nДьиэбитигэр төннөн иһэн Марина биһикки ону-маны кэпсэтэ истибит. Маринаҕа бэһис кылаастары биэрбиттэр. Үчүгэйкээн оҕолорго түбэспиппин диэн үөрэ кэпсээтэ.\n– Физрук уолу туох дии санаатыҥ? – Марина эмискэ ыйытта.\nМин наһаа соһуйдум. Бу санаатахха, долгуйбут омуммар өйдөөн да көрбөтөхпүн.\n– Ээ оттон…Үчүгэй быһыылаах, – диибин сымыйанан.\n– Бастакы көрүүттэн таптал диэн баара буолуо дуо? Арааһата, таптаатым быһыылаах…\nМарина чахчы таптаабыт быһыылаах.\nБалаҕан ыйын 2 күнэ, бэнидиэнньик.\nСайыҥҥылыы сып-сылаас күн буолбут. Мариналыын улуус киинигэр киирэн таҕыстыбыт. Ыскаатар, чаанньык, бытархай ол-бу мал ыллыбыт. Тахсарбытыгар массыынаҕа аттыбар биир дьахтар олорбута. Ааппын, тугу үөрэтэрбин, хантан кэлбиппин туоһуласпыта. Кылаас биэрдилэр дуо диэбитигэр, онустары диэн хоруйдаатым. Онуоха: «Оо», – диэтэ уонна иилэн ыларым суох эбит диэбиттии тиэрэ хайыһан кэбистэ. Мин ити кылаас туһунан толору билиэхпин баҕардым. Дьиэбитигэр кэлбиппит, били, физрук уол историгы кытта кирилиэскэ кэпсэтэ олороллоро. Биһиги массыынаттан сээкэй бөҕөлөөх түспүппүтүгэр иккиэн ойон туран көмөлөһөн барбыттара. Физрук ойон кэлэн тутан иһэр суумкаларбын ыла охсубутугар Марина хайдах эрэ көрөн ылбыта. «Оо дьэ!» эрэ дии санаабытым. Күнүүлээтэҕэ дуу…\nМиэхэ билигин ханнык да сыһыан наадата суох. Таптал кинигэҕэ эрэ баар. Биитэр баар да буоллаҕына биирдэрэ эрэ аҥардастыы таптыыр…\nӨйүүн оскуоланан бары похуоттуу барабыт.\nБалаҕан ыйын 3 күнэ, оптуорунньук.\nБүгүн участковай кэлбит. Уу тоҕо тахсыбытым тиэргэҥҥэ формалаах киһи суотабайынан кэпсэтэ-кэпсэтэ хаамыталыы сылдьар. Маҥнай соһуйдум аҕай. Онтон дьэ участковай кэлиэхтээх этэ диэн өйдөөтүм. Соһуйан даллайан турдахпына мин диэки хайыста… Сып-сырдык күөх харахтаах, ис киирбэх дьүһүннээх саха уола эбит. Кини миигин көрөн эмиэ соһуйда быһыылаах, саҥата суох көрөн турда, онтон: «Чэ, сөп, онтон билсэ сылдьыахпыт», – диэтэ, төлөпүөнүн түөһүн сиэбигэр уктан кэбистэ. Мин кыратык тоҥхох гынан дорооболоһоот тиэтэйэ-саарайа баран уубун тохтум. Ити тугу гынаары акаары киһи курдук даллайан турбутум буолла. Дьэ, саат дии. Төннөн кэлбитим уол кирилиэскэ олороро.\n– Бырастыы гын, бу манна олорор уол ханна барбыта буолуой? Билэҕин дуо? – диэтэ.\nӨйдөөн көрбүтүм дьиэ аана хатааһыннаах эбит. Кирилиэскэ биир спортивнай суумка сытар.\n– Билбэтим ээ, оскуолаҕа буолуо, – эрэ диэтим уонна киирэн хааллым. Ити аата хайдах буолар баҕайыбыный диэн бэйэм бэйэбиттэн кыбыһынным. Күүлэм аанын сэгэппитим киһим кирилиэһигэр олорор.\n– Манна киирэн кэтэс ээ, – диэтим. Киһим бэрт эйэҕэстик мичээрдээтэ уонна дьиэҕэ кииристэ.\n– Мин Егор диэммин, манна участковайынан кэллим, – диэн баран илиитин уунна.\n– Мин Нина диэммин, учууталбын, – утары илиибин уунан илии тутустубут. – Манна киирэн олор.\nЕгор өс киирбэх куукунаҕа киирэн олордо. Марина бу кэмҥэ оскуолаҕа сылдьара, ол иһин киниэхэ эрийдим. Кыыспыттан Андрей итиннэ көстөр дуо диэн ыйытабын. Арай кыыһым саҥарбат. Кэмниэ-кэнэҕэс: «Ону?!» – диэтэ. Акаарычаан, кыра оҕоҕо дылы күнүүлүүрдүү ха­йыыр дуу, бачча ыксалга. Хайыахпыный, манна участковай кэлэн хаайтаран олорор диэн быһааран биэрдим. Онно дьэ биирдэ: «Ээ сөп, этиэм билигин», – диэтэ. Егорга итии чэй кутан биэрдим. Киһим эмиэ кыбыстар дуу, хайдах дуу – чааскытын эргим-ургум тутан көрөр, ньуосканан буккуйан да ылар. Чэ, оннук олордубут.\nМиигиттэн ону-маны ыйыталаста. Эмиэ тугу үөрэтэрбин, манна саҥа кэлбиппин, хантан сылдьарбын эҥин эттим. Киһим улуус кииниттэн сылдьар эбит. Ол олордохпутуна түннүк аннынан Андрей ааста. Егор тахсан иһэн Маринаҕа кэтиллэ сыста. Кыыһым Егору көрөн эмиэ соһуйда быһыылаах, «Уой, ма-а-маа-а!» – диэн өмүрдэ. Көрүөххэ күлүүлээх баҕайы этэ… Маринам ааны сабаат да, боппуруос бөҕөнү үрдүбэр кутта. «Наһаа астык харахтаах! Уой, ынырык астык уо-ол!»– диэн һуу-һаа бөҕөтүн түһэрдэ.\n– Хайа, оттон Андрей? – диибин.\n– Сүүс төгүл кыраһыабай буолбат дуо! Арааһа таптаатым быһыылаах, – диэтэ. Дьэ, омуннаах кыыс дии.\nСарсыҥҥы похуокка анаан алаадьы, хобуорас буһардым уонна дьонум биэрэн ыыппыт соболорун ыһаарылаатым. Марина эн бүттэххинэ астаныам диэбитэ уонна физругун дуу, участковайын дуу көрөөрү таһырдьа тахсан олорбута. Дьэ, омуннаах кыыс. Кэмниэ-кэнэҕэс, собобун ыһаарылаан бүтэн эрдэхпинэ, кыыһым уоһа толлойон киирэн кэллэ.\n– Туох ааттаах ас астаатыҥ? – диир сөбүлээбэтэхтии. Мин соһуйдум аҕай.\n– Оттон сарсын похуокка илдьэ бараары, – диибин.\n– Үчүгэйкээн да кыыс аатын ыллыҥ дии. Егор кэпсэтэ олорон: «Наһаа минньигэс сыт кэлэр дии, ити Нина Ивановна ас астыы сылдьар дуо?» – диир. Ону хабан ылан үһүөн уу иһэ-иһэ хайҕаатылар! Оттон миэхэ биирдэрэ да хараҕын хатаабат быһыылаах, – Маринам кэмпиэтин былдьаппыт оҕолуу уоһа толлойор.\n– Оо дьэ, инньэ диэммин сарсын аһа суох барыам дуо? Уопсайынан мин харааччы буккулуннум, эн кими таптаабыккын да өйдөөбөтүм. Аны Октябрь сүрэххин сүүйдэ дуу? – күлэбин. Кыыһым киһи эрэ буоллар туттуммата, күллэ.\n– Суо-ох, ама да мин буолбутум иһин кэргэннээх киһини таптаатахпыный. Ити Егор харахтарын көрдөхпүнэ олох ууллабын дии. Оттон Андрей… Андрей наһаа үчүгэй… – диир.\nМаринаа, хас биирдии ис киирбэх дьүһүннээх эр киһини таптаатым диир буоллаххына, арааһа, чахчы таптал диэн суох быһыылаах ээ. Таптал диэн кэрэ кэпсээҥҥэ кэпсэнэр, омуннаах олоҥхоҕо туойуллар буоллаҕа…\nБалаҕан ыйын 5 күнэ, чэппиэр.\nБэҕэһээ сатаан суруйбатым. Сатаан буолуо дуо, оттон, бириэмэ тиийбэтэҕэ. Сарсыарда эрдэ тураммыт сээкэйбитин дьаһанан тоҕус аҥарга оскуолаҕа мустубуппут. Кылааспыттан Оля диэн кыыһым үөрэх саҕаланыар диэри улуус киинигэр киирбит этэ. Саргы ийэтэ кыыһым барбат диэн эрийэ сылдьыбыта уонна Валентин диэн уол дьоно аах оттоон бүтэ илик буоланнар окко көмөлөһө барбыт этэ. Уоннааҕылар бааллар. Кылаас саамай лидерэ, туллар тутааҕа Арыйаан эбит, били киэптээбиттии туттар уолум. Бары кини тылын истэллэр. Кини эппитэ сокуон быһыылаах. Куһаҕаҥҥа эрэ тарпатар, кылаас ыстаарыстата да оҥоруохха сөп эбит. Чэ, көстөн иһиэ. Хата, ол уол ватсапка кылаас группатын арый, түмэргэр, тугу эрэ сонуну этэргэр судургу буолуо диэн этии киллэрбитэ. Ээ, хата диэммин оҕолорум суотабайдарын нүөмэрин ыллым уонна «Дьолуо» диэн бөлөх арыйдым. Оҕолор: «Дьолуо» диэн тугуй ол аата?» – дэһэллэр. «Нууччалыыта «успех, везение» диэн. Ситиһиилээх буолуохха диэн итинник ааттаатым», – диибин. Бу билигин да бөлөҕүм өрө умайыктанан олорор. Дьэ, ватсабы хото баһылаабыт оҕолор диэн бу эбит. Олох тохтоон көрбөт. Маннык эйэлээх, бэһиэлэй кылааһы тугун сирбиттэрэ буолла…\nПохуоппутугар оскуола оптуобуһунан, сорох­тор УАЗ микроавтобуһунан, улахан уолаттар матасыыкылынан, кыра массыыналарынан сырыттыбыт. Марина биһикки оптуобуска кыбыллыбыппыт. Син балай да ыраах эбит. Тиийэммит кылаастарынан түһүлгэ оҥоһуннубут. Уолаттар хата балаакка ылбыттар. Илдьэ кэлбит чаппараактарбытын балааккаҕа ииллибит. Саламанан территориябытын төгүрүччү тардан кэбистибит. Син бэркэ тэриннибит. Ааһан иһэр Ирина Васильевна диэн математика учуутала: «Хайа бу, ыһыах курдук киэргэппиккит дуу, түһүлгэҕитин?» – диир. Оҕолор онуоха: «Биһиги саха кылааһыгар үөрэнэбит. Дьиҥнээх сахалар өрүү сахалыы эйгэҕэ сылдьаллар», – дэстилэр. Истиэххэ үчүгэйэ сүр этэ. Онтон хас биирдии кылаас күрэхтэстилэр. Мин оҕолорум тута «Дьолуо» диэн ааттаммыттара. Валялаах Сашаны отунан, бэс туорааҕы­нан, сибэккилэринэн наһаа үчүгэйдик таҥыннаран кэбиспиппит. Күрэхтэһиигэ үксүн Арыйаан кыттыбыта. Сүүрүү, тустуу, тутум эргиир, мас тардыһыыта. Үксүн кыайыылаах буолан испитэ. Ырыа куонкуруһугар Сайыына ыллаабыта, Арыйаан гитараҕа доҕуһуоллаабыта. Олох бастаатыбыт диэн бүк эрэллээх турбуппут. Ол эрээри, нэһиилэ үһүс миэстэ буолбуппут. Хайдах итинник быһаарбыттарын, кырдьыгынан эттэххэ, өйдөөбөтөҕүм. Оҕолорум айдаан бөҕө буолбуттара. «Эс! Хайдах итиннигий? Харахтарын ханна уктан баран дьүүллүүллэрий? Итинтэн атыннык дьүүллүөхтэрэ дуо?» – диэн ис хоһоонноохтук, араас быдьар да тылы-өһү туттан сөбүлээбэтэхтэрин биллэрбиттэрэ. Нэһиилэ уоскуппутум. Түһүлгэбитигэр киирэн аспытын тардан чэйдээбиппит. Оҕолор санаалара наһаа түспүт этэ. «Наар итинник сэнииллэр. Өрүү биһигиттэн иҥнэн тахсаллар. Бу оскуолаттан хаһан эрэ барабын», – дэһэллэр.