Ko cei e rawa ni cula e na i cula ni COVID-19? | Who can get a vaccine? | Unite against COVID-19\nKo cei e rawa ni cula e na i cula ni COVID-19? | Who can get a vaccine?\nE sega ni saumi na i cula. E vakatau vei keda yadua na tiko e Niu Siladi, yabaki 12 ka lako cake, me da cula se sega. E sega ni bibi na i tuvaki ni nomu i volatara ni tiko e Niu Siladi. E na sega ni vakau vei ratou na tabana ni curu vanua na i tukutuku ko ni vakarautaka. E na taqomaki.\nNi ko cula, ko sa taqomaki iko tiko, ka na vakalailaitaka tale ga na nomu rawa ni vakadewa na mate na COVID-19, vei ira na lewe ni nomu vuvale, nomu i tokani, se ko ira e na vanua ko vakaitikotiko kina.\nKo ni rawa ni raica eke na i tukutuku bibi me baleti ira era rawa ni cula, ka wili kina na i tukutuku tale e so me vaka na nomu yabaki ni bula, kevaka ko tiko bibi, vakasucuma tiko na luvemu, ke a lako vakaca vei iko e dua na i cula ni tarovi mate ko a cula kina, se ko qaravi tiko vakavuniwai e na gauna oqo e na vuku ni dua na mate.\nKevaka ko se bera ni yabaki 12\nEra na sega ni cula e na i cula na Pfizer e na gauna oqo, ko ira era se bera ni yabaki 12.\nKevaka ko sa sivia na yabaki 65\nE vakaraitaki e na vakadidike, ni yaga vakalevu sara ka veitaqomaki na i cula oqo, vei ira sa sivia na 65 na nodra yabaki ni bula.\nKevaka ko dau kania ga na kakana draudrau, se lako vakaca vei iko e so na ka ko kania\nNa i cula oqo e rawa ni soli vei ira era dau kania ga na kakana draudrau. E sega ni tiko kina e dua na ka e vakarautaki mai na lewe ni manumanu.\nE sega tale ga ni tiko kina na antibiotics, se dua na ka e vakarautaki mai na dra, DNA, yaloka, se tauri mai na gone e kunekunetaki tiko, gluten (na ka e waki vata kei na witi), lewe ni vuaka, veika e dau vakadedetaka na kena maroroi e dua na ka, na soy, se latex (na kena i sogo e caka mai na rapa – bromobutyl).\nKila na veika kece e waki vata kei na i cula na Pfizer (external link)\nKevaka ko tiko bibi tiko\nKevaka ko bukete tiko, ko rawa ni cula e na i cula ni COVID-19 e na dua ga na gauna ni nomu bukete.\nNa i tukutuku sa kumuni rawa mai vei ira e dua na i wiliwili levu ni marama bukete era sa cula oti e veiyasai vuravura, e vakadeitaka ni sega ni dua na ka me leqataki e na nodra cula e na i cula ni COVID-19.\nE yaga tale ga vei ira na gone era buketetaki tiko, na i cula vei ira na marama bukete. E laurai e na veika e dikevi, ni rawa ni dewa vua na gone na sotia ni yago nei tinana, me taqomaki koya mai na mate. E dewa oqori e na wa ni nona vicovico kei na wai ni sucu nei tinana. E rawa ni taqomaki na gone ni cula ko tinana ni se bukete tiko.\nKe dua na ka ko via taroga, se dua na ka ko leqataka, veivosakitaka kei koya mai na tabana ni bula e qaravi iko tiko.\nKe ko vinakata tiko me dua na luvemu\nKevaka ko nakita tiko me dua na luvemu, e rawa tiko ga ni ko cula e na i cula na Pfizer\nNa i cula na Pfizer, e na sega ni vakaleqa na nomu gene (e dau vakadewataka na i tuvaki ni yago) se vakaleqa na nomu via vakaluveni. Na mRNA mai na i cula, e na sega ni curuma na uto (nucleus) ni vanua e tiko kina na nomu DNA.\nE sega ni dua na tiki ni wainimate ni cula se na veika e waki vata kaya, e na yacova na tiki ni yago se gacagaca e dau bulia na yaloka ni vakatubukawa vei ira na marama, se na gacagaca e vure mai kina na wai ni vakatubukawa vei ira turaga.\nKevaka e a lako vakaca vei iko e dua na i cula me tarova na mate\nKevaka e a lako vakaca vei iko se vakaleqai na i tuvaki ni yagomu e na dua na i cula me tarova na mate e na dua na gauna sa oti, vakaraitaka vua na nomu vuniwai, se ko koya na nomu dauveiqaravi e na tabana ni bula, se ko koya e veicula.