Эсгертмелени тинтиуге Орус-Кавказ къазауат бошалгъандан сора бютюн да уллу эс бёлюнюб башланнганды. Ол XIX-чу ёмюрню экинчи джарымыды. Тарих документле шагъатлыкъ этгеннге кёре, Кавказгъа биринчи экспедицияны Эресейни Илмула академиясы XVIII-чи ёмюрню экинчи кесегинде къурагъанды. Ол экспедицияда Эресейни Илмула академиясыны керти члени И.А. Гюльденштедт да болгъанды.
Совет джыллада илму бла кюрешген эки-юч адамны кючю бла Къарачай-Черкесияны буруннгу тарихи саулай дуниягъа белгили болгъанды. Ол алимлени ичлеринде эм алгъа Татьяна Максимовна Минаеваны атын айтыргъа тыйыншлыды. Ол кесини бютеу джашауун бизни джерибизде орналгъан эсгертмелени тинтиуге бергенди. Айтыргъа, 40 джылны, 1930-чу джылланы ал сюреминден тебреб, ёлюб кетгинчи, ол бу ишден къол айырмагъанды.
Татьяна Максимовна баджаргъан ишни кёзге кёргюзген да къыйынды: Учкуланны, Хурзукну тау ёзенлерин къыдыргъанды, Бийчесын бла Гилячда джол болмагъан джерле бла джюрюгенди. Аллай уллу къаджыкъмагъанлыкъ танытыб кёб эсгертмени тинтгенди, илмугъа кёб затны ачыкълагъанды. Аны кибик алим тиширыу Зеленчук сууну къатында орналгъан эсгертмелени юслеринден да кесини джангы оюмун айтханды.
Минаева, илмуну джолун сайлаб, тау ёзенлерибизде бурундан къалгъан эсгертмелени тинтиб айланнган кёзюуледе джолла аман болгъанларыны тышында да улоу аз джюрюгенди. Ким да билгенден, Уллу Ата джурт къазауатны аллы бла эмда ол бошалгъандан сора да машинала бизни джерледе алай кёб болмагъандыла.
Мен билгеннге кёре, Минаева бир къауум археология экспедициялагъа таб кесини ачхасын да джойгъанды. Ишин асыры сюйгенден эмда башлагъан затын ахырына джетдирир ючюн, ол къыстырыб тургъан ачхачыгъын да артха салмагъанды. Илмугъа аллай таза джюреги бла берилген адам болгъаны себебли кёб джангы оюмну да сингдиргенди алимлеге.
В.А. Кузнецовну тинтиулерини тамалында башха эсгертмеле бла бирге VII-чи - XIV-чю ёмюрледен къалгъан Тёбен Архыз шахар тюб да илму дуниясына белгили болгъанды. Бизни джерибизде орналгъан эски эсгертмеле бла байламлы Е.П. Алексеева да талай илму иш басмалагъанды.
Алай болса да, мен айтыргъа излеген бир зат барды: бюгюнлюкде Къарачай-Черкесияны эсгертмелери толусу бла тинтилиб, тарих бла байламлы чыкъгъан илму соруулагъа кескин джууаб берирча дараджада тюлдюле.
VI-чы ёмюрню ара сюреминде джашагъан сириячы Захарий Метиленский (Ритор) Шимал Кавказда джашагъан 12 миллетни бири аланла болгъанларын бегитеди.
VII-чи ёмюрню аягъында Алания Кюн чыкъгъан Европада ол кёзюуде эм онглу империяны – Хазар каганатны – къурамына киреди. X-чу ёмюрде джашагъан шаркъ автор Ибн Русте тёрт алан халкъ болгъанын джазады. Андан сора талай ёмюрден Ибн аль-Асир аланланы юслеринден «их много племен» деб джазгъанды. Каганат оюлгъандан сора, Алания кеси кърал болады, алай бла башланады аны Кавказны тарихинде энчи орну.