\n– Оҕолоор, мин эмиэ итинник дьүүллээбиттэрин сөбүлээбэтим. Эһиги саамай бастыҥнар этигит. Ол эрээри, итинник үөхсүбэт, быдьар тылынан этиспэт буолуҥ. Ама хайаан соруйан сэнээтэхтэрэй. Хаһан баҕарар, ханнык баҕарар күрэххэ дьүүллүүр сүбэ этиитэ бүтэһиктээх буолар, – дии­бин. – Киэҥ көҕүстээх буолуҥ. Син биир эһиги бастыҥнар этигит, эһиги бэйэҕит ону билэҕит. Атын кылаас оҕолорун харахтарын көрбүккүт? Саамай сөхпүт-махтайбыт кини­лэр этэ дии! Ханнык да дьүүллүүр сүбэтээҕэр көрөөччү хараҕа үгүһү кэпсиир. Хата, мин бүгүн эһиги тускутунан элбэҕи биллим. Наташа дизайнер буолуоххун сөп эбит. Түһүлгэни эн ыйаҥҥын-кэрдэҥҥин олус үчүгэйдик киэргэттибит. Аны Валялаах Сашаны ураты фантазияҕынан хайдах курдук авангарднайдык таҥыннардыҥ? Оттон Сайыына куолаһа кэрэтиин. Киһи эрэ истэ олоруох курдук. Арыйаан эчи сымсатын, түргэнин, кыанарын. Олох Ньургун Боотур курдук. Аны туран гитараҕа олус үчүгэйдик оонньуур эбит. Вова, мин эйигин хайаан да сыанаҕа таһааран хоһоон аахтарыаҕым. Куолаһыҥ олоруута Левитан курдук…\nОҕолорбун ити курдук хас биирдиилэрин эрбиир хайҕаатым. Ол хайгыы олорон оҕолорбун көрөбүн уонна түөһүм иһэ үөрүүнэн туолар. Бу буоллаҕа учуутал дьоло диэн…\n– Нина Ивановна, үтэһэлээх эт сиигин дуо?\nКэннибин хайыһан көрбүтүм Арыйаан икки үтэһэлээх эт тутан турар. Биирин миэхэ биэрдэ уонна сэргэстэһэ олордо. Мин үрдүк сыыртан күөлү одуулуу олорбутум. Бу маннык олорорбун, айылҕаны кытта алтыһарбын туохтааҕар да ордоробун.\n– Баһыыба, Арыйаан.\n– Нина Ивановна, туохтан санаарҕаатыҥ, хотторбуппутуттан дуо?\n– Суо-ох, санаарҕаабаппын ээ. Көннөрү айылҕаны кытары алтыһа олорор дьүһүнүм бу аата, – күлэбин.\nАрыйаан үрдүк уҥуохтаах, күүстээх-уохтаах көрүҥнээх. Спордунан дьаныһан туран дьарыктанар быһыылаах. Улахан киһилии хап-хара оттомноох харахтардаах. Оттон оскуолаҕа тоҕо эрэ уларыйан хаалар.\n– Нина Ивановна, эн учууталым ийэбин уонна эдьиийбин солбуйбута диэбитиҥ дии… – диэн баран ыйытардыы көрөн кэбистэ.\n– Галина Петровна диэн этэ, – мин ааспыт кэмнэрбин санаан чочумча суох саҥата суох олорон ыллым. – Мин эдьиийбинээн иккиэн мааны да мааны кыргыттар этибит. Ийэлээх аҕабыт олус таптаан, атаахтатан, маанылаан ииппиттэрэ. Ийэбит быраас, аҕабыт дьаһалта тутаах үлэһитэ этэ. Мин алын сүһүөх кылааһы бүтэрэн бэһис кылааска тахсыбыппар Галина Петровна диэн саха тылын уонна литературатын үөрэтэр саастаах учуутал салайар кылааһыгар киирбитим. Галина Петровна наһаа үчүгэйдик, оҕоҕо тиийимтиэ гына үөрэтэрин таһынан оҕону кытта оҕо буолар, куруук өйдүүр, өйүүр, ол эрээри ирдэбиллээх учуутал этэ. Ол бэһис кылааска тахсыбыт сылбар кыһын, Саҥа дьыл саҕана, ийэм эдьиийбинээн куораттан кэлэн иһэннэр массыына саахалыгар түбэһэн суорума суолламмыттара… Аҕам тулуйбатаҕа, ыар аһыытын арыгынан саба кута сатаабыта, үлэтин бырахпыта. Галина Петровна баар буолан… Кини миигин киһи-хара гыммыта. Бэйэтэ улахан кыыстааҕа Петербурга ыал буолан олороро. Онон миэхэ туох баар ийэ-аҕа тапталын биэрбитэ. Кинигэни, саха литературатын, культуратын, фольклорун, айылҕаны таптыырга үөрэппитэ. Кини иллэрээ сыл инсуллаан бу орто дойдуттан бараахтаабыта. Оттон аҕам барахсан былырыын быстаахтаабыта…\nАрыйаан саҥата суох истэн олордо. Иккиэн тугу да саҥарбакка бэйэбит санааларбытыгар киирэн олордубут.\n– Нина Ивановна, манна олорор эбиккин дуу, мин эйигин көрдүү сылдьабын, – кэннибин хайыспытым Андрей Ильич кэлэн турар эбит.\nАрыйааны эн манна тугу гына олороҕун диэбиттии батары көрбүтүгэр уол туран кэллэ уонна Андрейы түҥнэри көтө сыһан барда.\n– Ити уол өссө дьарыктанара буоллар олох маастар буолуох эбит ээ. Ол эрээри баппат уол быһыылаах. Ничегоо, сотору мин кинини баҕас тоһутуоҕум. Начаас бас бэринэр буолуоҕа.\n– Ол мин үөрэнээччибин күүс өттүнэн баһыйаары гынаргын кэпсээри миигин көрдөөбүтүҥ дуо? – учуутал ити тылларын сөбүлээбэтэхпин биллэрдим.\n– Тоҕоо? Бэйэтигэр үчүгэй буолуо дии. Чэ, ити хааллын. Мин тугу ыйытаарыбын… Онтон ити… Киэһэ көрсүһүүнэн, билсиһиинэн диэн биһиэхэ дуу, эһиэхэ дуу олоро түһэбит дуо, бииргэ?\n– Билбэтим оттон, олоруохха да сөп буоллаҕа дии, – диэтим.\nСоннук похуот кэнниттэн дьиэбитигэр кэлээт, уолаттарга тахсыбыппыт. Октябрь кэргэнинээн, Люсялыын киирбиттэрэ. Оҕолорун дьонноругар ыыппыттар этэ. Полиция үлэһитэ баар буолан дуу, арыгы эҥин суох этэ. Үчүгэй баҕайытык олорон баран тарҕаспыппыт. Хата, Мариналаах Андрей үчүгэй буолуох курдуктар, быһыыта. Сотору-сотору таһырдьа тахсаллара. Егор олус интэриэһинэй киһи буолан биэрдэ. Бултуурун, айылҕаҕа сылдьарын сөбүлүүр уонна ол сылдьан хаартыскаҕа түһэрэр эбит. Наһаа кэрэ, ураты хаартыскалары көрдөрбүтэ. Люся биһикки сөҕө-махтайа көрбүппүт. Люся хоп-хойуу кыламан хаймыылаах арылхай хап-хара харахтаах. Сүрдээх көрдөөх, аламаҕай киһи эбит. Чуораан чугдааран эрэрин курдук оҕолуу ып-ыраас лыҥкынас күлүүтэ киһи сүргэтин көтөҕөр.\nТүүн ортото ыаллар тахсалларыгар дьиэбэр тэҥҥэ тахсыспытым. Мариналаах Андрей ханна эрэ баран хаалбыттар этэ.\nБалаҕан ыйын 7 күнэ, субуота.\nБэнидиэнньиктэн үөрэнэр буоллубут. Ититии­ни холбообуттар. «Дьолуоҕа» суруйбуппар оҕолорум араас хомойбут, ытаспыт сирэйдэри ыыттылар.\nМариналаах Андрей үнүрүүҥҥүттэн ыла адьас тубустулар. Күнү быһа икки дьиэнэн сылдьаллар. Бэҕэһээ утуйаары сытан эркин нөҥүө Маринаттан ыйыталаспытым. «Ким билэр оттон, сөбүлээтим аҕай», – диир.\n– Онтон Егор хараҕыттан ууллубат буоллуҥ дуо? – диэн күлэбин. Кыыһым күлэр эрэ.\n…Арыйааннаах Саша кэлэн бардылар. Таах, дьаарбайа сылдьабыт дииллэр. Марина оруобуна Андрейдаахха тахсыбыта. Оҕолору киллэрэн чэйдэттим. Испэр наһаа үөрэ санаатым, оҕолор сөбүлээбэт учууталыгар мээнэ ыалдьыттыы кэлбэттэр. Ол аата мин кинилэргэ чугас доҕор, эдьиий кэриэтэ буолуохпун сөп эбит. Чэйдии олорон ону-маны көрүдьүөһү кэпсэтэ-кэпсэтэ күлүстүбүт аҕай. Сотору Мариналаах Андрей киирэн кэллилэр. Оҕолору көрөн соһуйдулар аҕай. Сиэттиһэ сылдьыбыт илиилэрин ыытыһан кэбис­тилэр.\n– Хайа, здравствуйте! – Марина учуутал хаанын холбуу оҕуста.\n– Драсьте, – Арыйаан олоппоһуттан туран кэллэ. – Баһыыба, Нина Ивановна, минньигэс баҕайы, тоттум аҕай.\n– Баһыыбаларыҥ, – Саша эмиэ турда.\n– Чэ, биһиги бардыбыт, – диэтилэр.\nТахсан оҕолорбун атаардым. Кырачаан баҕайы дьон эбиттэрэ буоллар сүүстэриттэн сырылаччы сыллаан ылыам этэ. Онтум уп-улахан дьон. Иккиэннэрин баттахтарыттан кыра оҕолуу имэрийэн ыллым. Уолаттар матасыыкылларын мэҥэһиннилэр.\n– Чэ, сэрэнэн айаннаарыҥ, – диибин. – Көрсүөххэ диэри!\n– Көрсүөххэ диэри, Нина Ивановна!\nУолаттар суол устун көтүтэ турдулар. Мин түөһүм иһэ үөрүүнэн туолар. Ийэлии истиҥ да истиҥ, сып-сылаас иэйии үөскүүр.\nБалаҕан ыйын 9 күнэ, бэнидиэнньик.\nМаҥнайгы үөрэх күнэ. Бэҕэһээ долгуйаммын күнү быһа бэлэмнэммитим. Уруогум былаанын сэттэ уон сэттэтэ сыныйан көрбүтүм. Көстүүммүн өтүүктээбитим. Барахсаным эргэрбит. Маҥнайгы хамнаспынан таҥас атыылаһыам этэ. Сүрэ бэрт, наар икки таҥаһы уларыта сылдьан кэтэр диэхтэрэ.\nБүгүн бэһис, сэттис, ахсыс уонна бэйэм онус кылааспар уруоктардаах этим. Үһүс уруогунан ахсыс кылаастары үөрэтэ турдахпына, бэйэм кылааспар айдаан бөҕө буолла. Дьахтар хатан куолаһа мөҕөн-этэн эрэр курдуга да, оҕолор да хаалсыбатылар. Кылааһым өрө көбдьүөрэн олорор. Хайдах да буолуохпун булбатым. Үөрэтэ турар оҕолорум миигин истибэккэ, антах айдаан тахсыбытын иһиллээн бүтүннүү кулгаах-харах иччитэ буолан олордулар. Оҕолору хааллар­таан кылааспар сулбу хааман тиийдим. Ааммын аһан эрдэхпинэ биология учуутала Анастасия Федоровна диэн саастаах, толору эттээх-сииннээх учуутал сүр эрчимнээхтик ойон таҕыста, миигин бу эмиэ киммитий диэбиттии көрөн ылла уонна дириэктэр хоһун диэки бара турда. Мин кылааспар киирдим. Уу-чуумпу, арай түгэх эрээккэ Борисова Любам паартаҕа умса түһэ сытан ытаан сыҥсыйар.\n– Тоҕо уруучуканан оройго охсуохтааҕый?! Тиийиммэт что ли, бэйэтэ?! – Настялыын биир паартаҕа олорор Иванова Наташа одуулаан турбут буруйбар миигин уун-утары өстүйбүт харахтарынан көрөөт хаһыытаата.\n– Кэпсээҥ, оҕолор, туох буолла? – диибин.\nБүгүн тугу эбии билбиттэрин чиҥэтээри учуутал уруогу быһа утуйа олорбут Любаҕа боппуруос биэрбит. Кыыс сатаан эппиэттээбэккэ таайбараҥныы олорбут. Онуоха учуутала кыйаханан турбут да, уруучука тумсунан кыыһы оройго охсон чаҕылыннарбыт уонна: «Тиийиммэккин дуо эн, уопсайынан?!» – диэбит. Оччолооҕу көрбүт кылаас өрө көбдьүөрэ түспүт. Саатар киһилии көмүскэспэтэхтэр. «Бэйэҥ тиийиммэккин! Ити дьыалаҕар эппиэттиэҥ! Психопатка!» – диэн ис хоһоонноох айдаара түспүттэр.