Янги солиқ тизими маошга қандай таъсир...\n07.04.2018 23:01 0 2915\nЎзбекистон солиқ тизимини ислоҳ қилиш концепцияси лойиҳаси ишлаб чиқилиб, Ўзбекистон норматив-ҳуқуқий ҳужжатларининг муҳокамаси порталида эълон қилинганди. Ушбу концепция шу кунларда оммавий ахборот воситалари, ижтимоий тармоқларда қизғин муҳокама қилинмоқда.\nТаниқли журналист ва бухгалтер Қаҳрамон Асланов ўз таҳлилида солиқ соҳасида кутилаётган ўзгаришлар оддий ишчиларнинг даромадига қандай таъсир қилишини батафсил ҳисоблаб чиқди. Таҳлил «Kun.uz» нашрида эълон қилинди.\nМисол учун, иш ҳақидан тўланадиган солиқлар ва ажратмаларнинг мазмуни ва хажмидаги ўзгаришларни олайлик. Очиғини айтиш керак, бу борада жуда кўп гаплар айтилиб, якунда ҳаммаси иш берувчи ва ишловчилар бўйнидаги солиқ юкини камайтиришга қаратилгани иддао қилинса-да, ҳисоб-китоблар бироз умумий тақдим этилмоқда. Бунинг сабаби ҳам тушунарли, биз ҳозир «эски» деб атаётган жорий тизимда иш ҳақидан солиқ ва ушланмаларни ҳисоблаш ўта мураккаб ва бир қарашда янги тизим билан солиштириш қийин. Келинг, шу иш билан шуғулланиб кўрамиз. Агар ҳеч бўлмаса 4-синфгача математикадан яхши ўқиган бўлсангиз, мени тушунишингиз осон кечади.\nБу шкалани тушунишда бир чалкашлик мавжуд – энг кам иш ҳақининг ўн баробаридан юқори ойликлар учун 22.5 фоиз ушланади, дейилганда, бу фоиз ўша ойликнинг ҳаммаси эмас, ўн баробардан ошган қисмига қўлланилади холос. Яъни 1 800 000 сўм ойликдан (энг кам иш ҳақининг ўн баробари – 1 722 400) фақат 77 600 сўм (1800 000 – 1 722 400) қисмидан 22.5 фоиз даромад солиғи ҳисобланади, қолган қисмларидан кўрсатилган тегишли фоизларда ушлаб қолинади.\nМисол учун, ишловчи иш берувчига «менга бир миллион сўм ойлик берасан», деб ўз талабини қўяди тамом. Ишчининг қўлига шу маблағ тегиши учун «қоғоз»да қанча иш ҳақи ҳисоблаши керак, солиқларга қанча ҳисобланади, буларнинг барчаси иш берувчининг муаммосига айланади.\nДемак, бир ишчининг қўлига 1 миллион пул бериш учун корхона ўртача 1 500 000 сўм ҳаражат қилмоқда. 50 фоиз. Ойлик катталашган сари фоиз ҳам ошиб боради. (айнан шунинг учун, айрим хусусий корхоналарда ишчига аслидан камроқ иш ҳақи ҳисоблаб, солиқни камайтириш, қолган қисмини эса, жаргонда айтганда «конвертда» бериш одат тусига кирган).\nМен фақат ишловчиларнинг қулоғига айтишим мумкин: «энди сиз учун қилинаётган иш ҳақи ҳаражатлари камида ўн фоизга камайди, бемалол раҳбарингиз олдига кириб, ойликни бироз оширишни талаб қилаверинг».\nЭнг қизиғи мана шу ерда. Ўқитувчилар, шифокорлар, давлат ташкилотлари, булар қаторига банклар, йирик заводларни ҳам қўшиш мумкин. Яъни, бундай ташкилотда ишлайдиганлар учун ойликнинг жами ҳисобланиши муҳим. Улар ўша суммадан қанчадир даромад солиғи ушлаб қолинишини яхши биладилар ва қабул қиладилар. Хўш, деярли ўзгармас ойлик ставкасига эга бўлган ишчи ва ходимларнинг маошларида, аниқроғи, «қўлга тегишида» айнан қандай ўзгариш бўлади?\nДастлабки бўлимда ҳисоблаб кўрдик, 1 722 400 сўм ойлик ҳисобланадиган «Х» ходим энди ойига юз минг сўм йўқотар экан. Энди мавзуга чуқурроқ ёндошамиз, хўш, қайси миқдордаги ойликдан бошлаб янги консепция фойдага ишлай бошлайди? Қанча ойлик оладиганларнинг «қўлга тегиши» камайиб кетади?