Freyja 1-2 by Sjarminn Útgáfufélag - issuu
MEÐAL EFNIS:HVAÐAN KEMUR
LANDNÁMSHÆNAN?HVAÐ ÞARF MÖRG
HESTÖFL?HVAÐA HRÚT Á AÐ
VELJA?EFNISYFIRLIT
Endurskoðun landbúnaðarstefnu Björn Halldórsson3Afreksgripurinn Örk 166 Gunnfríður Elín Hreiðarsdóttir og Eiríkur Loftsson8Hvað segja kýrnar um gæði bása? Axel Kárason9Erfðafjölbreytileiki í stofni íslensku hænunnar Ólöf Ósk Guðmundsdóttir12Ull og ullarmeðferð Emma Eyþórsdóttir15Taðtrefjar - undirburður framtíðarinnar? Snorri Sigurðsson og Lars Kausgaard18Um mjólk og mjaltavélar Sigtryggur Jón Björnsson21Hrútaval Guðfinna Harpa Árnadóttir25Olíueyðsla og afl Haukur Þórðarson27Ég hef enn áhuga á búskapnum Árni Hafstað31Gömul saga og ný34
Búnaðarblaðið Freyja
2. tölublað, 1. árgangur
Útgáfudagur: 5. nóvember 2011
Ábyrgðarmenn og ritstjórar:
Gunnfríður Elín Hreiðarsdóttir (898-4897), Axel Kárason (860-2935)
og Eyjólfur Ingvi Bjarnason (862-0384)
ISSN-L: 1670-8911
Mynd á forsíðu: Örk frá Hamri/Egg í Skagafirði
Höfundur forsíðumyndar: Sigríður Ólafsdóttir bóndi í Víðidalstungu
Útgáfufélagið Sjarminn, Raftahlíð 55, 550 Sauðárkrókur
www.sjarminn.is
sjarminn@sjarminn.isF REYJA 2-1Frá ritstjórn
Annað tölublað Freyju hefur nú litið dagsins ljós með nýjum fróðleik um málefni
landbúnaðarins í víðustu merkingu þess orðs. Viðtökur fyrsta blaðs voru góðar og fengum við
rúmlega 1000 heimsóknir á útgáfudegi sem var framar okkar björtustu vonum. Viljum við
þakka lesendum þessar góðu viðtökur sem hvetja okkur áfram til þess að vera með gott efni í
hverju blaði fyrir sig.
Undanfarnar vikur og mánuði hefur verið hart sótt að landbúnaði okkar Íslendinga af ýmsum
frammámönnum í samfélaginu. Það er gert þrátt fyrir þá staðreynd að matvælaframleiðsla á
víða undir högg að sækja í hinum stóra heimi. Þó er það ekki svo að umgjörð sú sem við höfum
skapað um landbúnaðinn sé gallalaus og við þurfum að vera óhrædd að ræða hlutina á
málefnalegan hátt. Í þessu blaði er aðeins komið inná þessa hluti og verður vonandi framhald á
í næstu tölublöðum.
Veturinn er á næsta leiti og meðal efni blaðsins eru greinar um ullarflokkun, hrútaval og fleiri
atriði sem tengjast þeim árstíma. Þó vorið hafi verið kalt og sumarið leiðinlegt á vissum
landssvæðum rættist víða úr hlutunum og menn uppskáru meira en búist var við í vor. Slíkt er
til marks um þá útsjónarsemi og hyggjuvit sem íslenskir bændur búa yfir þegar erfiðleikar
steðja að. Þessum þáttum megum við ekki gleyma á komandi árum.
Líkt og áður hefur komið fram var Freyju komið á fót til að skapa vettvang til miðlunar á
hagnýtu fræðsluefni um landbúnað. Allir þeir sem telja sig hafa eitthvað fram að færa á þessum
vettvangi geta haft samband við okkur með ábendingar varðandi efni til birtingar í Freyju. Að
endingu þökkum við öllum þeim sem hafa hjálpað okkur og hvatt áfram við útgáfu þessa blaðs.Gillastaðarétt í Dalasýslu á sjöunda áratugnum.
Ljósmyndari: Inga Guðbrandsdóttir.2F REYJA 2-1UMRÆÐANEndurskoðun landbúnaðarstefnu
- óþarfi eða nauðsyn? drasli á bæjum, fjúkandi plast og fleiru þ.h.).
Heildarstefnan þarf líka að taka á samskiptum
einstakra búgreina. Það þarf að uppræta styr
sem lengi hefur staðið milli sumra greinanna
s.s. sauðfjárræktar og skógræktar.Landbúnaður er lifandi atvinnuvegur sem
sífellt er að breytast og á sífellt að vera að
breytast. Það er því fullkomlega eðlilegt að
heildarstefnan
reglubundnum hætti. Hvernig ber að standa
að slíkri endurskoðun? Þar sýnist sjálfsagt sitt
hverjum eins og vera ber. Til þessa hafa
ríkisvaldið og hinir ýmsu hagsmunaaðilar
komið að mótun stefnunnar. En á það að veraUmfram allt eiga menn að vera algerlega opnir
fyrir því að skoða öll vandamál sem vitað er
um ofan í kjölinn. Það hefur aldrei leitt til
neins að reyna að fela vandamálin, eins og
nýlegt nærtækt dæmi úr þjóðlífinu sannar. Þar
er að sjálfsögðu átt við þegar á móti fór að
blása hjá væntanlegri háborg fjármálastarfsemi
í Evrópu og ráðherrar og aðrir spekingar sóttu
stóru lokin og settu á pottana til að loka
vandamálið niðri, settust síðan á lokin og
töldu þar með vandamálið úr sögunni. Því fór
sem fór. Þessi vinnubrögð megum við aldrei
ástunda, ef eitthvað er að, á að ganga í að leysa
það - því fyrr því betra. Gott dæmi um þetta er
tregða sumra sauðfjárbænda að viðurkenna að
það sé vandamál að sauðfé gangi laust á
vegum landsins.
Að sjálfsögðu er þetta
vandamál sem ber að leysa með sameiginlegu
átaki bænda og Vegagerðarinnar. Annað dæmi
sem ástæða er til að nefna er andúð margra
neytenda
stórrekstri
svínaog
kjúklingaeldi. Þarna verða framleiðendur að
hlusta á neytendur
því afleiðingin af
þvermóðsku er aukin krafa um innflutning hversu viskuleg sem hún nú er. Þessar greinar
og þá einkum svínaframleiðendur hafa búið
við síendurtekinn neikvæðan fréttaflutning af
vandamálum tengdum úrgangi frá búunum.
Auðvitað á svona nokkuð ekki að eiga sér stað
nú til dags. Allir sem vilja vita, gera sér fulla
grein fyrir því að svona auglýsingar eru ekki
góðar fyrir búgrein/ar sem stöðugt búa við
ágjöf af mörgum toga í fjölmiðlum.B JÖRN
H ALLDÓRSSON
Akri, Vopnafirði
þannig? Eigum við bændur ekki sjálfir að
móta þá stefnu sem við teljum réttasta fyrir
okkur og þjóðina? Hvað pólitíkusar gera með
skoðanir okkar á eftir er erfitt að segja um.
Hvað er það þá sem við þurfum að skoða?
Mín skoðun er sú að móta beri
landbúnaðarstefnu í tvennu lagi. Annars vegar
heildarstefnu fyrir allan landbúnaðinn og
síðan framtíðarsýn einstakra framleiðslugreina
innan landbúnaðarins.
Heildarstefna þarf að taka á þáttum eins og
landnýtingu,
landið,
ættliðaskiptum, samskiptum við neytendur,
stjórnvöld og aðra innlenda hagsmunaaðila,
svo og menntun í landbúnaði, rannsóknum,
miðlun upplýsinga, og samskiptum við erlend
landbúnaðarins.
landbúnaðurinn sem heild og einstakar
búgreinar líka að móta sér almenna
umhverfisstefnu (þar sem t.d. er tekið á
vandamálum tengdum ónýtum girðingum,3F REYJA 2-1UMRÆÐAN
Stefna einstakra búgreinahafa hugrekki og þor til að ræða af einlægni og
á hlutlausan hátt þau vandamál/verkefni sem
fyrir eru í greininni og augljóst er að koma
munu upp.Annar hluti stefnumótunar í landbúnaði
hlýtur að snúa að einstökum greinum. Þar á að
skoða hvert beri að stefna í hinum ýmsu
sértæku málefnum greinanna. Þar má nefna
bústærð - eiga að vera efri mörk á stærð búa?
Á að leggja til að stuðningur sé óháður
bústærð? Ræða þarf hvort breyta skuli um
leiðir til að styðja við
búgreinina. Á að beita
stuðningnum þannig
hvetji
meiri fagmennsku í
sinni vinnu?
með útflutning? Greinar eins og sauðfjárrækt,
nautgriparækt og hrossarækt þurfa að finna
leiðir til að hægt sé að svipta menn, sem
staðnir eru að illri meðferð á dýrum, leyfi til
dýrahalds. Á greinin sjálf að reyna að hífa upp
þá sem aftastir eru í röðinni hvað fagmennsku
varðar? Þarna er á ferð eilífðarverkefni sem
eðli málsins samkvæmt lýkur aldrei.Það er t.d. augljóst að stjórn LK þarf að fara á
trúverðugri hátt í viðræður við kúabændur um
hvað átt er við með hugmyndum um
innflutning mjólkurkúakyns til að hefja hér
blendingsrækt
margan kúabóndann
eru orðin blendingsrækt og blendingsþróttur talsvert torf.
Mér virðist svo sem
líka að stjórn LK hafi merkingu þeirra hugtaka
ekki algerlega á hreinu. Upp koma spurningar
eins og hvernig á að framkvæma þetta án þess
að eyðileggja núverandi stofn, eða er það
kannski markmiðið þannig að innflutningur á
nýju kyni sé óhjákvæmilegur í kjölfarið? Hvað
ávinningurinn og hver hefur reiknað hann?
Er þetta kannski liður í því að ná 35%
hagræðingarmarkinu sem stefnan hefur veriðEinstakar greinar landbúnaðarins verða að4F REYJA 2-1UMRÆÐAN
sett á? Er það að renna upp fyrir mönnum að
þar var farið dálítið bratt í hlutina, það bratt að
finna þarf í hasti verkfæri sem hugsanlega
gætu sannfært bændur um hve skynsamlegt
hagræðingarmarkmiðið er, ef mjög vel til teksteinhvers staðar inni í framtíðinni? Hlutur
nautakjötsframleiðenda hefur verið svolítið
dapur á köflum innan LK. Þeirri grein þarf að
búa eðlilegan sess.hætta að líta niður til greinarinnar með því að
heimta að ríkið sjái þeim fyrir fjárhagslegum
tilverurétti. Það er ekkert annað en sjálfsagt að
þeir sem „fjárfesta“ í skógi á sínu landi leggi
eitthvað af mörkum til fjárfestingarinnar. Það
er alls ekki sjálfsagt að skattpeningar
almennings séu notaðir til að greiða
skógarbændum fyrir hvert þeirra viðvik í
skóginum.Sauðfjárbændur þurfa sannarlega á því að
halda að skoða sín mál örlítið betur en verið
hefur. Ímyndarvandi þeirrar greinar er nokkur
og það er engra annarra en bænda sjálfra að
berja þar í brestina. Áður hefur verið bent á
atriði sem ég tel að þurfi að ræða í hópi
sauðfjárbænda og finna lausnir á. Fleira má
telja. Er það t.d. fullkomlega eðlilegt að tala
um besta lambakjöt í heimi þegar í verslunum
ægir öllu saman? Það verður að taka þessa
umræðu og komast að niðurstöðu.Bjartsýni
Sumum kann að finnast sem það sem hér
hefur verið sett á blað jaðri við að vera árásir á
landbúnaðinn. Svo er að sjálfsögðu ekki. Ég er
bóndi sem er alinn upp í sveit og hef unnið
nær alla mína starfsævi við landbúnað. Á
þeirri vegferð, auk nokkurra kynna af
landbúnaði í ýmsum löndum, hef ég sannfærst
betur og betur um að möguleikar íslensks
landbúnaðar séu gríðarlegir. Við þurfum bara
að vinna faglega og vera óhrædd við að
viðurkenna, skoða og leita lausna á þeim
verkefnum (vandamálum) sem upp koma.
Munum það að einungis helmingur bænda í
hverri grein er yfir meðaltali greinarinnarHrossabændur búa við talsvert líkan vanda og
sauðfjárbændur, ímyndin er ekki allskostar
eins góð og verið gæti. Einkum er þar um að
ræða of slaka umgengni, bæði við landið og
aðra umhverfisþætti. Allt of víða er beitarálag
vegna hrossa á mörkum hins eðlilega.
