Q=3	C=2	SS=0	LS=0	PS=0	DC=0	LC=1	SD=0	BS=0	G0=69	G1=51	G2=22	DLID=kaa_Latn	BODY=Tanym • 20 Qazan, 2020\n955 ret kórsetildi О́zgertý\nBıyl dala danyshpany, adamzattyń «ekinshi ustazy» atanǵan Ábý Nasyr ál-Farabıdiń týǵanyna 1150 jyl toldy. Bul – tarıhymyzdaǵy taǵylymdy belestiń biri. Jyl basynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev aıtýly datany elimiz jáne álemdik deńgeıde atap ótý jóninde arnaıy sheshimin shyǵardy. Bul oraıda Uly dalanyń ulaǵatty oıshyldary Abaı men Ál-Farabı mereıtoılarynyń tuspa-tus kelýin rýhanı sabaqtastyq dep baǵalaýymyz kerek.\nÁl-Farabı men Abaı – Shyǵys pen Batys áleminiń úzdik jetistikterin úılestirgen, órkenıetter toǵysynda ozyq oı aıtqan ǵıbratty ǵulamalar. Qazaq úshin Abaıdyń danyshpandyq tujyrymdary – adastyrmas temirqazyq. Sondaı-aq álemdik deńgeıdegi oıshyl Ábý Nasyr ál-Farabıdiń ǵylymı jáne shyǵarmashylyq murasy da – máńgilik qýat alatyn asyl qazynamyz. Áıgili ǵalymnyń eńbekteri asa mazmundy ári aýqymdy. Ol matematıka, fılologııa, hımııa, astronomııa, fılosofııa, medısına, logıka, áleýmettaný, saıasattaný, ıýrısprýdensııa, etıka jáne taǵy basqa kóptegen ǵylym salasyn damytýǵa orasan zor úles qosty.\nÁlemdik órkenıettiń quramdas bóligi sanalatyn Ejelgi Turan óńiri Azııa men Eýropany geografııalyq jaǵynan ǵana emes, sonymen qatar rýhanı jáne mádenı jaǵynan da baılanystyryp keledi. Osy qasıetti topyraqta týǵan Ábý Nasyr ál-Farabı, Ibn Sına, ál-Horezmı, Ábý Raıhan ál-Bırýnı, Mah­mýd Qashqarı, Júsip Balasaǵunı, Qoja Ahmet Iаsaýı, Ahmet Iúginekı jáne basqa tarıhı tulǵalar óz zamanynda orta­ǵasyrlyq túrki órkenıetiniń órken­deýine zor úles qosty.\nIlgergi dáýirde Ál-Farabıdi týǵan eli­men baılanystyrý, jan-jaqty zert­­tep-zerdeleýge múmkindik bolmady. Uly ustazdyń esimi qazaq jurty­na bel­gili bolǵan kezden bas­tap, onyń mu­rasy ulttyq sananyń oıanýy­na jáne ny­ǵaıýyna yqpal etti. Fara­bı murasyn ulyqtaýǵa belgili memle­ket jáne qoǵam qaıratkerleri, ǵalym­dar men zert­teýshiler kóp eńbek sińirdi. Keńestik dáýirde Ǵylym akademııa­synda qurylǵan Ál-Farabı eńbek­terin zertteıtin shyǵar­mashylyq topqa kórnekti fılosof-ǵalym Aǵyn Qasym­janov jetekshilik etti. Osy bastama­lar­dyń nátıjesinde Almaty qalasy Ál-Farabı murasyn zertteýdi úılesti­retin ǵylymı ortalyqqa aınaldy. At­qarylǵan jumystar shetel ǵalymdary arasynda da keńinen tanymal boldy.\nXX ǵasyrdyń 60-70 jyldarynda qazaq oqymystylarynyń tabandy zert­teýleriniń arqasynda uly oıshyldyń eńbekteri Qazaq eline oraldy. Osylaısha «ekinshi ustaz» týǵan topyraǵymen qaıta qaýyshty. Árıne, bul aıtýǵa ǵana ońaı. О́ıtkeni sol tus­ta kóptegen elderde ál-Farabı sekildi álemdik deńgeıdegi iri tulǵany ózderine qaraı ıkemdeý úrdisi júrip jatty. Ǵalymdarymyz qajyrly eńbegi men ǵy­lymı dáleldemeleri arqy­ly Ál-Farabıdiń qazaq jeriniń týmasy ekenin álemdik qaýymdastyqqa moıyndatty.