Saga og heilsuáhrif kaffis - NLFÍ
Kötturinn Pési
Forsíða Heilsan	Saga og heilsuáhrif kaffis
Höfundur Geir Gunnar Markússon 31. janúar, 2018
Kaffi er einn vinsælasti drykkur í heimi og líklega mest notaða örvandi efni í heimi. Það verður alltaf að eiga kaffi þegar gesti ber að garði og teljast þeir fullorðnu einstaklingar frekar „sérlundaðir“ sem drekka ekki kaffi og hafa aldrei gert.
Kaffidrykkurinn á sér nokkuð langa sögu og talið er að kaffineysla sé upprunin á hásléttum Afríku á níundu öld, þar sem í dag er Eþíópía. Frá Eþíópíu barst kaffið svo til Yemen þar sem fyrstu skriflegu heimildirnar um kaffineyslu eru frá 15.öld. Í upphafi var kaffidrykkjan bönnuð en það bann féll fljótt niður því kaffið varð hluti trúarathafna í hinum íslamska heimi, kaffið var mikið notað til þess að menn gætu haldið sér vakandi við langt bænahald.
Frá Mið-Austurlöndum barst svo kaffið til Ítalíu árið 1600. Prestar á Ítalíu vildu banna þennan drykk sem þeim þótti djöfullegur útlits og bragðlega. En Clement VIII páfi var á öðru máli því honum þótti kaffið bragðast svo vel að hann lagði guðlega blessun yfir kaffið og hafði það þar með af Skrattanum.
Eftir þetta náði kaffidrykkjan miklum vinsældum í Evrópu og um hinn Vestræna heim og kaffihús spruttu upp eins og gorkúlur um alla helstu þéttbýlisstaði og voru þau orðin um 3000 talsins í lok 17.aldar á Englandi.
Ræktunin á kaffiplöntunni var í fyrstu algerlega á hendi ræktenda í Mið-Austurlöndun en eftir að vinsældir kaffisins jukust svo gríðarlega fór framleiðslan að dreifa sér á fleiri heimssvæði. Kaffi varð mjög verðmæt verslunarvara og Hollendingar fóru að rækta kaffi á eyjunni Jövu í Indónesíu og á Malbar á Indlandi á seinni hluta sautjándu aldar.
Árið 1714 gaf borgarstjóri Amsterdam Frakklandskonugni kaffiplöntu í vináttuheimsókn. Liðforingi úr franska sjóhernum komst yfir græðlinga af þessi plöntu og sigldi með hana til Martinique í Karabíska hafinu. Þessi græðlingur óx og dafnaði þar svo mjög að nú í dag er allt kaffi sem ræktað er í Braslíu og Kólombíu komið af þessu stolna græðlingi sem óx upp í Martinigue. Allir þekkja söguna síðan þá og er Brasilía helsta kaffiræktunarland í heiminum og kaffið er orðin jafn mikil hluti af lífi fólks á Vesturlöndum og það að bursta tennurnar.
Talið er að kaffi hafi borist til Íslands um miðja 18.öld og barst það frá Danmörku eins og margt á þessum tíma. Kaffi á Íslandi var fyrst bara yfirséttardrykkur. Það var ekki fyrr en um miðja 19.öld að kaffidrykkjan var orðin nokkuð almenn en þó var kaffið dýr munaðarvara. Kaffið var drukkið á tillidögum og margir bættu ýmsu í kaffið til að spara baunirnar, mest var notað af kaffibæti í kaffið. Kaffibætirinn var úr síkoríurót og var blandað saman við malað kaffi.
Árið 1760 var árlega kaffineysla Íslendinga um 20 kg en var árið 2014 um 2000 tonn eða rúmlega 6 kg af kaffi á hvern Íslending árlega. Við Íslendingar erum líklega með einum mestu kaffidrykkjuþjóðum í heimi því meðal neyslan í heiminum er um 1,3 kg á mann.
Kaffið hefur ýmis áhrif á líkama okkar til hins betra og einnig til hins verra og hér eru helstu kostir og gallar kaffis.
Kostir kaffis:
Kaffi getur aukið afköst og árverkni með því að auka adrenalín í blóði.
Talið er að kaffi geti stuðlað að grenningu með því að brenna fitu, stuðla að jafnari blóðsykri og minnka „craving“ í sykur og sætindi.
Kaffi minnkar líkur á ótímabærum dauða. Rannsóknir virðast sýna að þeir sem drekka kaffi lifa lengur en þeir sem drekka ekki kaffi.
Kaffi getur minnkað líkur á þvið að fá krabbamein eins og t.d. húð- og blöðruhálskirtilskrabbamein.
