Mvuvhu - Phuka thukhu dza mamvele - Afrika Tshipembe\n© Shem Compion\nMvuvhu [Hippopotamus amphibius]\nDzi mvuvhu ndi phukha dzine dza vha uri dzina tshileme, dzine dza lemela henefha kha 2,5 tonnes. Iya kona u tshimbila fhasi maḓini yo ita tshiṅwi ya fhedza mithethe yo no lingana miṱanu.\nNga masiari iya vha yo lala kha maṋi kana tsini na maḓi vhusiku ya vha I tshi khou ḓiphandela zwiḽiwa zwine zwa vha mahatsi henefha tsini na mulambo.\nYa tsadzi iya beba ṅwana muthihi kha maḓi a songo tsaho, nga murahu ha u ḓi hwala ha maduvha a 240. Hezwi ya tsadzi I tshi fhedza u beba lwa maḓuvha maṱuku iya dzumba ṅwana, ubva henefho ya kona u ṱuwa nae ya ya u vha na dzinwe. Dza tshisadzi dzi vhibva lwa vhudzekani dzi na minwaha ya sumbe uya kha malo. Kha vhutshilo hayo hoṱhe ya tsadzi iya kona u vha na vhana vha fumi.\nVhutshilo hayo hoṱhe ha musi I tshi khou tshila ḓakani vhu angaredzwa henefha kha minwaha ya 35. A zwi anzeli u wanala uri mme a hwale ṅwana wawe. Zwine zwa itea musi hu tshi khou rothola ṅwana uḓo dzula nga phanḓa ha muvhili wawe kha ha mme u itela u tavhela masana. Nga mafhungo a uri ṱhukhu dzi na mivhili miṱuku dzi ya lenga u pfa mufhiso u fhirisa khulwane.\nVhana vha bebeliwa maḓini nahone vha tshi fhedza u bebiwa vha ya kona u bambela nazwezwo vha saathu na kona u tshimbila fhedzi vha kona u bambela. Ndi phukha ine ya vha na maanḓa ya dovha ya bambela nga luvhilo, iya huvhadza arali yo levheliwa kana u huvhadziwa.\nNga mulandu wa uri yo hwaliswa vhuḓifhinduleli ha u huvhadziwa ha vhathu na dzinwe khuvhabvu dzo no itea maḓakani ndi zwone zwo itaho uri iwele kha zwipuka zwine zwa vha khombo nga maanḓa Africa, ndi phukha dzine dzi ya tshimbila nga lugwada, iya wanala zwikoloni kha mativha ono bva kha maṱanu uya kha 20.\nHune dza wanala hone\nDzi hone nga maanḓa Afrika Tshipembe. Fhedzi zwa zwino I wanala KwaZulu Natal, Limpopo na Mpumalanga dzo isiwa vho na fhethu ho no nga Eastern na Western Cape.\nI khombo nga maanḓa kha vhathu arali nga maanḓa milayo ya maḓakani ya sa dzhielwa nzhele. I ḓivheliwa u vunḓa madanda mahulu nga maanḓa na hone ya ḓi itela ku gungwa kuṱuku. Milandu I khou ḓihulela ya musi mvuvhu I tshi ṱoḓa u huvhadza vhathu hunzhi zwiitwa nga vhathu musi vha tshi I fara nga nḓila isi yone musi vha maḓakani.\n©2020 South Africa Online (Pty) Ltd. SouthAfrica.co.za. All Rights Reserved.