Dogma
Dogma ni neno linalotumika hasa kumaanisha fundisho la imani lisiloweza kukanushwa na wafuasi wa dini fulani. Linaweza kutumika pia kwa maana isiyo ya kidini.
Dini
Ibada ni nguzo mojawapo iliyo dhahiri miongoni mwa dini kadhaa katika kuunganisha dhamira za mwenye kushika dini na mhimili wa imani, lakini dini inahusu pia mafundisho kuhusu maadili, mema na mabaya, imani na jinsi ya kushiriki katika jumuiya za waumini.  Mitazamo ya Agano Jipya juu ya Yesu
Mitazamo muhimu zaidi ni ile ya Mtume Paulo na Mtume Yohane, ambao ndio wanateolojia hasa, lakini ipo mingine kama ile ya Injili ya Marko, Injili ya Mathayo, Mwinjili Luka, Waraka kwa Waebrania n.k. Seminari
Seminari kuu, au vyuo vya teolojia, ni muundo wa malezi ya juu kwa watu wanaolenga moja kwa moja upadri au huduma nyingine ya uongozi katika Kanisa. Daraja takatifu
Imani ya Kanisa hilo ni kwamba cheo hicho, ingawa si sakramenti, ni mpango wa Yesu aliyetaka mitume wake wawe kundi moja chini ya Petro, hivyo waandamizi wao wawe kundi moja chini ya mwandamizi wa Petro, yaani maaskofu wote duniani wawe kundi moja chini ya mkuu wao, askofu wa Roma. Kukingiwa dhambi ya asili
Hatimaye dogma hiyo ilitangazwa mwaka 1854 kwa hati "Ineffabilis Deus" ya Papa Pius IX. Lumen Gentium
Lumen Gentium (katika Kilatini maana yake ni "Mwanga wa Mataifa") ni jina fupi la hati ya kidogma ya Mtaguso wa pili wa Vatikano inayohusu fumbo la Kanisa katika imani ya Kikatoliki.  Farakano la Donato
Ndiyo sababu ya farakano, kwani Kanisa Katoliki lilitetea mafundisho ya kuwa kila Mkristo anaweza kuteleza katika dhambi, lakini toba inaponya makosa yote. Wafuasi wa Donato walijitenga wakijiona ndio Kanisa la kweli lenye waumini na viongozi walio safi. Bikira Maria
Dogma ilitangazwa mwaka [[431]] kwenye [[Mtaguso wa Efeso]] uliomuita “Mzazi wa Mungu”, ukisema Maria anastahili kuitwa hivyo kwa sababu Mwana wa milele wa Mungu, ambaye ni Mungu sawa na Baba, alifanyika mtu toka kwake. Akiwa mja mzito alishangiliwa: “Umebarikiwa wewe katika wanawake, naye mzao wa tumbo lako amebarikiwa. Limenitokeaje neno hili, hata mama wa Bwana wangu anijilie mimi?” (Lk 1:42-43). Ungamo hilo la Elizabeti likakamilishwa na [[Mtume Thoma]] aliyemuambia Yesu mfufuka: “Bwana wangu na Mungu wangu!” (Yoh 20:28). Hukumu ya mwisho
Hukumu ya mwisho, Siku ya hukumu au Siku ya Bwana (kwa Kiebrania "Yohm Ha Din"; kwa Kiarabu يوم القيامة, Yawm al-Qiyāmah au يوم الدين, Yawm ad-Din) ni sehemu ya imani ya dini za Uzoroasta, Uyahudi, Ukristo na Uislamu. Epistemolojia
Mara nyingi, taarifa za "imani" humaanisha kuwa mzungumzaji anatabiri kuwa kitu fulani kitakuwa cha maana au kufanikiwa kwa njia fulani — labda mzungumzaji anaweza "kuamini katika" timu ya kandanda anayoipenda zaidi. Hii si aina ya imani ambayo kawaida huangaziwa katika epistemolojia. Aina ya imani ambayo huangaziwa ni ile ambapo "kuamini kitu fulani" kunamaanisha tu dhana zozote zinazoeleweka kuwa za kweli. Kwa mfano, kuamini kuwa "Anga ni rangi ya bluu" ni kweli. Utoto wa kiroho
Katika mafundisho hayo, ya juu kuliko mifuatano yoyote ya mawazo ya kibinadamu, linang’aa hasa lile la neema ambalo [[mababu wa Kanisa]] na [[wanateolojia]] waliandika mengi juu yake, na ambalo humo limetekelezwa kwa usahili na udhati na mtu aliyekubali kuongozwa na Roho Mtakatifu hadi bandari ya wokovu. Wenye heri wanateolojia watakaoweza kuongoa watu wengi kama mtakatifu huyo alivyofanya! “Tuseme nini sisi wenye [[ndevu]] na udhaifu pamoja, tuliowaona [[wasichana]] kuingia ufalme wa mbinguni kwa [[upanga]], wakati [[hasira]] inatushinda, kiburi kinatuvimbisha na [[uchu wa madaraka]] unatuvuruga?” ([[Gregori Mkuu]]). Hakika Teresa wa Mtoto Yesu ameelekeza njia nyofu inayofikisha juu sana. Historia ya Kanisa
Kabla ya hapo, Papa Pius IX alikutanisha maaskofu mjini Roma kwa Mtaguso wa kwanza wa Vatikano (1869-1870) uliotangaza dogma ya karama ya Papa kutokosea anapotoa mafundisho ya moja kwa moja "ex cathedra". Teolojia ya Kiroho
