Emerging_issues_and_challenges.pdf 111 Kb\nIssittumi Avannarlermi Naasut Uumasullu allaaserineqarnerisa kingorna: 2001-mi pissutsit ataavartitsinerillu , Issittumi Avannarlermi avatagiisini amerlasuunik allanngorneqarsimavoq. Pingaarnersatut, Issittumi Avannarlermut silarsuarmullu silaannaap allanngoriartornerata sunniinera annertusisimavoq. Issittumi Avannarlermi silaannaap kissakkiartornera suliniuteqarfiuvoq, avatagiisini allanngorsinnaasorpassuit, taakkununnga sikup aakkiartornera, kuunnerit annertusineri, immallu qaffasinnaanera annertuumik sineriammut sunniuteqartussaq sammillugit. Allanngorsinnaasut ilai maannakkut malugineqartalereerput. Kissakkiartornerup sunniutai ikinngitsut Issittumi Avannarlermi uumassusillit assigiinnginnerannik sunniipput, soorlu uumasut kujasinnerusut avannamut noorarneri, orpikkanik naasoqarnerulernera nunallu qorsunngoriartornera, naasut piffinnilu taakkunani uumassusillit allanngorneri, uumasut takornartat Issittumi Avannarlermi uumasut ineqarfiini ineqalerneri uumasutoqqat inagerlugit, nappaatinillu nutaanik takkuttoqarnera . Taamatuttaaq, pisut tulleriiaarneri (phenology) allanngornerupput avatagiisini ataqatigiinnernik ataqatigiikkunnaartitsisinnaasoq. Kingunerissavaa, piffinni uumasut assigiinngissutaanni annertuumik nungutaanissamik naviarnartorsiorneqalernera.\n2001-mit annertuumik ilisimasaqaleraluarluta apeqquterpassuit suli akineqanngillat. Silaannaap allanngornerata uumasut assigiinngissutaannut sunniineri ilisimasagut naammanngillat, allanngornerit taakku piffinni naasunik uumasunillu allannguineri, sunniinerillu pisuussutsinut sunniisinnaaneri piffinni inunnut pingaaruteqarluinnartut. Issittumi Avannarlermi Sunniinerup Nalilernerata erseqqissumik takutippaa tamakkiisumik silaannaap allanngornerata uumasut assigiinngissutaannut sunniutaanik ilisimasanik amigaateqarneq . Naammanngilaq takutissallugit silaannaap allanngornerata avatagiisinik allannguineranit paasisat. Toqqaannartumik toqqaannanngitsumilluunniit Issittumi Avannarlermi inuit nunartik nerisaqarfigaat, imermik pissaqarfigaat, immamilu piniarnikkut, aalisarnikkut nunalerinikkullu. Pingaaruteqarluinnarpoq allanngornerit sorpiaanersut paasissallugit nunat immikkoortuini, uumasut akornanni, uumasoqatigiinni, pinngortitamilu ataatsimoortuni. Silaannaap pissusia Issittumilu Avannarlermi uumasoqatigiit imminnut ataqatigiinnerat paasisariaqarparput . Paasisat ilaat paasineqareeraluartut, paasissutissat uumasut assigiinngissutaat pillugit ameriartuaarneri suli kingoqqiussimapput silaannaap pissusaa pillugu avatagiisillu uumassuseqanngitsut pillugit paasisanut.\nUnamminartut arlallit Issittumi Avannarlermi uumasut assigiinngissutaanni nalaarneqarput. Silaannaap kiatsikkiartornera tunngavigalugu umiartornerit pisuussutinillu (ass. oliamik gassimillu misissuinerit) ineriartortitsinerit annertusiartussangatinneqarput, migutsitsinerup annertusineranik Issittumilu Avannarlermi uumasut assigiinngissutaannik akornusiinermik kinguneqarsinnaasumik. Ineriartoqqinnerit kingunerisinnaavaat inoqarfiit pisuussutinillu atuinerup allanngornerinik. Sikusarnerup annikillerata piffinni aalajangersimasuni aalisarnerit annertusisinnaavaat, aningaarsarsiutaasunillu nutaanik piniagaqalersinnaalluni, taamaalilluni ataavartitsinissaq eqqarsaatigulugu periarfissanik unamminartunillu pilersitsilluni. Issittumi Avannarlermi uumasorpassuit aamma silarsuarmit tamanit ungasissummiit tikittarput taakkulu ingerlaarnerminni avatagiisit allanngornerinik sunnerneqartarlutik, migutsitsinerit timiminniittut avannamut nassarsinnaallugit. Issittumi Avannarlermi taassumalu avataani ingerlaartarmata, internationalimik suleqatigiinnissaq pisariaqarpoq, ataatsimoortumik ataavartitsinissaq eqqarsaatigalugu.