Loðdýraræktin verður að geta fullyrt á
hverjum tíma á sannfærandi hátt, að ekki
sleppi dýr af búunum. Í þeirri atvinnugrein
finnast líkt og í öðrum búgreinum bændur
sem gætu og ættu að sýna atvinnu
sinni meiri virðingu með betri
kringum
Örlítið um skógrækt. Það eru að
sönnu ekki allir sammála því að
skógrækt sé landbúnaður en flestir
eru þó sammála um að skógrækt
byggist á nýtingu lands. Þessi
atvinnugrein á örugglega mjög
mikla framtíð fyrir sér en hún þarf
að fara að vaxa svolítið úr grasi og
þeir sem hana stunda verða aðMynd: Áskell Þórisson5F REYJA 2-1UMRÆÐAN
hvernig sem á er litið ( framleiðslumagn, gæði
framleiðslu, fóðurframleiðsla o.s.frv.). Þessi
einfalda staðreynd er örugg sönnun þess að
ætíð er hægt að gera betur ef litið er til
heildarinnar. Við þurfum bara að vera menn
til að viðurkenna stöðuna og vera opnir fyrir
því að bregðast faglega við, það eru alltaf til
ráð.olía á traktora á íslandi er í besta falli heimska.
Sem sagt að ef slík staða kæmi upp, fyndu
engir jarðarbúar fyrir henni aðrir en íslenskir
bændur. Hann heldur því fram að þá sé
jafngott að hafa öll innflutningssambönd í lagi.
Ætlar hann sjálfur að róa með matvælin til
Íslands, matvæli sem framleidd hefðu verið
erlendis með jafn eldsneytislausum traktorum
og standa ættu í röðum á Íslandi?
Málflutningur Þórólfs er gott dæmi um mann
sem skýtur upp í loftið úr skotgröf sinni og
vonar að einhver verði fyrir skotinu. Er í raun
fjarri því að vera svaraverður.Umræða á villigötum
Ein meginástæða þess að ég tel að bændur eigi
sjálfir að móta sína landbúnaðarstefnu er sú að
landbúnaðurinn
harkalegum, ófaglegum og illgjörnum árásum.Annar kappi að nafni Gylfi Arnbjörnsson,
titlaður forseti ASÍ, hefur við nokkur tækifæri
hvatt landsmenn til að sniðganga ýmsar
landbúnaðarvörur. Hann hefur m.a. hvatt
landsmenn til að ráðast með framangreindum
hætti að vinnu hundruða ef ekki þúsunda
fólks sem greiðir honum laun til að leiða
hagsmunabaráttu sína. Er það virkilega svo
að félögum í ASÍ finnist svona framkoma við
umbjóðendur sína í lagi? Algerlega keyrði um
þverbak þegar viðbrögðin, eftir að tilkynning
um þörf sauðfjárbænda fyrir hækkun
afurðaverðs var gefin út, komu í ljós. Hækkun
sem, ef hún hefði gengið eftir, hefði kostað
hvern landsmann um 2500 kr/ári. Viðbrögðin
létu ekki á sér standa og það löngu áður en
nokkur verðskrá sláturleyfishafa var gefin út.
Ef þessi maður væri sjálfum sér samkvæmur,
þá væri einfaldast fyrir hann að ráðleggja fólki
að kaupa aldrei íslenskar vörur. Er hann rétti
maðurinn til að leiða hagsmunabaráttu
verkafólks á Íslandi?Mynd: Áskell Þórisson
Það væri hægt að nefna nokkurn fjölda fólks
sem staðið hefur fyrir þessu en hér verður
einungis litið til málflutnings nokkurra þeirra.
Sá sem líklega hefur ruðst fram með mestu
offorsi, rógi og rangfærslum er Þórólfur
Matthíasson,
titlaður
hagfræðideildar Háskóla Íslands. Hann hefur í
ræðu og riti síendurtekið fullyrðingar sem eru
rangar og blaðamenn hafa leyft honum að
komast upp með það. Erfitt er að sjá hvað
honum gengur til nema ef vera kynni að hann
hataði landbúnaðinn skilyrðislaust. Að voga
sér að bera það á borð fyrir fólk að allur
landbúnaður leggist af um leið og ekki er tilJóhannes heitir maður og er Gunnarsson,
formaður Neytendasamtakanna. Hann hefur
nú í um 30 ár barist gegn landbúnaðinum með6F REYJA 2-1UMRÆÐAN
sömu slagorðunum um frjálsan innflutning,
rándýra milliliði o.fl. Árangurinn, mældur í
nýbreytni í slagorðanotkun er enginn og því
hlýtur maður að velta fyrir sér hæfni mannsins
til að verja hagsmuni neytenda - síendurtekin
sömu slagorðin vegna lélegs árangurs eða
skortur á hugmyndaflugi vegna vanhæfni? Er
ekki að nálgast þau vatnaskil að neytendur
velti því fyrir sér hvort hugsast geti að ná megi
meiri árangri með „nýjum“ slagorðum,
bornum fram af manni sem lifir í nútímanum?hráefnum og að ferðaþjónustan vilji helst ekki
selja annan mat. Í næsta viðtali ræðst hún
síðan á þær varnir sem uppi eru gegn frjálsum
innflutningi nokkurra landbúnaðarvara og
sakar allt og alla um lögbrot. Landbúnaðurinn
er að leggja ferðaþjónustuna í rúst! Á sama
tíma er fullyrt að talsverður hluti
ferðaþjónustunnar í landinu starfi án leyfa og
eftirlits – hvað gerir hún í því? Er nema von að
stundum langi mann til að á konuna sé settur
nettur afruglari.Til að rétta af kynjahallann vil ég nefna aðeins
Hauksdóttur
Samtaka ferðaþjónustunnar. Á stundum er
óhjákvæmilegt að verða talsvert ruglaður ef
maður lendir í því að hlusta á hana tala - ekki
síst ef hún er að fjalla um landbúnaðarmál. Í
máli hennar blandast saman árásir á
landbúnaðinn vegna þess hversu verðlag sé
hátt, svo hátt að skilja má að ferðamenn fari
glorsoltnir heim eftir dvöl á Íslandi. Í hinu
orðinu kemur fram að ferðamenn vilji helst
kaupa mat framleiddan úr innlendumÞessi örstutta yfirferð um málflutning
nokkurra manna gagnvart landbúnaðinum
hefur sannfært mig um að fyrir okkur bændur
sé best að ræða hvert við viljum stefna með
atvinnugreinina á okkar eigin forsendum. Ef
málflutningur eins og þessi verður með frá
upphafi kemur örugglega ekkert af viti út úr
umræðunum. En að sjálfsögðu verður
endanleg landbúnaðarstefna að byggjast á sátt
milli framleiðenda og neytenda en ég tel þó
fulla ástæðu til að velta því upp hvernig
bændur eigi að koma undirbúnir að viðræðum
við neytendur.7F REYJA 2-1AFREKSGRIPIR- 1 998 -- 2011 -Búfjáreigendum og ræktendum hefur löngum þótt eftirsóknarvert að eignast gripi sem skara fram
úr á einhvern hátt t.d. fyrir útlit, afurðir eða endingu. Á upphafsárum búnaðarblaða hér á landi
þótti gjarnan ástæða til að skrifa um slíka gripi og því ekki úr vegi að gera slíkt hið sama hér og
heiðra með því grip sem sýnt hefur fádæma afurðasemi á óvenjulangri og viðburðaríkri æfi.mjólkaði hún 15709 kg á þessu tímabili.Gripurinn, Örk 166, sem hér um ræðir er
sjálfsagt mörgum kunn enda hefur hún oftar en
einu sinni verið efst á lista yfir afurðahæstu kýr
landsins og ratað á síður fjölmiðla vegna þessa.
Það má með sanni segja að þessi gripur hafi lifað
tímana tvenna. Kýrin Örk 166 fæddist 3. janúar
1998 hjá Sævari Einarssyni á Hamri í Hegranesi,
undan Almari 90019 og Hondu 146. Móðurfaðir
Arkar var Þráður 86013.Örk sýndi góða frjósemi og átti 11 kálfa þar sem
meðaldagafjöldi milli burða var 391 dagur.
Ellefta og síðasta kálfi sínum bar Örk að Egg í
október 2010. Einn af sonum Arkar er Hegri
03014 sem nú er í notkun sem nautsfaðir.
Í upphafi árs 2011 var mjólkurframleiðslu hætt á
Egg. Fluttist Örk þá til baka að Hamri þar sem
Sævar bóndi og Kristinn sonur hans höfðu aftur
hafið mjólkurframleiðslu. Má þá segja að
hringnum hafi verið lokað og Örk varði síðustu
mánuðum ævinnar á æskuslóðum þar sem nú
var komið nýtísku lausagöngufjós með
mjaltaþjóni.Örk var felld í byrjun ágúst á þessu ári, þá
rúmlega 13 og hálfs árs gömul, sem verður að
teljast nokkuð sérstakt í dag þar sem kýr ná oft
ekki að mjólka nema 2-3 mjaltaskeið. Það má
eflaust færa rök fyrir því að Örk hafi ekki
einungis átt lengri heldur einnig nokkuð
viðburðaríkari æfi en gengur og gerist meðal
íslenskra kúa því á æviskeiðinu mjólkaði hún í
þrem fjósum og reyndi á eigin skinni þær
tæknibreytingar
mjólkurframleiðslu á Íslandi.
Örk bar sínum fyrsta kálfi í febrúar 2000 á
fæðingarbúi sínu, Hamri í Hegranesi en þar stóð
hún í fjósi til ársins 2005 er mjólkurframleiðslu
var hætt á Hamri. Örk var þá seld að bænum
Egg í sömu sveit til þeirra hjóna Pálmars
Jóhannessonar og Sigurbjargar Valtýsdóttur.
Örk náði mestum afurðum og var afurðahæsta
kýr á Íslandi samfellt árin 2008 (12851 kg), 2009
(12174 kg) og 2010 (12418 kg). Mestum 12
mánaða afurðum náði hún tímabilið ágúst 2009
til júlí 2010 en samkvæmt afurðaskráninguÞví miður er ekki hægt að gera æviafurðir Arkar
upp nákvæmlega þar sem upplýsingar um
afurðir fyrstu 9 mánuði ársins 2005 skortir. Þrátt
fyrir þetta eru skýrslufærðar afurðir Arkar meira
en 100.000 kg og kemst hún því í hóp afar fárra
íslenskra kúa sem náð hafa þeim glæsta árangri.
Það má því með sanni segja að hér hafi verið um
mikinn merkis- og afurðagrip að ræða og eflaust
væru margir bændur til í að eiga að minnsta
kosti einn slíkan í sínu fjósi.
- Landsráðunautur Eiríkur Loftsson
- Héraðsráðunautur -(Mynd: Hjalti Pálsson)8F REYJA 2-1NAUTGRIPARÆKTHvað segja kýrnar um gæði bása?
Kýr eru mjög vanafastar skepnur sem fylgja daglegri hegðunarrútínu. Að meðaltali hvílast
kýr í um 12 tíma á sólarhring en hámjólka kýr hvílist allt að 14 tíma. Hina 10-12 tímana í
sólarhringnum notar kýrin m.a. til mjalta, áts, drykkju og að eiga samskipti við aðrar kýr.
Hvíld er kúnum mjög mikilvæg en áætlað er að nyt geti lækkað um 1 kg fyrir hvern
klukkutíma sem vantar upp á nauðsynlegan hvíldartíma. Með því að hvílast (liggja)
nægjanlega eykst blóðflæði til júgurs um 25-50%, álagi er létt af fótum og jórtrun eykst.Það má segja að æskilegasta atferlið til að
hvílast sé að kýrin liggi og jórtri. Það bendir til
að henni finnist umhverfið öruggt og rólegt.AXEL KÁRASON
B.Sc. í búvísindum og
dýralæknanemi.Standi hún á bás bendir það til þess að
eitthvað sé að básnum t.d. að plássið í básnum
sé ekki nægjanlegt til þess að leggjast niður. Þó
getur ástæðan fyrir því að kýr stendur á bás
verið sú að henni finnist gangvegurinn
óþægilegur, sérstaklega ef hann er ber steypa
og hún vilji því frekar standa í básnum heldur
en á gangveginum.Jórtrun er mikilvægur vellíðunarþáttur hjá
kúm. Hún bætir nýtingu á fóðri og eykur
munnvatnsframleiðslu, sem dregur úr hættu á
lækkun sýrustigs í vömb sem aftur minnkar
líkur á sjúkdómum eins og súrri vömb og
klaufsperru. Þetta atferli er nátengt slökun.Standi kýrin með framfætur í básnum getur
það þýtt að hana langi til að fara alla leið upp í
básinn, en eitthvað veki með henni hræðslu,
t.d. plássleysi.Atferli
Hegðun kúnna getur sagt okkur margt um
það hversu vel þeim líður í fjósinu og hvort
atferlisþarfir þeirra séu uppfylltar. Hvort og
hvernig kýr nota bása getur gefið góðar
vísbendingar um hvort þeir séu rétt hannaðir.
