ادبیات عرفانی
از جمله‌ کتابهایی‌ از این‌ دست‌، می‌توان‌ ازکتاب‌ مشهور«تذکرة ‌الاولیا»ی عطار در قرن‌ ششم‌ق‌ نام‌ بردکه‌ از زیباترین‌ نمونه‌های‌ نثر فارسی‌ و مشتمل‌ است‌ بر اقوال‌ و حکایات‌ مشایخ‌. شیوة‌ بیان‌ مطالب‌ در این‌ کتاب‌ که‌ از روی‌ کمال‌ اعتقاد نوشته‌ شده‌ است،‌ بر جنبه‌ ادبی‌ اثر به‌ معنای‌ خاص نیز بسیار افزوده‌ است‌. سایه‌ ذوق‌ شاعرانه عطار را بر این‌ کتاب‌ منثور به‌روشنی‌ می‌توان‌ دید. تذکرةالاولیاء
عطار در دیباچهٔ کتاب نحوهٔ گزینش و تألیف مطالب را به‌روشنی بیان کرده‌است؛ بنابراین مقدمه، نقل‌ها و روایت‌های "تذکرةالاولیاء" التقاطی از مطالب کتاب‌های دیگر است. از آثار صوفیانهٔ مهم و مشهور مربوط به اواخر قرن چهارم تا پایان قرن ششم، چند اثر با احتمال زیاد ممکن است مأخذ نقل‌های مؤلف "تذکرةالاولیاء" باشند، که عبارت‌اند از: طبقات الصوفیه اثر ابوعبدالرحمن محمد سلمی نیشابوری، حلیةالاولیا ابونعیم اصفهانی، و رسالهٔ قشیریه نوشتهٔ ابوالقاسم قشیری. کشف‌المحجوب هُجویری نیز احتمالاً از منابع عطار بوده، زیرا عطار برخی از مضامین آن را با عبارات روان‌تر و رساتر آورده‌است.
تذکره
تذکره‌های موجود بسیار است و هر کدام با نگرش خاص نوشته شده‌اند و تا به امروز متداول است. امروزه عنوان «یادنامه» را بعضاً برای تذکره جایگزین کرده‌اند. احمد گلچین معانی در کتابی با عنوان «تاریخ تذکره‌های فارسی» به تفصیل به این نوع نثر پرداخته‌است. فهرست اسامی اولیاء و عرفا مندرج در کتاب تذکرةالاولیاء
"تذکرةالاولیاء" تا قرن دهم هجری، شامل ۷۲ باب بوده‌است، امّا پس از قرن دهم فصل‌های دیگری به آن افزوده گردیده‌است. علی‌اکبر سعیدی سیرجانی
علاوه بر کتاب‌های فوق، سعیدی سیرجانی برخی از منابع غنی تاریخی و ادبی ایران را نیز شناسایی کرده و به همگان معرفی نموده‌است. از جمله می‌توان به ویرایش و انتشار کتاب ذخیرهٔ خوارزمشاهی اثر اسماعیل گرگانی مربوط به سده ۶ قمری اشاره کرد. بزرگ‌ترین خدمتی که علی‌اکبر سعیدی سیرجانی به تاریخ ایران کرد گردآوری و انتشار کتاب تاریخ بیداری ایرانیان به قلم ناظم‌الاسلام کرمانی بود. این کتاب در واقع بیان تاریخ مشروطه از زبان کسی بود که به دلیل حضور شخصی و مؤثرش در انقلاب مشروطه اظهاراتش می‌توانست به عنوان اسناد آن تاریخ مورد استفاده مورخین و پژوهشگران قرار گیرد. تاریخ مکتوم
تاریخ مکتوم، یک کار پژوهشی در مورد تاریخ مشروطه، از منظر عقاید بابی و ازلی است. این کتاب مشتمل بر یک مقدمه تاریخی و پنج فصل است. در مقدمه، توضیحاتی در مورد محمدعلی شیرازی، معروف به باب آمده‌است. فصل‌های دیگر این کتاب عبارتند از: تذکرةالاولیاء
در این کتاب از کسانی چون اویس قرنی، بایزید بسطامی، ابراهیم ادهم، رابعه عدویه، ابوحنیفه، شافعی، احمد حنبل و محمد باقر یاد شده‌است. نیکتاس شونیتز
نیکتاس شونیتز (؛ – ) سیاستمدار، نویسنده، و تاریخ‌نگار اهل امپراتوری روم شرقی بود که آثاری همچون "Alexii Ducae Imperium"، "O city of Byzantium" و "Historia" نوشته اوست. نزهت‌نامه علایی
نزهت‌نامه علایی دائره‌المعارفی است دربارهٔ مسائل مختلف علمی و ادبی و تاریخی که شهمردان بن ابی‌الخیر رازی برای یکی از امرای بنی کاکویه به نام علأالدوله ابوکالیجار گرشاسپ بن علی بن فرامرز از آل کاکویه (۵۱۳–۴۸۸ قمری) (امارتش از ۱۰۹۵ تا ۱۱۱۹) حاکم در یزد، تألیف کرده‌است. این کتاب یکی از اولین کتاب‌هایی است که دربارهٔ علوم طبیعی به زبان پارسی نوشته‌شده‌است؛ ولی با وجود اهمیت آن که از کهن‌ترین متون کهن پارسی است توجه لازم به آن نشده‌است. با توجه به شواهد موجود در کتاب، تاریخ تألیف آن باید بین سال‌های هجری برابر سال‌های ۱۱۰۲–۱۰۹۷ میلادی انجام شده‌باشد. بنا به اظهار خود نویسنده، برای نگارش کتاب بیش از صد جلد کتاب مطالعه کرده‌است و یک سال را صرف تدوین آن ساخته‌است. منبع‌شناسی تاریخ صفوی
این کتاب تألیف اسکندربیگ ترکمان (منشی) است. مؤلف در ۱۰۲۵ ه‍.ق تألیف این کتاب را آغاز کرد و وقایع را تا ۱۰۳۸ ه‍.ق (سال درگذشت شاه عباس اول) ادامه داد. تاریخ عالم‌آرای عباسی ارزشمندترین اثر دوره صفویه برای پادشاهی عباس اول است. این اثر چاپ سنگی شد و در ۱۳۳۴ ش، ایرج افشار آن را در دو جلد چاپ کرد. در ۱۳۷۷ ش این اثر در سه جلد به تصحیح محمد اسماعیل رضوانی چاپ و منتشر شده‌است. تاریخ گزیده
تاریخ گزیده کتابی تاریخی به فارسی نوشته حمدالله مستوفی، دربردارنده تاریخ عمومی جهان از آغاز آفرینش تا زمان نوشتن آن است که در ۷۳۰ به نام غیاث الدین محمد، پسر خواجه رشیدالدین فضل‌الله تألیف شده است. فهرست اسامی اولیاء و عرفا مندرج در کتاب تذکرةالاولیاء
تذکرةالاولیاء کتابی عرفانی به زبان فارسی است، در شرح احوال ۹۷ تن از بزرگان اولیاء و عرفاً و مشایخ صوفیه منبع‌شناسی تاریخ ساسانی
کتاب تاریخ استیلیتیس دروغی حاوی اطلاعات مهمی دربارهٔ وقایع مربوط به جلوس پیروز و حوداث نیمه اول دوران فرمانروایی قباد اول ساسانی، یعنی تاریخ سال‌های 494 تا 506 م است. این کتاب در 507 م تألیف شده و به اشتباه به یوشع استیلیتی نسبت داده شده‌است. تاریخ ادسا (الرها)، شامل وقایع سال‌های 132 پ. م تا 540 میلادی است. اما ظاهراً بخشی که به تاریخ ایران اختصاص داشته از میان رفته‌است. کتاب مذکور در 540 م تألیف شده‌است. تاریخ اربل تألیفی است که وقایع تاریخی مسیحیان منطقه اربل را از سده دوم تا حدود 550 م را روایت می‌کند. این کتاب در سده ششم م تألیف شده و منتقدینی نظیر پیترز به اعتبار تاریخی آن تردید نمودند. اما مورخی دگر به نام مسینا بخش پایانی آن را تائید کرده‌است. هویت مولف این کتاب روشن نیست، اما نویسنده خود شاهد وقایع پس از مرگ هرمز چهارم (590 م) بوده‌است. این کتاب ظاهراً در 670 م تألیف شده و گوئیدی ان را در سال 1889 در استکهلم به چاپ رسانده است. کتاب تاریخ الیاس نصییبی در سال 1008 م تدوین شده و در مقدمه آن جدولی از شاهان ساسانی و سال‌های پادشاهی آن‌ها درج شده‌است. متن سریانی این کتاب و ترجمه لاتینی آن بارها به چاپ رسیده‌است. فقه الرضا
از این کتاب، تا قبل از دوران محمدتقی مجلسی، هیچ اشاره و ذکری گزارش نشده‌است و اولین کسی که از آن نقل کرده‌است، محمدتقی مجلسی است که در شرحش بر من لایحضر الفقیه، از کشف کتابی به نام فقه الرضا در قم یاد کرده‌است که شخصی به نام امیرحسین قریب از روی آن کتابت کرده است. محمدباقر مجلسی نیز نقل می‌کند که قاضی امیرحسین برایش نقل کرده‌است که کتابی قدیمی مربوط به عهد علی بن موسی الرضا را در مدینه مشاهده کرده‌است و از ان استنساخ نموده‌است. کتاب ارمیا
کتاب ارمیا یکی از کتاب‌های تورات است. ارمیا در این کتاب به شرح زندگانی خود و وقایعی که در بین سال‌های ۶۲۵ و ۵۸۰ پیش از میلاد در سرزمین یهود رخ داده‌است، می‌پردازد. ایران صفوی
در دوران صفویه کتاب‌های تاریخی بسیاری دربارهٔ این دودمان به نگارش درآمد که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از: صفوةالصفا، عالم‌آرای امینی، حبیب‌السیر، فتوحات شاهی، بدایع‌الوقایع، تاریخ شاه اسماعیل و شاه تهماسب، تحفه سامی، جامع‌التواریخ، احسن‌التواریخ، خلاصةالتواریخ، عالم‌آرای عباسی، خلاصةالسیر، قصص‌الخاقانی، خلدبرین، عالم‌آرای شاه اسماعیل، زبدةالتواریخ، تذکرةالملوک، تاریخ حزین، مجمع التواریخ، زبور آل داود و … منبع‌شناسی دوران شاه‌صفی
یکی از کتب بسیار نفیس و ذیقیمت عهد صفویه کتاب قصص الخاقانی است. مؤلف کتاب مذکور ولی‌قلی شاملو پسر داود قلی هروی و در سال ۱۰۳۵ قمری در هرات تولد یافته و در جوانی به سیستان رفته است؛ ولی قلی‌خان شاملو، مورخ، ادیب، شاعر و از مستوفیان دورهٔ صفویه می‌باشد. کتاب مذکور در تاریخ صفویه و متضمن یک مقدمه و سه باب و یک خاتمه است. باب اول در تاریخ اجداد صفویه از فیروز شاه تا شاه اسماعیل اول. باب دوم در تاریخ پادشاهان صفوی از شاه اسمعیل اول تا جلوس شاه عباس ثانی باب سوم تاریخ سلطنت شاه عباس ثانی از سال ۱۰۵۲ که سال جلوس اوست تا ۲۵ ربیع الاول ۱۰۷۷ که در آن تاریخ این پادشاه در خسروآباد دامغان فوت نمود. خاتمه کتاب منقسم بدو تذکره است. تذکره اول در علما و اطبا و شیوخ عهد شاه عباس ثانی و تذکره دوم در احوال شعرای همان عصر. مؤلف در باب وجه تسمیه کتاب بنام «قصص الخاقانی» اینطور می‌نویسد که چون این کتاب را در سال ۱۰۷۲ شروع کرده بود نام آن را قصص الخاقانی گذاشت تا بحساب جمل با سال شروع تألیف مطابق در آید. ابتدا می‌خواست فقط رویدادهای زمان شاه عباس دوم را بنویسد، اما چون برآن بود که هر اثری باید مقدمه‌ای مرتبط با موضوع داشته باشد، کتابش را در یک مقدمه (دربارهٔ نسب و سیادت شاهان صفوی)، سه باب و یک خاتمه نوشت. باب نخست دربارهٔ شرح احوال اجداد شاه عباس دوم؛ باب دوم دربارهٔ روزگار شاه اسماعیل اول تا زمان شاه صفی؛ و باب سوم دربارهٔ روزگار شاه عباس دوم، از شروع سلطنت تا مرگ وی. خاتمه در سه بخش و دربارهٔ سرگذشت عالمان دینی، شاعران نامدار و حکما، صوفیان و درویشان مشهور روزگار شاه عباس دوم است. تألیف این کتاب در۱۰۷۶ پایان یافته، اما شاملو، برای تکمیل اثرش، رویدادهای مهم را تا ۱۰۷۹ ضبط کرده و به کتابش افزوده‌است. تاریخ جهان‌آرای عباسی
