TOCHI DE DEVINA CUMEDIA
adatai in Ventemigliusu da Luigin Maccario
L’opera poetica immortale, in lingua, per antonomasia è certamente “LA DIVINA COMMEDIA”. In essa Dante Alighieri ha espresso molte componenti dei trascorsi storici e culturali del mondo italico. In seguito l’idioma che ha usato per scriverla è diventato la nostra Lingua nazionale. Se il sommo autore fosse vissuto sul nostro territorio, la celebre opera, forse avrebbe potuto suonare così.
I N F E R N U
CANTU Primu -
ün - trenta
‘nt’u mezu d’u camin d’u vive nostru
me sun atrövau pe’ ina buscaglia scüra,
che u mei andà l’è scantunàu dau postu.
Ahi, in cantu a di’ duv’eira, l’è ben düra,
pe’ ‘stu boscu sarvaigu e aspru e forte
che int’u pensaghe me reven agaüra,
tantu l’è gràmu e pocu ciü d’a morte;
ma pe’ parlà d’u ben che gh’òn atrövau,
ve diròn d’ê autre cose descüverte.
Nu’ saciu dive ben cume sun intrau,
tant’eira cin de sonu a chelu puntu,
candu a strada ciü bona òn abandunau.
Ma pöi, duve feniva ‘stu recantu,
ch’u m’àva propiu tantu spaventau
atrövandume ai pei d’in custun grandu,
mirandu versu l’autu òn remarcau:
gh’eira a l’abrigu a lüxe d’u pianeta
ch’a u mustra, int’i sou canti, agaribàu.
Alura a puira a s’éira fa’ ciü chieta,
che int’u perséntu a m’éira cuntügnà
a nöte ch’òn passau cun gran caghéta.
E cume cheli cu’a lena asciarmà,
‘nsci’a riva d’a marina i s’astracàva
pe’ arrezirasse a l’aiga ma’ astimà,
cuscì l’arima mei, che ancu’ a scapàva,
a zira l’ögliu pe’ mirà ‘stu gàu,
ch’in’omu vivu maiciü lasciàu u gh’àva.
Ciü tardi, da ‘sta fatiga arrepigliàu,
cu’u pé pe’ réze delongu puntau in bassu,
pe’ a ciàsa abandunà, me sun inandiau.
CANTU Chintu -
setanta - çentucarantadui
Sentia a mei ghida, che lilà u m’à urdiu
d’antighe dame u rolu e gran messé;
d’â cumpasciun pigliau, e in po’ sturdiu.
On cumençau: “Pueta, vurenté
parlereva a ‘si dui che inseme i stan,
e paresce che au ventu i van darré”.
Elu u m’à ditu: “Va la’, candu i seran
a nui ciü da veixin; tü alù arreséga,
che pe’ l'amù ch’u i réze, i vegniran”.
Cuscì che, cume u ventu a nui u li céga,
gh’òn dau ina vuixe: “O arime afanae,
vegnì a parlà cun nui, s’i nu’ v’u néga !”.
Cume cuřumbe da l’estru asciamae
cu’e aře aissae e ferme, ... ai duçi nìi
i ven pe’ l’aria, da intenžiun purtae; ...
s’i dui, sciortìi dai tanti cuncüpìi,
a nui vegnendu d’â maligna çercia,
i lança in aria d’i afeitusi crìi.
“O bestia, che ti sei piaixente e paixa,
che vixitandu ti vai, pe’ l’oura persa,
nui ch’amu culuriu terra sanghigna,
se fusse amiga d’u re de l’üniversu;
u preghereva za’ de date a paixe,
pe’ u tou mustrà pietà d’u ma’ perversu.
Chelu che dime e che sentì v’apiàixe,
mì ve diron e sentiron, gudüa,
‘tantu che u ventu, cum’u fa’, u va’ a taixe.
S’atröva a terra duve sun nasciüa,
insci’a marina duv’u Padu u sbùca,
pe’ molà l’aiga ch’u l’à reçevüa.