\nЖами ушланма – 880 562 сўм.\nҚўлга тегади – 3 522 400 – 880 562 = 2 641 838\nҚўлга тегади: 3 522 400 – 880 600 = 2 641 800\nДемак, биз бу ерда чегарани топдик, яъни эски ва янги тизимда бир хил ушланма содир бўладиган маошни. Мана шунча маош оладиган ишловчи учун ҳеч нарса ўзгармайди. Бундан каттароқ ойлик ҳисобланадиган ишловчи учун янги тизим қулай – кейинги ҳар минг сумдан 55 сўм (5.5 фоиз) ютаверади. Мисол учун, 5 миллион ойлик оладиган ишловчининг қўлига аввалгига нисбатан 82 минг сўм кўпроқ пул тегади. (Аксинча, 3 522 400 сўмдан кам маош оладиган ишловчилар учун эски тизим яхшироқ бўлган. Юқорида масалан, 1 722 400 сўм маош оладиган одамнинг қўлга тегадиган ойлиги салкам 100 минг сўмга пасайганини ҳисоблаб кўргандик)\nАйтайлик, унга 600 000 сўм иш ҳақи ҳисобланади. Эски тизимда ундан 32 082 + 48 000 = 80 082 минг сўм ушлаб қолади ва амакининг қўлига 519 918 сўм тегади. Янги тизимда эса, 25 фоиз, яъни 150 минг сўм ушлаб қолинади. Қоровул энди 450 000 сўм олади. Фарқ - 69 918 сўм. Йўқотиш – 15 фоиз. Сизда қанақа чиқди?\nУмуман маошини билган ҳар бир инсон ундан 25 фоиз чегирма ҳисоблаб кўриши ва эски тизимдаги «қўлга тегадиган» сумма билан таққослаб олиши мумкин. Лўнда қилиб айтганда, ойлиги паст бўлганлар ютқазяпти, кўп бўлганлар ютяпти. Қўйидаги жадвал буни тушуниб олишга ёрдам беради:\nБюджет ва шунга ўхшаш ташкилотларда ишловчиларнинг маошлари аксарият ҳолларда юқоридаги чегарадан (3 522 400) пастлигини инобатга олсак, улар тасарруф этадиган маблағлар сезиларли ёки сезиларсиз камаяди. Балким бюджет ташкилотларида ойлик-маошларнинг оширилаётгани қайсидир жиҳатдан мана шу фарқларни қоплаш ҳам учундир, ким билади...\nХусусий корхоналарда ростан ҳам иш ҳақи учун ҳаражатлар деярли икки баробар камайиши аниқ. Энди бу тежалган маблағлар ҳисобланаётган иш ҳақларини яширмасдан кўрсатиш, корхонани янада ривожлантириш ва энг асосийси ишловчиларнинг ойликларини оширишга йўналтирилса нур устига аъло нур бўлар эди.\nКўриб турганингиздек, «эҳ ёмон бўлди», «энди зўр бўлди» қабилидаги умумий фикрларни четга сурган ҳолда, вазиятга ҳар бир шахс ёки корхона индивидуал ёндошгани ва айнан ўзи учун қандай таъсир кўрсатаётганига баҳо бергани энг тўғри йўлдир.\nҚолган қисмларида давлатимизга ишонамиз ва ҳаммаси халқнинг ижтимоий фаровонлиги учун бўлаётганига шубҳамиз йўқ.\nАйтганча - 2: Эски тизимда даромад солиғининг 2 фоизи жамғариб бориладиган пенсия жамғармаси (ИНПС) шаклида ишловчининг Халқ банкидаги махсус ҳисобида йиғилиб бориларди. Ушбу сумма ишловчининг ўзиники бўлиб, пенсияга чиққанда банкдан олиши мумкин эди. Яъни, мазмунан юқорида биз ҳисоблаган даромад солиқларини 2 фоизга пастроқ бўлганини ҳам инобатга олиш лозим.\nАйтганча - 3: ҳисоб-китобларимизда корхоналарнинг, масалан, касаба уюшмалари учун ҳисоблайдиган ушланмаларини (1 фоиз) тилга олмадим. Тағин, бу ҳисоб-китобларга ишониб, бухгалтерингизни олдига кириб жанжал қилмаслигингизни сўрайман.\nсолиқ маош концепция