Teolojia ya maisha ya kiroho ni tawi la teolojia linalohusu utekelezaji wa teolojia ya dogma na ya teolojia ya maadili katika kuongoza watu kuelekea muungano na Mungu ulio wa dhati zaidi na zaidi, likifafanua muungano huo ni nini na njia za kuufikia ni zipi. Hivyo linafafanua taratibu za ustawi wa uzima wa Kiroho kwa misingi ya teolojia (kwanza Biblia, lakini pia Mapokeo na Ualimu wa Kanisa) likiilinganisha na mang'amuzi ya watakatifu. Falsafa ya dini
Falsafa ya dini ni falsafa inayofikiri na inayohamasisha watu kwa kuongozwa na dini fulani. Mtaguso wa kwanza wa Vatikano
Ingawa lengo halikuwa hilo, tokeo kuu la kazi ya mtaguso huo ni tangazo la dogma ya Papa kuwa na karama ya kutokosea katika mafundisho ya imani na maadili anayoyatoa ili yadumu moja kwa moja pale anapotimiza masharti fulani (kwa kifupi: akisema "ex cathedra", yaani "kutoka ukulu).  Imani
Imani inaweza kukua kwa upana na kwa dhati au nguvu. Inapanuka tunapozidi kujifunza yale yote Kanisa linayoyafundisha: wanateolojia wanayajua wazi, lakini si kwamba imani yao ni ya dhati na ya nguvu kadiri ilivyoenea. Kumbe tunakuta watakatifu wasiojua mengi katika hayo, lakini wanapenya mafumbo yalivyofumbuliwa na Injili kwa usahili. Mitume wa Yesu walimuomba imani hiyo waliposema, “Tuongezee imani” (Lk 17:5). Yesu akawaambia, “Yoyote mtakayoomba katika sala mkiamini, mtapokea” (Math 21:22). Tutayapokea hasa tukijiombea kwa udumifu yaliyo ya lazima au ya kufaa sana kwa wokovuwetu, kama vile ustawi wa maadili. Thomas Aquinas Mtakatifu
[[File:Tommaso - Super Physicam Aristotelis, 1595 - 4733624.tif|thumb|"Super Physicam Aristotelis", 1595]]
[[Sababu]] si mafundisho yake tu, bali [[mbinu]] alizozitumia katika kusanisi falsafa na teolojia bila kuzichanganya kama ilivyotokea kabla yake. Falsafa kama ile ya Aristotle iliweza kujitegemea katika hoja zake, badala ya kumezwa na teolojia ambayo ilitegemea imani katika Ufunuo wa Mungu na kuja kukamilisha falsafa pale ambapo hiyo haiwezi kufika. Mtaguso wa Trento
Kwa kuwa dogma zilizotangazwa zililenga hasa kupinga Uprotestanti kama uzushi katika mambo kadhaa, zilichangia mazingira ya kubishana yaliyofanya Ukatoliki uonekane kama kinyume kabisa cha Uprotestanti. Katika kufanya hivyo, mtaguso ulilingana na maandishi mengi ya Kilutheri yaliyosisitiza tofauti na Ukatoliki. Hali hiyo iliendelea hadi Mtaguso II wa Vatikano (1962-1965). Chuo cha Kikristo cha Aleksandria
Wakati wanateolojia wa Antiokia ya Siria (leo nchini Uturuki) walifuata zaidi maneno yenyewe ya Biblia, wale wa Aleksandria (Misri) walipenda zaidi kuifafanua kiroho. Matokeo ya tofauti hizo yalijitokeza katika teolojia kuhusu fumbo la Yesu Kristo yakasababisha mafarakano makubwa ya karne ya 5.[1] Maana ya maisha
Dini yenye Mungu mmoja ya Kalasinga ilianzishwa na Guru Nanak Dev. Neno "Kalasinga" linamaanisha mwanafunzi, kuashiria kwamba wafuasi wataishi maisha yao milele wakijifunza. Mfumo huu wa falsafa ya dini na kueleza imejulikana tangu jadi kama Gurmat (maana yake shauri la maguru) au Sikh Dharma. Wafuasi wa Kalasinga wametakaswa kuyafuata mafundisho ya maguru wa Sikh kumi, au viongozi wa kutaalamika, na pia maandiko matakatifu yaitwayo Gurū Granth Sāhib yanayojumuisha maandiko mbalimbali yaliyochaguliwa na wanafalsafa wengi kutoka mazingira mbalimbali ya kijamii, kiuchumi na kidini. Mwanatheolojia
Mwanatheolojia ni mtu anayeshughulikia theolojia au ujuzi juu ya habari za Mungu kitaalamu. Ni tofauti na mtaalamu wa dini anayeweza kuchungulia dini yoyote, kwa sababu mwanatheolojia ana msimamo katika mapokeo ya dini moja hasa.  Mtaguso wa Trento
a) Msingi wa imani ni Biblia pamoja na mapokeo ya Kanisa.
b) Kanisa peke yake lina mamlaka ya kueleza maana ya Biblia; Mkristo asijisomee bila mwongozo wa Kanisa.
c) toleo la Biblia linalofaa zaidi ni lile linalotolewa na Kanisa Katoliki katika lugha ya Kilatini (lililoitwa "Vulgata" - pamoja na vitabu vya "Deuterokanoni" vilivyotengwa na Luther).
d) Juu ya kuhesabiwa haki (jinsi ya kupata wokovu) ni kwamba mwanadamu hakubaliwi kwa sababu ya matendo yake mema bali kwa neema ya Mungu, lakini lazima ashiriki katika kupokea na kutumia neema hiyo.
