Хатыраларда Джынгъыз Дагъджы: Языджынынъ кенди къалеминен. VII. ~ "İlmiy Qırım" milliy mecmua\nХатыраларда Джынгъыз Дагъджы: Языджынынъ кенди къалеминен. VII.\nКъызылташтан къопмакънынъ пессимизми бир тарафта турсын, юкъарыда анъылгъан куньлерде аятыма тесир эткен шейлер бири-бири артындан кельмеге башладылар. Башта бабам хасталанды. Онынъ сагълыгъы тюзельмеден, ерли талебелерге интитутнынъ яткъханесинден файдаланмакъ ясакъ этильди. Экинджи курста окъуй эдим. Малофонтанная бабамны, анамны, къыз къардашларымны барындыргъан тар эвде артыкъ яшап оламаздым. Бунынъ устюне зайыфлашкъан бабамнынъ вазиетини денъишик бир нокътадан корьмеге башлагъандым; онынъ манъа дегиль, меним онъа ярдым этмек ихтияджында эдим. Аилени берберликтен кельген маашкъа зар-зорнен кечиндире билир эди. Кулюнчли бир ал. Ёкъ, кулюнчли дегиль, аджыныкълы ал – бабамнынъ вазиети социалистик системанынъ яраткъан социаль адалетнинъ акъикъаты эди.\nФакультете дерслеримни девам эттирир экеним, мен афтанынъ учь геджесини «Комсомолец» (бир-эки йыл эвельси ады «Яш къувет» эди) газетасынынъ идареханесинде кечирирдим. Мен анда чалышыр эдим. Геджелерим юкъусыз кечирдилер. Сабагъадже идареханеде невбетчилик япар, ТАСС агентлигинден кельген бекленильмеген, ве муим эмиетли хаберлерни аман татарджагъа терджиме этер, газета чыкъмаздан эвель идареханенинъ бираз авлагъындаки басмаханеге алып кетер эдим. Бундан да гъайры бир кере ускуттен, бир кере Эски еъырымдан макъале язмагъа месюль тайинленгендим. Эки-учь сутунлик бир язынынъ, ве я бир-эки манзуменинъ къалем акъкъындан элиме кечкен пара бабамнынъ айлыкъ маашындан даа зияде эди. Бойле вазиет олгъан сонъ Малофонтаннаядаки эвге сийрек бара эдим. Куньдюзлери институтта ве Чукъурчанынъ дживарларында доланыр, геджелейин (меним киби шиир авескяры олгъан) аркъадашымнынъ учь одалы эвлеринде юкълар эдим.\nТереддут ве эндишеси иле кечкен девиримнинъ айдын ве эеджанлы куньлери де ола эди, эбет. Яз айлары вакъытында ве семестр татилини гурзуфта тиземнинъ янында кечире эдим. Гурзуфнынъ денъизи беденимни охшай, Аювдагънен, Адаларнен, Дженевиз къалесинен севининр эдим. Гурзуф манъа балалыгъымда ишандыргъан бахт-сеадетни бере эди. Гурзуфнынъ ашкъынен мен ич бир вакъыт бедбахт олмайджакътым; сонъраки аятымнынъ энъ къаранлыкъ девирлеринде биле мени яшатаджакъ ве омюримни къуванчлы япаджакътым. Бельки бу насылдыр бир делиликтир. Барып да бир делилик олса, бу бахтлы бир делилик эди.\nГурзуфтан он секиз километр авлакътаки Ялтагъа бара эдим. Лякин Ялта мени севиндирген бир ер дегильди. Дюньяда нешели куньлери чокъ олгъан ер деген намы чыкъкъанына бакъмадан, Ялта меним ичюн (хусусан Гурзуфнен къыяс эткенде) сувукъ, тонукъ, дуйгъусыз бир шеэр эди. Лякин Гурзуфкъа барыр экеним, Ялтагъа да бармакъ керек эдим.\nВапур ёлджулыгъы пек гузельдир.\nЯйлянынъ узеринде парыл-парыл янгъан кунеш дагъларнынъ ямачларындаки чам тереклерининъ уджларыны сыджакъ бинъ бир опюш иле оперкен, устюнде сеяат эттигим вапурнынъ дженнет саиллери янындан ялдап кечеяткъаныны ис эткен киби ола эдим.