تاریخ جهان آرای عباسی یا عباسنامه عنوان کتابی است تاریخی به زبان فارسی، تألیف میرزا محمدطاهر وحید قزوینی که به تفصیل به جزئیات دودمان صفویه از آغاز تا شاه عباس دوم پرداخته‌است. وی این کتاب را به درخواست سید علاءالدین حسین معروف به خلیفه سلطان، صدراعظم شاه عباس دوم نگاشته‌است. تاریخ فلسفه اسلامی (اثر هانری کوربن)
تاریخ فلسفهٔ اسلامی نام کتابی دو جلدی، نوشتهٔ هانری کوربن است. این کتاب نخست توسط اسدالله مبشری و سپس توسط جواد طباطبایی به صورت کامل به فارسی برگردانده شد. بخش نخست این کتاب در سال ۱۹۶۴ و خلاصه‌ای از بخش دوم نیز به عنوان فصلی از تاریخ عمومی فلسفه، ویراستهٔ ایون بل‌آول، استاد فلسفهٔ جدید در دانشگاه پاریس به چاپ رسید ولی روایت مفصل بخش دوم در دست نیست. در این کتاب، کوربن دیدگاه رایجی که فلسفه برای مسلمانان با ابن رشد پایان گرفت را رد کرد. تاریخ دخانیه
تاریخ دخانیه یا تاریخ وقایع تحریم تنباکو نوشته شیخ حسن اصفهانی(متولد اصفهان - درگذشت: روز پنجشنبه ۱۷ ربیع‌الاولی ۱۳۲۲، کاظمیه) معروف به کربلایی است. شیخ حسن کربلایی از شاگردان میرزای شیرازی بوده‌است که این کتاب را به درخواست میرزای نائینی مولف کتاب تنبیه الامه و تنزیه المله در مورد وقایع قیام تنباکو در سال ۱۳۱۰هجری قمری می‌نویسد السقیفة
السقیفة اثر معروف جوهری بصری (وفات ۳۲۳ هجری قمری در بصره) کتابی دربارهٔ رویداد سقیفه و برخی حوادث دیگر مانند ماجرای فدک و رویدادهای دوران خلافت عمر بن خطاب است. ابن ابی الحدید در موضوع سقیفه، بیشترین نقل را از این کتاب دارد. احمد بن طاووس نیز از این کتاب استفاده و از روایات آن نقل کرده‌است. نام کتاب براساس منابع دست اول، "«السقیفة»" بوده، اما ابن ابی الحدید در بخش حوادث فدک ظاهراً به نام کتاب اشاره نکرده، بلکه به موضوع توجه نموده‌است. احتمال زیادی وجود دارد که جوهری این اخبار را از یک یا دو کتاب ابن شبّه به نام‌های "کتاب المدینة" و "کتاب امراء المدینة" نقل کرده‌باشد. مجموعه روایات ابن ابی الحدید از جوهری با نام "السقیفة و فدک" در سال ۱۴۰۱ هجری قمری در تهران منتشر شد. ابو عمرو کندی
محمد بن یوسف بن یعقوب بن حفص بن یوسف بن نصیر أبو عمر التجیبی الکندی مشهور به ابو عمرو کندی (زاده ۱۰ ذی‌الحجه ۲۸۳ هـ/۱۸ ژانویه ۸۹۷ م—درگذشت ۳ رمضان ۳۵۰ هـ/۱۶ اکتبر ۹۶۱م) تاریخ‌نگار مصر است. در میان مورخان، به نظر می‌رسد ابن الحدید بیشترین تأثیر را بر او گذاشته باشد. او در پیش نسائی درس حدیث خواند و به نظر می‌رسد که خود نیز حدیث تدریس کرده‌است. راوی اصلی (حاکم) او ابن النحاس است. کتاب‌های "تسمیة ولاة مصر" و "قضاة مصر" در موزه بریتانیا نگهداری می‌شوند. این کتاب‌ها از نظر سیاسی نگاهی خارج از مرکز قدرت سیاسی و از نظر فقهی اطلاعات خوبی در مورد فقه و قضاوت در مصر می‌دهند. منبع‌شناسی تاریخ صفوی
این کتاب تألیف قلی بن داود قلی شاملو است. کتاب دربارهٔ تاریخ صفویه‌است و احوال نیاکان صفویان را تا ظهور شاه اسماعیل به اجمال بیان و پس از آن وقایع را تا ۲۵ ربیع‌الاول ۱۰۷۷، همراه با وفیات تا ۱۰۸۵ ثبت کرده‌است. این کتاب وقایع دوران شاه عباس دوم را به تفضیل بیان می‌کند. کتاب قصص الخاقانی، با تصحیح سید حسن سادات ناصری در ۱۳۷۱ ش چاپ و منتشر شده‌است. منبع‌شناسی تاریخ صفوی
تألیف فضل‌الله بن روزبهان خنجی به سال ۹۱۴–۹۱۵ ه‍.ق است که پس از پیوستن به اوزبکان، آن را به رشته تحریر درآورد و نامش را سفرنامه بخارا گذاشت، اما به دستور شیبک خان به مهمان‌نامه بخارا تغییر یافت. این کتاب برای تاریخ اوزبکان و نیز روابط صفویه با آنان مفید است. تذکره‌نویسی فارسی در هند و پاکستان
تذکره‌نویسی فارسی در هند و پاکستان کتابی از علیرضا نقوی است که در سال ۱۳۴۳ منتشر و برندهٔ جایزه کتاب سال سلطنتی شد. نظام‌الدین اولیا
زندگینامه او در " آیین اکبری"، کتابی که در سده ۱۶ نوشته شده توسط ابوالفضل علامی وزیر پراقتدار اکبر شاه امپراتور گورکانی هند نوشته شده‌است. آلبرت آخنی
آلبرت آخنی (; – ) رویداد نگار، تاریخ‌نگار، و نویسنده کتاب "هیستوریا آیروزولیمایتانه اِکسپدیتیونیس" که یقیناً از تاریخ‌های مهم معاصر با نخستین جنگ صلیبی است. نام او به‌عنوان تاریخ‌نگار و صاحب اثر یاد شده تا پیش از قزن چهاردهم میلادی مطرح نبود اما با کشف یکی از نسخه‌های قدیمی کتاب در شهر آخن که دربردارنده نام او به‌عنوان صاحب اثر بود، مؤلف آن مشخص شد. اگرچه او هیچ‌گاه در لشکرکشی به سوی سرزمین‌های شرقی شرکت نکرد اما حکایت‌های مفصل و دقیقی از رویدادها ارائه کرده‌است. اثر او شامل رخدادها از آغاز جنگ صلیبی تا سال ۱۱۱۹ میلادی است که بارها به‌عنوان منبعی برای وقایع‌نامه‌هایی نظیر تاریخ ویلیام صوری مورد استفاده قرار گرفت. پاسخ به تاریخ
پاسخ به تاریخ نام کتاب خاطراتی نوشته محمدرضا پهلوی، شاه پیشین ایران است که در اصل به زبان فرانسه و پس از وقوع انقلاب (۱۳۵۷) نگاشته شده‌است. این کتاب بعداً به زبان انگلیسی و زبان فارسی برگردانده شد. شاه در پیشگفتار دربارهٔ کتاب می‌گوید: مشخص نیست که چه کسی نخستین بار این کتاب را به زبان فارسی برگردانده است، اما حسین ابوترابیان در مقدمه‌ای که بر ترجمه این کتاب نوشته‌است؛ افزوده که در خاطرات احمدعلی مسعود انصاری با نام "من و خاندان پهلوی" چنین آمده‌است: برخی تفاوت‌ها در نسخه انگلیسی کتاب و نسخه فرانسوی آن به چشم می‌خورد. از آن جمله در صفحه ۱۷۱ نسخه انگلیسی دربارهٔ تفویض نخست وزیری به بختیار آمده‌است که شاه با اکراه و تحت فشار انگلیسی‌ها به آن تن داده‌است؛ در حالی که چنین پاراگرافی در ترجمه فرانسه و فارسی موجود نیست: تذکره
از تذکره‌های طبقاتی می‌توان به تذکرة الاولیاء عطار نیشابوری اشاره کرد که به شرح حال طبقهٔ عارفان پرداخته است؛ و تذکرة العلماء از محمدبن سلیمان تنکابنی (تألیف، ۱۲۷۰) شامل شرح حال علما و مشایخ است از زمان مؤلف تا زمان ارباب کتب اربعه. شیخیه
معروف‌ترین کتب شیخیه عبارتند از: شرح الزیارة الجامعة الکبیرة - شرح العرشیة -ابواب و الایمان - عالم ذر- در جواب باب - ارشاد العوام- دقائق العلاج-شرح المشاعر - شرح آیة الکرسی - دلیل المتحیرین -ارشاد العوام - الفطرة السلیمة - طریق النجاة - فصل الخطاب - الکتاب المبین - کفایة المسائل - مصباح السالکین - ینابیع الحکمة - صواعق البرهان - زینبیة - اسرار الشهادة - اجتهاد و تقلید - فهرست - اجتناب - التقلید - دوستی دوستان و کتاب مکتب شیخیه نوشته هانری کوربن. منبع‌شناسی تاریخ سلوکی و اشکانی
از پلینی آگاهی‌های سودمندی در باب سرزمین باختر در عهد سلوکی، سازمان نظامی آنها،‌ بنای شهر لائودیسه،‌ رد پای سلوکیان سغد، گزراش‌هایی دست اول دربارهٔ پارتیان و برخی اطلاعات مفید دیگر می‌توان استخراج کرد. از این مورخ کتاب ارزشمندی با نام تاریخ طبیعی باقی‌مانده که شامل ۳۷ جلد است. از جمله ایراداتی که به این مورخ گرفته اند، اختلاط و درآمیختن مسائل تاریخی با علوم طبیعی است که ناشی از احاطه و اشراف او به علوم زمان خود بوده‌است. در مقابل،‌ به جرات می‌توان گفت که آثار این مورخ بزرگ به واسطه پرداختن به شرق باستان از جلمه و به ویژه ایران از اهمیت بسیاری برخوردار است. در آراء و نظریات تاریخی این مورخ سه نقص عمده مشاهده شده: منبع‌شناسی تاریخ ماد و هخامنشی
