Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir - PDF
Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir
Download "Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir"
Phebe Elliott
1 ÚTGÁFA 2.0 JANÚAR 2017 HANDBÓK Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir
2 Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 2. útgáfa 2017 Útgefendur: Embætti landlæknis Sóttvarnalæknir Ríkislögreglustjórinn, almannavarnadeild Landspítali Ritstjórn: Anna Björg Aradóttir, Embætti landlæknis Bára Benediksdóttir, Landspítala Guðlaug Rakel Guðjónsdóttir, Landspítala Guðrún Sigmundsdóttir, frá Sóttvarnalækni Hjálmar Björgvinsson, Ríkislögreglustj. almannav.deild Íris Marelsdóttir, ritstjóri, frá Sóttvarnalækni
3 Efnisyfirlit 1. Inngangur Skilgreiningar og skammstafanir SÁBF kerfið Lög og reglugerðir Skipulag almannavarna Samhæfingarstöðin Áhöfn heilbrigðisstarfsmanna í SST Almannavarnanefndir Aðgerðastjórn Vettvangsstjórn Viðbragðsaðilar og yfirlit yfir verkefni þeirra Boðun viðbragðsaðila Skipulag áfallahjálpar á Íslandi Áfallahjálp: Samráðshópur áfallahjálpar Áfallahjálp: Samráðshópar áfallahjálpar í umdæmum lögreglunnar Viðbragðsáætlanir og Almannavarnastigin Séráætlanir Skipulag heilbrigðisþjónustu í almannavörnum Embætti landlæknis Sóttvarnaumdæmi og umdæmis- og svæðislæknar sóttvarna Heilbrigðisfulltrúar, Umhverfisstofnun, Matvælastofnun og Geislavarnir ríkisins Heilbrigðisnefndir Heilbrigðisumdæmi, heilbrigðisstofnanir og heilsugæslustöðvar Fulltrúi heilbrigðisþjónustu í aðgerðastjórn (AST) lögregluumdæma Viðbragðsáætlanir heilbrigðisstofnana Viðbragðsstjórnir heilbrigðisstofnana Stýrihópur sóttvarnalæknis og ríkislögreglustjóra Samskipti heilbrigðisþjónustu og almannavarna Bráðaflokkunarkerfið Innihald hverrar bráðaflokkunartösku Flæðirit bráðaflokkunar Áverkamatsspjöldin Áverkamat Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók
4 7.5 Mengun Notkun mengunarspjalda á vettvangi Mengunarspjald framhliðar Mengunarspjald bakhlið hreinsun Mengunarspjald eiturefni Mengunarspjald geislavirkni Mengunarspjald Smithætta Spjöld til merkingar látinna Barnastika Rauð efnaljós Talning sjúklinga og eftirfylgd í hópslysum Raðnúmer Niðurstöður bráðaflokkunar Samhæfð viðbrögð heilbrigðisstofnana Hópslys Vettvangur í hópslysi Hópslys og verkefni fulltrúa heilbrigðisþjónustu í aðgerðastjórn (AST) umdæmis Aðhlynningarstjóri (AHS) innan SÁBF Uppsetning söfnunarsvæðis slasaðra/sjúkra (SSS) og umsjón þess Merkingar söfnunarsvæða Merkingar viðbragðsaðila á SSS Greiningarsveitir Búnaður greiningarsveita Sjúkraflutningar Söfnunarsvæði látinna (SSL) Samráðshópar áfallahjálpar Náttúruvá Náttúruhamfarir á Íslandi Hamfarir og verkefni fulltrúa heilbrigðisþjónustu í aðgerðastjórn umdæmis Hamfarir og heilbrigðisstofnanir Heilsugæslan og hamfarir Hjúkrunarheimili og sambýli fatlaðra í hamförum Samráðshópur áfallahjálpar í SST í hamförum Samráðshópur áfallahjálpar í umdæmum lögreglustjóra í hamförum Farsóttir, eitranir, geislavá Farsóttir, eitranir og geislavá á Íslandi frá Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók
5 9.2 Stjórnskipuð samstarfsnefnd um sóttvarnir Sóttvarnaumdæmi og svæði Hlífðarbúnaður í umsjón sóttvarnalæknis Lögreglustjórar Aðgerðastjórn Vettvangsstjórn Sóttvarnalæknir Umdæmis- og svæðislæknar sóttvarna Heilbrigðisstofnanir/heilsugæsla/stofnanir í heilbrigðisþjónustu Sjúkrahús og legudeildir á heilbrigðisstofnunum Geislavá Hryðjuverk og óeirðir Rekstrarvá heilbrigðisstofnana Húsnæði verður ónothæft Bilun í tækjabúnaði og tölvum heilbrigðisstofnunar Starfsmannaskortur vegna veikinda eða annarra þátta Fjárhagsvandi Almannavarnir og þjálfun heilbrigðisstarfsmanna Heimildir Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók
6 1. INNGANGUR Útgáfa 2.0 Við hamfarir eða stórslys þurfa upplýsingar um verkefni og skipulag heilbrigðisþjónustu að vera aðgengilegar. Markmið með þessari handbók er að uppfylla þá þörf og kemur bókin að notum bæði við hamfarir af náttúruvöldum og vegna hryðjuverka og óeirða. Heilbrigðisþjónusta er hluti af mikilvægum innviðum samfélagsins og þarf að veita samfellda þjónustu þó umhverfið sé óstöðugt. Hver heilbrigðisstofnun þarf að eiga viðbragðsáætlun til að taka við fjölda sjúklinga og til að styrkja eigin innviði þegar hamfarir eða óeirðir eru yfirvofandi. Sömuleiðis þarf hver heilbrigðisstofnun að þekkja boðleiðir, afla mikilvægra upplýsinga og miðla þeim aftur út í samfélagið. Ef fjarskiptarof verður er horft til neyðarfjarskipta með Tetra og heilbrigðisþjónustan hefur slíkan útbúnað til daglegra nota. Allir sem starfa að samhæfingu innan heilbrigðisþjónustunnar þurfa að þekkja skipulag almannavarna og skipulag heilbrigðisþjónustunnar og vita hvernig þessar einingar fléttast saman í eitt almannavarnaskipulag. Við gerð viðbragðsáætlana er oft lögð mikil áhersla á viðbrögð og getu sjúkrahúsa þrátt fyrir að 89% af heilbrigðisþjónustu við þessar aðstæður sé veitt í heilsugæslunni og á annan hátt úti í samfélaginu, svo sem með öflugri upplýsingamiðlun. Með því að styrkja og samhæfa viðbrögð heilsugæslu og annarrar heilbrigðisþjónustu utan sjúkrahúsa er frekast hægt að koma í veg fyrir að sjúkrahúsin yfirfyllist og að þar skapist neyðarástand 1. Handbókina má nota til kennslu innan heilbrigðisvísindanna og eins er hún handbók heilbrigðisstarfsmanna sem þurfa að sinna verkefnum innan skipulags almannavarna í sínu starfi. Í Áhættuskoðun almannavarna frá árinu 2011 kemur fram að innleiða þarf fræðslu og samhæfingu heilbrigðisstarfsmanna í almannavarnakerfinu. Þá hefur Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin (WHO) bent á að innleiðing verkefna vegna alþjóðaheilbrigðisreglugerðarinnar (IHR) er ábótavant meðal þjóða heimsins. Farið er ítarlega yfir skipulag og verkefni heilbrigðisþjónustunnar á vettvangi við stórslys eða hamfarir. Sérstakur kafli fjallar um áætlun og samhæfingu heilbrigðisþjónustu og annarra aðila í faraldri. Einnig er farið yfir verkefni annarra viðbragðsaðila til að efla árangursríka teymisvinnu á slysavettvangi og í náttúruhamförum og að heilbrigðisstarfsmenn þekki bæði sín verkefni og annarra sem vinna að sömu markmiðum. í Handbókinni er sagt frá skipulagi áfallahjálpar á Íslandi og helstu verkefnum samráðshópa áfallahjálpar. Skipulagi vettvangsstjórnar og heildarskipulagi almannavarna eru einnig gerð góð skil. Handbókin verður yfirfarin árlega og uppfærð á fimm ára fresti, einnig verður hún uppfærð ef meiri háttar breytingar verða á skipulagi almannavarna eða heilbrigðisþjónustu í landinu. 1 Crisis Standards of Care: A Systems Framework for Catastrophic Disaster Response. Institute of Medicine. National Academy of Sciences. óútgefið efni. Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 5
7 2. SKILGREININGAR OG SKAMMSTAFANIR Útgáfa 2.0 Eitt af grunnatriðum skipulags er sameiginlegur skilningur. Í töflu 2.1 er að finna lista yfir helstu orð sem notuð eru í skipulagi almannavarna. Aðgerðalotur Aðgerðastjórn Aðgerðastjórnun Aðgerðastjórnstöð Aðhlynningarstjóri Almannavarnir Almannavarnadeild ríkislögreglustjóra Alþjóðaheilbrigðisreglugerðin (IHR-2005) Aðgerðum má skipta í mismunandi tímalotur eftir eðli og umfangi aðgerða. Hópur manna sem fer með aðgerðastjórnun og sem starfar í fyrirfram skilgreindri aðgerðastjórnstöð. Heildarstjórnun og samhæfing aðgerða í umdæmi sem nær yfir einn vettvang eða fleiri. Aðgerðastjórnun felst m.a. í samskiptum við vettvangsstjóra, þau starfssvæði innan umdæmis, sem falla ekki undir vettvangsstjóra og samskiptum við Samhæfingarstöðina. Aðsetur aðgerðastjórnar. Stjórnandi verkþáttarins Sjúkra- og fjöldahjálp. Hugtak og skipulag, sem notað er þegar margar starfseiningar koma saman til þess að vinna að hjálpar- og neyðaraðgerðum og unnið er eftir neyðarskipulagi almannavarna. Deild innan embættis ríkislögreglustjóra sem sinnir verkefnum á sviði almannavarna sbr. 5. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 og lögum um almannavarnir nr. 82/2008. Alþjóðlega bindandi sáttmáli WHO um samhæfða vöktun og viðbrögð við heilsufarsógnum sem ná til margra ríkja. Landstengiliður vegna IHR (National Focal Point to WHO) Áfall Áfallssvæði/skaðasvæði Sóttvarnalæknir er landstengiliður Íslands vegna alþjóðaheilbrigðisreglugerðar WHO. Öll samskipti vegna hættuástands sem tengist alþjóðasamfélaginu fara um landstengiliðinn. Atburður þegar fólk slasast, rýma þarf svæði, flótti brestur á eða önnur meiriháttar röskun verður á daglegu lífi fólks. Svæðið þar sem beinna eða óbeinna áhrifa áfalls gætir. Getur verið afmarkað eða mjög víðfeðmt. Áhætta Áhætta er margfeldi af: líkur x afleiðingar (Tafla 2.2). Biðsvæði Brottflutningur Bjargir Björgunarstjóri Flutningastjóri Gæslustjóri Hætta Hættustig Neyðarstig Svæði þar sem bjargir bíða frekari fyrirmæla. Fólk flutt af einu svæði yfir á annað t.d. milli sveitarfélaga. Mannafli, tæki og búnaður til þess að leysa verkefni. Stjórnandi verkþáttarins Leit og björgun. Stjórnandi verkþáttarins Flutningar. Stjórnandi verkþáttarins Gæslustörf. Vá eða ógn. Eitt af þremur háskastigum í neyðarskipulagi almannavarna. Á Hættustigi er brugðist við tiltekinni vá með því t.d. að loka svæðum eða rýma hverfi. Aðgerðir á Hættustigi miða að því að lágmarka afleiðingar sem yfirvofandi hættu. Hættustig er miðstig neyðarskipulagsins. Eitt af þremur háskastigum í neyðarskipulagi almannavarna. Neyðarstig einkennist af atburði sem valdið hefur slysum á fólki og/eða tjóni á mannvirkjum. Verkefni á þessu stigi krefjast tafarlausra aðgerða til lífsbjargandi aðstoðar og viðleitni til að afstýra fleiri slysum og varna frekara tjóni. Neyðarstig er efsta stig neyðarskipulagsins. Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 6