e) Sakramenti ziko saba. Dogma
2. wazo, fundisho la falsafa au dini; Falsafa ya dini
Inaweza kufanyika kwa kuzingatia ukweli unavyojulikana na akili, lakini pia inaweza kufanyika kama chombo cha kushawishi watu waamini katika imani hiyo. Atukuzwe Baba
Kati ya Wakristo kwa kawaida doksolojia inaulenga Utatu Mtakatifu, yaani Baba, Mwana na Roho Mtakatifu. Thomas Aquinas Mtakatifu
[[Msingi]] wa hakika hiyo ya Thoma ni kwamba falsafa na teolojia vilevile zinatokana na chanzo cha kweli zote, ambacho ni [[Neno wa Mungu]], aliyehusika na kazi ya uumbaji na ya ukombozi pia. Ingawa [[fani]] hizo zinafuata [[taratibu]] tofauti katika kulenga ujuzi sahihi, hazitakiwi kutengana, bali kushirikiana. Thomas Aquinas Mtakatifu
[[Asubuhi]] moja, Thoma alipokuwa anasali mbele ya [[msalaba]] wa [[kikanisa]] cha [[Nikolasi wa Myra|Mt. Nikola]] mjini Napoli, mtunza[[sakristia]] Dominiko wa [[Caserta]] alisikiliza maongezi yake na Yesu. Thoma alikuwa anauliza kwa [[fadhaiko]] kama aliyoyaandika kuhusu mafumbo ya imani ni sahihi au sivyo. Msulubiwa alimjibu: “Umeandika vema juu yangu, Thoma. Unataka [[tuzo]] gani?” Hapo Thoma alisema, “Si kitu kingine, ila wewe mwenyewe”. Ukristo na dini nyingine
Baada ya hili, mafundisho ya Kristo yanatofautiana katika kuchukulia hali hii. Kwa mujibu wa Kristo, dhambi, matendo yenye kukosea kanuni za kiroho na hata za kimaumbile, hufutwa na toba; wakati katika mafundisho ya Buddha, makosa yote yanatokana na kutokuwa makini. Hivyo, kwa mujibu wa Buddha, njia pekee ya kumkomboa mtu na shida zake ni kufuata mwongozo wa Nguzo Nane ambazo humweka katika hali ya kuweza kuamka kiroho wakati utulivu wa kimwili na wa kiakili unapofikiwa. Haya ndiyo yanayofanya Ubuddha kuwa ni njia inayojali sana nidhamu ya mtu kimatendo, wakati Ukristo hufuata sana moyo wenye kukiri makosa, na kutafuta uadilifu wa kweli wa kiroho. Huu ni uzuri wa pekee kutoka kwenye mafundisho ya Yesu: "Tubuni" kwa kuwa saa ya ukombozi ni sasa...  Historia ya Kanisa
Kwa kweli Karne za Kati zilikuwa na mchanganyiko wa mambo yaliyopingana: ibada za nje tu na za dhati kabisa; teolojia iliyoelekeza kutenda kwa msingi wa nipe nikupe na hakika ya kwamba binadamu anategemea kabisa neema ya Mungu; kutojali wajibu hata upande wa viongozi wa Kanisa na marekebisho safi ya mashirika ya kitawa. Dogma
3. uamuzi, tamko. Thomas Aquinas Mtakatifu
Ulinganifu huo wa msingi kati ya hoja za akili na imani ya Kikristo unajitokeza tena katika wazo lingine muhimu la Thoma: kwamba neema ya Mungu haibatilishi [[umbile]] la binadamu, bali inalitumia na kulikamilisha. Hiyo ni kwa sababu, hata baada ya kutenda [[dhambi]], umbile hilo halijaharibika kabisa, ila limejeruhika na kudhoofika. Neema ambayo tunakirimiwa na Mungu na kushirikishwa kwa njia ya Neno aliyefanyika mwili, ni [[zawadi]] tu ya [[hiari]] yake ambayo umbile letu linaponywa, linatiwa nguvu na kusaidiwa lifikie heri ile linayotamani tu kwa dhati, hata bila kutambua na kuamua. Vipawa vyote vya mtu vinatakaswa, vinageuzwa na kuinuliwa na neema ya Mungu. Historia ya Kanisa
a) Msingi wa imani ni Biblia pamoja na mapokeo ya Kanisa. b) Sakramenti ziko saba. c) Juu ya kuhesabiwa haki (jinsi ya kupata wokovu) ni kwamba mwanadamu hahesabiwi haki kwa sababu ya matendo yake mema bali kwa neema ya Mungu, lakini lazima mwanadamu ashiriki katika kupokea na kutumia neema hiyo. d) Kanisa peke yake lina mamlaka ya kueleza maana ya Biblia; Mkristo asijisomee bila mwongozo wa Kanisa; toleo pekee la Biblia linalofaa ni lile linalotolewa na Kanisa Katoliki katika lugha ya Kilatini (lililoitwa "Vulgata" - pamoja na vitabu vya "Deuterokanoni" vilivyotengwa na Luther). e) Kufuta maovu katika Kanisa: kampeni za kuuza vyeti vya rehema, malipo ya maaskofu kwa Papa ili awathibitishie cheo, askofu kuwa na majimbo zaidi ya moja (walivyofanya zamani kwa sababu ya mapato). f) Mapadri wawe na elimu, wote wapitie masomo ya seminari, kila mmoja afuate utaratibu wa kusoma Biblia kila siku, mahubiri yawepo katika kila Misa ya Jumapili. g) Itungwe Katekisimu ya kwanza ya Kanisa Katoliki, pamoja na vitabu vipya vya liturujia. Historia ya teolojia
