كتب الجاحظ كتابه "الحيوان" في ثمانية أجزاء فقد أحدث مفهوم تغير الأنواع تدريجيا عبر ما يسمى بالانتقاء الطبيعي ثورة في فهمنا للعالم الحي. وفي كتابه "أصل الأنواع" الذي صدر عام 1859 أوضح داروين أن التطور أدى إلى ظهور أنواع مختلفة من أصل واحد. ولكن يبدو أن نظرية التطور ذاتها لها أصل ايضا، ويأتي من العالم الإسلامي. الانتقاء الطبيعي طابع بريد في قطر يحمل صورة الجاحظ قبل داروين بنحو ألف عام، ألف الجاحظ، الفيلسوف المسلم المقيم في العراق، واسمه الحقيقي أبو عثمان عمرو بن بحر الكناني البصري،كتابه "الحيوان" عن كيفية تغير الحيوان عبر ما سماه أيضا بالانتقاء الطبيعي. ولد الجاحظ عام 776 ميلادية في البصرة، جنوبي العراق، في الوقت الذي زاد فيه نفوذ المعتزلة، الذين كانوا ينادون بإعمال العقل وتشجيع الفكر الإنساني. وكان ذلك في أوج العصر العباسي، وشهدت حركة الترجمة لكبار الأعمال في الفكر والفلسفة والعلوم تترجم من اليونانية إلى العربية، وكانت البصرة تشهد نقاشات وسجالات فكرية قوية عن العلوم والفلسفة، مما ساهم في تشكيل في فكر الجاحظ وساعده على صياغة أفكاره. وعرفت البصرة الورق عن طريق التجار القادمين من الصين، وساعد وجود الورق على نشر الأفكار ونقلها، وبدأ الجاحظ منذ نعومة أظفاره في الكتابة عن العديد من القضايا والمواضيع. وتعددت اهتمامات الجاحظ بين الكثير من القضايا، وكان من بينها العلوم والجغرافيا والفلسفة والنحو والأدب. ويعتقد أن الجاحظ ألف نحو مائتي كتاب، لم يبق منها لعصرنا الحالي إلا نحو ثلثها. تشارلز داروين كتاب الحيوان يعد كتاب الحيوان للجاحظ كتابا موسوعيا يقدم معلومات موسعة عن 350 حيوانا، ويقدم فيه الجاحظ أفكارا تحمل تشابها كبيرا لنظرية داروين للتطور. ويقول الجاحظ في كتابه إن الحيوانات تشتبك في صراع على البقاء والموارد حتى تتكاثر وحتى لا تفترسها حيوانات أخرى. ويرى أن عوامل بيئية تساعد الكائنات على تطوير سمات جديدة لضمان البقاء، وبهذا تتحول إلى أنواع أخرى. ويرى الجاحظ في كتابه الحيوان أيضا أن الحيوانات التي تبقى وتنقل صفاتها وسماتها الناجحة إلى ذريتها. ويتضح من الكتاب إدراك الجاحظ أن الكائنات والعالم الطبيعي في صراع دائم للبقاء وأن هناك أنواع أقوى من أنواع أخرى. غلاف مجلة فرنسية يحمل صورة داروين وحتى تضمن البقاء، يتوجب على الحيوانات أن يكون لديها سمات تساعدها على التنافس على العثور على الطعام وعلى ألا تكون فريسة لحيوان آخر وعلى أن تتكاثر. وهذا يؤدي إلى تغيرهم من جيل إلى آخر. وكان لفكر الجاحظ تأثير على الكثير من العلماء المسلمين الذين جاءوا بعده، حيث قرأ علماء ومفكرون مثل الفارابي والبيروني وابن خلدون أعماله. كما يعرب محمد إقبال، "الأب الروحي" لباكستان، عن أهمية الجاحظ وتأثيره عليه في سلسلة من المحاضرات التي نشرت عام 1930، وكتب قائلا: "الجاحظ هو من أوضح التغيير الذي يحدث لحياة الحيوان بسبب الهجرة وتغيير البيئة". النظرية الإسلامية وكان الفكر الأوروبي في القرن التاسع عشر على دراية بإسهامات العالم الإسلامي في مجال التطور. في واقع الحال، كان العالم ريتشارد دريبر، المعاصر لداروين، يتحدث عن "النظرية المحمدية للتطور" عام 1878. ولا يوجد دليل على أن داروين ذاته كان على دراية بأعمال الجاحظ أو أنه كان يفهم اللغة العربية. لاحظ داروين وجود تنوع في شكل المنقار لدى طائر الحسون اثناء رحلته البحثية الشهيرة لجزر غالاباغوس ولكن ذلك لن يؤثر على مكانة داروين كعالم أمضى أعواما في السفر لبحث العالم الطبيعي وتأمله ودراسته التي زضعها بتفصيل غير مسبوق وبوضوح قادر على تغيير كيفية تفكيرنا عن العالم. ولكن الصحفي العلمي إحسان مسعود، الذي أعد سلسلة لراديو بي بي سي بعنوان "الإسلام والعلوم"، يقول إن من المهم تذكر الآخرين الذين ساهموا في فكر التطور.
