топик, блог, фотосет ёки йўналтиргич яратиш
Лотин ёки кирилл – қай бири маъқул?
Ajiniyoz nomidagi NUKUS DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI
Илм-фан 17 март 2017, 10:39
Ҳозир бизда қўшалифбо тизими: ҳам кирилл, ҳам лотин алифбоси тенг қўлланмоқда. Бири иккинчиси билан рақобат қилмайди, зиддиятга бормайди, аммо ҳеч бири ўз ўрнини бошқасига бўшатиб бергиси йўқ. Бу яхшими? Албатта, яхши эмас.
Бу сафар йўналишни ўзгартириш осон кечмаяпти. Худди енгил авто уловни тўхтатиш билан катта юк поездини тўхтатиш бир нарса бўлмаганидек, катта уловда инерция узоқроқ давом этади, хавф юқори, талафот ҳам кўп бўлади. Шундай деймизу, кирилл алифбосидан воз кечган бошқа собиқ иттифоқ республикаларига қараймиз: туркманлар, озарбайжонлар бир пасда уловни жиловлаб, бўйсундириб, ўз йўлларига солиб олишди-я. Уларда лотин алифбоси кириллчани сиқиб чиқарганига анча бўлган. Унда гап нимада? Гап уловда кетаётганларда — бизларда.
Ўзимизни танқид қилганимиз яхши, лекин бу муаммонинг бир жиҳати, холос. Объектив сабаблар ҳам бор. Биз истамаяп­миз, кирилл кетмаяпти, бу рост. Аммо нега истамаяпмиз? Бу савол жиддий масалалар устида бош қотиришга мажбур қилади.
Мен техник ва гуманитар мавзуларда китоблар чиқарадиган нашриётда бош муҳаррирман. Янги алифбонинг барча қулайлиги-ю ноқулайликларига ҳар куни дуч келаман. Шахсий тажрибамдан келиб чиқиб айтишим мумкинки, лотинлаштиришнинг муваффақиятсизлигига икки асосий сабаб бор.
1-сабаб. Амалдаги лотин алифбоси кўп ноқулайликларга эга.
Биринчи ноқулайлик o‘ ва g‘ ҳарфлари­ билан боғлиқ. Бу ҳарфларни клавиатурада алоҳида тугмачаларга боғлаб қўйишнинг иложи йўқ. Қолаверса, ‘ белгиси тутуқ белгиси ’ билан шаклан ўхшаш. Уларни ифодалаш учун биз клавиатурадаги бир неча (бирваракайига 5 та!) тугмалар комбинациясидан фойдаланамиз ёки матнни териб бўлгач, o‘ ва g‘ ҳарфларини­ «автозамена» функцияси орқали умумий алмаштирамиз. Бу —  масаланинг техник жиҳати. Амалда эса, масалан, «to‘g‘ri» сўзидаги икки қўшимча белгидан бирининг тушиб қолиши кўп учрайди (ё «to‘gri», ё «tog‘ri»), ҳатто саводли ёзилган матнларда ҳам. Бу ҳарфлар матн теришда ноқулайлик туғдиради.
Иккинчи ноқулайлик sh ва ch ҳарфлари билан боғлиқ: бу ҳарфлар инглиз ёки бошқа тиллар учун қулайдир (чунки уларда аксар сўзлар қисқа, sh, ch ҳарфларининг бир сўзда икки марта ишлатилиши ёки ўзакка шу ҳарфлар иштирокида қўшимча қўшилиши учрамайди), аммо ўзбек тилида бу ҳарфлар ноқулайлик келтириб чиқармоқда. Шу ундошлар бир неча марта иштирок этган qashshoq, cho‘chish, shishish, pashsha, ishchi, uchrashish каби сўзлар ёзишга ҳам, ўқишга ҳам ноқулай. Шу са­бабли ижтимоий тармоқларнинг кўпчилик фойдаланувчилари ҳарфларни аллақачон w, 6, 4 кабилар билан алмаштириб олишган. Қатордан қаторга кўчирганда эса компьютер икки белгини бир-биридан ажратиб юборади.  Бу қўш ҳарфларнинг алифбога киритилиши (эътибор беринг, инглиз алфавитида улар йўқ, ҳарф бирикмалари сифатида алоҳида ўргатилади) ва алифбомизда йўқ «с» ҳарфи иштирокида қўш ҳарфнинг ясалиши (ch) эса мантиқсизликдан ўзга нарса эмас.