8 Óvissustig Rýming Slys Slysstaður/ slysavettvangur Söfnunarsvæði Verkþáttaskipurit Verkþáttastjórar Verkþáttur Vettvangsstjóri Vettvangsstjórn Vettvangsstjórnstöð Vettvangur Þolandi Yfirstjórn í umdæmi Útgáfa 2.0 Eitt af þremur háskastigum í neyðarskipulagi almannavarna. Einkennist af atburðarás sem hafin er og ætla má að geti leitt til þess að öryggi fólks og/eða byggðar er stefnt í hættu. Á Óvissustigi hefst samráð milli vísindastofnanna og almannavarna; athuganir, rannsóknir og mælingar eru efldar og reglubundið er framkvæmt hættumat sem leiðir í ljós hvort hættan fer vaxandi, dvínandi eða helst óbreytt. Óvissustig er lægsta stig neyðarskipulagsins. Flutningur á fólki innan lögregluumdæmis. Atburður eða óhapp þar sem fólk slasast. Svæði sem afmarkast slysi. Skilgreint eins þröngt og hægt er og oftast afgirt með innri lokun. Svæði þar sem þolendur fá fyrstu aðhlynningu og bíða eftir frekari þjónustu. Verkþáttaskipuritið SÁBF, Stjórnun, Áætlanir, Bjargir, Framkvæmd. Þetta eru fjórir meginþættir verkþáttaskipuritsins. Millistjórnendur, t.d. björgunarstjóri, aðhlynningarstjóri, gæslustjóri og flutningastjóri. Einnig stjórnendur einstakra verkþátta í SÁBF. Málaflokkur sem felur í sér ákveðinn verknað, t.d. stjórnun, áætlanagerð, framkvæmd o.þ.h. Stjórnandi á vettvangi. Samhæfir aðgerðir allra starfseininga á vettvangi. Heyrir undir aðgerðastjórn. Vettvangsstjóri og þeir menn sem hann tilnefnir til að stjórna aðalverkþáttum vettvangsstjórnar (Áætlanir, Bjargir, Framkvæmd). Aðsetur vettvangsstjórnar. Getur verið í húsi, tjaldi, bíl eða undir berum himni. Yfirráðasvæði vettvangsstjóra, þ.e.a.s. slysavettvangur og öll starfssvæði sem vettvangsstjóri setur upp. Einstaklingur sem lendir í áfalli eða slysi, óháð því hver afdrif hans verða; óslasaður, slasaður, veikur eða látinn. Æðsta stjórnstig tiltekins stjórnkerfis innan umdæmis. Í stjórnkerfi almannavarna er það lögreglustjóri og þeir meðstjórnendur sem lög ákveða, eða sem hann velur. Tafla 2.1. Skilgreiningar 2 Tafla 2.2. Áhættustig reiknuð út frá líkum og afleiðingum (Áhættuskoðun almannavarna, helstu niðurstöður, ríkislögreglustjórinn, 2011) 2 Kennslurit í vettvangsstjórn, ríkislögreglustjórinn, 2010 Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 7
9 2.1 SÁBF kerfið Þegar slys eða áföll verða eru aðgerðir framkvæmdar samkvæmt samræmdu skipulagi á öllum stjórnstigum, hvort sem í er í Samhæfingarstöðinni, í aðerðarstjórn lögregluumdæmis eða á vettvangi. Á öllum þessum stjórnstigum er unnið samkvæmt SÁBF, þar sem fjórir aðal verkþættir nefnast: Stjórnun Áætlun Bjargir Framkvæmd. Mjög vel er farið yfir þetta skipulag í Kennsluriti í vettvangsstjórn (Ríkislögreglustjórinn, 2010). SÁBF kerfið er hægt að nota bæði í stórum og smáum aðgerðum. AHS AST AVN, Av-nefnd BF BH BTB IL LÞ MÓT SLY SÁBF SSA SSL SSS SST F G L og B S og F VST YL Aðhlynningarstjóri. Aðgerðastjórn/-stjóri. Almannavarnanefnd. Biðsvæði flutningstækja. Biðsvæði hjálparliðs. Biðsvæði tækja og búnaðar. Innri lokun. Lendingarsvæði fyrir þyrlur. Móttökustaður fyrir bjargir. Slysstaður/slysavettvangur. Stjórnun-Áætlun-Bjargir-Framkvæmd, fjórir megin verkþættir verkþáttaskipurits almannavarna á Íslandi. Söfnunarsvæði aðstandenda. Söfnunarsvæði látinna. Söfnunarsvæði slasaðra/sjúkra. Samhæfingarstöðin, Björgunarmiðstöðin Skógarhlíð 14, Reykjavík. Verkþátturinn Flutningar. Verkþátturinn Gæslustörf. Verkþátturinn Leit og björgun. Verkþátturinn Sjúkra- og fjöldahjálp. Vettvangsstjórn/-stjóri. Ytri lokun. Tafla 2.3. Skammstafanir í SÁBF kerfinu 3 3 Kennslurit í vettvangsstjórn, ríkislögreglustjórinn, 2010 Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 8
10 3. LÖG OG REGLUGERÐIR Útgáfa 2.0 Stefna stjórnvalda í almannavarna- og öryggismálum er mörkuð af almannavarna- og öryggismálaráði til þriggja ára í senn. Í almannavarna- og öryggismálastefnu stjórnvalda er gerð grein fyrir ástandi og horfum í almannavarna- og öryggismálum í landinu, fjallað um áhersluatriði varðandi skipulag almannavarna- og öryggismála, forvarnastarf, nauðsynlega samhæfingu á efni viðbragðsáætlana og starfsemi opinberra stofnana á því sviði, nauðsynlegar birgðir til þess að tryggja lífsafkomu þjóðarinnar á hættutímum, endurreisn eftir hamfarir og aðrar aðgerðir sem ráðið telur nauðsynlegar. Í almannavarna- og öryggismálaráði eiga sæti forsætisráðherra, sem jafnframt er formaður þess, innanríkisráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra, velferðarráðherra, utanríkisráðherra og iðnaðarráðherra. Þar að auki er forsætisráðherra heimilt að kveðja allt að tvo ráðherra til setu í ráðinu í senn vegna sérstakra mála. Einnig eiga sæti í almannavarna- og öryggismálaráði: 1. Ráðuneytisstjóri forsætisráðuneytis. 2. Ráðuneytisstjóri innanríkisráðuneytis, ríkislögreglustjóri og forstjóri Landhelgisgæslu Íslands. 3. Flugmálastjóri, forstjóri Póst- og fjarskiptastofnunar, siglingamálastjóri og vegamálastjóri. 4. Ráðuneytisstjóri umhverfis- og auðlindaráðuneytis, veðurstofustjóri, brunamálastjóri og forstjóri Umhverfisstofnunar. 5. Ráðuneytisstjóri velferðarráðuneytis, landlæknir, sóttvarnalæknir og forstjóri Geislavarna ríkisins. 6. Ráðuneytisstjóri utanríkisráðuneytis. 7. Ráðuneytisstjóri iðnaðarráðuneytis, orkumálastjóri og forstjóri Landsnets. 8. Fulltrúi Slysavarnafélagsins Landsbjargar. 9. Fulltrúi Rauða krossins á Íslandi. 10. Fulltrúi samræmdrar neyðarsvörunar. Að auki skipar forsætisráðherra tvo fulltrúa til setu í ráðinu samkvæmt tilnefningu Sambands íslenskra sveitarfélaga. Ríkislögreglustjóri annast málefni almannavarna í umboði innanríkisráðherra. Hann tekur ákvörðun um almannavarnastig í samvinnu við lögreglustjóra umdæmis ef unnt er og tilkynnir ráðherra. Lög um sóttvarnir taka til óvenjulegra atburða sem geta haft alvarlegar heilsufarslegar afleiðingar og ef svo ber undir er ákvörðun um almannavarnastig tekin í samráði við sóttvarnalækni. Almannavarnastigin eru óvissu-, hættu- og neyðarstig samkvæmt reglugerð nr. 650/2009. Viðbragðsaðilum almannavarna er heimilt að nýta stigskiptingu almannavarna við daglegan slysaviðbúnað og leit eða vegna annarra viðbragða við hættuástandi þó ekki hafi verið lýst yfir almannavarnaástandi. Við embætti ríkislögreglustjóra (RLS) starfar í Reykjavík samhæfingar- og stjórnstöð almannavarna (SST). Samkvæmt reglugerð nr. 100/2009 um skipulag og starf stjórnar SST teljast allir heilbrigðisstarfsmenn til viðbragðsaðila almannavarna og á heilbrigðisþjónustan fulltrúa í áhöfn SST. Áhöfn heilbrigðisþjónustu fer að fyrirmælum þess er stýrir aðgerðum frá SST samkvæmt viðbragðsáætlun og er ráðgefandi fyrir stjórnendur stöðvarinnar. Ef SST er virkjuð vegna atburða sem heyra undir verksvið sóttvarnalæknis þá stýrir hann aðgerðum í samræmi við lög um sóttvarnir nr. 19/1997. Samkvæmt 2. grein laganna falla heilsufarsafleiðingar af völdum smits, örvera, sníkjudýra, eiturefna, geislavirkni og óvenjulegra óvæntra atburða svo sem eldgosa og öskufalls undir verksvið sóttvarnalæknis. Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 9
11 Starfsmenn Landspítala (LSH) manna stöður heilbrigðisþjónustu í SST. Því hefur velferðarráðuneytið falið sóttvarnalækni og framkvæmdastjóra flæðisviðs LSH að starfa saman að verkefnum í SST vegna hugsanlegrar skörunar verkefna. Samkvæmt reglugerð um störf stjórnar SST þá lýtur hún 11 manna stjórn sem innanríkisráðherra skipar og situr fulltrúi Embættis landlæknis í stjórn SST. Stjórnin tekur ákvarðanir er varða innra skipulag SST, rekstur og samstarf viðbragðsaðila en samhæfing og framkvæmd aðgerða er ekki á verksviði stjórnar (lög um almannavarnir nr. 82/2008 og reglugerð nr. 100/2009). Samkvæmt lögum um heilbrigðisþjónustu nr. 40/2007 og reglugerð um heilbrigðisumdæmi nr. 785/2007 er landinu skipt upp í heilbrigðisumdæmi. Heilbrigðisstofnanir innan hvers umdæmis hafa samráð um skipulag heilbrigðisþjónustu á svæðinu. Framkvæmdastjórnir heilbrigðisstofnana skulu leitast við að upplýsa sveitarstjórnir og notendur þjónustunnar í sínu umdæmi um starfsemi sinnar stofnunar og hafa við þá samráð eftir þörfum. Innan hvers heilbrigðisumdæmis er umsjónarlæknir sjúkraflutninga og heyrir hann faglega undir yfirlækni bráðaþjónustu utan sjúkrahúsa (reglugerð nr. 262/2011). Samkvæmt lögreglulögum nr. 90/1996 er landinu skipt upp í níu lögregluumdæmi og fer lögreglustjóri í hverju umdæmi með stjórn almannavarnaaðgerða í samvinnu við SST. Heilbrigðisumdæmi og lögregluumdæmi falla ekki alls staðar að hvert öðru og getur þurft að taka tillit til þess, til dæmis þegar farsótt geisar. Sóttvarnaumdæmin fylgja á hinn bóginn lögregluumdæmunum, samanber reglugerð nr. 387/2015. Sjá kort yfir sóttvarnaumdæmin á mynd 9.1. Sóttvarnalög nr. 19/1997 kveða á um þær ráðstafanir sem grípa þarf til þegar hætta er á útbreiðslu farsótta eða þegar óvenjulegir eða óvæntir atburðir geta haft alvarlegar heilsufarslegar afleiðingar fyrir þjóðir heims. Um slíka atburði er fjallað í alþjóðaheilbrigðisreglugerð WHO (IHR-2005) sem er alþjóðasáttmáli og Ísland er aðili að. Með breytingu á sóttvarnalögum (2007) eru nú ákvæði um að sóttvarnalæknir sé landstengiliður Íslands vegna IHR-2005, taki við upplýsingum frá WHO, samræmi áhættumat og aðgerðir og tilkynni til WHO. Umdæmis- og svæðislæknar sóttvarna, sem tilnefndir eru samkvæmt reglugerð nr. 387/2015 og starfa undir stjórn sóttvarnalæknis hafa samstarf um nauðsynlegar sóttvarnir og njóta aðstoðar lögregluyfirvalda ef með þarf. Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 10