Eins og segir hér að ofan er hvíldin mikilvæg
fyrir kýrnar, og þar leika básar stórt hlutverk
sem ætlað hvíldarsvæði kúnna. Til að meta
hvort básarnir séu að skila hlutverki sínu er
hægt að notfæra sér ýmislegt í atferli kúnna,
og nefni ég hér nokkur atriði.Standi kýrin í gangveginum getur það bent til
þess að henni þyki gangvegurinn háll og sé
hrædd við að ganga, en auðvitað er það ekki
algilt. Sé hún að sveifla höfðinu ótt og títt er
líklegt að hún treysti ekki aðstæðum, og má
nota þessa hegðun sem hjálpartæki við að
meta hvort að vantraust á gangvegi eða bás sé
að valda því að hún stendur á gangveginum.Mynd 1 . Skilgreiningar á vísum sem notaðir eru til að meta básanotkun mjólkurkúa.9F REYJA 2-1NAUTGRIPARÆKT
rannsóknarskjalsins. Þær tölur eru síðan
notaðar við að reikna út hlutfallið sem síðan er
hægt að bera saman við það sem mælt er með.En ekki er hægt að ætlast til þess að bændur
sólarhringunum samfellt til þess að fylgjast
með hjörðinni til þess að gera sér grein fyrir
því hvernig kýrnar verja tíma sínum. Til þess
að auðvelda verkið hafa verið búnir til nokkrir
vísar til að auðvelda að gera sér grein fyrir
atferli gripanna, og fá góðar vísbendingar umLesið úr niðurstöðum
En hvað segja þessar niðurstöður okkur? Það
er talin vísbending um að básanotkun séMynd 2. Litið yfir kúahóp.
Í þessum básaröðum má sjá:
• 4 kýr standa á bás
• 7 liggja á bás.
• 2 kýr standa á gangveginum.
Ef þessar tölur eru notaðar til að
reikna út vísana þá kemur í ljós að:
• Gæði bása eru 78%
• Standandi í bás eru 29%Mynd: Hákon B. Harðarson
hvort eðlilegt atferli sé að eiga sér stað. Á
mynd 1 eru þessir vísar teknir betur saman.fullnægjandi, og að kýrnar liggi nægjanlega,
fari fjöldi gripa á bás yfir 85%.Framkvæmd athugunarEf að kýr er á annað borð inni á bás er æskilegt
að hún noti hann til að liggja. Fari hlutfall kúa
sem standa á bás yfir 24% er hætta á að
aukning verði á helti í hjörðinni. Því er talið
hentugt að miða við að láta þetta hlutfall ekki
fara yfir 20%.Við athugun á básanotkun eru athugaðir allir
gripir sem ekki eru að éta eða drekka og í
mjaltaþjónafjósum eru einnig undanskildir
gripir sem eru í mjöltum eða í biðplássi. Á
meðalkúabúi skal gera ráð fyrir að athuga alla
gripi en á stærri búum (> 55-60 gripir) getur
verið einfaldara að taka úrtak úr hjörðinni. Þar
sem skipulag gegninga er mjög misjafnt milli
bænda, er best að mæla með því að athugunin
sé framkvæmd á þeim tíma sem bóndinn telur
að sé rólegast í fjósinu. Heillaráð væri að
athuga atferlið bæði að morgni og síðdegis.Að kýr standi einungis með framfætur inni í
básnum er mjög óæskileg staða og ætti þetta
hlutfall að vera 0%. Sýnt hefur verið fram á að
kvillar í klaufum afturfóta voru algengari hjá
kúm í fjósum þar sem þessi staða kom oft fyrir.
Ástæður fyrir þessari hegðun geta t.d. verið of
stuttir básar eða að herðakambsslá sé staðsett
of aftarlega. Einnig hafa komið fram
vísbendingar um að skortur á undirburði geti
verið orsakavaldur.Mynd 4 er af skjali sem má nota við að taka
saman atferli kúnna. Þá er komið á tíma þar
sem rólegt er í fjósinu, og litið yfir kúahópinn
og merkt við það sem á við um hvern grip eins
og sést í efri hluta skjalsins.Kýr sem liggur á bás sem henni finnst
þægilegur og er í rólegu umhverfi jórtrar
meira heldur en kýr sem er í aðstæðum sem
valda óþægindum og stressi. Áætla má að
meðalkýrin jórtri um 8 tíma á dag og ef gert er
ráð fyrir því að hún verji um 1-2 tímum afAð athugun lokinni er svo tekinn saman fjöldi
í hvern af þessum 6 flokkum sem sjá má við
hlutann
„Talning“
hluta10F REYJA 2-1NAUTGRIPARÆKT
líklegt sé að básar séu að fullnægja hvíldarþörf
mjólkurkúa, eða hvort úrbóta sé þörf til að
stuðla að bættri vellíðan kúnna. Þessi athugun
ætti að vera gott innlegg í heildaryfirsýn
bóndans á gripina, án þess að bæta við of
miklu vinnuálagi. Sé áhugi fyrir því að fá
skjalið í mynd 4, þá getur sá hinn sami haft
samband við greinarhöfund í gegnum
netfangið langiseli@fjolnet.is.Mynd 3. Biðin eftir mjaltaþjóninum verðurHeimildaskrálöng fyrir þennan grip.
Mynd: Gunnfríður E. HreiðarsdóttirAnderson, N. (2007). Cow Behaviour to Judge Free Stall and
Tie Stall Barns.þessum 8 standandi, þá eru um 6-7 tímar á dag
þar sem hún liggur og jórtrar. Sé þá miðað við
12-14 tíma í hvíld á dag má áætla að um 5060% af gripunum eigi að meðaltali að vera
jórtrandi yfir daginn.Cook, N. B. o. fl. (2005). Monitoring Indices of Cow Comfort
in Free-Stall-Housed Dairy Herds.
Gooch, C., Stone, B. (2003). Improve cow performance and
comfort with sound stall designs.
Philipot, J. M. o.fl. (1994). Risk factors of dairy cow lameness
associated with housing conditions.LokaorðStone, B. (2006). Score seven areas of cow comfort on your
dairy.Hér hefur verið farið yfir hvernig ætti að vera
hægt að gera einfalda athugun á því hvortTucker, C. B. o.fl. (2004). Free-Stall Dimensions: Effects on
Preference and Stall Usage.Mynd 4. Skjal sem má nota til að taka saman atferli mjólkurkúa í fjósi.11F REYJA 2-1HÆNSNARÆKTErfðafjölbreytileiki í stofni
íslensku hænunnar
Íslenska landnámshænan er merkileg fyrir margra hluta
sakir. Almennt er talið að hænur hafi verið haldnar á
Íslandi allt frá landnámi en ekki er vitað til þess að þær
hafi verið sérstaklega ræktaðar eða kynbættar með
ákveðinn eiginleika í huga. Ekki hefur verið fylgst
sérstaklega með stofni íslenskra hænsna fyrr en í seinni
tíð og tiltölulega nýlega hefur áhugi fyrir stofninum
aukist nokkuð.Mynd: Sindri Skúlason
Stofninn í dagÓ LÖF Ó SK
G UÐMUNDSDÓTTIREkki eru haldnar skýrslur yfir íslenskar hænur
en í dag er talið að stofninn telji u.þ.b. 25003000 fugla3. Eigenda- og ræktendafélag
landnámshænsna var stofnað árið 2003 en það
markmiði
landnámshænsnastofninum
hreinum,
heilbrigðum og litfögrum3. Erfðanefnd
landbúnaðarins stuðlar einnig að verndun
stofnsins og er verndun hans hluti
landsáætlunar nefndarinnar um verndun
erfðaauðlinda í íslenskri náttúru.B.Sc. í búvísindum og
kennari við starfsmenntadeild
Uppruni íslensku hænunnar
Ekki eru til margar heimildir um uppruna
landnámshænsna en engu að síður er talið að
hingað
landnámsmönnum . Á miðjum áttunda áratug
síðustu aldar var stofninn talinn í
útrýmingarhættu vegna aukinnar notkunar
erlendra hænsnakynja sem flutt voru hingað til
eggjaframleiðslu2.
Aðalsteinsson brá þá á það ráð að safna saman
einstaklingum sem hann taldi komnar af
upprunalegum stofni íslensku hænunnar.
Hann safnaði þeim víðs vegar af landinu með
það fyrir augum að bjarga stofninum.
Afkomendum þessara fugla var haldið við
með aðstoð Bændaskólans á Hvanneyri og
dreifðust fuglarnir svo aftur frá Borgarfirði og
um allt land. Árið 1996 var gerð könnun á
stofninum á vegum Rannsóknarstofnunar
landbúnaðarins þar sem fram kom að hann
samanstæði af 2000-3000 fuglum og að
rúmlega helmingur þeirra hænsna væri
kominn út af hópnum sem Stefán safnaði
saman2.Íslenski stofninn er dæmi um staðbundinn
stofn eða landkyn sem ólíkur er stórum
þaulræktuðum framleiðslustofnum heimsins.
Þessir litlu stofnar hafa síðustu áratugi verið á
undanhaldi en ástæða þess er meðal annars
breyttar áherslur í framleiðslu og eftirspurn
eftir afurðahærri stofnum4. Undanfarin 50 ár
varphænsna
breyst
Hænsnabúum hefur fækkað og þau stækkað
um leið. Samhliða aukinni framleiðslu hafa
orðið miklar kynbætur og stöðlun innan
framleiðslufyrirtækja sem selja mikið magn
afurðahárra gripa í minni framleiðslufyrirtæki
um allan heim5. Litlu staðbundnu stofnarnir
víkja víða fyrir þessum stóru afurðaháu og
þeim fækkar því ört.
Undanfarið hafa vaknað upp áhyggjur af
afleiðingum þess að þeir þaulræktuðu12F REYJA 2-1HÆNSNARÆKT
erfðafræði stofnsins. Undirrituð tók þátt í
þessu verkefni og skoðaði niðurstöður
svokallaðra örtunglagreininga sem gerðar
voru á erfðaefni hænsnanna. Alls voru greind
173 sýni úr íslenskum hænum sem safnað var
víðs vegar af landinu. Einnig voru greind til
samanburðar nokkur sýni af erlendumbúfjárstofnar
matvælaframleiðslu
erfðafjölbreytileika. Við það stífa val sem notað er
við ræktun afurðamikilla gripa tapast
breytileiki og stofninn verður einsleitur6. Það
getur valdið vandræðum ef upp koma
vandamál eins og of mikil skyldleikaræktMynd 1 . PCA greining á erfðafjarlægð milli stofna þegar ákveðinn undirhópur hefur verið aðgreindur sem stofn „ísl
AF“. Fjarlægð á x-ás skýrir 41 ,6% breytileika og y-ás 25,8%, samtals 67,4%. Aðrar skammstafanir eru eftirfarandi:
Dverghænur (Dve), silkihænur (Silk), brúneggjahænur (Brún), svartar þýskar (Sv Þ) og hvítar ítalskar (ít).
stofnum sem til eru á landinu. Þetta er fyrsta
erfðafræðirannsókn sem tekur til skoðunar
stofn íslensku landnámshænunnar og hefur
hann í forgrunni, en áður hafa sýni úr
nokkrum einstaklingum stofnsins verið notuð í
erlendum rannsóknum.innan stofnsins, aukin tíðni neikvæðra
eiginleika sem fylgja þegar valið er fyrir meiri
afurðum eða umhverfisbreytingar sem
stofninn þarf að geta brugðist við. Ræktendur
þurfa að geta tekist á við svona vandamál með
því að breyta um stefnu í ræktun eða taka inn
nýja einstaklinga. Það er því mikilvægt að afla
þekkingar um erfðalindir stofna sem óskyldir
eru framleiðslustofnum til þess að kortleggja
og vernda breytileika sem grípa má til þegar á
þarf að halda. Þetta á ekki síst við í
hænsnarækt þar sem fáir stofnar hænsna
lögðu grunninn að þeim framleiðslukynjum
sem notuð eru í dag og lítill erfðafjölbreytileiki
í stofnunum er áhyggjuefni4,5. Tvínytja stofnar,
eins og stofn íslensku landnámshænunnar,
geta því verið mikilvæg auðlind vegna þeirra
erfðaeiginleika sem þeir geyma og gætu
mögulega nýst í framtíðinni4,7.Niðurstöður rannsóknarinnar benda til þess að
töluverður erfðafjölbreytileiki sé enn til staðar
í stofninum og er hann meiri heldur en í þeim
erlendu stofnum sem bornir voru saman við
hann. Samkvæmt þessari rannsókn glímir
stofninn því ekki við óhemju einsleitni eða
skyldleikarækt.
Við skoðun á byggingu stofnsins kom í ljós að
nokkrir einstaklingar skáru sig úr hópnum.
Einstaklingar þessir voru allir frá sama
ræktanda, Andrési Filippussyni á Seyðisfirði,
og virðist þar því vera mögulegur undirstofn á
ferðinni. Mynd 1 sýnir hvernig þessi
undirstofn (merktur „ísl AF“) lendir fjarri
megin hluta íslenska stofnsins og er jafnvel
fjær honum heldur en sumir erlendu stofnana.
Þetta er augljóslega eitthvað sem skoða þarf
betur og sú spurning vaknar jafnframt hvortErfðafræðirannsókn á stofninum
Síðastliðið haust réðst Landbúnaðarháskóli
Íslands, í samstarfi við Eigenda- og
ræktendafélag landnámshænsna og MATÍS, í
það verkefni að safna sýnum af íslenskum
hænum og hefjast handa við að kortleggja13F REYJA 2-1HÆNSNARÆKT
eða öðrum heimildum sem til eru í dag, hvort
sá stofn landnámshænsna sem til er í dag sé að
öllu leyti kominn af hænsnum sem bárust
hingað með landnámsmönnum. Áframhaldandi rannsókna er þörf til að skera úr um
það.fleiri svona undirstofnar séu til sem ber að
varðveita sérstaklega til þess að viðhalda
öllum þeim erfðabreytileika sem til er í
stofninum.
