Дунейм и нэху, гъащIэм и дыгъэ - АДЫГЭ ПСАЛЪЭ - ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ\nЩIы хъурейм и къэрал 30-м щIигъум нобэ щагъэлъапIэ Сабийхэр хъумэным и дунейпсо махуэр. Лъэпкъ Зэкъуэтхэм я Зэгухьэныгъэм (ООН-м) абы теухуа унафэ щхьэхуэ къызэрищтэрэ илъэс 70-м нэсащ. Ар къыщыхъуар 1950 гъэм и мэкъуауэгъуэм и 1-ращ. А махуэшхуэр убзыхунымкIэ япэу жэрдэм къыхэзылъхьар ЦIыхубзхэм я дунейпсо демократие федерацэращ. IуэхугъуэщIэр диIыгъащ ООН-м икIи унафэ ищIащ сабийхэм я хуитыныгъэхэр, я узыншагъэр, уеблэмэ я гъащIэр хъумэным гулъытэ хуащIын хуейуэ. Езы дуней-псо зэгухьэныгъэми зэфIих лэжьыгъэ псоми ящыщу сабийхэм ехьэлIахэр япэ игъэщыпхъэу къилъытащ.\nЦIыкIухэм я Iуэхур хэпщIыкIыу ефIэкIуэн папщIэ, ООН-м япэщIыкIэ къищтащ Сабийм иIэ хуитыныгъэхэмкIэ Декларацэ, иужькIэ, 1979 гъэм, Конвенцэ щхьэхуэ. Ахэр ди къэралым къыщилъытар илъэс 11 дэкIа нэужьщ. Нобэ а IэнатIэр ди къэралым шэщIауэ щолажьэ. Сабийм и хуитыныгъэхэмкIэ УФ-м и Президентым и уполномоченнэщ Кузнецовэ Аннэ. Ар зи пашэ IэнатIэм и нэIэм ткIийуэ щIэту мэлажьэ «Сабиигъуэм и илъэсипщI» къэрал программэр. Абы къыщыгъэлъэгъуа Iуэхугъуэ нэхъыщхьэхэм ящыщщ са- бий садхэм я Iуэхутхьэбзэхэм хуэныкъуэ псоми ар къагъэсэбэпыфыну Iэмал етыныр, курыт школхэм етIуанэ, ещанэ сменэхэр щымыIэжыныр, щытыкIэ гугъум ихуа унагъуэхэм щапI сабийхэм, зи узыншагъэм сэкъат иIэхэм хэхауэ защIэгъэкъуэныр, нэгъуэщIхэри.\nА псори къалъытэ УФ-м и унафэщIхэм икIи къытщIэхъуэ щIэблэм ехьэлIа Iуэхугъуэхэр къэрал мыхьэнэ зиIэ унэтIыныгъэ нэхъыщхьэ дыдэу ягъэув. Сабиигъуэм ди къэралым хуищI гулъытэм илъэс къэс хохъуэ. 2007 гъэ лъандэрэ Урысей Федерацэм и щIыналъэ псоми щолажьэ «Анэм и мылъку» программэ хэхар. Анэхэм хухах мылъкур, сом мин 250-у къежьа дэIэпыкъуныгъэу сабий етIуанэ (ещанэ…) зыгъуэт анэм иратыр, нэгъабэ лъандэрэ хъуащ сом мин 450-м щIигъу. А ахъшэр трагъэкIуадэ псэупIэхэр егъэфIэкIуэным, сабийхэм щIэныгъэ егъэгъуэтыным, анэхэм я лэжьыгъэ пенсэм хузэхуахьэс Iыхьэм. Шэч хэмылъу, программэр сэбэп хъуащ къэралым сабий нэхъыбэ иужьрей илъэсхэм къыщалъхунымкIэ. КъинэмыщIауэ, япэу бын зыгъуэтхэм къэралым социальнэ и лъэныкъуэкIэ мы гъэм къыщыщIэдзауэ хэпщIыкIыу защIегъакъуэ. Щыпэлъхум мазэ къэс хухах