12 4. SKIPULAG ALMANNAVARNA Útgáfa 2.0 Almannavarnir eru samnefnari viðbragða og úrræða þegar hættu- og neyðarástand skapast í samfélaginu. Almannavarnir fela m.a. í sér samstarf við undirbúning, skipulagningu og framkvæmdir sem miða að því að koma í veg fyrir og takmarka líkams- eða heilsutjón og umhverfis eða eignaspjöll af völdum náttúruhamfara, af mannavöldum, farsótta eða af öðrum ástæðum. Undir almannavarnir fellur einnig að veita líkn í nauð og aðstoð vegna tjóns sem kann að verða eða hefur orðið. Ríkið fer með almannavarnir á landinu öllu, hvort sem er á landi, í lofti eða á sjó. Sveitarfélögin fara með almannavarnir innan sveitarfélaga í samvinnu við ríkisvaldið samkvæmt 2. grein laga um almannavarnir nr. 82/2008. Ríkislögreglustjóri annast málefni almannavarna í umboði ráðherra og hefur meðal annars það hlutverk að samhæfa aðgerðir vegna almannavarna á landinu öllu. Í þessu felst að gera neyðaráætlanir, skipuleggja æfingar, annast fræðslu og þjálfun, tryggja viðunandi búnað í landinu og hafa eftirlit með almannavarnanefndum. Í hverju sveitarfélagi starfar almannavarnanefnd. Almannavarnanefndir móta stefnu og skipuleggja starf sitt að almannavörnum í héraði. Hlutverk þeirra er í samvinnu við ríkislögreglustjóra að vinna að gerð hættumats og viðbragðsáætlana. Almannavarnanefndir skulu einnig, í samvinnu við ríkislögreglustjóra, standa fyrir æfingum á viðbragðsáætlunum. 4.1 Samhæfingarstöðin (SST) Í SST fer fram yfirstjórn og samhæfing almannavarnaaðgerða með hliðsjón af almannavarnastigi og viðeigandi viðbragðsáætlun. Þar getur einnig farið fram samhæfing hvers kyns aðgerða við leit og björgun á landi, sjó og í lofti eða viðbragða við hættuástandi þótt ekki hafi verið lýst yfir almannavarnaástandi. 4 Ríkislögreglustjóri rekur SST í samvinnu við fjölmarga samstarfsaðila. Auk starfsmanna ríkislögreglustjórans, eiga aðilar, sem vinna á landsvísu, fulltrúa í áhöfn SST. Í SST er unnið skv. SÁBF kerfinu og verklagsreglum sem þar gilda. Stöðinni er skipt upp í fjórar vinnustöðvar: Stjórnun, yfirstjórn aðgerða á landsvísu. Áætlanir, staða verkefna, horfur og verkáætlanir. Bjargir, tiltækur mannafli, tæki og búnaður samkvæmt verkáætlunum. Framkvæmdir, samkvæmt verkáætlununum og markmiðum. 4 Lög um almannavarnir nr. 82/2008 Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 11
13 Ef hætta er á heilsufarslegum afleiðingum vegna yfirvofandi hættu eru verkefni unnin í samvinnu við sóttvarnalækni eftir eðli málsins hverju sinni og áhöfn heilbrigðisstarfsmanna upplýsir hann um stöðu mála. Fjarskipta- og símakerfi SST eru sniðin að þörfum þeirrar starfsemi sem þar fer fram, þ.e. fjarskiptatækjum með allar helstu tíðnir sem notaðar eru innan neyðarþjónustunnar í dag á landi, í lofti og á sjó. Símkerfi stöðvarinnar er samtengt símkerfi Neyðarlínu og lýtur sömu öryggiskröfum. Áhöfn SST er skipuð eftirfarandi: Starfsmönnum ríkislögreglustjóra. Starfsmönnum Landspítala. Fulltrúum landsstjórnar björgunarsveita og fulltrúum Rauða krossins á Íslandi. Starfsmönnum Neyðarlínunnar-112. Starfsmönnum Vegagerðarinnar og Isavia. Starfsmenn Slökkviliðs höfuðborgarsvæðisins manna stöður fyrir hönd Sambands íslenskra sveitarfélaga. Starfsmönnum Landhelgisgæslunnar og Vaktstöðvar siglinga. Fréttamönnum frá Ríkisútvarpinu (RÚV). Fulltrúar annarra stofnana/fyrirtækja eru kallaðir til eftir þörfum og aðstæðum hverju sinni. 4.2 Áhöfn heilbrigðisstarfsmanna í SST Mönnun vegna verkefna heilbrigðismála í SST er á höndum starfsfólks Landspítala. Einn til þrír eru að störfum í SST hverju sinni og vinna samkvæmt handbók heilbrigðisáhafnar í SST og samkvæmt viðbragðsáætlunum heilbrigðisstofnana. Í flestum tilfellum falla heilbrigðisstarfsmenn undir verkþáttinn Framkvæmdir og taka þátt í teymi SST um líf og heilsu skv. verklagi SST. Meðal verkefna er að mynda tengsl við fulltrúa heilbrigðisþjónustu í aðgerðastjórn umdæma, við móttökusjúkrahús slasaðra, við aðhlynningarstjóra á vettvangi og þá aðila sem koma að umönnun og flutningi slasaðra. SST getur fylgst með Tetra samskiptum á vettvangi og hlustað á samskipti aðhlynningarstjóra (AHS) við VST. Þegar búið er að mynda tengsl við hlutaðeigandi tekur við stuðningur við starfsemi á vettvangi svo sem útvegun bjarga eða myndun loftbrúar sem hluti af verkefnum Líf- og heilsuteymisins, við að koma þolendum sem fyrst á sjúkrahús. Í kafla 8.4 má lesa frekar um verkefni AHS á vettvangi. Heilbrigðisstarfsmenn í SST geta einnig unnið undir öðrum verkþáttum en Framkvæmdum og þá oftast í Áætlunum og þar undir falla verkefni eins og umsjón með stöðuskýrslum og fundargerðum. Áhöfn heilbrigðisstarfsmanna í SST upplýsir næsta yfirmann Landspítala og sóttvarnalækni um virkjun stöðvarinnar samkvæmt gátlista sem vistaður er í handbók heilbrigðisstarfsmanna í SST. Starfsmenn almannavarnadeildar bera ábyrgð á uppfærslu gagna í SST. Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 12
14 4.3 Almannavarnanefndir Í hverju sveitarfélagi starfar almannavarnanefnd sem sveitarstjórn skipar. Almannavarnanefnd skal skipuð sýslumanni þess umdæmis sem sveitarfélagið er í, fulltrúum úr sveitarstjórn og þeim fulltrúum sveitarstjórna sem í starfi sínu sinna verkefnum í þágu öryggis hins almenna borgara. Á höfuðborgarsvæðinu og á Suðurnesjum sitja lögreglustjórar viðkomandi umdæma í almannavarnanefndum en ekki sýslumenn. Ef ein almannavarnanefnd er í umdæmi lögreglustjóra skal hann sitja í nefndinni. Hlutverk almannavarnanefnda er að móta stefnu og skipuleggja starf að almannavörnum í héraði í samræmi við lög um almannavarnir nr. 82/2008. Almannavarnanefnd kýs sér sjálf formann og varaformann. Sveitarstjórnir ráða starfsmenn almannavarnanefnda og greiða kostnað af störfum þeirra. Almannavarnanefndir vinna að gerð hættumats og viðbragðsáætlana, hver í sínu umdæmi í samvinnu við ríkislögreglustjóra. Almannavarnanefndir skulu endurskoða hættumat og framkvæma prófanir á viðbragðsáætlunum í samvinnu við ríkislögreglustjóra. 4.4 Aðgerðastjórn Stjórn aðgerða þegar almannavarnaástand ríkir er í höndum lögreglustjóra í viðkomandi lögregluumdæmi. Hann situr í aðgerðastjórn (AST) ásamt fulltrúa almannavarnanefndar, fulltrúa Slysavarnafélagsins Landsbjargar, fulltrúa Rauða krossins á Íslandi, hlutaðeigandi viðbragðsaðila, sbr. viðbragðsáætlun, svo og öðrum hlutaðeigandi aðilum sem tengjast aðgerðum hverju sinni. Þegar almannavarnaástandi hefur verið lýst yfir vegna farsótta, eða annarra atburða samkvæmt 2. grein sóttvarnalaga situr umdæmis- eða svæðislæknir sóttvarna í AST og fer með stjórn aðgerða í samvinnu við lögreglustjóra. AST starfar í samvinnu við SST (lög um almannavarnir nr. 82/2008). Í lögunum kemur ekki fram að fulltrúi heilbrigðisþjónustu skuli sitja í AST en fulltrúi heilbrigðisþjónustu ætti ætíð að vera kallaður til starfa þegar AST er virkjuð. Lögreglustjóri tilnefnir vettvangsstjóra, nema viðbragðsáætlun segi til um annað, fer með stjórn og samhæfingu á vettvangi. AST er næsta stjórnstig fyrir ofan vettvangsstjórn (VST), er tengiliður umdæmis við SST og biður um aðstoð frá öðrum umdæmum. AST vinnur eftir sömu grundvallarverkþáttum og SST, þ.e.a.s. Stjórnun - Áætlun - Bjargir - Framkvæmd. Vettvangsstjóri leitar til AST eftir aðstoð. Þegar umbeðna aðstoð er ekki að fá í umdæminu leitar AST til SST, sem útvegar aðstoðina. Oft er auðveldara að vinna að verkefnum við betri skilyrði í stjórnstöð AST innan umdæmis en í aðstöðu vettvangsstjórans. Ef aðgerðastjórn hefur ekki verið virkjuð, en vettvangsstjóri þarf á henni að halda, skal hann óska eftir því að hún verði virkjuð. Er það undirstrikað hér að hlutverk AST er ekki að stýra VST heldur að styðja við störf hennar og aðgerðir í heild sinni. Heppilegasta fyrirkomulagið er að allar einingar sem starfa á vettvangi eigi fulltrúa í AST til þess að tryggja sem best nýtingu þeirra og samhæfingu við aðra aðila. Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 13
15 VST, AST og SST Hér er samantekt á þeim einingum, sem taka til starfa þegar áfall dynur yfir. Stjórnun og samhæfing aðgerða er unnin á: 1 Vettvangur (VST) 2 Aðgerðastjórnstöð umdæmis (AST) 3 Samhæfingarstöðin (SST) Stjórn og samhæfing verkþátta á þessum stöðum er á höndum: Vettvangsstjóra/ vettvangsstjórnar (VST) Aðgerðastjóra/ aðgerðastjórnar (AST) Stjórnanda/áhafnar í SST Ábyrgðaraðilar á aðgerðum eru: Vettvangsstjóri Lögreglustjóri Umdæmis- eða svæðislæknir sóttvarna er ábyrgur ef sóttvarnaáætlanir eru virkjaðar Ríkislögreglustjóri Tafla 4.1. Stjórnunareiningar (Kennslurit í vettvangsstjórn, ríkislögreglustjórinn, 2010) Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 14