کتاب نحمیا، حاکم یهودیه در ۲۰ مین تا ۳۲ مین سال سلطنت اردشیر (احتمالاً اردشیر اول، یعنی ۴۳۲–۴۴۴ پ م) حاوی مندرجاتی شبیه به کتاب عزراست و در ارتباط با تاریخ یهود مخصوصاً در بازگشت به معبد اورشلیم است. کتاب نحمیا در واقع بخشی از کتاب عزرا بود که در عصر مسیحیت از آن تفکیک شد و در روایت لاتینی آن، به عزرای دوم موسوم شد. نویسندهٔ این کتاب کاهنی ناشناس است که معمولاً «وقایع‌نگار» نامیده شده و خاطرات نحمیا را در سدهٔ چهارم پیش از میلاد تألیف کرده‌است. اصل این متن، گزارشی بوده که نحمیا برای اردشیر اول هخامنشی به زبان آرامی، یعنی زبان رسمی و اداری امپراتوری هخامنشی، تهیه و تدوین نموده‌است. کتاب‌های عزرا و نحمیا در قدیم یک کتاب بوده و پس از ترجمه به لاتین به دو بخش عزرا و نحمیا تقسیم شد. بعدها کتاب‌های عزرای سوم و چهارم نیز نوشته شد، اما مورد پذیرش تورات مسیحی و عبری قرار نگرفت. عزرای سوم که متنی تاریخی است بر اساس کتاب عزرای اول و دوم نگاشته شد و عزرای چهارم نیز که جنبه تاریخی دارد، در هفت بخش به ویرانی معبد اورشلیم توسط نیتوس، امپراتور روم، پرداخته‌است. جامع الحکایات
در خصوص زمان تالیف این مجموعه‌های داستانی، نمی‌توان به صراحت اظهار نظر داشت. کهن‌ترین مورد گزارش شده از مجموعه جامع الحکایات، نسخه شماره D 327 از کتابخانه بنیاد خاورشناسی سن پترزبورگ است که مولف آن، علاءالدین محمد یکم خلجی است. او والی دهلی بوده و به سال ۶۹۵ ه.ق حکومت خود را در آن منطقه آغاز کرده‌است. او تا سال ۷۱۵ ه.ق بر آن منطقه حکومت داشته‌است. دیگر نسخه‌های این مجموعه، متعلق به سده‌های ۱۱ تا ۱۳ ه.ق مصادف با ۱۷ تا ۱۹ میلادی است. محمد استعلامی
محمد استعلامی ادیب، مولوی‌پژوه و حافظ‌شناس در سال ۱۳۱۵ در شهر اراک به‌دنیا آمد. وی در سال ۱۳۳۷ به اخذ درجهٔ کارشناسی نایل شد؛ وی سپس تحصیلات خود را تا مقطع دکتری، در دانشگاه تهران ادامه داد. او با تصحیح تذکرة الاولیا عطار نیشابوری به شهرت فراوانی دست یافت و این کتاب تا به حال ۲۸ بار تجدید چاپ شده‌است. او همچنین در هفت جلد شرحی بر مثنوی مولوی نوشت که در سال ۱۳۶۴، جایزهٔ بهترین کتاب سال را از آن خود کرد. «درس حافظ» در دو جلد شرحی بر غزلیات حافظ شیرازی است. تاریخ تذکره‌های فارسی
تاریخ تذکره‌های فارسی کتابی از احمد گلچین معانی است که در سال ۱۳۴۸ منتشر و برندهٔ جایزه کتاب سال سلطنتی شد. تواریخ (پاترکولوس)
تواریخ با نام کامل «دو جلد تاریخ برای کنسول م. وینیکیوس» دو اثر به زبان لاتین هستند که در سده یکم میلادی نگاشته شدند و مؤلف آن ولیئوس پاترکولوس می‌باشد. نخستین مُجَلد این دو کتاب حوادثِ رخداده از پایان جنگ تروآ تا سال ۱۴۶ قبل از میلاد را شامل می‌شود و کتاب دیگر حوادثِ تا مرگ لیویا دروسیلا در ۲۹ میلادی را شرح می‌دهد. پاترکولوس دو کتابش را در سال ۳۰ میلادی به سناتور مارکوس وینیکیوس ـ که دو مرتبه در سال‌های ۳۰ و ۴۵ میلادی به مقام کنسولی رسیده‌بود ـ تقدیم کرد. تذکره
در تمام کتب ادبی فارسی پیش از زمان صفویه (غیر از تذکرهٔ دولتشاه سمرقندی)، کلمهٔ تذکره به معنای یادگار، یادداشت و یادآوری به کار رفته و به‌تدریج در دورهٔ صفویه به کتابی که حاوی شرح حال و آثار شعرا است اطلاق شده‌است. بعد از عصر صفوی در تمام تذکره‌هایی که در ایران تألیف شده، کلمهٔ تذکره به معنای «تذکرة الشعرا» — یعنی کتابی که در آن ترجمهٔ احوال و نمونهٔ اشعار شعرا باشد — آمده‌است و امروزه نیز به همین معنا به کار می‌رود. چکیده تاریخ
چکیدهٔ تاریخ اثری از اچ.جی. ولز است که به تاریخ جهان از پیدایش زمین تا جنگ جهانی اول می‌پردازد. انتشار آن برای اولین بار به صورت دو هفته‌نامه در ۲۴ نسخه از تاریخ ۲۲ نوامبر ۱۹۱۹ شروع شد و برای اولین بار در یک جلد در سال ۱۹۲۰ منتشر شد. بیش از دو میلیون نسخه از این اثر به فروش رسیده‌است و نیز به زبان‌های متعددی نیز ترجمه شده‌است. همچنین، این کتاب تأثیر قابل توجهی بر آموزش تاریخ در موسسات آموزش عالی نیز داشته‌است. ارمیا (پیامبر)
اِرمیا فرزند حلقیّا (متولد ۶۵۵ پیش از میلاد، درگذشته ۵۸۶ پیش از میلاد)، یکی از پیامبران قوم یهود و مولف کتاب‌های ارمیا، اول و دوم پادشاهان و مراثی ارمیا است (با همکاری کاتب و شاگردش باروخ بن). آریان (مورخ)
لوکیوس فلاویوس آریان (م۸۶ - م۱۶۰) فیلسوف و مورخی یونانی بود. او نویسنده کتاب "آناباسیس اسکندر" (لشکرکشی اسکندر) است که مهم‌ترین کتاب در مورد اسکندر به‌شمار می‌رود و به تقلید از آناباسیسِ گزنفون نوشته شده. او کتاب دیگری نیز بنام "ایندیکا" در زمینه بازگشت نیارخوس از هند، پس از تسخیر هند به دست اسکندر، دارد. البدایة و النهایة
از جمله ذیول و ملحقاتی که بر کتاب نوشته شده می‌توان از ذیلی که فرزند مؤلف در یک جلد نگاشته، نام برد، کتاب ابن حجر با عنوان «انباه الغمر فی ابناء العصر» نیز می‌تواند به عنوان ذیلی بر البدایة مطرح باشد، ذیل دیگر از ابن حجی با عنوان «عبر الابصار و خبر الامصار» است که قاضی ابن شهبه بر این کتاب مطالبی افزوده‌است، در انتها نیز باید از ذیل تاریخ‌نگار مشهور صلاح الدین محمد بن شاکر کتبی یاد کرد. همچنین محمد بن محمد دلشاد اصل کتاب را به ترکی برگردانده است. رستم‌التواریخ
در مورد اعتبار این کتاب نظرات متناقضی عنوان شده‌است. عباس میلانی این کتاب را بسیار پراهمیت قلمداد می‌کند: «به رغم اهمیت این کتاب، نه تنها مطالب چندانی دربارهٔ آن نوشته نشده بلکه متن کامل و منقح آن برای نخستین بار، بر اساس «نسخهٔ موجود در کتابخانهٔ آثار فرهنگی ایالت پروس آلمان» (جلد کتاب) در سال ۱۳۴۸شمسی(۱۹۶۹ م) به چاپ رسید. مصنّف کتاب محمد هاشم موسوی حسینی نام داشت. ۷۳ سال عمر کرد و دست‌کم ۱۹ کتاب نظم و نثر از خود به جا گذاشت.» عبدالله شهبازی مطالب رستم‌التواریخ را به کل بی‌اعتبار می‌داند و آن را جعلیات فتنه انگیز می‌نامد. او این کتاب را بخشی از تاریخنگاری مغرضانه و هجوآمیز قاجاریان برای بی‌اعتبار کردن صفویه و زندیه می‌داند. او دلیل خود را دو صفحه آخر کتاب می‌داند که البته در چاپ دوم آن را حذف کرده‌اند. اما با وجود نثر سنگین و جانبداری‌های فراوان آن، یکی از منابع دست اول برای مطالعه مراسم و شیوه‌های مختلف زندگی در ایران دوره صفوی و زندی است. محمدعلی جمالزاده دراین باره می‌نویسد: «این کتاب متضمن مطالب و وقایع و اشارات و نکات بسیاری است که گوشه‌هائی از اوضاع و احوال سیاسی و بخصوص اجتماعی مملکت را و هموطنان ما را در مدت زمانی قریب بیک قرن (درست در مدت هشتاد و اندی سال) نشان می‌دهد و بطوری نشان می‌دهد که باحتمال قوی در سایر کتاب‌ها و تواریخ بدست نمی‌آید و حتی می‌توان ادعا نمود که پاره‌ای از آن وقایع در هیچ کتاب دیگری بدست نخواهد آمد.» به نوشته سیروس شمیسا: «شاید در ارزش تاریخی رستم‌التواریخ و صحت و سقم برخی از مطالب آن جای چون و چرا باشد اما کلاً فضایی را که ترسیم می‌کند، فضایی حقیقی است. نویسنده خود از نزدیک با جو دربارهای آن دوره آشنا بوده‌است؛ لذا این کتاب برای درک اوضاع اجتماعی سیاسی سده‌های واپسین تاریخ ایران منبع قابل توجهی است». رسول جعفریان در مورد این کتاب می‌نویسد: «... [رستم الحکما] سعی کرده ذهنیات خود را با تاریخ درهم آمیزد و با ارائه ترکیبی از داستان ـ تاریخ در غالب طنز، مسائل تلخ جامعه ایرانی را واگویه نماید. بنابرین هر چند به تاریخ او نمی‌توان اعتماد کرد، اما می‌توان بین شوخی و جدی، برخی از واقعیات (نه لزوماً حقایق) را که مورخان رسمی به آن نمی‌پردازند از قلم او خواند.» او رستم‌الحکما را به سوءاستفاده از وضعیت جامعهٔ ایران و باورهای هزاره‌گرایی در ترویج انتظار ظهور و بابیت متهم می‌کند. جعفریان می‌نویسد:  او اضافه می‌کند که احتمالاً این کتاب پس از طرح ادعاهای باب و پیش از سال ۱۲۶۴ نوشته شده باشد. مجمل التواریخ و القصص
سه دستنوشته از این کتاب در دست است که در قرن‌های هشتم (نسخهٔ برلین)، نهم (نسخهٔ پاریس) و یازدهم نوشته شده‌اند. نسخه چاپی کتاب "مجمل‌التواریخ والقصص" برای اولین بار به سال ۱۳۱۸ توسط محمدتقی بهار تهیه شد. در این چاپ نسخهٔ پاریس مبنا قرار گرفته‌است. بعدها سیف‌الدین نجم‌آبادی و زیگفرید وبر یک تصحیح و اکبر نحوی نیز تصحیح دیگری از این کتاب منتشر کردند. منتخب اللطایف
در قرن هجدهم میلادی، رحم علی‌خان تذکره شاعران فارسی را با عنوان "جامع‌اللطائف" تدوین کرد. او بعدها این اثر مفصل را خلاصه کرد و آن را "منتخب اللطائف" نام گذاشت. این کتاب فقط شامل تذکره شعرای فارسی نیست بلکه از کهن‌ترین تذکره‌های شعرای اردو نیز هست. المختصر فی اخبار البشر
