Heim » Sálfræði » Dáleiðsla, sjálfsefjun og beiting ímyndunaraflsins
Þegar vikið er að höfundum eins og Dale Carnegie, Norman Vincent Peele, Napoleon Hill eða Earl Nightingale brosa sumir góðlátlega.
Hugmyndir þeirra um jákvætt hugarfar, jákvæðar staðhæfingar og jákvæðar leiðir til að bæta gæði eigin lífs þykja ekki töff og því stundum léttvægar fundnar.
Engum dettur samt í hug að neita því að hugmyndir sem menn gera sér um sjálfan sig og getu sína hafi áhrif á líf þeirra.
Hér er ekki aðeins átt við meðvitaðan hugsunarhátt einstaklingsins heldur jafnvel þær hugmyndir sem finna má í undirmeðvitund hans.
Um þetta er ekki deilt. Hér eru nokkur dæmi:
Niðurstöður sálfræðinga benda til þess að hugmyndir manna um þá sjálfa hafi afgerandi áhrif á hvernig allt líf þeirra ræst.
Rannsóknir mannfræðinga á frumlægum þjóðflokkum benda til þess að mismunandi menningarlegar ímyndir og væntingar hafi mikil áhrif á hvaða hugmyndir einstaklingarnir gera sér um sjálfan sig og aðra, og hvernig þeir skynja og túlka umhverfi sitt.
Rannsóknir sýna einnig að framfarir þroskaheftra barna fara að verulegu leyti eftir hugmyndum þeim sem það sjálft gerir sér um sig og getu sína.
Við íþróttaþjálfun er stuðst við þá aðferð að íþróttamaðurinn reynir beinlínis að breyta hugmyndum sínum um getu sína og möguleika.
Rannsóknir sýna að farsæld og árangur t.d. hjá þjóð sem hefur borið lægri hlut í stríði eða hjá vinnubúðaföngum fer að verulegu leyti eftir sjálfstrausti þess eða vamáttarkennd.
Umbreytingarmáttur hugans
Sjálfsefjun
Breytt sjálfsímynd
Rannsóknir hafa leitt í ljós að væntingar fólks – við hverju það býst eða ætlast – hefur afgerandi áhrif á framvindu mála. Þannig geta fyrirfram skoðanir vísindamanna haft áhrif á niðurstöður tilrauna hvort sem um menn eða dýr er að ræða.
Hópi tilraunamanna var sagt að ákveðin rotta byggi yfir meiri greind en aðrar rottur sem þeir höfðu. Fljótlega kom í ljós að þessi sama rotta var sneggri að fara í gegnum völundarhús og skaraði að öllu leyti fram úr öðrum rottum. Ímyndunin var þannig orðin að veruleika.
Því hefur verið haldið fram að sá árangur sem næst með lyfjanotkun sé ekki vegna lítt skilinna verkana lyfjanna heldur sökum þess að bæði læknirinn og sjúklingurinn búast við árangri og trúa staðfestlega að lyfin geri gagn.
Kennara var talið trú um að ákveðinn hópur barna hefði hærri greindarvísitölu en annar hópur í sama bekk. Í raun var enginn teljanlegur munur á börnunum. Hópnum var síðan skipt í tvo bekki og kennarinn beðinn um að koma eins fram við báða bekkina.
Átta mánuðum síðar reyndust ,,gáfuðu” börnin undantekningarlaust vera með hærri einkunnir. Árangur þeirra á greindarprófi var einnig 28% betri en hinna barnanna. Væntingar kennarans höfðu þannig mótandi áhrif á frammistöðu nemendanna.
Þá eru dæmi um að læknar noti svonefnt placebolyf með góðum árangri. Lyfleysu sem hefur akkúrat ekkert læknisfræðilegt gildi. Lyfleysan er gefin til að fullnægja þörfum sjúklingsins fyrir lyfjameðferð og bætir í framhaldi af því líðan hans. Sjúklingurinn býðst við því að líða betur og verður því að ósk sinni.
Athugun við Harvard-háskóla gaf ótvírætt til kynna að sefjun og væntingar hefðu mikil áhrif í þá veru að minnka sársauka hjá sjúklingum er gengið höfðu undir uppskurð. Sumum sjúklinganna var gefið morfín til að stilla kvalirnar en aðrir fengu lyfleysu.
Niðurstaðan var sú að af þeim hópi manna er fékk morfín losnaði um 52% við sársaukann en um 40% af þeim sem fengu placebolyfið eða lyfleysuna.