Á skyldleikatrénu á mynd 2 sést einnig
hvernig hænur af undirhóp „ísl AF” skilja sig
frá hinum íslensku hænsnunum. Þar sést
einnig að nokkrir einstaklingar erlendu
stofnanna eru faldir inn á milli íslensku
hænsnanna. Líklega er þar um að ræða
blendinga.Áformað er að halda áfram með rannsókn á
stofni íslensku landnámshænunnar. Stefnt er á
að fá betri samanburð við aðra stofna erlendis
sem og að kortleggja útlitseinkenni íslensku
hænunnar. Spennandi verður að fylgjast með
þessu, en hægt er að hafa auga með
niðurstöðum á www.haena.is.Erfitt er að segja til um, út frá þessari rannsóknMynd 2. Skyldleikatré einstaklinganna í rannsókninniHeimildaskrá
1 - Stefán Aðalsteinsson (2004). Sérstaða íslenskra húsdýra. Freyr 100(5). 15-28.
2 - Rannsóknastofnun landbúnaðarins (1998). Íslensk hænsni.
Fjölrit RALA nr. 194 Rannsóknastofnun landbúnaðarsins 1996 – 1997, 23(194), 11.
3 - Erfðanefnd landbúnaðarins (á. á.). Greining á erfðabreytileika íslensku landnámshænunnar, Lokaskýrsla.
Skoðað 14. mars 2011 á http://yndisgrodur.lbhi.is/lisalib/getfile.aspx?itemid=1995
4 - Spalona, A., et al. (2007). Population size in conservation of local chicken breeds in chosen European countries.
Archiv Fur Geflugelkunde, 71(2), 49-55.
5 - Muir, W. M., et al. (2008). Genome-wide assessment of worldwide chicken SNP genetic diversity indicatessignificant absence of rare alleles in commercial breeds. Proceedings of the National Academy of Sciences, 105(45), 17312 -17317.6 - Meuwissen, T. (2009). Genetic management of small populations: A review.
Acta Agriculturae Scandinavica, Section A - Animal Science, 59(2), 71.
7 - Hillel, J., et al. (2003). Biodiversity of 52 chicken populations assessed by microsatellite typing of DNA pools.
Genetics, Selection, Evolution: GSE, 35(5), 533-557.14F REYJA 2-1SAUÐFJÁRRÆKTUll og ullarmeðferð
Nóvember er tími haustrúnings og þá þarf að huga að ullargæðum. Meðferð fjárins
hefur mikil áhrif á ullargæði sem og vinnubrögð við rúning og flokkun ullar.
Eðlisgæði eru arfbundin og hægt er að bæta ullarmagn og gæði með úrvali. Ullarvörur
eru eftirsóttar og vanda þarf til verka þannig að ullin nýtist sem best.E MMA E YÞÓRSDÓTTIR
Formaður ullarmatsnefndar
Ull á íslensku fé er samsett úr þeli og togi sem
eru ólíkar háragerðir. Toghárin eru oft löng og
fremur gróf en þó breytileg, grófust í lærum og
fínust á herðum og hálsi. Þelhár eru stutt, fín,
oft óreglulega hrokkin, merglaus hár. Þelið er
þétt, fjaðurmagnað og mjúkt en loftrými
myndast á milli hrokkinna háranna sem gefur
góða einangrun gegn kulda. Notagildi ullar fer
fyrst og fremst eftir grófleika og erlendis er ull
flokkuð eftir svokölluðu spunagildi sem segir
til um hversu langan þráð er hægt að spinna
úr tilteknu magni ullar. Íslensk ull flokkast
sem gólfteppaull á þessum mælikvarða vegna
grófleika togsins.tvævetlum til að gera sér grein fyrir breytileika
í hjörðinni og nýta þær upplýsingar við
ásetning.
ullarþunga fæst hins vegar ekki nema með
almennri skráningu í skýrsluhaldi en áhugi á
því hefur verið lítill hjá bændum til þessa.
Eðlislæg ullargæði felast fyrst og fremst í lit og
grófleika. Hvít ull hentar best til vinnslu vegna
þess að hana má nota í alla liti. Gulur litur í
íslenskri ull hefur lengi verið einn helsti
eðlisgalli hennar en stór hluti af fjárstofninum
ber þennan eiginleika. Stök dökk hár eða litlarUllarvöxtur hjá íslensku fé er árstíðabundinn,
langmestur síðari hluta sumars og fram á
haust en lítill yfir vetrartímann. Þegar rúið er
að hausti er haustreyfið um það bil 70-75% af
ullarvexti ársins. Þar sem íslenska féð býr enn
yfir þeim eiginleika að mynda ullarskil að vori,
verður að rýja haustklippt fé aftur síðari hluta
vetrar eða að vori.
Ullarmagn og eðlisgæði
Ullarvöxtur er misjafn eftir aldri áa og yfirleitt
mestur hjá tvævetlum. Arfgengi á ullarþunga
er hátt og því auðvelt að auka hann með
úrvali. Ef menn vilja velja fyrir aukinni ull er
vænlegast að vigta ull af veturgömlum ám ogMynd 1 . Svartar doppur á hvítum kindum eru arfgengar og valda því að ullin flokkast í H-2 eða
jafnvel sem mislit ull ef mikið er af svörtum hárum.
Mynd: Guðjón Kristinsson15F REYJA 2-1SAUÐFJÁRRÆKT
svartar doppur í hvítum ullarreyfum spilla
hvítri ull en eru sömu gerðar og önnur
ullarhár að frátöldum litnum. Erfðareglur
aðallita í íslensku fé eru vel þekktar og fjölga
má alhvítu fé með úrvali sem byggt er á
litaflokkun lamba að vori eða hausti. Í
mörgum tilvikum er ull af kindum sem eru
gular á haus og fótum nær alhvít nema á
jöðrum reyfisins. Annar galli sem vert er að
gæta sérstaklega að er gróft tog. Mikill
ullarvöxtur og gróft tog getur farið saman og
það þarf að varast ef valið er fyrir auknu
ullarmagni. Mikill munur getur verið á
grófleika milli einstaklinga en mest ber á grófu
togi í læraull.reglum um ullarmat sem birtar eru í reglugerð
nr 856/2003. Haustið 2010 voru haldin stutt
námskeið í ullarflokkun um allt land sem voru
vel sótt
(350 manns) og dreift var
leiðbeiningum um flokkun á ull til allra
bænda. Efnið ætti því að vera bændum vel
kunnugt.Umhverfisáhrif á ullargæði
Umhverfið hefur veruleg áhrif á gæði ullar á
fénu og þar er oftast um að ræða mengun og
óhreinindi af einhverju tagi. Rusl og hagamor
getur sest í ull á kindum á sumarbeit,
sérstaklega í kjarrlendi og lyngmóum. Kindur
sem ganga í mýrlendi geta fengið mýrarrauða í
ullina sem ekki næst úr. Eftir að fé hefur verið
hýst byrjar ull strax að spillast vegna
óhreininda og raka í húsum. Óhreinindi setjast
fyrst í togendana og valda svokallaðri
húsagulku sem ekki næst úr við þvott. Heyrusl
vill setjast í ullina, sérstaklega ef ekki eru
slæðigrindur af einhverju tagi í görðum eða
gjafagrindum. Haustrúningur kemur í veg
fyrir að ull spillist af húsvist ef rúið er strax og
tekið er inn. Óhreinindi úr haganum er hins
vegar erfiðara að fyrirbyggja og einnig getur fé
óhreinkast í fjárragi í blautum réttum.
Haust- og vetrarrúningur gerir kröfur til
húsakosts og aðbúnaðar því mikilvægt er að
kindunum verði ekki of kalt fyrst eftir rúning.
Einkum eru ásetningslömb viðkvæm fyrir
kulda eftir rúning. Ef fátt er í húsum fyrst eftir
rúning hefur gefist vel að tjalda yfir krær með
plasti eða segli en þá geta lömbin haldið á sér
hita undir tjaldinu.
Ullarflokkun
Formlegt ullarmat lagt af árið 2004 og flestir
bændur flokka ull sína sjálfir. Farið er eftirMynd 2. Ef þófasneplar eru áberandi í togi á haustreyfi
er ullin ekki tæk í fyrsta flokk.
Mynd: Guðjón KristinssonÁhersla er lögð á að flokka ull jafnóðum og
rúið er og skipta hverju haustullarreyfi í betri
og lakari hluta. Góð og gallalaus haustull af
hvítum kindum fer í besta flokk (H-1 eða HLambsull) en taka þarf gallaða ull úr hverju
reyfi s.s. grófa læraull, óhreina eða gula ull á
jöðrum reyfisins, sem og ull með þófasneplum
utan á reyfinu og setja í lakari flokk (H-2 eða
H-2 Lamb). Vetrarull og snoð af hvítu fé
flokkast nær alfarið í H-2. Í reglugerð er gert
lambsullarflokki
undanfarin haust hefur Ístex h.f. óskað eftir að
lakari lambsull sé flokkuð sér (H-2 Lamb) og
greitt er hærra verð fyrir hana en ull af
fullorðnu fé.
Heimaflokkun ullar hefur yfirleitt tekist vel og
ekki valdið
vandræðum
ullarvinnsluna. Þó hefur dálítill misbrestur
verið á flokkun lambsullar þar sem menn átta
sig ekki alltaf á því að gölluð lambsull má ekki
fara í besta flokkinn. Ástæða er til að ítreka að
ef ull af lömbum er gölluð á einhvern hátt á
hún að flokkast í H-2 Lamb. Nánari
upplýsingar um flokkun og frágang má finna
á heimasíðu Ístex h.f.16F REYJA 2-1SAUÐFJÁRRÆKT
Mynd 3. Einfalt er að koma uppaðstöðu í fjárhúsum með því að
setja rimlagrind eða plötu yfir
garða, helst sem næst rúningsmanninum og flokka ullina
jafnóðum. Nauðsynlegt er að hafa
gott ljós, t.d. færanlegan ljóskastara fyrir ofan borðið.
Mynd: Guðjón KristinssonHeimsmarkaðsverð á ull hefur verið lágt um
árabil en fer nú hækkandi sem vonandi skilar
sér í hærra verði til bænda. Verulegur hluti
ullarverðs er framlag úr ríkissjóði samkvæmt
búvörusamningi. Markmið stuðningsins er að
stuðla að góðu hráefni til ullarvinnslu
innanlands.
Miðað
núverandiverðlagningu á ull má reikna með að góð ull af
einlitum ám geti skilað allt að 1100 kr. á kind
hjá þeim sem rækta alhvítt ullargott fé. Tekjur
af ull skipta því máli fyrir búreksturinn og það
á að vera metnaðarmál bænda að skila sem
bestri ull.Mynd 4. Fallegt fyrsta flokks haustreyfi með húsagulku í jöðrum sem þarf að taka frá.
Mynd: Guðjón Kristinsson17F REYJA 2-1UTAN ÚR HEIMITaðtrefjar – undirburður framtíðarinnar?
Undanfarin ár hefur notkun á undirburði í fjósum hérlendis farið stigvaxandi og er líklega
algengasti undirburðurinn spænir eða sag. Oftar en ekki er um innflutt efni að ræða og vegna
óhagstæðrar gengisþróunar hefur verðið á þessari rekstarvöru hækkað verulega. Víða
erlendis hefur það sama verið uppi á teningnum og aðþrengdir kúabændur þurft að leita
óhefðbundinna leiða til þess að hlúa að kúnum sínum, án þess að nota sag eða spæni.LARS KAUSGAARDS NORRI S IGURÐSSONNemi í búvísindum við
Háskólann í KaupmannahöfnAðjunkt við
Landbúnaðarháskóla ÍslandsEin leiðin er að nota sk. taðtrefjar sem við
fyrstu sýn virkar afar umhverfisvænn og
hagkvæmur undirburður, enda unninn úr
mykju viðkomandi kúabús. Um leið vakna
sjúkdómahættu
ammoníaksmengun enda trefjarnar unnar úr
mykju. Rannsóknir á þessari gerð undirburðar
eru skammt á veg komnar en sl. sumar voru
birtar niðurstöður BS-verkefnis við Háskólann
í Kaupmannahöfn þar sem markmið
verkefnisins var m.a. að skoða uppgufun
ammoníaks frá legubásum með taðtrefjum.Skýringin felst í því að nota þarf nokkuð mikið
magn trefjanna sem draga til sín hugsanlega
bleytu
legubásinn
kemur.
Bandaríkjunum liggja þegar fyrir rannsóknir
sem bæði benda til þess að kýrnar séu hreinni
en með notkun á annars konar undirburði og
að frumutölu sé hægt að halda óbreyttri eftir
að notkun hefst. Til þess að svo megi til takast
þarf þó vinnulag í fjósinu að vera í góðu lagi
enda kom skýrt fram að helsti áhrifaþáttur á
frumutölu var ekki gerð undirburðarins
heldur vinnulag við hirðingu legubása, sem og
árstíð.5-15 % mykjunnar
Taðtrefjar, sem er í raun hratið sem verður
eftir þegar mykja er skilin, eru oftast á bilinu
5-15 % heildarmagnsins. Algengasta aðferðin
sem notuð er til þess að skilja vökvann frá
fasta efninu í mykjunni er að nota skrúfuskilju
sem þrýstir mykjunni í gegnum sigti. Eftir
skiljunina innihalda taðtrefjarnar oftast í
kringum 30% þurrefni og eru nothæfar sem
undirburður.
