Tatarstan – millätçelär oyasımı?\nшимбә, 18 ноябрь 2017, Казан вакыты 00:33\nсентябрь 21, 2003\nSoñğı 10-15 yılda demokratiä häm milli tereleş çorında tatarlar häm Rusiädä yäşäwçe başqa xalıqlar tormışında zur üzgäreşlär buldı. Tatar xalqı tarixı turında yaña fänni xezmätlär yazıldı, mäqälälär, tapşırular, törle tellärdä yañğırap, dönyağa tatar yazmışın kürsätte. Yaña radio, televidenie kanalları, gäcit-jurnalar, mäktäp-gimnaziälär, yuğarı uqu yortlarındağı milli büleklär häm törkemnär açıldı. Rusiä töbäklärendä häm Tatarstanda yäşäwçe millättäşlärebez üzlären ber qawım itep xis itä başladılar. Citäme soñ xäzer bu bezgä, ixtiaclar qänäğätländereldeme? Yuq şul. Susım da basılmadı, kiräkle, möhim eşlärneñ şaqtıy öleşe başqarılmağan äle, telsezlänü, millätsezlänü çire yäş buın arasında haman tarala, milli tarqalu, inqıraz ğälämätläre yuqqa çıqmağan. Ğasırlar buyı barğan protsessnı üzgärtü ciñel dä, tiz dä bula almıy. Yaña tuğan yözlärçä, meñnärçä cırlarıbız, borınğıdan saqlanğan sağışlı, moñlı awazlar belän ber rättän, yaña tawışlar da işetelä. 20nçe ğasır başındağı milli kütäreleştän soñ kilgän reaksiä yılları oçraqlı bulmağandır. 21nçe ğasırnıñ başında da çigeneş çorı kilmäsme? Monıñ qayber bilgeläre dä kürenä.\nBügenge analitik tapşıruıbızda tınıç qına, uylanıp qına, başqa fikerle opponentlarıbızğa da, üz qärdäşlärebezgä dä utlı yädrälär yawdırmıyça ğına şul turıda kiñäşik äle. Süz filosofiä fännäre doktorı Vadim Çurbanovnıñ Tatarskiy mir gäziteneñ 13nçe sanında dönya kürgän Kazanskiy kotel, Qazandağı qazan dip isemlängän mäqäläse häm tarix fännäre doktorı Damir İsxaqovnıñ Çurbanov çığışına cawap räweşendä yazılğan mäqäläse turında barır. İdeologik qaraşlar buyınça qapma-qarşı bulsalar da, älege çığışlar, Allağa şöker, fän häm säyäsät telendä yazılğan. Ni qızğanıç, här ike avtornıñ çığışların bez yazılğan teldä, yäğni urıs telendä yañğıratırğa mäcbürbez. Döresen äytkändä, qayber töşençälärne häm millätebezneñ küñelenä yara bulırlıq fikerlärne tärcemä itep tä torası kilmi. Xätta millättäşebez Damir İsxaqovnıñ da fikerläre bäxästäşe Çurbanov telendä yañğırasa – döresräk bulır. Rusiädäge tıñlawçılarıbız monı añlar, ä başqa illärdägelärebez öçen maxsus yazmalarnı İnternetqa quyarbız. Äle yarıy, törle teldä, ämma fänni söyläşüçe bu şäxeslär üz bäxästäşen yäki millätlärne mäsxärälämi, soñğı noqtanı quymıy. Mondıy dälille häm açıqtan-açıq söyläşü kiräk närsä. Dimäk, Vadim Çurbanovnıñ da, Damir İsxaqovnıñ da şaqtıy bäxäsle yazmaları fän häm tormış öçen faydalı. Döres, mondıy söyläşülär ğädättä mäzäklär, populyar estrada cırları tıñlap yuanuçı bik küp qärdäşlärebezne mawıqtırmasqa da mömkin. Aqıllı häm eç poşırğıç wäğäzlär, notıqlar kiñ cämäğätçelekne cilkendermi. Şulay da, bezneñ xalıq aqıllı, ğilemgä omtıla, säyäsät belän qızıqsına, möstäqil fiker yörtüçelär bixisap. Azatlıq radiosı alarğa da aqıl häm rux niğmäte birergä tieşter bit? Şulay itep, analitik äñgämägä kereşäbez.\nVadim Çurbanov tatar dönyasın obyektiv yaqtırtır öçen oyıştırılğan gazetasında närsä yazğan soñ? Qısqaça tezislar mondıy.\nTatar millätçelege Tatarstan xakimiäte qulında küsäk bulıp xezmät itä häm millätçe zıyalılarnıñ tamağın tuydıra.