Ал-Жахиз эволюция боюнча ойлорун жети томдук китепке жазган Эволюцияны жашоо үчүн күрөштөгү табыгый тандалуу деп түшүнсөк болот. Башкача айтканда табыгый тандалуунун негизинде органимзде өзгөрүүлөр болуп, шартка ыңгайлашкан, жашоого жөндөмдүү болгон тиричиликтин өнүгүүсү. 1859-жылы Дарвин "Табигый тандоо жолу менен түрлөрдүн келип чыгышы, же тиричилик үчүн күрөшүүдө тукумдардын сакталышы жөнүндө" аттуу китебин жарыялаган. Эмгегинде ойчул өсүмдүктөрдүн жана жаныбарлардын түрлөрү туруктуу болбостон, дайыма өзгөрүп турарын, азыркы түрлөр табигый тандалуунун негизинде мурдагы жашаган түрлөрдөн келип чыккандыгын аныктаган. Кызыгы, эволюция теориясынын өзөгү ислам дүйнөсүнө барып такалат. Бул теорияны алгач ал-Жахиз аттуу улуу араб ойчулу жазып чыккан. Табыгый тандалуу Иракта жашаган ал-Жахиз Чарлз Дарвин сунуштаган эволюция теориясынан миң жыл эрте өз эмгегинде "табыгый тандалуу" тууралуу сөз кылган. Абу Усман Амр ибн Бахр ал-Жахиз китебинде жаныбарлардын "өзгөрүү" жараянын "табыгый тандалуу" деп атаган. Катардын почта маркаларынын биринде ал-Жахиз эскерилет 776-жылы Басра шаарында туулган ал-Жахиз ислам дүйнөсүндө философия жана илим өнүгүп жаткан доордо жашаган. Анын "Китаб ал-Хайван" (Жаныбарлар китеби) аттуу эмгеги Ислам дүйнөсүндөгү чоң илимий ачылыштардын бири. Ошол доордо грек ойчулдардын эмгектери араб тилине которулуп, илим, дин, маданият жана философия тармагы боюнча кызуу талкуулар жүрүп жаткан. Кытай соодегерлери кагазды Жакынкы Чыгышка алып келгендиктен, ал-Жахиз бир нече багытта өз изилдөөлөрүн жазган. Анын илим, география, философия, адабият жана араб тилинин грамматикасы боюнча эмгектери бар. Ал-Жахиз эки жүздөн ашуун китеп жазганы айтылат. Бирок анын эмгектеринин үчтөн бири гана сакталып калган. Чарлз Роберт Дарвин 1882-жылы 19-апрелде дүйнөдөн кайткан "Китаб ал-Хайван" (Жаныбарлар китеби) Ал-Жахиздин эң белгилүү "Китаб ал-Хайван" эмгеги энциклопедия сыяктуу жазылган. Анда улуу ойчул 350 жаныбар тууралуу кеңири иликтөөсүн түшүндүрөт. Ал-Жахиздин теориялары Англиялык окумуштуусу Чарлз Дарвин сунуштаган "Эколюция теориясына" абдан окшош. "Жаныбарлар аман калуу, ресурстар үчүн күрөшөт. Айлана-чөйрө жаныбарлардын организмине таасир этет, алар өзгөрүп жаныбардын жаңы түрүнө айланат. Табыгый тандалууда аман калган жаныбарлардын маанилүү өзгөрүүлөрү анын тукумуна да өтөт",-деп жазат ал-Жахиз. Мусулман ойчул дүйнөдө аман калуу үчүн күрөш болуп жатканын жана эң күчтүү, оор шартка ылайыкташкандар гана тукумун улап, аман калаары боюнча теорияны дүйнөдөгү биринчи болуш сунуштаганы талашсыз. Дарвиндин теориясы боюнча карикатура Ал-Жахиздин эмгектери башка мусулман ойчулдарга да эргүү берген. Анын китептерин ал-Фараби, ал-Араби, ал-Бируни жана Ибн Халдун аттуу улуу окумуштуулар колдонгон. Европада 19 кылымда ислам дүйнөсүнүн эволюция теориясына болгон салымы жашыруун деле эмес болчу. Маселен, Дарвин менен замандан Уильям Дрэйпер 1878-жылы Ислам дүйнөсүнүн эволюция теориясы тууралуу сөз кылган. Бирок Дарвин өз идеяларын ал-Жахизден алганы же араб тилин белгине боюнча эч маалымат жок. Дарвин куштардын түрлөрүн иликтеп, алардагы эволюциялык өзгөрүүлөрдү байкаган Дарвин өмүр бою жаныбарлардын жана өсүмдүктөрдүн түрлөрүнүн иликтеп, өз теориясын мыкты түшүндүрүп бергени талашсыз. Бирок Дарвинден мурун да бул теория боюнча жазган окумуштуулар болгонун ачык айтышыбыз керек, дейт журналист Эхсан Масуд. Улуу ойчул, окумуштуу ал-Жахиз 92 жашында, өз китепканасында дүйнөдөн кайткан. (AT)