мылъкум и инагъыр ди республикэм нэгъабэ лъандэрэ щохъу сом 12 778,0-рэ. Ар унагъуэм Iэрыхьэнущ сабийм и ныбжьыр илъэсрэ ныкъуэрэ ирикъуху. Апхуэдэ дэIэпыкъуныгъэр, шэч хэмылъу, бын зэзыгъэгъуэтыну хуей унагъуэщIэхэм я дежкIэ дэIэпыкъуныгъэшхуэщ. Апхуэдэу абы ирегъэфIакIуэ ди щIыналъэм щыщыIэ демографие щытыкIэр, сабий зэзыгъэгъуэтыну хуей унагъуэхэри абы нэхъри трегъэгушхуэ.\nДи гуапэ зэрыхъущи, ди республикэм мы зэманым щолажьэ бын зиIэ унагъуэхэм социальнэу ядэIэпыкъуным хуэгъэпса программэ зыбжанэ. Абыхэм ящыщщ, къапщтэмэ, сабийхэм зэ тыгъуэу е мазэ къэс ират пособиехэр, гъэсапIэхэм екIуалIэ цIыкIухэм папщIэ ят пщIэм щыщ процент бжыгъэ адэ-анэхэм зэрыхуагъэкIуэжыр, бын куэд зыпI унагъуэшхуэхэм коммунальнэ Iуэхутхьэбзэхэм щIат пщIэм и Iыхьэ гуэрым къызэригъэзэжыр, анэ (унагъуэ) мылъку, сабий етIуанэм (ещанэм, еплIанэм…) зэрыхуагъэувар, етхуанэ (е нэхъыбэ) бын зэзыгъэгъуэта (къуэ (пхъу) зыщIа) бзылъхугъэхэм псэупIэ яухуэн е къащэхун папщIэ сом мин 250-рэ къызэрыратыр, республикэм и сабий гъэмахуэ зыгъэпсэхупIэхэм пщIэншэу бынхэр зэрыщыбгъэIэфыр. А Iуэхугъуэхэр зэфIэха зэрыхъум набдзэгубдзаплъэу кIэлъоплъ Сабийм и хуитыныгъэхэмкIэ КъБР-м и Iэтащхьэм и уполномоченнэ Лъынэ Светланэ.\nДэтхэнэ къэралми и зэIузэпэщыныгъэр псом япэу къызэралъытэр абы сабиймрэ унагъуэмрэ щаIэ пщIэрщ, гулъытэрщ. Иужьрей илъэсхэм ахэр ди къэралым нэхъ лъагэ щыхъуащи, дяпэкIи ефIэкIуэну Тхьэм жиIэ. Насып щыгъэу Тхьэр къызэрытхуэупса сабийхэм я узыншагъэр, хуитыныгъэхэр, уеблэмэ я гъащIэр хъумэныр, гъэсэныгъэ екIу зыхэлъ цIыху нэ-су жылагъуэм хэгъэхьэныр дэтхэнэ адэ-анэми гъащIэм къыщыпэщылъ къалэн нэхъыщхьэхэм зэращыщри зыми тщыгъупщэ хъунукъым.\nСабиипсэр къызэIузых Соблыр Иринэ\nИджырей гъащIэм хуиту хэувэфын цIыху бгъэсэныр Iуэху къызэрыгуэкIкъым. Адэ-анэм нэмыщI, абы и лъэныкъуэкIэ къалэн куэд я пщэ къыдохуэ гъэсакIуэхэмрэ школ кIуэгъуэ ныбжьым нэмысахэм ядэлажьэ IэщIагъэлIхэмрэ. ГъэсакIуэу улэжьэн папщIэ, абы ехьэлIа щIэныгъэ уиIэнри мащIэщ — сабийр фIыуэ плъагъуу, псэ хьэлэлу, жэуаплыныгъэшхуэ зыхэпщIэу, шыIэныгъэ ин пхэлъу ущытын хуейщ. Апхуэдэ щэн дахэхэр далъагъу Налшык дэт сабий сад №49-м (унафэщIыр Кадыровэ Аминэщ) и гъэсакIуэ Соблыр Иринэ.\nСоблыр Иринэ и гъэсэнхэр и гъусэу.