كان ظهور البغدادي عام 2014 في الموصل آخر مرة شوهد فيها زعيم تنظيم الدولة الإسلامية علنا وفي ذلك الوقت، كان تنظيم الدولة الإسلامية قد سيطر على منطقة بمساحة المملكة المتحدة. لكن منذ ذلك الحين، أدت حرب عالمية ضد الجهاديين إلى تراجع التنظيم، ولا يزال مكان البغدادي - الذي وضعت الولايات المتحدة مكافأة قدرها 25 مليون دولار لمن يعلن عن مكانه - غير معلوم. وفي الذكرى الثالثة لأول وآخر ظهور علني للبغدادي، لم يعد تنظيم الدولة الإسلامية يسيطر على معظم الأراضي التي كانت بحوزته من قبل، والتزم زعيم التنظيم الصمت بشكل واضح منذ مخاطبة أتباعه في رسالة صوتية مسجلة في نوفمبر/تشرين الثاني الماضي، بعد بداية معركة طرد التنظيم من الموصل. ووسط هذا الصمت، ظهرت في الآونة الأخيرة تقارير غير مؤكدة عن وفاة البغدادي. وقال نائب وزير الخارجية الروسي إنه "من المرجح للغاية" أن البغدادي قد قُتل في غارة جوية روسية على الرقة في 28 مايو/آيار. وأكد مسؤول إيراني الأسبوع الماضي أنه "مات بكل تأكيد". غير أن مسئولين أمريكيين قد شككوا في كلا الادعاءين. وفي مقطع فيديو نُشر من الرقة بعد أسبوع من ظهور التقرير الروسي، استخدم أعضاء بتنظيم الدولة كلمة "شيخنا"، بدون ذكر البغدادي بالاسم، ما أثار علامات استفهام بشأن مصيره. وكانت حركة طالبان وتنظيم القاعدة قد أخفيا وفاة زعيم حركة طالبان الملا عمر لمدة عامين. ويعد غياب البغدادي في هذه اللحظة الحرجة أمر محير للغاية، بالنسبة لمؤيديه وأعدائه على حد سواء. "العاصمة الثالثة" وقد تكون الإجابة على السؤال المطروح بشأن مكان البغدادي مرتبطة بمطالبته بالشرعية كخليفة، أو "أميرا للمؤمنين". ووفقا لقاعدة دينية مثيرة للجدل، يمكن للمرشح للخلافة (من بين معايير أخرى) المطالبة بأن يكون خليفة للمؤمنين إذا كان لديه "أرض التمكين"، يحكمها وفقا للشريعة الإسلامية. انفجار في العراق يدمر جامع النوري الكبير واليوم، تتقلص مساحة "أرض التمكين"، بعد أن أصبح تنظيم الدولة الإسلامية قوة مستنفدة في الموصل، ويواجه ضغوطا هائلة في الرقة، وهما العاصمتين الفعليتين للتنظيم في العراق وسوريا. وفجّر تنظيم الدولة الإسلامية جامع النوري قبل أسبوعين، قبل أن تتمكن قوات الأمن من الاستيلاء على الموقع. وقد يختبئ البغدادي في ما يمكن وصفه بأنه "العاصمة الثالثة" لتنظيم الدولة الإسلامية، أي المناطق التي يسيطر عليها التنظيم حاليا على جانبي الحدود السورية والعراقية. ويطلق تنظيم الدولة الإسلامية على هذه المنطقة اسم "ولاية الفرات"، التي تتكون أساسا من مدينة القائم العراقية وبلدة البوكمال السورية. وفي عام 2014، بدأ صعود تنظيم الدولة الإسلامية في "ولاية الفرات" والمناطق المحيطة بها. ووفقا لروايات التنظيم نفسه، في مقاطع فيديو خرجت مؤخرا من محافظة الأنبار العراقية، استخدم المسلحون المنطقة كقاعدة انطلاق لعملياتهم السريعة والخاطفة في العراق وسوريا. وتضم المنطقة أيضا ميليشيات وقبائل مسلحة ضعيفة نسبيا، لكن يمكنها أن تحافظ على المنطقة وتأمنها في حال استعادتها. وحتى في المناطق التي يُفترض أنها قد حُررت بالفعل، مثل مدينة الرطبة التي تقع في جنوب العراق، ما زال تنظيم الدولة الإسلامية قادرا على شن هجمات كر وفر قاتلة بشكل متكرر. مخابئ الصحراء ولم تُطلق أي حملة حتى الآن لتحرير هذه المدن النائية. ولا تزال المناقشات جارية في واشنطن بشأن ما إذا كان يتعين على الولايات المتحدة أو الحكومة السورية وحلفاؤها أن يقودوا هجوما على الجانب السوري من الحدود. وإذا شنت الولايات المتحدة الحملة، لا تزال هناك أسئلة حول الجهة التي ستقود العمليات القتالية: مقاتلوا المعارضة أم قوات سوريا الديمقراطية التي يقودها الأكراد. البغدادي استغل الفوضى التي عصفت بسوريا من أجل وضع موطئ قدم هناك لتنظيم الدولة الإسلامية وفي العراق، تبدو أماكن مثل تلعفر، غرب الموصل، تمثل أولوية حالية للقوات الموالية للحكومة. ويشير هشام الهاشمي، مستشار