АЖЫ-ТӨЛДҮҢ ААС-КЕЖИИ - АВАЛАРНЫҢ БУЯНЫНДА | Шын\nАЖЫ-ТӨЛДҮҢ ААС-КЕЖИИ - АВАЛАРНЫҢ БУЯНЫНДА\nср, 04/25/2018 - 11:01 шакта үндүрген\n"Хөй ажы-төлдүг үлегерлиг өг-бүле" деп номинацияга тиилээн Олимпий Алексеевич биле Айнаш Владимировна Кууларларның өг-бүлези.\nИелерниң «Чогумчалыг өг-бүле – чечектелген Тыва» деп шуулганын апрель 20-де Дээди Хурал мооң-биле дөрт дугаар организас­тап эрттиргени ол. Аңаа чедир иелер чыыштары мурнуу, барыын, төп кожууннарга болуп эрткилээн. Барыын-Хемчикке ындыг чыыш канчаар эрткенин бистиң коррес­пондентивис Ася Тюлюш чурук-хөрүү-биле бүдүн арын кылдыр апрель 19-туң солунунга чырыткан. «Шынның» ол номерин республика шуулганының киржикчилеринге үлеп берген.\nКандыг-даа ниитилелдиң мөзү-шынарлыг үнелелдери ында өг-бүлелерниң езу-байдалдарындан дорт хамааржыр. Өг-бүле бүрүзү чогумчалыг болган тудум, күрүне быжыг, күштүг, бедик ат-алдарлыг дээрзин республика баштыңы Шолбан Кара-оол шуулганга байыр чедирип келгеш, онзагайлап илереткен. Тывада ниитизи-биле 95165 өг-бүле бар, оларның 30 ажыг муңу хөй-ажы-төлдүг. Оларга күрүнениң талазындан деткимчениң хевирлерин ол тодаргайлап чугаалаан. Ылаңгыя «Аныяк өг-бүлеге – кыштаг», «Инек – чемгерикчи малым» деп төлевилелдер – ажы-төлдүг аныяк өг-бүлелерге улуг ынаныш, бедик бүзүрел. 2016 чылда эгелээн «Аныяк өг-бүлеге – кыштаг» төлевилелдиң киржикчилеринге бо чыл онза харыысалганы онаап турар. Чүге дизе олар ынчан хүлээп алганы 200 баш хоюн база ынча баш кылдыр өстүргеш, дараазында аныяк өг-бүлелерге ам дамчыдып бээр. Бо улуг ужур-уткалыг төлевилелди чер-черде бүгү чон ниити дем-биле улаштыр хөгжүдерин, аныяк малчыннарга бүгү таладан дузалажырын Шолбан Кара-оол кыйгырган.\nКүрүне өг-бүлениң чаагай чоруунга элээн дээштиг хемчеглерни ап турар. Чурттуң Президентизи Владимир Путин чаш ажы-төлдүң 10 чылын чарлаан. Ийи дугаар болгаш оон-даа ыңай ажы-төл божааны дээш ие капиталын узадып каан. Регион бүрүзүнде бодунуң ие капиталын база тургускан. Бажың тудар халас черни берип турар. Орулгазы чегейде 2018 чылдың январь 1-ден бирги, ийиги уруунга 1,6 чыл иштинде ай санының дузаламчы акшазын алыры көрдүнген. Хөй ажы-төлдүг болгаш орулгазы чегей өг-бүлелерге янзы-бүрү материалдыг деткимче – пособие, школа назыны четпээн уругларның садик өртээнге компенсация, школага халас чемненилге дээш оон-даа өске дузаламчы хевирлери бар. Тывада «Социал картофель», «Социал хөмүр-даш» деп төлевилелдер нептереңгей.\nӨг-бүлелерге, уруг-дарыгга социал деткимче хемчеглериниң дугайында Өг-бүле болгаш уруг­лар агентилелиниң даргазы Саи­да Сенгии илеткеп чугаа­лаан. Бо чылын Тываның херээженнер шимчээшкининиң 90 чылы болур. Ол дугайында Россияның херээженнер эвилелиниң Тывада регионалдыг салбырының даргазы Людмила Салчак илеткел кылган. «Аныяк өг-бүле» клувунуң ажылын хамааты байдалдар бижилгелериниң (ЗАГС) эргелел начальниги Татьяна Москаленко таныштырган.\nОоң дараазында кожууннардан шилиттинген чедиишкинниг өг-бүлелерниң презентациязы болган. Тыва национал хептерин кедипкен бичии уругларлыг өг-бүлелер сценага үнүп кээрге, чараштарын, чаптанчыын! Шуулганның эң-не онзагай, аянныг кезээ бо болган. Чөөн-Хемчиктен дөрт ажы-төлдүг Адыгжы, Белекмаа Монгуштарның, Тес-Хемден үш уруглуг Херел, Таймира Алдын-Херелдерниң өг-бүлелери «Аныяк өг-бүлеге – кыштаг» төлевилелде канчаар киржип турарын чугаалап бергеннер.