Amù, che u duçe cö lestu u s’impara,
gh’à pigliau a elu-chì, d’a gran fegüra
ch’i m’àn levau; e a moda ancu’ a m’agàra.
Amù, ch’u nu’ l’à amau, d’amà u perduna,
m’è aciapàu de elu-lì piaixé ‘scì forte,
che, cume ti pöi ve’, u nu’ m’abanduna.
L’Amù ch’u n’à tirau versu ina morte:
ch’u ‘u spéita za’ Cain ch’i à massau nui”.
L’è ‘ste parole ch’i m’àn ditu forte,
e candu òn intesu e arime d’i dui,
òn sbasciàu a testa e l’òn tegnüa ‘scì bassa,
che u pueta u m’à ditu: “Co’ ti cùi ?”.
Pöi, pe’ respunde, òn sciusciunàu:”Stramàssu,
che dùçi pensamenti i àn cuveàu
chesti dui chi, a tiràři a fa’ ‘stu passu !”
E a eli arrezirau, mì alu’ òn parlau,
dumandàndu: “Francesca, i toi martirìi
za’ ciacrinà i me fan, cumpasciunàu.
Ma dime: au tempu d’i duçi toi suspirìi,
a cose, e cume, u grande Amù u ve ména,
pe’ fa’ cunusce a vui ‘sti dexidéirìi ?”.
E ela a mì: “Nesciüna grossa péna
p’arregordàve d’a nostra gagliardìxe
d’int’a miseria; e chi Vergìgliu u intréna.
Se pe’ cunusce, l’incumensà raìxe
d’u nostru amù, ti gh’ài tanta afesciùn,
faròn cume ‘stu lì, ch’u cianze e u dixe:
Lezevimu, pe’ inà cumbinassiun,
de cume Lancilotu ... Amù à pigliau;
da pe’ nui semu, de la’ d’a prevensciùn.
Ciü d’ina vota inti ögli l’òn mirau;
chela letüra a n’à sggiancàu a fàcia,
ma sulu in puntu l’è ch’u n’à agagnàu:
Candu ch’àmu lezüu d’a cuvéa ràcia,
d’esse baixau da chela tanta amante,
e elu-chì, ... che gh’òn stacau â garnàcia,
a buca u m’à baixàu za’ tremörante.
Galeotu l’è u libru e chi l’à scritu:
chela giurnà nu’ amu lezüu ciü avante”.
Au tempu che u fařiö lolì u diesse,
l’autru u cianzéva; che, da ‘stu gran ciànze,
sun vegnüu menu, cume se möiresse.
Sun picau zü, lì, cume in mortu u caze.
L’episodiu de “Paulu e Francesca, da’u Cantu Chintu de l’Infernu, u l’a faitu parte d’u prugrama de «Nustalgia de Ventemiglia», u spetaculu che l’Aministrassiun d’a nostra Çità a mete sciü, intu Teatru Cumünale, dedicau ai «Spantegai» ch’i vegne a passà l’estae a Ventemiglia.
Int’a seirà d’u 10 d’avustu 2009, pe’ cumençà u Segundu Tempu, a vuixe difüsa de Roberto Benigni a l’à pigliau a reçità, cum’u sa’ fa’ elu, l’incumençu d’u Chintu Cantu, cuscì cume Dante u l’à scritu, lasciandu pöi u campu a Luigin Maccario, che d’â platea u l’à cuntügnau «in ventemigliusu», arrezirau versu u prusceniu, duve ina eterea Mariacristina Brettòne, a l’à reçitau a parte de Francesca, cu’ ina interpretaçiun ciü che prufesciunàle. L’adatamentu d’i versi danteschi, in ventemigliusu u l’è d’u meiximu Luigin Maccario. A regia teatrale a l’è staita maisciben cürà d’â meixima Mariacristina Brettòne, ascistia dai tecnici de l’Ariston.