تاریخ ابوالفداء با نام اصلی «المختصر فی اخبار البشر» تألیف اسماعیل ابن‌علی بن محمود بن محمد بن تقی‌الدین عمر بن شاهنشاه بن ایوب، ملقب به ابوالفداء است. سال ابتدایی زندگی وی مصادف با حمله مغولان به دمشق بوده‌است. وی مانند بسیاری به همراه خانواده به حمات مهاجرت کرد و در این شهر رشد کرد و توانست به حکمرانی این شهر برسد. وی همچنین ارتباط نزدیکی با ناصر محمد بن قلاوون، سلطان ممالیک، داشت. "المختصر فی اخبار البشر" مهم‌ترین کتاب تاریخی ابوالفداء است که یک تاریخ عمومی و مختصری از کتاب‌های مفصل پیشین است و تا سال ۷۲۹ق/۱۳۲۸م را دربرمی‌گیرد. این کتاب به لحاظ روش و شیوهٔ تألیف همانند "الکامل" این اثیر است. وی اطلاعات خود را از این کتاب اقتباس کرده و بخشی از گزارش‌هایش برگرفته از دیده‌ها و شنیده‌های خود اوست مثل آنچه دربارهٔ حوادث شهر عکا می‌گوید. جامع‌التواریخ
رشیدالدین فضل‌اللّه همدانی چنان مشغول امور دیوانی و کشوری بوده‌است که فقط اوقات خاصی از روز را به نوشتن کتاب تخصیص می‌داده‌است. دولتشاه سمرقندی صاحب کتاب تذکرةالشعرا در این باره نوشته‌است: «وقت کتابت این تاریخ از دم صبح بعد از ادای فریضه و بعضی اوراد تا طلوع آفتاب بوده. چون در اوقات دیگر، فراغت به واسطهٔ امور ملکی و اشتغال دیوانی میسر نبود.» برخی از مورخین و شرق شناسان از قبیل ادگار بلوشه در نقش رشیدالدین فضل‌اللّه همدانی به عنوان نویسندهٔ کتاب جامع التواریخ شک کرده‌اند و با استناد به برخی داده‌های تاریخی نویسندهٔ کتاب را مورخی به نام عبدالله کاشانی می‌دانند که در ازای دریافت مزد به تحقیق و نگارش کتاب مذکور پرداخته‌است. تذکرةالاولیاء
تذکرةالاولیاء کتابی عرفانی است به نثر ساده و در قسمت‌هایی مسجع، که در شرح احوال بزرگان اولیاء و مشایخ صوفیه توسط فریدالدین عطار نیشابوری به فارسی نوشته شده‌است. صدقیا
ویلیام اف البرایت (به انگلیسی William Foxwell Albright یا F. Albright)، باستان‌شناس امریکایی تاریخ شاهی صدقیا را ۵۸۷-۵۹۷ پیش از میلاد می‌داند در حالی که ادوین آر. تیله به انگلیسی (R. Thiele) روزنامه نگار و باستان‌شناس امریکایی و پروفسور عهد عتیق زمان این پادشاهی را از ۵۸۶- ۵۹۷ پیش از میلاد برآورد نموده‌است. با چنین برآوردی صدقیا در ۶۱۸ پیش از میلاد زاده شده‌است. ارمیای نبی مشاور وی بوده‌است. کتاب نحمیا
کتاب نحمیا یک کتاب از کتاب مقدس عبری است (از کتویم در تنخ و کتب تاریخی از عهد عتیق) که بخش بزرگی از آن به زبان اول شخص گفته شده‌است؛ و در مورد بازسازی دیوارهای اورشلیم به دست نحمیا است نحمیا یک یهودی بود که در دربار ایرانیان باستان مقام بزرگی داشت این اتفاقات در نیمه دوم سده پنجم پیش از میلاد رخ دارد و همراه با کتاب عزرا آخرین کتب از بخش تاریخی کتاب مقدس عبری به شمار می‌رود حسن پیرنیا
حسن پیرنیا در ده سال آخر عمر اغلب به کارهای فرهنگی و علمی اشتغال داشت و آثار باارزشی همچون مجموعه سه جلدی "تاریخ ایران باستان" و "داستان‌های ایران قدیم" و "حقوق بین‌الملل" را نوشت. کتاب "تاریخ ایران باستان" نخستین کتابی است که به شیوه علمی و بر اساس مستندات و کشفیات باستان‌شناسی دربارهٔ گذشته تاریخی ایران نگاشته شده و هنوز هم مورد توجه است.منزل مسکونی حسن پیرنیا در خیابان منوچهری تهران (بین خیابان لاله‌زار و میدان فردوسی) قرار دارد و امروزه به نام عمارت مشیرالدوله یا عمارت پیرنیا شناخته می‌شود و در سازمان میراث فرهنگی به عنوان اثر ملی ثبت شده‌است. مفاوضات
مفاوضات کتابی است که برای اولین بار در سال ۱۹۰۸ منتشر شد. این کتاب شامل سوالاتی در زمینه دین، فلسفه و علم است که لورا کلیفورد بارنی در طول سفرهای خود به حیفا بین سالهای ۱۹۰۴ و ۱۹۰۶ از عبدالبهاء آن‌ها را پرسیده و عبدالبهاء پاسخ داده‌است. عبدالبهاء فرزند بهاءالله-بنیانگذار آئین بهائی- بود که از جانب بهاءالله به عنوان جانشین و مفسر بیانات و آثار او تعیین شد. منبع‌شناسی تاریخ سامانی
با توجه به مناسبات متغیر سامانیان و آل بویه مراجعه به کتاب‌هایی که در دربار آل بویه نوشته شده‌اند ضروری به نظر می‌رسد. متأسفانه اکثر این کتاب‌ها از بین رفته‌اند. اما کتاب تجارب الامم و تعاقب الهمم تألیف ابوعلی مسکویه (متوفی ۴۲۱) به دست ما رسیده‌است. مطالب این کتاب بر پایه اطلاعات منابع تاریخی قدیمی تر، به ویژه نوشته‌های طبری مبتنی است و در شرح وقایع مربوط به سال ۳۰۰ ق به بعد ابن مسکویه دنبال‌کننده و ذیل‌نویس طبری می‌باشد و این بخش کتاب او اصیل و با اهمیت است. ابن مسکویه وقایع را تا سال ۳۷۳ قمری شرح داده و علاوه بر تاریخ‌های موجود زمان خود، از اسناد بایگانی دولتی بهره برده و به شرح وقایع اکتفا نکرده، بلکه کوشیده تا معنی واهمیت وقایع را درک کند. شهید اول
به‌عقیدهٔ برخی، یکی از مهم‌ترین کتب شهید اول همان لمعه دمشقیه است. این کتاب در بردارنده تمام باب‌های فقهی به صورت ایجاز است و در آن استدلال‌های زیادی به کار رفته‌است. این کتاب چهار سال قبل از کشته‌شدن شهید اول نگاشته شده‌است. شیخ حر عاملی می‌گوید که شهید اول این کتاب را در حبس پیش از کشته‌شدن نگاشته‌است. علی دوانی می‌گوید وی کتاب لمعه را برای علی ابن موید، آخرین پادشاه سربداران نوشته‌است. مجمل التواریخ و القصص
مُجمَل‌ التواریخ و القصص کتابی‌است از نویسنده‌ای ناشناخته، به زبان فارسی درباره‌ی تاریخ جهان از زمان خلقت تا ۵۲۰ قمری—تألیف کتاب هم در همین سال یا اندکی پس از آن بوده‌است. نثر کتاب به نسبت زمان نگارش کهن و نزدیک به نثر عهد سامانی است. از احوال نویسنده اینقدر مشخص است که اهل اسدآباد همدان یا حوالی آن بوده‌است. برخی نام نویسنده این کتاب را با توجه به اینکه به نسب جدش در جایی از کتاب اشاره کرده‌ است «مهلّب بن محمد بن شادی اسدآبادی» می‌دانند. اما به نظر می‌رسد که او، تاریخ‌نگاری قابل اعتماد بوده است زیرا از همه آثار پیش از خود که در دسترسش بوده، استفاده کرده و به بررسی و داوری درباره آنها نیز پرداخته است. این مورخ ناشناس در مقدمه‌ی کتابش، فهرست همه آثاری که از آنها استفاده کرده را آورده است، برخی از این کتابها در گذر زمان از بین رفته‌اند و ما به آنها دسترسی نداریم. به نظر می‌رسد محتوای این متونی که در مجمل‌التواریخ فراهم آمده‌اند را نمی‌توان از منابع دیگر فارسی و عربی مربوط به سده‌های میانه به دست آورد. سلیمان
بخش‌هایی از کتاب دوم سموئیل و ۱۱ باب اولیه کتاب اول پادشاهان منابع اصلی در مورد سلطنت سلیمان هستند و در کتب تواریخ هم اشاراتی به او موجود است. در گذشته تصور می‌شد کتب سموئیل و پادشاهان را در دربار اورشلیم در قرن دهم قبل از میلاد (قرن سلطنت داوود و سلیمان) نوشته‌اند. امروزه این فرضیه اعتباری ندارد و تاریخ‌پژوهان به این نتیجه رسیده‌اند که ثبت مکتوب تاریخ تا قبل از قرن هشتم قبل از میلاد در اسرائیل وجود نداشته‌است. مطابق فرضیه مستند، اسفار یوشع، داوران، سموئیل و پادشاهان همگی توسط یک نفر نوشته شده‌اند و بر این منبع مشترک اصطلاحاً نام تاریخ تثنوی نهاده شده‌است. تاریخ تثنوی احتمالاً در اواخر قرن هفتم یا اوایل قرن ششم قبل از میلاد (دوره تبعید) نوشته شده‌است. تاریخ الخلفا
تاریخ الخلفا اثری از جلال الدین سیوطی می‌باشد که احتمالاً در قرن نهم تألیف شده‌است. این اثر جزو منابع مرجع در باب روابط سلجوقیان با دستگاه خلافت می‌باشد. سوتیون
سوتیون اسکندری زندگی‌نامه نویس و تاریخ‌نگار فلسفه قرن سوم پیش از میلاد می‌باشد که آثار او یکی از مهم‌ترین منابع دیوگنس لائرتیوس بود. دیوگنس لائرتیوس از او به عنوان اولین تاریخ‌نگار فلسفه نامبرده است. وی نویسنده کتاب یا سلسله و توالی فلاسفه است که دربارهٔ مکتب‌های یونانی و تأثیر آن‌ها بر روی هم سخن می‌گوید. دانشنامه علائی
زمانی که ابن سینا در اصفهان با حاکم آن خطه یعنی علاءالدین کاکویه می‌زیست علاء کاکویه اظهار می‌کند که بواسطهٔ عربی بودن کتب حکمت از فهم فلسفه عاجزم و از بوعلی درخواست می‌کند که کتابی به پارسی بنگار که من فلسفه را خواهم فهمید. «اگر علوم اوایل بعبارات پارسی بودی، من توانستمی دانستن» ولی مطلعین می‌دانند که کاکویه پس از این تألیف هم بویی از حکمت نبرد «و از آن هیچ در نتوانست یافتن». به هر حال با آن ادعایش باعث شد که یکی از منظم‌ترین و منقح‌ترین کتب فارسی حکمت مشاء به وجود اید. نام این کتاب را دانشنامهٔ علائی یا الحکمة العلائیه گفته‌اند. مهمترین بخش دانشنامه که مهمترین بخش فلسفه است همان الهیات یا علم برین است. چیزی که به تعبیر نویسنده اثر «اصلهای همه علمها اندر این علم درست شود و این علم را بآخر آموزند هر چند بحقیقت اول است» پدرو تیشیرا