Учинчи ноқулайлик — «ц» товушининг ҳозирги лотин алифбосида алоҳида ҳарф билан берилмагани. Биз «ц»ни ўрнига қараб «ts» ёки «s» билан ифодалаймиз. Тўғри, «ц» туркий тиллар учун ёт товуш. Аммо тил тараққиёти натижасида бу товуш иштирокидаги интернацио­нал сўзлар, терминлардан кенг фойдала­наяпмиз. Кўпчилик «ц»ни ҳамма ўринда «s» деб талаффуз этиш ва ёзишни таклиф қилаяпти. Лекин шундай атамалар борки, «s» билан ёзилганда, омоним бўлиб қолади: цанга – sanga, церий – seriy, цоколь – sokol ва ҳоказо. Бу айнан шундай матнларни кўп ёзадиган мутахассислар, абитуриентлар ва талабалар томонидан маъқулланмаяпти.
Тўртинчи ноқулайлик «е», «ё», «ю», «я» каби «йо»лашган унлилар имлоси билан боғлиқ. Шу пайтгача, масалан, қачон «yu» ва қачон «u» ёзилиши бу ҳарфларнинг келган ўрни ва бажарадиган вазифасига боғлиқ деб келинган (Раҳматуллаев Ш. Ўзбек тилининг янги алифбоси ва имлоси. – Тошкент: Университет, 1999). Лекин бу қараш ушбу ҳарф бирикмаларининг имлосини мураккаблаштириб юборди. Натижада ҳатто имло луғатларида ҳам вариативлик кўпайиб­ кетди: sentabr – sentyabr, budjet – byujet, rеjissor – rejissyor.
2-сабаб. Кирилл алифбоси чекланмаган, у ҳамма жойда лотинча билан тенг ишлатилиши мумкин. Демак, ундан воз кечмаса ҳам бўлаверади. Шундай экан, ким бошини қотириб янги алифбони ўрганади, унда ўқиш ва ёзишга ўтади?
Халқ эртакларини эсланг: бош қаҳрамон олдидан уч йўл чиқади – борса келар, борса хатар ва борса келмас. Биз ҳам айни дамда шундай уч йўл қаршисида қолдик:
— ҳеч нарсани ўзгартирмаслик;
— лотин алифбосини ислоҳ қилиш;
Ҳеч нарсани ўзгартирмаслик тарафдорлари бир хатони тўғрилайман деб бир неча хатога йўл қўйиш мумкинлигидан огоҳлантирадилар. Кечувда отни алмаштир­майдилар деган гап бор. Ҳозир биз алифбони алмаштирадиган бўлсак, яна қанча ҳужжатлар, китоблар, дарслигу қўлланма­лар – хуллас, анча нарсаларни ўзгартири­шимиз керак. Бу кўп харажат, меҳнатни талаб қилади, айрим чалкашликларга, ҳатто талафотларга олиб келади. Қолаверса, жаҳон ҳамжамияти олдида бебурд бўлиб қолишимиз ҳам мумкин. Ахир бу алифбо ва имло борасида сўнгги 100 йил ичида қилинган олтинчи ислоҳот бўлади. Бу ҳадикларда жон бор. Лекин ҳозирги аҳволимиз яхшими?
Биз бир ботқоқда ўтирибмиз: бадбўй, хунук бўлса-да, ўзимиз кўниккан, илиққи­на жой. Фақат ботқоқ барибир ботқоқ-да. Алифбомизда ёзиб бўлмайди, у кирилл­чанинг ўрнини босолмайди, уни сиқиб чиқара олмайди. Бугун биз қилмасак, эртага авлодлар, хуллас, кимдир барибир аҳволни ўзгартириши керак. Муаммолардан қочиб қутулиб бўлмайди, ягона йўл – уларни ҳал қилиш.
Иккинчи йўл – жорий алифбони ислоҳ қилиш. Бу билан алифбо қулайлашади, ундан фойдаланиш истаги ортади. Хўш, қайси жиҳатларини ислоҳ қилиш керак? Матн билан кўп ишлайдиган одам сифатида бу борада қуйидаги таклифларни киритаман:
— о‘ ва g‘ ҳарфларини бир белги билан ифодалаш;
— sh ва ch учун алифбода ҳарф бирикмаси эмас, ҳарф ажратиш;
— ц товушини «с» ҳарфи билан ифодалаш;
— «йолашган» унлилар (ё, е, ю, я)ни ҳар доим «yo», «ye», «yu», «ya» тарзида қўллаш;
— янги имло қоидалари асосида ягона имло луғати тузиш ва фақат шу луғат асо­сида ишлаш механизмини ишлаб чиқиш.
