Q=5	C=3	SS=0	LS=0	PS=1	DC=0	LC=0	SD=0	BS=1	G0=47	G1=27	G2=5	DLID=kaa_Latn	BODY=Dárigerlik tájirıbe vaksınasııany tańdaıdy\n, +1° , +3° , +14° , +11° , +13° , -2° , +3° , +2° , 0° , +2° , -4° , +3°\nMedısına • 03 Jeltoqsan, 2019\n132 ret kórsetildi О́zgertý\nQazirgi tańda bul másele – halyq arasynda keńinen talqy­lanatyn taqyryptardyń biri. Biz aldyn alý ekpeleriniń arqa­synda juqpaly aýrýlar týraly umyta bastadyq. Alaıda «Belgili bir aýrý joq, biraq balany nege vaksınasııalaý kerek?», degen suraq týyndaıdy. Sonymen qatar ınternet-resýrs­tarda vaksınasııany jaqtamaıtyn pikirtalas kóp.\nMen ózimniń dárigerlik qyz­metimdi balalar ınfeksıo­nısi bolyp bastadym. Instıtýt­ta oqy­ǵan kezde professorlar biz­ge dıfterııa, qyzylsha jáne kók­jótel indetteri týraly aıtty. Bul aýrýlar analar arasynda qor­qynysh týdyrdy. Keshkisin dıf­terııasy bar balalarǵa qol­daryn bulǵap, tańerteń olardy máıithanadan tapty. Ásirese balalar qyzylsha pnevmonııasynan jáne kókjótelden tez qaıtys boldy. Asqynýlardyń tez damyǵany sonshalyqty, tipti dárigerler olardy jasandy jeldetý apparatyna aýystyrýǵa da úlgermedi.\n90-jyldary stýdent, so­dan keıin jas dáriger bola otyryp, men bul aýrýlardy eshqashan kórmeımin, qandaı baqytty boldym dep oıladym, sebebi álemde vaksınalar paıda boldy jáne bizde respýblıka­da tıisti kontıngentti qamtý kór­setkishi 95%-ǵa jetti.\nО́kinishtisi sol, men qateles­ken eken­min. Meniń tájirıbemdegi birinshi dıf­terııa jaǵdaıy 90-jyldardyń basynda tir­keldi, ol ólimmen aıaqtaldy. Aýyl­dan shyqqan 13 jastaǵy bala osy ın­fek­sııamen aýyrǵany esimde. Ol jut­qyn­shaq dıfterııasynyń toksıkalyq túri­men aýrýhanaǵa túsip, mıokardıt asqy­nýynan qaı­tys boldy. Osydan keıin aýrý­shańdyq kóterilip, 25 jas­tan asqan eresekter kelip túse bas­tady. Biz aýrýdyń barlyq klı­nıkalyq túrle­rin kórdik, dıfterııaǵa qarsy sarysýdyń arqa­synda emdelýshilerdi qut­qardyq, sonymen qatar 30%-ǵa jýyǵy ólimge ushyrap, aýrý esh­kimdi de aıaýsyz qaldyrmady. Ár 10 jyl saıyn júrgiziletin 16 jastan bastap qosymsha vaksınasııa engizilgennen keıin ınfeksııa tolyǵymen joıyldy. 20 jyldan astam ýaqyt boıy Qazaqstanda dıfterııa tirkelmegen.\nBalalar juqpaly aýrýy qy­za­myq­tyń da qaýiptiligi az emes. Eger bar­lyq adamdar onymen balalyq sha­ǵynda aýyr­sa, ımmýnıtet eresek jasta qa­­­lyptasatyn edi. Ásirese, ana bo­lýǵa daıyn qyzdar úshin qy­za­myq qaýipti. Eger júktilik kezinde áıel qyzamyqpen aýy­ryp qalsa, onda ná­res­te jú­rek, kórý (soqyrlyq), estý (ke­reń­­dik) músheleri tarapynan damý aqaý­­larymen týady. Vırýs uryq­­tyń damý anomalııasyn tý­dyrýǵa qabiletti. Osy sebepti, 90-jyldary qyzamyqty alǵash­qy 12 aptada bastan keshken júk­ti áıelderge júktilikti úzýge usy­nys jasal­dy. Mundaı jaǵdaılar kóp boldy. Sońǵy 10 jyl kóleminde meniń tájirıbemde júkti áıeldiń qyza­myq­pen aýyrǵany jóninde tek bir ǵana oqıǵa boldy. Qazirgi ýa­­qyt­ta aýrýdyń tara­maýy vak­sı­nasııanyń tıimdiligine ǵana baı­lanysty.