\nКурыт школыр къиуха нэужь Иринэ программисту еджащ, арщхьэкIэ и гур зыхуеIэр сабийхэм ядэлэжьэнырати, гъэсакIуэ IэщIагъэр иужькIэ зригъэгъуэтыжащ икIи илъэс 15-м щIигъуауэ хьэлэлу пэрытщ и IэнатIэм. Соблырым фIыуэ къыгуроIуэ гъэсакIуэм и Iущагъымрэ щэныфIагъымрэ, бгъэдэлъ щIэныгъэмрэ зыхищIэ жауаплыныгъэмрэ сабийм гъащIэм щыпхиш гъуэгур зыхуэдэнур куэдкIэ зэрелъытар. Абы къызэрилъытэмкIэ, садхэм, прогимназиехэм щылажьэ дэтхэнэ гъэсакIуэми и къалэн нэхъыщхьэхэм ящыщщ лъэпкъым цIыху пэж хуэгъэсэным къызэщIиубыдэ Iуэхугъуэхэм я лъабжьэр сабий гупсысэм щыгъэтIылъыныр, и дуней еплъыкIэхэмкIэ зыужьыныгъэ хэха игъуэтауэ цIыкIур школ гъащIэм хэшэныр.\n— ЦIыху гъащIэм щыщу гулъытэ нэхъыбэ зыхуэщIыпхъэщ зэманщ сабиигъуэр. Абы щыгъуэщ ныбжьыщIэм и акъылым зиузэщIын, и дуней еплъыкIэм зиужьын щыщIидзэр, нэхъыщхьэжыращи, цIыхум и узыншагъэм и лъабжьэр щигъэтIы-лъыр, — жеIэ Иринэ. — Сабий гъащIэм и лъэныкъуэ псомкIи, шэч хэмылъу, жэуаплыныгъэ зыхьыр адэ-анэхэращ, ауэ абыхэм къадэкIуэу, а Iуэхугъуэхэр ефIэкIуэным жыджэру дыхолэжьыхь гъэсакIуэхэри. Абы и лъэныкъуэкIэ ди садым лэжьыгъэшхуэ щокIуэкI.\nИ нэIэм щIэт сабийхэм яхэлъ зэчий зэмылIэужьыгъуэхэр наIуэ къэщIыным, цIыкIухэм щалъхуа щIыналъэр фIыуэ ялъагъуу къэгъэтэджыным хуеунэтI гъэсакIуэ Iэзэм хэлъ зэфIэкIхэр. Апхуэдэу Иринэ гулъытэ хуещI сабийхэр гупу зэрыIыгъыу, гупу зэдэлэжьэфу егъэсэным, ди псэуныгъэм хэлъ хабзэхэм тетыныр а цIыкIухэм я хьэлым хэпщэным. Сабий къэс гулъытэ щхьэхуэ зэрыхуищIыным хущIэкъу гъэсакIуэхэм ящыщщ Соблырыр. Апхуэдэ Iуэху бгъэдыхьэкIэри псыхэкIуадэ хъуркъым. Иринэ и гъэсэнхэм хэти сурэт дахэу ещI, адрейр къофэ, уэрэд жеIэ, ещанэри нэгъуэщI Iуэхугъуэхэм хозагъэ. Ябгъэдэлъ зэфIэкIхэр ягъэлъагъуэу ахэр хэтщ зэпеуэ зэмы-лIэужьыгъуэхэм. Къапщтэмэ, иджыблагъэ сабийхэр хэтащ дыкъэзыухъуреихь дунейм и зэхэлъыкIэм ахэр зэрыщыгъуазэр наIуэ къэзыщI олимпиадэм, ментальнэ (гупсысэр зи лъабжьэ) арифметикэмкIэ къэралпсо зэпеуэм, гъуазджэмкIэ, спорт лIэужьыгъуэ зэхуэмыдэхэмкIэ къалащхьэм къыщызэрагъэпэща зэхьэзэхуэхэм икIи зэфIэкI лъагэхэр къагъэлъэгъуащ.\nЛэжьыгъэ купщIафIэ IэнатIэм щызэфIэзых Иринэ езыми унагъуэ дахэ иIэщ. Ар бынитIым я анэ гумащIэщ, унэгуащэ IэкIуэлъакIуэщ, щхьэгъусэ пэжщ.