\nДириэктэр уонна завуч киирэн кэллилэр, оҕолорум олоппосторуттан турдулар.\n– Онус кылаастар, дорооболоруҥ, – дириэктэр Михаил Семенович киирэн кылаас ортотугар турда. Оҕолор аат эрэ харата дорооболоспута буоллулар. – Бүгүн үөрэх маҥнайгы күнэ. Быһайын оскуоланы хайдах сабан барбыккытын өйдүүр инигит? Дьэ, мин өйдүүбүн. Үөрэх дьылын хайдах түмүктээбиккитий да, соннук саҕалаан эрэҕит. Оҕо, оттон бу эһиги сааскытыгар син өйүн-төйүн тутар, улаатар, оттомурар кэмэ дии. Аҕыйах сылынан бэйэҕитин оскуола оҕото итинник үөхтэҕинэ сээн диэбэккит буолуо. Туох ааттаах харыйаны таҥнары соспут курдук оҕолор эбиккит буолла. Ааспыкка похуокка эмиэ учууталлары үлтү үөхпүт этигит дии. Эһиги ханна бааргыт да, онно айдаан. Анастасия Федоровна эһигини үөрэтэртэн аккаастанар. Дьэ, хайдах буолабыт?\n– Анастасия Федоровна бэйэтэ эмиэ сыыһалаах. Кини үөрэнээччини уруучуканан оройго охсоро, соччото суох тылынан үөҕэрэ сөп үһү дуо? – Арыйаан туран кэллэ. Кини турбутугар дириэктэр хайдах эрэ кыччаан хаалла. Соһуйбуттуу хааһын түрдэһиннэрдэ уонна:\n– Анастасия Федоровна үйэтин тухары учууталлаата. Кини учууталлар учууталлара. Үтүөлээх учууталы хобулуур, эбэн кэпсиир бу туох аатай ээ?! – дириэктэр үллэ кыыһырбыт куолаһа кылааһы биир гына сатараата. – Уоһукап, Тамара Прокопьевнаны ууратан баран, аны, сөп буолбаккаҕын Анастасия Федоровнаҕа көстүҥ дуо?!! Мин эн дьылҕаҕын быһаарыам, Уоһукап. Быйыл баҕас тохтууруҥ буолуо!\nДириэктэр тахсан барда. Кэнниттэн Вячеслав Николаевич тахсан иһэн: «Нина Ивановна, дириэктэргэ киирээр эрэ», – диэтэ. Саҥата суох оҕолорбун көрөн эрэ кэбистим. Туох да диэхпин булбатым. Оттон оҕолорум харахтара биһигини көмүскээ диэбиттии чоҕулуҥнаһаллар. Саҥата суох кылаастан тахсан бардым. Көрүдүөргэ кэннибиттэн Арыйаан ситэн кэллэ. «Бырастыы гын, Нина Ивановна», – диэтэ.\n– Арыйаан, миигин кэтэһээриҥ. Михаил Семеновичка киирэ сылдьыам, онтон кэлиэм, сөп? – уолу санныттан таптайан ыллым.\n– Нина Ивановна, киирэн олорунан кэбис, – дириэктэр били үллэ кыыһырбыта ханна да суох буолан хаалбыт. – Хайа, үлэҕин төһө сөбүлээн эрэҕин? Билэбин, бүгүн саҥа бастакы күнүҥ. Ити ыйытыыбар хоруйдуур, биллэн турар, эрдэ буолуо, буолан баран… Кылааһыҥ оҕолоро сыһыаннара хайдаҕый?\n– Үлэбин сирбэппин. Барыта кэминэн.\n– Чиэһинэйдик билинэбит, эйиэхэ оскуолаҕа эрэ буолуо дуо, бүтүн нэһилиэккэ баппат оҕолор кылаастара тигистэ. Биллэн турар, соруйан эйиэхэ анаабатахпыт. Кыһалҕаттан. Быһайын нуучча тылын уонна литературатын үөрэтэр Тамара Прокопьевнабыт ити кылаастан сылтаан уурайарга күһэллибитэ. Онон, төһө да куһаҕаннарын иһин, кылаас салайааччыта суох хаалыахтара дуо? Онуоха оруобуна эн биһиги оскуолабытыгар анаммытыҥ, ол иһин эйиэхэ туттарбыппыт. Олох кыаныа суохпун диэтэххинэ мин тута өйдүөм уонна оттон кимиэхэ эмэ, холобур, ити физкультура учууталыгар Андрей Ильичкэ да туттаран көрүөм. Эр киһи син тутуо этэ дии саныыбын, – Михаил Семенович, дьэ туох диир эбит диэбиттии мин сирэйбин өрө мыҥаан олордо.\n– Оччоҕуна миигин ити кылаастан аккаастан диэри гынаҕын дуо? – диэн ыйыппыппар дириэктэр бэйэҥ бил диэбиттии, икки илиитин даллах гынна. Уоһугар мичээр толбоннуран ааста.\n– Мин ити кылааһы сөбүлээтим. Салгыы кинилэргэ кылаас салайааччытынан хаалабын. Уонна… МихаилСеменович, былырыыҥҥы үөрэх дьылыгар туох буолбутун миэхэ кэпсиэҥ буо­лаарай?\nМихаил Семенович көхсүн этиттэ, туохтан саҕалыыбын диэбиттии чочумча олоро түстэ.\n– Былырыын саас, ыам ыйдааҕы өрөбүллэргэ, Осипов Арыйаан оскуоланы бүтэрбит, туох да үлэтэ суох таах сылдьар маннааҕы иһээччи уолу кытта уонна өссө биир атын нэһилиэк уола буоланнар арыгылаан бараннар оскуоланы алдьатан киирбиттэр этэ. Тамара Прокопьевна кэргэнэ охранниктыыр. Ол күн ыалдьан кэлбэтэҕэ үһү. Ол иһин Тамара Прокопьевна кэргэнин солбуйа оскуолаҕа тиийбит. Арай көрбүтэ аана алдьанан аһаҕас турар үһү. Киирбитэ – көрүдүөргэ уолаттар арыгылыы олороллор. Тамара Прокопьевна, биллэн турар, айдааны тардыбыт. Онуоха суоһурҕанан туран кэлбиттэр уонна кырдьаҕас учууталы тиэрэ баран түһүөр диэри садьыйан кэбиспиттэр этэ. Ол садьыйааччыта бэйэтин үөрэнээччитэ, бэйэтин кылааһын оҕото Арыйаан үһү. Дьэ уонна күрээбиттэр. Сарсыныгар улахан айдаан тахсыбыта. Полицияламмыппыт. Осиповы уонна ол маннааҕы уолу ыҥыран силиэстийэлээбиттэрэ. Үһүстэрэ суола сойбут этэ. Ол эрээри, Осипов ол күн олох да интэринээккэ хоммут, күнү быһа онно сылдьыбыт аатырбыта. Сатахха, интэринээт үлэһиттэрэ эмиэ күнү быһа манна баара, ханна да бара сылдьыбатаҕа диэбиттэрин аата биир. Кылааһын оҕолоро буун­наабыттара. Соруйан сэнии, атаҕастыы сатааҥҥыт Арыйааны булаҕыт диэн төрөппүттэрин, учууталлары утары бараннар хас да күн үөрэммэтэхтэрэ. Уолбут, эппиккэ диэри, железнай алибиламмыта. Полиция да, туох да кини иннин ылбатаҕа. Ол эрээри, ол сылдьыспыт уола, маҥнай утаа: «Эн баар этиҥ буолбат дуо?» – дии сатаан баран, бүтэһигэр өйдөөбөппүн, билбэппин диэбитэ. Онон суут-сокуон хоппотоҕо, уолу оскуолаттан ууратар табыллыбатаҕа. Тамара Прокопьевна улаханнык кэлэйбитэ. «Ол аата миигин сымыйаччы диир буоллаххыт. Ити уол барбат буоллаҕына бэйэм барабын!» – диэн үлэтиттэн уурайан барбыта.\nМин истибиппин итэҕэйбэккэ өр таалан олорбутум. Ама, Арыйаан оннук үһүө… Михаил Семенович мин санаабын таайбыт курдук: «Дьэ, ситигирдик…» – диэ да диэ буолла. «Аны ити Анастасия Федоровнаны эмиэ уураттарыан баҕарар быһыылаах. Тохтуура буолуо. Билигин баҕас мин киниэхэ иннибин биэрэн бэрт», – диэн суоһурҕаммыта.\n– Итиннэ Арыйаан туох да сыһыана суох ээ…\n– Кини!!! Барытыгар кини сыһыаннаах!!! Ити кини оҕолору кигэр. Көрбөккүн дуо, оскуола хоруола дии. Уон биирис кылаас уолаттара киниттэн куттанан чугуруҥнаһаллар эрэ. Ким да кинини утары барбат. Ону билэ-билэ кырдьаҕас учууталларбытын барыларын тарбаҕын төбөтүгэр эргитээри оҥостор.\n– Дьэ, мин ону билбэтим. Ол эрээри, Михаил Семенович, учуутал оҕону уруучуканан оройго охсоро – бу ханна да баппат суол буолбатах дуо? – синэ биир диэбиттии аны аахсан бардым.\n– Ким да, кими да оройго уруучуканан охсубатах. Эн ити түөкүн оҕолорго олох итэҕэйимэ. Соруйан үөрэнимээрилэр, уруогу ыһаары албынныыллар. Саатар диэни билбэт буолбут оҕолор. Нина Ивановна, эн ити оҕолоргор итэҕэйэҥҥин кырдьаҕас учууталы албынныыра буолуо диэри гынаҕын дуо? Ити Борисованы уруокка утуйа олорор, ыйыттахпына өс саҕа буолан эппиэттээбэт, онуоха кыыһырбыппар бүтүн кылааһынан саба түстүлэр диир. Туох да суобас диэн суох оҕолоро. Суут-сокуон суоҕа буоллар былыр үйэҕэ барыбытын кырган кэбиспит буолуо этилэр!\nМин бу түгэҥҥэ Михаил Семенович иннин ылар кыаҕым суоҕун өйдөөбүтүм уонна саҥата суох суоһурҕанарын истэ олорбутум.\n– Чэ, ситигирдик, Нина Ивановна. Бараҥҥын оҕолоргун кытта кэпсэт. Учууталтан бырастыы гынарыгар көрдөстүннэр.\nМин дириэктэр хоһуттан арбы-сарбы буолан тахсыбытым. Дириэктэр Арыйаан туһунан, ону тэҥэ субу буолбут айдааны атыннык кэпсээбитин төбөбөр буһара сатаабытым. Оҕолорбор киирэммин, дьэ, туох диибин? Тоҕо эрэ олох итэҕэйиэх санаам кэлбэт. Хайдах оҕо, хайдах бүтүн кылаас албынныаҕай? Хайдах?!\nАхсыс кылаастарбар киирбитим, оҕолорум мэниктээн ырааппыттар. Санаам буолбакка, сорудах биэрэн баран онустарбар барбытым. Ааны аһан киирбиппэр тугу эрэ суугунаһа, ботугураһа олорбут оҕолор чуумпура түстүлэр. Мин сирэйбин-харахпын маныыллар.\n– Оҕолоор, Анастасия Федоровна мин кинини уруучуканан охсубатаҕым, көннөрү билбэккин диэн кыыһырбыппар бары бүтүн кылааһынан саба түспүттэрэ диэбит. Онон, бырастыы гынарыгар көрдөстөххүтүнэ биирдэ үөрэтэр үһү.\nОҕолорум ыҥырыа уйатын тоҕо тарпыт курдук айдаара түстүлэр.\n– Оҕолоор, – кылааһым чуумпурарын кэтэһэ сатаатым. – Оҕолоор, эһиги миигин өйдөөбөтүгүт. Мин эһиэхэ эрэнэбин. Эһиги миэхэ албыннаабатаххытын билэбин. Бүтүн кылаас албынныаҕа диэн хайдах да итэҕэйбэппин.\nКылааһым чуумпурда. Кэлин эрээттэн Люба туран кэллэ.\n– Нина Ивановна, мин кырдьык уруокка утуйа олорбутум. Өйдөөн истибэтэх буруйдаахпын. Ол иһин Анастасия Федоровна кыыһыран оҕустаҕа дии. Мин баран бырастыы гын диэм.\nКылаас иһэ эмиэ аймана түстэ.