Tofauti kubwa zaidi zilijitokeza magharibi kuanzia matengenezo ya Kiprotestanti (karne ya 16). Jibu lilitolewa hasa na urekebisho wa Kikatoliki na Mtaguso wa Trento. Efrem wa Syria
Ni mwanateolojia ambaye, juu ya msingi wa Biblia, anafikiri kishairi fumbo la ukombozi wa [[binadamu]] ulioletwa na Kristo, [[Neno wa Mungu]] aliyefanyika [[mtu]]. Mtaguso wa kwanza wa Vatikano
Dogma hiyo iliimarisha mamlaka ya Papa na umoja wa Kanisa dhidi ya maelekeo ya kitaifa ambayo yalitawala karne zilizotangulia yakisababisha matatizo mengi. Teolojia
Basi, ikitajwa kwa jina la mkopo kutoka Kigiriki, fani hiyo inachunguza hasa imani ya Kikristo kadiri ya Ufunuo wa Mungu uliokamilika katika Yesu Kristo na Mitume wake. Papa Pius IX
Kabla ya hapo, tarehe 8 Desemba 1854 Pius IX alikuwa ametangaza dogma ya Bikira Maria Kukingiwa Dhambi ya Asili. Pia aliandika nyaraka 38 kuhusu masuala mbalimbali. Mtaguso wa Trento
Mtaguso wenyewe uliamua kila kikao kitoe hati moja ya kidogma ili kufafanua rasmi imani ya Kanisa na nyingine ya kisheria ili kufanikisha urekebisho. Bikira Maria
Kwa kiasi kikubwa imani ya Waorthodoksi kuhusu Maria inalingana na ile ya Wakatoliki, ingawa hawakubali jinsi baadhi ya dogma hizo zilivyotangazwa na jinsi zinavyofafanuliwa. Dayosisi
Mwanzoni "dayosisi" ilikuwa kitengo cha utawala wa serikali katika Dola la Roma; dayosisi moja ilijumlisha majimbo kadhaa. Baada ya uenezaji wa Ukristo katika Dola la Roma Kanisa lilianza kutumia mipaka ya utawala wa serikali kwa ajili ya vitengo vyake na kwa njia hiyo muundo wa dayosisi ulikuwa pia muundo wa utawala ndani ya Kanisa. Baada ya kuporomoka kwa Dola la Roma jina hilo halikutumiwa tena upande wa serikali lakini likaendelea ndani ya Kanisa kwa ajili ya eneo lililo chini ya askofu. Lumen Gentium
Hayana nia ya kuamua mabishano kati ya wanateolojia, wala ya kufundisha mapya, bali kupanga upya mafundisho ya Maandiko matakatifu na ya Mapokeo. Maana ya maisha
Ukanti ni falsafa iliyo na msingi katika maandishi ya kimaadili, ya somo la maarifa na ya kimetafizikia ya Immanuel Kant. Kant anajulikana kwa nadharia ya uwajibikaji ambayo msingi ni wajibu mmoja wa kimaadili, "dhana ya lazima bila kujalisha", inayotokana na dhana ya uwajibikaji. Wakanti wanaamini kuwa vitendo vyote vinafanywa kulingana na lengo au kanuni fulani isiyobainika wazi, na kuwa ili vitendo viwe adili, ni lazima viambatane na dhana ya lazima bila kujalisha. Mungu Mwana
Dogma hiyo ya Ukristo (madhehebu yote isipokuwa Wasiosadiki Utatu) inamkiri Yesu kuwa Mungu sawa na Mungu Baba na Roho Mtakatifu.  Martin Luther
Wakristo, wawe Waprotestanti au Wakatoliki, hawawezi kukwepa nafsi na ujumbe wa mtu huyo mwenye hisia kali za kidini. Kilichomkosesha raha ni suala la Mungu, ambalo lilimtawala na kumsukuma katika safari ya maisha yake. “Nitawezaje kuwa na Mungu mwenye huruma?”: swali hilo lilikuwa linachoma moyo wake na kuathiri utafiti wake na mapambano yake ya ndani. Kwa Luther teolojia haikuwa suala la elimu tu, bali mapambano na nafsi yake kuhusu Mungu na hatimaye na Mungu mwenyewe. Swali hilo lililomtesa kwa muda mrefu lilijibiwa aliposoma Waraka kwa Waroma, sura ya 3, mstari wa 24: "kwa zawadi ya neema ya Mungu, watu wote hukubaliwa kuwa waadilifu kwa njia ya Yesu Kristo anayewakomboa." Alimkuta huyo Mungu mwenye huruma katika Injili ya Yesu. Aliandika, «Katika Kristo msulubiwa vinapatikana teolojia halisi na ujuzi wa Mungu». Doksolojia
Doksolojia nyingine maarufu ni ile iliyoongezwa mwishoni mwa Baba Yetu: ""Kwa kuwa ufalme ni wako, na nguvu, na utukufu, daima na milele, Amina"." Maneno hayo ya liturujia ya kale sana yaliwahi kuongezwa katika Math 6:13, lakini wataalamu wanaona si asili ya Injili. Ufunuo
Katika teolojia ya Kikristo neno ufunuo lina maana ya jumla ya dogma zote, yaani kweli zilizofunuliwa na zinazodai imani ya kila mtu ili kupata wokovu.  Atukuzwe Baba
Atukuzwe Baba (kwa Kilatini "Gloria Patri") ndiyo doksolojia (kutoka neno la Kigiriki: δοξολογία, linaloundwa na δόξα, "doxa", "utukufu" na λογία, -"logia", "neno") inayotumika zaidi katika madhehebu mengi ya Ukristo.  Thomas Aquinas Mtakatifu
[[Picha:SummaTheologiae.jpg|right|thumb|200px|Ukurasa wa "Summa theologiae"]]