للحكومة العراقية وخبير في شؤون الجماعات الجهادية العراقية، إلى أن "ولاية الفرات" هي على الأرجح المخبأ الحالي للبغدادي. وقد شنت الحكومة العراقية عدة هجمات جوية على البوكمال خلال العامين الماضيين. ورُصد إياد الجميلي، أحد أقرب مساعدي البغدادي، في بلدة البوكمال السورية، وفقا للهاشمي. كما شوهد عدد من المقربين من زعيم تنظيم الدولة الإسلامية في البوكمال وفي مدينة الميادين، التي تعد أحد المعاقل الرئيسية لتنظيم الدولة الإسلامية في محافظة دير الزور السورية، حسب الهاشمي. وتعد "ولاية الفرات" هي المنطقة الوحيدة المتبقية التي يمكن أن يزعم تنظيم الدولة الإسلامية أنها "أرض التمكين". وقد تبدأ عملية تطهير المنطقة من عناصر التنظيم بعد عدة أشهر، وقد تستغرق وقتا أطول بكثير حتى تنتهي. وحتى بعد تحرير هذه المناطق، من المرجح أن يلجأ تنظيم الدولة الإسلامية إلى المناطق الصحراوية ووديان الأنهار والمناطق الحدودية كمخابئ، ويشن هجمات على المراكز الحضرية. أكثر المطلوبين ويميل البغدادي، على عكس الزعماء الجهاديين الآخرين، إلى الكلام أو الظهور فقط عندما تكون هناك حاجة ماسة إلى ذلك - كما رأينا في إعلان إقامة الخلافة الإسلامية، وتوجيه نداء لأتباعه للصمود والقتال في الموصل. وكلما تصعد في سلسلة القيادة في تنظيم الدولة الإسلامية، يصبح التواصل مع الزعماء مقصورا على عدد قليل من الموالين الموثوق بهم. وبالتالي، لا يعرف مكان البغدادي سوى عدد قليل للغاية من الأشخاص، وهو ما يصعب من مهمة الولايات المتحدة، التي لديها قوات خاصة تعمل باستمرار على البحث عن أية آثار لأكثر رجل مطلوب في العالم. وتعد الأراضي الحدودية في سوريا والعراق مناطق آمنة ومألوفة نسبيا للبغدادي، حيث يمكنه الاختباء هناك والهروب من أية محاولات للقبض عليه أو قتله. كما أنها تجعله قادرا على الاستمرار في المطالبة بالشرعية كخليفة للمؤمنين.
Акыркы жолу аль-Багдади эл алдына 2014-жылы Мосулда чыкты. Мунун алдында эле Ирактын бул шаары жихадчылар тарабынан басып алынып, "халифат" курулганын шардана кылышканы бар. Бул учурда "ИМ" тобу аянты Британияга тете жерди көзөмөлдөөгө жетишип, бирок азыр эл аралык өнөктүктөн улам жихадчылар чегинүүдө. Ал эми АКШ тарабынан кармаган кишиге 25 миллион доллар убада кылынган аль-Багдадинин кайда жүргөнү табышмак бойдон калып келүүдө. Аль-Багдадинин коомчулуктун алдына жасаган соңку билдирүүсүнөн бери үч жыл өттү. "ИМ" мурдагы басып алган аймагынын чоң бөлүгүн көзөмөлүнөн чыгарган жана негедир топтун лидери үн катпаганы да шек жаратат. Анын соңку жазып алынган аудио кайрылуусу өткөн жылдын ноябрь айында, Мосулду согушкерлерден бошотуу операциясы башталган учурда жасалды. Бул жымжырттыктын фонунда аль-Багдадинин аба соккусунан өлгөнү тууралуу Орусиянын Коргоо министрлигинин билдирүүсү чыкты. Бирок бул кабар такталган жок жана америкалык расмийлердин күмөнсүнгөн ишенбестигин жаратты. Орустардын бул кабарынан бир аптадан кийин Раккада тартылган тасмада "ИМ" согушкерлери өздөрүнүн "шейхине" шилтеме берип сүйлөшөт. Бул жерде аль-Багдадинин ысымы негедир эскерилген эмес. "Талибан" менен "Аль-Каида" талибдердин лидери Молдо Омардын өлүмүн эки жыл жашырып келген эмеспи. Ушундай кырдаалда жактоочулары үчүн да, каршылаштары үчүн дагы аль-Багдадинин жок болгону өтө эле таң калыштуу көрүнөт. "Үчүнчү борбор" Аль-Багдадинин кайда экени белгисиз болуп жатканы боюнча суроонун жообу балким анын халиф болуу укугуна байланыштуу болушу мүмкүн. Диний берилген укук боюнча бардык эле талапкер бул наам үчүн күрөшө албайт. Критерийлердин ичинде эгер анын "башкарган жери" болсо гана ошол даража үчүн талапкер боло алары көрсөтүлгөн. Азыр эми ал башкарган жердин аянты улам кыскарып жатат. "ИМ" тобу Мосулда дээрлик жеңилүүгө учурады. Раккада араңдан эле каршылык көрсөтүп жатат. Бул деген Сирия менен Ирактагы "ИМ" тобунун борбору саналган жерлер. Аль-Багдади болжолу "үчүнчү борбор" деп атоого мүмкүн болгон жерде жашырынып жүрүшү мүмкүн. Ал районду эки тараптан тең - сириялык жана ирактык чек арасын "ИМ" тобу көзөмөлдөп турат. Жихадчылар бул аймакты аль-Фурат вилайаты же "Евфрат провинциясы" деп аташат. Бул аймакка негизинен ирактын Эль-Кайм жана сириялык Абу-Камаль шаарлары кирген. 2014-жылы "ИМ" тобунун ийгилиги аль-Фурат вилайатынан башталган. Согушкерлер өздөрү тасмасында ырастагандай, алар бул аймактарды Сирия жана Иракка жасаган алгачкы чабуулундагы аянтча катары колдонушту. Чөлдөгү башпаанек «ИМ» согушкерлери Мосул шаарындагы тарыхый ан-Нури мечитин жардырып жиберди. Бул шаарларды бошотуу өнөктүгү али баштала элек. Сирия тараптан боло турган чабуулдун башында ким турушу керек? АКШ же сириялык өкмөтпү, анын союздаштарыбы? Азырынча бул суроо Вашингтондо талкуулануда. Эгерде өнөктүктү АКШ жетектей турган болсо, бары бир көтөрүлүшчүлөр же күрддөр башында турган "Сириялык демократиялык күчтөрдүн" альянсы күрөштүн башында тура алабы деген суроо ачык бойдон калат. Иракта болсо өкмөттүк күчтөр үчүн азырынча приоритет катары Мосулдун батышындагы Талль-Афар шаары сыяктуу жерлер эсептелип жатат. Ирак өкмөтүндө кеңешчи жана ирактык жихаддык топтор боюнча эксперт Хишам аль-Хашиминин болжолунда аль-Багдади аль-Фурат вилайатында болушу мүмкүн. Соңку эки жылда Ирактын өкмөтү Абу-Камалга абадан бир нече ирет сокку жолдоду. Хашиминин айтымында аль-Багдадинин жакын жардамчыларынын бири Ияд аль-Жамилини ушул сириялык шаардан табылган. "ИМ" лидеринин жакын санаалаштарынын бир катары экстремисттик топ үчүн маанилүү болгон Сириянын Дайр-эз-Заур провинцисындагы Абу-Камал жана Меядин шаарларында жүргөнү белгилүү болгон дейт Хашими. Аль-Фурат вилайаты азыр эми "ИМ" тобунун көзөмөлдөп турган жалгыз аймагы болуп калды. Чөлкөмдү бошотуу үчүн өнөктүккө даярдык көрүүгө бир нече айлар сарпталат. Аны өткөрүү дагы көп убакытты талып кылмакчы. Бул аймактарды "ИМ" тобунан тазалаган күндө дагы, согушкерлер чөлдөрдү, чек ара аймактарын башпаанек кылуу үчүн пайдаланып, шаарларга кол салышы мүмкүн. Аль-Багдади башка жихадчыл лидерлерге караганда өтө зарыл болгон учурда гана коомчулук алдына чыгып кайрылуу жасайт. Мындай учур халифат тууралуу жарыяланганда жана Мосул үчүн кармашка чакырганда болду. "ИМ" тобунун канчалык жогорку иерархиясында болгон сайын, анын тегерегиндеги чөйрөсү дагы тарыйт экен. Мындайча айтканда аз гана жакын санаалаштары тегерегинде болот. Ошондуктан аль-Багдадинин кайда экенин тар чөйрө гана билет. Бул дүйнөдөгү эң катуу издөөгө алынган кишинин артынан ар дайым аңдып, шегин билип калуу аракетин көрүп келе жаткан АКШнын атайын күчтөрүнүн тапшырмасын татаалдаштырды. Сирия менен Ирактын чек ара аймактары аль-Багдади үчүн көзгө тааныш жана салыштырмалуу коопсуз жерлер. Демек, ал бул жерлерде жашырынып, өзүнө кол салуу жана кармоо аракеттеринен бой жашырып кетиши мүмкүн. Хассан Хассан - Вашингтондогу Жакынкы Чыгыш саясаты боюнча Тахрир институтунун илимий кызматкери, "Ислам мамлекети: Террордун армиясы" деген китептин автору.