Инфоурок › Другое › Другие методич. материалы › ВЕЯН ВЕ ИНШАНЫ ЯЗДЫРУВ МЕТОДИКАСЫ\nВЕЯН ВЕ ИНШАНЫ\nЯзма ишлернинъ даа эки чешити — беян ве иншадыр. Беян ве инша талебелернинъ фикир этюв къабилиетнни, озюне хас нутукъ услюплерини шекиллендире.\nБеянны кечирмек ичюн оджа бир-къач кунь эвельси азырланьш башлай: талебелерни эвельден тенбиелей, керекли мевзуларны козьден кечирип, текрарламакъ вазифесини бере.\nБеян бойле тертипте кечнриле; оджа текстни бир кере окъуй. Тахтатъа, текстнинъ мундериджеси эсасында тизнльген, план языла. Бу план боюнджа талебелер агъыздан текстнинъ мундериджесини икяе этелер. Огренилеяткъан грамматик мевзунен багълы къаиделер текрарлана. Муреккеп я да янъы сёзлер изаланып, тахтагъа языла. Текст оджа тарафындан даа бир кере текрарлангъан сонъ, талебелер, плангъа эсасланып, беян язалар.\nИншалар, эсасен, эдебиятнен багълы олып, эдебмят дерслеринде кечириле. Ана тили дерслеринде кечирильген иншалар ичюн шахсий козетювлер ве теэссуратлар мевзу оларакъ алына: эв ве мектеп омюри. чешит тюрлю вакъиалар, табиат адиселерни козетип, озь сёзлеринен тарифлеп берюв.\nЭм эдебият, эм ана тили дерслеринде кечирильген инша талебелерге озь фикирлерини догъру ифаде этмеге огрете. Бундан гъайры, грамматик къаиделерни текрарлап пекитюв де козьде тутула.\nЮкъарыда анъылгъан мевзулардан башкъа, иншаны ресим узеринде я да кезинтилер эсасында язмакъ мумкюн. Иншаны яздырмакъган эвель оджа, талебелернен план тизип, мевзунен багълы субет кечире. Сонъ, бу план боюнджа, талебелер инша язалар.\nРесим эсасында да инша эвельден тизнльген план боюнджа кечириле. Бойле иншалар талебелернинъ агъыз ве язма нутукъларыны инкишаф этмеге ве тиль байлыгъыны зенгинлештирмеге ярдым эте.\nБу джыйынтыкъкъа кирсетильген беян ве инша текстлери мевзуларгъа болюнген шекильде берильген: йыл мевсимлери, Ватан акъкъында, миллий аньанелернен багз>лы текст ве планлар. Оджагьа белли бир грамматик мевзуда инша кечирмек ичюн текстни сечип алмакъ озюне авале этиле. Бу — текстте олгз>ан сёзлер ве джумлелернинъ насыл бир грамматик мевзугъа аит олгъанына багълыдыр.\nМеселя, талебелер У.Ипчининъ „Куреш“ икяесинден парчаны динълеген сонъ, озь достларындан бирисининъ тышкъы къыяфетини тарифлеп бермек мумкюн.\nЬу язма иште эксериет сыфатлар къулланыла, демек, оны „Сыфатлар“ деген грамматик мевзунен багъламакъ мумкюн.\nБеян ве иншалар ичюн текстлер\nКъырым. Къырымнынъ табиаты.\n1. Икяе парчасыны динъленъиз ве план боюнджа тариф этинъиз. Серлева к ьойып, беян язмнъыз.\nЯлы боюнынъ энишли-ёкъушлы, багълы-багъчалы, тавлы- дагълы джапындаки бурмалы-айланмалы ёлунда дызман олмаса, даа къайда оладжакъ. Иште, ёлнынъ астында кениш тютюн тарлалары, онынъ да астында мавы денъиз... Къора бойлап сельбилер, кираз, эрик, алма, армут, джевиз тереклери. Мында башынъны къайда чевирсенъ, эп янъы, дюльбер бир лева... иште, эки сельби; оларнынъ ортасындан кок киби мавы денъиз корюне. Ёлнынъ устюнде джевиз агъачы, онынъ четинде яйля устюндеки денъиз киби мавы кок корюне. Алдынъа бакъсанъ, я Аювдагъ, я да Кастель аркъасыны тырбайтып тура.\nДенъиз инсаннынъ козюни эп озюне чеке, санки сени сынъырлап ту га, онынъ мавы тюсюнден козюнъни аламайсынъ. Эп онъа бакъып тураджагъынъ келе. Денъиз пек кениш ве тынч. О, ялыдан башлап, уфукъкъа догъру эп юксельген киби. Онынъ кокнен къошулгъан еринде аз кемерли бир сызыкъ бойдан-бойгъа созулгъан. Денъизнинъ тюсю кокнинъкинден бираз даа къоюджа. Эгер оларнынъ тюсю бир кельсейди, кокнен денъизни айырды этмек кучь олур эди.\n(У.Ипни. АМО автобусында.)\nЯлы боюнынъ ёллары.\nМуэллифнинъ ялы бою акъкъында теэссуратлары.\nНомер материала: ДБ-044269