\nЯлтагъа белли бир макъсаднен кетмекте эдим.\nМакъсадым баба тарафындан, эмджемлернинъ энъ кичкенеси олгъан Сеитумер эмджемни зиярет этмек. «Янсылар»нынъ эр бир джылтында Сеитумер эмджем акъкъында язылгъандыр. Бу ерде оны бир кере даа хатырламакъ файдалы олур, деп беллейим.\nИнкъилябдан эвель Санкт-Петербург университетинде талебе олгъан вакъытларында туберкулёз (верем) хасталыгъына огъаргъан ве рус асыллы аркъадашы Натальянен берабер Къырымгъа къайткъан. Ялтанынъ дженюбий кварталында чам тереклери арасындаки бир эвге ерлешкен эди. Керчектен кучь-такъатсыз ве зайыф бир адам эди. Оны Наталья бакъарды. Аяттан кетеджек куньге къадар янындан айрылмады.\nСеитумер эмджемни гъайрыдан окъуйыджыгъа хатырлатмамда (хусусан меним ичюн) эмиетли, атта вефа къабилинде, якъынлыкъ дуйгъусы бар. Бу дуйгъуны бугунь де кендимде мухафаза этем.\nСеитумер Дагджы тюрк тили ве эдебиятына туткъындым. Тюрк эдебияты боюнджа бильгисининъ не дереджеде терен олгъаныны бильмейим.\nКъырымлыларнынъ ялыбою деп адландырылгъан Къара денъизнинъ дженюбий ялысында яшагъанларнынъ шивеси Тюркие тюркчесине (хусусан румели тюркчесине) якъындыр, факъат Сеитумернинъ лаф эткен тили бу якъынлыкътан даа зияде якъын эди. Румели тюркчесининъ гузеллигини ве татлылыгъыны иль кере онынъ агъызындан эшиткендим. Керчектен де Сеитумер Джагъджы тюркченинъ гузеллигини ичине къаврап алгъан бир адамды.\nЭлине насыл кечкенининъ фаркъында олмасам да, о, манъа эр зияретимде Омер Сейфетдиннинъ икяелеринден парчалар окъуй эди. Оны динълер экеним, эп артаяткъан мерагъым дерсинъ козьлеримнинъ ичиндеки парылтылардан догъарды. Сагълыгъынынъ зайыфлыгъына бакъмадан озю язгъан (Хыдырлезде Къызылташкъа кельген ябанджы бир доландырыджынынъ) «Хыдырлез дегиль адамнынъ ады «Хынзыр Ильястыр» икяесини де къур эди. Мен икяенинъ ичиндеки вакъиалар ве имадлардан зияде онынъ тили мефтюн эте, онынъ азбарындан чыкъып, Гурзуфкъа къайтып кельгенимден сонъ да онынъ дудакълары арасындан тёкюльген шырын келимелернинъ аэнки ве сыджакълыгъы къулакъларымнынъ ичинде терар-текрар янъгъырады. Ола билир, Хансарайны зиярет эткенимден сонъ (Шамиль Алядиннинъ «…тили азербайджангъа якъын» дедиги) «Сёйленъиз, диварлар»ны Сеитумер эмджемнинъ манъа окъугъан икяелерининъ тесири алтында язгъандырым, деп тюшюнем.\nЯлтада олгъанымда (базар куньлери олса керек) бош вакъытымнынъ бир-эки саатыны эким Земине Дагъджынынъ эвинде кечирирдим. Бурада да земине дагджы акъкъында «Янсылар»нынъ бир къач еринде анъып кечильгенини окъуйыджыгъа хатырламакъ истейим. Бунъа ялынъыз бир шей къоша билем: Земине Дагъджы яхшы хирург эди. Мени севреди. Хусусан Сеитумер эмджеме барып кельмелерим меним ичюн файдалы оладжагъыны эр бир фурсат бульдыкъта манъа хатырлатырды. Аилесининъ 1930 сенесинде сюргюн этильгенине рагъмен, эким Земине Дагъджыгъа (1944 сенесининъ бутюнлей сюргюнине къадар) токъунылмады. Не себептен? Бу суальни онъа бергенимде (коомунист пратиясынынъ юксек даирелеринде отургъанларнынъ) «манъа итияджлары даа бар», деп джевап берир эди.