Hóflega kaffidrykkja (2-4 bollar á dag) minnkar líkur á heilablóðfalli.
Kaffi minnkar líkur á því að fá Parkinsons sjúkdóminn, Alzheimers og heilabilun.
Kaffi inniheldur mikið af andoxunarefnum og er því gott fyrir frumur líkamans. Kaffikorgurinn er mjög næringarríkur og má lesa grein um það hér á síðunni.
Kaffi hefur áhrif á skap okkar og örvar miðtaugakerfið og eykur virkni taugaboðefnanna serótónins, dópamíns og noradrenalíns.
Það er líka hin hliðin á peningnum og kaffi hefur sína ókosti líka:
Ofneysla kaffis getur verið banvæn. Talið er að 10 g af koffíni sé bannvænn skammtur fyrir fullorðinn einstakling, það eru 100 mg af koffíni í hefðbundnum kaffibolla og þyrfti því um 100 bolla til að ná þessu magni (25 L). Það er enginn fullorðinn einstaklingur að ná þessari neyslu en það er eru dæmi um að unglingar hafi fengið koffíneitrun og jafnvel látist af neyslu orkuskota og orkudrykkja með mjög miklu koffínmagni.
Kaffi getur valdið svefnleysi, stressi og eirðarleysi. Hér er það koffínið sem veldur þessu og þá sérstaklega hjá einstaklingum sem eru viðkvæmir fyrir koffínínu, því mikilvægt að þeir takmarki neysluna eða sleppi kaffnu. Hæfileg koffínneysla á dag eru um 400 mg sem eru um 4 bollar á dag og er það ágætis viðmið fyrir flesta og einnig að sleppa því að drekka kaffi eftir kl.16:00 ef þú þjáist af svefnleysi.
Kaffi er óæskilegt fyrir barnshafndi konur og ætti að miða við einn bolla á dag á meðgöngu fyrir þær mæður sem voru miklir kaffisvelgir fyrir óléttuna. Koffín frásogast yfir fylgjuna til fósturs og því algjörlega galið að neyta mikils kaffis á meðgöngu.
Kaffi getur stuðlað að hækkun slæma kólesterólsins (LDL). Kaffibaunir innihalda cafestol og kahweol sem hækka slæma kólesterólið. En með því að síja kaffi í hefðbundinn kaffivél með kaffipoka kemur að mestu í veg fyrir að cafestol og kahweol komist í kaffið.
Það verður líklega aldrei komist að niðurstöðu með það hvort kaffi sé hollt eða óhollt en þó er hæfileg kaffidrykkja (< 4 bollar á dag) bara krydd í tilveruna fyrir fullorðna einstaklinga sem eru ekki þungaðir eða þola koffínið illa.
Á Heilsustofnun NLFÍ í Hveragerði er dvalargestum sem þar dvelja ekki boðið upp á kaffi og er það kaffibann frá þeim tíma sem Jónas Kristjánsson læknir stofnaði Heilsustofnun. En Jónas var mikill andstæðingur allra þeirra efna sem mögulegu gætu valdið heilsuleysi landsmanna s.s koffíns, nikótíns og sykurs.
Dvalargestir Heilsustofnunar geta þó sjálfir orðið sér úti um kaffi og er „kaffistofa“ þar sem þeir dvalargestir sem kjósa kaffið leggja pening í kaffisjóð og þar njóta þeir þessa forboðna drykkjar. Læknir á Heilsustofnun mæla með því fyrir mestu kaffisvelgina að þeir fái sér 1-2 kaffibolla að morgni til að koma í veg fyrir leiðinleg koffínfráhvörf fyrstu daga dvalarinnar með hausverk og þróttleysi.
Á Íslandi er að verða smá vísir að kaffibaunaræktun og hvet ég ykkur lesendur að kynna ykkur pistil Gurrýjar garðyrkjufræðings um kaffiræktun hér á landi og almennan fróðleik hennar um kaffiplötuna og vinnslu á kaffibaunum.
https://is.wikipedia.org/wiki/Kaffi
https://www.visindavefur.is/svar.php?id=61338
http://www.vb.is/frettir/innflutningur-kaffi-aukist-um-60-tonn/113067/
https://www.popsci.com/science/article/2012-10/fyi-how-much-caffeine-would-it-take-kill-you
http://www.eatingwell.com/article/42679/health-reasons-to-drink-coffee-and-cons-to-consider/
https://nlfi.is/natturan/kaffibollinn-pistill-fra-gurry/
https://nlfi.is/heilsan/kaffikorgur-er-naeringarrikur/
Saga og heilsuáhrif kaffis was last modified: janúar 31st, 2018 by Geir Gunnar Markússon
Góð andleg heilsa – Mikilvægasti þátturinn í heilbrigðu lífi
Lausnin á gátu sjúkdómanna
27. október, 1946
9. apríl, 1975
Er maðurinn kjötæta eða jurtaæta?