Fyrir vikið eru sumir vísindamenn á þeirri skoðun að stór hluti af því gagni sem lyfjameðferð gerir sé ekki vegna lítt skilinna verkana lyfjanna heldur vegna hina huglægu áhrifa. Læknirinn býst við því að lyfið virki, sjúklingurinn gerir það sömuleiðis – og þess vegna virkar það.
Franski líffræðingurinn René Dubos (stundum kallaður ,,samviska læknisfræðinnar”) fullyrðir að ,,níutíu prósent allra meinsemda, sem fólk leitar með til læknis, læknist án nokkurrar meðferðar”. Dubos telur að gagnsemi lækna felist fyrst og fremst í því að þeir veiti fólki huggun og uppörvun og það sé uppörvunin sem geri það að verkum að fólk lækni sig sjálft.
Sú skoðun að hugræn iðkun stuðli að lækningu krabbameins þykir heldur fjarstæðukennd. Samt sem áður er Karl Simonton, sérfræðingur í geisla- og krabbameinslækningum, sannfærður um að hugarástand hafi áhrif á tilurð, þróun og lækningu krabbameins.
,,Læknismeðferð Simotons byggist meðal annars á mætti ímyndunaraflsins og jákvæðrar hugsunar í baráttunni við krabbameinið.”
Hann segir beint samband vera á milli hugarafstöðu sjúklingsins, lífsvilja hans og framvindu krabbameinsins.
Simonton hefur þróað læknisaðferð sem byggir meðal annars á mætti ímyndunaraflsins og jákvæðrar hugsunar í baráttunni við krabbameinsfrumunar. Sjúklingurinn sér í huga sér vígbúinn og baráttuglaðan riddara sem berst með góðum árangri gegn ,,krabbameinsdrekanum”.
Árangur sem náðst hefur með þessum hugaræfingum lofar góðu. Í sumum tilfellum hefur verið um algeran bata að ræða.
Önnur aðferð, sem færir sér í nyt máttarafl hugans, er dáleiðsla. Um notagildi dáleiðslu er ekki lengur deilt. Hún var snemma á síðustu öld úthrópuð sem svikabrögð og forboðin eða talin gagnslaus af hinu hefðbundna valdi læknisfræðinnar.
Í marga áratugi lokuðu vísindamenn – kröfuhafar alls sannleikans – augunum fyrir lækningamætti dásvefnsins og ásökuðu jafnvel sjúklingana um að gera sér upp bæði veikindin og lækninguna.
Núna er dáleiðsla notuð til að ráða bót á fjölmörgum kvillum eins og t.d. kvíða, ofnæmi, svefnleysi, ristilbólgu, mígreni og kyndeyfð svo nokkur dæmi séu nefnd.
Émile Coué (1857-1926) kenndi fólki hvernig það gæti hjálpað sér sjálft með því að endurtaka í sífellu: ,,Sérhvern dag, á sérhvern hátt, líður mér betur og betur”. Myndverk eftir Agnar Agnarsson.
Þó að dáleiðsla teljist hentug til lækninga vita menn enn ekki hvað hún raunverulega er né hvernig hún virkar. Heilalínurit af manni sem er í leiðslu líkist til að mynda venjulegu vökulínuriti. Þrátt fyrir þetta er hægt að fá þann sem hefur fallið í dá til að gera ótrúlegustu hluti.
Hann finnur ekki fyrir sársauka þótt hann brenni sig á kertaloga, skellihlær að ímyndaðri grínmynd, verður kófdrukkinn af því að drekka vatn og fer eftir beiðni aftur í tímann og hagar sér eins og smábarn. Bandarískur kraftlyftingamaður gat sem dæmi ekki lyft upp blýanti eftir uppástungu þess efnis frá dávaldi.
Á síðustu árum hefur sú afstaða átt vaxandi fylgi að fagna að öll dáleiðsla sé í raun og veru sjálfsdáleiðsla. Dáþolinn hefur þannig frumkvæði að því að dáleiða eða sefja sjálfan sig og telur sjálfum sér síðan trú um að leiðslan sé komin til vegna tilmæla dávaldsins.
Sumir dávaldar hafa því tekið upp á því að kenna skjólstæðingum sínum sjálfsefjun svo þeir geti sjálfir beitt dáleiðslu til að leysa vandamál sín.