رضا ضیاابراهیمی، استاد کینگز کالج لندن، تیشیرا را مبدع تاریخ‌نگاری ایران به شکل امروزی می‌داند. تیشیرا خود تاریخی از ایران ننوشت بلکه صرفاً بخش‌های مرتبط با ایران "روضةالصفا" را به صورت خلاصه ترجمه کرد. این کار او از این لحاظ نوآورانه بود که پیشتر هرگز کتابی به «تاریخ ایران» پیش و پس از اسلام به صورت یکجا نپرداخته بود. سنت تاریخ‌نگاری تا پیش از آن (و حتی تا ۱۸۱۵ که جان ملکم کتابی به نام "تاریخ ایران" تألیف کرد) به این شکل بود که شاهان ایرانِ پیش از اسلام را در یک کتاب بررسی می‌کردند و تاریخ امت اسلام (از جمله «ایران») را در یک کتاب جداگانه. تیشیرا همزمان با دولت صفویه زندگی می‌کرد که ممالک محروسه ایران را پس از ۹۰۰ سال مجدداً بنا نهاد. در فاصلهٔ سقوط شاهنشاهی ساسانی تا برآمدن صفویه، هیچ دولتی خود را به صورت پیوسته «ایران» نمی‌خواند. هرچند جغرافیا و فرهنگ ایرانی همچنان به حیات خود ادامه می‌داد. علی بن بابویه
او نخستین مؤلف کتاب فقهی عاری از ذکر سند روایت می‌باشد که توانسته‌است کتاب فقهی را مجرد از سند روایت و مانند اثری مخصوص به مؤلف و نشان دهنده فتوی و نظر او تألیف کند؛ و کتابی به همین سبک به نام «الشرایع» ("الرسالة الی ابنه" یا "الفقه الرضویه") جهت پسر خود، شیخ صدوق به یادگار گذاشت. به گفتهٔ ابن ندیم، تالیفات وی به ۲۰۰ جلد می‌رسد. ادبیات عرفانی
گرچه‌ در کتابهایی‌ که‌ موضوع‌ اصلی‌ آنها شرح‌ و بیان‌ اصول‌ و عقاید عرفانی‌ است‌ کم‌وبیش‌ بخشهایی‌ هم‌ به‌ شرح‌ اقوال‌ و احوال‌ متصوفه‌ اختصاص‌ دارد، اما کتابهایی‌ مستقل نیز در شرح‌ احوال‌ صوفیه‌ و پاره‌ای‌ از سخنان‌ آنان‌ نوشته‌ شده‌ است‌. از آن‌ جمله‌ کتاب‌ بزرگ‌ «حلیه‌‌الاولیاء» تألیف‌ حافظ‌ ابونُعیم ‌اصفهانی‌ (م۴۳۰ق‌) است‌ که‌ در ده‌ مجلد به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌. پیش‌ از آن‌ ابوعبدالرحمان‌ سُلَمی‌ (م۴۱۲ق‌) در همین‌ زمینه‌ کتاب‌ مختصری‌ به‌ نام‌ «طبقات ‌الصوفیه»‌ تألیف‌ کرده‌ بود؛ این‌ کتاب‌ را بعدها خواجه‌ عبدالله انصاری‌ (م۴۸۱ق‌) در مجالس‌ ذکر و تدریس‌ خود به‌ زبان‌ هروی‌ با افزایش‌ مطالبی‌ املا کرد. «نفحات‌الانس»‌ جامی‌ شاعر قرن‌ نهم‌ق‌ نیز بر اساس‌ آن‌ تألیف‌ شده‌ است‌. منبع‌شناسی تاریخ سلوکی و اشکانی
وی که از تاریخ زندگیش آگاهی چندانی در دست نیست، کتابی با عنوان تاریخ پارتیان نوشته که شامل چهار جلد است و تنها بخشی‌هایی از آن باقی‌مانده که به وسیله آتنائوس و استرابون،‌ به ما رسیده‌است. آنگونه که این مورخین در آثار خود تأکید می‌کنند،‌ گزارش‌های ـپولودوروس قابل اطمینان و ارزشمند تلفی می‌شده و از دقت فوق العاده‌ای برخوردار بوده‌است. این مورخ که پس از مورخان اسکندر و جغرافی دانان قدیم، از منابع دست دوم تاریخ اشکانی به‌شمار می‌رود،‌ خود دربارهٔ صحت گزارش‌هایی که ارائه می‌کرده،‌ شخصاً تحقیق و تفحص می نموده و نوشته‌های خود را بر اساس تحقیقات محلی و تحقیق از مسافران و بازرگانان یونانی تدوین نموده‌است. بنابراین،‌ می‌توان گفت که وی از مورخین معتبر کلاسیک محسوب می‌گردد. آنچه از آثار او به تاریخ اشکانیان مربوط می‌شود آن است که تألیفات تاریخی او غالباً‌ نقل گفته‌های مورخین پیش از اوست که اینک آثارشان در دست نیست. برای مثال،‌ آتنه بخش‌هایی از کتاب تاریخ پارتیان تألیف آپولودوروس را نقل کرده‌است که اطلاعات دقیقی دربارهٔ شاهنشاهی اشکانی به دست می‌دهد. ارزیوس از مورخین سده چهارم و پنجم میلادی است. وی اهل تاراکن اسپانیا است. در اوایل سده پنجم به سلک مسیحیان در آمد و در حلقه ارادت سنت اگوستن، یکی از بزرگان کلیسای کاتولیک قرار گرفت. در نوشتن آثار خود به منابع لاتین دسترسی داشته و بخشی از تألیفات او به تاریخ پارتیان اختصاص دارد. ایزیدور اهل خاراکس (شهری در خلیج فارس) و در مه‌سن سکونت داشت. وی در اوایل میلاد مسیح می زیست. تألیف ارزشمند او به نام چاپارخانه‌های پارتها از اهمیت خاصی در تاریخ اشکانیان برخوردار است. ایزیدور در این تألیف جاده امپراتوری پارت را که از شهر زوگمای فرات به اسکندریه زخج کشیده شده بود، توصیف می‌کند و در این مسیر از نوزده ساتراپ‌نشین پارتی یاد می‌کند. وی همچنین،‌ راه‌های پیک‌رو را که به سوی شرق ایران می‌روند، شرح داد و گروهی از آبادی‌های سلوکیان را نیز نام برده است. به نظر می‌رسد که وی تجربیات شخصی خود را با اطلاعات رسمی مربوط به دوره مهرداد دوم اشکانی (۱۲۴/۱۲۳ - ۸۷/۸۸ پ.م.) درآمیخته و در تألیف خود ارائه کرده‌است. ایزیدور همچنین خاستگاه اشکانیان را شهر آساک گزارش می‌دهد و می‌گوید که ارشک در این شهر به شاهی نشست و در آنجا آتش جاویدان را روشن نگاه می‌داشت. افزون بر این،‌ گزارش او در باب صید مروارید در خلیج فارس،‌ پیروزی مهرداد دوم اشکانی بر سکاها و اطاعت آن‌ها از پارتیان و در نتیجه اتصال مرزهای پارتیان به هندوستان،‌ به‌طوری‌که قندهار در درون سرزمین پارت قرار گرفته بود حائز اهمیت است. پومپه دارای تألیف مهمی در تاریخ عمومی جهان، از جمله خاورمیانه و خاور نزدیک بوده، پس از آن تاریخ مقدونیان و فرمانروایی پارتیان را تا ۲۰ پ.م. ذکر کرده‌است. متأسفانه اصل این کتاب از میان رفته اما ژوستن در سده سوم میلادی خلاصه‌ای از آن را به زبان لاتین فراهم کرده‌است. گروهی از منتقدین منبع خبر پومپه را دربارهٔ تاریخ پارتیان آپولودوروس آرمیتایی دانسته‌اند. به هر حال، با وجود اشکالاتی که در گزارش ژوستن از این تاریخ وجود دارد، مورخ تاریخ اشکانیان را می‌تواند از آن با دقت و احتیاط، استفاده کند. دیون کاسیوس، مورخ تاریخ روم را تا سال ۲۲۹ م. نوشت. به‌طور کلی آنچه وی در باب وقایع تاریخی روم قدیم نوشته چندان مرود اعتماد نیست، اما اطلاعات مربوط به زمان خود او با واقعیات منطبق است. تاریخ دیون کاسیوس وقایع مربوط به مبارزات اشکانیان را با رومیان تا سقوط دولت اشکانی در بردارد و از این اثر می‌توان در باب تاریخ اشکانیان و ارتباط آن‌ها با رومیان، اطلاعات مفیدی به دست آورد. سیسرون خطیب و سخنران نامدار جمهوری روم بود که طی نامه‌هایی برای سنای روم، حوادث روزانه‌ای که بر اثر اختلافات مرزی ایران و روم روی داده، گزارش کرده و بدین ترتیب اطلاعات سودمندی به دست داده است. فیلوسترات (۱۷۲-۲۲۴ م) معاصر بلاش سوم و چهارم و پنجم اشکانی بود که خود از سرزمین ایران دیدار کرده بود، در یکی از تألیفات خود (زندگی آپولون) دربارهٔ مراسم قربانی اسب در میان پارتیان که ظاهراً سنتی بر جای مانده از اقوام آریایی بوده، گزارشی تهیه کرده‌است. لوسین مشهور به لوکیانوس در سال ۱۲۵ م در ساموسات واقع در ساحل رود فرات و شمال شرق انطاکیه متولد شد. زبان یونانی را آموخت و در دادگستری مشغول به کار شد. سپس سفرهایی بسیاری به آسیای صغیر، یونان، مقدونیه، ایتالیا و گالیا کرد. نوشته‌هایی در فلسفه و فن فصاحت داد و تألیف او در تاریخ، کابی است دربارهٔ جنگ رومی‌ها و پارتی‌ها، که در ۱۶۵ م. نگاشته است. وی یکی از نویسندگان طنزپرداز بود که دارای ۸۶ تألیف بود و از او نوشته‌هایی نظیر مکالمه مردگان، مکالمه خدایان، پرومته و چندین اثر دیگر باقی مانده‌است. هرودیانوس، مورخ یونانی، در سده سوم میلادی می زیست. دوران زندگی او را میان ۱۷۹ تا ۲۴۱ میلادی می‌دانند. وی در اسکندریه متولد شد و در روم زندگی کرد. هرودیانوس صاحب تألیفی به نام تاریخ روم است که در هشت جلد نوشته شده و به زبان یونانی است. وی در همین کتاب، گزارشی از روی کار آمدن اردشیر ساسانی ارائه داده است. مورخین وی را مردی گزافه گو و نادرست و آثار او را غیرقابل اعماد خوانده‌اند. یوتروپیوس در جنگ ژولین، میان امپراتور روم با شاپور دوم ساسانی، شرکت داشته‌است. تاریخ روم را به اختصار از آغاز تا سال ۳۶۲ میلادی نوشته است. منتقدین اظهر نظرهای او را بی‌طرفانه دانسته‌اند. از نوشته‌های او بخش‌هایی نیز به تاریخ اشکانیان اختصاص دارد. وی در ۳۷۹ میلادی درگذشت. یوستی‌نیوس مورخ سده دوم میلادی است. وی دارای تألیفی به نام اپیتومه (خلاصه) است که بخش‌های برخی کتب گمشده مورخین پیش از خود را، نظیر پارتیکای آپولودوروس آرتمیتای، در آن گرد آورده که متأسفانه در این تألیف حوادث سال‌های ۹۴ تا ۹۶ میلادی از قلم افتاده است. هر چند تألیف وی به دلیل اشتباهات نویسنده اصلی یا شاید تخلیص‌کننده، خالی از خطای بسیار نیست، کاملترین تألیفی است که باید برای آگاهی از تاریخ پارت استفاده شود. کرنلیوس تاسی‌توس یا تاسیت، مورخ رومی سده‌های اول و دوم میلادی، با تکیه بر جنگ‌های کربولو بخش مهمی از تاریخ اشکانیان را ثبت کرده‌است. البدایة و النهایة