\nKevaka e dau lako vakaca vei iko e na veigauna e dua na wainimate ni cula (anaphylaxis)\nMo kua ni cula ke kilai ni dau lako vakaca vei iko na cula:\nna wainimate e waki vata kei na i cula na Pfizer\ne na nomu a cula taumada e na i cula ni Pfizer.\nNa veika e waki vata kei na i cula na Pfizer — Minisitiri ni Bula (external link)\nKevaka ko sega ni bula vinaka se katakata tiko na yagomu\nKevaka ko sega ni bula vinaka tiko e na gauna lokuci mo la’ki cula kina, se sivia na 38 na diqiri na katakata ni yagomu, e dodonu mo vakadaroya na nomu cula e na i cula ni COVID-19, me yacova ni ko sa bula vinaka tale.\nKevaka ko cula tiko e na dua tani tale na i cula ni tatarovi ni mate\nKo sega ni rawa ni cula e na i cula ni COVID-19, kei na dua tani tale na i cula i tatarovi ni mate, e na dua vata na gauna. E na vinakati mo na wawa tale mada e na loma ni dua na gauna, ka na vakatau tiko oqori e na mataqali wainimate mo cula kina.\nNa i cula ni matetaka\nMo laiva mada me oti e 2 na macawa mai na gauna ko cula kina e na i cula ni COVID-19, mo qai cula e na i cula ni matetaka (influenza).\nKevaka e sa vakadeitaki tu mo la’ki cula e na i cula ni COVID-19, mo cula rawa tale ga e na i ka rua ni i cula ni COVID-19 – e 3 na macawa na kedrau veiyawaki na i cula oqo. E rawa ni ko qai cula e na i cula ni matetaka ni sa oti e rua na macawa mai na i ka rua ni nomu cula.\nKevaka ko sega ni se vakadeitaka na nomu la’ki cula e na i cula ni COVID-19, mo cula rawa e na i cula ni matetaka. Ko na qai rawa ni cula e na i matai ni i cula ni COVID-19 ni sa oti e 2 tale na macawa.\nNa i cula ni Misila, Mo kei na Rubella (MMR)\nKeitou vakatura mo cula rawa e na i cula ruarua ni COVID-19 – e rauta e 3 na macawa na veiyawaki ni gauna ni cula.\nKevaka ko cula taumada e na i cula ni COVID-19, e na vinakati mo wawa me 2 na macawa mai na gauna ko cula oti kina e na i karua ni i cula, mo qai cula e na i cula ni MMR.\nKevaka e liu na nomu cula e na i cula ni MMR, e na vinakati mo wawa me rauta ni oti e 4 na macawa, mo qai rawa ni cula e na i matai ni i cula ni COVID-19.\nKevaka e tauvi iko tiko e dua na mate\nE laurai e na vakatovotovo ni yaga sara vakalevu na i cula e na veiyabaki duidui ni bula, turaga se marama, uma tamata kei na veivanua duidui era cavutu mai kina, kei ira era dikevi tiko vakavuniwai e na vuku ni mate e tauvi ira tiko.\nKo rawa ni cula totolo e na i cula oqo, kevaka ko sa yabaki 16 se sivia, ka okati e na dua se sivia na veika oqo:\nE tarai iko tiko e dua na i tuvaki vakatauvimate, ka na rawa kina mo vakayagataka na i lavo ni vanua raraba, mo cula e na i tataraovi ni matetaka; era wili tale ga e na veiuvke oqo ko ira na marama tiko bibi.\nKevaka e laurai ni vakaleqai tiko vakaca na nomu vakasama se tauvi iko tiko e dua tale na mataqali mate ni mona.\nKo sega ni walia rawa na tubu sivia ni nomu dra, ka gadrevi kina mo dau taura e 2 se tolu na wainimate me vukea na tubu ni nomu dra.\nKo levulevu sivia (vakamacalataki me BMI ≥40).\nKevaka ko via kila e so tale na i vakasala me baleta na nomu cula ke tarai iko e so na leqa bibi ni bula, ko sa laurai tiko vakavuniwai, ilovi tiko, se ko gunuva tiko e so na wainimate, raica e na website ni Minisitiri ni Bula.\nKe vinakati na i vakasala me baleta na cula vei ira era okati e na dua na i wasewase ni veika me baleta na i tuvaki ni bula - Minisitiri ni Bula (external link)