11. apríl, 1968
Vörn og orsök krabbameins – 3. grein
9. september, 1949
Viltu komast í alhliða form? – Hvaða æfingakerfi hentar þér?
Greinasafn Velja mánuð apríl 2018 (3) mars 2018 (8) febrúar 2018 (4) janúar 2018 (8) desember 2017 (9) nóvember 2017 (7) október 2017 (5) september 2017 (7) ágúst 2017 (3) júlí 2017 (3) júní 2017 (2) maí 2017 (6) apríl 2017 (3) mars 2017 (3) febrúar 2017 (5) janúar 2017 (3) desember 2016 (4) nóvember 2016 (5) október 2016 (4) september 2016 (7) ágúst 2016 (6) júlí 2016 (3) júní 2016 (5) maí 2016 (7) apríl 2016 (6) mars 2016 (3) febrúar 2016 (8) janúar 2016 (8) desember 2015 (8) nóvember 2015 (12) október 2015 (10) september 2015 (7) ágúst 2015 (6) júlí 2015 (5) júní 2015 (5) maí 2015 (8) apríl 2015 (3) mars 2015 (3) febrúar 2015 (3) janúar 2015 (4) desember 2014 (1) nóvember 2014 (6) október 2014 (35) september 2014 (7) ágúst 2014 (2) júlí 2014 (4) júní 2014 (6) maí 2014 (6) apríl 2014 (4) mars 2014 (9) febrúar 2014 (6) janúar 2014 (43) desember 2013 (11) október 2013 (11) september 2013 (10) ágúst 2013 (14) júní 2013 (3) maí 2013 (7) apríl 2013 (1) mars 2013 (1) febrúar 2013 (1) janúar 2013 (2) nóvember 2012 (2) október 2012 (1) ágúst 2012 (2) apríl 2012 (2) febrúar 2011 (1) apríl 2010 (1) febrúar 2008 (1) febrúar 2007 (1) febrúar 2006 (1) febrúar 2005 (1) janúar 2004 (1) febrúar 2003 (6) október 2002 (4) febrúar 2002 (3) október 2001 (4) febrúar 2001 (4) janúar 2001 (6) október 2000 (5) janúar 2000 (1) september 1979 (1) janúar 1979 (1) september 1978 (2) janúar 1977 (1) október 1975 (1) september 1975 (1) ágúst 1975 (1) apríl 1975 (1) maí 1973 (1) apríl 1973 (1) september 1972 (1) maí 1972 (1) febrúar 1971 (1) febrúar 1970 (1) maí 1969 (1) febrúar 1969 (1) september 1968 (2) apríl 1968 (1) október 1967 (1) september 1967 (1) apríl 1967 (1) september 1966 (1) ágúst 1966 (1) júní 1966 (1) september 1965 (1) júlí 1965 (1) apríl 1965 (1) október 1964 (1) september 1964 (1) febrúar 1963 (1) mars 1961 (1) september 1959 (1) ágúst 1959 (1) janúar 1959 (1) júní 1958 (1) maí 1958 (1) mars 1958 (1) janúar 1958 (1) september 1957 (2) ágúst 1957 (2) maí 1957 (1) janúar 1957 (2) september 1956 (1) apríl 1956 (1) janúar 1956 (1) september 1955 (2) ágúst 1955 (1) júlí 1955 (1) apríl 1955 (1) janúar 1955 (2) september 1954 (1) júní 1954 (1) apríl 1954 (1) mars 1954 (1) júlí 1953 (2) júní 1952 (1) apríl 1952 (1) janúar 1952 (1) september 1951 (3) júní 1951 (1) apríl 1951 (1) mars 1951 (1) janúar 1951 (2) ágúst 1950 (1) apríl 1950 (1) febrúar 1950 (1) janúar 1950 (2) september 1949 (2) júní 1949 (1) apríl 1949 (1) janúar 1949 (2) september 1948 (4) júlí 1948 (1) maí 1948 (1) apríl 1948 (1) janúar 1948 (1) október 1947 (2) september 1947 (3) ágúst 1947 (1) mars 1947 (1) október 1946 (3) september 1946 (1) ágúst 1946 (1) mars 1946 (1) janúar 1945 (1) október 1923 (2)
Geir Gunnar Markússon (325)
Gurrý Helgadóttir (43)