\nBeräwlär cir sörä, ikençeläre uñış cıya.\nTatar millätçelege säyäsi uyında kärt bulıp xezmät itä.\nNi öçen prezident Şäymiev kiselep çıqqan millätçelärdän çitläşmi?\nNi öçen federal' üzäkneñ zäğif milli säyäsäte Rusiädäge millätçelärgä köç birep, üsterep tora?\n90-nçı yıllarda Tatarstan Rusiä Federatsiäsendä çamadan küp möstäqillek aldı. Häm ul monı xoquqi nigezdä eşläde. Bu möstäqillekne taläp itüçe köç bulıp soñğı 2-3 yılğa qädär açıqtan-açıq tatar milli faktorı xezmät itte: Tatarstan respublikası tatar däwlätçelegen tergezü yulı belän tatar xalqınıñ milli tereleşen tä'min itü wazifasın üz östenä aldı. Qazan şunnan da kimräk bäyägä rizalaşmadı. Çınlap ta, Tatar etnosı küz aldında ruslaşıp, üz tösmeren yuğalta başlağanda qotılu öçen başqa forsat bulmağandır. Häm tatarlar etnokratik yözle Tatarstan Respublikası räweşendä tatarlarnıñ üz-üzen saqlaw, milli yaqtan üsterü qoralın üz qullarına aldılar. Soñğı yıllarda milli üseştä tatarlar Rusiäneñ teläsä nindi başqa xalqına, xätta rus xalqına, qarağanda da zurraq uñışqa ireştelär.\n... Bu oçraqta kemneñ citäkçe, dirijer wazifasın ütäwen äytep bulmıy. Ällä xakimiät, ällä tatar intelligentsiäse, ällä Mäskäw yäki çit il liberalları. Şunısı möhim: tatarlarnıñ milli üseşe bu xalıqnıñ tarixi täcribäse nigezendä «östän» töşerelde. Ämma östägelärneñ ixtiarı bik küp tatarlarnıñ ömet-xıyallarına täñgäl kilde.\nBu Vadim Çurbanovnıñ Tatarstannıñ milli tereleş yulında ireşkän uñışları turında fikerläre ide.\nXäzer Damir İsxaqovnıñ «Zvezda Povolj'ya» gazetasınıñ 36nçı sanında basılıp çıqqan «Natsiä i politika: tatarskiy vektor» mäqäläsendä äytkän cawapların tıñlıyq.\nTatarlarnıñ milli üseştä zur uñışlarğa ireşüe çep-çi yalğan. Tatar cämğiäten 80-90 yıllardağı terelü potensialı zäğif bulıp çıqtı. Min elekke xezmätläremdä dä tatarlarnıñ etnomädäni üseşe modeleneñ bulmawı, ğomummilli ideyäneñ añlayışlı itep äytep birelmäwe turında yazğan idem. Xäzer min monıñ öçen milli intelligentsiäne genä gäyeplämäs idem. Gäyepneñ kübräk öleşe säyäsi elitağa töşä. Elek şaqtıy töşenke tösmerlär belän birelgän bäyäne xäzer tağın da kiskenräk itep äytergä bula.\nKüräbez, millättäşebez Damir İsxaqov milli tereleştä uñışnı az häm zäğif dip sanıy. Ğalimnärgä häm säyäsätçelärgä xas maksimalizm belän ul beraz qızıp kitä. Ul üze dä qazanışlarıbıznı tanıy, läkin alarnı küpertep, maqtanırğa da tırışmıy. Menä anıñ dälilläre.\nDamir İsxaqov fikerençä, xäzergä äle berkem dä tatar mäktäbeneñ närsä ikänen belmi, tatar universitetı belän dä şul uq xäl. Çit töbäklärdä yäşäwçe tatarlar öçen açılğan tatar mäktäpläreneñ yäki etnomädäni komponentlı mäktäplärneñ modele bötenläy yuq. Milli tarixnı ayırım entuziastlar ğına yaza. Häm tarixnıñ üzägen täşkil itüçe konsepsiä yuq äle. Tarix däreslekläreneñ federal' häm töbäk komponentlarında kisken qarşılıqlar saqlana. Tatar teleneñ däwlät statusı probleması xäl itelmägän, cämğiät häm däwlät tormışında, mäğärif moxitendä tatar tele elek yawlağan pozitsiälärennän çigenä başladı. Rusiä töbäklärendä xäl tağı da awırraq. Tatar balalarınıñ 15 protsentı ğına