"البدایه و النهایه" یک کتاب تاریخی نوشته عماد الدین اسماعیل بن کثیر دمشقی (۷۰۱–۷۷۴ ه) از تاریخنامه‌های عمومی مشهور و رایج اسلامی همچون "المنتظم" و "الکامل" که در شام نگاشته شد. منبع‌شناسی تاریخ صفوی
این کتاب تألیف شاه تهماسب اول است که به حوادث زندگانی خود از بدو تولد تا استرداد شاهزاده بایزید به سلطان سلیمان باشکوه (تا ۹۶۹ ه‍. ق) پرداخته‌است. این کتاب می‌توانست منبع بسیار ارزشمندی برای دوره شاه تهماسب باشد، زیرا به قلم خود شاه تهماسب است، اما بسیار خلاصه نوشته شده و اطلاعاتی بیشتر از منابع دیگر در اختیار خواننده قرار نمی‌دهد. کتاب مذکور در سال ۱۹۱۲ م. در موره هند چاپ شده و در ایران، به افست و با افزودن برخی مطالب جزئی، به‌طور شتابزده تجدید چاپ شده‌است. متن تذکره شاه طهماسب، در جلد دوم مطلع الشمس، تألیف محمدحسن خان اعتماد السلطنه نیز موجود است. البدایة فی علم الدرایة
از این کتاب به عنوان اولین کتاب تألیفی شیعه در علم درایه یاد می‌شود. شهید ثانی خودش اولین شرح توضیحی بر کتابش را با عنوان «الرعایه لحال البدایه فی علم الدرایه و البدایه فی علم الدرایه» تألیف کرد. همچنین کتاب حاضر تا کنون مورد شرح و تحقیق نیز قرار گرفته‌است. جایگاه علمی این اثر نیز به قدری است که تا کنون در غالب بر صد مقاله و پایان نامه فارسی و عربی مورد ارجاع قرار گرفته‌است. اقلیدس
اقلیدس (تلفظ به یونانی: اِفْکْلیذیس/ef'kliðis/) (حدود ۳۶۵–۲۷۵ پیش از میلاد)، ریاضی‌دانی یونانی بود که در قرن سوم پیش از میلاد در شهر اسکندریه می‌زیست. به او لقب «پدر هندسه» و «بنیانگذار هندسه» داده‌اند. او نویسندهٔ موفق‌ترین کتاب درسی تاریخ، "اصول" یا "اصول اقلیدس" است که مدت دوهزار سال شالودهٔ تمام آموزش هندسه در غرب بود. تذکره
از جمله دیگر تذکره‌ها، تذکرهٔ «آتشکدهٔ آذر» تألیف «لطف‌علی بیک آذر بیگدلی» (۱۱۳۴ – ۱۱۹۵ هـ. ق) و «مجمع الفصحا» از رضاقلی‌خان هدایت است که در سال ۱۲۸۴ هـ. ق تألیف شد. تاریخ سنی ملوک الارض و الانبیاء
تاریخ سنی ملوک الارض و الانبیاء کتابی دربارهٔ تاریخ عمومی اثر حمزه اصفهانی است که نام اصلی آن "تواریخ کبارالامم" بوده و با نام‌های دیگری چون "تاریخ کبارالبشر" و "کتاب الامم" نیز ذکر شده‌است، تنها کتاب تاریخی به جامانده از حمزه اصفهانی است که در آن، در ده باب به ذکر سال حکومت پادشاهان و حکام ایران، روم، یونان، قبط، اسرائیل، لخم، غسّان، حمیر، کنده و قریش، و پیامبران معاصر با برخی از این فرمانروایان پرداخته‌است. وی هنگام ذکر تاریخ قریش، از تاریخ مَعَدّیان آغاز کرده و آن را تا دوران اسلام و سپس عصر خلفا تا ۳۵۰ هجری قمری ادامه داده‌است، ضمن آنکه از توجه به حکومت‌های ایرانی معاصر عصر خلفا نیز غفلت نکرده‌است. محور اصلی این کتاب تعیین سنوات صحیح حکومت حکام و پادشاهان با کمک محاسبات نجومی است و از این‌رو بیش از آنکه رویکردی تاریخی داشته‌باشد، تقویمی است حاوی برخی تفاصیل تاریخی و اجتماعی. با این حال، دقت به‌کاررفته در آن توأم با روش علمی نگارش کتاب، اهمیت آن را تا حد یک اثر معتبر تاریخی ارتقا داده‌است. چند نسخهٔ خطی کامل و ناقص از این کتاب موجود است. نخستین‌بار در ۱۸۴۴، میلادی، گوتوالت متن عربی کتاب و در ۱۸۴۸ میلادی ترجمهٔ لاتینی آن را در لایپزیگ منتشر کرد. در ۱۸۶۶ میلادی مولوی کبیرالدین این کتاب را با عنوان "تاریخ ملوک‌الارض" در کلکته به چاپ رساند. در ۱۹۳۲ میلادی داود پوته ترجمهٔ انگلیسی آن را در بمبئی منتشر کرد. نخستین‌بار، در ۱۳۴۶ خورشیدی جعفر شعار این کتاب را به فارسی ترجمه کرد که با عنوان "تاریخ پیامبران و پادشاهان" انتشار یافت. ابوالفضل بیهقی
ابوالفضل محمد بن حسین بیهقی (۳۸۵ ه‍.ق / ۹۹۵ م. در حارث‌آباد بیهق (سبزوار امروزی) – درگذشته ۴۷۰ ه‍.ق / ۱۰۷۷ م. در غزنین) مورخ و نویسنده ایرانی در دربار غزنوی است.شهرت او به‌خاطر نگارش کتاب معروف به تاریخ بیهقی است که مهم‌ترین منبع تاریخی در مورد دوران غزنوی به شمار می‌رود. فهرست اسامی اولیاء و عرفا مندرج در کتاب تذکرةالاولیاء
فهرست اسامی اولیاء و عرفاً مندرج در کتاب تذکرةالاولیا منبع‌شناسی تاریخ صفوی
این کتاب تألیف قاضی احمد بن شرف الدین الحسین الحسینی القمی است که به دوره صفویان از زمان شاه اسماعیل اول تا شاه اسماعیل دوم پرداخته‌است. تألیف این کتاب به فرمان شاه اسماعیل دوم در ۹۸۴ ه‍.ق آغاز شد، اما پس از مرگ او و حوادث بعدی، اتمام کتاب او تا سال ۹۹۹ ه‍.ق به طول انجامید. در این سال مولف کتاب را به نام شاه عباس اول تألیف کرد. خلاصة التواریخ از نظر همزمانی با دوره شاه تهماسب اول و شاه اسماعیل دوم و نیز شاه محمد خدابنده و شاه عباس اول، مطالب ارزشمندی دارد و برخی نامه‌های تاریخی آن دوره را نیز دربر می‌گیرد. جعفر صادق
در میان کتبی که در سده‌های نخست و میانه ناشناخته بوده اما در سده های اخیر با آنها آشنا شده اند، می توان به مصباح‌الشریعه و تقسیم الرؤیا اشاره کرد. مصباح‌الشریعه درباره اخلاق است و به شیوه‌ی آموزه‌های صوفیه نگاشته شده است. ابن طاووس به عنوان اولین کسی که در در قرن هفتم ه.ق با این کتاب آشنا شد، آن را مجموعه ای از احادیث جعفر صادق می دانست. اما در واقع این کتاب پیشگویی وقایع و مصائب آینده است. نسخه خطی آن با عنوان الملحمة در کتابخانه گوتا موجود است. "تقسیم الرؤیا" به عقیدهٔ آقابزرگ، می تواند نوشتهٔ برخی از امامیه، مثلاً تفسیر الرؤیای صابونی باشد. نسخه‌ای حاوی مناظرهٔ صادق با برخی شیعیان در باره برتری میان ابوبکر و علی به صورت خطی در کتابخانهٔ ظاهریهٔ دمشق و نسخه های دیگری دربردارندهٔ پرسشهای پیامبر از خداوند در شب معراج، در قاهره و اسکندریه وجود دارد. مقالة فی السلوک از دیگر آثار منتسب به صادق است که با یک ترجمه ترکی در تکیه عشقاقی استانبول موجود است. منبع‌شناسی تاریخ سلوکی و اشکانی
کتاب دیگر اری‌ین، پارتیکا است. در این تألیف،‌اری‌ین به تفضیل دربارهٔ اشکانیان و چگونگی روی کار آمدن آن‌ها سخن گفته‌است. متأسفانه این تألیف اری‌ین از میان رفته و تنها بخش‌هایی از آن به وسیله فوتیوس و سینسلوس بر جای مانده‌است. منتقدین آثار مورخین کلاسیک معتقدند که گزارش‌های مربوط به آغاز تأسیس سلسله اشکانی با دیگر گزارش‌های مورخین کلاسیک از جمله استرابون، ترگوس و ژوستن متفاوت بوده یا افسانه آمیخته است و هیچ‌کدام قابل اعتماد نیست. اری‌ین سعی کرده‌است که زندگی اشک اول (بنیان‌گذار سلسله اشکانی) را با افسانه‌هایی که دربارهٔ کوروش دوم رواج داشته،‌ نزدیک کند. با این حال،‌ گزارش اری‌ین دربارهٔ آغاز فرمانروایی پارتیان مهم‌ترین گزارشی است که از این گروه مورخین کلاسیک در این باره باقی مانده‌است و مورخ باید با استفاده از شم تاریخی خود و مقایسه آن با دیگر داده‌های تاریخی از آن سود برد. تذکره
شاید بتوان قدیم‌ترین تذکرهٔ شاعران فارسی‌زبان را که به زبان فارسی تألیف شده، مقالهٔ دوم کتاب «مجمع النوادر یا چهار مقالهٔ» نظامی عروضی سمرقندی دانست. این کتاب در سال ۵۵۰ هجری قمری تألیف شده و مقالهٔ دوم آن در «ماهیت شاعری» است و در آن به طریق حکایت، ذکری از شاعران رفته و برخی اشعار آنان به تناسب ذکر شده‌است. تذکرةالاولیاء
تصحیح انتقادیِ "تذکرةالاولیاء" اولین بار توسط رنالد نیکلسن انجام گرفته‌است (چاپ لیدن ۱۹۰۵–۱۹۰۷). از امتیازات تصحیح نیکلسن، یکی بی‌طرفی مذهبی او (از نظر شیعه و سنی)، و دیگر مقدمهٔ محمد قزوینی بر آن است که حاوی اطلاعات دقیق و سودمندی است. دومین تصحیح جدّی "تذکرةالاولیاء"، تصحیح محمد استعلامی است که تا سال ۱۳۹۷، ۲۸ بار چاپ شده‌است. منقح‌ترین چاپ "تذکرةالاولیاء" مجموعهٔ دو جلدی تصحیح «تذکرةالاولیاء» به تصحیح و توضیح محمدرضا شفیعی کدکنی است که انتشارات سخن منتشر کرده‌است. آفرینش و تاریخ