X-чу – XII-чи ёмюрле Аланияны тарихини «алтын ёмюрюне» саналадыла. Онглу Алан къралны кючлю патчахлары бла дунияны къалтыратыб тургъан Византия империяны башчылыкъ этген къауумлары да шохлукъ джюрютгендиле.
Джергили маданиятны джашнагъан заманы туура Алан къралны эм кючлю кёзюуюне тюшеди: джангы элле къураладыла, ташдан архитектура эсгертмеле ишленедиле, джангы шахарланы, маданият сатыу-алыу, къол иш бла кюрешген аралыкъланы сюеб тебрейдиле, уллу юйлени ишлеу башланады. Уллу Чилле джолну Шимал Кавказ бутагъы бла джюрюш къызыу барады.
Буруннгу джазмалада алан патчахланы тыш политикаларындан айтылгъан заманда ала, башха къралла бла дипломатлыкъны, иш джюрютюуню юсю бла байламлы болуб къалмай, къан джууукълукъну юсю бла байламлы болгъанлары да сагъынылады.
Аланияны джамагъаты кёб тюрлю динни тутханды. Адамланы асламысы бурундан айтылыб келген затлагъа ийнаннгандыла. Башчылыкъ этген къауум христиан динни алгъанды, ол дин къралны къуру кюн батхан джанына джайылгъанды, айтыргъа, бюгюннгю Къарачай-Черкесияны джерине.
Аны бла байламлыды къарачай-малкъар халкъ орузламада христиан шыйыхланы бизни хоншуларыбыз тегейлиленикинден эки къатха кёб болгъанлары да.
Аланияны джамагъатыны бир кесеги муслиман динни тутханды. Муслиман дин монголлула бери келгинчи джайылгъанды Аланиягъа. Кюн батхан Кавказда эм эски араб джазыула Тёбен Архызда табылгъанлары ол затха юлгюдюле. Араб джазыулары болгъан эсгертме 1044-чю джылдан къалгъанды.
XIV-чю ёмюрден къалгъан серб чыгъармалада тюрк миллетлени ичлеринде асы-ясы болгъанларын бегитедиле, аны бла бирге башха тюрк халкъла да – тюрклюле, татарлыла - сагъыныладыла.
Аланланы-асланы бир бёлеги уа Шаркъ таба кетиб, Шимал Къытайда Монгол империяны башчыларында аскер къуллукъгъа джарашхандыла.
Алтын Орданы, ышаннгылы адамларыча, асла-аланла иги кесек заманны патчахлыкъ этген къауумну аскерлеринде къуллукъ этгендиле. Ол кёзюуде аланланы бир къауумлары, тюз джерлеге кёчюб, орданы, Сарай, Маджар дагъыда башха шахарларында къабакъла, тийреле къураб джашагъандыла. Алтын Ордада ол кёзюуде ислам дин кърал дин болгъаны себебли, аланла-асла муслиман болгъанлары бла анда кеслерине тыйыншлы орун алгъандыла.
Аланланы Алтын Орданы башчыларына танытхан берилмекликлери башларына джау болады – Асхакъ Тимур, 1395-чи - 1396-чы джыллада Ара Кавказгъа къаджау туруб, Аланияны къраллыгъын тамыры бла къурутады. Аланияны сау къалгъан миллети таулагъа къачыб джан кечиндиреди. Артда ала орта ёмюрлени ахыр сюреминде Къарачай бла Малкъар къралланы къурайдыла. Аланланы таулагъа къачмагъан къауумлары Кавказ тауланы къыбыла джанында къонуш табадыла. Андан бери аланланы тюл, Къобан бла Терк сууланы арасында къарачай-малкъар халкъны тарихи башланады.
Бир затны эсге салыргъа излейме. Бизни ата-бабаларыбыз аланла болгъанларына эм уллу шагъатлыкъ къарачай-малкъар халкъда бир-бирлерине «алан» деб сёлешгенлериди. Дагъыда бир зат: хоншуларыбыз мегрелле къарачайлыланы юслеринден айтхан заманда «алани» деб къоядыла.