\nАйтаджакъ шейни ачыкъ-ачыкътан айтырды. Меним киби даа фиданда булунгъан бир генчни урькюткен тюшюндже ве бакъышларыны ачыкъ-ачыкътан айтмакътан къачынмазды. Китапханенинъ тыббиет боюнджа зенгин фондларында «Коммунизмнинъ эсаслары», «Коммунизмнинъ диалектикасы», Карл Маркснынъ китаплары, Плехановнынъ эсерлери де эскик дегильди. Бу китапларда язылгъан шейлер аяткъа тадбикъ этильгени такъдирде, аджеба, ичинде яшаяткъан дюньямыз гузель бир дюнья олур эдими?\nУйле емегини эвнинъ балконында, ве я чам тереклерининъ кольгесинде отурып ашар экенмиз, субетлеримиз, иште, бу мевзулар этрафында олур эди.\n«Энъ муити системада дегиль. Истер социалист, истер капиталист системасы олсун, мемлекетте (ата, коммунизмнинъ идеологиясынакоре, ишчи сыныфынынъ истисмар этильдиги бир мемлекетте) энъ муими маддий боллукънынъ мейдангъа кетирильмесидир. Сен 1921-22 сенелернинъ ачлыгъыны хатырлап оламайсынъ. Ач олгъан бир инсан ач къомшусыны къайгъыралмаз, элине кечкен бир локъма отьмекни башта озю ашар. Боллукъта исе федакярлыкъ даа да къолай косьтерилир. Боллукъ хутбин ве козю тоймагъан кимселерни де мейдангъа кетирир. Амма бу башкъа бир мевзу».\nТабиий ки, сёзлер хиджвие тарзында айтылгъан сёзлерди. Факъат, сонърадан аптемнинъ бу сёзлерине джиддий эмиет бергендирим. Земине Дагъджы узун омюр корьди. Факъат онъа Къырымгъа къайтмакъ къысмет олмады. Мени севген козьлер сюргюнде эбедиен юмулдылар.\n«Хатыраларда Джынгъыз Дагъджы…»нынъ бу ергедже язылгъан болюклерини козьден кечирмектем. Миллий маариф назирлигининъ неширлери тюркюминде нешир этильген «Халюкънынъ дефтеринден ве Лондон мектюплери» почта вастасынен келип чыкъты.\nКитапларымнынъ янъы неширлерини ялынъыз козьден кечирирдим. Китапкъа кирсетильген язылар къач йыллар эвельси «Варлыкъ» меджмуасында чыкъкъан язы ве икяелеримнинъ топламы олгъаны ичюн, дикъкъатлыджа окъумакъ керек олгъаныны сездим.\nЛюкс дие биледжегимиз бир къапакъ ичинде гузель бир нешир. Анджакъ, козюме техникий янълышлар чарпа. Кене де окъуйыджынынъ фаркъына къолайджа бара биледжегини ве сёз келими янълышларнынъ (хусусан (Халюкънынъ дефтеринден») ифаде хусусийлигини талиль этмейджигини тюшюнем.\nЭсернинъ башкъа бир файдасы да бар: биринджиде окъуйыджы ичюн «Лондон мектюплери»нде шахсий аятым ве санат анълайышым акъкъында окъуя биледжек языларнынъ олмасы, экинджиде, меним ичюн «Хатыраларда Джынгъыз Дагъджы…»да айны тюшндже ве адиселерни текрарламакътан къачына бильмек къазанчым.\nБурая къадар чызылгъан чызыкътан четке чыкъмамагъа арекет эттим. Девам этейик.