Humo Thoma anazingatia kwanza kwamba Mungu yupo kwa namna tatu: 1) ndani mwake, akiwa [[asili]] na [[lengo]] la vyote, hivi kwamba viumbe vyote vinatokana naye na kumtegemea; 2) kwa njia ya [[neema]] katika [[uhai]] na [[utendaji]] wa watu anaowatakasa; 3) kwa namna ya pekee kabisa katika nafsi ya Kimungu ya [[Mwana]] iliyounganika kweli na ubinadamu wa Yesu na inayotenda katika sakramenti zinazotokana na kazi yake ya [[ukombozi]].  Utetezi wa Ukristo
Utetezi wa Ukristo ni sehemu ya teolojia ya Ukristo inayolenga kutoa hoja za kutetea imani kwa Yesu Kristo dhidi ya zile za watu wa dini nyingine na za wale wasio na dini yoyote. Damu
Baadhi ya madhehebu ya Ukristo, yakiwa ni pamoja na Kanisa Katoliki, Waorthodoksi, Waorthodoksi wa Mashariki na Kanisa la Asiria la Mashariki hufundisha kwamba, baada ya kuwekwa wakfu, divai ya Ekaristi hubadilika na kuwa damu ya Yesu. Hivyo, katika divai takatifu, Yesu anakuwa yupo kiroho na kimwili. Mafundisho hayo yana misingi yake katika Karamu ya mwisho, kama ilivyoandikwa katika Injili nne za Biblia ya Kikristo, ambapo Yesu aliwaambia wanafunzi wake kuwa mkate walioula ni mwili wake, na divai ni damu yake. "Kikombe hiki ni agano jipya katika damu yangu, inayomwagika kwa ajili yenu." (Luka 22:20). Wakatoliki wa Kale
Wakatoliki wa Kale ni jina linalotumika kujumlisha Wakristo wa Magharibi ambao wametengana na Askofu wa Roma hasa baada ya Mtaguso wa kwanza wa Vatikano (1869-1870) kutangaza dogma ya Papa kutoweza kukosea anapotamka rasmi jambo fulani kama fundisho la kudumu moja kwa moja. Bernardo wa Clairvaux
Fikra zetu kuhusu mafumbo ya Mungu ziko katika hatari ya kugeuka zoezi la bure la akili zisipotegemea imani ya dhati iliyolishwa na sala hasa katika uhusiano wa dhati na Bwana: ndiyo “ujuzi wa watakatifu” ambao unatolewa na Roho Mtakatifu na kuhitajiwa na teolojia. Biomasi
Biomasi ni dhana muhimu katika ekolojia na ni namna ya kuangalia upande wa kimwili wa uhai duniani ni pia dhana muhimu katika maswali ya uzalishaji wa nishati hasa nishati mbadala.  Mtaguso wa Trento
Zilijadiliwa na kupitishwa hasa dogma dhidi ya mafundisho ya Waprotestanti, kama vile kuhusu utakaso na wokovu. Pamoja na kupitisha tafsiri rasmi ya Biblia katika Kilatini iliyo maarufu kwa jina la Vulgata, kati ya maamuzi muhimu zaidi upo ule wa kudai maaskofu waishi katika majimbo yao ili kufanya uchungaji uliowapasa. Ontolojia
Ontolojia (kutoka maneno ya Kigiriki "on", kilichopo, na "logia", elimu) ni somo la kifalsafa la asili ya kuwepo, na pia kategoria za msingi za kuwepo na uhusiano wao. Ni tawi kubwa la metafizika.  Patrolojia
Patrolojia (kwa Kiingereza "Patrology", kutokana na maneno ya Kigiriki "pater", baba na "logia", elimu) ni taaluma inayohusu mafundisho ya mababu wa Kanisa (karne ya 1 hadi ya 8). Kanuni ya Imani ya Mitume
Kwa kuwa ilitokea Ulaya Magharibi, ambapo elekeo la kinadharia si kubwa kama huko Ugiriki, tena mapema kuliko mabishano mengi ya teolojia kuhusu umungu wa Yesu Kristo na wa Roho Mtakatifu, haina ufafanuzi wa kina. Fasihi
Dhamira Ujumbe/Mafunzo Mgogoro Falsafa/msimamo na Mtazamo Teolojia
Kwa sababu hiyo inategemea hasa Maandiko Matakatifu ya Biblia, lakini pia, kadiri ya madhehebu husika, Mapokeo ya Mitume yasiyoandikwa pamoja na mamlaka hai ya Kristo waliyonayo maaskofu (Ualimu wa Kanisa). Ekaristi
Katika imani ya Kanisa Katoliki na Waorthodoksi sakramenti inayokamilisha ubatizo na kipaimara ni ekaristi, iliyo kuu kuliko sakramenti zote kwa sababu ndiyo Yesu mzima, Mungu-mtu, katika maumbo ya mkate na divai. Walioshiriki kifumbo kifo na ufufuko wake wakapokea kwake paji la Roho Mtakatifu, wanaalikwa kukaribia mara kwa mara meza anapowalisha na kuwanywesha Mwili na Damu yake ili washiriki uhai wake kwa dhati zaidi na zaidi. “Aulaye mwili wangu na kuinywa damu yangu hukaa ndani yangu, nami hukaa ndani yake. Kama vile Baba aliye hai alivyonituma mimi, nami ni hai kwa Baba; kadhalika naye mwenye kunila atakuwa hai kwa mimi” (Yoh 6:56-57). Ubatizo na kipaimara havirudiwi, vinadumu ndani ya mtu kama mifupa ambayo ekaristi ya mara kwa mara inazidi kuitia mwili na damu. Epistemolojia