Hreinar kýrMynd 1 . Þegar trefjarnar eru skildar frá hinum blautariÞað kann að hljóma einkennilega en ein af
ástæðunum fyrir því að nota taðtrefjar er að
vænta má hreinni kúa við notkun þeirra.hluta mykjunnar er þurrefnisstig þeirra all hátt og má
nýta sem undirburð.18F REYJA 2-1UTAN ÚR HEIMIMynd 2 . Vélbúnaður til þess að framleiða taðtrefjar er oft staðsettur við haugtanka, svo
lagnir til og frá búnaðinum verði stuttar.skýrist einfaldlega af því að skítur og hland frá
kúnum berst í sandinn, sem svo gefur frá sér
ammoníak.Mælingar á uppgufun ammoníaks
Mengunarmælingar í fjósum eru hreint ekki
auðveldar og oftar en ekki er mikil óvissa
bundin við slíkar mælingar enda fjósin mjög
oft opin þannig að áhrif veðurfars, s.s.
breytilegra vindátta, hefur mikil áhrif á
niðurstöður. Þá blandast ferkst loft misvel við
fjósloftið og er einnig breytilegt eftir hitastigi
loftsins og umferð skepna í viðkomandi fjósi.
Auk þess skiptir hönnun viðkomandi fjóss
máli og hvernig það er innréttað s.s. hvort í
því séu rimlar yfir flórum eða heil gólf í stað
djúpflóra. Í framangreindu verkefni við
Háskólann í Kaupmannahöfn var notaður sk.
loftsogskassi með hringdælingu lofts og voru
mælingar framkvæmdar í tveimur fjósum,
annars vegar í fjósi með sandi í legubásunum,
þ.e. legubásarnir eru án dýnu og þaktir þykku
sandlagi og hins vegar í fjósi með þykku lagi
taðtrefja í legubásunum. Mælt var beint ofan á
básunum sjálfum.Hins vegar var uppgufunin 43,3% meiri þar
sem taðtrefjarnar voru nýkomnar í básana.
Þessar niðurstöður passa vel við aðrar
erlendar rannsóknaniðurstöður sem benda
einmitt til þess að það ammoníak sem
hugsanlega gufar upp frá taðtrefjum fer skjótt
en svo dregur verulega úr uppgufun
ammoníaksins eftir 30 klst.
Framangreindar niðurstöður benda til þess að
gerist það að hland frá kú berist í legubás með
sandlagi, þá berist hlandið fljótt niður í
gegnum sandinn og safnast fyrir á botni
bássins. Þaðan gufar svo ammoníakið hægt ogNiðurstöður
Fyrstu niðurstöður mælinga benda ekki til
þess að það sé meiri uppgufun ammoníaks frá
legubásum með taðtrefjum en frá legubásum
með sandi. Þannig mældist 73,1% minni
uppgufun ammoníaks frá taðtrefjabásunum
miðað við uppgufun frá sandbásunum þar
sem trefjarnar höfðu fengið að liggja í þrjár
vikur. Hvernig á því stendur að ammoníak
gufar yfir höfuð upp frá sandlegubásumMynd 3. Vélbúnaðurinn er oft frágenginn eins ogsjá má á meðfylgjandi mynd og fellur þá undirburðarefnið beint niður í vagn.19F REYJA 2-1UTAN ÚR HEIMI
rólega upp næstu vikurnar. Séu hins vegar
taðtrefjar í legubásnum draga þær til sín
hlandið strax við yfirborð bássins og því á
ammoníak auðveldara með að gufa upp þaðan
strax í upphafi.
Mikill munur á uppgufunartölum á milli
ólíkra gerða undirlags í legubásum í
framangreindri rannsókn gefa tilefni til frekari
skoðunar á því hvort í raun sé einhver munur
á uppgufun ammoníaks á milli mismunandi
gerða undirburðar eða hvort uppgufunin sé
hálfgerður fasti og meira háður því hve mikið
af ammoníaki berst í viðkomandi undirburð. Í
rannsókninni var t.d. mæld uppgufun á
mismunandi stöðum í básunum og kom í ljós
að langmest uppgufun ammoníaksins var í
aftasta hluta legubássins, sem gefur ástæðu til
að ætla að mismunurinn felist því ekki í gerð
undirburðarins heldur frekar utanaðkomandi
mengun.Mynd 4. Mælingar á uppgufun ammoníaks voru gerðar
á nokkrum mismunandi stöðum í legubásunum.hlandi og skít. Þetta má koma í veg fyrir að
stórum hluta með rétt stilltum innréttingum en
víða liggja kýr allt of langt upp í legubásana og
jafnvel svo að nærri fet er frá aftasta kanti
legubássins að kúnni sjálfri!
Sé herðakambssláin allt of framarlega yfir
básunum eiga kýrnar auðvelt með að leggjast
langt upp í básana en sé herðakambssláin of
aftarlega eiga kýrnar erfitt með að leggjast með
tilheyrandi hættu á t.d. spenastigi eða minni
afurðasemi þar sem þær liggja skemur yfir
daginn. Ekki er hægt að gefa út einhlítar
leiðbeiningar um þetta enda aðstæður
kúabændurna sjálfa að skoða aðstæður á
sínum búum. Sé herðakambssláin rétt stillt og
sé bringuborð til staðar, eða t.d. 100 mm rör
fremst í básnum sem stillir af lengdarnýtingu
hans, ættu kýrnar að liggja rétt. Þegar svo er,
sparast ekki eingöngu vinna við hreinsun
básanna heldur má einnig spara magn
undirburðar, enda ætti megnið af mykjunni að
falla aftur af básnum en ekki upp í básinn.Er sýrð mykja lausnin?
Í sumum löndum hafa á liðnum árum verið
gerðar þó nokkrar tilraunir með súrsun á
mykju í þeim tilgangi að draga úr tapi
köfnunarefnis við útkeyrslu mykjunnar. Því
vakna áhugaverðar spurningar í tengslum við
notkun á slíkri mykju við framleiðslu á
undirburði enda má ætla að lágt sýrustig
mykjunnar dragi úr uppgufun köfnunarefnis,
þar sem það verður í auknum mæli bundið
sem ammoníum í slíkri mykju en ekki sem
ammoníak. Jafnframt má ætla að lágt sýrustig
taðtrefjanna
eiginleikum þess sem vaxtarstað fyrir
bakteríur og þar með minnka líkur á virkum
smitefnum
undirlagi
kúnna.
undirburðar með lágt sýrstig á kýrnar sjálfar
þarf þó einnig að skoða.Heimildaskrá
Lars Kousgaard, 2011. Måling af ammoniakfordampning fra sengebåse med fiberstrøelse, 33 s.
BS verkefni frá Háskólanum í Kaupmannahöfn, 33 bls.Rétt stilltar innréttingar!Harrison, E., J. Bonhotal og M. Schwarz, 2008. Using
manure solids as bedding.
Skýrsla frá Cornell Waste Management Institute, 128
Allar myndir í greininni koma frá höfundumNiðurstöðurnar sýndu fram á að mikill munur
var á uppgufun ammoníaks eftir því hvar
mælt er í legubásunum, sem bendir um leið til
þess að kýrnar ná að menga básana með20F REYJA 2-1SAGANUm mjólk og mjaltavélar
Grein þessi er unnin úr efni, sem höfundur hefur tekið saman um
framleiðslu mjólkur og tækniþróun við mjaltir á Íslandi.S IGTRYGGUR J ÓN
B JÖRNSSON
Landnámsmenn fluttu nautgripi með sér til Íslands og öruggt má telja að nautgriparæktin var
sú búgrein, sem Íslendingar byggðu afkomu sína mest á frá upphafi búsetu sinnar í landinu
og allt fram á 15. til 16. öld.
Nokkrir menn hafa reynt að áætla
mjólkurmagn í fornöld. Að vera héraðsræk og
mjólka kálfsmála er krafist í Grágás af
gjaldgengri kú og af því er nyt áætluð að hafa
verið um 800 til 1.000 lítrar á ári. Framan af
öldum var nautgripum beitt, uxar og geldneyti
lifðu að mestu á útigangi en kúm var ætlað
nokkurt fóður.að fóðra kýr til mjólkur og þá fór að tíðkast að
hafa kýr snemmbærar en áður báru þær að
vori. Nyt kúnna á átjándu öld er talin hafa
verið um 1.600 kg. á ári. [1]
Fjós voru byggð við bæi og stundum voru þau
undir baðstofunni og kýrnar þannig nýttar til
upphitunar. Það hefur verið notalegt að sofna í
ylnum frá kúnum og líða inn í svefninn við
kunnugleg hljóð þessara skepna, sem oft héldu
lífinu í yngstu kynslóðinni.Á fimmtándu öld eru kúnum ætluð,
samkvæmt Búalögum, tæplega 1.000 kg afNú er öldin önnur. Hönnun fjósa miðar að því
að sem best fari um kýrnar og aðstaða til vinnu
sé góð. Mikil afurðaaukning hefur náðst með
kynbótum og fóðrun og er meðalnyt eftir
árskú um 5.355.- kg og einstaka kýr mjólka um
12.000.- kg. á ári. [2]
Seljabúskapur
Mjólk og mjólkurafurðir voru frá landnámi og
eru enn ein mikilvægasta fæða flestra
Mynd 1 . Huppa frá Kluftum, fædd 1 926. Út af henni er Íslendinga. Kýr voru mjólkaðar í fjósum eða á
Kluftastofninn kominn og er hún oft nefnt ættmóðir stöðli en ær í kvíum. Þá voru ær hafðar í
íslenska kúastofnins.
seljum og mjólkin unnin þar og smjörið flutt
Mynd: úr námsefni við LbhÍ
heim á klakk, annan eða þriðja hvern dag.
töðu og fóðrunartíminn er þá talinn vera 32 Selin voru alltaf staðsett við læk eða vatn,
vikur. Þetta gætu verið um 2 til 2,4 yfirleitt til dala, þar sem ærnar áttu auðvelt
fóðureiningar á dag.
með að fylgja gróðurlínunni. Jónas Jónasson
frá Hrafnagili segir svo frá í bók sinni,
Á átjándu öld er farið að leggja meiri rækt við Íslenskum þjóðháttum: „Í selinu var jafnan21F REYJA 2-1SAGAN
einn kvenmaður, selmatseljan (selráðskona),
og ef fé var mjög margt hafði hún með sér eina
eða tvær unglingsstúlkur. Svo var smali, sem
fylgdi fénu úr kvíunum og var yfir því nótt og
dag. Ekki var malað undir smalann í seljunum
stundum. Var ekki dæmalaust, að honum væri
ætlað að skaka strokkinn, á meðan
mjaltakonur mjöltuðu ærnar. Þótti þá vel úr
rætast, ef nokkurn veginn féll saman, að
strokkurinn væri skilinn og lokið væri
mjöltunum. … Selin voru venjulega þrjú hús:
mjólkurhús og selbaðstofa og eldhús til hliðar
eða frálaust. Oft var og selið í beitarhúsum, ef
þau voru langt frá bæjum. Kvíar voru og til að
mjalta í ærnar og kofi handa kúm, ef þær voru
hafðar í selinu.“ [3]Ungt fólk var sent til Danmerkur til að kynna
sér meðferð mjólkur og bændaskólarnir lögðu
einnig hönd á plóginn. Fyrsta rjómabúið tók til
starfa að Syðra-Seli í Hrunamannahreppi 10.
júlí árið 1900 og þá um sumarið var fenginn
danskur mjólkurfræðingur, Hans Grönfeldt
Jepsen að nafni til að veita forstöðu
mjólkurskóla, sem hóf starfsemi á Hvanneyri,
1. nóvember árið 1900. [4] Rjómabúum fjölgaði
ört og urðu flest 34 árið 1906. [7] Þau voru
nokkurs konar brú á milli heimavinnslu
mjólkur og mjólkursamlaga. Lengst starfaði
rjómabúið á Baugsstöðum í Stokkseyrarhreppi
en þar var starfsemi hætt árið 1952. [5] Þar
með lauk rúmlega hálfrar aldar tímabili
rjómabúanna.RjómabúinMjólkursamlöginÞegar tók fyrir sauðasölu til Bretlands árið
1896 fóru menn að líta til þess að efla
smjörgerð til útflutnings. Á Alþingi voru sett
lög árið 1899 um stuðning við samtök bænda
til að framleiða smjör og osta í þessum
tilgangi. Hjá þjóðinni hafði alla tíð verið
þekking á nýtingu og geymslu mjólkurafurða,
en mjólkurvinnsla hafði alfarið verið stunduð
á heimilum landsmanna frá landnámi til
aldamóta. Mjög var það breytilegt hvernig
staðið var að mjólkurvinnslunni á heimilunum
og sáu menn að margt mátti betur fara. Á
síðari hluta nítjándu aldar var því nokkuð gert
af því að efla þekkingu fólks á þessum málum.Þau komu til sögu á árunum 1927 til 1967 en á
þessu tímabili voru stofnuð 22 mjólkursamlög
til alhliða mjólkurvinnslu víðsvegar um
landið.
vísu
Mjólkurfélag
Reykjavíkur rekið gerilsneyðingarstöð frá
1920, en lítið sem ekkert var þar um vinnslu
mjólkur. [6]
Mjólkursamlag Eyfirðinga var stofnað á
sérstökum fulltrúafundi kaupfélagsins 4.
september 1927 og hinn 6. mars 1928 var tekið
á móti fyrstu mjólkinni, 1600 lítrum. Síðast var
Vestur-Barðstrendinga
Patreksfirði stofnað en það hóf starfsemi 1.
september árið 1967. [7]Mynd 2. Rjómabúið Baugsstöðum, Stokkseyrarhreppi. Það starfaði til
ársins 1 952. Mynd: Byggðasafn Árnesinga22Nú starfa fjögur fyrirtæki á
þessu sviði, sem eru Auðhumla
svf. með sex samlög á sínum
snærum,
Skagfirðinga, Mjólka ehf. og
Vesturmjólk ehf. í Borgarnesi.