\nКъырымтатарлар тарихларынынъ энъ къаранлыкъ девирлеринде умютлернинъ, нурларынынъ сёнмесини беклемедилер. Коммунист системасынынъ мейдангъа кетирген террор чембери ичинде биле яныкъларыны бир четке ташлап, санат ве медениет аланларында улу барлыкъларыны беслейиджи чалышмаларда буюк эмиетке малик адымлар аттылар. Араларындан Эшреф шемьи-заде киби шаирлер, Ильяс Бахшыш киби бестекярлар, агъа-къардаш Париковлар ве Градов киби дегерли актёрлар чыкътылар. Хусусан (Ильяс Тархан ве Тынчеров киби мааллй драматурглардан гъайры) репертуарларына Шекспир, Мольер, Шиллер киби дюнья классиклерини къаврап алгъан пьесалар Пушкин сокъагъында ерлешкен мухтешем Къырымтатар девлет театринде саналаштырылгъандыр. Генчлигимде оларнынъ арасында булунмам сонъраки аятымда ве эбедий чалышмаларымда меним ичюн буюк бир къазанч олды.\nКъырымдан чыкъмаздан эвель манъа сонъки кере Къызылташны корьмек къысмет олды. Автобустан Осман эмджемнинъ эски къаралтысы янында эндим. Сёзде, бир чагъырым узакътаки эвимизнинъ янындан кечеджек, андан бир бучукъ километр авлакътаки Мемишнинъ байырындан Гурзуфкъа энеджектим; шоссе кенарындаки юдже меше терегининъ талдасы алтында отургъан мектеп аркъадашым А-ны расткетирдим. А-нынъ акъикъий адыны бу ерде язмагъа аджет ёкътыр, деп беллейим. Чюнки А. аятымда керчектен де бар эди, сонъундан (хусусан Къырымдан узакъта) керчектен де бир тюшке чевирильди. Ялынъыз шуны ачыкълагъанымда озюмде насылдыр бир сербестлик дуям: «Бадем далына асылгъан къокълалар»да, «Янсылар»нынъ базы бир къысымларында А-ханым бир йыл эвельси Ялта оджалар окъув юртуны (Учительское училище) битирген, Къызылташнынъ башлангъыч мектебинде оджалыкъ япар эди. Мен онъа бакъар экеним, о менден эвель мени таныды, узакътан элини саллады. Къызылташнынъ ве бираз ашагъыдаки Гурзуфнынъ кокю юксек ве мас-мавы. А-нынъ козьлери де аванынъ мусеффалыгъындан парыл-парыл парылдай эдилер. Эбет, о, кульмек керек эди: мен артыкъ, Къызылташ мектебининъ начар бир талебеси дегиль эдим.\n- Къайда кетесинъ, Джынгъыз? - деп сорады. Къызылташнынъ генч ве гузель оджапчеси.\n- Гурзуфкъа, - дедим.\n- Мен де. Араба беклейим, - деди А.\nВе козьлеримизнинъ ичиндеки парылтылар экимизни бири-биримизнен багъладылар. Мен ве эски мектеп аркъадашым къол-къолгъа берип эмджемнинъ къаралтысындан бираз авлакътаки таш копюр устюнден, сонъра да бир чагъырым узакътаки эвимизнинъ янындан кечип, Гурзуфкъа ёл алдыкъ.\nКунни гурзуфта сыныф аркъадашымнен кечирдим. Гурзуфкъа насыл бир макъсаднен кельгенимни унуткъаным. Бильген бир шейим олса да, Гурзуфнен берабер, сонъраки аятымны сюслеп гузеллештиреджек джанлы бир хатыраны да кендимнен алып кетмем олды.\nО куню, олгъаны оладжагъы бир куннинъ ичинде, Гурзуфта бутюн генчлигимни яшап кечирдим. Лякин янъгъыз дегиль эдим. А-нен барып, скеленинъ уджунда ян-янаша отурдыкъ; эллеримизни туттыкъ, ве, аякъаларымыз денъизге саркъыкъ алда Адаларгъа, ве узакъта башы Къара денъизнинъ сувларына комюльген ве Къара денъизден сув ичкен Аювдагъгъа бакътыкъ; бакъаркен аркъаларымызны севдалар киби бири-бирине таядыкъ, кольгелеримиз сувларда опюштилер, козьлеримизнинъ ичиндеки бакъышларымыз шиир олды. Бунынъ ады севинч эди, бахт эди. Лякин кичик, невбетий ве алель-аджеле олгъан бир бахт дегиль, бойле бахт инсангъа чыдамлылыкъ къуветини бере, аятта расткельген къыйынлыкъларны енъмеге ярджымджы ола.