Sjálfsefjun hefur þann kost að viðtakandi sefjunarinnar stjórnar sjálfur ferðinni og er ekki öðrum háður um árangur. Sefjunartækni gefur einstaklingnum möguleika á að beita vitundarástandi sínu til að hætta reykingum, neyta minni fæðu og losa sig við kvíðatilfinningu án þess að þurfa að grípa til róandi og oft vanamyndandi lyfja.
Aðferðin felst í því að koma sér í slökunarástand og biðja síðan undirmeðvitundina um að vinna bug á því vandamáli sem verið er að vinna með hverju sinni. Reynsla sállækna hefur sýnt að dulvitundin býr yfir langtum meiri þekkingu en hin venjulega vökuvitund. Þess vegna þarf stundum eingöngu að upplýsa dulvitundina um markmiðið sem sjúklingurinn hefur sett sér.
Franski lyfjafræðingurinn Émile Coué áleit að í baráttunni við sjúkdóma væri áhersla á hlutverk viljans alltof mikil. Hann hélt því fram að þegar viljinn og ímyndunaraflið eiga í rimmu bíði ímyndunin undantekningarlaust hærri hlut.
Coué ítrekaði þetta margoft. ,,Viljinn má umfram allt ekki grípa fram í fyrir sjálfsefjun,” skrifaði hann. ,,Það sem við þurfum að stefna að er þroski ímyndunaraflsins. Það er þessum mun að þakka að mér hefur oft tekist að ná árangri í tilvikum þegar öðrum mönnum, mönnum með ótvíræða og mikla hæfileika, hefur mistekist.”
,,Íþróttamenn æfa í huganum viðbrögð sín á leikvellinum og sjá fyrir sér sigur eða nýtt vallarmet áður en til sjálfrar keppninnar kemur.”
Í þessa veru bjó Coué til sérstaka þulu sem hann hvatti sjúklinga sína til að hafa yfir: ,,Sérhvern dag, á sérhvern hátt, líður mér betur og betur.” Þessa einföldu tækni má nota til að sía inn í dulvitundina jákvæðar staðhæfingar sem skila sér síðan í betri heilsu.
Þýskur læknir, Johannes H. Schultz að nafni, þróaði þessa tækni lengra. Hann tók mið af iðkun indverskra jóga og taldi að besta leiðin til að nýta sér ummyndunarmátt hugans væri að þróa með sér hæfileikann til að sjá í huganum myndir af því sem einstaklingurinn vildi raungerva.
Schultz vissi að taugakerfið gerir engan greinarmun á raunverulegum atburði og atburði sem gerist eingöngu fyrir tilverknað ímyndunaraflsins. Þess vegna er hægt að tileinka sér færni, til dæmis á sviði íþrótta, með stýrðri ímyndun án þess að venjuleg iðkun eða æfing komi til.
Þessa staðreynd hafa sumir íþróttamenn nýtt sér með góðum árangri. Þeir æfa í huganum viðbrögð sín á leikvellinum og sjá fyrir sér sigur eða nýtt vallarmet áður en til sjálfrar keppninnar kemur.
Stýrðar hugsýnir hjálpa fólki að ná fram markmiðum sínum og hafa gagnger áhrif á framvindu mála.
Sjálfsefjun og önnur beiting ímyndunaraflsins nær þó ekki tilgangi sínum ef tilmælin, sem gefin eru, stríða gegn þeirri sjálfsímynd sem einstaklingurinn hefur.
Maxwell Maltz segir í bók sinni Psycho-Cybernetics að sjálfsímyndin virki eins og hitastillir. Til þess að hækka hitann í herberginu verður að færa hitastillinn. Sá sem vill breyta hátterni sínu eða aðstæðum verður á sama hátt að endurskapa sjálfsímyndina. Sjálfsímyndin er yfirleitt þrengri en hún þarf að vera, fólki sést yfir fjölmarga möguleika og mótast af takmarkaðri nýtingu á hæfileikum sínum. Myndverk eftir Agnar Agnarsson.
Hugtakið sjálfsímynd gefur til kynna heildarskoðun einstaklingsins á sjálfum sér, eðli sínu, hæfileikum og sérstöðu. Fólk framkvæmir, stýrir hegðun sinni og finnur til í samræmi við ríkjandi sjálfsímynd og bregður sjaldan út af því munstri.
Persóna sem hefur t.d. þá sjálfsímynd að hún sé ,,of feit” eða ,,hafi ekkert peningavit” getur ekki vænst þess að bæta líkamsþyngd sína né fjárhagsstöðu nema breyta fyrst þeirri sjálfsímynd sem liggur til grundvallar.