16 4.5 Vettvangsstjórn Útgáfa 2.0 Vettvangsstjóri (VST) er tilnefndur af lögreglustjóra. Störf VST og fjöldi starfsfólks í VST er ávallt háð umfangi og eðli aðgerðarinnar. VST gegnir upplýsingaskyldu gagnvart AST og vinnur náið með henni. 4.6 Viðbragðsaðilar og yfirlit yfir verkefni þeirra Í reglugerð nr. 100/2009 eru viðbragðsaðilar taldir upp og eru þeir eftirfarandi: Lögreglan, starfsmenn Landhelgisgæslu Íslands, heilbrigðisstarfsmenn, slökkviliðsmenn, neyðarverðir Neyðarlínunnar, starfsmenn ISAVIA, starfsmenn og sjálfboðaliðaliðar Rauða krossins á Íslandi og Slysavarnafélagsins Landsbjargar. Að auki er þess getið að allir sem hlutverk hafa samkvæmt viðbragðsáætlun hverju sinni geti talist til viðbragðsaðila almannavarna. Hér má t.d. nefna starfsmenn sveitarfélaga og starfsmenn veitustofnana. Lögreglan Íslandi er skipt upp í 9 lögregluumdæmi og er lögreglustjóri yfir hverju umdæmi. Lögreglumenn eru ríkisstarfsmenn sem vinna á starfssvæði viðkomandi lögreglustjóra. Fjöldi lögreglumanna við störf þann 1. febrúar 2012 voru 682 (ársskýrsla ríkislögreglustjóra 2015). Dagleg störf lögreglumanna við slys eða áföll eru fyrst og fremst á sviði stjórnunar, samhæfingar, verndunar og gæslu, umferðastjórnunar og rannsókna. Ríkislögreglustjóri fer með málefni lögreglunnar í umboði innanríkisráðherra samkvæmt lögreglulögum nr. 90/1996. Almannavarnadeild starfar innan embættis ríkislögreglustjóra samkvæmt lögum um almannavarnir nr. 82/2008. Fjarskiptamiðstöð ríkislögreglustjóra (FMR) tekur á móti neyðartilkynningum til lögreglu, annast útkallsstýringu alls útkallsliðs lögregluembættanna og stýrir fyrstu aðgerðum lögreglu þegar hættu ber að höndum. Þá er FMR stjórnstöð ríkislögreglustjóra vegna öryggismála. FMR er samtengd starfsemi SST og eru starfsmenn FMR hluti af áhöfn hennar. Lögregluskóli ríkisins sér um menntun lögreglumanna, skólinn er sjálfstæð stofnun og rekur bæði grunndeild og framhaldsdeild. Landhelgisgæslan Starfsvettvangur Landhelgisgæslu Íslands (LHG) er hafið umhverfis Ísland, auk úthafsins samkvæmt reglum þjóðarréttar (lög um Landhelgisgæslu Íslands nr. 52/2006). Leitar- og björgunarsvæði Íslands nær yfir íslensku efnahagslögsöguna og úthafið umhverfis. Þá sinnir LHG einnig verkefnum á landi í samstarfi við lögreglu og önnur yfirvöld. Flugdeild LHG rekur björgunarþyrlur sem við störf á landi eru notaðar til leitar á týndu fólki, til sjúkraflutninga og til flutnings á mannafla og búnaði. Að jafnaði er þyrla sett í viðbragðsstöðu um leið og fréttist af alvarlegum slysum á landsbyggðinni. Varðskipin eru til taks í náttúruhamförum til flutninga á fólki og búnaði og eins er hægt að nota þau sem bækistöð fyrir aðgerðastjórn/vettvangsstjórn. LHG fer með yfirstjórn og ber ábyrgð á leitar- og björgunarþjónustu á íslenska leitar- og björgunarsvæðinu vegna sjófarenda og LHG sér um að samhæfa leitar- og björgunarstörf allra tiltækra björgunaraðila á og yfir hafinu (reglugerð nr. 71/2011). Árið 2015 voru starfsmenn LHG 220. Heilbrigðisstofnanir Læknar og hjúkrunarfræðingar eru kallaðir á vettvang þegar stórslys verða og mynda greiningarsveit/viðbragðssveit heilbrigðisstofnunar, ásamt sjúkraflutningamönnum. Á vettvangi sinna heilbrigðisstarfsmenn fyrst og fremst áverkamati og aðhlynningu en einnig bráðaflokkun ásamt öðrum viðbragðsaðilum. Uppsetning söfnunarsvæðis slasaðra/sjúkra og umsjón þess fellur undir ábyrgðarsvið heilbrigðisþjónustunnar. Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 15
17 Aðhlynningarstjóri (AHS) er yfirmaður söfnunarsvæðis slasaðra og er hann skipaður af heilbrigðisstofnun á svæðinu eða þeim heilbrigðisstarfsmönnum sem fyrstir koma á vettvang. Starfsmenn heilbrigðisþjónustu innan SST geta samkvæmt skipulagi haft beint samband við AHS til að fá sem gleggsta mynd af ástandi á vettvangi og í framhaldi boðið fram viðeigandi bjargir. Að sama skapi getur AHS haft beint samband við SST eða AST og óskað eftir viðeigandi björgum eða upplýsingum. Hver heilbrigðisstofnun hefur eigin viðbragðsáætlun samkvæmt sniðmáti almannavarnadeildar ríkislögreglustjóra og eftir henni er unnið í hópslysum og náttúruhamförum. Viðbragðsáætlun hverrar stofnunar inniheldur gátlista sem og ýmsar leiðbeiningar fyrir heilbrigðisstarfsmenn. Sjúkraflutningar Til sjúkraflutninga teljast allir flutningar sjúkra og slasaðra hvort sem er í lofti, láði eða legi. Sjö manna fagráð sjúkraflutninga er skipað af velferðarráðuneyti til fjögurra ára. Yfirlæknir bráðaþjónustu utan sjúkrahúsa er formaður ráðsins og er hann einnig starfsamður Landspítala. Hlutverk ráðsins er að veita faglega ráðgjöf er varðar sjúkraflutninga. Innan heilbrigðisumdæma starfa rekstraraðilar sjúkraflutninga samkvæmt samningi við velferðarráðuneyti og er reksturinn eins og rekstur annarrar heilbrigðisþjónustu, háður samþykki Embættis landlæknis um að faglegum kröfum sé fullnægt. Ábyrgð sjúkraflutninga er á höndum rekstraraðila en faglegum málum er vísað til fagráðsins. Í hverju heilbrigðisumdæmi er umsjónarlæknir sjúkraflutninga sem valinn er af samráðsnefnd heilbrigðisumdæmis (reglugerð nr. 262/2011). Dagleg störf sjúkraflutningamanna eru umönnun slasaðra/sjúkra, jafnt á vettvangi sem og í flutningi. Heilbrigðisvísindadeildir Háskóla Íslands og Háskólans á Akureyri útskrifa hjúkrunarfræðinga en Háskóli Íslands er eina menntastofnun landsins sem útskrifar lækna. Sjúkraflutningaskólinn sem staðsettur er á Akureyri útskrifar sjúkraflutningamenn. Bráðatæknanám er ekki kennt hér á landi. Slökkvilið Slökkviliðsmenn eru starfsmenn sveitarfélaganna og afmarkast starfssvæði þeirra við mörk viðkomandi sveitarfélags. Töluvert er um það að sveitarfélög geri með sér samkomulag um að samnýta eitt slökkvilið fyrir fleiri en eitt sveitarfélag. Á Íslandi eru um slökkviliðsmenn (þar af 280 atvinnuslökkviliðsmenn) í 43 slökkviliðum. Fjögur þeirra eru með sólarhringsvakt og eru þau staðsett á höfuðborgarsvæðinu, á Suðurnesjum, Akureyri og í Fjarðabyggð. Önnur slökkvilið hafa starfsmenn í fullu starfi eða í hlutastarfi. Dagleg störf slökkviliðsmanna eru fyrst og fremst á sviði slökkviliðsstarfa, eldvarnaeftirlits, björgunar á fastklemmdu fólki, viðbragða við slysum vegna hættulegra efna og ýmissa björgunarstarfa þar sem menntun, tæki og afl slökkviliðanna nýtist sem best. Mannvirkjastofnun hefur eftirlit með slökkviliðum, að þau hafi tækjabúnað og mannafla til að sinna þeim verkefnum sem þeim eru falin samkvæmt lögum um brunavarnir nr. 75/2000. Mannvirkjastofnun sér um löggildingar slökkviliðsmanna og rekur Brunamálaskólann. Björgunarsveitir og slysavarnadeildir Ein björgunarsamtök eru starfandi í landinu, það er Slysavarnafélagið Landsbjörg. Innan samtakanna starfa um 4000 björgunarsveitarmenn í 100 björgunarsveitum og fjölmargir sjálfboðaliðar í 50 slysavarnadeildum. Björgunarsveitarmenn sinna um 1200 útköllum á ári (júlí 2012). Slysavarnadeildir sinna margvíslegum verkefnum og styðja dyggilega við bakið á björgunarsveitunum. Svæðisstjórn björgunarsveita er í hverju lögregluumdæmi sem fer með stjórn aðgerða af hálfu björgunarsveita viðkomandi svæðis. Landsstjórn björgunarsveita afmarkar ákveðin landssvæði fyrir hverja svæðisstjórn Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 16
18 í samráði við ríkislögreglustjóra og lögreglustjóra í viðkomandi umdæmi samanber reglugerð nr. 289/2003 um leit og björgun á landi og samstarf lögreglu og björgunarsveita. Svæðamörkin eru leiðbeinandi um það hver fer með tæknilega stjórnun einstakra aðgerða. Helstu störf björgunarsveitarmanna eru á sviði leitar og björgunar af ýmsum toga og eins veita björgunarsveitir aðstoð við uppsetningu og starfsemi á söfnunarsvæði slasaðra. Þá hafa björgunarsveitarmenn komið sem liðsstyrkur vegna gæslustarfa. Ríkislögreglustjórinn og Slysavarnafélagið Landsbjörg hafa með sér samstarfssamning um virkjun hjálparliðs samtakanna við almannavarnaaðgerðir. Samkvæmt samningi þessum sjá Björgunarskólinn og björgunarsveitirnar um þjálfun sinna sjálfboðaliða að því undanskildu að almannavarnadeild ríkislögreglustjóra sér um fræðslu um skipulag almannavarna og vettvangsstjórnun (Ríkislögreglustjórinn, 2012). Margar almannavarnanefndir hafa einnig gert samstarfssamning við björgunarsveitir í sínu umdæmi samkvæmt sniðmáti frá almannavarnadeild ríkislögreglustjóra. Rauði krossinn á Íslandi Deildir Rauða krossins á Íslandi (RKÍ) eru 42 og starfa um allt land. Virkir sjálfboðaliðar eru um Rauði krossinn á Íslandi hefur tekið að sér þann verkþátt almannavarnaskipulagsins sem lýtur að fjöldahjálp og sálfélagslegu hjálparstarfi. Í því felst uppsetning og rekstur á fjöldahjálparstöðvum þar sem skráning, vistun og umönnun óslasaðra og heimilislausra fer fram eftir áfall. Þá hefur Rauði krossinn á Íslandi sérhæft sig í umsjón söfnunarsvæðis aðstandanda, þar sem hlúð er að þeim sem þurfa aðstoð eða bíða upplýsinga vegna ættingja eða vina, sem lent hafa í áfalli. Rauði krossinn hefur umsjón með áfallahjálp í skipulagi almannavarna á Íslandi í umboði Ríkislögreglustjóra, Sambands íslenskra sveitarfélaga, Landlæknis, Landspítala og Biskupsstofu. Ríkislögreglustjórinn og Rauði krossinn á Íslandi hafa með sér samstarfssamning um virkjun hjálparliðs samtakanna við almannavarnaaðgerðir. Sama gildir um fræðslu sjálfboðaliða RKÍ og björgunarsveitarmanna, þ.e. Rauði krossinn sér um þjálfun þeirra að undanskilinni fræðslu um skipulag almannavarna sem er á ábyrgð almannavarnadeildar ríkislögreglustjóra (Ríkislögreglustjórinn, 2012). Isavia Isavia annast rekstur og uppbyggingu allra flugvalla á Íslandi og stýrir jafnframt flugumferð á íslenska flugstjórnarsvæðinu sem er 5,4 milljónir ferkílómetrar að stærð og eitt það stærsta í heiminum. Eitt af hlutverkum Isavia er að tryggja að flugöryggi sé í samræmi við viðurkenndar alþjóðlegar öryggiskröfur og aðferðir. Isavia ber ábyrgð á framkvæmd flugslysaæfinga/sóttvarnaæfinga á flugvöllum landsins. Árlega eru haldnar flugslysaæfingar í samvinnu við viðbragðsaðila innan lögregluumdæma. Isavia starfar samkvæmt lögum um stofnun hlutafélags um flugleiðsöguþjónustu og flugvallarekstur Flugmálastjórnar Íslands nr. 102/2006 og þar vinna um 630 manns. Rannsóknarnefnd flugslysa fer með rannsókn flugslysa samkvæmt lögum nr. 35/2004. Neyðarlínan Samræmt neyðarnúmer fyrir Ísland er 112. Hjá Neyðarlínunni starfa um 20 manns sem hlotið hafa sérhæfða fræðslu og þjálfun á sviði neyðarsímsvörunar. Vaktstöðvar eru tvær og er önnur staðsett í Reykjavík en hin á Akureyri. Rekstur neyðarvaktstöðvar er í samræmi við lög um samræmda neyðarsvörun nr. 40/2008. Sjá nánar um boðun viðbragðsaðila í kafla 4.7. Neyðarlínan rekur fyrirtækið Öryggisfjarskipti ehf. sem starfrækir Tetra öryggisfjarskiptakerfið. Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 17