Hér hefur á orðið mikil
breyting, mörg samlög heyra
sögunni til, önnur hafa verið
sameinuð og ný hafa verið
stofnuð.
breytingum
stefnt
hagkvæmari rekstri, bændum
og neytendum til hagsbóta.F REYJA 2-1SAGAN
Fyrstu rörmjaltakerfin voru sett í mjaltabása í
Þrándarholti og á Laugarvatni. Í Þrándarholti
mun kerfið hafa verið tekið í notkun haustið
1958 og líklega stuttu seinna á Laugarvatni.[8]
Næsta vél var sett upp í básafjós á Egilsstöðum
á Völlum vorið 1962 [9] og líkur benda til þess
að rörmjaltakerfi hafi verið tekið í notkun á
Þórustöðum í Ölfusi í september 1962 [10] og í
október, sama ár, fengu bræðurnir í
Miklaholtshelli rörmjaltakerfi. [11] Öll þessi
fyrstu kerfi voru frá Alfa-Laval nema kerfið á
Þórustöðum, það var Gascoignekerfi.
Og búin stækkuðu og menn fóru að sjá í þann
tíma, sem fór í mjaltirnar og þá komu
mjaltaþjónarnir.Mynd 3. Alfa-Laval endaeining.
Mynd: Áskell ÞórissonAlls voru komnir í notkun fimmtán
mjaltaþjónar hér á landi í febrúar 2004. [12]
Síðan hefur mjaltaþjónum fjölgað mikið ogMjaltavélin
Það var verk kvenna, um aldir, að
mjólka bæði ær og kýr og gera úr
mjólkinni smjör og skyr. Þó mjaltir séu
erfitt starf var það ekki fyrr en á
nítjándu öld, sem hugvitsmenn fóru að
huga að vélrænum lausnum á þeim og
mörg ár liðu þar til mjaltavélar urðu
tæknilega það vandaðar, að þær næðu
útbreiðslu að ráði. Það var ekki fyrr en
á árunum milli 1910 og 1920, að náð er
því takmarki, að bændur fara að veita
Mynd 4. Mjaltaþjónar voru mikil tæknibylting.
þeim verulega athygli. Jóhannes
Mynd: Áskell Þórisson
Reykdal á Setbergi við Hafnarfjörð, tók
fyrstur íslenskra bænda þessa nýju tækni í þeir orðið tæknilega betri. Um áramót
þjónustu sína. Það gerðist árið 1927 og keypti 2010/2011 voru 115 mjaltaþjónar í gangi á
hann vélarnar frá A/B Separator í Stokkhólmi. Íslandi, 82 af gerðinni Lely og 33 frá DeLaval.
Einnig fékk Vífilsstaðabúið mjaltavélar um [13]
sama leyti fyrir tilstuðlan Jóhannesar. [12]
Þessar fyrstu vélar voru vélfötuvélar.
Það fennir fljótt í sporin og oft er erfitt að afla
upplýsinga. Það er t.d. ekki ljóst hvenær
rörmjaltakerfið var sett upp á Laugarvatni.
Upplýsingar um það væru vel þegnar og hvað
annað varðandi þessi mál, sem hefur sögulegt
gildi.Tækni þessi breiddist hægt út og það er ekki
fyrr en eftir 1950 að skriður kemst á útbreiðslu
vélanna. Margt mun þar hafa komið til,
kúabúin voru yfirleitt smá, kaupgeta bænda
lítil, eftir kreppuár og kúm fór ekki að fjölga
að ráði, fyrr en mjólkursamlög komu til sögu.
Þá ullu vélarnar stundum júgurbólgu vegna
vankunnáttu mjaltamanna.23F REYJA 2-1SAGANMynd 5. Haukur Pálsson starfaði hjá mjólkursamlagi KS sem ostameistari frá 1 955 að loknu námi í mjólkurfræði í
Noregi. Hann vann til margra verðlauna í ostagerð og starfaði nær óslitið hjá samlaginu að undanskyldum nokkrum
árum er hann vann hjá súkkulaðiverksmiðjunni Víkingi í Kópavogi. Hann lét af störfum hjá mjólkursamlaginu vegna
aldurs 1 998. Hann lést 1 3 júní 2011 . Mynd: Kaupfélag SkagfirðingaHeimildaskrá
1. Bjarni Arason 1965. Íslensk nautgriparækt. Kennsluhandrit.
2. www.bondi.is
3. Jónas Jónasson 1945. Íslenskir þjóðhættir, bls. 62.
4. Búnaðarsamtök á Íslandi 150 ára, 1988. I. bindi bls. 92 og II. bindi bls. 682 og 683.
5. Helgi Ívarsson og Páll Lýðsson 2005. Rjómabúið á Baugsstöðum 100 ára, bls. 42.
6. Sveinn Tryggvason 1947. Mjólkuriðnaðurinn á Íslandi, bls. 3.
7. Gylfi Gröndal 1998. Að breyta mjólk í mat, bls. 60, 86 og 162.
8. Þrándur Ingvarsson. Símtöl 18. nóvember 2010 og 28. september 2011 og Gísli Kristjánsson 1961. Freyr nr. 6.
Hjarðfjósið í Þrándarholti og sjálfrennslismjaltalögnin.
9. Ingimar Sveinsson. Símtöl 3. og 18. nóvember 2010.
10. Finnbogi Arndal. Símtöl 18. nóvember 2010 og 10. mars 2011.
11. Bjarni Eiríksson bóndi í Miklaholtsheli. Símtal 7. janúar 2011 og Morgunblaðið, föstudaginn 12. október 1962,
Nýjar mjaltavélar og kartöflur í helli, bls. 3 og 23.
12. Sigtryggur Jón Björnsson 2011. Mjaltavélar og mjaltatækni, bls. 6 og 18.
13. Sverrir Geirmundsson og Stefán Björgvinsson. Símtöl 27. og 28. september 2011.24F REYJA 2-1SAUÐFJÁRRÆKTHrútaval© Eyjólfur Ingvi Bjarnason
Nú þegar haustslátruninni þetta árið er að ljúka, styttist í fengitímann og þar með
undirbúning næsta afurðaárs. Markvisst hrútaval getur verið ein fljótlegasta leiðin að
tekjuaukningu á hverju sauðfjárbúi. Við val hrúta skal hafa veikar og sterkar hliðar búsins í
huga, þ.e. í hvaða eiginleikum þarf að sækja verulega fram og hvar viðunandi árangri hefur
verið náð. Einnig og ekki síður þarf að hafa í huga hvaða eiginleikar skila mestum tekjum. Í
lokaverkefni Eyjólfs Ingva Bjarnasonar við landbúnaðarháskólann í Ási er lagt til að sæða
15% af ám búsins, nota lambhrúta á að lágmarki 50% af ánum (jafnvel meira), 20 ær undir
hvern að lágmarki og fullorðna heimahrúta með reynslu á afganginn af ánum, allt að 60 ær
undir hvern hrút.Guðfinna Harpa Árnadóttir
Héraðsráðunautur
Búnaðarsambandi
Austurlandsháir í sumum eiginleikum en lágir í öðrum
(t.d. 130 fyrir gerð og 95 fyrir frjósemi) á ær
sem eru lágar í öðrum eiginleikum (t.d. 105
fyrir gerð og 110 fyrir frjósemi) og þannig
fengið út meðaltalseinstakling sem að öllum
líkindum ætti að taka það besta frá báðum
foreldrum.Nýta kynbótamatiðÁhættudreifingBLUP kynbótamat er nú reiknað fyrir fjóra
eiginleika í sauðfjárkynbótum, gerð, fitu,
frjósemi og mjólkurlagni. BLUP er kynbótamat
sem byggir á reynslu af einstaklingnum eða
nánustu ættingjum hans, þar sem bein reynsla
er ekki fyrir hendi en ætternistengingar eru í
lagi. BLUP einkunnir áa og hrúta finnum við í
gulu vorbókinni sem við fáum að loknu
haustuppgjöri. BLUP ætternismat lamba, sem
er beint meðaltal foreldra er gefið upp í bláu
haustbókinni.Við val sæðingahrúta til notkunar á búinu er
rétt að hafa í huga að velja þá hrúta sem eru
sterkir í þeim eiginleikum sem bóndi stefnir á
að bæta. Þó er æskilegt að dreifa notkuninni á
nokkra hrúta svo draga megi úr óæskilegum
áhrifum þess að ofnota fáa eða skylda hrúta
því oft geta þeir sem standa efst fyrir einn
eiginleika haft veikleika í öðrum og þá jafnvel
eiginleika sem ekki er til kynbótamat um sem
og að hver hrútur hentar breytilega í ólíkum
hjörðum.Ef við nýtum okkur þær upplýsingar getum
við parað saman einstaklinga sem fá háa
einkunn fyrir alla eiginleika og væntum
þannig afbragðsgripa. Einnig getum við nýtt
okkur uppbótarpörun og notað hrúta sem eruÍ markvissu ræktunarstarfi sem ætlað er að
bæta kjötgæði og þunga er gott að gera
afkvæmarannsóknir svo hægt sé að bera
hrútana saman á jafningjagrunni. Ef ætlunin er
að bera hrúta saman í afkvæmarannsókn er25F REYJA 2-1SAUÐFJÁRRÆKT
rétt að hafa það í huga við upphaf fengitíðar
og halda sem líkustum ærhópum undir alla
hrútana, t.d. sleppa bestu og lökustu ánum og
hafa aldursdreifingu áa undir hverjum hrút
sem sambærilegasta. Þeim mun fleiri hrútar
sem hafðir eru í prófun, því raunsærri mynd
mun niðurstaðan gefa. Prófum einnig alla
yngri hrútana, ekki bara þá sem við höldum að
komi vel út.
Út frá því sem að ofan er sagt er tillaga að
verklagi á fengitíma sú að byrja á því að skipta
ánum
þrjá
ræktunareiginleikum sem bóndinn telur
mikilvægasta. Þetta má gera út frá BLUP mati,
afurðastigi, beinum afurðatölum og/eða
tilfinningu bóndans svo nokkur dæmi séu
nefnd. Þessir hópar eru góðar ær, slakar ær og
meðalær þar sem síðast nefndi hópurinn telur
um 50-60% ærstofnsins. Á þann hóp er ráðlagt
að nota lambhrútana og/eða veturgamla hrúta
í afkvæmaprófun og flokka ærnar undir þá
tilviljanakennt. Hópurinn sem telst góðar ær
fer svo undir reynda hrúta á búinu sem mæta
öllum kröfum varðandi ræktunarstefnu búsinseða eru sæddar (t.d. má nota samstillingu
ánna). Lömbin sem koma úr þessum pörunum
eru ræktunarhópurinn. Slakari ærnar fara
einnig undir reynda hrúta á búinu en þar
erum við að tala um hrúta sem gefa fyrst og
fremst góð sláturlömb þ.e. þung lömb með
gott kjötmat.
Vonandi gefa þessar leiðbeiningar einhverja
innsýn í hvernig megi bæta stofninn
samkvæmt þeirri ræktunarstefnu sem bændur
velja.Hrúturinn Golson sinnir ánum. Á honum er belti með
litapúða svo fljótlegt er að greina beiðsli hjá ánum.
Mynd: Hákon B. Harðarson26F REYJA 2-1BÚTÆKNIOlíueyðsla
og afl
Á sama tíma og vélakostur landsmanna eldist heldur eldsneytisverð áfram að hækka sem
kallar á aukin útgjöld. Er eitthvað sem við getum gert til að minnka þessi útgjöld? Ef kaupa á
vél þarf að íhuga það að kostgæfni. Það er fleira en hestaflatalan sem segir til hvað vélin
getur, snúningsvægið þarf að skoða og mikilvægt er að líta yfir eyðslutölur, það getur hins
vegar verið snúið að skilja hvað þessar tölur segja okkur.H AUKUR Þ ÓRÐARSON
Landbúnaðarháskóla ÍslandsAksturslag og vélarstærð
Stórar dráttarvélar eyða miklu eldsneyti því er
mikilvægt að nýta vel þá getu sem þær hafa
yfir að ráða. Því þarf að huga vel að því
hvernig við veljum saman vélar, sem dæmi má
nefna að algengt er að sjá 100 – 120 hestafla
dráttarvél með 5 til 6 metra snúningsvél. Þetta
er dæmi um slæma samsetningu því 40 – 70
hestafla dráttarvél passar
hæglega leyst verkefnið með
sömu afköstum en notar allt
að helmingi minna eldsneyti
til verksins. Aksturslag er
annað atriði sem ræður
miklu um eyðsluna.vinnugæðum. Ef aflúttakið er stillt á 540E í
stað 540 má spara umtalsvert. Það er einungis
í vinnu sem reynir mjög mikið á vélina sem
þörf er að nota 540 stillinguna. Með því að
stilla á 540E er snúningshraði mótors u.þ.b.