Sjálfsímyndin virkar eins og hitastillir. Til þess að hækka hitann í herberginu verður að færa hitastillinn. Sá sem vill breyta hátterni sínu eða aðstæðum verður á sama hátt að endurskapa sjálfsímyndina.
Sjálfsímyndin er yfirleitt þrengri en hún þarf að vera, fólki sést yfir fjölmarga möguleika og mótast af takmarkaðri nýtingu á hæfileikum sínum.
Einstaklingar með neikvæða sjálfsímynd hafa tilhneigingu til að þjást af hugarafstöðu fórnarlambsins. Samkvæmt skilgreiningu fórnarlambsins ákveður umhverfið að öllu leyti hegðun þess; maður er það sem umhverfið hefur gert manni.
Auðveldast er að kenna foreldrum, samfélaginu, fyrri reynslu eða óréttlæti annarra um eigin vandamál. Enginn getur búist við að geta breytt sjálfsímynd sinni fyrr en hann eða hún hefur tekið ábyrgð á henni.
Hver og einn hefur skapað sjálfsímyndina og þann veruleika sem viðkomandi lifir í og getur umskapað hana að vild. Það er enginn þarna úti, sem mun gera það né getur gert það nema þú.
Aðrar fyrirstöður jákvæðrar sjálfsímyndar eru gremja og vandlæting. Báðar þessar tilfinningar festa einstaklinginn í fortíðinni og svipta honum tækifærinu til að vera uppspretta eigin líðanar og kringumstæðna.
Það sem hefur gerst hefur gerst og það er tilgangslaust að velta sér upp úr því. Gremja er hugrænt viðnám gegn því liðna. Það þjónar engum tilgangi að rifja það upp.
,,Viðnám tryggir viðhald, er gömul speki. Tilgangslaust er að bæla, ýta til hliðar eða reyna að breyta því sem er. Innra með þér. Með því að upplifa það sem þú upplifir, þegar þú upplifir það, þá hverfur það af sjálfu sér.”
Vandlæting yfir óréttlæti, mistökum eða heimsku annarra er náskyld gremju því hún færir einstaklingnum gagnslausa svölun yfir því að hafa rétt fyrir sér.
Í báðum tilvikum er persónan fórnarlamb eða afleiðing einhvers annars, leiksoppur þess sem einhver gerði, eða gerði ekki, einhvern tímann.
Hún hefur með hugarfari sínu afhent öðrum stjórnartauminn yfir eigin lífi, í stað þess að taka fulla ábyrgð á því sjálf, og öðlast þar með mátt, þrek eða kraft til að breyta því eftir eigin höfði.
Ef vandamálið er einhverjum öðrum að kenna, en þér sjálfum, ef þú ert ekki uppspretta þess sjálfur, þarftu að bíða þolinmóður uns viðkomandi einstaklingur, fjölskylda, stofnun, stjórnmálaflokkur eða samfélag breyti því fyrir þig.
Sektarkennd er önnur tilfinning, nátengd gremju, sem einkennir neikvæða sjálfsímynd. Sektarkennd er tilraun til að bæta fyrir eitthvað sem þú gerðir eða gerðir ekki, eða heldur að þú hafir gert eða ættir að hafa gert í fortíðinni.
Gremja er viðnám gegn því sem einhver gerði á hlut þinn, sektarkennd viðnám gegn því sem þú gerðir sjálfur eða gerðir ekki. Sökum þess að þú getur ekki breytt fortíðinni er hvoru tveggja óviðeigandi og tilgangslaus hugarafstaða.
Maxwell Maltz, höfundur Psycho-Cybernetics, segir að besta leiðin til að umbreyta neikvæðum tilfinningum eins og sektarkennd, gremju og vandlætingu sé einfaldlega að vera meðvitaður um þegar þær gera vart við sig.
Taka eftir þeim, upplifa þær, leyfa þeim að vera og þá hverfa þær af sjálfu sér. Viðnám tryggir viðhald, er gömul speki. Tilgangslaust er að bæla, ýta til hliðar eða reyna að breyta því sem er. Innra með þér.
Með því að upplifa það sem þú upplifir, þegar þú upplifir það, hverfur það af sjálfu sér. Upplifun á því sem er, skapar rými fyri nýja upplifun.
beiting ímyndunaraflsins