Utegemeaji ni nadharia inayodokeza kuwa imani ni ushahidi wake katika (au vingenevyo inapewa ushahidi kwa njia ambayo inatazamwa kama maarifa) ikiwa tu inazalishwa na michakato ambayo kawaida inatoa idadi kubwa ya mpango imani za kweli na za uwongo zinapolinganishwa. Programming paradigm
Istilahi ya“paradigm”yenye maana ya sayansi na teknolojia ya kisasa ilionekana kwenye kitabu cha Thomas Kuhn kinachoitwa Muundo wa mapinduzi ya teknolojia (The Structure of Scientific Revolutions) mwaka 1962 mara ya kwanza. Kuhn alitumia neno la paradigm kwa maana ya mifumo imara ya maoni ya kisayansi uchunguzi uliofanyiwa ndani yao. Kwa mujibu wa Kuhn wakati wa maendeleo ya taaluma ya kisayansi paradigm moja inaweza kubadiliwa na nyingine (kwa mfano Ptolemy alieleza muundo wa ulimwengu kwa kusema kuwa jua linazunguka dunia na paradigm hiyo ilibadilishwa na paradigm cha Copernicus aliyesema kuwa dunia linazunguka jua) ijapo paradigm ya kale inaendelea kuwa muda fulani na hata kusitawi kwa sababu wafuasi wake wengi hawawezi kufanya kazi kufuatana na paradimg niyingine kwa sababu hii au ile. Historia ya Utawa
Dominiko Guzman (1170-1221) akiwa padri aliguswa na uenezi wa uzushi akajitahidi kutatua tatizo hilo. Ili akubaliwe na watu wote kama mhubiri halisi wa Injili alishika ufukara wa Yesu na mitume wake: kwenda wawiliwawili, kwa miguu, bila ya kuchukua chochote kwa safari. Hivyo aliliandalia Kanisa kundi la watu wanaofanya kazi ya kuhubiri, ambayo awali ilikuwa maalumu ya maaskofu. Kwa lengo hilo utawa wake ulipunguza miundo ya kimonaki na urefu wa liturujia ili kuacha nafasi ya kusoma na kusali zaidi mmojammoja: hivyo ndugu wahubiri watajipatia ukweli ambao wawashirikishe wengine kwa kuhubiri na kufundisha. Ndio utume unaolingana zaidi na maisha ya sala na kusoma. Nostra Aetate
Tamko hilo linasema kwanza juu ya dini za kimila, halafu juu ya dini zilizoendelea pamoja na elimu (k.mf. Ubaniani na Ubudha): Kanisa linaheshimu dini hizo, ambazo ni tofauti sana na ya kwake, ila linazidi kuwatangazia wote kuwa Yesu ndiye njia, ukweli na uzima. Mlolongo wa Kitume
Mlolongo wa Kitume (kwa Kiebrania האפיפיור הירושה, kwa Kigiriki Αποστολική διαδοχή) ni jambo linalodaiwa na imani ya baadhi ya madhehebu ya Ukristo, ya kwamba ni lazima viongozi wa Kanisa washiriki mamlaka ya Mitume wa Yesu katika mlolongo usiokatika wa kuwekewa mikono na maaskofu katika kuwapatia daraja takatifu. Upendo
Hapa linatumika kwa maana ya juu zaidi kulingana na Kigiriki "agape" na Kilatini "caritas".
Kufuatana na Maandiko Matakatifu, hasa ya Mtume Paulo, katika teolojia ya Ukristo ni mojawapo kati ya maadili ya Kimungu, pamoja na imani na tumaini. Vitabu vya hekima
Wayahudi walizoea hali hiyo kiasi kwamba wakaona vigumu kumkubali Yesu ambaye hafafanui Torati kwa kufuata mapokeo ya wataalamu, bali kwa kujiamini kama manabii waliojiona wabebaji wa Neno la Mungu. Kadirio ya Ukristo ndiye Hekima ya milele ambaye ndani yake tunamjua Mungu, hivyo mwenendo wake na mafundisho yake haviwezi kuishia mambo yaliyozoeleka, kwa sababu kila mara ya Mungu yanapindua ya binadamu. La kufanya ni kujitahidi kufuata halafu kuelewa: ndiyo wongofu ambao Yesu aliudai pamoja na imani. Dogma
Neno la Kigiriki δογμα, dògma, linatokana na kitenzi δοκω, doko. Maana zake zilikuwa tatu: Papa Yohane Paulo II
Baada ya hapo alitumwa [[Roma]] akasome [[teolojia]] kwenye [[chuo kikuu cha Kipapa]] "[[Angelicum]]", alipojipatia [[digrii]] ya pili na ya tatu katika teolojia. Udaktari huo, ambao ulifuatwa na mwingine, ulipatikana kwa kuchambua "Fundisho la [[Imani]] kadiri ya Mt. [[Yohane wa Msalaba]]". Liturujia ya Neno
Katika Kanisa Katoliki ni kawaida kusoma kwanza kutoka Agano la Kale, halafu kutoka Nyaraka za Mitume na hatimaye kutoka Injili mojawapo. Utaratibu huo unafuata ule wa utunzi wa maandiko hayo, ambapo ya mwisho ndiyo muhimu kuliko yaliyotangulia, kama katika historia ya wokovu ambapo Yesu ndiye aliyeleta divai bora mwishoni (Yoh 2:1-10). Kristolojia
Mitaguso ya kiekumeni ilipaswa yote kujadili suala hilo ili kurudisha amani katika Kanisa na katika dola la Roma. Maamuzi yake yanashikiliwa hadi leo kwa imani na madhehebu karibu yote ya Ukristoingawa mengi yalijitenga, hasa Makanisa ya Kiorthodoksi ya Mashariki. Thomas Aquinas Mtakatifu