\nBıyl Ál-Farabıdiń 1150 jyldyǵy IýNESKO deńgeıinde atalyp ótýde. Uly ǵulamanyń mol murasyn muqııat zerdelep, onyń tereń fılosofııalyq oı-tujyrymdaryn óskeleń urpaq tárbıeleý, izgilik qaǵıdattaryn dáripteý isine tıimdi paıdalanǵan jón. Bul – bas­ty mindetimizdiń biri.\n«Tárbıe – tal besikten» degen halyq danalyǵyna oraı, urpaq sanasyna ata-babadan mıras bolyp kele jatqan adamı qasıetterdi, rýhanı qundylyqtardy shym-shymdap sińire berý kerek. Bul máselege úlken jaýapkershilikpen qara­ǵan jón. О́ıtkeni ár perzent – elimizdiń erteńi, memleketimizdiń bolashaǵy.\nDala danyshpany adam boıyndaǵy teris minez-qulyqtyń rýhanı kesel ekenin atap kórsetti. Onyń osydan myń jyldan astam ýaqyt buryn aıtqan sózi áli de mán-mańyzyn joǵaltqan joq. О́ki­nish­tisi, bizdiń qoǵamda áli kúnge deıin ult damýyna keri áser etetin ishtarlyq, aıaqtan shalý áreketteri etek alýda. Osyndaı qasıetterden arylý úshin Ál-Farabı ilimin bilim baǵdarlamalaryna engizip, qoǵamda keńinen nasıhattaý isin qolǵa alý qajet.\nÁl-Farabıdiń áleýmettik kózqa­ras­tary azamattyq qoǵamnyń jáne ádi­letti júıeniń qaǵıdattary men qundy­lyqtaryn qalyptastyrý úshin asa mańyzdy. Fılosof «Qaıyrymdy adam jáne azamattyq qoǵam qandaı bolýy kerek?», «Memlekettik basqarýdyń ádiletti joly qandaı?» degen saýaldarǵa naqty jaýap beredi. Uly oıshyl adamdardyń bir-birimen qarym-qatynasyn jáne adamgershilik qasıetterin jetildirý arqyly joǵary parasattylyqqa jete­tinin aıtqan. Sondyqtan da uly kemeń­gerdiń kózqarastary jańa HHI ǵasyrda da óte ózekti dep sanaımyz.\nBúginde Ál-Farabıdiń «qaıyrymdy qoǵam» ustanymyndaǵy ádilettilik, qoǵam múshelerine teń múmkindik berý jónindegi qaǵıdattary biz úshin asa mańyzdy. Onyń ilimi boıynsha, kez kel­gen jetilgen qoǵamnyń maqsaty – elin nadandyq, jemqorlyq, dushpandyq sııaq­ty jaǵymsyz áreketten qorǵaý. Oı­shyl­dyń pikirinshe, memlekettik basqarý­dyń ádilettiligi azamattardyń erkin je­tilýine jol ashady. Osy ıdeıany bas­shylyqqa alsaq, quqyqtyq memleket qurý jolynda árbir azamattyń qoǵam­daǵy orny men eldiń damýyna qosqan úlesi eskerilýge tıis. О́ıtkeni merıto­kra­tııa qaǵıdattaryn saqtaý arqyly aza­mattyq qoǵam qalyptasatynyn damyǵan elderdiń tájirıbesi kórsetip otyr.\nǴylym men mádenıet salasyndaǵy aıtýly jetistikter órkenıet damýynyń qozǵaýshy kúshi ekeni belgili. Kez kelgen halyqtyń tarıhtaǵy orny ǵylymı-tehnologııalyq, ınnovasııalyq jáne mádenı damý úrdisine qosqan úlesi boıynsha aıqyndalady. Osy oraıda, biz ata-babamyzdyń jylqyny qolǵa úıretý mádenıetin qalyptastyryp, metall óńdeýdi damytqanyn zor maqtanyshpen aıta alamyz. Ortalyq Azııa aımaǵynyń álemdik órkenıettiń damýyna qosqan úlesi búginde otandyq qana emes, sheteldik zertteýshilerdiń de qyzyǵýshylyǵyn týdyryp otyr. Ál-Farabı álemdi tanýǵa jáne adamzat órkenıetiniń damýyna zor eńbek sińirdi. Uly fılosoftyń ilimi etıka ilimderiniń negizine aınaldy.\nBúginde álem ekonomıkasy teh­no­logııalyq baǵytta damyp keledi. Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa­nyń negizin quraıtyn úlken derek­tiń, zattar ınternetiniń, kıberfı­zıka­lyq júıelerdiń, blokcheın tehnolo­gııa­larynyń mańyzy arta tústi. Dálirek aıtqanda, jańa ǵylymı tehnologııalar arqasynda barlyq damyǵan elder zııatkerlik resýrstarǵa beıimdeldi. О́r­kenıetti memleketter aýqymdy aqpa­rat­tyq tehnologııalarǵa negizdelgen «bilim ekonomıkasyna» baǵyt alyp, ınno­vasııalyq serpilis jasaýda. Bul – jalpy álemdik úrdis, ýaqyttyń tarıhı synaǵy jáne basty talaby. Tek ınnovasııalyq damý ǵana elimizdiń turaqty órkendeýin jáne ulttyq ekonomıkanyń álemdik deńgeıdegi básekege qabilettiligin qam­tamasyz ete alady.\nMemleket basshysy byltyrǵy jáne bıylǵy Joldaýynda elimizdiń ǵylym salasyn damytý máselesine basa nazar aýdardy. Biz ekonomıkany jańa ǵy­ly­mı ázirlemeler arqyly ǵana órkendete alamyz. Damyǵan memleketter bilim men ǵylymnyń arqasynda kósh bas­tap keledi. Sondyqtan osy salaǵa jaǵ­daı jasaý – kezek kúttirmeıtin mańyz­dy mindet. Osy oraıda Úkimetke jyl sa­ıyn álemniń jetekshi ǵylymı ortalyq­tarynda 500 ǵalymnyń taǵylym­dama­dan ótýin qamtamasyz etý jáne «Jas ǵalym» jobasy aıasynda zertteý júrgizý úshin 1000 grant bólý jónin­degi másele joǵary deńgeıde qarasty­rylýda. Ǵylym qarjydan tarshylyq kórmeýi kerek. О́ıtkeni eldi muratqa jetkizetin salanyń biri – osy. Urpaq­ta­rymyzdyń ǵylym-bilimnen eshqashan alystamaǵany jón. Ál-Farabıdiń san ǵasyrlyq taǵylymy bizge osyndaı amanat júkteıdi.\nInnovasııalyq ekonomıkany damy­týdyń negizgi faktory – adam kapıtaly. Bul rette ǵylym men bilim berý júıesiniń róli zor. Osy jańa tehnolo­gııa­­lardy damytatyn joǵary oqý oryn­daryna erekshe mán bergenimiz jón. Qazaq­stannyń ýnıversıtetteri álemdik reı­tıng­terde aldyńǵy qatarǵa shyǵyp, dúnıejúzilik keńistikte bedeldi oryndardy ıelenýi kerek. Osyǵan oraı, alǵashqy joba retinde Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde «Ál-Farabı» ǵylymı-zertteý alqaby iske asyrylatynyn atap ótýimiz kerek.\nÁlemdik tájirıbege súıensek, zertteý ýnıversıtetteri negizinde qalyp­tasqan joǵary tehnologııalyq arealdar (alqaptar, tehnopolıster, óndiris klas­terleri jáne t.b.) kez kelgen eldiń ın­novasııalyq júıesiniń negizgi elementi ekenin kóremiz. Sonymen qatar olar óz memleketteriniń turaqty damýyna tyń serpin bere alady.\nEkonomıkasy damyǵan elder mem­le­kettiń, ýnıversıtettiń, bıznes ókilderi men qoǵamnyń kúsh-jigerin biriktirý arqyly jańa bilim júıesi men ozyq tehnologııalarǵa qol jetkizip otyr. Eli­mizdiń bilim salasynda kórsetetin qyz­metteriniń eksportyn ulǵaıtý jáne otandyq ǵalymdardyń ǵylymı-ınno­vasııalyq ázirlemelerin júzege asyrý maqsatynda Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń Ál-Farabı tarıhı-mádenı ortalyǵynyń fılıalyn Sırııanyń Damask qalasynan ashý kózdelýde. Shetelde ashylǵan osyndaı on eki fılıal Qazaqstannyń tarıhı jáne mádenı baılanystaryn nyǵaı­týǵa úles qosýda. Keleshekte osyndaı orta­lyqtardy kóbeıtýimiz kerek.\nOıshyldyń eńbekterin tárjimalaý jumystary qolǵa alyndy, Ál-Farabı týraly jańa kitaptar jaryqqa shyqty, uly ǵalym týraly derekti fılmder jasaldy. Buqaralyq aqparat quraldarynda Ál-Farabıge arnalǵan habarlar sıkli, taqyryptyq aıdarlar men bólimder uıymdastyryldy.