Былыргы сахалар сири µчµгэй уонна куґа±ан тыыннаахха хайдах арааралларай?  Ґйэлэр ула±аларыттан утумнанан, кілµінэттэн кілµінэ±э бэриллэн кэлбит тірµт µгэспит соро±о сµтэрэ сµтэн, умнуллара умнуллан эрэр. Ону сіргµтэн, µтµі іттµн сайыннаран, билиІІи ырыынак кэмигэр туґанар кідьµµстээх.  Айыл±а  харыстабылыгар анаммыт элбэх тэрилтэ баар. Ол гынан баран, айыл±абыт, сирбит-уоппут айгыраабытын курдук айгырыы, киртийбитин курдук киртийэ турар. Ааспыт сылларга араас химияны, пестицидтэри харса суох туґаммыппыт, біґµілэктэри бідіІсµппµппµт тµмµгэр сирбит 30 %-на туустанна, 40 %-на туґаныллыбат, 60-70 тыґ. гектар сири промышленнай тэрилтэлэр айгыраттылар. Сопхуос са±ана аґыІаны суох оІоробут диэн ір кэмІэ дьайар эмтэри сир µрдэ маІхайарынан кутарбыт, Јлµінэ ірµс талахтарын утары охсуґабыт диэн самолетунан  араас химическэй веществолары ыґан, чыычаахтары-кітірдірµ кыдыйарбыт. Хата, билигин сыана ыараан уонна Россия±а химическэй собуоттар суох буоланнар, химияны туттарбыт а±ыйаан, айыл±абыт бытааннык да буоллар, оґорунуон сіп.   Киґи элбэхтик барбат-кэлбэт тµілбэлэригэр айыл±а іссі улаханнык айгырыы илик. Олору харыстыырга уонна кээґэммит сирдэри чілµгэр тµґэрэргэ тіґі да элбэх анал тэрилтэлэр баалларын иннигэр, улахан туґа тахсара саарбах. Ол оннугар ібµгэбит айыл±а±а уонна  кини харыстабылыгар сыґыаннаах µгэстэрин, ньымаларын µірэтэн, саІа олох ирдэбилинэн сайыннарар кідьµµстээх. Мин бу боппуруоґу наука іттµнэн кірін быґаарыахпын уонна олору хайдах туґанарга санаабын µллэстиэхпин ба±арабын.  Былыргы кырдьа±астар о±ону кыра сааґыттан олорор алаґа дьиэ турар, сµіґµ иитэр, оттуур-мастыыр сирдэр тіґі табыгастаахтарын, табыгаґа суохтарын эрдэттэн быґаарарга µірэтэллэрэ. Олорор сири, дьиэни-уоту абааґы айанныыр сиринэн, куґа±ан тыыннаах сирдэргэ тутуллубат, µчµгэй тыыннаах  сирдэри тутуґуллар куолу дииллэрэ. Итини ойууннары эбэтэр мындыр кырдьа±астары ыІыран билгэлэтэллэрэ. Ґчµгэй сири буллахтарына, µрдµк Айыыттан кірдіґін, алгыс этэллэрэ, сирдэрин-уоттарын кымыґынан айах туталлара, салама ыйаан бэлиэтииллэрэ. Сири туох сибикинэн сирдэтэн быґаарар этилэрий?  Куґа±ан тыыннаах, киґи кута-сµрэ тохтообот сиригэр булт-ас мээнэ тохтообот, кітір-сµµрэр а±ыйах буолар, саха сµіґµтэ-сылгыта уоскуйан, нусхайан сынньаммат, от-мас µчµгэйдик µµммэт-сайдыбат, киэґэ-сарсыарда тымныы салгын  µрэ турар, сайын кыра холоруктар эргийэ сылдьаллар.  Оттон µчµгэй, сылаас тыыннаах сир ото-маґа сайдыбыт, булт-ас, µін-кійµµр тохтуур, саха сµіґµтэ-сылгыта таптаан то±уоруґар тµґµлгэтэ буолар. Былыр маннык сирдэри хас биирдии сааґырбыт саха киґитэ этинэн-хаанынан билэрэ. Мин кыра сылдьан а±абын кытары субай сµіґµгэ бостууктуурум. Сµіґµ ордук таптаан мэччийэр, мустар сиригэр тµптэлиирбит, оттон кута-сµрэ тохтообот сиригэр тіґі да тµптэни оІорон сµіґµнµ киґи тохтоппот эбит этэ. Ґчµгэй тыыннаах сирдэри саха  сµіґµтэ, сылгыта µчµгэйдик билэллэрэ, онтон кэлин кэлбит боруода сµіґµлэр мээнэ тµбэґиэх сирдэргэ тохтуу сатыыллар эбит. Сэрии сылларыгар уонна онтон кэлин холкуоска биригэдьииринэн, бэрэссэдээтэли солбуйааччынан µлэлиир кэммэр дьиэни, хотону туттарарга табыгастаах сири булууга ити µгэґи туґанарым.  