Fundisho hilo juu ya [[uhusiano]] wa umbile na neema ndani mwetu linatumiwa hasa katika [[maadilidini]] ya Thoma. Kiini chake ni [[sheria mpya]] ya [[Injili]], ambayo ni Roho Mtakatifu, yaani neema yake wanayopewa wale wanaomuamini Kristo. Mafundisho yote ya Kanisa kuhusu imani na maadili yameunganika na neema hiyo ambayo ni ya msingi katika kuishi kwa [[uadilifu]]: kutoka kwake yanapatikana maadili ya Kimungu na ya kiutu. Hivyo Wakristo wote wanaweza kufikia [[ukamilifu]] uliopendekezwa na Yesu katika [[hotuba ya mlimani]], ikiwa wanaishi naye katika uhusiano wa imani na wako wazi kupokea kazi ya Roho Mtakatifu. Gregori wa Nazianzo
Majadiliano katika huo mtaguso mkuu yalikuwa makali hata dhidi yake, kwa sababu alitetea kwa nguvu umungu wa Yesu Kristo na wa Roho Mtakatifu, kwa hiyo pia dogma ya Utatu mtakatifu. Doksolojia
Wakristo wa Kilatini wameanza kuyatumia katika Misa mwaka 1970 ili kujilinganisha na desturi ya madhehebu mengi, lakini wanayatumia mwishoni mwa mnyambuliko wa Baba Yetu. Dignitatis Humanae
Sababu ni kwamba linasisitiza haki ya binadamu ya kufuata ukweli wa kidini kadiri alivyoujua, wakati mafundisho ya zamani ya Kanisa Katoliki yalikuwa yakisisitiza kuwa imani ya Kikristo ni ya lazima kwa wokovu. Utetezi wa dini
Utetezi wa dini unalenga kutoa hoja za kutetea imani ya dini fulani dhidi ya zile za watu wa madhehebu au dini nyingine au za wale wasio na dini yoyote. Dayolojia
Dayolojia (kwa Kiingereza: "dialogue" na pia "dialog", kutoka maneno ya Kigiriki διά, dia, "kati ya" na λόγος, logos, "neno") ni mazungumzo ya kupokezana kati ya watu wawili au zaidi.  Peter Damian
Mtu wa sala hasa, Petro alikuwa pia mwanateolojia safi: fikra zake juu ya mada mbalimbali zilimuongoza kwenye hatima muhimu. Kwa mfano, alifafanua imani kuhusu Utatu mtakatifu kwa namna wazi na hai.  Dei Verbum
Dei Verbum (katika Kilatini maana yake ni "Neno la Mungu") ni jina fupi la hati ya kidogma ya Mtaguso wa pili wa Vatikano kuhusu ufunuo wa Mungu katika imani ya Kanisa Katoliki.  Dogma
"Dogma ya imani" inamaanisha tamko lililotolewa na Mtaguso Mkuu au Papa kwa niaba ya maaskofu wote kumalizia mjadala kuhusu fundisho fulani baada ya kuthibitisha ufunuo wa Mungu unasema nini juu ya hilo. Primasia
Primasia (kwa Kiingereza "Primacy", kutokana na Kilatini "Primus", yaani "wa kwanza") ni msamiati wa teolojia ya Ukristo ambao unajaribu kueleza kwa nini baadhi ya maaskofu wana mamlaka juu ya wenzao, hasa Papa wa Roma kuwa na mamlaka juu ya maaskofu wote wa Kanisa Katoliki. True Jesus Church
Kanisa hilo linaamini teolojia ya "Mungu Mmoja wa Kweli".  Sabato
Sababu ya kiteolojia inayotajwa tangu mwanzo wa karne ya 2 (baada ya kipindi cha Biblia kutungwa) ni kwamba ufufuko wa Yesu ilikuwa mwanzo wa uumbaji mpya na hivyo katika kipindi cha Agano Jipya ile sikukuu ya agano la kwanza haisimami tena. Kwa sababu hiyo Dominika kama Siku ya Bwana inaitwa siku ya nane, ambapo kwa kumfufua Yesu, Mungu alianza juma jipya la uumbaji mtukufu zaidi. Historia ya teolojia
Kadiri Ukristo ulivyozidi kuenea hata kati ya wasomi, teolojia ilihitajika ili kuchambua ukweli wa matamko ya waumini, kwa kukataa uzushi. Katika kazi hiyo walijitokeza hasa mababu wa Kanisa, wanaume maarufu kwa elimu, imani sahihi, utakatifu pamoja na ukale (yaani kuishi katika karne za kwanza za Kanisa). Doksolojia
Maneno asili ni: "Gloria Patri, et Filio, et Spiritui Sancto. Sicut erat in principio, et nunc, et semper, et in sæcula sæculorum. Amen." Antoni wa Padua
Katika mafundisho kama hayo inajitokeza tayari tabia maalumu mojawapo ya teolojia ya Kifransisko: kusisitiza upendo, ambao kutoka kwa Mungu unaenea rohoni upande wa utashi na unakuwa chemchemi ya ujuzi wa Kiroho unaopita ujuzi mwingine wowote. Kwa sababu ni kwa kupenda kwamba tunakuja kufahamu. “Upendo ndiyo roho ya imani na kuipa uhai; bila upendo, imani inakufa”. Kitabu cha Hekima
Kati ya michango yake upande wa teolojia kuna fundisho la kutokufa kwa roho, lakini pia utabiri juu ya mateso ya Yesu na umilele wa Hekima ya Mungu. Teolojia
Teolojia, pia theolojia "(kutoka maneno ya Kigiriki θέος, theos, "Mungu" + λογία, logia, "usemi")" ni elimu juu ya Mungu hasa katika Ukristo. Hiyo haitenganiki na utendaji wake wa nje, yaani uhusiano wake na viumbe vyote. Historia ya Kanisa