\n– Люба, хайдах буолаҕыный?! Ол тугу эрэ билбэтибит, туохха эрэ сатаан эппиэттээбэтибит да уруучуканан оройго чокулла сырыттахпытына ханна ыраатабыт? Билэрбитин да билбэт мас акаарылар буолан бүтэбит буоллаҕа дии, – Наташа кыһыытыттан паарта сирэйин тоҥсуйан көрдөрдө.\n– Оннук, оннук! Атаҕастыыр, сэниир кылаастарын булбуттар дии! Наар биһигиттэн иҥнэллэр! –оҕолор олох уоскуйбаттар.\n– Чуумпуруҥ! – Арыйаан саҥата күүгээн быыһыгар иһиллэн эрэрэ да, кылаас уу чуумпу буолан хаалла. – Биһиги билигин бырастыы гынарыгар көрдөспөтөхпүтүнэ Нина Ивановнанан киириэхтэрэ. Бырастыы гын диэххэйиҥ. Оттон Анастасия Федоровна бэйэтэ суобастаах буоллаҕына өйдүөҕэ дии саныыбын. Билигин биһиги кылааспыт салайааччытын түһэн биэрэрбит туох да иһин табыллыбат.\nМин туох да диэн хардарыахпын булбатым. Ону эрэ кэтэспит курдук звонок тыаһа тырылаата. Көрүдүөр оҕо саҥатынан аймана түстэ. Арай мин оҕолорум эрэ харыс да хамсаабатылар.\n– Оҕолоор, мин бэйэм Анастасия Федоровнаны кытта кэпсэтэн көрүөм.\n– Суох, табыллыбат, Нина Ивановна. Манна баар кырдьаҕас учууталлар сыыһаларын ыйдаххына кинилэр эйигин хаһан да бырастыы гыныахтара суоҕа. Хастар-хаһан, хастар-хаһан курдаттыы кэбийэн сиэхтэрэ… – Наташа сүүһүн аннынан көрөн кэбистэ.\n– Нина Ивановна, биһиги сыыһабытын билинэбит, бырастыы гыныҥ диэхпит. Оннук дии, оҕолоор? – Саша кылааһы кэриччи көрөн кэбистэ.\n– Оннук, оннук! – оҕолор саҥалара онтон-мантан иһилиннэ…\n– Оҕолоор, бу бээтинсэҕэ киэһэ биэс чаастан төрөппүт мунньаҕа буолар. Төрөппүттэргитигэр этээриҥ. – Бүгүн бүтэһик алтыс уруогу бэйэм кылааспар ыыттым. – Арыйаан, эн тохтуу түһээр эрэ.\nКэпсэтиэхтээхпин диэн билэбин эрээри, туохтан саҕалыахпын да билбэппин. Арыйаан инники паартаҕа мин иннибэр кэлэн олордо.\n– Эн интэринээккэ олороҕун дуо? – уолум кэҕис эрэ гынар. – Онтон… төрөппүттэриҥ?\nМин оҕолорум тус дьыалаларын сыныйан көр­бөтөхпүттэн кэмсинним. Төрөппүтэ суох оҕо баар эбит диэн көрбөтөҕүм ээ. Барыларыгар баарга дылы этэ дии.\n– Ийэм суох. Аҕам ыраах, Капитоновка диэн сиргэ кырдьаҕастар дьиэлэригэр баар, – уолум мин мух-мах буолбуппун көрдө быһыылаах, ситэрэн биэрдэ.\n– Ол аҕаҥ хаһан онно барбытай? Оччоҕуна хаһааҥҥыттан интэринээккэ олороҕун?\n– Ахсыс кылааска сырыттахпына барбыта. Наһаа ыалдьар этэ. Ол иһин онно ыыппыттара. Миигин маҥнай детдомҥа ыытаары гыммыттара, онтон… Суолтатыгар таайдаахпын ээ, манна. Кини миэхэ опекун буолбута. Ый кэриҥэ киниэхэ олорбутум, онтон интэринээтинэн, бэйэм дьиэбинэн сылдьабын. Бэйэм бэйэбин көрүнэр, ииттинэр киһибин. Кыра оҕо буолбатахпын.\nМин күөмэйбэр кыбыс-кытаанах хомуок кэлэн бүөлүү турунан кэбистэ. Бэйэбиттэн атына суох дьылҕалаах оҕо барахсаны аһына санаатым.\nОл олорон үгүһү кэпсэттибит эрээри, ааспыт үөрэх дьылыгар тахсыбыт быһылаан туһунан сатаан ыйыппатым. Тылым тахсыбата.\n– Оччоҕо билигин интэринээккэр баран аһыыгын дуо? – диибин.\n– Дьиэбэр барыам. Интэринээккэ олорор оҕолор испииһэктэригэр мин суохпун. Онон, повардар ас ортоҕуна, биитэр элбэх буоллаҕына ыҥыран аһатааччылар, – диэтэ.\n– Дьиэҕэр баран тугу аһаахтыыгын? Онтон ол таайыҥ аах аһаппаттар дуо?\n– Ыҥырааччылар да, мин бэйэм барбаппын. Ээ, син ол-бу баар. Астанан аһыам дии, – диир.\n– Суох, Арыйаан, эн миигинниин барсаҕын, – диибин.\n– Ээ, дьиэлиэм дии. Марина Романовна…\n– Марина Романовна суох, атын сиргэ эбиэт­тиир. Баар да буоллаҕына эйигин тутан сиэ суоҕа, – уолу хонноҕун анныттан ылан күүспүнэн кэриэтэ таһырдьа атаһаарабын.\nМарина, кырдьык, эбиэккэ дьиэтигэр көстүбэт үгэстээх. Егор киэһэ биирдэ кэлэрин иһин Андрейдыын кинилэр дьиэлэригэр чэйдииллэр.\nБалаҕан ыйын 14 күнэ, өрөбүл.\nСуруйбатаҕым быданнаабыт. Этэҥҥэ үлэлии сылдьабын. Барыта кэминэн. Дьонум аах эмиэ собо ыыппыттар. Дьонум диэн Галина Петровналыын бииргэ олорбут дьиэбит таһыгар олорор кырдьаҕас оҕонньордоох эмээхсин. Эбэлээх эһэм диэн ааттыыбын. Хата, барахсаттар баччаҕа тиийдилэр. Эһэм оҕонньор сотору-сотору күөлүгэр киирэн балыктыыр. Онтон хайаан да биһиэхэ өлүүлээччи. Бу билигин даҕаны, мин атын сиргэ көспүтүм да иһин, өлүүлүүр уонна кэлэр-барар дьонунан булгу биэрэн ыытар. Сотору-сотору төлөпүөннэһэбит. «Хайа, хаһан эргэ тахсыах курдуккунуй?» – диэн соһуттулар аны. Аныгыскы өрөбүлбэр, табылыннаҕына, баран кэлбит киһи.\nМариналаах сыһыаннара тэтимнээхтик сайдан иһэр курдук. Бэҕэһээ арай кыыһым гречка ыраас­тыы олордохпуна аттыбар кэлэн тугу эрэ этиэх курдук гына-гына сылдьар. Тулуйбаккабын: «Тугуй?» – диибин. Кыыһым күлэр эрэ. Кыбыстыбыттыы сирэйин ытыстарынан саба туттар.\n– Нинкаа, баһаалыста кыыһырыма, сөөп, – диэн атаахтаан эрэрдии унаарытан ылар. – Баһаалыста бүгүн Егордаахха хоноҕуун?\nМин тиэрэ кэлэн түһэ сыстым. «Ээй суох! Ол-бу буолума!» – эҥин диэтим. Онтон кыыһым ытаабат эрэ, ааттаһар да ааттаһар.\n– Ол Егоргут бэйэтэ манна киирдин уонна эн хоскор утуйдун. Эһиги антах барыҥ диибин. (Уолаттар дьиэлэрэ куукуна уонна биир улахан хос). Кыыһым онно да сөбүлэһимээри баҕа бөҕө. Онтон, киһи эрэ буоллар сөбүлэстэ. Киэһэ аһылыкпытыгар Арыйааны ыҥырбытым. Дьиэбэр хаста да аҕалан чэйдэттим. Маҥнай кыбыстар, туттунар курдук этэ. Кэлин син сылдьа үөрэннэ. Барахсаным, аһаан мотуйарын көрдөхпүнэ сүрэҕим ыалдьар. Иһитин ып-ыраас гына барытын сиэн кэбистэҕинэ өссө кутуом диэтэхпинэ суох диир. Онтон күүспүнэн эбии куттахпына сиэн кэбиһээхтиир. Аны быыһыгар кинигэ аахтарар буола сылдьабын. Иллэрээ күн Николай Заболоцкай «Мааппатын» уларсан барбыта. «Урут киинэтин көрбүтүм, кутталлаах баҕайы быһыылаах этэ», – дии-дии күлбүтэ. Ол иһин, көрбүт буоллаххына аны аах диэн биэрэн ыыппытым. Киэһэ аһылык аҕай иннинэ матасыыкылын тыаһа тиэргэн таһыгар кэлэн тохтообута. Онуоха Марина: «Эн педофилкаҕын быһыылаах», – диэн саайбат дуо!!! Мин салаат кырбыы туран тарбахпын быста сыспытым. Өһүргэнэммин өттүкпүн эрэ тоһуппатаҕым быһыылаах. Ол икки ардыгар Арыйаан киирэн кэлбитэ.\n– Үтүө киэһэнэн! – Арыйаан киирэн атаҕын таҥаһын уста турбута.\n– Здравствуйте! – Марина эмиэ учуутал хаанын холбоон кэбиспитэ уонна таһырдьа тахсан барбыта.\n– Киир, Арыйаан. Маринаа, аһаатыбыт ээ, – кыыһым кэнниттэн үөгүлүүбүн.\n– Хайа кинигэҕин аахтыҥ дуу? – аһыы олорон ыйытабын.\n– Ээ, арба аҕаллым ээ. Бөлүүнү быһа аахтым. Кинигэтэ быдан интэриэһинэй эбит дии. Хойут утуйбут буолан эбиэт саҕана биирдэ турбутум, – диир. – Урут кинигэни ааҕыы эрэй буолааччы.\n– Маладьыас, сэҥээрэр кинигэҕин аахтаххына дьол буоллаҕа дии, – диибин.\n– Нина Ивановна, мин биири этэбин? – Арыйаан уун-утары хап-харанан көрөн кэбистэ. Мин соһуйдум. «Эт», – диибин.\n– Дэриэбинэҕэ саҥа кэлбит учуутал, Нина Ивановна, оскуолаҕа баппат бандьыыт Арыйааны кытта булсубут. Онно сылдьаллар үһү, манна сылдьаллар үһү диэн кэпсээн туолбут. Өссө ким эрэ мин эйиэхэ кэлэн хонорбун көрбүт үһү.\nМин гречкабар хара сыстым. Харахпыттан уу бычалыйыар диэри ыбылы сөтөлүннүм. Арыйаан ыксаан көхсүбүн тоҥсуйда эҥиннээтэ. Туттумматым, күлэн тоҕо бардым. Соннук иккиэн күлүстүбүт аххан. Арай өйдөөн көрбүтүм Егор киирэн турар эбит.\n– Ээ, Егор, киириий. Чэйдиигин дуо? Били ыаллар? – дии-диибин иһит ылан гречка кутан биэрдим. Арыйаан саҥата суох салгыы аһыы олордо.\n– Ээ, антах бааллар, – илиитин суунан баран остуолга кэлэн Арыйаанныын илии тутуста уонна сэргэстэһэ олордо. – Хайа, үөрэх хайдаҕый?\n– Эн курдук Нина Ивановна үөрэнээччитэ буолбут киһи баар ини, – Егор үөннээхтик көрө-көрө күллэ. Арыйаан билигин аҕай кэпсээбит сураҕа-садьыга ама хайаан нэһилиэк участковайын тумнан көтөн ааһыаҕай…\n– Баһыыба, Нина Ивановна, кинигэни долбуурга ууруом дии?\n– Тоттуҥ дуо ити аата? Өссө аһаа, – диибин.\n– Ээ, һуоох, тоттум ээ. Баһыыба, Нина Ивановна, – уол кинигэлэрдээх долбуурга тиийэн «Мааппатын» уурда.\n– Итиннэ Софрон Данилов «Сүрэх тэбэрин тухары» романа баар. Ону ылаҥҥын ааҕаар, – диибин.\nУолум кэмниэ-кэнэҕэс: «Аата халыҥын!» – диэн саҥа аллайара иһиллэр. Мин күлэбин.\n– Хайаан да сэҥээриэҕиҥ, ылан аах. Оруобуна бу биһиги олохпутугар буола турар проблемалар итиннэ дьэҥкэтик көстөллөр. Сорох-сорох персонажтарга билэр да дьоҥҥун булуоҕуҥ, – диибин.\n– Ыллым бу. Чэ, мин бардым, баһыыба. Көрсүөххэ диэри, Нина Ивановна!\n– Сарсыҥҥа диэри, Арыйаан!\nЕгор саҥата суох чэйдиир.\n– Оттон миэхэ ханнык кинигэни сүбэлиигин? – кэмниэ-кэнэҕэс мичээрдии-мичээрдии ыйытар.