da tuğan telendä uqımıy. Kürşe Başqortstanda tatar telen uqıtunı başqort tele belän alıştıru, Başqortstan öçen maxsus tatar däresleklären çığarıp, milli, mäğärif, mäğlümat moxiten üzgärtälär. Tatarstannan çittäge töbäklärdäge mäktäplärgä, klasslarğa däresleklär, audio-vidioyazmalar cibärü mexanizmı buldırılmağan. Milli mäğlümat çaraları çittäge tatarlarğa barıp citmi yäki alarnıñ milli, ruxi eçtälege yarlı. «Tatarstan - Yaña ğasır» kompaniäseneñ ğomummilli televidenie bularaq konsepsiäse haman da yuq, şunlıqtan anı xäzergä ğomumtatar televideniese dip äytep bulmıy. Kitap basu eşläre belän dä şul uq xäl. Fännär akademiäse ictimaği ixtiaclardan qalışa, waq temalar belän şöğellänä. Anıñ strukturasında tatar milläte üseşeneñ konseptual' yaqların tikşerüçe fänni törkemnär yuq. Bügengä qädär tatar milläten üsterü buyınça däwlät programması yuq.\nBu Damir İsxaqovnıñ Vadim Çurbanovqa cawap mäqäläsendä äytelgän fikerlär. Kürenüençä, tatar ğalime bügenge wazğiätkä kisken bäyälär birä. Tatar üseşen üz ğalimebez tänqitlägändä, Vadim Çurbanovqa bötenläy eş qalmıy. Şundıy xäl, Çurbanov tatarlar artıq üsep, şäbäyep kitte dip sanıy, Damir İsxaqov isä, yuq, xäzergä üsmädek äle, xällär şäp tügel, dip cawap birä. Kem xaqlı? Monısın inde üzegez uylağız.\nVadim Çurbanovnıñ üz tuqsanı tuqsan. Ul tatarlarnıñ Tatarstan belän bergä millätçelek upqınına tägäräwe turında çañ suğa. Tatarlarnıñ üzläre turında söyläwen aña ruslarğa qarşı quyu bulıp kürenä.\nÄgär dä üz milläte belän ğorurlanıp, milli ideyägä yabışıp dönya kötüçelär bulmasa, millätçelek cämğiättä ällä ni ähämiätle köç bulıp kitä almas ide. Menä şulay itep, intelligentsiäneñ ikmäge fanatiklılıq häm näfrät çire qağılğan «asta» yäşäwçe ğadi qatlam öçen sıyıq şulpa bulıp xezmät itte. Millätçelek cämğiätneñ iñ yuğarı häm iñ tübän qatlamı öçen kiräkle närsä. Urta qatlam aña bireşmi.\nHäm, nihayät, millätçelek ğadi könküreş añı tösenä kerä. Menä ber misal. Tatar ile gäcitendä Orenbur ölkäse Novotroitski şähärendä yäşäwçe eşçe İlham turında Käwsäriä Wälitovanıñ mäqäläse basılğan. Ul, şähärdä yäşäwçe tatarlar üzläreneñ eş urınnarında artta österälmi, ruslarğa tırış xezmät ürnäge kürsätä, dip yazğan. Novotroitski tatarları yalqaw häm eş räte belmägän tatarlarğa ürnäk kürsätä. Ä Käwsäriä Wälitova üze dä uylamıyça uçaqqa qorı utın sala...\nMenä bu oçraqta Vadim Çurbanov beraz arttırıp cibärä. Orenbur ölkäseneñ Novotroitski şähärendä yäşäwçe İlham zavodta yaxşı eşläp, ruslarğa ürnäk kürsätä, dip yazğannar Tatar ile gazetasında. Çurbanovqa şuşı tokar’ İlham turında yazğan jurnalist Käwsäriä Wälitova Djordano Brunonı yandırğan uçaqqa qorı utın salıp toruçı bulıp kürenä. Yäğni, eçmi, tırışıp eşli torğan tatarnı maqtasañ, ul ruslarnı xurlaw bulıp kürenä ikän. Ä bit mul häm ayıq tormış qoru ürnäge maqtawğa, ruxi stimulğa moxtac. Estoniäneñ Mäskäwdäge ilçese Qazanğa kilep, bezdä yäşäwçe tatarlar berwaqıtta da aynıtqıçqa eläkmi häm eşsez yörmi dip äytkän ide. Monıñ öçen bu diplomatnı Rusiäne yäki ruslarnı mısqıl itüdä ğäyeplämädelär. Ä nigä ayırım millät wäkilläreneñ üz ğoreflären saqlap, yaxşı yaqları belän ayırılıp toruların kürsätmäskä di? Naçarlıq eşlägän keşeneñ milläten ber dä onıtmıylar. Qaywaqıtta terrorizm häm cinäyätçel ğämällärneñ dä milläte tabıla. Tağın Vadim Çurbanov süzläre.