اَلْبَدْءُ وَالتّاریخ (نوشته ۳۵۵ ه‍.ق)، که در زبان فارسی با نام آفرینش و تاریخ شناخته می‌شود، کتابی عربی از ابونصر مُطَهَّر بن طاهر مَقْدِسی دربارهٔ تاریخ از آغاز آفرینش تا رویدادهای زمان نگارش آن است. مقدسی این کتاب را برای یکی از امیران سامانی نوشت. نام مقدسی در کتاب نیامده و به همین خاطر، بعضی افراد مانند ابن وَردی و حاجی خلیفه، آن را به ابوزید احمد بن سهل بلخی نسبت داده‌اند. اما ثَعالِبی، ابوالْمَعالی رازی و بَناکَتی که از این کتاب بهره برده‌اند، آن را از مقدسی دانسته‌اند. مقدسی در نگارش این کتاب از منابع بسیاری مانند "خدای‌نامه"، "سِیرُ الْعَجَم"، "تاریخ خورْزاد"، "کتابُ الْقِرْءانات"، "کتابُ الْخُرَّمیّه"، "کتابُ الْمُعَمَّرین"، "تاریخُ مُلوکِ الْیَمَن" استفاده کرده است. وقایع‌اتفاقیه (کتاب)
مقدمه کتاب را سیرجانی در خرداد ۱۳۶۱ نگاشته است. در مقدمه او اشاره می‌کند که در دوران تحصیل با درس تاریخ میانه‌ای نداشته ولی گذشت زمان و مشاهدات ناگزیر حوادث او را با تاریخ آشتی داده است. او می‌نویسد: او در جای دیگر از مقدمه می‌نویسد: فقه الرضا
احتمال اول با عدم ذکر این کتاب توسط شیخ صدوق در کتاب عیون اخبارالرضا که به تمام جوانب زندگی علی بن موسی الرضا پرداخته است، تضعیف می‌شود. همچنین وجود برخی عبارات همچون بعض العلماء و روایت از راویان، با سیاق کتب ائمه شیعه سازگاری ندارد. با این حال محمدتقی مجلسی، سید مجاهد، محقق نراقی، صاحب فصول و صاحب حدائق به انتساب این کتاب به علی بن موسی الرضا حکم کرده‌اند. عمده دلیل آنان، اعتماد ابن بابویه به این کتاب به طور حتمی است. برای انتساب این کتاب به علی بن موسی الرضا، ابهامات بسیاری گزارش شده‌است، از جمله اینکه، گزارش نقل استنساخ کتاب، چندان معتبر نیست؛ همچنین مستنسخ، گزارش‌هایی را از حاشیه کتاب کرده،ولی انها را استنساخ نکرده و یا گزارش ننموده است. همینطور علامه مجلسی به عنوان اولین نقل کننده این انتساب، از شواهد این انتساب گزارشی را نقل نمی‌کند. نخبه التواریخ
کتاب نخبه التواریخ کتابی است تاریخی که به‌طور جامع و در نظم و نثر، از آغاز اسلام تا آخر سلطنت مظفرالدین شاه قاجار توسط میرزا اسماعیل خان لشکر نویس تفرشی معروف به دبیر نوشته شده‌است. این کتاب در شرح حال ائمه و رجال و جلوس و وفات پادشاهان و ارتحال علما و حوادث مهم و سوانح بحث می‌کند و برای هر مسئله تاریخی متناسب متین و شیوا تألیف شده‌است. تذکرةالاولیاء
این کتاب مشتمل است بر مقدمه و ۷۲ باب که هریک به زندگی، حالات، اندیشه‌ها و سخنان یکی از عارفان و مشایخِ تصوف می‌پردازد، و ذکر مکارم اخلاق، مواعظ و سخنان حکمت‌آمیزشان در این کتاب آورده شده‌است. البدایة و النهایة
ذکر انساب و اخبار عرب پیش از اسلام تا ولادت پیامبر اسلام ماحصل اطلاعات و روایاتی است که در این باره در منابع متقدم آمده‌است و در مورد سیره پیامبر اسلام و معجزات ایشان با تفصیل بیشتری وارد شده‌است و در ادامه تاریخ خلفای نخست، اموی، عباسی، فاطمی، ایوبی و ممالیک را آورده‌است. در مجموع کتاب البدایة، تلخیصی از آثار گذشته به حساب می‌آید، بخشهایی با توجه به طبری و در ادامه با نگاه به آثار ابن جوزی و ابن اثیر نوشته شده‌است و در نهایت از تاریخ ابو شامه که حوادث را تا سال ۶۶۵ آورده استفاده کرده‌است. پس از آن از ذیل آن با عنوان المقتفی لتاریخ ابی شامه بهره برده‌است. الخیر المحض
الخیر المحض، یا الایضاح فی خیر المحض تلخیص و اقتباسی به زبان عربی از "مبادی الهیات" پروکلس است که در سنت اسلامی اشتباهاً به ارسطو نسبت داده شده‌است. نسخهٔ یونانی‌ای از این کتاب در دست نیست و بنابراین برخی محققان مانند بدوی معتقدند این کتاب در اصل به عربی تألیف شده‌است. ابن‌ندیم از کتابی به عنوان "الخیر الاول" هم نام می‌برد که به عقیدهٔ برخی همین کتاب است. این کتاب در کنار دیگر کتاب منسوب به ارسطو، "اثولوجیا"، از منابع عقاید نوافلاطونی در فلسفهٔ اسلامی بوده‌است و ترجمهٔ لاتین آن به نام "کتاب علل" ("Liber de Causis") در اروپا رواج داشته‌است. اولین کسی که پی برد این کتاب از ارسطو نیست بلکه تلخیصی است از "مبادی الهیات" توماس آکویناس بود. تذکره اربیل
تذکرهٔ اربیل یا وقایع‌نامهٔ آربلا () کتابی تاریخی به زبان سریانی، مربوط به نیمه سدهٔ ششم میلادی است. این کتاب، تاریخ مسیحیت ایالت آدیابن را از سدهٔ دوم تا حدود سال ۵۵۰ میلادی گزارش می‌کند. تاریخ عظیمی
تاریخ عظیمی کتابی است که در قرن ششم ه‍.ق توسط علی التنوخی العظیمی نگارش شده‌است و تاریخ اسلام را به‌طور مختصر شرح داده و در باب تاریخ سلاجقه دارای اهمیت است. نقل رویدادها در کتاب موردنظر از آدم آغاز شده و پس از بیان سرگذشت پیامبران و فرمانروایان مشهور و همچنین زندگانی محمد بن عبدالله و خلفا، تا خلیفه المکتفی لامرالله را شرح داده‌است. بخش آخر کتاب با موضوع سلجوقیان دارای اطلاعاتی دست اول است. در کنار آن آگاهی‌های پیرامون مجادلات سلاجقه در آناتولی و فتح آناتولی و سوریه و مجادلات سلاجقه و امیرنشین‌ها با صلیبیون در آناتولی و همچنین نخستین امیرنشین‌ها از جمله زنگیان سوریه و دیگر اتابکان در کنار فعالیت‌هایشان، در اختیار خوانندهٔ اثر می‌گذارد. تاریخ بلعمی
تاریخ بلعمی را ملک الشعرای بهار برای تصحیح به دست گرفت و کار را به پایان برد، اما چاپ آن در زمان زندگی او انجام نشد، تا اینکه محمد پروین گنابادی در سال ۱۳۴۱ آن را پس از مقابله با چند نسخهٔ دیگر منتشر کرد و علاوه بر آن مقدمهٔ مفصلی در شرح نسخه‌ها و شرح حال طبری و بلعمی و ویژگی‌های صرفی، زبانی و واژگانی کتاب منتشر ساخت. حلیة الاولیاء
حلیة الأولیاء وطبقات الأصفیاء اثر ابونعیم اصفهانی است. این کتاب از معتبرترین کتاب‌ها دربارهٔ تراجم و دانشنامه‌ای دربارهٔ تاریخ زاهدان و دربردارندهٔ اسامی بسیاری از صحابه و تابعین و پس از آنان، بزرگان تحقیق و تصوف همراه با بعضی احادیث یا سخنانشان است. پس از مقدمه دربارهٔ اولیا و متصوفه، به ذکر ابوبکر و دیگر خلفای راشدین می‌پردازد و با عشرهٔ مبشره تمام می‌کند، سپس به ذکر زاهدان از صحابه و اصحاب صفه، تابعین و تابعین تابعین مشغول می‌شود. منبع‌شناسی تاریخ صفوی
این کتاب تألیف شیخ محمدعلی جزین لاهیجی است. در سال ۱۱۵۴ ه‍.ق مؤلف کتاب را با معرفی نیاکان خود و تولدش در ۱۱۰۳ آغاز می‌کند و آن را به زمان ورودش به شاه جهان‌آباد در ۱۱۵۴ خاتمه می‌دهد. این کتاب بیشتر شرح زندگانی مؤلف است، اما از آنجا که وقایع دوره سلطنت شاه سلطان حسین را نیز مطرح می‌کند، برای تاریخ دوره صفویه، به خصوص دربارهٔ سقوط اصفهان و تهاجم افغان‌ها، بسیار ارزشمند است. زیرا مؤلف هنگام تهاجم افغان‌ها به آن شهر شاهد حوادث بوده‌است. علی دوانی کتاب را در تهران به سال ۱۳۷۵ ش با مقدمه و حواشی و تعلیقات کافی به چاپ رسانده‌است. عبدالحسین آیتی
وی یکی از معتبرترین کتب تاریخ بابی و بهائی بنام کواکب الدریه را در دو جلد نوشته و به تاریخ ۱۳۴۲ قمری /۱۳۰۲ شمسی در قاهره به چاپ رساند. کتاب مراثی
کتاب مراثی(عبری:איכה "اِیکا" به معنی «کجا» یا «چطور») یکی از بخش‌های عهد عتیق در انجیل و کتوبیم در تنخ یهودی است که نگاشتن آن از قدیم به ارمیا پیامبر بنی‌اسرائیل نسبت داده شده‌است. ارمیا داوری اورشلیم و ویرانی معبد سلیمان و اسارت یهویاکین را شاهد بوده است و در این کتاب آن را به تصویر کشیده‌است. این کتاب در بین سال‌های ۵۸۶ قبل از میلاد تا ۵۱۶ قبل از میلاد نگاشته شده‌است. تمام کتاب به صورت شعر عبری‌است. امروزه نیز برخی یهودیان، کتاب مراثی را در روز نهم ماه آب، تاریخ خرابی هیکل سلیمان، در کنار دیوار غربی اورشلیم با صدای بلند می‌خوانند. عالم‌آرای امینی
خواجه فضل‌الله در سال ۸۹۲ برای سومین بار از شیراز عازم حجاز شد؛ سپس در اردوگاه تابستانی سلطان در دامنه کوه سهند تبریز به حضور سلطان یعقوب آق قویونلو رسید و کتاب بدیع الزمان را -که دیباچه اش به نام سلطان مصدر شده بود- تقدیم داشت که مورد اعجاب و تحسین فراوان قرار گرفت. در همین مجلس بود که خواجه به میل خود، تقبل کرد که تاریخ سلطنت آن پادشاه را بنویسد. در این رابطه سلطان یعقوب می‌گوید: «اگر تاریخ حیات ما را فضل‌الله بن روزبهان بنویسد، چنان‌که خود گفت، «ناسخ تواریخ ملوک عالم» خواهد بود.» ناسخ‌التواریخ