\nУлусчу чаңчылдарның кадагалакчызы өг-бүлелер – Таңды кожуундан ийи уруглуг Алексей, Лада Конгарлар, Сүт-Хөлден – хөй ажы-төлдүг Олег, Клавдия Донгактар, Улуг-Хемден – 7 ажы-төлдүг Анатолий, Мөңгүн-кыс Чанчыылар сценаже үнгеннер. Таныштырылганың үшкү кезээ – «Хөй ажы-төлдүг үлегерлиг өг-бүле». Шилиттинген өг-бүлелер – Кызылдан 9 уруглуг Олимпий, Айнаш Монгуштар, Кызыл кожуундан социал төлевилелдерниң киржикчилери 7 уруг­луг Салчак-оол, Шолбана Кууларлар, Өвүрден – үш уруглуг Алдын-Байыр, Сурмаа Хертектер, Чеди-Хөлден – 5 уругнуң ада-иези Шолбан, Аида Кууларлар сценадан боттарын таныштырганнар.\nШуулганга орус, тыва ийи дылга Ие кижиниң ыдыктыг сагылгалары кулактарга чаңгыланып дыңналган. Ол кайгамчык онза угаадыгларны маңаа база катап сагындырары чугула.\n1. Мону сактып ал: ие болуру – өндүр улуг аас-кежик, ыдыктыг хүлээлге болгаш улуг харыысалга.\n2. Аныяаңдан бодуңну камна, иениң бодалдары, угаан-медерели болгаш кылган херектери ооң ажы-төлүнге салгал кылдыр дамчыдар күчүлүг салдарлыг.\n3. Бодуңнуң уруг-дарыыңга бүгү тала-биле үлегер-чижек бол. Уруглар төрээн бажыңындан үнгеш, багай үүлгедиглер эвес, а буянныг херектерни кылыр ужурлуг, ындыг болганда, ол ие кижиден хамааржыр.\n4. Бодуңнуң ажы-төлүңнүң кижизидилгези дээш харыысалганы ада-иеңче, башкыларже азы уругларның боттарынче чая кагба.\n5. Бажыңыңны база сагыш-сетки­лиңни арыг, чараш тудуп чор.\n6. Бажыңыңны уругларыңга болгаш ашааңга оон чоруксанчыг эвес, а оларның эң-не келиксээр болгаш туруксаар чери кылдыр эдилеп чор.\n7. Иениң буянныг чымчаа, эриг баар­лыы, экииргек хүндүлээчели кады төрээннерни болгаш чоок кижилерни чоокшулаштырар дээрзин сактып чор.\n8. Өгбелерниң езу-чаңчылдарынга шынчы бол. Бак сөс эдип болбас. Уруг­ларны төрээн дылынга, чонунуң чаңчылдарынга өөредири – иениң хүлээлгези.\n9. Арага болгаш таакпы – эң багай, ону утпа. Ие кижиниң кадыы, ооң бодунга камныг хамаарылгазы – уругларының кадыының болгаш аас-кежиктиг келир үезиниң үндезини.\nБо-дур, артык хөй домактың херээ-даа чок, ие кижиниң ыдык дүрүмнери шак мындыг онза, чараш. Мооң сөс бүрүзүнүң утказын аныяк-даа, кырган-даа авалар чүрээнче хандыр сиңирип, эки угаап чорза чогумчалыг. Ол өгбелерден салгал дамчып келген чайгаар сагыыр хүлээлге-дир. Кым-даа ажы-төлүнүң кадык-чаагай, угаан-сарыылдыг, уран талантылыг, аас-кежиктиг болурун күзеп чоруур, ындыг болганда кол-ла үлегер – ада-иеде. Улуг кижилер, ада-ие угаан-медерелдиг, амыдыралынга быжыг туруштуг, кызымак, биче сеткилдиг, харыысалгалыг болур болза, уруглары эки мөзүлүг кылдыр өзүп кээр, дараазында салгалдарын база ынчалдыр кижизидип чоруй баар.\nБистиң ниитилеливистиң кайы хире сайзыраңгай, культурлуг, демниг болуру – өг-бүлелерниң чогумчалыг байдалындан дорт хамааржыр. Ада-иелер ажы-төлүн эки мөзүлүг, кижизиг, төлептиг кылдыр өстүрүп кижизидер болза, ниитилелдиң аарыглары – арагалаашкын, кем-херек үүлгедиишкини ышкаш бак ёралар эвээш, харын-даа турбас болур. Чырык күзеливис бо – эки чаагай чурттаары, чогумчалыг, мөзү-шынарлыг өг-бүлелер болуру, Тывавысты чечектелдир сайзырадыры.