\nÁl-Farabıdiń shyǵarmashylyq murasyn jáne onyń qazirgi álemdegi ózek­tiligin talqylaý túrli elderdiń ǵalym­dary men álemniń jetekshi farabıta­ný­shylarynyń iri halyqaralyq konferensııalarda talqylanatyn taqyrypqa aınaldy. Ál-Farabıdiń shetelde jańa ortalyqtary ashyldy.\nBiz uly babamyzdyń ǵylymı jańa­lyqtaryn jańa ǵasyrdyń suranysyna saı zerdeleýge de bas mán berip kelemiz. Ál-Farabı murasynyń aıasynda jasan­dy ıntellekt, etıka jáne rýhanı damýmen baılanysty problemalardy zer­deleý boıynsha pánaralyq jobalardy qoldaýǵa qarjy bólindi. Joǵa­ryda aıtyl­ǵandaı, Qazaq ulttyq ýnıver­sıtetinde Ál-Farabıdiń ǵylymı-teh­no­­­logııalyq alqabyn qurý jónindegi jobaǵa bastama jasaldy, ol ınvestısııa­lar tartýǵa, tehnologııalardyń damýyna qýatty serpin berýge jáne otandyq ǵylym men bilim deńgeıin arttyrýǵa múmkindik beredi.\nTúrkistan oblysyndaǵy Ál-Farabı murasyn jańǵyrtý jáne Otyrar qala­shyǵyn iri týrıstik klaster retinde qal­pyna keltirý boıynsha birqatar is-shara­lar kesheni ótkizildi. Izgi qoǵam týraly Ál-Farabıdiń ıdeıasyn kreatıvti jáne ózgeshe túrde nasıhattaýǵa baǵyttalǵan jastar bastamalary qoldaý tapty.\nSonymen qatar uly oıshyl dúnıege kelgen Uly Dala tósinde otandyq ǵylymdy órkendetý de óte ózekti má­sele. О́zderińiz bilesizder, Ál-Farabı baba­myz osydan myń jyldan astam buryn dúnıeniń máńgiligin, tanymnyń bolmysqa táýeldigin aıqyndap parasat týraly ilimdi saraptap, saralady. Sol zamandardyń ózinde dala kemeńgeri «Ǵylymdar tizbegi», «Besinshi traktat», «Medısına kanony», «Qaıyrymdy qala», «Rıtorıka», «Baqytqa jol silteý», «Vakýým týraly» jáne basqa da on­daǵan irgeli eńbekter jazǵanyn esker­sek, uly baba urpaqtary qazirgi tańda tarıhı ári tabıǵı sabaqtastyqty qamta­masyz etýge mindetti dep esepteımiz!\nOsyǵan oraı Ál-Farabıdiń mereı­toılyq jylynda ótkizilgen barlyq is-sharalar qazirgi zamanǵy bilim berý, ǵylym, ınnovasııa jáne halyqaralyq ynty­maqtastyq júıesiniń damýyna qýatty serpin berip otyrǵanyn aıryq­sha atap ótýimiz kerek. Ál-Farabı shyǵarmashylyǵyn pánaralyq zertteý jandandyryldy, sonyń arqasynda álemdik fılosofııa men ǵylym kontekstinde Ál-Farabıdiń áleýmettik-fılosofııalyq kózqarastarynyń basty ıdeıalary men prınsıpteriniń qazirgi mazmunyn anyqtaý boıynsha jumys jalǵasýda.\nSonymen qatar 19 qazan kúni Nur-Sultan qalasynda Ál-Farabıdiń mereıtoıyna arnalǵan qısyndy aıaqtalý sharasy – halyqaralyq forým onlaın tártibinde ótti. Oǵan Birikken Ult­tar Uıymynyń, IýNESKO-nyń ókil­deri, Iran, Túrkııa, Ázerbaıjan, Uly­brıtanııa, Mysyr, Izraıl jáne t.b. elder­diń bılik ókilderi, mınıstrler, dıplomattar, joǵary oqý oryndarynyń rektorlary, belgili ǵalymdar qatysty.\nQazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik hatshysy,\nÁbý Nasyr ál-Farabıdiń 1150 jyldyq mereıtoıyn daıyndaý jáne ótkizý jónindegi memlekettik komıssııanyń tóraǵasy