V�sindavefurinn: Hvernig brennir ma�ur pr�t�ni, kolvetni og fitu?
Hvernig brennir ma�ur pr�t�ni, kolvetni og fitu?
Spyrjandi Viktor Traustason, f. 1989
Brennsla �essara orkuefna l�kamans er n�tengd og fer a� miklu leyti fram eftir s�mu efnaferlum. A� lokinni meltingu eru pr�t�nin or�in a� st�kum am�n�s�rum, kolvetnin, e�a sykrurnar, a� einsykrum og fitan a� fitus�rum og gl�ser�li. �essi einf�ldu l�fr�nu efni berast til frumna l�kamans og �ar eru �au notu� til �missa �arfa.
Ef meira en n�g er af am�n�s�rum til a� fulln�gja �llum ��rfum l�kamans fyrir pr�t�n er ofgn�ttinni breytt � �r�gl�ser�� (for�afitu) e�a gl�k�gen (for�asykur). Hvert gramm af pr�t�ni gefur um 4 k�l�kalor�ur af orku. S�u a�rir orkugjafar uppurnir e�a �n�gir en pr�t�ninntaka mikil getur lifrin breytt pr�t�num � �r�gl�ser�� e�a gl�k�sa (einsykru) e�a brennt �eim (oxa�) � koltv�ox�� og vatn.
Lifrin �arf a� vinna am�n�s�rur l�tillega ��ur en frumurnar geta nota� ��r sem orkugjafa. Lifrin fjarl�gir �� am�n�h�pinn af �eim vi� efnaferli sem kallast am�n�svipting. Ket�s�rurnar sem ver�a til vi� hana er h�gt a� breyta � svonefnda aset�l-k�A sem er s��an n�tt � efnaferli sem kallast s�tr�nus�ruhringur og losar �r �eim orku. Am�n�s�rum er h�gt a� breyta � �msa vegu og koma inn � s�tr�nus�ruhringinn � mismunandi st��um.
� gr�fum dr�ttum m� segja a� s�tr�nus�ruhringurinn s� efnaferli� sem pr�t�n, fita og sykrur enda � ef n�g er af s�refni � l�kamanum. Hann fer fram � hvatberum frumna. � honum er �essum l�fr�nu sameindum �llum sundra� skref fyrir skref � koltv�ox�� og vatn og orkan sem bundin er � efnatengjum �eirra losu� og n�tt til a� mynda efnasambandi� ATP. ATP er kalla� orkumi�ill frumna. �egar fruma �arf � orku a� halda til einhverrar starfsemi, til d�mis n�myndun efna, sundrar h�n ATP og losar �annig orkuna sem bundin er � �v�. Sykrum er �llum breytt � gl�k�sa eftir meltingu. Mest af honum er s��an brennt en svol�ti� er �� nota� � n�myndun annarra efna, einkum gl�k�gens sem er fj�lsykra ger� �r m�rgum gl�k�saeiningum. Gl�k�gen er for�asykur l�kamans og ef gl�k�si kl�rast gr�pur l�kaminn til �ess r��s a� sundra gl�k�geni � stakar gl�k�sasameindir sem nota m� sem orkugjafa. Ef ofgn�tt er af gl�k�sa og l�kaminn er b�inn a� b�a til allt �a� gl�k�gen sem hann getur, breytir hann umframgl�k�sanum i fitu, n�nar til teki� �r�gl�ser��.
Sykrur eru upp�haldsorkugjafi l�kamans �v� a� au�velt er a� brenna �eim mi�a� vi� a�ra orkugjafa. �egar vi� brennum sykrum, n�nar til teki� gl�k�sa, gerast fyrstu skrefin � umfrymi frumna. Ferli� heitir sykurrof e�a gl�k�l�sa. �� er gl�k�sa sundra� og svol�ti� losa� af orku. Lokaafur�ir eru ATP og p�r�vat sem berst inn � hvatbera �ar sem �v� er breytt � aset�l-k�A sem fer svo � s�tr�nus�ruhringinn sem ��ur var greint fr�. Hvert gramm af sykrum gefur um 4 hitaeiningar af orku. Fita er � ��ru s�ti yfir orkugjafa l�kamans, �r�tt fyrir a� um 98% af orkufor�a l�kamans s� � formi fitu. Vi� bruna � einu grammi af fitu losna um 9 k�l�kalor�ur af orku. Fita sem b�i� er a� melta er or�in a� gl�ser�li og fitus�rum. �etta tvennt er nota� til n�myndunar �missa efna, til d�mis frumuhimna, sterahorm�na, k�lester�ls og for�afitu. �egar brenna � fitu er gl�ser�li breytt � eitt af efnunum � sykurrofsferlinu og eru �v� �rl�g �ess svipu� og hj� gl�k�sa. Lifrin �arf a� vinna fitus�rur eitthva� ��ur en brennsla �eirra fer fram. �a� gerist � ferli sem nefnist betaoxun fitus�ra en lokaafur� �ess er aset�l-k�A sem fer � fyrrnefndan s�tr�nus�ruhring.
Hva� eru sykrur? eftir �ur��i �orbjarnard�ttur
Heimild:Tortora, Gerard J. (1997): Introduction to the Human Body - The Essentials of Anatomy and Physiology. Menlo Park, California: Benjamin Cummings.
�tg�fudagur23.10.2003
s�tr�nus�ruhringur
�ur��ur �orbjarnard�ttir. „Hvernig brennir ma�ur pr�t�ni, kolvetni og fitu?“. V�sindavefurinn 23.10.2003. http://visindavefur.is/?id=3817. (Sko�a� 24.5.2013). H�fundur