CANTU Vintisei -
növanta - çentucarantadui
«Candu
me sun partiu da Circe, che in’anu e ciü,
veixin a Gaeta, l’à ciamà Enea cuscì,
inta pautrunìxe, a m’à tegnüu lazü;
nì u duçù de me’ figliu, nì u patì
d’u veciu paire, nì u debitu d’amù
ch’u cimbrerà a Penelupe pe’ mì,
gagnàme drente i l’àn pusciüu l’ardù
ch’u m’aciapava, d’aspertime au mundu,
cume ai vissi d’i omi e au sou vařù;
me sun asbrivàu inscia marina, au largu,
cun sulu in legnu e cu’a mei cumpagnìa,
d’i pochi ch’i nu’ m’àva mai molau.
N’òn vistu assai de rive e infin a Spagnìa,
fina au Marocu, e l’isula d’i Sardi,
e tüte e autre che ‘sta marina a bagna.
Mì e i mei cumpagni za’ veci eirimu, e tardi,
candu semu arrivai a ‘sta buca strenta
duve Ercule u gh’à marcau i resgardi,
cuscì che l’omu de passà u nu’ tenta:
d’â man drita me sun lasciau Seviglia,
cume d’â lerca gh’òn dugiàu za’ Çeute.
- O frai - gh’òn ditu - che pe’ çentu miglia,
cun resegu, ave’ agagnau u Punente,
pe’ i pochi giurni ch’i marca a vegiglia
de chelu ch’àmu a vive giüstamente,
nu’ ste’ a negave ‘sta grand’esperiensa,
derré au cařà d’u sù, nu’ gh’è va’ gente.
Deghe vařù â vostra gran sümensa:
nu’ se’ stai faiti a vive cume brüti,
ma pe’ andà apröu a vertü e cunuscensa -.
I mei cumpagni òn fau cuscì abrascài,
cun ‘ste poche parole, pe’ u camin,
che a sténtu l’averéva pöi fermài.
Rezirà a nostra pùpa, inta matin,
d’i remi àmu fau aře pe’ u gran vöřu,
delongu pe’ agagnà d’â lerca, infin.
Tüte e steře au delà de l’autru polu
viéva â nöte, e u nostru au cu’ sutan,
d’â riga d’a marina u nu’ àva ròlu.
Çinche vote u s’è açesu e tante smerci
u lüme, ch’u arrestava suta â lüna,
da candu semu intrài inte ‘stu gran çèrciu,
duve n’è aparesciüu muntagna, brüna
int’a fürança, e maiscì auta au puntu
che de’ de là, cuscì nu’ ghe n’è üna.
Se gh’ascialàmu, ma revén tostu u ciantu;
che da ‘sta növa terra in bugliu végne,
ch’u ciàpa u nostru legnu d’int’in cantu.
Tre vòte u n’à zirau cu’e aighe inséme:
candu pöi â carta a pùpa u n’à adrissau
e a prüa u n’à mandàu zü, pe’ fasse téme,
fin che a marina u n’à au desciù serràu».
P Ü R G A T O R I U
CANTU Tersu -
carantaçinche - növantötu
Nui arrivavimu intantu au pe’ d’u munte;
e gh’atrövavimu a roca cuscì erta,
che pe’ ren mài e gambe i sun stàe prunte.
Tra Lerxi e A Türbia a ciü deserta,
a strada ciü in ruvina, a l’è ina scařa,
in versu chela, de bon fa’ e ‘indüvérta.
Chi sa’ avu’ da che çéngia a costa a cařa”,
dixe u maistru mei fermandu u passu,
“che ghe pösce muntà chi nu’ gh’à l’ařa ?”
E intantu ch’u cegàva a tésta in bassu
fandu memoria d’u camin, â mente,
e mì mirava in sciü, d’inturnu au bàussu;
versu â man lerca é aparesciüu d’a gente
d’àrime, ... ch’i nu’ mustrava bulegà i péi soi,
pe’ di’ ... de cume i derulava lente.
Aissa”, digu, “maistru, i ögli toi:
ecu, se mai, chi ne darà cunsegliu,
se tràřu da tü medému nu’ ti pöi”.
U l’à miràu alu’, ... cu’a tùcia in pìgliu,
diéndu:”Andamu in là, ch’i vegne cian;
e tü mola a speransa, duçe figliu”.
‘Sta gente a l’eira ancu’ tantu luntan,
diereva ciü d’ê nostre çentu brasse,
cantu in bon tiravù u gh’a fa’ cu’a man,
candu i s’astrenze tüti ae düre bàusse
de l’auta riva, e i stan fermi e çenzüi,
mirandu nui, a mustrà de nu’ afiàsse.
“O ben fenìi, o za’ fariöi çernüi”,
Vergigliu u incuménsava, “pe’ ‘sta paixe
che incredu ch’a l’atòche a tüti vui;
diéne duve ... ‘sta muntagna a sbàsce,
cuscì che se ghe pösce andà insci’a çima;
che perde tempu, a chi ciü sa’ ciü spiaixe”.
Cume e pegure ch’i sciorte dau serràu
a üna, a due, a tre, ... pöi inseme i stan
timuruse, asbasciàndu l’ögliu e u murru,
e chelu che fa’ a prima, e autre i fan;
arrembanduse a chela, s’a s’aferma,
â bona e chiete, e cume mai i nu’ u san;
cuscì òn vistu bugià e vegnìne a testa
de chela sciòrta afurtünà, alantùra:
vergögnùse int’a facia e a tùcia trésta.
Candu, chele davanti, i àn vistu ruta
a lüxe in terra d’â mei parte drita,
cuscì che a mei sciumbria a ‘rrivava â barma
se sun fermae, e andae inderré au recàntu,
e tüte e autre ch’e d’apröu i vegniva,
nu’ savendu u perché, i l’àn fau autretantu.
Nu’ mia che m’u dumandi, v’u cunfiu
ch’u l’è ben in corpu üman che vui vié;
pe’ cume in terra u lüme, au sù u à ravìu.
Nu’ ve maraviglié, ... ma alu’ incredéme,
l’è cu’a vertü che da’u cielu a gh’arriva,
che d’agagnà ‘sta gran muntà ghe préme”.
Cuscì u maistru; e chela gente bràva
“Munté”, i n’àn ditu, “andéne avànti dunche”,
e cu’u desciü d’a man i n’u mustràva.
P A R A D I S U
CANTU Tentatrei -
ün - növantötu
Vergine Maire, figlia de to’ figliu,
mudésta e auta ciü che creatüra,
puntu fermu d’eternu cunségliu,
ti sei chela che d’i omi a natüra
ti ài cuscì nubilità, ch’u sou faitù
u nu’ l’à despreixàu fasse faitüra.
‘nt’u tou persentu s’è atissàu l’amù,
che cun u sou cařù int’eterna paixe
a l’à cuscì vusciüu burrì ‘sta sciura.
Chi zü, ti sei pe’ nui d’u dì lüxérna
de carità, e giüstu, intra i möirénti,
de speransa ti sei funtàna alerta.
Dona, tantu t’éi granda e vařù inténti,
che chi vö grassia e a tü u nu’ ricure,
a sou cuvéa sens’aře a vöřà, a stenti.
A tou bunarietà che za’ a sucùre
a chi u a dumanda, u ciü d’ê vöte, va’
de sou vuřé au dumandà a precure.
In tü a misericordia, in tü a pietà,
in tü a magnificensa, in tü a s’adüna
cun tütu ch’int’u sou esse a l’è buntà.
Avu’ ‘stu chì, che d’â prefùnda trüna
de l’üniversu fin chì u l’à miràe tüte
e vite ... arensciàe üna pe’ üna,
u ven a süpricà, pe’ grassia, d’ê vertüte
tantu, ch’u pösce cu’i soi ögli aissàse
ciü in’autu, versu l’ürtima salüte.