19 Starfsmenn sveitarfélaga og starfsmenn veitustofnana Starfsmenn sveitarfélaga teljast ekki til hefðbundinna viðbragðsaðila en gegna stóru hlutverki í grunnþjónustu sveitarfélaga. Þeir geta verið kallaðir út af bæjaryfirvöldum og eru mikilvæg viðbót þegar á þarf að halda, sérstaklega við áföll í byggð. Starfsmenn þjónustu- og veitustofnana eru kallaðir út þegar veitukerfi bila eða skemmast. Félagsþjónusta sveitarfélaga skipar fulltrúa í samráðshóp áfallahjálpar í hverju lögregluumdæmi og situr einn fulltrúi frá félagsþjónustu hvers sveitarfélags í samráðshópi áfallahjálpar lögregluumdæmis. Almenningur Reynslan hefur sýnt að almenningur er oft stór hluti af fyrstu viðbragðsaðilum á vettvangi. Framlag almennings getur skipt sköpum varðandi björgun mannslífa. Í einangruðum byggðum á Íslandi eru það almennir íbúar sem veita nágrönnum sínum aðstoð á meðan beðið er frekari hjálpar og annarri aðstoð er ekki til að dreifa. Bæta má árangur aðgerða með því að skrá vettvangsliða í neyðaráætlanir. Rauði krossinn á Íslandi hefur tekið að sér ábyrgð á móttöku fyrirvaralausra sjálfboðaliða á hættu- og neyðartímum og útbúið sérstaka handbók um móttöku þeirra (Jón Brynjar Birgisson, 2013). Nýta má sérþekkingu ákveðinna aðila svo sem tæknimanna. Skilgreina þarf verksvið þeirra og tryggja að þeir tengist ríkjandi skipulagi með eðlilegum hætti, m.a. með því að skilgreina stjórnanda úr röðum viðbragðsaðila. Gefa þarf skýrar leiðbeiningar og fyrirmæli. Tryggja samskiptamáta og sjá til þess að viðkomandi hafi TETRA-stöðvar ef þörf krefur. Við slíkar aðgerðir starfar almenningur í framandi umhverfi og skipulagi og þarf að gæta vel að miðlun upplýsinga til þessa hóps og fylgjast vel með þeim aðilum sem starfa innan hópsins. Tryggja skráningu þessara hópa. Tryggja öryggi þessara hópa. 4.7 Boðun viðbragðsaðila Auk neyðarsímsvörunar sér Neyðarlínan um boðun viðbragðsaðila á landinu öllu. Vaktstöð samræmdrar neyðarsvörunar veitir SST nauðsynlega þjónustu vegna leitar-, björgunar- og almannavarnaaðgerða. Verkefni Neyðarlínunnar hafa aukist undanfarin ár og fleiri aðilar nýta sér möguleika fyrirtækisins til þess að boða þá sem til þarf á neyðarstundu. Bakvakt almannavarnadeildar ríkislögreglustjóra, áhöfn SST og allar AST eru boðaðar af Neyðarlínunni. Boðun heilbrigðisstarfsmanna fer fram með sama hætti og boðun annarra viðbragðsaðila. Hver heilbrigðisstofnun skipar ábyrgðarmann sem hefur skrifaðgengi að grunninum. Þessi aðili ber ábyrgð á því að réttar upplýsingar um stofnunina og starfsfólk liggi þar á hverjum tíma. Innan BJARGA-grunnsins eru eftirtaldar vettvangseiningar heilbrigðisstarfsmanna: Hjúkrunarfræðingar, læknar, millistjórnendur, greiningarsveit, móttökuteymi sjúklinga, sjúkraflutningar og viðbragðsstjórn heilbrigðisstofnunar. Sjá mynd 4.1. Til staðar er samræmdur gagnagrunnur, BJARGIR ( sem inniheldur upplýsingar um hvern þann, sem hlutverki hefur að gegna innan neyðarþjónustunnar. Inn í grunninn eru færðar vettvangseiningar vegna viðbragðsáætlana almannavarna og aðrar áætlanir sem tengjast boðunaráætlunum, sem skilgreindar eru af þeim sem tengjast grunninum. Mikilvægt er að boðun sé skipulögð og gangi hratt og örugglega fyrir sig. Um leið og fyrstu boðun er lokið geta frekari boðanir átt sér stað. Allir viðbragðsaðilar eiga að hafa aðgang að BJÖRGUM og mikilvægt að útnefna einn ábyrgðaraðila sem þarf að staðfesta upplýsingar með reglubundnum hætti sem varða viðbragðsaðilana. Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 18
20 Mynd 4.1. Vettvangseiningar Sjúkrahússins á Akureyri, (Neyðarlínan, 2012) 4.8 Skipulag áfallahjálpar á Íslandi Rauði krossinn hefur umsjón með áfallahjálp í skipulagi almannavarna á Íslandi í umboði samstarfsaðila og samkvæmt samkomulagi við ríkislögreglustjóra um hjálparlið Almannavarna. Meginverkþættir sem Rauði krossinn sinnir í áfallahjálp eru: Viðbúnaður, þjálfun, æfingar og uppbygging viðbragðsaðila (sérhæfðra áfallateyma og sjálfboðaliða) í samræmi við gátlista og annað verklag sem unnið er af samráðshópi áfallahjálpar á landsvísu. Fyrstu viðbrögð í almannavarnaaðgerðum, svo sem með einstaklingsviðtölum, fræðsluefni, íbúafundum og fréttatilkynningum. Samhæfing aðgerða innan sveitarfélaga. Útgáfa fræðsluefnis fyrir viðbragðsaðila um viðurkennt verklag og upplýsingaefni fyrir almenning og sérstaka markhópa. Hvað er sálrænn stuðningur? Sálrænn stuðningur er sérhæfð þjónusta við fólk sem lendir í áföllum og byggir á viðurkenndum aðferðum til að bregðast við bráðum áfallastreituviðbrögðum og beinist að því að draga úr uppnámi og stuðla þannig að betri aðlögun eftir áfallið. Sálrænn stuðningur er afmarkaður, tímabundinn og með áherslu á forvarnir og mat á þörf fyrir frekari eftirfylgd. Þjónustan miðast við þroska og aldur hvers og eins og hefur svigrúm til að laga aðstoðina að mismunandi menningarheimum. Hugtakið áfall er hér notað yfir hættu sem ógnar lífi, limum eða viðurværi fólks sem og reynslu þeirra sem verða vitni að ofbeldi, líkamsáverkum eða dauða. Sálrænn stuðningur í skipulagi almannavarna er veittur af fagfólki og sérþjálfuðum sjálfboðaliðum. Rauði krossinn á Íslandi hefur gefið út bækling á mörgum tungumálum er varðar sálrænan stuðning, viðbrögð og bjargir: Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 19
21 IASC (Inter-Agency Standing Committee) hefur gefið út leiðbeiningar og þar er hvatt til samhæfingar þeirra aðila er sinna áfallahjálp og þegar hamfarir dynji yfir sveitarfélög þá verði gripið til aðgerða sem hvetja íbúa til að hjálpa sér sjálfir og að börn fái sérstakan stuðning. Fjölskyldur skulu studdar með öllum tiltækum ráðum og sveitarfélögin einnig. Þá er hvatt til aukinnar fræðslu um áfallahjálp og að allir viðbragðsaðilar geti veitt sálrænan stuðning sem felur í sér virka hlustun og stuðning til þeirra sem eru fórnarlömb hamfara (IASC Reference Group for Mental Health and Psychosocial Support in Emergency Settings, 2010). 4.9 Áfallahjálp: Samráðshópur áfallahjálpar Rauði krossinn á Íslandi hefur umsjón með áfallahjálp í skipulagi almannavarna á Íslandi í umboði samstarfsaðila. Rauði krossinn heldur utan um starfsemi samráðshóps áfallahjálpar. Eftirfarandi skipa fulltrúa í samráðshópi áfallahjálpar á landsvísu: Biskupsstofa, Landlæknir, Landspítali, Rauði krossinn á Íslandi, Ríkislögreglustjóri og Samband íslenskra sveitarfélaga. Fulltrúi Rauða krossins boðar fundi hópsins. Hlutverk hópsins er m.a.: o að móta stefnu og gæta þess að besta þekking og úrlausnir á sviði áfallahjálpar endurspeglist í skipulagi áfallahjálpar á hverjum tíma. o að útbúa sérstaka gátlista fyrir samráðshópa í lögregluumdæmum. o að vinna með samráðshópum áfallahjálpar í lögregluumdæmum Áfallahjálp: Samráðshópar áfallahjálpar í umdæmum lögreglunnar Hóparnir eru mannaðir fulltrúum frá eftirfarandi einingum: Rauða krossinum á Íslandi, heilbrigðisstofnunum í umdæminu, sveitarfélögum í umdæminu, kirkjunni og viðkomandi lögregluembætti. Samráðshóparnir vista sínar boðunarskrár í BJARGAR-grunni Neyðarlínunnar og fulltrúar Rauða krossins bera ábyrgð á færslu upplýsinga í grunninn. Sjá mynd 4.2. Hlutverk hópanna er m.a.; o að stuðla að því að besta þekking og úrlausnir á sviði áfallahjálpar séu til staðar í umdæminu á hverjum tíma. o að sinna samhæfingu á sviði áfallahjálpar þegar almannavarnaástand ríkir. o að fylgja eftir verklagi samkvæmt gátlistum sem unnir eru af samráðshópi áfallahjálpar í SST. Mynd 4.2. Vettvangseiningar av-nefndar Þingeyinga, (Neyðarlínan, 2012) Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 20