\n– Этэрбэс араадьыйаҕа итэҕэйимэ диэн ааттаах кинигэни сүбэлиэм этэ, – диибин.\nЕгор күлэр эрэ. Этэрбэс араадьыйата хайа да иһитиннэрэн-биллэрэн иһэр эйгэтээҕэр күүскэ, дьаныһан туран үлэлиир ээ. Төһө да күлбүтүм иһин наһаа да абалаах… Оо, кэм буолуо. Кинилэр билбэттэр буоллаҕа дии биһиги майгыннаһар олохтоохпутун. Кини миэхэ быраатым курдук буолан хаалбыт. Мин киниэхэ туох эрэ үчүгэйи оҥоруохпун баҕарабын. Мэлдьи тот, мэлдьи сылааска сылдьыан баҕарабын.\n…Егордуун чэйдээн, иһит сууйан баран, тугу да гынарбыт суох буолан хаартылаабыппыт. Саатар тэлэбиисэр да суох буолан чуҥкук. Хаартылыы сатаан баран Егор:\n– Баҕа санааҕа оонньуубут дуо? – диир.\n– Ээ, суох. Ол-бу буолума, – диибин.\n– Тоҕо тута куһаҕаны толкуйдаатыҥ? Көннөрү оонньуур чуҥкук баҕайы буолбат дуо? – диир.\nЧэ, сөбүлэстим. Бастаан хоттум, үөрдүм аҕай.\n– Миэхэ үүттээх итии чэйдэ кут эрэ, – диибин.\nКиһим: «Ноль проблем», – диэн баран билиитэҕэ чаанньык сылыта уурда. Салгыы оонньоотубут, эмиэ хоттум. «Па, олох сатаан оонньообот эбиккин дии», – эҥин диэтим. «Били, күн тахсыытын түһэрбит хаартыскаҕын миэхэ бэлэхтээр», – диибин. «Хорошо», – диир. Онтон дьэ, саҕаланна ээ. Хаста да субуруччу хотторбутум. «Чэйгин бэйэҥ кутун», – диэбитэ бастаан. Онтон олоппос үрдүгэр таһааран хоһоон аахтарбыта. Кулаковскай «Ойуун түүлүттэн» быһа тардыыны аахпытым. Тиһэх оонньууга хотторбуппар илиибиттэн батарыайаҕа наручниктаан кэбиспитэ уонна таһырдьа тахса сылдьыам эҥин диир. Сирэйэ-хараҕа турбута сүрдээх этэ. Ол иһин чахчы хаалларан баран тахсан эрэр диэммин куттанан өлө сыспытым. Онуоха күлэ-күлэ:\n– Мин баарбын дии. Куттанымаа, чыычаах…\nИтиччэлээҕи истэн баран соһуйаммын айахпын атан кэбиспитим. Егор кэннибэр кэлэн олорбута уонна кууһан ылбыта.\n– Өйдүүгүн, аан бастаан көрсүбүт күммүтүн? Мин онно көрдө-көрөөт эйигин сөбүлээбитим.\nМин олох кытаран хааллым быһыылааҕа. Кумуйуохпунан-кумуйан баран саҥата суох олордоҕум үһү.\n– Чыычаах, миэнэ буолаҕын дуо? – диэн ыйытааччы буолла аны.\n– Кэбис, Егор. Биһиги бэйэ-бэйэбитин үчүгэйдик билбэппит дии, – диэтим кэмниэ-кэнэҕэс. – Хайдах ыллым да эйиэнэ буолабын диэхпиний…\n– Чэ, бырастыы гын, Нина Ивановна, – Егор илиибин сүөрэн кэбиспитэ уонна таһырдьа тахсан баран хаалбыта…\nМин хоспор киирэн сыппытым кэннэ, хойут биирдэ киирбитэ.\nБалаҕан ыйын 25 күнэ, чэппиэр.\nУтуйаары сытабын. Урут күннүкпүн күн көтө-көтө син толорор буоларым. Билигин бириэмэ да тиийбэт курдук. Оҕолорум дьиэлэрин дьэ кэрийэн бүттүм. Үгүстэрэ ийэлээх, аҕалаах оҕолор эбит. Аҕыйах оҕом аҥардас ийэлээх уонна Арыйааным аҕалаах эрэ эбит. Аҕата суох чороҥ соҕотох диэхпин тылым барбат. Ийэтэ уол түөрт сааһыгар атын киһини батыһан оҕотун, кэргэнин, дьиэтин-уотун хаалларан барбыт үһү. Аҕата суос-соҕотоҕун иитээхтээбит. Кэлин улаханнык ыалдьан хаста да балыыһаҕа киирэн сыппыт. Көрөр-харайар киһитэ суох буолан, кырдьаҕастар дьиэлэригэр ыыппыттар үһү.\nЕгор туох да буолбатаҕын курдук сылдьар. Ол эрээри икки ардыбытыгар истиэнэ үүннэрэн таһаарбыт.\nМариналаахпыт этиһэллэрэ наһаа элбээтэ. Сотору-сотору туохтан эрэ кыыһырсаллар, хаһыытаһаллар. Онтон өр буолбат, эмиэ куустуһан баран сылдьар буолаллар. Дэриэбинэ иһэ мин уонна Арыйаан туспутунан үллэҥниирин билбэтим. Арааһа, сирэйбэр ким да, туох да диэбэт быһыылаах… Чэ айа, туох да диэтиннэр. Ис дьиҥэ оннук буолбатах буолла да бүттэ…\nБалаҕан ыйын 26 күнэ, бээтинсэ.\nНаһаа акаарыбыын… Хайдах, туох диэн манна суруйуохпун билбэппин. Бүгүн оскуолаҕа көрдөөх стартар буоллулар. Оскуоланы икки хамаандаҕа араардылар. Бастакы хамаанда хапытаана 11-с кылаас уола Ньургун, иккис хамаандаҕа Арыйаан буолбуттара. Хас да очукуонан иккис хамаанда бастаан тахсыбыта. Күрэхтэһии кэнниттэн оскуолаҕа дискотека буолбута. Мин дьуһуурунайдаатым. Уолаттар аппаратура холбуу сылдьар кэмнэригэр тренерскэйгэ олордохпуна, Арыйаан киирэн кэллэ.\n– Эҕэрдэ, Арыйаан, бастаабыккытынан! – диибин.\n– Нина Ивановна… – киһим тугу эрэ этиэх курдук гынар эрээри эппэт. Таайтарыылаахтык мичээрдээн кэбиһэр. Оччоҕуна үрүҥ тиистэрэ кэчигирэһэн көстөллөр. Харахтара дьиктитик чоҕулуҥнаһаллар. Эмиэ да оҕолуу ыраастык, эмиэ да улахан киһилии, дириҥник…\n– Хайаатыҥ? – диибин тулуйбаккабын.\n– Мэ, бу эйиэхэ, – Арыйаан спортивнай көстүүмүн сиэбиттэн «Альпенголд» билииккэ сакалаат таһааран миэхэ уунна.\nМин көһүппэтэх буоламмын соһуйан, саҥата суох олорон хааллым, онтон:\n– Оо, баһыыба, – эрэ диэтим.\nКиһим тэпсэҥэлээн ылла уонна тахсан баран хаалла. Мин туох эрэ улахан бөрүкүтэ суох кистэлэҥи билбиттии ытырыктата санаатым…Сотору саалаҕа тахсан оҕолору көрдүм. Ол турдахпына аттыбар алтыс кылаас кыргыттара: «Биһиэхэ кып-кыралыыны биэрдилэр дии. Алта билииккэ сакалаат биэрбиттэрэ хайдах тиийбэтий?» – дэһэ тураллар. Тута сэрэйдим. Наһаа кыбыһынным, сааттым… «Мэйиҥ, оҕолоор, эһиги сакалааккыт бу сылдьар», – диэм баара дуо… Арыйаан уолаттарын кытта саала биир муннугар тураллара.\n– Осипов, – музыка холбоно илик буолан Арыйаан иһиттэ. – Миэхэ киирэ сырыт эрэ.\nТренерскэй иһигэр уу-чуумпу сатыылаата. Туох­тан саҕалыахпын билбэккэ, маҥнай саҥата суох олордум.\n– Арыйаан. Хамаандаҥ оҕолоро сакалаат­тан матан хомойон тураллар ээ, – уолум мух-мах ­буолла.\n– Кинилэр сиэхтээх сакалааттарын миэхэ биэр­биккин дии…Арыйаан, билэбин эн миэхэ махтаныаххын баҕарбытыҥ буолуо. Ол эрээри… кинилэр бириистэрэ ээ. Итинник гыммат буол. Миэхэ эн махталыҥ – эн этэҥҥэ эрэ сылдьарыҥ буолар. Этэҥҥэ үөрэнэриҥ, этэҥҥэ аһаан-сиэн, чэгиэн сылдьарыҥ…\n– Тугуй ол, оччоҕуна миигин уоруйах диэри гынаҕын дуо? Оҕолорго биэрбиттэрин эйиэхэ аҕалан биэрбит диэри гынаҕын дуо? Мин ити сакалааты маарыын маҕаһыынтан атыыласпытым. Манна биэрбит сакалааттарын оҕолорго барыларыгар түҥэттим. Хайдах кыалларынан үллэрдим. Бэйэм биир тооромоһу сиэбэтим. Ама да мин куһаҕаным иһин уоруйах буолбатахпын ээ, – уолум хаастара түрдэстэн, сирэйэ кырыыламмыкка дылы буолбута уонна тахсан баран хаалбыта…\nАкаары… Тугун-ханныгын быһаарсыбаккабын эрэ… Оо, дьэ хайыахпын билбэтим. Дискотека буолбута да, Арыйаан биирдэ да көстүбэтэҕэ. Быыһыгар улахан кылаас уолаттара табахтаабыттарын туттум. Аны улахан, оскуоланы бүтэрбит көрүҥнээх уол киирэн кэлбитэ. Хайалара оскуола оҕотун үҥкүүтүгэр кэллэҕэй диэммин көрө турдахпына мин Сайыынам сүүрэн тиийдэ. Ыга куустустулар, уурастылар да быһыылаах. Дьон баар диэн толлубатылар… Хайыахпын да булбатым. Уопсайынан, учуутал үлэтэ ыарахана сүр эбит. Бастатан туран психолог буолуохха наада быһыылаах. Чэ, бэйи, Сайыыналыын кэлин, утары көрсөн олорон кэпсэтиэм. Тоҕуска дискотеканы тохтоттум. Дьуһуурунай сэттис кылаастар сааланы хомуйа сырыттахтарына санаам буолбата – интэринээккэ эрийдим. Ары­йаан кэлбэтэҕэ диэтилэр. Бүтэһигинэн оскуолаттан таҕыстым, охранник аанын иһиттэн хатанна. Арыйааҥҥа дьиэтигэр бара сырыттахпына табыллар. Уулуссаҕа оҕолор мэниктии-мэниктии дьиэлээн иһэллэр. Миигин бачча киэһэ ханна барар баҕайыный диэбиттии көрөллөр. Чугаһаан иһэн көрбүтүм Арыйаан дьиэтин уота суох. Испэр айманным аҕай, куттанным даҕаны…\nАана аһаҕас. Хараҥаттан наһаа куттанабын да буоллар, киирдим. Уот ханан холбонорун хантан билиэмий, эркини тарбыы сатаан баран, ыксаан суотабайбар фонарик холбоотум. Арай уун-утары туох эрэ турар. Куйахам күүрдэ, баттаҕым чахчы турбукка дылы буолла, көхсүм тымныйда… Хаһыы-ыһыы суох, биир кэм тахсар ааммын аһа сатаан булумахтанабын. Онуоха уот холбонон кэллэ. Ити барыта кыл түгэнин иһигэр буолла. Көрбүтүм, Арыйаан турар. Күлэрин кыатана сатыы турара биллэр. Бүгүнү быһа кини иннигэр саакка киирдим. Бэйэм бэйэбиттэн күлэн бардым. Арыйаан тэбис-тэҥҥэ күлэн тоҕо барда. Онтон иккиэн сүбэлэспиттии тэбис-тэҥҥэ тохтоон хааллыбыт.\n– Сыыһа өйдөөбүппүн, Арыйаан. Бырастыы гын, баһаалыста, – диибин.\n– Чэ, хааллын. Ааһыый, – Арыйаан мичээрдээн кэбистэ. Ааспыкка да сырыттахпына, бүгүн даҕаны уол дьиэтэ ып-ыраас, хомуллуулаах. Биллэн турар, ийэ суоҕа биллэр эрээри барыта бэйэтин миэстэтигэр, орун оннугар турар. Саамай сүрүнэ диэн, кирдээх иһит суох.\n– Интэринээккэ эрийэ сылдьыбытым, эйигин суох диэбиттэрэ, – дьыбааҥҥа олорон эрэн этэбин.\n– Ээ, сылайаммын кэлэн утуйан хаалбытым.\n– Арыйаан, баһаалыста ыйытабын? – аһаҕастык кэпсэтэргэ уолдьаста дии санаатым. Биллэ долгуйдум быһыылаах, күөмэйим кэһиэҕирэн хаалбыт. Уолум аттыбар дьыбааҥҥа саҥата суох олордо.