\nTatarstannıñ möstäqillege tatarlarnıñ milli ğorurlıq xisen uyatu häm qayber praktik maqsatlarğa ireşü öçen kiräk buldı. Häm Tatarstan ul möstäqillekne aldı, üze telägänçä qullandı. Bigräk tä, federal' üzäkneñ milli säyäsäte tössez, ikeyözle bulğan çaqta bu Tatarstanğa bik kiräk ide. V.Putin äytüençä Rusiäneñ küp millätlelege häm küp dinlelege – töp baylığı dip sanalsa da, çınlıqta ildä millätlärneñ wäkilçelek itä torğan – Millätlär Şurası yuq, qabul itelgän milli-mädäni moxtäriätlär turında qanun kürälätä zäğif häm faydasız. Üzäk televidenie häm radio turında gomum Rusiä yäki küp millätle dip äytep bulmıy. Monı härkem kürä häm işetä. Federal' mädäniät ministrı da ilneñ mädäni tormışın Könbatışqa tabındıru zakazın üti. Rusiä xalıqlarınıñ mädäniäte anı qızıqsındırmıy.\nMenä bit niçek. Ğalim häm möxärrir Vadim Çurbanov Rusiäneñ milli säyäsäten, milli-mädäni avtonomiälär turındağı qanunın, Üzäk televidenieneñ häm radionıñ ğomum Rusiäneke häm küpmillätle bulmawın tänqitli. Xätta, Mäskäw kremlenä arqa teräp tatar dönyasın rus telendä tärbiäläwçe bu ğalim häm säyäsätçe Rusiäneñ mädäniät ministrı Mixail Şvıdkoynıñ isemen äytmiçä genä, anı il tormışın häm xalıqların Könbatışqa tabındıruçı dip iğlan itä. Ul Ästerxan tatarları öçen kitaplar citmäw öçen dä qayğıra. Mäskäwdä çıqqan fänni süzlektä tatar xalqınıñ zur şäxesläre Şihabetdin Märcäni, Ğayaz İsxaqi, Baqıy Urmançı isemläre kertelmägängä borçıla. Dimäk, Çurbanov üze belmägän oçraqta aña slujit' itep toruçı ğilemle tatarlar da bar. Häm anıñ borçıluları döres. Tömän ölkäsendäge yäki başqa töbäklärdäge tatarlarnıñ mäktäpläre, xäle turında mäğlümatläre dä xaqiqätkä turı kilä. Ber dä qayber milli xäräkät wäkilläre äytkänçä, tatarğa qarşı açılğan gäzit möxärrire dip äytmässeñ.\nMenä bit nindi bäxästäşlär. Vadim Çurbanov ta, Damir İsxaqov ta prinsipial'lektä ber-berse belän uzışa. Çitlärne dä, üz tarafdarlarnı da jälläp tormıyça, ädäple, fänni formada çıbırqılıy. Damir İsxaqov Çurbanovnıñ tatarlar turında xäweflänep yazğan fikerlärenä qarşı töşmi, ämma millätçelektä gäyepläw häm tatar üseşeneñ qurqınıç buluı turındağı tezislar belän ul riza tügel. Ul Çurbanovnı tatar dönyası turında söyläçe maxsus basma möxärrire bularaq maqtamıy, anı östän-östän genä fiker yörtüçe, nevajnıy analitik dip atıy. Busı inde fänni bäxäsneñ säyäsi diskussiägä äylänüen kürsätä.\nTatar cämğiäte öçen bügen dä, kiläçäktä dä tatarlarnıñ üz milli xoquqların yaqlaw mömkinlege demokratiäneñ nigeze bulıp xezmät itäçäk. Telisezme, telämisezme – «millätçelek” Rusiä cämğiäteneñ tözeleşenä tä'sir itä torğan köç bulıp qala. Küp millätle ildä başqaça bula da almıy. Şuña kürä sez tatarlarnı millätçelektän waz kiçärgä çaqırıp alarnı demokratiädän baş tartırğa öndisez.\nKürüegezçä, Damir İsxaqov millätçelekne sükmäskä, Tatarstan häm tatarlarnı millätçelektä gäyepläp donoslar bastırmasqa, ä kiresençä, milli tereleşne demokratiä üseşeneñ ber ayırılğısız öleşe dip sanarğa çaqıra.