22 5. VIÐBRAGÐSÁÆTLANIR OG ALMANNAVARNASTIGIN Útgáfa 2.0 Samkvæmt lögum um almannavarnir skulu einstök ráðuneyti, stofnanir og sveitarfélög kanna áfallaþol og þess hluta samfélagsins sem fellur undir starfssvið þeirra, skipuleggja viðbrögð og gera viðbragðsáætlanir. Viðbragðsáætlanir skulu undirritaðar, staðfestar af réttum yfirvöldum og æfðar eins og kostur er (Lög um almannavarnir nr. 82/2008). Viðbragðsáætlanir eru: Landsáætlanir, sem taka til samhæfðra viðbragða á landinu öllu. Má nefna Landsáætlun vegna heimsfaraldurs inflúensu. Umdæmisáætlanir, sem taka á skilgreindum atburðum svo sem hópslysi. Séráætlanir, sem taka á skilgreindum atburði á tilteknum stað t.d. sóttvarnaáætlanir flugvalla. Ríkislögreglustjóri tekur ákvörðun um almannavarnastig hverju sinni í samráði við viðkomandi lögreglustjóra ef unnt er og tilkynnir það innanríkisráðherra. Ef atburðurinn fellur undir verksvið sóttvarnalæknis tekur sóttvarnalæknir ákvörðun um almannavarnastig í samráði við ríkislögreglustjóra. Heimilt er að lýsa yfir almannavarnaástandi þegar neyðarástand er líklegt, er yfirvofandi eða ríkir eða sambærilegar aðstæður eru fyrir hendi. Almannavarnastig eru flokkuð samkvæmt áhættumati (tafla 2.2) og umfangi viðbúnaðar. Viðbragðsaðilum almannavarna er heimilt að nýta stigskiptingu almannavarna svo sem við daglegan slysaviðbúnað, leit og björgun á landi, sjó og í lofti eða vegna viðbragða við öðru hættuástandi þótt ekki hafi verið lýst yfir almannavarnaástandi. Mælt er með slíkri notkun við daglega neyðarþjónustu til þannig að allir þekki orð og hugtök þegar til viðameiri aðgerða kemur. Stig alvarleika eru óvissustig, hættustig og neyðarstig. 1. Um óvissustig er að ræða: a. Þegar afla þarf upplýsinga um einstaklinga sem óvissa ríkir um. b. Þegar skip, loftfar eða menn hafa ekki komið fram á ákvörðunarstað eða ekkert heyrst frá þeim í tiltekinn tíma. c. Þar sem óvissa ríkir um öryggi skips eða loftfars og þeirra sem í því eru. d. Þegar grunur vaknar um að eitthvað sé að gerast af náttúru- eða mannavöldum sem á síðari stigum gæti leitt til þess að heilsu og öryggi fólks, umhverfis eða byggðar sé ógnað. e. Þegar sóttvarnayfirvöld meta þörf á að hefja undirbúning að viðbúnaði vegna farsótta samkvæmt ráðleggingum Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar (WHO). 2. Um hættustig er að ræða: a. Þegar hefja þarf eftirgrennslan eftir mönnum sem óttast er um. b. Þegar tilraunir til að ná sambandi við skip, loftfar eða menn hafa ekki borið árangur. c. Þegar upplýsingar hafa borist sem gefa til kynna að sjóhæfni skips sé takmörkuð, flughæfni loftfars skert og menn í vanda staddir, þó ekki svo alvarlegar að líkur séu á neyðarástandi. d. Ef heilsu og öryggi manna, umhverfis eða byggðar er ógnað af náttúru- eða mannavöldum þó ekki svo alvarlegar að um neyðarástand sé að ræða. e. Ef auka þarf viðbúnað og sóttvarnaráðstafanir vegna yfirvofandi farsóttar. 3. Um neyðarstig er að ræða: a. Þegar viðhafa þarf tafarlaus viðbrögð vegna manna sem óttast er um. b. Þegar ítrekaðar tilraunir til að hafa samband við skip, loftfar eða menn hafa reynst árangurslausar og óttast er að viðkomandi sé í neyð. c. Þegar staðfestar upplýsingar hafa borist um að skip, loftfar eða menn séu í neyð eða yfirvofandi hættu og þarfnist tafarlausrar aðstoðar. d. Þegar slys eða hamfarir hafa orðið eða þegar heilbrigðisöryggi manna er ógnað svo sem vegna farsótta. Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 21
23 Umfang almannavarnaviðbragða er gefið til kynna með eftirfarandi litum: Grænt, gult, rautt eða svart. Litirnir gefa til kynna hversu mikils viðbúnaðar sé þörf, svo sem fjölda þeirra eininga sem eru virkjaðar í þágu almannavarna í hvert sinn, þörfina fyrir samhæfingu, hversu margar einingar þarf að virkja og fjölda stjórnstiga. Sjá mynd 5.1. a. Grænt dagleg verkefni. Slysi eða atburði er sinnt af fáum viðbragðsaðilum eða stofnunum þar sem dagleg skipan mála á viðbúnaði er nægjanleg til þess að eiga við verkefnið. b. Gult stærri og flóknari aðgerðir. Alvarlegt slys eða atburður svo sem leit á einu svæði eða þörf er á að margir viðbragðsaðilar eða stofnanir sinni verkefninu. c. Rautt stórslys og hamfarir. Mjög umfangsmikið slys eða atburður svo sem leit eða björgun við erfiðar aðstæður eða á mörgum svæðum. Þörf á aðkomu mikils fjölda viðbragðsaðila eða stofnana og aukin þörf á samhæfingu og stjórnskipulagi almannavarna. d. Svart þjóðarvá. Þjóðarvá, hamfarir eða atburðir sem hafa áhrif á mörg umdæmi á sama tíma. Þörf á forgangshraða viðbragðsaðila ræðst af alvarleika slyss eða atburðar. Við boðun viðbragðsaðila vegna almannavarnaaðgerða skal nota eftirfarandi skilgreiningar á forgangi: a. F1 Mesti hraði b. F2 Mikill hraði c. F3 Lítill hraði d. F4 Ekki forgangur Hver viðbragðsaðili skilgreinir nánar inntak forgangshraða samkvæmt eigin skipulagi. Við boðun skal tilgreina forgang boðunar, stig alvarleika, umfang eftir því sem það er þekkt, staðsetningu atburðar, til hvers konar aðgerðar er verið að boða, hver sendir út boðin og hverja er verið að boða til aðgerða. Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 22
24 Mynd 5.1. Umfang almannavarnaviðbragða (Slökkvilið höfuðborgarsvæðisins, 2008) Umfang og alvarleiki atburðar getur verið misjafn á hverju stigi fyrir sig bæði vegna sama atburðar og á milli mismunandi atburða. Vegna þessa er notuð litaskiptingin grænn, gulur, rauður og svartur sem segja til um umfangið. Mynd 5.2. sýnir á heildstæðan hátt samsetningu stigakerfis almannavarna þar sem alvarleiki útkalls er flokkaður í óvissu, hættu og neyð. Umfang samkvæmt áhættumati er flokkað í grænt, gult, rautt og svart. Þörf á forgangi við boðun er einnig metin í kjölfar áhættumats. Mynd 5.2. Stigskipting viðbúnaðar almannavarna (Slökkvilið höfuðborgarsvæðisins, 2008) Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 23
25 5.1 Séráætlanir Útgáfa 2.0 Ef sérstök staðbundin vá er talin ógna viðkomandi byggð eða svæði, er í samvinnu við almannavarnanefnd unnin upp svokölluð séráætlun (ítaráætlun), sem segir á nákvæmari hátt hvernig bregðast skuli við. RLS hefur sett fram eftirfarandi efnisskrá sem fyrirmynd að gerð séráætlana og byggir efnisskráin á reglugerð nr. 323/2010 um efni og gerð viðbragðsáætlana. Flugslysaáætlanir, hópslysaáætlanir, sjóslysaáætlanir og áætlanir heilbrigðisstofnana eru unnar samkvæmt þessari fyrirmynd. 1. Inngangur 2. Staðhættir 3. Skilgreiningar 4. Boðun 5. Stjórnkerfi 6. Starfssvæði og verkefni þeirra 7. Sértækur kafli miðað við viðkomandi áætlun (ef þarf) 8. Verkefni viðbragðsaðila (á óvissu-, hættu- og neyðarstigi) 9. Fjarskipti 10. Kort 11. Dreifing 12. Breytingasaga 13. Viðaukar Þegar séráætlanir hafa verið unnar skal unnin sérstök boðunaráætlun úr fjórða kafla og færð inn í samræmdan gagnagrunn viðbragðsaðila, BJARGIR, sem vistaður er hjá Neyðarlínunni. Sem dæmi um séráætlanir má nefna Landsáætlun heimsfaraldurs inflúensu og Landsáætlunsóttvarnir hafna og skipa. Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 24
26 6. SKIPULAG HEILBRIGÐISÞJÓNUSTU Í ALMANNAVÖRNUM Útgáfa 2.0 Almannavarnaástandi getur verið lýst yfir af ýmsum ástæðum en algengasta ástæðan hér á landi er óveður. Önnur náttúruvá er algeng orsök þess að almannavarnaástandi er lýst yfir hér á landi og má þá nefna snjóflóð sem ógna byggð, jarðskjálfta og eldgos með tilheyrandi öskufalli. Hópslys geta valdið því að skipulag almannavarna er virkjað og eins er skipulag almannavarna virkjað ef hér verða farsóttir, hætta á eitrunum af einhverjum toga, aukin geislavirkni eða hryðjuverk. Almannavarnaástandi er lýst þegar dagleg neyðarþjónusta þarf utanaðkomandi BJARGIR til þess að ráða við ástandið. Þannig getur hópslys inn á hálendi Íslands orðið til þess að almannavarnakerfið er virkjað en sama hópslys á höfuðborgarsvæðinu væri viðráðanlegt fyrir viðbragðsaðila á því svæði. Í þessum kafla er farið yfir hlutverk einstakra stofnana og fulltrúa heilbrigðisþjónustu þegar almannavarnaástandi hefur verið lýst yfir. 6.1 Embætti landlæknis Meginhlutverk Embættis landlæknis er fjórþætt, þ.e. ráðgjöf, fræðsla, eftirlit og upplýsingasöfnun. Lagaákvæði um hlutverk embættisins er einnig að finna í sóttvarnalögum og samkvæmt þeim skal sóttvarnalæknir starfa við embættið og ber hann ábyrgð á framkvæmd sóttvarna. Embætti landlæknis safnar upplýsingum um heilsufar og heilbrigðisþjónustu og stuðlar að rannsóknum (lög um landlækni og lýðheilsu nr. 41/2007). Landlæknir og sóttvarnalæknir sitja í almannavarna- og öryggismálaráði og Embætti landlæknis tilnefnir fulltrúa í stjórn SST (lög um almannavarnir nr. 82/2008). Sóttvarnalæknir Við Embætti landlæknis starfar sóttvarnalæknir sem ber ábyrgð á sóttvörnum í landinu samkvæmt lögum nr. 19/1997 undir yfirstjórn heilbrigðisráðherra. Hann skipuleggur og samræmir sóttvarnir og ónæmisaðgerðir um land allt, meðal annars með útgáfu leiðbeininga/viðbragðsáætlana um viðbrögð við heilsufarsógnum. Lögin taka einnig til óvenjulegra og óvæntra atburða sem geta haft alvarlegar heilsufarslegar afleiðingar meðal þjóða heims, svo sem náttúruhamfara. Ef tilkynningar til sóttvarnalæknis um smitsjúkdóma benda til að farsótt eða önnur ógn sé yfirvofandi skal hann þegar í stað gera heilbrigðisráðherra viðvart, gera áhættumat og hefja aðgerðir í samræmi við niðurstöður áhættumats. Má nefna aukið samráð og miðlun upplýsinga og leiðbeininga. Sé talin þörf á opinberum sóttvarnaráðstöfunum svo afkvíunar byggðarlaga eða takmörkunum á ferðafrelsi skal leita samþykkis ráðherra áður en gripið er til aðgerða. Sóttvarnaráð mótar stefnu í sóttvörnum og þegar mál eru rædd í sóttvarnaráði sem tengjast starfsemi Geislavarna ríkisins, Matvælastofnunar eða Umhverfisstofnunar skulu fulltrúar þeirra stofnana sitja fund ráðsins með málfrelsi og tillögurétti (Sóttvarnalög nr. 19/1997). 6.2 Sóttvarnaumdæmi og umdæmis- og svæðislæknar sóttvarna Ráðherra tilnefnir umdæmis- og svæðislækna sóttvarna samkvæmt tillögu sóttvarnalæknis og eru þeir ábyrgir fyrir sóttvörnum hver í sínu umdæmi undir stjórn sóttvarnalæknis skv. 4. mgr. 4. gr. sóttvarnalaga. Skipa má fleiri en einn sóttvarnalækni í hverju sóttvarnaumdæmi (reglugerð nr. 387/2015). Umdæmis- og svæðislæknar sóttvarna eru jafnmargir lögreglustjórum landsins og þannig eru teymi lögreglustjóra og læknis í hverju lögregluumdæmi. Nánar er farið yfir verkefni umdæmis- og svæðislækna sóttvarna í kafla 9 og mynd 9.1 sýnir aðsetur þeirra. Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 25