\n– Былырыын… маайдааҕы өрөбүллэргэ оскуолаҕа туох буолбутай?\nАрыйаан сирэйин суунан эрэрдии сууралаамахтаан ылла. Өрө тыынна. Тугу эрэ этиэх курдук саҥаран иһэн бөтөн ылла. Санаатын сааһылыыр курдук умса туттан олордо.\n– Билбэппин. Мин олох билбэппин. Мин суох этим, онно. Хантан ылан миигин сылдьыбытыҥ дииллэрин өйүм хоппот… Ким да билбэт. Тоҕо миигин буруйдуулларын сатаан санаабаппын.\nАрыйаан умса туттан сири одуулаан олордо. Эмискэ баҕайы кыччаан, тулаайахсыйан хаалбыт көрүҥнэннэ. Наһаа аһынным эрээри тугунан да көмөлөһүөхпүн булбатым. Кэтит көхсүгэр илиибин уураммын таптайан ылбыппар Арыйаан эмискэ хайыһа түстэ уонна кууһан ылла. Төбөтүн санныбар өйөөн, баттаҕым быыһыгар сирэйин кистээн олорон санна дьигиҥнээн, саҥата суох ытаан барда…\nТэҥҥэ ытаспатым эрээри, куолайбар хомуок бүөлүү турунан кэбистэ. Хараҕым уунан туолла. Хаарыан оҕону тоҕо? Көмүскэһэр төрөппүтэ суоҕун иһин дуо?\n– Арыйаан, барыта кэминэн буолуо, истэҕин? Кырдьык үөһэ сымыйа ыттыбат! Хаһан даҕаны. Ааспыттааҥҥы кинигэҕин аахпытыҥ буолуо дии. Кырдьык син биир хаһан эрэ тахсыаҕа, оннук буолбат дуо, ээ, Арыйаан?\nОҕом барахсан тугу да саҥарбат, онтон уоскуйан өрө уһуутуур, ытыһын көхсүнэн харахтарын ньухханар, кыбыстыбыттыы сирэйин кистиир.\nМин быһаарсыаҕым. Кырдьык өрөгөйдүөҕэ. Билбэппин туохтан саҕалыахпын. Ол эрээри, сымыйаны суурайыаҕым, хайаан да…\nАлтынньы 1 күнэ, оптуорунньук.\nӨр да суруйбатым. Өрөбүллэрбэр эбэлээх эһэбэр баран кэллим. Эппиккэ дылы, хас да киилэни эбинэн кэллим быһыылаах. Барахсаттарбын ахтыбыппын аҕаай!!! Сүөгэй, собо, эт, ис биэрэн ыыттылар. Бэҕэһээ оскуола музейыгар тахса сырыттым. Юрий Поликарпович диэн кырдьаҕас киһи үлэлиир. Тахсан билистим. Туох-туох баарын, нэһилиэк историятын ыйыталастым. Биирдэ эмэ манна оҕолору киллэрэн уруок ыытыам диэбиппэр, хата, үөрдэ аҕай.\n– Юрий Поликарпович, былырыын Тамара Прокопьевна диэн учуутал мин кылааспын салайбыт үһү дии. Миэхэ баһаалыста кини туһунан кэпсиэҥ буолаарай, – сэмээр үргүппэтэх киһи диэбиттии ыйытабын.\nОҕонньор чочумча остуолугар баар көстүбэт сыыһы бокоорбут тарбахтарынан ылҕыы олордо, онтон:\n– Тамаара Борокуоппуйабына сүрдээх уопуттаах учуутал. Миигиттэн уонча эрэ сыл балыс. Киниттэн өрөспүүбүлүкэҕэ биллэр-көстөр элбэх дьон үүнэн тахсыбыттара. Учууталлар учууталлара. Ити быһаас тахсыбыт айдаан… Киһи дэбигис өйдөөбөт быһылаана этэ. Ол эрээри, Тамаара Борокуоппуйабына хайдах да албынныыр кыаҕа суоҕа. Хайдахтаах да куһаҕан үөрэхтээх, биитэр баппат да үөрэнээччини кини сымыйанан хобулаан буруйу сүктэрэ сатыа суоҕа этэ. Кини өрүү баары баарынан, суоҕу суоҕунан ыраас мууска уурарын сөбүлээччи. Маны тэҥэ, кини бэйэтин үтүө аатын үрдүктүк тутар, сыаналыыр учуутал. Ити уолчааны кыттыгаһа суох диэбиттэригэр, кэннин хайыһан да көрбөккө уурайан, улуус киинигэр кыыһын аахха киирбитэ… Ити уолчаан… Үчүгэйкээн ыччат үүнэн иһэр ээ, дьиҥэр. Төрөппүт таптала диэни билбэккэ, бэйэтэ бэйэтигэр ускул-тэскил сылдьан улаатаахтаата. Киһилии социальнай харалта баара буоллар… Билигин борбуйун көтөхпүт улахан уолу онно-манна ыытан ииттэрэргэ хойутаатылар. Аны кини бэйэтэ киһини иитиэн сөп. Оннооҕор бу мин, хараҕым бүөлэммит оҕонньор, көрөбүн ээ – саастыылаахтарыттан көрүҥүнэн да, толкуйунан да лаппа сиппит уол. Бүөбэйдэммэтэх оҕо атаахтык иитиллибит оҕотооҕор үтүөтэ үгүс буолар. Хаһан эрэ бу сыыһа туттубутун үтүөнэн боруостуоҕа диэн эрэнэ саныыбын.\nКөрсүбүт, билсибит дьонум бары Тамара Прокопьевнаны үчүгэй эрэ өттүнэн ахталлар. Оттон мин Арыйааным эмиэ албыннаабатын билэбин. Ити ааспыт быһылаантан сылтаан бүтүн кылааһы туораталлар. Салгыы маннык буолара табыллыбат. Тоҕо буруйа суох оҕо дьон иннигэр куһаҕан, баппат аатырыахтааҕый?! Тоҕо аас­пыкка Любабын уруучуканан оройго охсон баран көрдөрөн туран албынныылларый? Учуутал бэйэтэ бэйэтинэн??? Тоҕо истэ да сатаабаттарый? Бу оҕо оччоҕуна кимиэхэ итэҕэйэрий? Кимиэхэ эрэнэрий? Улахан киһи көрдөрөн туран түктэрини оҥоро сырыттаҕына?.. Туох аанньа өйдөөх-санаалаах дьон буолан тахсалларый, оччотугар?.. Кэбис, маны барытын көрө-көрө көрбөтөҕө, истэ-истэ истибэтэҕэ буола сылдьар сатаммат. Тугу эрэ тобулуохха… Тугу? Тугу гынабын?\nАлтынньы 2 күнэ, сэрэдэ.\nБэҕэһээ киэһэ Марина Андрейдаахха тахсыбыта. Өр баҕайы киирбэтэҕин иһин ороммун оҥостон сыппытым. Кэмниэ-кэнэҕэс аан тыаһаабыта. Кыыһым куукунаҕа чэй куттар эҥинниир, өр да өр олордо. Тоҕо сыппат баҕайыный, чаас ыраатта ээ дии санаабытым. Кэлин, сатахха, наһаа этиһэр эҥин буоллулар. Эмиэ туох буолан киирдэҕэй диэн долгуйан бардым.\n– Мариноо, – харда суох. Били содьороҥ олоп­поһум кыыкынаан ылара эрэ иһиллэр. Айабыын, бу кыыс туох буолла дии-диибин тураммын куукунаҕа таҕыстым. Пахыай, хаһыытаабытынан хоско төттөрү ыстанным. Егор киирэн олорор эбит. Мин буоллаҕына ис таҥастаах тахсан хаамыталыы сылдьабын. Хата, өйдөөн көрбөтө быһыылаах. Туникабын анньынаат, тахсан кэллим. Киһим олох да наушнигынан ырыа истэ олорбут эбит. Миигин көрөн баран наушнигын дьэ уһулла. Мин муодарҕаабыт сирэйбин көрдө быһыылаах, мух-мах тутунна.\n– Ээ ити ыаллартан үүрүлүннүм… эмиэ, – киһим күлэр.\n– Оччоҕуна хоно киирдиҥ дуо?\n– Билбэтим оттон. Оннук быһыылаах…\n– Чэ, ити Марина оронугар киирэн утуй, – мин тоҥуйум сүр.\n– Нинаа, – Егор туран кэллэ. Аттыбар субу ыкса кэллэ. Күп-күөх түгэҕэ көстүбэт харахтарынан уун-утары көрдө, ытыһын көхсүнэн иэдэспин даҕайар даҕайбат икки ардынан имэрийэн ылла.\n– Суох, кэбис, Егор, – мин туох эрэ абылаҥтан босхоломмуттуу хоспор ойдум.\nКэбис, маннык буолуо суохтаах. Таптаабат аата, таптаспыта буолар сатаммат. Таптал диэн суох…\nАлтынньы 4 күнэ, чэппиэр.\nУлуус кииниттэн таҕыстым. Тамара Прокопьевнаны көрүстүм. Сарсыарда оскуолабар тиийбитим Вячеслав Николаевич: «Эн бүгүн уруогуҥ суох», – диэн соһутта. Алтыс кылаастарга бэһис уруоктаах этим да, кырдьаҕас учууталы кытта көрсүһүү буоларынан сибээстээн бэһис, алтыс уруоктары босхолообуттар. Оскуола массыыната улуус киинигэр киирэн эрэригэр түбэһэммин киирсэн хааллым. Суолу быһа бу күүстээх быһаарыныыбыттан бэйэбин сөҕө олордум. Дьэ, тиийэммин туох диибин диэн санаабын сааһылыы сатаабытым. Ол курдук суолбун билбэккэ да хааллым.\n– Кимий? – ааны тоҥсуйбуппар эдэрчи дьахтар куолаһа иһилиннэ.\n– Дорооболоруҥ. Тамара Прокопьевнаҕа кэллим.\nАан аһылла түстэ. Отуччалаах дьахтар ааны арыйда уонна соһуйбуттуу көрөн турда.\n– Дорооболоруҥ, Тамара Прокопьевна баар дуо? Мин бу «N»-тан кэллим, – диибин.\nДьахтар хараҕа өссө кэҥээтэ, онтон миигиттэн хараҕын араарбакка эрэ: «Маам…» – диэтэ.\nХостон саастаах эрээри бэйэтин көрүммүт, интеллигентнэй көрүҥнээх дьахтар ачыкытын үрдүнэн миигин көрдө көрбүтүнэн тахсан кэллэ.\n– «N»-тан диигин дуо? Хайалараҕыный бу? – Тамара Прокопьевна сөбүлээбэтэҕэ куолаһыгар иһиллэн ааста.\n– Үтүө күнүнэн, мин Нина диэммин. «N» оскуолатыгар быйыл учууталынан ананан кэлбитим…\nТамара Прокопьевна тута сэрэйдэ быһыылаах. Хаастарын түрдэһиннэрдэ, миигин батары көрдө уонна: «Чэ, киир», – диэтэ.\nБиллэн турар, наһаа бэрдэ суох кэпсэтии таҕыста. Ааспыты хасыһан, ыйытааччы буолан үлтү өһүргэттим. Иилэн ыларым суох эбит диэн тахсаары турдахпына: «Арыйаан барахсан туох да куһаҕана суох уолчаан. Ийэтэ буолуохсут быраҕан барбыта. Аҕата суорҕаннаах-тэллэх киһитэ этэ. Бэйэтэ бэйэтигэр ускул-тэскил сылдьан улааппыта. Мин даҕаны туох да аһынар, харыстыыр диэни билбэт буолбут киһи буолбатахпын эбээт. Ол эрээри, буруйун билиниэхтээх этэ», – диэтэ.\nАлтынньы 5 күнэ, бээтинсэ.\nСайыынабынаан кэпсэппитим. Мөхпөтүм, сүөр­гүлээбэтим, төһө кыалларынан… Уола бу саас армияттан кэлбит эбит. Сүүрбэлээх үһү. Хата, мин дьолбор кыыс дьоно билэллэр эбит.\nВанессалыын оскуола буфетыгар чэйдээтибит.\n– Нинка, сэрэниэҥ этэ, – кыыһым үүттээх итии чэйин сыпсырыйа-сыпсырыйа сибис гынар.\n– Хайдах, ол аата? – тугу этэрий диэммин муодарҕаатым. – Туохтан?\n– Бүт эрэ чээ, киһи барыта билэр. Ыал ахсын уора-көстө киэһээҥҥи аһылык сүрүн темата эһиги дии… Осиповтыын…Он же несовершеннолетний. Дьыала тэриллиэн сөп ээ, хотуй, – кыыһым күлэр. – А так олох улахан уол курдук дии. Аҥардас телосложениетаа…\nМин олоспоппуттан суулла сыстым. Ис-испиттэн үллэ кыыһырдым. Санаабар тымырдарым субу быһыта барыах курдуктар. Олоппоспуттан туран кэллим. Буфекка үлэлиир дьахталлар туох буолла диэбиттии хайыһа түстүлэр. Ванессам хараҕа тахсан барыах курдук быччайбыт.\n– Акаары! – нэһиилэ туттуна сатыы-сатыы тииһим быыһынан сыыйа тартым да, тахсан бардым.\nТуох накааһай бу?! Тугум соругар… Көмө­лөһөөрү гыммытым, харыстаары гыммытым… Барыта таҥнары! Ванесса өссө ол-бу диэн сибигинэйбит буола-буола… Дэриэбинэ сүрүн темата… Айыкка, ханна эрэ баран хаалбыт киһи…\n«Эйигин кэтэстим да кэлбэтиҥ. Учуутал күнүнэн эҕэрдэлээри гыммытым».\nИти Арыйаан ватсаптаата. Уокка арыыны кутан биэрдэ. Маарыын ыарыйдым диэммин дьиэбэр кэлбитим. Бырааһынньыкка барбатым. Оҕолорум «Дьолуоҕа» эҕэрдэлээбиттэр. Арай Арыйаан туһунан, бэйэтэ. Ити суруйбут тылларыгар улахан туох да суох эрээри… Кэбис, эппиэттээбэппин. Арыйаан барахсан… Миигиттэн сылтаан өссө улахан хара балыырга киирэн эрэр.\n…Егор киирэ сырытта. Ыарыйдым диэммин сыттым. Киһим кэлэн төбөбүн тутан көрдө уонна тахсан барда. Кини наһаа үчүгэй ээ… Ол эрээри… ама тапталлара диэн маннык үһү дуо? Мин Егордуун үйэм-сааһым тухары бииргэ буоларбын сатаан оҥорон көрбөппүн. Табыллыбат. Айылааҕын, ханна эрэ баран хаалбыт киһи… Барыларыттан куотуох, саһыах санаа киирэр.\nАлтынньы 12 күнэ, субуота.\nДьонуом, эһиги суоххут куһаҕаныын. Тоҕо бары миигин хаалларан барбыккытый…\nАлтынньы 15 күнэ, оптуорунньук.\nҮлэлээн кэллим. Туох да сонун суох.\nАлтынньы 21 күнэ, бэнидиэнньик.\nАлтынньы 22 күнэ, оптуорунньук.\nУтуйаары сытабын, киһилии суруйбатаҕым наһаа да ырааппыт. Ыаллар маҕаһыыннарын халаабыттар үһү. Егор онно барбыта. Мариналаах Андрей мин иннибин өр туруулаһан туран ылбыттара, онон анараа дьиэҕэ олороллор. Мин Егордуун манна. Суох, эн сыыһа өйдөөтүҥ, күндү дневнигим. Егор Марина хоһугар олорор. Дьукаахтыылар быһыытынан. Бүтэһиккэ диэри мин Марина этиитигэр сөбүлэспэккэ сылдьыбытым. Арыйаан биһикки туспутунан дэриэбинэ уллэҥнээн олорор дииллэриттэн сылтаан санаам түһэн олорбутум. Хайдах гыныахпын билбэтэҕим. Уулуссаҕа тахсан: «Суо-о-х! Эһиги бары сыыһа толкуйдуугут. Оннук буолбатаах!!!» – дии-дии хаһыытыы сылдьыам баара дуо.\nОл кэмҥэ Мариналаах Андрей эрэ буолбакка Егор эмиэ үүйэ-хаайа тута сатыыра. Сотору-сотору сылтах булан киирэрэ. Наар кыра оҕоҕо дылы алҕаска сиэбигэр сакалаат баар буолан хаалбытын биэрэрэ. Ол онтон ордук кыһыйа саныырым. Кыра оҕоҕо дылы онон-манан эргиппитэ буола сатыыр. Оннооҕор Арыйаан бу эйиэхэ анаан маҕаһыынтан атыыласпытым диэн сакалаат биэрбитэ диэн санаан ыларым. Оттон оскуолаҕа учууталлар кэннибиттэн тугу эрэ сипсиһэллэрин кэтэхпинэн сэрэйэрим. Ол күн санаам саппаҕыран олордохпуна Егор киирэн дьаарбайыах диэбитэ. Мин идэбинэн аккаастаабытым. Онуоха: «Дьон ханнык баҕарар дэриэбинэҕэ курдук сымыйанан сурах тарҕаталлар дии санаабытым баара…» – диэн баран тахсан барбыта. Онно санаабытым. Дэриэбинэҕэ сурах түргэнник тарҕанар эбээт. Миигин Егордуун сылдьар, бииргэ олороллор диэн биллэхтэринэ, Арыйааны ол-бу диэн хоһулууллара тохтуо этэ диэн. Маринаҕа бэйэм тиийэммин сөбүлэһэбин диэбитим. Кыыһым маҥнай итэҕэйбэтэхтии одууласпыта, онтон үөрүүтүттэн сүүрэн кэлэн миигин хам кууспута уонна сыллаа да сыллаа буолбута. Сол күн аҕыйах бириэмэ иһигэр хомунан тахсан барбыта. Егор да начаас көһөн күккүрээн киирбитэ. Маҥнай, дьэ иннин ыллым ээ дии санаатаҕа буолуо, бэркэ дьаныһан туран турууласпыта.\n– Суох, Егор, бырастыы гын. Марина көрдөһөрүн иһин сөбүлэстим. Эн биһикки көннөрү доҕордоһор эрэ кыахтаахпыт, – диэн мас-таас курдук эппитим.\nОл эрээри ол күнтэн ыал Егордуун уулуссаҕа тахсан дьаарбайабыт, соруйан маҕаһыыҥҥа барыах эрэ диэммин бииргэ барабыт. Кыһыта таарыйа өссө дьаһалтаҕа киниэхэ анаан эбиэт илдьэ бара сылдьыбытым. Егор саҕа дьоллоох киһи суоҕа… Барахсаны, эмиэ да аһына саныыбын. Бэйэбин, Арыйааны хоптон-сиптэн босхолоору, Егор санаатынан, сүрэҕинэн оонньуу оҥостор курдукпун…\nОттон Арыйаан… Акаарычаан… Мин киниэхэ ийэлии истиҥник сыһыаннаһа сатаабытым ээ. Кини сыыһа өйдөөбүт. Кини сыыһа өйдөөбүтүн кэннэ атын, туора дьон хайдах өйдүөхтэрэ баарай…\nОл күн уруоктан кэннилэриттэн кылааспар тэтэрээт бэрэбиэркэлии олордохпуна киирбитэ. Иннибэр кэлэн олорбута.\n– Хайа, Арыйаан, дьарыккар сылдьаҕын дуо? – диэбитим.\nУолум саҥарбатаҕа. Төлөпүөнүн хаһа-хаһа олорбута. Туох да диэхпин булбатаҕым. Онтон кимиэхэ эрэ эрийдэ дуу, киниэхэ эрийдилэр дуу, кэпсэтэ-кэпсэтэ тахсан баран хаалбыта. Киэһэ утуйаары сырыттахпына киниттэн ватсап кэлбитэ. «Нина Ивановна, баһаалыста тиэргэҥҥэ тахса сылдьаҕын?» диэн ис хоһоонноох. Туох буоллаҕай диэн куттаммытым. Кууркабын кэтээт таҕыстым. Егор дьонугар бара сылдьан тэлэбиисэр аҕалбыта. Ону куукунаҕа туруорбутун көрө олороро. Тахсыбытым Арыйаан күрүө таһыгар сытар дүлүҥҥэ олороро.\n– Арыйаан, туох буолла? – диибин.\n– Нина Ивановна, – уолум туран кэллэ.\nАрай хайдах эрэ… Арыгы испит… Тута сэрэйдим.\n– Арыйаан, бу туох буоллуҥ?\n– Ити кырдьыгы кэпсииллэр дуо? – уолум субу ынан кэлбитэ. – Таптыыгын дуо кинини? Оттон мин? Мин хайдах буолабын?\nТылбыттан матан, биир сиргэ хараҕаланан турбутум.\n– Нина Ивановна, ама атын оскуола көстүбэтэҕэ дуо? Тоҕо манна кэлбиккиний? Тугу гынаары? Мин… – Арыйаан тугу эрэ этиэхтии күүскэ саҥа таһаарбыта, онто ситэри этиллибэккэ салгыҥҥа ыйанан хаалбыта. Дүлүҥҥэ тиийэн төттөрү олорбута, төбөтүн икки ытыһынан хам туттубута уонна иһиллэр-иһиллибэттик: – Таптыыбын ээ, мин эйигин, – диэбитэ.\nАрыйаан. Акаарычааҥҥын даҕаны… Тугу диэм баарай. Силис тарпыт мас курдук оннубуттан харыс да хамсаабакка өр таалан турбутум. Арыйаан туран кэлбитэ уонна миэхэ ыкса чугаһаан баран: «Нина Ивановна, бырастыы­гын, баһаалыста. Алҕас. Мин барыам, дьиэбэр», – диэн баран оргууй дьиэтин диэки хаама турбута…\nДьиэбэр киирбитим Егор чэй куттан иһэ олорор. Мин киирбиппэр көрөн турбут киһилии: «Ничегоо! Куттаныма. Хайдах да буолуо суоҕа, с кем не бывает», – диэбитэ…\nАрыйаан билигин туох да буолбатаҕын курдук сылдьар. Сымара таас курдук тоҥуй, куруубай уонна… күлүгээн. Наар утуйар, наар хойутуур, наар уруоктартан үүрүллэр. Хайдах да гыныахпын билбэккэ сылдьабын…\nДьиэтигэр бара сырыттахпына табыллара буолуо. Михаил Семенович: «Ити кылааһы өрө тардыам диэн тылланан кылаас салайааччыта буолан хаалбытыҥ. Уолгун тут!» – диэн суоһурҕанан турардаах.\nАлтынньы 23 күнэ, сэрэдэ.\nОскуолабар бараары олоробун. Бэҕэһээ утуйаары сырыттахпына Егор кэлбитэ. Маҕаһыыны оҕолор халаабыттар курдук үһү. Кимнээҕэ биллибэт. Ыас, кола уонна чипсы бөҕөтүн ылбыттар. Сарсыарда билиэм диэн бэрт холку кэлбитэ. Абата баар: «Эн Арыйааныҥ халаата ини уонна ким үһү», – диир. Өһүргэнэммин тиэрэ хайыһаат, куукунаттан тахсан баран хаалбытым. Айыы Таҥара, көрдөһөбүн. Арыйаан эрэ буолбатын…\n…Дьиэҕэ киирбитим уу чуумпу.\n– Арыйаан, – уолум хардарбат. Аан айаҕар тура сатаан баран атаҕым таҥаһын устан саалаҕа аастым. Уолум кинигэ ааҕа олорор. «Сүрэх тэбэрин тухары». Кинигэтин арыйан олорор сириттэн көрдөххө бүтэрэрэ бу кэлбит. Миигин киһи кэллэ диэн төбөтүн да өндөтөн көрбөтө. Дьыбааҥҥа кэлэн олордум.\n– Арыйаан. Саатар бэттэх хайыһыый.\nУолум аат эрэ харата мин диэки хайыста.\n– Тугуҥ ыалдьарый? Тоҕо үөрэнэ кэлбэтиҥ?\n– Тугум буолуой, оттон. Сүрэҕим ыалдьар, – уолум кинигэтин ылан лип гына сабан кэбистэ уонна дьыбаантан туран кэллэ. Миэхэ көхсүнэн буолан түннүк диэки хайыһан турда. – Каратаевтар чааһынай маҕаһыыннарын халаабыттар үһү дии. Били бөх хара сарсыардаттан хараҕын хайа тардаат миигин уорбалыы кэлэ сырытта.\nЕгор!.. Ол иһин да. Аһаабакка да тахсан барбыта.\n– Эн да ону доппуруостуу кэллиҥ ини, – Ары­йаан «hы» диэн күлэн ылла. – Хайыаххытый, «два сапога – пара» буоллаххыт дии.\n– Арыйаан, бүт. Мин эйигин туохха да уорбалыы, доппуруостуу кэлбэтим! – Оо, испэр үөр­дэхпиэ-э-н!!! Арыйаан буолбатах эбит. – Тоҕо куруубайдыыгыный? Эн ис дьиҥэр итинник буолбатаххын ээ. Тоҕо дьүһүн кубулуйаҕыный?\n– Ону эн билэҕин дуо, мин дьиҥэр хайдахпын? Баҕар, таҥнарытын, дьэ дьүһүн кубулуйан бүппүтүм буолуо дии. Нина Ивановна, эйигин манна ким да ыҥырбатаҕа. Тахсар аан онно баар, – Арыйаан төбөтүнэн кэҕис гынан киирбит ааным ханан баарын көрдөрөн кэбистэ уонна хоско киирэн хаалла.\nЭмиэ да наһаа өһүргэнним, эмиэ да…\nЧэ, айылааҕын дии санаан баран дьиэттэн тахсан баран эрдэхпинэ, уолум соно суох сыгынньах ойон таҕыста.\n– Нина Ивановна, мэ. Дьиҥ олох кинигэ курдук буолбатах. Улахан кыыскын дии, өйдүөх да эбиккин. Билиҥҥи үйэҕэ албын-түөкүн, киитэрэй эрэ буоллаххына сатаан олороҕун. Кырдьыксыт уонна көнө майгылаах киһи ханна да ырааппат, – Арыйаан хонноҕум анныгар кинигэтин ылан кыбыннаран кэбистэ уонна дьиэтин диэки сүүрэ ­турда.\n– Хайа, Каратаевтар маҕаһыыннарын ким халаабытын биллиҥ дуу? – киэһэ аһыы олордохпуна киирэн кэлбит Егортан ыйытабын.\n– Ээ, тохсус кылаас оҕолоро. Кыргыттара эргэ баанньыкка кэтэһэн олорбуттар, уолаттара үс буолан киирэн ылан тахсыбыттар. Чипсыларын хаҕын кистии да сорумматахтар, эргэ ыскаамыйа анныгар симэн кэбиспиттэр. Сарсын оскуолаҕытыгар аҕыс айдааннаах мунньах буолара буолуо, – Егор чэйин кутта туран күллэ.\n– Ычча да, бу тымныыга онно-манна муста-муста… Өссө уоруйахтыахха наада дии, сатаан.\n– Оҕолор буоллаҕа дии. Биһиги оҕо сылдьан тугу-тугу гымматахпыт баарай. Саамай аччаабыта ыал оҕуруотуттан оҕурсу, помидор уоран сиэччибит. Хата, суут-сокуон хараҕынан көрбөтөххө, хайҕыахха сөптөөх оҕолор. Билигин оҕо бары интернет, төлөпүөн буолан баран олорор кэмнэригэр, маладьыастарыҥ таһырдьа тахсан сүүрэллэр-көтөллөр буоллаҕа.\n– Дьэ, ити бүтүн нэһилиэк участковайын са­ҥата, – Егору сэмэлээбиттии көрөбүн, киһим күлэр.\n…Арыйааны санаатахпына сүрэҕим ыалдьар. Арааһа, мөлтөх учууталбын быһыылаах. Төһө кыалларынан барытын сөбө буолаарай диэн оҥоро сатыыбын да, таҥнарыта, табыллыбата абалаах. Учуутал айылҕаттан айдарыллан кэлэр дииллэрэ чахчы эбит. Мин төһө да кыһаллыбытым иһин айылҕаттан айдарыллыбатах, мөлтөх, сымыйа учуутал буоллаҕым…\nАлтынньы 26 күнэ, субуота.\nУтуйаары сытабын. Үнүрүүн тохсустары, төрөппүттэрин ыҥыран, дьүүллээбиттэрэ. Егор эмиэ кэлбитэ. Барыбытын тохсустар кылаастарыгар киллэрэн олорон оҕолорго элэ-была тылларын эппиттэрэ. Ким эрэ үлтү мөхпүтэ, ким эрэ сыыһа быһыыламмыккыт, аны итинник гынымаҥ диэбитэ.\n– Ити билиҥҥи онустары үтүктүмэҥ! Егоров, ити Осипов киэбин кэтимэ. Эн кини курдук буола сатаама. Ол күлүгээҥҥэ холоотоххо эһиги үрүҥү-хараны араарар оҕолор буоллаххыт дии, – математика учуутала Ирина Васильевна эппит тыллара мин үрдүбэр ыраас халлааҥҥа этиҥ эппитинии иһиллибитэ. Кэмниэ-кэнэҕэс иннин-кэннин быһаарсан, дьүүллүүрү дьүүллээн бүтэн тарҕаспыппыт.\n– Ирина Васильевна, оҕолор ортолоругар атын оҕону сиргэ-буорга тэпсии үчүгэй иитиигэ тиэрдиэ суоҕа дии санаабаккын дуо? – Ирина Васильевна учительскайга сонун кэтэ турдаҕына санаам буолбакка тыл быктардым. Эмискэ уу-чуумпу буола түстэ. Ирина Васильевна тугу-тугу иһиттим диэбиттии маҥнай утаа таалан турда, онтон көрдөрөн туран дьэбин уоһуйа түстэ.\n– Онон?! Миигин оҕону хайдах иитэргэ үөрэ­тээри гынаҕын дуо?! – диэн баран баспыттан атахпар диэри сэнээбиттии көрөн кэбистэ. – Өссө санаабаккын дуо диэбит буола-буола.\n– Онус кылаастар, чуолаан Осипов хайдах курдук куһаҕанын туһунан оҕолорго кэпсээтэххинэ кимиэхэ да үтүө өттүнэн эргийбэт ээ. Бу педагогичнайа суох тактика дии саныыбын, – төһө кыалларынан холкутук саҥара сатаатым.\n– Нина Ивановна, бырастыы гын, ол эрээри бэҕэһээҥҥи устудьуоҥка кыыс үөрэҕирии үтүөлээх үлэһитигэр кэлэн претензиялыыра аанньа үһү дуо?! Хайдах учуутал үөрэҕэр үөрэнэн бараҥҥыт туох да ытыктабыла суох сыһыаннаһаҕын? Ол иһин ити оҕолор көнүөхтээҕэр быйыл өссө өрө барбыкка дылылар.\n– Ирина Васильевна, өһүргэппит буоллахпына бырастыы гын. Ол эрээри мин баара-суоҕа оҕолорбун көмүскэһиэхпин баҕарабын. Кинилэр эмиэ оҕолор, кинилэр эмиэ…\n– Вячеслав Николаевич, ну что это такое? Нет, чтоб на «вы» обращаться да? Демонстративно тыкает и тыкает, – дьахтарым көмө көрдөөбүттүү завуч диэки көрөн ылла уонна уордайан хаһыытаан ылла. – Ол тугуй, эһиги иитэр үөрэтэр тактикаҕыт үчүгэй үһү дуо. Оскуола оҕотун… Между прочим, Осиповы тоҕо көмүскэһэргин бары билэллэр. Я сразу говорила, надо уволить таких…\nИрина Васильевна ситэ саҥарбата да буоллар мин барытын өйдөөбүтүм.\n– Каких? Оскуола оҕотун, ол эбэтэр Осипов Арыйааны иирдэ сылдьар, оскуола оҕотун дьиэтигэр аҕалан хоннорор, холуобунай дьыалаҕа тардыллыан сөптөөх учуутал диэн этэ сатаатыҥ дуо? Тоҕо ситэ саҥарбатыҥ? Төһө да сири-буору аннынан хобугунаспыккыт иһин мин барытын истэ-билэ сылдьабын. Тугу да толкуйдааҥ, ханнык да этэрбэс араадьыйатыгар итэҕэйиҥ, ол бэйэҕит дьыалаҕыт. Оннук буолбатаҕын эһиэхэ дакаастыы сатыам суоҕа, – сатаан туттумматым. Элэ-была тылбын этэн баран тахсар аан диэки хардыылаатым, онтон: – Уонна, Ирина Васильевна, нууччалар убаастаан соҕотох киһини көрөн туран «вы» дииллэр. Сахаларга хайдахтаах да улуу киһи иннигэр туран «Эһиги» диэбэттэр. Ити нууччатымсыйбыттар туттар алҕастара. Саха тылыгар биир соҕотох киһини «эн» диир куолута.\nУчительскайтан соннук тахсан барбытым. Ити кэнниттэн буруйу оҥорбут оҕо курдук завуч дуу, дириэктэр дуу дьүүллүү ыҥырарын кэтэспитим. Ол эрээри бэл эрийбэтэхтэрэ даҕаны. Маринам: «Эн акаарыгын», – диир. Люся: «Ээ, саамай сөпкө гыммыккын. Былырыын мин Өктөөппүн (итинник Октябрын ааттыыр) эмиэ хоппуттара. Биһиги киһибит сытар ынаҕы туруорбат сымнаҕас киһи буолан тэбистэрбитэ. Онтон ыла наар хотор буолбуттара», – диэн кэпсээннээх буолбута.\nСарсыныгар учительскайга киирбитим бары мин сирэйбин-харахпын маныырга дылылар этэ. Ирина Васильевна уот ыла кэлбит киһи курдук начаас киирэн тахсыбыта. Санаабар буурҕаны, холоругу кэтэһэ сылдьыбыт буоламмын бу нуһараҥ чуумпуттан ордук куттаммытым. Ама «затишье перед бурей» диэннэрэ бу буоллаҕа дуу диэн санаа киирбитэ. Кэмниэ-кэнэҕэс, төрдүс уруок бүтүүтэ, Михаил Семенович ыҥырбыта уонна «бэҕэһээҥҥи быһылаан» туһунан кэпсэппитэ.\n– Мин эйигин сыыһа гыммыккын диэбэппин, кылаас салайааччыта буолан баран кылааһыҥ оҕолорун көмүскэһиэхтээх да буоллаҕыҥ дии. Уонна оттон, ити… (арааһа хайдах арыый культурнайдык эппит киһи диэн толкуйдуур быһыылаах – көхсүн этитэн ылар) Осиповы кытары ­ураты сыһыаннааххыт диэҥҥэ эмиэ итэҕэйбэппин. Бу сарсыарда ити туһунан Ирина Васильевналыын кэпсэппитим. Ол эрээри, Нина Ивановна эһиги эмиэ сыыһалааххыт. Үөрэҕирии үтүөлээх үлэһитин элбэх үөлээннээхтэрэ көрөн турдахтарына саҥа үөрэҕин бүтэрэн кэлбит учуутал кыыс сыыһатын ыйан көннөрөрө, этэргэ дылы, киһи өһүргэнэр суола буоллаҕа дии. Өйдүүр инигин, Нина Ивановна? – Михаил Семенович эмиэ, өрүү буоларын курдук, тургутардыы көрөн кэбистэ.\n– Чэ, Нина Ивановна, өйдөстүбүт дии. Саҥа саҕалаан эрэр учуутал диэтэххэ олус үчүгэйдик саҕалаабыккын. Оҕолор саха тылыгар, литературатыгар ол наада, бу наада диэн библиотека аанын саппат буолбуттар үһү. Библиотекарь инньэ диэн үөрэ кэпсээтэ.\nБили миигин соччото суохтук көрсүбүт биб­лиотекарым хайҕаабытын истэн мичээрдээбиппин бэйэм да билбэккэ хааллым. Онуоха Михаил Семенович эмиэ мичээрдээтэ. Соннук иккиэн наһаа дьолломмут сирэйдээх дириэктэр хоһуттан тахсан кэлбиппитигэр учууталлар бэрт дьиктитик көрөн кэбистилэр.\nАрыйаан бу нэдиэлэ үөрэммэтэ. Вова доҕорун тымныйбыт, ыалдьа сытар диэбитэ. Сураҕа интэринээккэ баар үһү. Бара сылдьыбатым дии. Ол эрээри, санаам буолбат. Бүгүн кылааһым кыргыттара күнү быһа тугу эрэ сибигинэһэллэр. Туох буоллахтарай?..\nАлтынньы 31 күнэ, чэппиэр.\nСарсын оҕолорго Хеллоуин күнэ, субуотаҕа кулуупка улахан дьоҥҥо биэчэр. Бу субуотанан каникул. Сэтинньи 11 күнүттэн иккис чиэппэр.\nБэнидиэнньиккэ музейга тахса сылдьыбытым. Юрий Поликарпович түннүк анныгар ааспыт бээтинсэҕэ тахсыбыт «Кыым» хаһыаты ааҕа олороро. Мин киирбиппэр үөрэн сэгэс гыммыта уонна хаһыатын туора уура-уура туран кэлбитэ.\nСэрэдэҕэ сэттистэрбэр музейга уруок ыытаары гынабын диэбиппин бэркэ сэргии истибитэ. Ону-маны күннээҕини ыаһахтаһан баран тахсаарытурдахпына:\n– Тукаам, Ирина Васильевналыын бурайсыбыккын истибитим. Кырдьык үрдүгэр сымыйа ыттыбат, арыы үрдүгэр уу дагдайбат диэн өс хоһооно баар. Бэйэҥ да бэркэ билэр буоллаҕыҥ дии. Санааҕын төрүт түһэримэ! – Юрий Поликарпович сүрдээх эйэҕэстик мичээрдээн кэбистэ. Санаабар, наһаа чэпчээбиккэ, дурдалаах-хаххалаах курдук бөҕөхтүк санаммыкка дылы буолбутум.\nБүгүн педсовет буолла. Аҕыс оҕом хорошистаатылар. Уоннааҕыларым үстээхтэр. Иккис чиэп­пэргэ үстээхтэри аҕыйатарга… Арыйааным кэм да суох. Бара сырыттахпына табыллыыһы…\nЧолбон. – 2018\nСтатью посмотрели: 3 460\n06 февраля 2020 в 16:08