Ўзбек тили ва адабиёти университети ягона, кўп сўзли имло луғати ҳамда исм­лар, жой номлари луғатини тузиб, нашр­га тавсия этса, республикадаги барча ўқув муассасалари, нашриётлар, таҳририятлар шу луғатлар асосида ишласа, мақсадга мувофиқ бўлар эди.
Мана шу ислоҳотлар алифбони қулайлаштириши ва оммалаштириши йўлида катта қадам бўлади. Лекин шунинг ўзи билан иш битмайди. Ҳозир болаларга, мактаб ўқувчиларига, абитуриентларга, талабаларга мўлжалланган китоблар, дарслик ва қўлланмалар лотин алифбосида, кенг омма учун китоблар эса кирилл алифбосида чиқарилаяпти. Чунки лотин алифбоси етарлича оммалашмагани, кириллда ўқийдиганлар сони кўплиги сабаб кириллча китобларга талаб юқори, бозор шартларига риоя қилиб ишлайдиган нашриётлар эса китоблари яхши сотилиши учун харидор талабига кўра кириллча китобларни нашр этишади. Агар лотин алифбосида чоп этиладиган китобларга иқтисодий имтиёзлар яратилса ва уларнинг таннархи арзонлашса, кириллча китоблар эса қимматлашса, табиийки, кўпчилик лотин алифбосидаги арзонроқ китобни олади. Натижада бир ўқ билан икки қуён урилади: ноширлар лотин алифбосида китоб чиқаришга рағбатлантирилади, аҳоли ўртасида эса бу алифбони ўрганиш жадаллашади. Бундан ташқари, олдимизга аниқ муддат қўйишимиз керак. Олайлик 3 ё 5 йилдан сўнг кирилл алифбосининг қўлланиш доираси чекланса ва бу доира мунтазам торайтириб борилса, албатта, одамларда лотин алифбосини ўрганишга рағбат пайдо бўлади. Тўғри, бу жиддий ва инқилобий йўл. Лекин лотинлаштиришни муваффақиятли амалга оширган қардош миллатлар тажрибаси бу усул самарали эканини кўрсатиб турибди.
Буни ҳам кўриб чиқиш керак. Назарим­да, бу ҳам нотўғри йўл эмас. Муваффақиятсиз кечаётган лотинлаштириш жараёни­ бу иш аввал бошдан тўғри бўлганмиди деган саволни келтириб чиқариши табиий.­ Хўш, кирилл алифбосига қайтсак, нима бўлади? Шундай қилсак, биз тарихимизни, улкан илмий ва адабий меросимизни, хусусан, том-том китоблар, архивлардаги газета-журналлар, тарихий ҳужжатларга жо бўлган катта маълумотлар уммонини сақлаб қоламиз. Уларнинг барчасини лотинчага ўтказишнинг имкони йўқ. Яна лотин алифбосини ислоҳ қилиш кетидан рўй бериши мумкин бўлган йўқотишлар, хавфлар ҳам йўққа чиқади. Кириллча тажрибадан ўтган, тилимизга мослашган алифбо. Компьютер ва смартфонларда ҳам ўзбек тили учун мослаштирилган кирилл­ча «раскладка»лар ишлаб чиқилган, яъни замонавий технологиялар кириллча-ўзбекчани «танийди», «ўқийди» ва бу алифбода «ёза олади». Ҳатто интернет сарҳадларида ҳам кириллча-ўзбекча ўз ўрнини эгаллади, аввалги техник муаммолар ўз ечимини топди. Биз компьютер технологияларига яқин бўламиз деб алифбомизни­ лотинчалаштиргунча, технологияларнинг ўзи кириллчамизга яқинлашиб олди. Қолавер­са, лотин алифбосини мажбуран сингдиришга уринсак, кўпчилик рус тилида ёзиш ва ўқишга ўтиб кетиши мумкин. Ахир ҳозир фарзандини рус мактабларига бериш урфда-ку. Ана шу акс натижани ҳам назарда тутишимиз керак. Бу – кириллчанинг бизга берадиган имтиёзлари. Фақат бир муаммо юзага келади: шу пайтгача лотинча ўрганиб келган авлод-чи? У энди саводсиз бўлиб қоладими? Асосли ҳадик. Лекин ёшларни ўргатиш катта авлодни ўргатишдан осонроқ экани ҳам бор гап.