400 sn/mín minni með sama snúningi á
aflúttaki en á 540 stillingunni (breytilegt eftir
tegundum). Minni snúningshraði minnkar auk
þess slit mótorsins og eykur þar með endingu
vélarinnar.
Ökuhraði er annað atriði sem vert er að skoða.
Mikill ökuhraði við vinnu eykur nær
undantekningalaust eldsneytiseyðslu. Þung
vinna t.d. plæging er gott dæmi um hvar hægt
er að minnka eyðslu. Með því að minnka
ökuhraðann frá 10 -12 km/klst. niður í 7 – 9Dráttarvélin eyðir meiru eftir
mótorsins eykst. Með því að
minnka snúningshraðann má
yfirleitt spara umtalsverðar Mynd 1 . Dæmi um vel heppnaða vélasamsetningu. John Deere 5820
fjárhæðir án þess að það dráttarvél. Vél 65 kW (88 hö) skv. ECE-R24. Hámarks snúningsvægi 340
komi niður á afköstum eða Nm við 1 500sn/mín. Plógurinn er 1 4“ fjórskera Överum.Mynd: Bjarni Guðmundsson, 201127F REYJA 2-1BÚTÆKNI
km/klst. næst umtalsverður ávinningur auk
þess sem plægingin verður betri ef ökuhraða
er stillt í hóf. Ekki er öruggt að verkið taki
lengri tíma þótt örlítið hægar sé farið en hins
vegar er öruggt að það fer betur með vélarnar.
Tímasparnaðurinn af auknum ökuhraða er
yfirleitt étinn upp með aukinni viðveru á
verkstæðinu í staðinn. Rúllubinding er gott
dæmi um neikvæðan ávinning mikils
aksturshraða. Þegar vélin stíflast hverfur
ávinningurinn af hraðanum vegna tafa.kílóvöttum. Hvað er eitt hestafl mikið (stórt)? Í
upphaflegri merkingu var talað um að
meðalhesturinn byggi yfir einu hestafli og
gæti skilað þeirri vinnu t.d. í drætti í
kolanámum. Þetta er ekki sérstaklega
nákvæmt og illa nothæft þegar vélar fóru að
koma fram á sjónarsviðið. Hestafl var síðar
skilgreint á nákvæman hátt: Eitt hestafl er það
afl sem þarf til að lyfta hlut með massann 75
kg á hraðanum 1 m/sek. Eitt hestafl er 735,5
W, og 100 hö eru 73,5 kW.Misvísandi upplýsingarHinir ýmsu staðlarÞegar skoðaðir eru sölubæklingar fyrir
dráttarvélar er afl vélanna gefið upp með
margvíslegum hætti. Þetta getur verið heill
frumskógur af tölum sem erfitt er að átta sig á.
Er aflið gefið upp nettó eða brúttó, mótorafl
eða á aflúttaksöxli? Þar að auki eru
mismunandi staðlar sem farið er eftir við
prófanir á vélunum. Því er mikilvægt að vita
hvort uppgefið afl vélarinnar er nettó eða
brúttó því brúttó talan gefur mun hærra gildi
og er í raun villandi fyrir getu vélarinnar.Margar aðferðir eru til, til að prófa afl mótora.
Prófunaraðferðirnar eiga það sameiginlegt að
mótornum er stillt upp í bekk og hann síðan
prófaður án gírkassa eða skiptingar. Þegar
prófunin fer fram eru nokkur atriði algerlega
stöðluð t.d. hitastig, loftþrýstingur og rakastig.Afl dráttarvéla
Í tilskipun frá Evrópusambandinu frá janúar
2010 er einingin W (vött) sú eining sem ber að
nota þegar gefið er upp afl á dráttavélum en
einingin hestöfl má fylgja með ef menn vilja.
Einingin hestöfl er í raun nauðsynleg því fáum
er tamt að tala um stærðir véla eða bíla íNettó-staðlar
Nettó staðlar eru þegar mótorinn er mældur
með upprunalegri loftsíu, pústkerfi og
kælikerfi (viftu og vatnsdælu). Einnig er rafall
tengdur við en ekki undir álagi. Þessi
mæliaðferð
brúttómæliaðferðirnar. Mæligildin sem koma
út úr nettó-stöðlunum gefa mun réttari mynd
af getu mótorsins vegna þess að tekið er mið af
mikilvægum þáttum sem hafa bein áhrif á
getu mótorsins. Dæmi um nokkra nettó-staðla
má sjá í töflu 1.Tafla 1. Nokkrir nettó-staðlar.
ECE R24.03
Nýlegur evrópskur staðall, sem er mikið notaður við mælingar á dráttarvélarmótorum.
Að mörgu leyti er þetta svipað og í hinumDin 70 020
Þýskur staðall sem áður fyrr var mest notaður
við mælingar á evrópskum dráttavélum. Hann
er byggður á hvernig flestir hugsa um afl
mótorsins. Hann er gefinn upp í hestöflum.
SAE J1349 4.2.4
Sambærilegur staðall sem kemur frá Bandaríkjunum.eldri Din 70 020 staðli nema hér eru gerðar
meiri kröfur varðandi hvernig kæliviftan á að
vinna. Til viðbótar við mótorinn er gírkassa/vökvakælir en pressa fyrir loftkælingu er
ekki tengd.EC 80/1269 og EC 88/195
Lítið notaður evrópskur staðall og því ekki farið yfir hann neitt frekar hér.EC 77/537
Tilbrigði af ECE R24.03 staðli sem ætlaður er
fyrir landbúnaðarvélar en sáralítið notaður.28F REYJA 2-1BÚTÆKNI
Tafla 2. Nokkrir brúttó-staðlar.
SAE J1995 3.1
97/68 EC
Bandarískur staðall frá 1972, mikið notaður Evrópskur staðall frá 1997 fyrir ökutæki sem
sem brúttó mótvægi við DIN og áður fyrr ætluð eru til notkunar utan vega. Hér er
þekktur sem hin svokölluðu SAE hestöfl.
mótorinn prófaður án eigin kælikerfis og
kæliviftu. Annar staðalbúnaður er á
ISO 14 396
mótornum en ekki í notkun. Pressan fyrir
Alþjóðlegur staðall fyrir mælingar á afgasi og loftkælinguna er ekki tengd né heldur
afli fyrir mótora í ökutækjum sem ætluð eru í gírkassa- og vökvakælir.
notkun utan vegar. Mikið notaður fyrir
landbúnaðarvélar.
Evrópskur staðall mjög áþekkur þeim sem
áður hafa verið nefndir.Brúttó-staðlar
Mælingar eru gerðar á mótor án kæliviftu,
vatnsdælu og oftast án rafals, loftsíu,
pústkerfis og þ.h. Hér er mótorinn prófaður
strípaður en mataður á því sem til þarf til að
hann geti gengið. Dæmi um nokkra brúttóstaðla má sjá í töflu 2.
Snúningsvægi
dráttarvélamótora
þurfa að verða talsvert aðrir en
mótora sem hannaðir eru fyrir
bíla. Mótorar í dráttarvélum eru
með meira stimpilþvermál og
meiri slaglengd en bílvélar sem
eru jafn stórar (kW). Algeng
bílvél er t.d. með 2,5 lítra
slagrými og skilar 90 kW.
Dráttarvélarmótor sem skilar 90
kW er með minnst fjögurra lítra
slagrými.
þýðir
dráttarvélarmótorinn
rúmtaksmeiri sem skilar sér í
snúningsvægi.
Dráttarvélarmótor verður að
þola að vinna undir miklu álagi í
tíma.
snúningsvægi togar mótorinn
betur sem nýtist vel við erfiða
vinnu. Mikið slagrými ermikilvægt til að ná miklu snúningsvægi á sem
breiðustu snúningshraðasviði allt frá lágum
snúning upp í háan. Með öðrum orðum er
dráttarvélarmótorinn hannaður til að skila
miklu þótt mótorsnúningshraðinn sé ekki
mikill. Með því að fjölga stimplunum eykst
snúningsvægi mótorsins sem þýðir að sex
strokka vélar eru heppilegri en fjögurra í mjög
þunga vinnu þar sem reynir mikið á tog
vélarinnar.Mynd 2. Dæmigerð aflkúrfa fyrir mótor í dráttarvél. Meiri snúningshraðiskilar ekki auknu afli eftir 1 900 sn/min og hámarks snúningsvægi er á
1 400 sn/mín. Meiri snúningshraði skilar minna snúningsvægi eftir það.29F REYJA 2-1BÚTÆKNI
EldsneytiseyðslaEndurnýjunarþörfÍ þungum drætti t.d. keyrslu á búfjáráburði á
tún er mjög óhagkvæmt að aka með miklum
snúningshraða mótors. Eins og sjá má á
línuritinu
eykst
eyðslan
aukinn
snúningshraða
ákveðnum
snúningshraða er náð minnkar aflið og
snúningsvægið. Ástæðan er hlutfall lofts og
eldsneytis. Mótorinn æpir eftir meira eldsneyti
til að ná þessum mikla snúningshraða sem
skilar sér samt ekki í meira afli. Eins og áður
sagði er mótorinn hannaður til að taka á mjög
breiðu snúningshraðasviði. Annað dæmi er
vinna með ámoksturstækjum en sú vinna
krefst
lítils
vélarafls.
snúningshraði mótors við lítið álag er önnur
örugg leið til að eyða miklu eldsneyti og um
leið að slíta mótornum að óþörfu. Það er hins
vegar ekki mælt með því að vélin gangi
algeran hægagang heldur frekar á bilinu 1000
– 1500 sn/mín við þessháttar vinnu.Það er sjaldan svo að stór hluti þeirra
vélaverkefna sem unnin eru á venjulegu búi
krefjist alls þess afls sem stærsta dráttarvél
búsins ræður yfir. Í framhaldi væri hægt að
spyrja sig hvort endurnýjunarþörf í minni
vélum er meiri en áður. Hingað til hefur verið
tilhneiging að kaupa alltaf heldur stærri
dráttarvél en þá sem síðast var keypt. Vantar
ekki í vélaflotann minni vélar sem henta betur
við flest störf? Minni vélar íslenskra búa eru
flestar orðnar gamlar og slitnar og í það
minnsta oft tæknilega úreltar sem leiðir af sér
að menn velja að nota stórar dráttarvélar í
verkefni sem minni vélar myndu henta betur
til. Þetta veldur óhagkvæmni í rekstri.Mynd 3. Dæmigerð eldsneytiskúrfa fyrir dráttarvélarmótor. Meðauknum snúningshraða eykst eldsneytiseyðslan. Eldsneytisnýting er
best á bilinu 1 300 – 1 600 sn/mín.Heimildaskrá
Ola Tande og Jogeir M. Agjeld, 2010. Safari i effektjungelen. Bedre gardsdrift 9:37-40.
Jørn Manniche og Birger Rasmussen, 1997. Traktor- og motorlære. Landbrugsforlaget. 103 bls.
John Deere Werke Mannheim, 2004. Notendahandbók 5620, 5720 og 5820 dráttavélar.
Betre gardsdrift, 2011. Liten traktor for kravstore. 2 : 18-23.
Ljósmynd í fyrirsögn: Áskell Þórisson; aðrar myndir frá höfundi.30F REYJA 2-1RADDIR ALLRA BÆNDAÉg hef enn áhuga á búskapnum
- Enda vinnur konan mín flest verkin -© Hjalti Árnason, SauðárkrókiVestan Vatna í Skagafirði, liggur Víkurtorfa, en hún liggur á milli bæjana Gýgjarhóls í suðri
og Birkihlíðar í norðri. Neðan við þjóðveginn stendur reisulegt býli á fallegum grundum.
Bærinn heitir Útvík, og með sanni má segja að þar séu stundaðir áhugaverðir búskaparhættir,
þar sem ýmsir straumar renna saman. Í forsvari er Árni Hafstað og tók Freyja hús á honum nú
síðsumars. Eins og siður er til sveita var Árni beðinn um að byrja á því að kynna sig og sinn
búskap.
visku úr skólum og orðinn
sérvitur í staðinn. Við hjónin
tókum við búi í Útvík árið
stunduðum
búskapinn að miklu leyti frá
Kaupmanna-höfn fyrstu 8
árin. Treystum þá allnokkuð
á reynslu og verkvilja föður
fótaburð
handahreyfingar ráðsmanna
á búinu.Árni Hafstað, fæddur á
Sauðárkróki árið 1967. Sonur
Solveigar Arnórsdóttur, þá
kennara og Halldórs Hafstað,
þá bónda í Útvík. Hef búið í
Útvík æ síðan, að frátöldum
námsvetrum í Reykjavík og
Kaupmannahöfn. Kvæntur
Birgitte Bærendtsen sem ég
hitti fyrir 20 árum á bar í
Kaupmannahöfn, sem fram
að því hafði verið fremur
ómerkilegur. Á með henni
Baltasar, 8 ára og Apríl, 4ra
mánaða.