Kila mwanachama alitakiwa kuwa na elimu ya juu. Hivyo Kanisa Katoliki liliimarika katika teolojia, jambo lililowahi kukazwa zaidi na Waprotestanti. Thomas Aquinas Mtakatifu
Ndiyo sababu kitabu hicho kikubwa kimegawanyika katika sehemu tatu: “Kwa kuwa lengo kuu la teolojia ni kufundisha [[ujuzi]] wa Mungu, si tu jinsi alivyo mwenyewe, bali pia kama asili na lengo kuu la vitu, na hasa la viumbe wenye akili, ilivyo wazi katika yale tuliyoyasema tayari, basi tutafafanua: 1) Mungu; 2) [[maendeleo]] ya kiumbe mwenye akili kumuelekea Mungu; 3) Kristo ambaye kama mtu ndiye [[njia]] yetu kwa Mungu”. Utetezi wa Kanisa Katoliki
Utetezi wa Kanisa Katoliki ni sehemu ya teolojia ya Ukristo inayolenga kutoa hoja za kutetea imani na maisha ya Kanisa Katoliki dhidi ya zile za watu wa madhehebu au dini nyingine au za wale wasio na dini yoyote wanaolenga kuthibitisha kasoro zake ili kukomesha imani katika asili yake ya Kimungu. Utovu wa vyote
Utovu wa vyote ni wazo la falsafa na la teolojia linalojaribu kueleza hali ya kufikirika iliyo kinyume cha ile iliyopo, ambayo ni ya kuwepo vitu vingi katika ulimwengu unaoonekana, mbali na vingine vinavyoweza vikasadikika kuwepo, kama vile roho. Epistemolojia
Epistemolojia (kutoka Kigiriki "ἐπιστήμη" - "episteme"-, "maarifa, sayansi" + "λόγος", "logos", "elimu") au nadharia ya maarifa ni tawi la falsafa linalojihusisha na hali na upana (vikwazo) vya maarifa Inaangazia maswali yafuatayo: Didake
Lengo lake ni malezi ya Kikristo, yaani kupokeza mafundisho ya Mitume kwa katekesi juu ya maadili inayotofautisha "njia ya mauti" na "njia ya uzima", ikiwa na orodha ya vilema na maadili mema, ikifuatwa na matini ya liturujia na taratibu kuhusu ubatizo na ekaristi. Mtaguso wa kwanza wa Nisea
Basi, mtaguso ulikiri karibu kwa kauli moja kwamba Yesu Kristo ni Mwana wa Mungu kwa maana ana "ousìa" (yaani "dhati") ileile ya Kimungu aliyonayo Baba. Ndiyo kiini cha Kanuni ya imani ya Nisea iliyopitishwa na mtaguso. Ufalme wa Mungu
Biblia inatangazwa kwamba hatimaye Mungu atawahukumu watu wote kadiri walivyokubali au kukataa mamlaka yake. Juu ya msingi wa madondoo mbalimbali wa Agano Jipya, Kanuni ya Imani ya Nisea-Konstantinopoli inathibitisha kwamba hukumu hiyo itafanywa kwa njia ya Yesu. Pia kwa sababu hiyo mwenyewe alipenda kujiita "Mwana wa Mtu" kadiri ya njozi ya Danieli. Doksolojia
Doksolojia inayotumika zaidi katika madhehebu mengi ni Atukuzwe Baba (kwa Kilatini "Gloria Patri"), inayoitwa hivi kutokana na maneno yake ya kwanza.  Sala ya moyo
“Kabla ya yote katika kutafakari kwangu natumia Injili: ndani yake naona yale yote ambayo roho yangu maskini ndogo inayahitaji. Ndani yake naona daima mwanga mpya na maana zilizofichika na za kifumbo… Naelewa, tena najua mwenyewe ya kuwa ufalme wa Mungu umo ndani mwetu. Yesu katika kuzifundisha roho zetu hahitaji vitabu wala walimu: yeye ni dokta anayefundisha bila ya kelele ya maneno… Sijawahi kumsikiliza akisema, lakini nasikia kuwa yumo ndani mwangu. Kila dakika ananiongoza, naye ananitia moyoni niseme nini kwa Baba. Palepale ninapohitaji naona mianga ile ambayo nina shida nayo na ambayo sijaiona” (Teresa wa Mtoto Yesu). Ekaristi
Wakatoliki na Waorthodoksi wanaamini kwamba katika karamu ya Bwana wanakula na kunywa Mwili wa Damu ya Kristo. Katika sala kuu ya ekaristi padri anaporudia maneno ya Yesu juu ya mkate na divai na kumuomba Roho Mtakatifu, huyo anavigeuza kwa dhati: mkate si tena mkate, wala divai si tena divai, ingawa maumbo yanabaki yaleyale kwa hisi zetu. “Aulaye mwili wangu na kuinywa damu yangu anao uzima wa milele; nami nitamfufua siku ya mwisho. Kwa maana mwili wangu ni chakula cha kweli, na damu yangu ni kinywaji cha kweli” (Yoh 6:54-55). “Basi kila aulaye mkate huo, au kukinywea kikombe hicho cha Bwana isivyostahili, atakuwa amejipatia hatia ya mwili na damu ya Bwana” (1Kor 11:27). Upelaji
Upelaji (kwa Kiingereza: Pelagianism) ni mtazamo wa teolojia ya Ukristo unaodhani dhambi ya asili haijaharibu umbile la binadamu, hivyo hiari yake inaweza bado kutekeleza maadili bila kuhitaji neema ya pekee kutoka kwa Mungu. Hatimaye mtu anaweza kujipatia wokovu kwa juhudi zake mwenyewe.