\n«Бадем далына асылгъан къокълалар»ны язгъанымда къаранлыкъта къалгъан куньлерим, афталарым олды. Бир чокъ геджелерим юкъусыз кечти. Амма пенджерем айдынлыкъкъа ачылгъан сабаларда Севгильни корьген кибиолдым, ве Севгильни корер экеним, меним ичюн язмакъ да, истарабларгъа толу аятымны яшап кечирмек де къолай олды. Меним арагъан ве булгъан бахттан башкъа бахт арагъанлар анълап оламазлар, ялынъыз мен арагъан бахтны арагъанлар анъларлар.\nО куню Гурзуфнынъ ялы къушагъында кезиндик.\nГурзуфнынъ баш джаддесинде доландыкъ.\nЭмирусеиннинъ бербер дюкяны аля даа тургъан еринде тура. Лякин онынъ ичинде чалышкъан берберлер мени танымайлар. Къалдырымда токътап, дюкяннынъ пенджересинден ичериге бакътым. Мени кимсе абайламады. Дюкяндан чыкъып кимсе ичериге кир демеди, манъа шекер икрам этмеди.\nБаш джаддеден кечип, Сувукъсу мезарлыгъына чыкътыкъ.\n«Янсылар»нынъ эписини окъугъанлар билелер: шоссе устюндеки, демир пармакълыкъларнен сарып алынгъан кичик къабирнинъ башы уджунда сонъки секиз-он йыл ичинде аджайип бир сельби бой аткъандыр. Биз Айшенинъ къабири устюне эки келинчек чечегини къойдыкъ, ве къабристанны экиге больген топракъ ёл бойлап, Тубя къырларына чыкътыкъ.\nБу ерге кельгенде А. Къызылташкъа бир озюм кетеджегим, деди. Мен оны Къызылташкъадже озгъармакъ къарарында эдим. Эски сыныф аркъадашымдан генчлигимнинъ хатырларындан башкъа ич бир шей уммай эдим, эм де о куню А. ялынъыз хаялларымда чечекленеджегини тюшюнеджек вазиетте дегильдим.\nКъызылташнынъ багъалырыны Тубянынъ тёпеликлеринден айыргъан къаялыкъ астындаки салкъым сугютнинъ кольгеси астында отурдыкъ. Артымызда эки маалеси, эки джамиси, Келинкъаясы ве Топкъаясы иле юкъусырагъан Къызылташ, къаршымда гузеллер гузели Гурзуф. Кунеш Аювдагънен Адалар арасына дерсинъ сепет-сепет джеверлер тёккен, парылтылар денъиз устюнде оюн тёшеп, манъа таталы ве умют толу ярынларны муджделейлер. Ве лякин шу сененинъ язынынъ сонълары яхшы бир шей ишандырмай эдилер. Финляндия дженкинден ве совет арбий бирикмелерининъ гъарбий Украина топракъларына реакцион Польша режимининъ боюндырыгъындан азат эткен сонъ, авагъа буюк дженк телюкесининъ къокъусы синъмеге башлады. Малофонтаннаядаки къомшуларымызнынъ арасында эвлядларыны, къайтып олгъанларнынъ да пыталгъан яш тереклер киби къолсуз, аякъсыз къайтып кельгенлерини коре эдим. О вакъыткъадже агъыр, эксерий алларда аджджы яныкълар ве агърыларгъа толу аят эски истикъаметинден чыкъып, бам-башкъа бир ёлгъа кирмекте эди.\nМеним акълыма келип кечкен шейлерни А. биле эди, гъалиба, кулюмсиреген козьлерини манъа тикип, денъизнинъ чересинден алгъан джыллы парылтылар иле бетиме бакъмакъта. Элини алдым. Элинден кельген сыджакълыкъ джинсий эфкярларымны къозгъап, бутюн вуджудыма дагъылды. Манъа кечкен сыджакълыгъыны кендиси де дуймасыны истегендирим бельки, о бир элимнен белини къучакъладым. Дудакъларындан опеджек олдым, меним арекетлеримден дегиль де озюнинъ сыджакълыгъындан къачкъан киби, башыны аркъагъа атты.