\nBiraq qazir meni qyzylsha, qyzamyq jáne parotıtten qor­ǵaıtyn vaksına bar bolsa da, qy­zylsha aýrýymen syr­qat­­taný deńgeıiniń órshýi alań­da­tady.\nQazaqstan­daǵy meniń zaman­das­ta­rym negizinen bala jasynda qyzyl­sha aýrý­yn bastan keshirdi. Qazir indet Eýropa jáne TMD-nyń jeke­legen el­de­rinde taralýda. Bizdiń res­­pýb­lıka­myzda kóbinese bir jas­qa deıingi balalar aýyrady. Nege? Qyzylshaǵa qarsy egý 12-15 aıda taǵaıyndalady. Ana súti­men qorektenetin bir jas­qa deıin­gi balalar qorǵanys ım­­mýnoglo­bý­l­ınderin anasynan alýy tıis. Alaı­da bala aýy­ryp qalady. Munyń negizgi eki sebebi bar. Birinshisi – anasy vak­­­­sı­na­­sııa­lanbaǵan, sondyqtan qorǵa­nys ımmý­noglobýlınderin alý múmkin­digi joq, ekinshiden – bala ana sútimen emes, ja­sandy tamaqpen qorektenedi.\nJalpy, adam tikeleı qy­zyl­shadan ólmeıdi, ólimniń se­bebi qyzylshanyń kesi­rinen as­qynatyn pnevmonııa, ensefalıt sııaqty dertter. Eń aýyr asqyný – balada alǵan daǵdylaryn joǵaltý arqyly kórinetin ótkir sklerozdy panen­sefalıt. Bala 5 jasqa deıin múge­dek bolady. Bul óte qorqynyshty.\nTaǵy bir ózine qaýip tóndi­retin ın­feksııa – parotıt ınfek­sııasy, ol halyq arasynda «qu­laq beziniń aýrýy» dep atalady. Kóbisi onymen bala­lyq shaǵyn­da aýyrǵan. Eki jaqty orhıt­­pen aýyrǵan uldarda keleshekte belsizdik paıda bolýy múmkin eken­digin kóp adam bil­meıdi. Meniń tájirı­bemde áskerı bólimde parotıtti ınfek­sııa­nyń órshýi kezdesti. Sol kezde ás­kerı qyzmetshiler paro­tıt­pen, pan­kreatıtpen, menıngıtpen, orhıtpen, orho­epıdımıtpen stasıo­nar­ǵa tústi. Olar­dyń arasynda eki jaqty orho­epı­demıtpen aýyratyn bala­lar boldy jáne olar kóbinese otba­syn­da­ǵy jalǵyz balalar edi. Maǵan bel­siz­dik­ke ushyraǵandary jaıly jaman ha­bardy aıtýyma tý­ra keldi. Mun­daıdy estigende aza­mat­tardyń alǵash­qy saýaly «nege bizge buryn vaksı­nasııalaý qa­jettigi týraly esker­til­me­di?» degen mazmunda boldy. Bul jaǵ­­daı­da ne dep jaýap berýge bola­dy? Bir ókinishtisi, keıbir ata-ana óz bala­­la­rynyń vaksınalyq mártebesi týra­ly bilmeıdi.\nPasıentterdiń eresek kon­tın­gen­tin emdeıtin ınfeksıonıst retinde konsýl­ta­tıvtik qa­byl­daýda otbasylar maǵan be­deý­lik problemasymen jıi júginedi. Muqııat jınalǵan anamnez kezinde erli-zaıyptylardyń bireýi bala kezinde parotıtti ınfeksııany – eki jaqty orhoepıdımıtpen aýyrǵany anyqta­lady. Budan soń bári túsinikti bolady.\nVaksınasııanyń kómegimen aldyn alýǵa bolatyn juqpaly aýrýlardyń qaıǵyly saldary týraly jas ata-analarǵa jıi aıtý kerek. Halyqty ózderin jáne balalaryn vaksınasııa­laý kerek­ti­gi týraly habardar etý qajet.\nQaraǵandy medısına ýnıversıtetiniń prorektory, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor