وشهدت مدينة الأقصر، جنوبي مصر، يوم الخميس الاحتفال بانتهاء مشروع ترميم المقبرة بتعاون مصر أمريكي ممثلا في معهد بول غيتي الأمريكي، والذي تولى مع أثريين مصريين إصلاح الخدوش والتآكل الذي أصاب الرسومات الملونة على الجدران. وتأثرت الجداريات والرسومات والنقوش والألوان الزاهية بعوامل الرطوبة والغبار وثاني أكسيد الكربون الذي يخرجه الزوار في هذا المكان الضيق، الذي لا يوجد به تهوية جيدة نظرا لوجود المقبرة في داخل جبل. وتم وضع نظام تهوية جديد بالداخل، ومن المقرر أن يساعد في تقليل الحاجة إلى عمليات تنظيف وإصلاح في المستقبل. وتم استحداث أنظمة إضاءة جديدة وتقوية لأرضيتها بالإضافة إلى إصلاح المدخل. وسيتم تطبيق نظام صارم جديد لزيارة المقبرة والحفاظ على الرسومات والنقوش، وسيكون هناك منصة جديدة تسمح للزوار بمشاهدة ما بالداخل والاستمتاع به وفهم التاريخ والثقافة التي تجسدها هذه الرسومات. وقالت سارة لاردينواس، خبيرة بالمشروع من معهد غيتي الأمريكي: "سعينا لتصميم نظام مستدام يستوعب الزوار كل يوم، وأردنا أيضا تقليل التأثير السلبي على الآثار نفسها". وأضافت لرويترز: "لا يمكنك تحميل أو تعليق شيء على الأرضية أو الجدار أو في السقف، لذلك كان يجب تصميم كل مكونات النظام لتكون ذاتية الدعم بطريقة لا تضر بأي مكونات ذات أهمية تاريخية". وخلص الخبراء أيضا إلى أن البقع البنية الموجودة على اللوحات الجدارية جاءت بسبب ميكروبات ظلت في المكان لفترة طويلة ولم تعد تمثل خطورة. ولم يتم إزالة هذه البقع نظرا لأنها اخترقت الطلاء ونفذت إلى الجدار. وتعد مقبرة توت عنخ أمون أحد أشهر المقابر الفرعونية في مصر، واكتشفها عالما الآثار البريطانيين هوارد كارتر وجورج هربرت، في وادي الملوك بالقرب من الأقصر عام 1922، وكانت كاملة ومليئة بالكنوز والآثار النادرة ولم تعبث بها يد اللصوص. ولد توت عنخ أمون، عام 1341 قبل الميلاد، وكان والده الملك اخناتون من ملوك الأسرة 18، وتوفى شابا وعمره لم يتجاوز 19 عاما، عام 1323 قبل الميلاد. وعثر الخبراء على جميع محتويات المقبرة كما هي وفي حالة جيدة، ومنها الزيوت والعطور، واللعب التي كان يلعب بها في طفولته، والمجوهرات الثمينة وتماثيل من الذهب. كما عثروا على تابوت حجري بداخله ثلاثة توابيت كل واحد بداخل الآخر، أخرها تابوت مصنوع من الذهب، وعندما تم رفع غطاء التابوت الثالث، تم الكشف عن المومياء الملكية للملك توت عنخ امون، والتي تم الحفاظ عليها لأكثر من 3000 سنة. كما تم رسم جداريات تحكي قصة حياة الفرعون الصغير وانجازاته، وجميعها كانت ملونة بألوان زاهية مازالت موجودة حتى الأن. ومن أروع الاكتشافات القناع الذهبي الخاص بالملك، وتم عرضه مع غالبية القطع الأثرية في المتحف المصري بالقاهرة، ويجري نقلها إلى المتحف الكبير الجديد في الجيزة.
Усталар оңдоп-түзөө иштериндеги кыйынчылыктар тууралуу айтып беришти. Күмбөздү калыбына келтирүү иштерин Гетти институтунун эксперттери ишке ашырган. Алар дубал бетиндеги сүрөттөрдүн бузулган жерлерин калыбына келтириши керек эле. Бул сүрөттөр нымдуулуктан, чаңдан жана келген кишилердин деминен улам бузулган. Эми күмбөзгө жаңы желдеткич жабдыктарын орнотушту. Күмбөзгө келген туристтер сүрөттөргө колун тийгизбеш үчүн тосмолор коюлду. Тутанхамондун күмбөзү адамзат тарыхындагы өтө баалуу археологиялык ачылыш. Британдык иликтөөчү Говард Картер 1923-жылы 16-февралда Тутанхамондун күмбөзүн ачып, фараондун алтын бет кабын таап чыккан. Бул дүйнөлүк маданиятта Венера Милосская, Моно Лиза менен катарлаш турган негизги символдордун бири эсептелет. Падышалар өрөөнү Египтология боюнча илимдин башатына француздар из салышкан. Наполеон мысырлык жүрүшү учурунда илимпоздорду кошо ээрчитип алган экен. Императордун илим чөйрөсүндөгүлөрдү абдан баалаганы айтылат. Бир жолу мамлүк атчандар кошууну кол салганда, Бонапарт аскерлерине кийин белгилүү болуп кеткен буйругун берген: "Окумуштуулар менен эшектерди ортого алгыла!". Байыркы Мысырды (Египет) изилдөө ишин андан ары англиялыктар уланткан. Бул учурда немистер Вавилондун урандыларын казышкан. Анткени Ирак ошол учурда Осмон империясынын курамында Берлиндин союздашы болуп турган. Мысыр болсо 1882-жылдан британдыктардын коргоосунда болгон. Археолог Картер менен анын демөөрчүсү Жорж Герберт (граф Карнарвон) 1907-жылдан кызматташа баштаган. Тутанхамондун күмбөзү Падышалар өрөөнүнөн табылган. Биздин заманга чейинки XVI-XI кылымдарда байыркы Мысырдын борбору Фивы шаарынан (азыркы Луксор) анчейин алыс эмес Нилдин батыш жээгиндеги аскалуу капчыгай - 63 башкаруучунун сөөгү коюлган жер. Бул жерде Тутмос биринчиден баштап, Рамзес онунчуга чейинки башкаруучулардын сөөгү коюлганы айтылат. Падышалар өрөөнүнөн жакшы сакталган мумия акыркы жолу 2006-жылы табылган. Учурунда Картер менен граф Карнарвон жөн эле убара болуп жатат. Бул жер ийне-жибине чейин иликтенип бүттү деген пикир үстөмдүк кылган. Бирок 1922-жылы 3-ноябрда экспедиция төмөн көздөй алып түшкөн тепкичтерди таап, тазалап киришкен. Андан кийин шыбалып, бекем бекитилген эшикти таап алышат. Изилдөөчүлөр эшиктин артынан жер алдына түшкөн эки жайдан баалуу асем буюмдарды жана тиричиликке керектелген буюмдарды көрүшкөн. Баалуу буюмдардын канчалык экенин мындан билиңиз, Картер чукул арада Каирге барып, Египет бийлиги менен сүйлөшүүлөрдү өткөргөн. 27-декабрда казуу иштери уланган. Археологдор шашылбай, жайбаракат, тыкан иштешип, жүздөгөн буюмдарды алып чыгышкан. Кайыштан жана кездемеден жасалган буюмдар чирип калган экен. Казуу иштеринин жүрүшүндө дагы эки бөлмөгө жол табышкан. Алардын биринде узундугу 5,11, туурасы 3,35 жана бийиктиги 2,74 метр болгон, кооздолгон жыгач сандык табылат. Сандыктын ичинен дагы матрешка сыяктуу үч куту чыккан. Акыры мумия жаткырылчу алтын табыт (саркофаг) табылат. Анын ичинен алтын бет кап тагынган мумияны алып чыгышты. Табыттан 3,5 миңдей буюмдар болгон. Алтын зер буюмдардын салмагы 110,4 кг түзүп, алтын бет каптын өзү эле 11 кг болгон. Азыр ал Каирдин улуттук музейинде турат. Анын сүрөтү мысырлык 1 фунт акча бирдигине түшүрүлгөн. Тутанхамондун күмбөзү. Кайтаруусу чабал Өтө куулук менен коюлган капкандар болгон деп айтылган уламыштарга карабастан, фараондордун мүрзөлөрү дээрлик коргоого алынган эмес экен. Аларды кайтарып турган жоокерлерге ишенишкен. Бирок бул ар дайым эле иштей берген эмес. Жаңы башкаруучулар каржылык кыйынчылыктар учурунда, уялбастан туруп эле табыттардагы алтындарга кол салганы айтылып жүрөт. Тутанхамондун күмбөзү - бүтүндөй турган турпаты менен бузулбай бизге жеткен жападан жалгыз күмбөз. Картер жана анын кесиптештери күмбөздөгү ички эшикти бузууга аракеттер болгон деп айтышкан. Бирок аны ачып киришкени, эмне алышканы - табышмак. Негизи эле бул иште сырдуу түйүндөр көп. Тутанхамондун алтын бет кабы Жаш башкаруучу Тутанхамон биздин заманга чейинки 1332-1323-жылдары башкаруучу болуп турган. Болжолдуу эсептегенде, Троян согушунан эки жүз жыл мурун, Рим негизделгенге чейин 600 жыл мурун такта он жыл олтурган жана 19 жашында көз жумган. Башка деле башкаруучулар болгон, бирок дал ушул күмбөзүнөн улам анын ысымы баарына белгилүү болду. Тутанхамондун жаш кезинде эле оо дүйнө кете бергенине себеп болгон жагдай дагы белгисиз. Айрым булактарда аң уулап жүрүп, арабадан кулаганы айтылат. Бирок мумияны изилдешкенде, оорунун же кандайдыр бир соккунун белгилерин таба алышкан эмес. Ууландырган деген гипотеза дагы күмөндү жаратат. Тутанхамон эч кимге тоскоолдук кылган эмес. Аскердик жана диний төбөлдөр ансыз деле каалагандай бийлик кылышкан. Жаш падышанын артынан тукум калбаптыр. Династия ошону менен токтогон. Кийинки фараон биринчи министр Эйе болгон. Күндүн небереси Тутанхамондун атасы Аменхотеп IV сейрек учураган инсандардын бири болгон. Ал катаал жана бийликчил башкаруучу болуп, биздин заманга чейинки 1349-жылы ошол учурдагы Амон-Ра башында турган кудайлардын пантеонун (ибадаткана же кудайларга багышталган жай маанисинде) жоюп, кол алдындагыларды бир кудайга - Атонго сыйынууга буйруган. Нефертити - болжолу Тутанхамондун апасы болгону айтылат. Ал өзүн Атондун уулумун деп жарыялап, Эхнатон деген ысымды алат. Анын алсыз, жашы жетелек уулунун башкаруусу учурунда диний чөйрө өздөрүнө ыңгайлуу мурдагы культка кайра өтүп алышкан. Мураскер туулганда эле Тутанхатон ("Атондун жердеги көрүнүшү") деген ысымды алган. Ал 14 жашында Тутанхамон деген атты чөйрөсүндөгүлөрдүн каалоосу менен кабыл алган. Орусиялык жазуучу жана изилдөөчү Александр Никонов ошол учурдагы окуялардын табигый катаклизм менен байланышы болушу мүмкүн деп мүнөздөйт. Жер Ортолук деңиздеги Санторин аралында вулкан ойгонгон. Мысырдын үстүн булут каптап, температура түшкөн. Фараон кырдаалдан пайдаланып, элдерди жаңы куйдайга сыйынууга мажбурлаган. Ал каза тапкандан кийин экологиялык кырдаал мурдагы калыбына келген. Ошондуктан динчилдер үчүн кайра эски кудайга кайтуусу кыйынчылыкты жараткан эмес. Өзүнүн масштабдуу иштерине карабастан бүгүн Эхнатон өзүнүн жубайы Нефертитиге караганда анчалык белгилүү эмес. Анткени анын белгилүү бюсту бизге чейин жетти. (AbA) *