Lauk BS. búvísindaprófi frá
Landbúnaðarháskólanum í
Kaupmannahöfn 1992 og
MA prófi í Heyrnar- og
Kaupmannahafnarháskóla
árið 2001. Hef gleymt allriMynd 1 . Árni Hafstað, talmeinafræðingur. Ekki fylgdi sögunni hvaðan
þessi verklega húfa er fengin.
Mynd: Árni HafstaðNú eru um 60 mjólkurkýr í
Útvík og ég hef enn áhuga á
búskapnum, enda vinnur
konan mín flest verkin ásamt
lausafólki og verktökum.
Samt er stundum pínu
fjósalykt af mér þegar ég fer
til höfuðborgarinnar, en ekki
kaupstaðarlykt
þegar ég kem til baka.Árið 1977 tók Útvíkurbúið mjólkurtank í notkun, fyrst skagfirskra búa í mjólkurframleiðslu.
Ekki var látið þar við sitja í frumkvöðlastarfsemi og 26 árum síðar (2003) var Útvík fyrsta búið
í Skagafirði til að taka mjaltaþjón í sína þjónustu. Hvað segir Árni um reynsluna af
mjaltaþjóninum, nú 8 árum síðar.
Ég hugsa að ég hafi kaupgleðina meira frá móður minni en föður. Þetta með mjaltatæknina er
eins og með bílana. Ef maður hefur eitt sinn keypt sér lúxusbíl, er frekar erfitt að fá sér bíl af
einfaldari gerð næst. Þó svo að þeir séu ódýrari og flytji mann um vegina ekkert síður en
prjálbíllinn, þá er ferðalagið skemmtilegra í dálitlum lúxus.31F REYJA 2-1RADDIR ALLRA BÆNDA
Fyrir nokkrum árum fóru litlar bjórverksmiðjur að taka til starfa víðs vegar um landið, með
góðum árangri. Fyrr á þessu ári eignaðist Skagafjörðurinn svo loksins sinn fulltrúa í hópi
bjórframleiðenda, og þar var Árni á ferðinni ásamt fríðu föruneyti með bjórinn Gæðing.
Hvað kom til að Árni fór út í þá framleiðslu og hvernig sér hann þá starfsemi þróast á
komandi árum?
Ég man ekki hvað kom til þess að ég kom
bjórverksmiðunni á fót og því síður veit ég
hvernig framtíðin verður með hana.
Ég hef þá kenningu, þar sem ég er umkringdur
hrossaræktendum hér í Skagafirði, en á engan
hest sjálfur, þá hafi sú minnimáttarkennd sem
spratt upp af þessari staðreynd, neytt mig út í
bruggið. Nú get ég fullyrt, að enginn nágrannaminna eigi fleiri
Gæðinga á húsi
en ég og þó sel
ég þá í þúsunda
tali í hverri viku.Varðandi framtíðina, þá vona
framleiðslan geti
haldið áfram og Mynd 3: Vörulína Gæðings
etv. gengið í brugghúss. Mynd: Árni Hafstað
erfðir, ekki síður
en kúabúið. Þriðja tegundin af Gæðingi kemur
á markað innan skamms og fljótlega munum
við kútavæðast að einhverju leyti. Þótt ég sé
flestum meira sammála en Jóni Bjarnasyni, nú
um stundir, þá er hans andi yfir þessari
framleiðslu af því leyti, að ég vil helst ekki að
hún stækki umfram það sem framleiðslugetan
er með núverandi búnaði, húsnæði og
starfsfólki. Það má alveg fylgja hér með, að sú
Mynd 2: Bruggmeistarinn: Jóhann Axel Guðmundsson framleiðslugeta er engan veginn fullnýtt, en
við tækin. Mynd: Hjalti Árnason, Sauðárkróki
allt þokast þetta í rétta átt.
Árni skrifaði athyglisverðan pistil í Bændablaðið fyrir tveimur árum um kvótakerfið í mjólkurframleiðslunni og hefur ákveðnar skoðanir á þeim málum sem og öðrum er tengjast
nýliðun í landbúnaði. Hvernig telur hann best að breyta landbúnaðarkerfinu sem nú er við
lýði þannig að nýliðun verði tryggð og búskapur verði stundaður í öllum sveitum landsins?Það var eins gott að enginn tók mark á þeim
skrifum, enda var pistillinn bara uppkast sem
ég sendi ritstjóra til umsagnar, en hann var svo
birtur óbreyttur, þannig að enginn skildi hvað
í honum stóð.
Margt gott er hægt að segja um kvótakerfið og
sumt af því meira að segja satt. Það má líka
fullyrða, að kvótakerfið sé stærsta ástæða
skuldasöfnunar bænda og þar með hindrun
nýliðunar í stéttinni. (Hér langar mig til að
skjóta því að, að annar fjötur um fótbændastéttarinnar, er að mínu mati, tregða
stéttarinnar sjálfrar til að gera grunnmenntun í
búfræði að skilyrði þess að mega stunda
búskap í atvinnuskyni). Menntun er ein af
grunnforsendum þess, að íslenskir bændur
standi sig í samkeppni við aðra bændur.
Ef við lendum í ESB, munu tekjur bænda
lækka nokkuð, en skuldirnar, sem stofnað er
til vegna núverandi styrkjakerfis, ná að halda
sér að fullu. Það gæti svo sem leyst af sjálfu
sér, með því að okkar ástkæru bankastofnanir32F REYJA 2-1RADDIR ALLRA BÆNDA
veldu að afskrifa skuldir, í stað þess að hefja
kúa- og sauðfjárbúskap í stórum stíl. Sá velvilji
bankanna er þó ekki sjálfgefinn.
Við gætum valið, að bændur og aðrir
ríkisstarfsmenn, lækkuðu í launum en hefðu
þau skattfrjáls. Það er leið sem ég hef ekki
hugsað til enda.
breytingu
kvótakerfi
mjólkurframleiðslu mætti athuga eftirfarandi:© Hjalti Árnason, Sauðárkróki
Sem kaupandi býð ég í kvótann. Ég get t.d.
ákveðið að bjóða 90% viðmiðunarverðs og við
það fengið 90% núverandi beingreiðslna. Það
getur líka verið, að mér reiknist það
hagkvæmara að bjóða 40% viðmiðunarverðs,
með minni skuldsetningu og fái bara 40%
greiðir
seljandanum
kaupverðs
viðmiðunarverðs,
lækkar
jafnframt
skuldbindingu sína vegna beingreiðslna.Aðferðin
mjólkurkvóta skal ákveðið og hugsanlega
vísitölutengt. Það verð gæti t.d. reiknast útfrá
því sem bændur þurfa að fá fyrir seldan kvóta
til að greiða þær skuldir sem stofnað var til við
kaup á kvótanum. Segjum 350 kr./lítra. Við
eigendaskipti, munu beingreiðslur lækka að
lágmarki um 10%.Dæmi 1:
Jón Jónsson vill selja kvótann sinn. Ríkið ábyrgist að hann fái viðmiðunarverðið, 350 kr.
Jónína Jónsdóttir vill kaupa. Hún vill ekki skuldsetja sig mikið og vill aðeins greiða 175 kr (50%
viðmiðunarverðs) þó svo að hún viti að það hafi í för með sér að hún fái aðeins 50% þeirra
beingreiðslna sem nú eru greiddar.
Kaupin fara fram, Jónína greiðir Jóni 175 kr. Ríkið greiðir Jóni annað eins, en þarf í framtíðinni
ekki að greiða Jónínu nema helming þeirra beingreiðslna sem það hefur greitt Jóni áður.
Jónína vill greiða 400 kr fyrir kvótann. Ríkið þarf þá ekki að greiða neitt á móti, en beingreiðslurnar lækka engu að síður um 10%
Allir una vel við sitt:
• Samfylkingarmenn, vegna þess að þarna er kominn fram vísir að fyrningaleiðinni.
• Sjálfstæðismenn, vegna þess að hagræðing næst fram í frjálsum viðskiptum.
• Framsóknarmenn vegna þess að kvótakerfið helst við lýði.
• VG menn vegna þess að hægt er að hafa ódýrara styrkjakerfi, með minnkandi skuldsetningu
bænda, sem auðveldar kynslóðaskipti, án þess að fara í ESB.
• Aðrir Íslendingar vegna þess að íslenskur landbúnaður verður samkeppnishæfari við erlendan
en ella og meiri sátt verður milli neytenda og bænda um styrkjakerfið en hingað til.
(Þórólfur Mattíasson verður samt sem áður óánægður)33F REYJA 2-1ÚR FYLGSNUM FORTÍÐARGömul saga og ný
Við lestur gamalla texta kemst maður oftar en ekki að því að umræðan þá var ekki endilega svo
frábrugðin því sem hún er í dag. Líklega einfaldlega sönnun þess að mannskepnan er söm við
sig og breytist lítið. Árið 1907 birtist í tíunda tölublaði búnaðarblaðsins Plógs grein eftir Bjarna
Gíslason, þar sem velt er upp spurningum og hugleiðingum um sjálfstæða og sjálfbjarga þjóð og
hlutverk landbúnaðarins í þeirri mynd. Eitthvað sem ekki á síður erindi við okkur nú, í ljósi
umræðunnar um hugsanlega aðild að Evrópusambandinu og þeim hörðu árásum sem
landbúnaðurinn og innlend matvælaframleiðsla hefur þurft að sæta af hálfu þeirra sem hvað
harðast berjast fyrir þann málstað. Við látum vel valin textabrot fylgja hér að neðan og tökum
um leið af heilum hug undir lokaorð höfundar.PLÓGUR„Bóndi er bústólpi
bú er landsstólpi"
Hvers vegna er bóndinn bústólpi? Það er
vegna þess, að undir honum er komið, hvort
búið stendur eða fellur; hann er þungamiðjan,
sem alt hviilr á. Hann er stólpinn eða stoðin,
sem heldur öllu uppi – aflviður sá, er ekki má
svíkja …
… Og hvað er það, sem niðurbeigir manninn
meira líkamlega og andlega, kennir honum að
láta undan síga, beygja bakið og víka frá
sannfæringu sinni, en efnalaust ósjálfstæði?
Og hvað er það, sem hefir kent Íslendingum
vantraust á sjálfum sér og sínu eigin landi?
Er það ekki efnalegt ósjálfstæði, sýnir ekki
sagan okkur það, að einmitt þegar efnalegu
sjálfstæði þjóðarinnar fór að hnigna, þá misti
hún sjálfstæði sitt í öðrum greinum.
Á meðan íslenzku bændurnir voru sjálfstæðir
og óháðir höfðingjunum, þá fór alt vel. – Á
meðan þeir fundu máttinn hjá sjálfum sér, til
þess, að geta staðið einir og óstuddir, þurftu
ekki að vera upp á aðra komnir, voru andlega
og líkamlega sjálfstæðir …
… Það eru margir, sem álíta bóndastöðuna
ekki mjög eftirsóknarverða. Meir að segja
bónda nafnið þykir ekki
>>fínt<<.Bændurnir ganga ekki með hvítt hálslín
hversdagslega við heyvinnu og fjárgeymslu
o.fl. þess háttar störf.
En bændurnir geta verið frjálsari og óháðari,
en allur fjöldinn af þessum svokölluðu
>>fínu<< mönnum, sem gánga með hvítt lín
um hálsinn og með gljáskinsskó á fótunum…
„>>Bú er landsstólpi<<. Hvers vegna er búið
landsstólpi? Það er vegna þess að það sem
skilið er við bygt land með fastri
þjóðfélagsskipun, er heild sem mynduð er að
fjölda mörgum einstaklingum, er til samans
mynda eina þjóð, þar sem hver einstakur er
limur á einum þjóðlíkama…
…Þess meiri skerf, sem bóndinn leggur til
landsbúheildarinnar, þess öflgari stoð er hann
í þjóðfélaginu. Eftir því sem hver einstakur er
sjálfstæðari, eftir því verður heildin
sjálfstæðari. Og því fleiri og betri bú, sem
bændurnir geta lagt til landsbúsheildarinnar,
á því fastari fótum stendur landshagurinn og
þjóðfélagsheillin.
Það er óskandi og vonandi að bráðlega
komist þau mikils verðu sannindi inn í
meðvitund almennings, að það er íslenzkur
sveitabúskapur, sem á að vera sá
grundvöllur, er hagur lands og þjóðar byggist
Blómgist íslenzkur sveitabúskapur, og lengi
lifi íslenzkir bændur!
Bjarni Gíslason34F REYJA 2-1All pages:234567891011121314151617181920212223242526272829303132333435InfoSaveLikeShareDownloadMoreFreyja 1-2 Published on Aug 22, 2012 Freyja búnaðarblaðsjarminnFollowRead moreRead moreSimilar toPopular nowJust for youGo explore