Previous Article Keneh Dawhlo A Zulmi Chin Mino Caah Hodah Tuanvo Ngei?\nNext Article Kawlram Thlennak Le Zalonnak Nih A Chuahpimi Chin Media Dirhmun\nKumzabu 21 Ṭhithruaining\n‘Zarh khat ah voikhat in chuahmi New York Times magazine ah an ṭialmi thawngpang (information) hna cu kumzabu 17 chung ah, England ram mipi nih an rak tonmi harsatnak nak in a tam deuh ving’ tiah John C. Maxwell nih a rak chim bal. Mah nih a langhtermi cu rang tuk in thil sining aa thlengmi chan ah kan um tinak a si. Asinain cheukhat kan hruaitu hna cu kumzabu 19 ṭhithruaining in a kan hruai cuahmah rih ko.\nKumzabu 19 ah cun “hruaitu hna cu hruaitu si ding hrimhrim ah hrinmi (leaders are born) an si” tiah an rak ruah. Hilter, Roosevelt le Mocedone tibantuk hruaitu pawl ruang ah mah bantuk ruahnak zong cu a hmaan khunmi a lo ngai ve. Kumzabu 19 lio hruaitu pawl i an tlaihtleng cu, ‘Kan tuah piak hna lai (I will do for you)” ti a si. A sullam cu hruaitu nih hnuzultu caah a dihlak in tuahpiaknak khi a si.\nKa hawipa pakhat nih rianṭuantu zakhat leng aa ngeih hna i, amah thengte nih tlakrawh man a pek tawn. Amah um lo karlak a rianṭuantu pawl nih tlakrawh mawṭawka pakhat phur hmanh an cah ngam lo. Ka hawipa pastor pakhat zong “I will do for you” timi tlangtar cu aa tlaih i, a Khrihfa upa 9 kha rian ngei lo tiang in a chiah hna__amah nih a ṭuan kanh dih hna. Andrew Kanet nih a rak chimmi cu, “Minung pakhat nih amah lawng in rian dihlak a ṭuan duh i, amah lawng nih thangṭhatnak le hlawhtlinnak dihlak tinco a duhmi hruaitu a si ahcun hruaitu tling taktak a si kho lo” tiah a ti.\nKumzabu 21 ah cun hruaitu hna cu “sermi (leaders are made)” tiin hmuh a hung si__hruaitu cu hruaimi hna nih thimmi an si i, anmah [hruaitu] lila zong kha cawnpiak le chimhrin khawhmi an si tinak a si. Hruaitu tampi an chuahnak khuate pakhat ah khual pa nih inn ngeitu pa kha mahti hin bia a hal, “Nan khua ahhin hruaitu ṭha hna an chuak bal maw?” a ti. Inn ngeitu pa nih aa thawh i, “Ngakchia lawng an chuak bal” tiah a leh deih. Mah nih a chim duhmi cu, kumzabu 21 ahcun hruaitu timi cu khaukhih in a chuakmi an si lo, anmah an i zuamnak, an cawnnak le mizapi nih dirkamhnak thawng in hruaitu dirhmun a phanmi an si.\nCucaah, kumzabu 21 ah cun “kan tuahpiak hna lai” timi nakin “nan ka tuahpiak lai (you do for me)” ti a si cang. Midang [a hruaimi] pakhat thiamnak le thilti khawhnak hna kha aa tlaknak zawn te ah hmanzia a thiammi hruaitu cu tuchan ah caan saupi a hruai kho dingmi hruaitu ti an si.