27 6.3 Heilbrigðisfulltrúar, Umhverfisstofnun, Matvælastofnun og Geislavarnir ríkisins Starfsmenn Umhverfisstofnunar, Matvælastofnunar, Geislavarna ríkisins og heilbrigðisfulltrúar skulu tilkynna umdæmis- eða svæðislækni sóttvarna eða sóttvarnalækni jafnskjótt og þeir verða varir við hugsanlega smithættu eða hættu vegna eiturefna eða geislavirkra efna. Að sama skapi skal sóttvarnalæknir eða umdæmis- og svæðislæknar sóttvarna tilgreina heilbrigðisnefnd og ofangreindum stofnunum, eftir því sem við á, ef þeim verður kunnugt, um smithættu eða hættu af völdum eiturefna eða geislavirkra efna (Sóttvarnalög nr. 19/1997). 6.4 Heilbrigðisnefndir Heilbrigðisnefndir starfa innan sveitarfélaga og þær bera ábyrgð á heilbrigðiseftirliti og framkvæmd þess. Heilbrigðiseftirlit nær meðal annars til eftirlits með eiturefnum og hættulegum efnum (reglugerð um hollustuhætti, nr. 941/2002). Yfirlæknir heilsugæslu á svæðinu, tilnefndur af landlækni, er ráðgjafi heilbrigðisnefndum til aðstoðar um heilbrigðisþjónustu. Hann getur krafist þess að fundur sé haldinn í heilbrigðisnefnd (Lög um hollustuhætti og mengunarvarnir nr. 712/1998). 6.5 Heilbrigðisumdæmi, heilbrigðisstofnanir og heilsugæslustöðvar Samkvæmt reglugerð nr. 785/2007 er landinu skipt upp í sjö heilbrigðisumdæmi og innan hvers þeirra er ein heilbrigðisstofnun eða fleiri. Heilbrigðisstofnanir veita almenna heilbrigðisþjónustu og eiga samkvæmt lögunum að hafa með sér samstarf um skipulag heilbrigðisþjónustu á viðkomandi svæði. Heilbrigðisstofnanir voru sex árið 2014 og sjúkrahúsin voru tvö, þ.e. Landspítali sem er aðalsjúkrahús landsins og Sjúkrahúsið á Akureyri sem er kennslusjúkrahús og sérhæft sjúkrahús ( Samtals voru 1029 sjúkrarými til á landinu öllu árið Þar af voru 677 rúm á höfuðborgarsvæðinu og 142 á Eyjafjarðarsvæðinu, sjá mynd 6.1. Heilsugæslustöðvar heyra undir heilbrigðisstofnanir í hverju umdæmi og eru viðbragðsáætlanir þessara heilsugæslustöðva hluti af viðbragðsáætlun heilbrigðisstofnunarinnar. Heilbrigðisumdæmi höfuðborgarsvæðisins er undanskilið þessari reglu en á höfuðborgarsvæðinu er Heilsugæsla höfuðborgarsvæðisins sjálfstæð stofnun og hefur eigin viðbragðsáætlun. Mynd 6.1. Sjúkrarými á Íslandi árið 2016 og heilbrigðisumdæmin (Velferðarráðuneyti, 2016) Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 26
28 6.6 Fulltrúi heilbrigðisþjónustu í aðgerðastjórn (AST) lögregluumdæma Útgáfa 2.0 Fulltrúar hlutaðeigandi viðbragðsaðila sitja í AST almannavarnanefnda og hefur heilbrigðisþjónustan tilnefnt fulltrúa heilbrigðisþjónustunnar í allar AST en þær eru samtals níu í landinu. Upplýsingum um þessa fulltrúa er haldið til haga í SST í handbók heilbrigðisáhafnar. Í hópslysum hefur fulltrúi heilbrigðisþjónustu í aðgerðastjórn meðal annars það hlutverk að finna hvaða sjúkrahús/heilbrigðisstofnanir eru best í stakk búnar til að taka á móti sjúklingum og mynda tengsl við AHS á vettvangi. Einnig tekur hann þátt í ákvarðanatöku varðandi flutning sjúklinga út úr umdæmi í samvinnu við SST og samkvæmt skipulagi almannavarna getur hann haft beint samband við SST. Í náttúruhamförum verður hlutverk þessa fulltrúa víðtækara og þá hefur hann umsjón með öllum þeim málum er varða heilsufar í samvinnu við heilbrigðisstofnanir umdæmis og sóttvarnalækni. Nánar er farið yfir verkefni fulltrúa heilbrigðisþjónustu í aðgerðastjórn í köflum 8.4, 8.15 og 9.9 þar sem sóttvarnalæknir stjórnar í umboði ráðherra ráðstöfunum sem tengjast náttúruhamförum innan heilbrigðisþjónustu, eftir því sem við á samkvæmt IHR. 6.7 Viðbragðsáætlanir heilbrigðisstofnana Samkvæmt 15. grein laga um almannavarnir nr. 82/2008 ber ráðuneytum og undirstofnunum þeirra að gera viðbragðsáætlanir sem skulu undirritaðar og staðfestar af réttum yfirvöldum. Sniðmát að gerð viðbragðsáætlana innan heilbrigðisstofnana er fyrirliggjandi og heilbrigðisstofnanir gera áætlanir með samræmdum hætti. Kaflaskipan viðbragðsáætlana heilbrigðisstofnana er þannig: 1. Inngangur 2. Staðhættir 3. Skammstafanir og orðskýringar 4. Virkjun áætlunar og boðun 5. Stjórnkerfi 6. Starfssvæði 7. Áhættumat stofnunar 8. Verkefni starfsfólks 9. Samskiptaleiðir 10. Kort 11. Dreifingalisti 12. Breytingasaga (Sniðmát: Viðbragðsáætlanir heilbrigðisstofnana, ríkislögreglustjórinn, Embætti landlæknis og Landspítali, 2009). Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 27
29 6.8 Viðbragðsstjórnir heilbrigðisstofnana Í hópslysum og náttúruhamförum er stjórnskipulag almannavarna virkjað og eftir það fara samskipti við heilbrigðisstofnanir fram samkvæmt viðbragðsáætlunum þeirra. Forstjóri skipar viðbragðsstjórn (VBS) sinnar stofnunar sem ber ábyrgð á viðbragðsáætluninni. VBS virkjar viðbragðsáætlun stofnunarinnar og tekur ákvörðun um viðbragðsstig fyrir stofnunina. VBS á fastan fundarstað innan heilbrigðisstofnunar og fundarherbergið þarf að hafa nettengdan tölvubúnað og fastlínusíma. Eins þarf VBS að hafa Tetra-farstöð til umráða. Helstu verkefni VBS eru að leggja mat á aðstæður, kanna afkastagetu stofnunarinnar, skipuleggja viðbúnað hennar, hafa yfirsýn yfir starfsemi, kalla eftir viðbótar mannafla eða færa starfsfólk á milli deilda og eiga samstarf við aðra viðbragðsaðila svo sem fulltrúa heilbrigðisþjónustu í AST, SST og við aðrar heilbrigðisstofnanir. Upplýsingar um afkastagetu eru sendar til AST og SST. Tafla 6.1 er ágætt verkfæri til að nota við könnun á afkastagetu stofnunar. Ef þær aðstæður koma upp hér á landi að ekki eru næg sjúkrarými fyrir hendi svo sem vegna brunasjúklinga af völdum stórbruna, þá hafa sjúkrahúsin sjálf, í samráði við SST, frumkvæði að viðræðum við erlend sjúkrahús til að taka á móti sjúklingum frá Íslandi. Fyrir liggja samningar íslenskra heilbrigðisyfirvalda um gagnkvæma erlenda aðstoð við slíkar aðstæður (Norræni heilbrigðissamningurinn frá 2002) og er sóttvarnalæknir og framkvæmdastjóri flæðisviðs Landspítala tengiliðir vegna þessa f.h. velferðarráðuneytisins. Aðeins á Landspítala eru sérútbúin brunarými auk einbýla þar sem brunasjúklingar geta legið. Forstjóri heilbrigðisstofnunar skipar formann VBS og það er misjafnt eftir stofnunum hvernig VBS er skipuð. Oft er hún skipuð forstjóra, forstjóra lækninga, forstjóra hjúkrunar og hver tilnefnir sinn staðgengil. VBS sinnir heildarstjórnun og samhæfingu á öllu því sem viðkemur atburðum innan stofnunarinnar. Hún skiptir með sér verkum og einn fulltrúi stjórnarinnar sinnir hlutverki upplýsingafulltrúa. Mælt er með því að verkaskipting sé skráð í viðbragðsáætlun og að mismunandi verkefni fylgi stöðugildum þeirra er sitja í VBS en ekki persónum. Mikilvægt er að skrá fyrirmæli og ákvarðanir og þarf einn aðili stjórnar að bera ábyrgð á ritun (aðgerðaskráning). Viðbragðsáætlanir heilbrigðisstofnana geyma frekari fyrirmæli um hlutverk VBS samkvæmt sniðmáti viðbragðsáætlana. Mynd 6.2 lýsir hlutverki viðbragðsstjórnar og staðsetningu hennar innan stjórnskipulags almannavarna. Við útbreidda mikla vá er samskiptum við fjölmiðla stýrt frá SST og talpunktar eru gefnir út. Við svona aðstæður er betra að fáir komi fram fyrir hönd heilbrigðisþjónustunnar í fjölmiðlum. Þá er minni hætta á misvísandi skilaboðum. Helstu verkefni VBS/fjölmiðlafulltrúa vegna upplýsingamiðlunar Aðgerðaskráning atburða. Senda út fréttatilkynningu eins fljótt og auðið er til fjölmiðla í samráði við aðgerðastjórn og SST. Varast stóru orðin og nota eins mild orð og hægt er um ástandið á stofnuninni. Samfélög fara í uppnám í stórslysum og þarf að gæta þess að gera ekki illt verra (Hospital Preparedness for Mass Casualities, 2000). Miðlun upplýsinga um viðbúnað stofnunar og ástand til starfsmanna og til fjölmiðla. Ákvarða fasta reglubundna tíma til að senda út upplýsingar um gang mála. Ef brýna nauðsyn ber til skal ákveða stað innan heilbrigðisstofnunar þar sem fjölmiðlafólk getur komið og fengið upplýsingar um gang mála. Heppilegt er talið að einn aðili á vegum SST eða AST komi fram fyrir hönd allra viðbragðsaðila í fjölmiðlasetri og þar á heilbrigðisstofnun að hafa sinn fjölmiðlafulltrúa til að svara fyrir verkefni sjúkrahússins og ástand sjúklinga (Hospital Preparedness for Mass Casualities, 2000). Fylgjast með fréttum í fjölmiðlum frá atburðinum. Miðla upplýsingum áfram innan stofnunar. Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 28
30 Stundum berast fyrstu fréttir válegra atburða til heilbrigðisstofnana með fjölmiðlum, t.d. hryðjuverkin í Útey, Noregi árið Setja fréttir um viðbúnað heilbrigðisþjónustunnar og ástand þolenda á vefsíðu heilbrigðisstofnunar. Skýr einföld og myndræn framsetning og senda vefsíðuupplýsingar til fjölmiðla. 6.9 Stýrihópur sóttvarnalæknis og ríkislögreglustjóra Stýrihópur ríkislögreglustjóra og sóttvarnalæknis hefur það hlutverk að sinna ákveðnum verkefnum sem tengjast almannavörnum og alþjóðaheilbrigðisreglugerð (IHR-2005) WHO. Stýrihópurinn hefur reglulegt samráð, kallar eftir áhættumati og gerð viðbragðsáætlana gegn atburðum sem ógna lýðheilsu hér á landi og á heimsvísu, þ.m.t. heimsfaröldrum. Stýrihópurinn er skipaður af ráðuneytisstjórum innanríkis- og velferðarráðuneytis. Stærð heilbrigðisstofnunar Heildarfjöldi starfsmanna Skurðstofur Öndunarvélar Lyf og hjúkrunarvörur Umfang slysa Fjöldi sjúkrarúma Húsnæði Læknar Hjúkrunarfræðingar Sjúkraliðar Sjúkraflutningamenn Annað starfsfólk Hve margar skurðstofur? Hve mörg skurðstofuteymi? Fjöldi og staðsetning Birgðastaða nauðsynlegra lyfja Heildarfjöldi slasaðra sem stofnunin getur tekið á móti er: Rauðir sjúklingar (hámark) Gulir sjúklingar (hámark ef engir rauðir) Grænir sjúklingar (hámark ef engir gulir eða rauðir) Samsetning sjúklingahópsins skiptir máli og hver stofnun þarf að skoða hvort yfirleitt sé aðstaða til að taka á móti rauðum sjúklingum og meta þarf hvort sjúkrahúsið sinni bráðaþjónustu á meðan beðið er eftir sjúkraflutningi. Brunar - eitranir Ofkælingar - sjóslys Sjúkdómsfaraldur, t.d. vegna matareitrana, inflúensu og fl. Miðlun upplýsinga um afköst Aðstaða og staðsetning Aðstaða og búnaður Til hvaða ráðstafana verður gripið: Móttaka sjúklinga Lokun deilda/flutningur sjúklinga Sóttvarnir Með hvaða hætti? Hvar liggja upplýsingar? Hvert er upplýsingum miðlað? Tafla 6.1. Afkastageta heilbrigðisstofnunar (HTC) (Viðbragðsáætlun Heilbrigðsstofnunar Vestmannaeyja, 2011) Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 29