\n- Шимди дегиль, беклейик, Джынгъыз, - деди А.\nКенди къанымдан ве меним тилимде лаф эткен бир къызнынъ элини ильк ве сонъки кере туткъаным олды. Сонъраки аятымны сюслеп, гузеллештирген А.! Эгер сюргюнден сагъ къайткъан осанъ, бельки мени элли еди йылдан сонъ да салкъым сюгютининъ кольгесинде аля даа беклейдирсинъ. Бекле!\nАмма мен денъиштим.\nСен де денъишкендирсинъ.\nЯлынъыз сен ве мен дегиль, устюнден къасыргъа ве фуртуналар кечкен гурзуф ве Къызылташ да, шудесиз, денъишти. Мен элли еди йыл девамында узакъларда Гурзуфнынъ ашкъы иле яшадым; сен Келинкъаянынъ астында гизленген Къызылташнынъ башлангъыч мектебинде етиштирген кичик талебелеринънен берабер Къызылташтан беш бинъ километр узакъта яшадынъ; талебелеринънен аятта сагъ къалмакъ ичюн курешинъизде къаранлыгъынъызнынъ йылдан йылгъа иримесини, сакъсагъанларнынъ сизлерге ватан баарьлерини муджелейджеклери кунни беклединъиз.\nБугунь сен талебелернънен о ердесинъ.\nНе де бахтлы инсансынъ!\nКерчек, бугуньгедже Къызылташкъа ялынъыз йигирми еди аиленинъ балаларынен къайта бильдинъ. Ве, сен яхшы билесинъ бугунь бизим Къызылташ биз бильген эки мааллели, эки джамили, эки мааллесини ортадан айыргъан Сувукъ-дерели Къызылташ дегиль. Бир заманларда Къызылташнынъ багъчаларында нарлар айванлар, трабзон хурмаларынынъ, шефтали ве къайсыларнынъ етиштирильгенини кимсе бильмей. Келинкъая аля даа тургъан еринде тура, дейлер, ресимини видеогъа алып манъа ёлладылар. Лякин бизим келинимизнинъ юдже къаясы уфакълашкъан. Уфакълаштыргъанлар. Бу куньлерде бизим Къызылташымызгъа Краснокаменка дейлер. Амма сен андасынъ. Тубя тёпеси устюнде, артынъда сюргюнде етиштирдигинъ йигирми еди аиленинъ балалары, къаршынъда гурзуф, денъизге бакъып, элли еди йыл эвельси олгъан Джынгъызны беклейсинъ. Бекле. Энъ муими асылында, сенинъ анда олманъдыр. Элли еди йыл девам эткен бир беклеменинъ эмиетини бу дюньяда сенден ве менден де яхшы ич кимсе билип оламаз, къыйметли меткеп аркъадашым. Сенсиз мен догъмагъан къокълаларымызны бадем далына асып оламаз эдим. Элли еди йыл энъ буюк яныкъларнен яшар экенмиз, къальблеримиздеки умютлер йылдан йылгъа ешердилер. Эбет. Бир даа бильменъни истейим, энъ муими сен сюргюнде етиштирген талебелеринънен анда олманъдыр. Бизлер, бу дюньяда козьлеримизни эбедиен къапаткъангъа къадар, алышып оламасакъ да балаларымызнынъ алышаджакъларына, алышкъан сонъ да денъиштирильген Гурзуф ве Къызылташны биз севгендай севеджеклерине умют багълайыкъ.\nЕримизден турдыкъ ве кене къод-къолгъа, сонъки кере юзюм кутюклери деврильген багъалр ичинден кечип, Къызылташкъа ёл алдыкъ.\nЭфкярларым ичимде сакинлемек ерине, даа зияде къуветлендилер.\nБельки А.-да да шай олгъандыр.\nБу кереси дудакъларындан оптмеге изин берди.\nБутюн ашкъымле берабер А.-дан алдыгъым сыджакълыкъны бугуньгедже дудакъларымда сакъладым.