\nKumzabu 21 hnuzultu (hruaimi)\nA luanciami kumzabu 19 ahkhan hngalhkauhnak cu cawnnak in (knowledge by learning) ngah khawh a rak si. Asinain kumzabu 21 ah cun hngalhkauhnak cu cawnnak theng lawng siloin mit hmuhnak in ngah khawhmi (knowledge by seeing) a si cang. Tuchan ah minung nih hngalh rih lomi a um lo tluk a si cang. Kum thum ka fanu hmanh nih TV chung ah Obama a hmuh i Obama tiin a au kho. Kan pi Aung San Suu Kyi kong tlawmte a chiatnak lei in ka van chim i, kum nga ka pafa nih, “Amah bantuk in nun naa pe ngam maw?” a ka ti.\nVoi khat cu mi pakhat nih ca a zoh huam lomi a fapa kha, “Ka fapa…Abraham Lincoln chan ah cun mei a rak um rih lo i, lam kam ah pei ca a rak zoh cu, nang cu mei a um ko nain ca naa zuam lo” tiin a chimh tik ah, “A si ko ka pa, Abraham Lincoln cu ka pa nangmah tia a si ahhin president a ṭuan cang. Nain ka pa, nang cu seihka na mawng rih” tiah a leh. Kumzabu 21 hnuzultu [hruaimi] pawl nih cun thil sining an rak theih tuk ve cang timi ka hun langhter duh.\nKumzabu 21 nawlngaihnak\nKumzabu 21 hruaitu hna cu a langsar khunmi kha an si lo. Nawlngaihnak chan lio bantuk in thah siseh, thi seh tibantuk tuanbia kha a tlau dih cang. Nawlngaih duh tuk ruang ah communist le socialist bantuk hruainak nganpi an tlaknak zong a si. Kumzabu 21 hruaitu cu member pakhat bantuk a si i, mibu pakhat kha a hruai khi a si ko. “Ka chim bantuk in tuah law ka tuah bantuk cun tuah hlah” ti chan a si ti lo. Khrihfabu hruaitu ka hawipa pakhat cu a siangngakchia volleyball benghnak ah voi 3 a palhmi poh cu a benghter ti hna lo. “Ka kawi, zaangfak an si, voi 8 tal cu i palh ko hna seh” ka ti nain, “anmah caah ka sermi phunglam a si” tiah a ti diam. Cu bantuk ṭhithruainak cu hmailei an lamthluan ah thilrit ngaingai a si.\nKumzabu 21 rian phawtzamhnak\nLaitlang ah ummi ka pa hawikom pakhat nih a mawṭaw mawnghpiaktu (driver) kha mahtin, khitin na mawngh lai tiah a chim lengmang. Cu tik ah, a mawṭaw mawngtu nih cun, ‘Ka pa, nangmah nih mawng lawlaw ko a ti’. Driver kan lak hnu ah cun driver nih a nawlngeihnak chung ah khan kan vai tlak tuk lem ding a si ti lo. Rian lak ko nain, ṭuannak le tuahnak nawl kan pek duh lomi hi kan Kawlram hruaitu hna lak ah chambaunak pakhat a si i, an rian ah an ngeihmi nawlngaihnak chung ah vaa thlak lonak kha nitlak ram an ṭhanchonak a si.\nKumzabu 21 tuaktannak\nA luancia kumzabu ahkhan cun hruaitu nih hmuhning le hngalhnak sawhsawh an ngeih ahcun a rak poi tuk lem lo. Nain, tuchan ah cun tuaktan thiamnak thluak a tlawm ahcun a ngah ti lo. Zeitluk in a thinlung ṭhat ko zong ah, zeitluk in dah thil tuaktan khawhnak thluak a ngeih ti kha ṭhithruainak caah a hung biapi tuk cang. Kan Kawlram fimcawnnak zong nih thil tuaktan khawhnak tampi a rak kan kham ve.\nTahchunhnak ah, “na pa min aho dah a si” tiin hal ahcun, ram pumpi nih, “Ka pa min cu U Ba a si i, ka nu min cu Daw Mya’ kan ti. A ruang cu kan ngakchiat lio ah sianginn ca kan cawnmi ah “ka pa cu U Ba, Ka nu cu Daw Mya” tiah aa khat viar in chimter kan rak si caah a si. Kanmah tein tuaktan khawh lonak fimcawnnak chung ah kan rak ṭhang.