\nAy-xay, Vadim Çurbanov tatar milli tereleşen, bigräk tä Tatarstannı demokratiä bayrağı dip tanırmı ikän? Ul bit yalğız ideolog tügel, ä xakimiät tiräsendäge bik zur törkemneñ wäkile. Änä, Penza gubernatorı Vasiliy Boçkarev tatarlarnı ällä nindi cinäyätlärdä ğäyepli. Şuşı ölkädän Mäskäwgä cibärelgän räsmi xatta Boçkarevnıñ urınbasarı imzası belän Rusiä milli säyäsäte konsepsiäsenä bik qızıqlı täqdimnär kertelä. Millätlär iseme belän atalğan subyektlarnı beterergä, federatsiä subyektları citäkçelären Mäskäwdän prezident ukazı belän bilgelärgä. Ägär dä milli respublikalarnı betermäsägez, bu Rusiä öçen bik qurqınıç närsä dip äytelgän Penza xaqimiäte möräcäğätendä. Qapma-qarşı fikerle Duma deputatları, partiä wäkilläreneñ qaraşları qaywaqıtta çäçlärne ürä torğızırlıq. Şuña kürä, Vadim Çurbanovnıñ Kazanskiy kotel mäs’äläse häm Damir İsxaqovnıñ cawap çığışı, Allağa şöker, bäxäs çağıştırmaça konstruktiv bara häm real' cirlektä.\nNi öçen bez älege ideyälär köräşen analitik tapşıruğa çığardıq soñ? Älege dä bayağı, millätçelek möhere belän kizänü – bik qurqınıç närsä. Soltanğälievne ezärlekläp törmägä utırtu, atu, bik küp milli ğalimnärebezneñ, yazuçılarıbıznıñ repressiägä duçar buluı, GULAGlar, Kolıma, Magadannarda çerü häm tuñu asıl zatlarına millätçelektän gäyepläwdän başlanğan. İñ äybäte – bügenge xaqiqätne döres itep kürsätü häm praktik eşlärne däwam itü. Damir İsxaqov «Zvezda Povolj'ya» gazetasınıñ 18nçe sintäber' sanında bastırğan mäqäläsendä Rusiägä bügen iñ tansıq närsä – demokratiä turında söyli. Ul bügenge milli wazğiätne fänni yullar belän öyränü, tögäl bilgeläw kiräklegen kisterep äytä. Monısı belän hiç bäxäsläşäse kilmi.\nVadim Çurbanovnıñ mäqäläse aldınnan Tuqay süzläre quyılğan: «Natsionalizm – eto plutovstvo». Yäğni, «Tatarskiy mir» gazetası Tuqay fatixäse belän tatarlarnı millätçelektän qotqara. Läkin tatarlarnıñ üzlärennän, alarnıñ ömet-xıyallarınnan başqa, tatar telennän, mädäniätennän başqa tatar dönyası bula almıy. Şunsız tatarlarnı üsterep tä, qotqarıp ta bulmıy. Älege Tuqay süzläre alınğan şiğerneñ tatarçası bolay yañğırıy.\nMillät dilär... Ul çın meni, ixlas meni?\nÜz qorsağın şäkert alda totmas meni?\nPlutovstvo digän närsä bügenge tatar tereleşe häm Tatarstan öçen xas tügel. Ğabdulla Tuqaynıñ şul uq şiğere ütä dä pessimistik yullar belän başlana.\nTatar xalqı! Sin ülärgä mäxküm inde,\nDaru ütmäs däräcädä mäsmüm inde;\nTiberçenmä! Terelmiseñ, yul östendä\nYatma aunap. Üzeñne üzeñ küm inde.\n«Tatarskiy mir» gazetası Tuqaynıñ bu süzläre belän dä qorallanmas, mondıy çaqıru belän tatarlarğa möräcäğät itmäs digän ömettä qalabız. Tuqaynıñ çın pozitsiäse şiğerneñ iñ soñğı süzlärendä çağıla.\nXaq täñreneñ qarşısında kileşmider\nTäharätsez namaz häm qorbansız Xac...\nBezneñ tapşıruıbızğa monnan da tögäl yomğaq süzlären tabıp bulmıy. Namazı da, Xacı da, telebez, mädäniätebez dä, milli tuplanuıbız häm zaman xalıqları belän bergäläşep ğömer itüebez dä milli häm ğomum keşelek qimmätenä nigezlängän. Bezne ber-berebezgä häm başqa xalıqlarğa qarşı quyarğa tırışuçılar kiläçäktä dä bulır. Saq bulırğa, uyaw bulırğa kiräk bezgä.\nRimzil Wäli, Gölnaz İlgizär