\nЗи щIэныгъэри зэфIэкIри щIэблэр гъэсэным тезыухуа а цIыху псэ къабзэм дохъуэхъу и бынхэм, и гъэсэн цIыкIухэм яхуиIэ лъагъуныгъэрэ гуапагъэкIэ гъэнщIа и дэтхэнэ махуэри пщIэрэ гулъытэрэ къыхуэзыхьыж хуэхъуну.\nЖамырзэ Сослъэн и япэ лъагапIэхэр\nСурэтым щыфлъагъу Жамырзэ Сослъэн Шэрэдж щIыналъэм хыхьэ Аушыджэр къуажэм дэт курыт школым и 3-нэ классыр мы гъэм къеух. Еджэным хъарзынэу зэрыпэлъэщым къыдэкIуэу, щIалэ жаныр спортми хуабжьу дехьэх.\nИ адэшхуэм и чэнджэщкIэ, Сослъэн илъэс ещанэ мэхъури макIуэ я школым щылажьэ спорт клубым бэнэкIэ хуитымкIэ и секцэм. Абы и тренер Гъут Алий зэрыжиIэмкIэ, Сослъэн зэфIэкIыфIхэр къыкъуэкIыну щогугъ. ЩIалэ цIыкIур иджыблагъэ хэтащ Шэрэдж щIыналъэм бэнэкIэ хуитымкIэ щекIуэкIа зэхьэзэхуэм икIи килограмм 27-рэ зи хьэлъагъ гупым ещанэ увыпIэр къыщихьащ. Апхуэдэ ехъулIэныгъэ лъагэм папщIэ спортсмен ныбжьыщIэм къыхуагъэфэщащ щIыналъэ администрацэм и Iэтащхьэм къыбгъэдэкI щIыхь тхылърэ медалрэ.\nЖамырзэ Сослъэн дохъуэхъу еджэнми спортми щиIэ зэфIэкIхэм хигъахъуэу, пкъыфIэу, къарууфIэу, ем пэIэщIэрэ фIым хуэпабгъэу, нэхъыжьхэм я щIэблэ жыIэщIэу, нэхъыщIэхэм я нэхъыжьыфIу, нэмысыр, насыпыр, акъылыр, мылъкур гъащIэ гъусэ хуэхъуарэ къызыхэкIа лъэпкъми ди щIыналъэми я цIэхэр фIыкIэ игъэIуу, адыгэлI нэсщ къыхужаIэу куэдрэ псэуну.\nСабий усэхэмрэ уэрэдхэмрэ\nУэ хъуромэ машэ,\nИ кум ирасэ,\nХъуэхъур зи Iэнэ,\n— Махуэм дэнэ\nЗыщIэбгъэпщкIур сыт —\n— Сожей махуэм —\nНэху щыху —\nГубгъуэ Нанэ тызогъэу!\nУафэм и IэпIохуэм\nПлIаплIэу дыгъэр исщ.\nФIэхуэр фIэлъщ ди санэм,\nПызщ ди щхъырыбейм.\nСи къуэш цIыкIу Хьэсанэ\nДи Iущхьэ щхьэ матэр\nДиIэщ дэ мамкъути,\nДи балийри хъуащ.\nЖьауэр — къухьэ, дыгъэр — къуэкI\nДокIуэ псым дэ зыгъэпскIакIуэ.\nЖьауэр — къухьэ,\nДыгъэр — къуэкI.\nПсы есыным IэкIуэлъакIуэ\nЗыхуэтщIыну ди нэ къокI.\nПсыхъуэм мывэхэр къыщоплъыр,\nЛъэгум ахэр къопщтырэкI, —\nНэри пэри зыхь псы-алъпым\nКъэхуэбэни игу къэмыкI.\nПсым ухэту зыпIэжьамэ,\nУи лъэдийр къыпхуегъэдий;\nIуэхуракъэ, хъуамэ жьауэ,\nПшэм егъэпщкIур дыгъэ бзийр.\nПшэр щхьэщыкIмэ, ди кIэн къокIыр,\nПсыми мащIэу дыщIорсыкI.\nДыгъэм доджэ къыщIэкIыну:\n«Жьауэр — къухьэ,\nДыгъэр — къуэкI!»