\nKumzabu 21 thil thiamnak\nA luancia chan ahkhan cu teimaknak kha hlawhtlinnak pakhat a rak si nain, tuchan ah cun thil thiamnak tel loin teimaknak lawng cu santlai tuk lem ti lo. Tha le zaang chan a dih cang i, thluak le hngalhnak in i zuam chan a si cang.\nPhunthlukbia 22:29 nih, “Amah a rian ah a thiammi pa cu siangpahrang hna hmaika ah a dirmi a si lai, mi sawhsawh hna hmai men ah a dirmi a si lai lo” a ti. Cucaah, kum zabu 21 ah hin Khrihfabu rianṭuannak zong ah caan saupi rianṭuan khawhnak ding ah thil thiamnak cung ah ṭhithruai thiam kha a biapi ngaingai.\nKumzabu 21 ṭhithruainak le ṭuanvo lak khawhnak\nKan Kawlram holh ah a fawi ngaimi pakhat cu ‘rian tlamtlinh’ ti a si. A taktak ah cun rian tlamtlinh cu a fawi lo. Tahchunhnak ah, ralkap pakhat cu ral ram i va thih kha a rian a tlamtlinh a si lo, ral a tei tu kha a rian a tlamtlinh a si.\n1968 kum Mexico Olympic ah, Tanzania ram in tlik aa zuammi, John Aṭurwary cu ruah lo piin aa khawng i, tli ti lo ding in siibawi te nih ruahnak an pek. Asinain a kebei bu cun a tli ve i zan suimillam 7: 30 ah kawltung a phan ve. Thawnglatu pawl nih “zei ruang ah dah na dam lo bu cun an tlik chih ṭualmal” tiin an hal tik ah, “meng 7000 aa hlatnak Mexico ram in laksawng la ding in thlahmi ka si” a ti. Nitlak lei rammi hna cu an ṭuanvo cung ah an i zuamnak le an thinlung put fekmi ruang ah an ram an hruai khawhnak hrampi a si.\nKan khrihfabu le zatlang bu rianṭuannak lak zong ah ṭuanvo lak khawh nak thinlung kan ngeih ahcun vawlei nih theihpimi kan si ko lai. Kawl phungthluk ah, “Vawlei nih miphun a dolh kho lo, asinain minung nih minung a dolh ahcun miphun a tlau” an ti bang in, Kawlram khrihfabu hruainak zong zei bantuk hmanh nih Khrihfabu a hrawk kho lo. Asinain, a ṭuanvo aa hngalh lomi le a rian ah ṭuanvo a la ngam lomi kan hruaitu pawl ruang ah kan ram, kan miphun le kan Khrifabu a rawk kho.\nAtu tiang kan cithlat khawhmi kumzabu 21 ṭhithruainak zong hi hi capar pakhat nih a tlamtlinh kho naisai lo. A khul a rang tukmi chantiluan ah kan um bantuk in ni le caan a kal ning hoih in hi kumzabu 21 ah hin ṭhithruaining zong aa thleng cuahmah rih lai. Mahti aa thleng cuahmahmi vawlei ah a ummi mi vialte hi a chan kalning i kan i ṭhihruai khawh nakding ahcun chan nih a kalpi vemi ṭhithruainak hi kan zulhdawi i, kan hngalh ve a herh. Pathian nih a kan pekmi thiamnak le thilti khawhnak tlawmte lawng ah aa zami si loin kan thiamnak dihlak chuah in ram, miphun le amah Pathian ramkauhnak caah a hmang thiammi si ko hna usih.\nCatialtu Thawng Ṭha Thang NC nih Chin Digest Vol. 2/No. 1, February 2016 Issue caah a rak tialmi a si. Online careltu caah a thar in kan hun thlah than. ~Chin Digest Tawlreltu