Ўзи нимага лотинга ўтгандик? Мустамлакачиларнинг алифбосида ёзишни истамаганимиз учун. Бироқ 90-йилларнинг эҳтироси бугун сўнди-ку. Алифбони сиёсатдан ажратиб, унга бу қадар улкан сиёсий маъно юкламасмиз балки?
Нима бўлганда ҳам, қўшалифболик ҳолатидан чиқиб кетишимиз керак. Бу масала бугун кун тартибида янада долзарб­ тус олди. Бош вазирнинг виртуал қабулхо­наси (ҳозирги Ўзбекистон Республикаси Президентининг виртуал қабулхо­наси)га келиб тушган мурожаат туфайли жараён жадаллашди. Ҳозир аҳвол шундайки, кимдир масъулиятни бўйнига олиши ва масалани бир ёқли қилиши керак.
Президент Шавкат Мирзиёевнинг кўрсатмаси асосида Ўзбек тили ва адабиёти университети қошида ишчи гуруҳ тузилди. Бу гуруҳ мавжуд аҳволни ўрганиб, лотин алифбосини ислоҳ қилиш бўйича таклифларни тақдим этиши керак.­ Айни кунларда гуруҳ иши жадал давом этмоқда, ижтимоий тармоқларда бу масала­ кенг муҳокамага қўйилган. Лекин бу билан­ иш битмайди, муҳокамада Ўзбекистоннинг ҳар бир фуқароси иштирок этиши керак. Шу сабабли матбуот, босма нашрлар ҳам масалани кенгроқ ёритиши ва аҳоли фикрини ўрганиш бўйича аниқ ишларни амалга ошириши шарт.
Рўйхатдан ўтганлар ва тасдиқланганларгина изоҳ қолдиришлари мумкин.
Ajiniyoz nomidagi NUKUS DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI
Бизнес ва карьера 5
Маданият ва маърифат 22
Шеърият ва адабиёт 20
atmarkaz → Andijon mashinasozlik institutida mahalliy xokimiyat xalq deputatlarini o’qishi o’tkazilmoqda zor
23 ноябр 2017, 11:22 | 1 изоҳ
Hojiyev Azizjon Kaimovich → “СОҒЛОМ ТУРМУШ ТАРЗИ – САЛОМАТЛИК ГАРОВИ”
20 ноябр 2017, 12:11 | 1 изоҳ
Saidjalolov Saidafzal Saidxanbalovich → Миллий ифтихоримиз рамзи 18  ноябрь — Ўзбекистон Республикаси Давлат  байроғи қабул қилинган кун барчамизга қутлуғ бўлсин!...
18 ноябр 2017, 16:33 | 1 изоҳ
atmarkaz → Institutda viloyat “Me’ros” ansambli bilan hamkorlikda kontsert dasturi tashkil etildi dam ham olish kerak
15 ноябр 2017, 16:10 | 1 изоҳ
atmarkaz → Qomusimiz – bu bizning kelajak poydevorimiz! A.Asadullayev omad sizga yor bolsin
15 ноябр 2017, 16:09 | 1 изоҳ
atmarkaz → Institutimizda 17-noyabr talabalar kuniga bag’ishlangan “SHaxmat va shashka” bo’yicha musobaqasi bo’lib o’tdi. Tashkilotchilarga uz minnaddorchiligimizni bildiramiz. ATM
15 ноябр 2017, 16:07 | 1 изоҳ
adilova8781550 → diqqat kasting! anketalar 15 noyabrgacha qabul qilinadi
8 ноябр 2017, 13:52 | 1 изоҳ
Савочкин Максим → Ўзбекистон "VETERAN" жангчи-фахрий ва ногиронлари Бирлашмаси томонидан ўтказилаётган тадбирлар ва концерт дастурлари «VATANPARVAR  VIDOYILAR» ёзилишини яна бир марта текширинг, илтимос
27 октябр 2017, 18:05 | 1 изоҳ
Барча мулоқот | RSS
Buxoro muhandislik – texnologiya instituti
TOSHKENT DAVLAT IQTISODIYOT UNIVERSITETI
Samarqand qishloq xo'jalik instituti
Миллий ғоя ва мафкура илмий-амалий маркази
2006—2017 ZiyoNET ОАВ рўйхатидан ўтказилганлиги тўғрисида 1066-сонли гувоҳномаси
Телеграмдаги @ziyonetofficial каналимизга аъзо бўлинг ва таълимга оид сўнгги янгиликлардан хабардор бўлинг!