Наука эйгэтигэр киирэн сири-уоту, оту-маґы чинчийэн кірін биллэхпинэ, ичигэс тыыннаах, от-мас ілгімнµк µµнэр, тыыннаах харамай сібµлээн тохтуур сирдэринэн µксµн былыргы ітіхтір, хатыІ чараІнар, элбэх  талах, чаллах тииттэр µµнэр сирдэрэ буолар эбиттэр. Кинилэр µчµгэй хара буордаахтар, элбэх сири-буору µіскэтэр чиэрбэлээхтэр, µіннээхтэр-кійµµрдээхтэр. Бу чиэрбэлэр, кійµµрдэр сэбирдэх, сыыс от сытыйбыт тобохторунан аґаан-сиэн олороллор. Дьэ ол иґин, сэбирдэхтээх мастар, оттор ілгімнµк µµнэр сирдэригэр хара буор элбэх буолар. Оттон хара буордаах сир сииги, ардах уутун тутумтуо, иІэмтэлээх веществоларынан баай. Кырсынан салгын хара буора суох сирдээ±эр 3-4 кыр. сылаас буолан, µµнээйитэ кыра хаґыІІа ылларбат.  Маннык сирдэр Саха сирин киин, Бµлµµ эІэр уонна ордук со±уруу улуустарыгар элбэхтэр.  КэлиІІи кэмІэ биир омсолоох быґыы µідµйдэ. Даачалар, сад-о±уруот учаастактара элбээтилэр, куораттарга, біґµілэктэргэ кі±ірдµµ хампаанньата маассабайдык тар±анна. Ити биир іттµнэн µчµгэй эрээри, бу дьаґалларга сыл аайы 100 тыґ. тахса кубометр хара буор, сир быйаІнаах араІата, кырса туох да харысхала суох таґыллар, атыыланар. Ол тµмµгэр сирбит дьадайар, маґа-ото кэхтэр. Кі±ірдµµнµ маннык ыытыы µйэлээ±и, кэскиллээ±и  толкуйдаабаттан тахсар. Ол оннугар араас біхтін-сыыстан, тобохтортон, сµіґµ саа±ыттан араас биокомпостары оІорон, ону сэргэ аан дойду уопутун туґанан кµіх уо±урдууларынан уонна µµнээйилэр маассаларыттан, силистэриттэн сирбитин уо±урдарбыт ордук туґалаах буолуо±а. Биокомпост уонна кµіх µµнээйи уо±урдуу быґыытынан киллэриллэр сирдэригэр сири оІорор чиэрбэ, µін-кійµµр элбиир, µчµгэйдик µіскµµр-сайдар, сир быйаІнаах араІатын байытар. Ол тµмµгэр, хаачыстыбалаах ілгім µµнµµнµ ір сылларга, химията да суох ылар кыах  µіскµµр. Бу курдук дьаґаннахпытына, аны 10-15 сылынан сирбитин µчµгэйдик тупсарыахпыт. Ол туґунан мин былырыын таґаарбыт "Приемы повышения плодородия почв земель в личных подсобных хозяйствах населения Якутии" диэн кинигэбиттэн билсиэххитин сіп.  Ґчµгэй тыыннаах, ілгім хара буордаах сирдэри айгыраппат инниттэн правительство іттµттэн дьаґал ылыллара наада. Ону сэргэ хас биирдии сири бас билэр хаґаайын сирин биокомпостарынан, кµіх уо±урдууларынан тупсарар буолла±ына, нолуоктуур оннугар биґириир миэрэлэри  олохтуур сиэрдээх. Бу, биллэн турар, биир сайын иґинэн олоххо киирэр дьыала буолбатах, ір сылларга ыытыллар сыралаах µлэ тµмµгэр ситиґиллиэ. Санааны ууран са±алаатар эрэ сыл ахсын кыралаан тупсарыллыбыт сир элбээн иґиэ. "Отонноотоххо оІоойук туолар" диэн іс хоґооно мээнэ±э эппэт.    Алексей АБРАМОВ,  биологическай наука доктора.    Виктор Эверстов хаартыска±а тµґэриитэ.