\nIssittumi Avannarlermi inuit eqqorneqarnerannut suliniutit ilagaat piffinnik aalajangersimasunik allanngutsaaliinerit. Ullumikkut allanngutsaalisat pitsanngornerugaluartut suli ineqarfiit pinngortitaqarfiillu tamarmik anguneqanngillat. Assersuutigalugu naliginnaasumik naluneqanngilaq immami piffiit aalajangersimasut allanngutsaalisat suli ikittuinnaasut. Allaat Issittumi Avannarlermi imaani pinngortitat qajannartut tamarmik nalunaarsorneqanngillat, ilanngullugit imaqarfiit naalagaafinnut atatinneqanngitsut amigaatigineqarput. Taamaattoq piffiit allanngornissaannut illersukkat uumasut assigiinngissutaasa illersornerisa ilagiinnarpaat ataaseq, silaannaap allanngornera tunngavigalugu pinngitsoorani allanngutsaaliinissamik tamakkiisumik pilersitsinissamik pisariaqartisoqarmat, nuuttarnerit allanngorneri kiisalu naasoqarnermik uumasoqarnermillu allaaserisanik nutaamik pisariaqartitsineq tunngavilugit.\nIssittumi Avannarlermi uumasut assigiinngissutaasa sunnerneqarneri samminerani pisariaqarpoq allanngornerit pillugit pitsaanerusumik ataatsimut aaqqissussinissaq eqqarsaatigalugu. Circumpolar Biodiversity Monitoring Program aqqutigalugu, CAFF–p paasissutissat annertuut ataatsimoortissimavai, taakkualu takutippaat uumasut assigiinngissutaat allanngoriartortut. Ingerlatsineq manna suliniutaavoq sunniuteqarluartoq unamminartunut nalaattakkanut amerlasuunut, silaannaap allanngorneranit siumut pisinnaasutut naatsorsuutigisanik inuillu Issittumi Avannarlermi nunamik atuinerisa allanngorneri tunngavigalugit. Nalunaarutit amerlaqisut Issittumi Avannarlermi uumassusillit assigiinnginnerat pillugit pioreerput, unamminartuuvorli nalunaarutit tamakku ataatsimoortissallugit misissussallugit, nunani issittuni misissuinermi amingaattit sorpiaasut paasissallugit, ataatsimullu atussallugit periaasissanik pitsaanerusunik aalajagiinissami. CBMP-p siunertaraa pinngortitami uumassusillit tamaasa minnerpaanniit annerpaanut sammissallugit, kinguaariinnik misissuinermit pinngortitami pissuseqatigiinnermik ilinniarneq tikillugu, teknikkimik atortorissaarutit nutaanerpaat atorlugit, taakkualu saniatigut aamma pinngortitap pissuseqatigiinnera pillugu inuit avannarliit nalunngeriigaat ilanngullugit. CBMP ingerlatsineruvoq ataatsikkut pilersinneqarsinnaanngitsoq kisiannili pilersikkiartuaarneqartoq nalunaarsuinerit ataqatigiit pilersinnerisugut, sunniutaasinnaasut nalunaarutillu allattorsimaffii, ingerlatsinermilu atortut soorlu Nunani issittuni timmissat imarmiut pillugit paasissutissat pilersinnerisigut. CBMP tassaavoq internationalimik pisussaaffiup aalajangersimasup suliniuteqarfigineqarnera tassalu Issittumi Avannarlermi nunani uumassusillit assigiinngissutaasa ikiliartorlutik ingerlanerluffianni. Angusarineqartut Issittumi Avannarlermi nunat pillugit apeqquterpassuarnut atorneqarput, kiisalu Issittup Avannarliup Isumalioqatigiissitaasa isumaliuusersornerini atorneqarlutik. Maannakkut unamminartuuvoq nalunaarutit piusut atorluarnissaat ajunnginnerusumik ataqatigiinnerusumillu, ilisimanngisanik paasiniaanertigut, Issittumi Avannarlermi illersuinerit ataavartitsinerillu pillugit paasissutissanik piffiit aalajangersimasut annertusinerisigut annertusiinikkut, kiisalu aalajagiisartut, Issittumi Avannarlermi inuit, ilisimatusarnerup, silarsuarmilu inooqatigiinnerup atorluaanissaat tunaartaralugit.\nPiffinni aalajangersimasuni ilisimasat nungukkiartorneri, soorlu Issittumi Avannarlermi oqaatsit, pinngortitallu pissusianik ilisimasatoqqat, paasineqarluartariaqarput iliuuseqarfigineqarlutillu. Silaannaap allanngornera sammisallu taassumunnga tunngasut – avatagiisinut tunngappata imaluunniit inunnut tunngappata – uumassusillit assigiinngissutaat inuillu Issittumi Avannarlermi ittut pillugit unamminartunik nutaanik pilersitsipput. Avatagiisit paarinissaat Issittumi Isumalioqatigiissitamut inunnullu immikkut avannaanik soqutigisalinnut annertuumik unammillersitsipput. CAFF, uumassusillit assigiinngissutaannut Issittumi Avannarlermi Isumalioqatigiit aallartitaattut illersuisuusoq unamminartunik naleqquttumik aaqqiinissamik ujarlertuarpoq.