\nСи лъахэр — гъэмахуэм\nДи хадэшхуэм куэд щобагъуэ:\nКъэб, къэбыстэ, къуэнтхъурей…\nДи жыг хадэм къыщогъагъэ:\nДей, къыпцIей, мыIэрысей…\nХьэкIэкхъуэкIэр мэз щыкуэдщ:\nМыщэ, бажэ, мэз джэду…\nКъуалэбзухэр уэгум изщ:\nХьэрхьуп, жьынду, жэнэтбзу…\nГубгъуэм удзкIэ зигъэнщIащ:\nЛъэху, дадий, яжьащхъуэ…\nДуней псор къэщIэрэщIащ,\nУафэр хъуащ нэхъ къащхъуэ.\nДыщэ пхъуантэр щIэблэм яхуэвгъэлажьэ\nДи адыгэ IуэрыIуатэм увыпIэ ин дыдэ щеубыд икIи мыхьэнэшхуэ иIэщ лъэпкъ гъэсэныгъэм. КъытщIэхъуэ щIэблэм я акъылымрэ гупсысэмрэ убзыхунымкIэ, лъэпкъ хабзэмрэ нэмысымрэ, щэнымрэ нэщэнэхэмрэ ятеухуа щIэныгъэ ябгъэдэлъу къэгъэтэджынымкIэ а хъугъуэфIыгъуэр хэкIыпIэ гъуэзэджэщ.\nДэтхэнэ адэ-анэми бын пIынымрэ гъэсэнымрэ, шэч хэмылъу, къыщегъэсэбэп игъащIэ лъандэрэ адыгэхэм къыддэгъуэгурыкIуэ псалъэжьхэр, къуажэхьхэр, псалъэ шэрыуэхэр. Абыхэм бзэр нэхъ дахэ, шэрыуэ, жан, IупщI икIи наIуэ ящI. Сабиибзэм зезыгъэужьхэм ящыщщ псынщIэрыпсалъэхэри. Я купщIэрэ гупсысэкIэ мыхьэнэшхуэ ямыIэми, абыхэм я къалэныр сабийм и бзэр псэлъэным хуэкъутэнырщ, анэдэлъхубзэм ар егъэсэнырщ, ар зэрызэхэт макъхэр хуиту къипсэлъыф щIынырщ.\nАдэ-анэхэм фи пащхьэ идолъхьэ сабийхэр бзэм хуэшэрыуэ зэрыфщIын псынщIэрыпсалъэ зыбжанэ. АбыхэмкIэ цIыкIухэр бгъэджэгу хъунущ, зэпадзыжурэ, къытрагъэзэжурэ къебгъэпсэлъурэ.\nПыжь пызу пыту иту щыту жыг.\nШыбжииплъ, псы плъыжьыбзэ.\nЩакIуэ щIакъуэм щIакхъуэ ныкъуэ щIакIуэ щIагъым щIэлъу ехь.\nЖэмыбгъэ бгъэгу хужь мэжьэгъуашхэ.\nЛыбжьалъэ плъыжьыбзэм шыбжиищхьэ плъыжьыбзиплI къыхоплъ.\nМо шкIэ бур ди шкIэ хьэмэрэ фи шкIэ?\nМыщэр пэщащэурэ мащэм ищэтащ.\nНабдзэ и набдзапцIэ фIыцIэр фIыуэ егъэцIу.\nТебэ фIыцIэм хупцIынэ цIынэ иупцIащ.\nКIыгуугур хьэгуагуэ? ХьэкIагуэ кIыгуугу?\nБанэ папцIэ, мей цIынафэ.\nФи бори яй, ди бори яй.\nХурсэ-хурсэ ху санэ,\nСанэху зэраза кхъузанэ.\nПсынэ псыпс, псей дэкIей, зэпэпсыпсу дахэкIей.\nДжэгукIэр зи лъабжьэ мы Iуэхугъуэ хьэлэмэтым сабийхэр хуабжьу дехьэх, апхуэдэурэ, ямыщIэххэу, я бзэр къута мэхъу. ЗэрыфщIэщи, анэдэлъхубзэм и IэфIагъыр сабийм зыхегъэщIэн хуейщ, ар иджыри цIыкIу щIыкIэ. А «фоупсыр» зэ зыIурылъэдам, сыт щыгъуи абы зыхуишиинущ, хуэныкъуэнущи. Аращи, къахузэIуфх фымыщхьэхыу IуэрыIуатэ — дыщэ пхъуантэр фи бынхэм. Абы дэлъ хъугъуэфIыгъуэ мылъытэхэр ябгъэдэдвгъалъхьэ сабийхэм.