ناسخ‌التواریخ کتابی است در تاریخ عمومی عالم که نه جلد آن را میرزا محمدتقی سپهر لسان‌الملک اول تألیف کرده‌است. مؤلف از سال ۱۲۵۸ ه‌.ق به دستور محمد شاه قاجار و تشویق حاجی میرزا آقاسی مأمور تألیف آن شد. کتاب اول را در دو جلد در ظرف مدت پنج سال تدوین کرد و به سال ۱۲۶۳ ه‌.ق به پایان برد. سپس در زمان سلطنت ناصرالدین شاه به تألیف تاریخ قاجاریه دست زد و در سال ۱۲۷۴ آن را به انجام رسانید و مورد پسند شاه واقع شد و پس از پایان دادن آن، به نگارش مجلدات کتاب دوم ناسخ‌التواریخ پرداخت و شش جلد از آن را تألیف کرد. کتاب ناسخ‌التواریخ تألیف میرزا محمدتقی سپهر، با تاریخ قاجاریه جمعاً ۹ جلد است. بخش تاریخ قاجاریهٔ ناسخ‌التواریخ کتاب مستقلی است که از تأسیس حکومت قاجار تا وقایع ده سال اول سلطنت ناصرالدین شاه را در برمی گیرد. سپهر در نگارش بخش قاجاریه از دیده‌ها و شنیده‌های خود و اسناد و مدارک رسمی بهره برده است. بخش قاجار ناسخ‌التواریخ نخستین بار به کوشش جهانگیر قائم‌مقامی در سال ۱۳۳۷ خورشیدی در تهران منتشر شد. منبع‌شناسی تاریخ صفوی
مؤلف این کتاب ناشناس است. موضوع کتاب تاریخی داستانی و به صورت نقالی بیان شده‌است و به حوادث پادشاهی اسماعیل اول، از آغاز تا پایان روزگار آن می‌پردازد. تألیف آن در ۱۰۸۶ ه‍.ق به اتمام رسید و دو بار تحت عنوان عالم آرای صفوی به وسیله یدالله شکری به چاپ رسیده‌است. از میان مطالب این کتاب می‌توان عناوین و القاب درباری، دیوانی، لشکری و نیز برخی از اصطلاحات صوفیه را به دست آورد. ارزش تاریخی این کتاب اندک است و با آثاری مانند حبیب السیر و جهانگشای خاقانی قابل مقایسه نیست. مجمع التواریخ السلطانیه
مجمع التواریخ السلطانیه تألیف شهاب‌الدین عبدالله بن لطف‌الله بن عبدالرشید هروی مشهور به حافظ ابرو است. وی از تاریخ‌نگران و جغرافی‌دانان معاصر امیر تیمور گورکان و فرزندش شاهرخ میرزا تیموری در سال‌های ۷۶۳–۸۳۴ قمری / ۱۳۶۲–۱۴۳۱ میلادی بوده‌است. مجمع التواریخ السلطانیه یکی از مفصل‌ترین و مهم‌ترین کتب فارسی تاریخ عمومی جهان است که در ۴ جلد به رشته تحریر درآمده‌است. جلد اول از آغاز آفرینش انسان تا ابتدای احوال پیامبر است، جلد دوم در بیان احوال رسول اکرم، جلد سوم در بیان تاریخ پادشاهان ایران، اسلام و حکومت‌های مختلف است؛ در همین بخش دربارهٔ اسماعیلیان، حکومت مصر، کتابخانهٔ الموت و احوال خلفای فاطمی نیز حکایت می‌کند و برای بهبود و تکمیل مطالب خود از کتاب جامع التواریخ، رشیدالدین فضل‌الله همدانی و زبدةالتواریخ کاشانی نیز بهره برده‌است. در جلد چهارم که مشهور به زبدةالتواریخ بایسنقری است وقایع تاریخ ایران و مغولان را از سال از ۷۳۶ هجری تا ۸۳۰ هجری دربردارد. شهید اول
او کتاب‌های زیادی را در علوم اسلامی نوشته‌است و از جمله کتاب‌های معروف او در فقه، کتاب است. این کتاب از گذشته تا به حال جزو کتاب‌های درسی در حوزه‌های علمیه شیعی بوده‌است. او به تألیف کتابهای مهمی مانند ذکری الشیعه، الدروس الشرعیّه، غایه المراد، و اللمعه الدمشقیه پرداخته که کتاب اخیر را به در خواست شمس الدین محمد آوی از یاران سلطان علی بن مؤید آخرین حاکم سربداران خراسان و برای شیعیان آن خطّه به نگارش درآورد. تذکرةالشعرا
از کتب مرجع و تذکره‌های مهم به زبان پارسی تذکره‌ای است که دولتشاه سمرقندی تألیف کرده‌است. تذکرة الشعراء دومین تذکره از نوع خود پس از لباب الالباب عوفی در تاریخ ادب فارسی است، که در خلال شرح احوال شاعران، پادشاهان و پیران، افسانه‌هایی دیده می‌شود که دولتشاه آن‌ها را به تناسب در کتاب خود درج کرده‌است. از نمونه‌های بارز این افسانه‌ها می‌توان به حکایاتی دربارهٔ فردوسی، ناصرخسرو، نظامی، خیام، عطار، سعدی، عبید زاکانی و حافظ اشاره کرد. مجموع اظهارنظرهای دولتشاه دربارهٔ سروده‌های شاعران نشان می‌دهد که او به ظرائف و دقایق و صنایع شعری، وقوف کامل داشته‌است؛ چنان‌که اشاره به بسیاری از صنایع بدیعی یا استفاده از اصطلاحاتی چون «متانت»، «نازک سخن»، «ملایم‌گوی و متین‌سخن»، «سخن صاف و روان» و «غزل مطبوع»، حاکی از داوری وی دربارهٔ سروده‌های شاعران است. الذریعه الی تصانیف الشیعه
در مورد انگیزهٔ شیخ آقا بزرگ در تألیف الذریعه چنین گفته شده‌است که جرجی زیدان (م ۱۹۱۴) در کتاب مشهور خود «تاریخ آداب اللغة العربیة» در مورد شیعه سخنی بدین مضمون گفت که: شیعه طایفه‌ای بود کوچک و آثار قابل اعتنایی نداشت و اکنون شیعه‌ای در دنیا وجود ندارد، این شد که شیخ آقا بزرگ و دو همردیف و دوست علمیش، سید حسن صدر (م۱۳۵۴) و شیخ محمد کاشف الغطاء (م ۱۳۷۳) هم پیمان شدند تا هر یک در باب معرفی شیعه کاری را بر عهده گیرند و به این صورت پاسخ سخن جرجی زیدان را بدهند. برپایه این پیمان قرار شد علامه سید حسن صدر با نگارش کتابی سهم شیعه در تأسیس و تکمیل علوم اسلامی را نشان دهد که با نگارش کتاب «تأسیس الشیعه لعلوم الاسلام» این کار را انجام داد. علامه شیخ محمد حسین کاشف الغطاء نیز متعهد شد کتاب «تاریخ آداب اللغة» جرجی زیدان را نقد کند که این کار را کرد و در جزء دوم کتاب «النقود والردود» چهار جلد کتاب جرجی زیدان را نقد علمی نمود. از این بین شیخ آقا بزرگ مأمور شد فهرستی برای تالیفات شیعه بنویسد که حاصل آن کتاب الذریعه شد. زبدة التواریخ (کتاب کاشانی)
زبدة التواریخ تألیف شمس‌الدین یا جمال الدین ابوالقاسم عبدالله بن علی بن محمد ابی طاهر کاشانی است. وی تاریخ‌نگاری شیعه مذهب در شمار دستگاه رشیدالدین فضل‌الله همدانی بود که نوشته‌هایش نامش را جاودان ساخت. می‌توان گفت زبدة التواریخ کتبی است نزدیک به کتب این نسل، چرا که نویسنده منابعی را که در طول نگارش کتاب استفاده کرده به صورت کامل نام برده‌است. اگر کتاب کاشانی را به ۳ بخش تقسیم کنیم، بخش اول شامل آغاز فتح بغداد و تاریخ فاطمیان و نزاریان، بخش دوم تاریخ ایلخانان، اتابکان و حکومت‌های کوچک محلی و در نهایت بخش سوم شامل تاریخ الجایتو است. در بخش فاطمیان و نزاریان نویسنده شکل‌گیری نزاریه و رابطهٔ آن‌ها با فاطمیان را به صورت کامل توضیح داده‌است. منتخب‌التواریخ (خراسانی)
ابوالحسن شعرانی در مقدمه خویش بر کتاب منتخب التواریخ می‌نویسد: «یکی از تواریخ نیکو و شیرین که برای غرض ممدوح، یعنی ترویج دین و پند و موعظه و عبرت و حکایات صالحین تألیف شده‌است، کتاب منتخب التواریخ است» تذکره
اولین کسی که در ایران به بررسی انتقادی تذکره پرداخت، بدیع‌الزمان فروزان‌فر مؤلف کتاب «سخن و سخنوران» بود. وی در مقدمهٔ خود به اشتباهات تذکره‌نویسان اشاره می‌کند. الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة
الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة کتابی از ملاصدرا، فیلسوف ایرانی قرن یازدهم هجری قمری، است. مطابق بررسی عبدالرسول عبودیت، این کتاب احتمالاً پس از "اسفار اربعه" و "مبدأ و معاد" و "شرح هدایه" نوشته شده‌است. این کتاب توسط سید مصطفی محقق داماد تصحیح شده‌است. تاریخ ابن‌فرات
تاریخ ابن‌فرات، نوشته ابن‌فرات فقیه، مورخ و خطیب مدرسه معزیه قاهره بود. شیفتگی و علاقه وی، سبب گردآوری یک مجموعه یادداشت در حدود یکصد جلد شد که در نهایت از این یادداشت‌ها در نگارش و تدوین کتاب تاریخ دول و المملوک معروف به "تاریخ ابن‌فرات" بهره برد. ابن‌فرات حوادث سده ششم تا عصر خود را در این کتاب گرد آورد. آنچه امروزه از این کتاب در دسترس است حوادث بین سال‌های ۵۰۱ تا ۷۷۹ ق می‌شود. تاریخ آل‌سلجوق
کتاب انوشروان بن خالد سه بار به تحریر درآمده اما از اثر اولیه، یعنی نفثه المصدور، نسخه ای موجود نیست. عماد اصفهانی که از ادبای اواخر قرن ششم بود، نقثه المصدور را به عربی برگرداند، مواردی از جمله تاریخ سلاجقه از سال 521 تا سال 569 بر آن افزود و نام نصره الفتره و عصره الفطره را بر کتاب گذاشت. سپس فتح بن علی بنداری، از ادبای قرن هفتم که به عماد نیز ارادت داشت، تلخیصی از کتاب عماد را در 623 هجری به نام زبده النصره و نخبه العصره به تحریردر آورد و به پادشاه دمشق اهدا کرد. نسخه ای که امروز در دسترس قرار دارد، خلاصه بنداری از ترجمه عربی عماد است. در کنار نسخه اصلی نفثه المصدور نجم الدین ابوالرجا قمی نیز که از مترسلین و مستوفیان قرن ششم بود، در آن دوران ذیلی بر نفثه المصدور نگاشت و بازمانده حوادث را از زمان وزرات انوشیروان بن خالد تا سال 584 هجری قمری پی گرفت؛ این کتاب به نام تاریخ الوزرا شناخته می شود.