31 Mynd 6.2. Hlutverk viðbragðsstjórnar heilbrigðisstofnunar og staðsetning hennar innan stjórnskipulags almannavarna (Sniðmát: Viðbragðsáætlanir heilbrigðisstofnana, ríkislögreglustjórinn, Embætti landlæknis og Landspítali, 2009) Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 30
32 6.10 Samskipti heilbrigðisþjónustu og almannavarna Þegar almannavarnaástand ríkir eru góð samskipti ákaflega mikilvæg. Einn af hornsteinum vel heppnaðrar aðgerðar er góð miðlun upplýsinga á milli viðbragðsaðila. Í hópslysi er það vettvangsstjóri sem tekur við skilaboðum af vettvangi og flytur til AST sem er síðan í sambandi við SST. Eina undantekningin er AHS sem getur talað beint við AST og SST og þá aðallega til þess að miðla sérhæfðum upplýsingum um ástand þolenda og til þess að miðla upplýsingum frá móttökustofnunum. Mikilvægt er að eiga skráðar samskiptaáætlanir bæði fyrir samskipti utan heilbrigðisstofnunar sem og innan hennar. Boðleiðir eru samkvæmt SÁBF skipuritinu og er mikilvægt að boðleiðir séu virtar. Samskiptaáætlanir eiga að vera hluti af viðbragðsáætlun hverrar stofnunar og þar þarf að skrá símanúmer, bæði fastlínu og farsíma, netföng og FAX númer. Eins þarf að skrá Tetra farstöðvanúmer og talhópa en allar heilbrigðisstofnanir eru búnar Tetra farstöðvum. Upplýsingar þarf að uppfæra árlega, og ábyrgðaraðili þessara upplýsinga þarf að vera tilgreindur. Samskiptaáætlun fyrir samskipti innan stofnunar er mikilvæg því upplýsingar verða að flæða greiðlega frá viðbragðsstjórn og til þeirra deilda sem starfa sinna vegna þurfa á upplýsingunum að halda. Þær upplýsingar sem vistaðar eru í Bjargargrunni Neyðarlínunnar þarf að uppfæra árlega. Hver heilbrigðisstofnun hefur skráða Tetra talhópa í sinni viðbragðsáætlun og samkvæmt sniði viðbragðsáætlana fjallar 9. kafli um samskiptaleiðir stofnunar. Samskipti um Tetra kerfið fara vaxandi og allir viðbragðsaðilar hafa slíkan búnað, að undanskyldum þyrlum Landhelgisgæslunnar (LHG). Víðsvegar um landið er sá möguleiki fyrir hendi að tengja Tetra og VHF-fjarskiptabúnað þyrlnanna við hvort annað í gegnum fjarskiptakerfi stjórnstöðvar LHG/vaktstöðvar siglinga og það leysir vandann (Ásgrímur L. Ásgrímsson, 2012). Í upphafi aðgerðar gefur Neyðarlínan eða stjórnendur á vettvangi út hvaða talhópar Tetra skuli notaðir. Eftir að búið er að virkja SST tekur stöðin við því skipulagi og ákveður frekara talhópaskipulag. Þegar almannavarnaástand ríkir er sérstaklega mikilvægt að virða boðleiðir sem skráðar eru samkvæmt viðbragðsáætlunum. Þegar almannavarnaástand ríkir er líklegt að venjulegar samskiptaleiðir hafi ekki undan álaginu og þekkt er hér á landi að GSM kerfið nær ekki að anna álaginu og allar línur teppast. Að sama skapi teppast skiptiborð heilbrigðisstofnana þegar stórslys verða sökum tíðra hringinga frá áhyggjufullum aðstandendum. Hér skiptir gott upplýsingaflæði frá stofnuninni miklu máli. Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 31
33 Heilbr. stofnun SST AST VST Aðhlynningarstjóri Björgunarstjóri Gæslustjóri Flutningastjóri Vinnurásir Vinnurásir Vinnurásir Vinnurásir Skýringar: Rauða línan: Samskipti SST, AST, AHS og heilbrigðisstofnunar Bláa línan: Samskipti VST og verkþáttastjóra Græna línan: Samskipti AST og VST Fjólubláa línan: Uppkallsrás SST og samskipti SST og AST Mynd 6.3. Samskipti heilbrigðisstofnunar og almannavarna Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 32
34 7. BRÁÐAFLOKKUNARKERFIÐ Við bráðaflokkun sjúklinga á slysavettvangi eru notuð SMART-TAG spjöld í sérstökum töskum (mynd 7.1) og á spjöldin eru skráðar lágmarksupplýsingar um hvern sjúkling og hann jafnframt metinn til forgangs af vettvangi og yfir á söfnunarsvæði slasaðra (SSS). Með þessari flokkun eru sjúklingar nefndir rauðir, gulir eða grænir eftir áverkum. Hver sjúklingur er merktur með spjaldi þar sem litur gefur til kynna forgangsflokk hans fyrir flutning af slysstað til frekari þjónustu. Á spjaldinu er einnig raðnúmer og er það auðkenni sjúklings þar til hann hefur verið innritaður á heilbrigðisstofnun. Spjöldin á einnig að nota við áverkamat sem raðar sjúklingum á ný í þrjá forgangshópa með sömu liti eftir frekari greiningu og skoðun heilbrigðisstarfsmanns. Á spjöldin er auk þess hægt að skrá lágmarksupplýsingar um áverka og heilsufar meðan hann dvelur á SSS. Myndir 7.4, 7.5 og 7.6 sýna flæðirit bráðaflokkunar og áverkamatsspjöld. Flæðirit og talningaspjald fylgir hverri tösku sem stuðningur við bráðaflokkunina. Sérstök svört spjöld eru notuð fyrir látna einstaklinga (mynd 7.14). Í töskunum eru mengunarspjöld og er gert ráð fyrir að þau séu notuð ásamt bráðaflokkunarspjöldum til að skrá mengun vegna eitrana, geislavirkni eða smithættu (myndir 7.12 og 7.13). Gert er ráð fyrir sérstakri flokkun barna að 140 cm hæð og þau eru flokkuð samkvæmt barnastiku sem fylgir hverri tösku (myndir 7.15 og 7.16). Eftir að börn hafa náð 140 cm hæð eru þau flokkuð með sama hætti og fullorðnir. Kerfið gerir ráð fyrir að börn sem hafa náð 100 cm hæð geti fallið undir græna skilgreiningu og er það breyting frá fyrra kerfi sem flokkaði öll börn í fyrsta forgang. Fyrsti forgangur barna sem eru minni en 100 cm er gulur. Sérstök efnaljós fylgja töskunum til að auðvelda bráðaflokkun í myrkri (myndir 7.17 og 7.18). Á vefsíðu framleiðanda, er bæði kennsluefni og æfingar að finna. Bráðaflokkunartöskur eru staðsettar í umsjón viðbragðsaðila, þ.e. í lögreglu- og slökkvibifreiðum, í sjúkrabifreiðum, í farartækjum björgunarsveita, í farartækjum Landhelgisgæslunnar (fyrstu farartækjum á vettvang), hjá heilbrigðisstofnunum og hjá kennslustofnunum viðbragðsaðila (Heilbrigðisvísindasviðs Háskóla Íslands, og Háskólans á Akureyri, Sjúkraflutningaskólinn, Lögregluskólinn, Brunamálaskólinn, Björgunarskóli SL). Viðbragðsáætlun vegna heimsfaraldurs inflúensu sem var endurútgefin árið 2016 gerir ráð fyrir að bráðaflokkun megi nota í heimsfaraldri inflúensu sem og annarri farsótt (Heimsfaraldur inflúensu, landsáætlun, sóttvarnalæknir, Ríkislögreglustjórinn, 2016). Slysavarnafélagið Landsbjörg hefur umsjón með sölu og dreifingu á bráðaflokkunartöskum. Almannavarnadeild ríkislögreglustjóra hefur umsjón með æfingaspjöldum fyrir viðbragðsaðila. Hafið samband við deildina ef æfing er fyrirhuguð: Æfingaspjöld fyrir minni æfingar og kennsluefni er einnig að finna á vefsíðu almannavarna: Mynd 7.1. Bráðaflokkunartaska Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 33
35 7.1 Innihald hverrar bráðaflokkunartösku 20 áverkamatsspjöld Flæðirit bráðaflokkunar Talningarblað (skráningarblað) Blýantar Barnastika Mengunarspjöld Rauð efnaljós Spjöld fyrir látna einstaklinga Mynd 7.2. Sjúklingur sem flokkaður hefur verið gulur, bíður flutnings (æfing) Mælt er með því að hver viðbragðsaðili forflokki spjöldin í töskunum þannig að fimm rauð spjöld, tíu gul spjöld og fimm græn spjöld snúi fram í hverri tösku. Þetta flýtir fyrir bráðaflokkun á vettvangi. 7.2 Flæðirit bráðaflokkunar Þetta er flæðirit bráðaflokkunar notað sem stuðningur á vettvangi (mynd 7.4). GRÆNIR: Allir sem eru hærri en 140 cm (einnig börn sem eru hærri en 140 cm) og geta gengið eru flokkaðir grænir og bráðaflokkunarspjald er sett á handlegg þeirra. Græna hlið spjaldsins snýr fram. RAUÐIR: Þeir sem hafa öndunartíðni lægri en 10 eða hærri en 29 eru flokkaðir rauðir. Rauða hlið spjaldsins snýr fram. GULIR: Þeir sem hafa öndunartíðni á bilinu 10 29, hafa púls lægri en 120 og fylgja fyrirmælum eru flokkaðir gulir. Gula hlið spjaldsins snýr fram. Í þessu kerfi er gert ráð fyrir að inngrip séu aðeins tvö, það er: 1. Öndunarvegur er opnaður og ef viðkomandi andar samt ekki, er hann merktur með svörtu spjaldi þar sem stendur LÁTINN. Læknir verður að staðfesta þessa greiningu áður en viðkomandi er fluttur á SSL. Ef þolandi andar er hann merktur rauður. 2. Lífshættuleg blæðing er stöðvuð sé hún fyrir hendi. Allir viðbragðsaðilar, sem hafa til þess þekkingu, mega sinna bráðaflokkun. Mynd 7.3. Frá æfingu á Skjálfanda Skoðun og skráning í fullum gangi. Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 34
36 Mynd 7.4. Flæðirit bráðaflokkunar fullorðinna Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 35
37 7.3 Áverkamatsspjöldin Hverri tösku fylgja 20 áverkamatsspjöld, og eru þau samanbrotin, í plastpoka með teygju og forflokkuð í hverri tösku (myndir 7.5 og 7.6). Ekki er gert ráð fyrir að skráð sé á spjöldin fyrr en þolandi er kominn í skjól, það er í sjúkrabíl, inn á SSS eða á heilbrigðisstofnun. Mynd 7.6. Spjöldin eru samanbrotin í töskunni Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 36
38 7.4 Áverkamat Útgáfa 2.0 Áverkamat og frekari skoðun er framkvæmd þegar þolandi er kominn í skjól, þ.e. í sjúkrabíl, inn á SSS eða inn á sjúkrahús. Heilbrigðisstarfsmenn framkvæma áverkamat og auðveldast er að sinna því í tveggja manna teymum. Niðurstaða áverkamats getur breytt forgangi þolanda. Gefið er stig fyrir ástand samkvæmt Glasgow Coma Scale (GCS), öndunartíðni og blóðþrýstingi. Stigin eru á bilinu 0 4. Samtala segir til um forgangsröðun þannig að þolandi sem er með 10 stig eða minna fer í rauðan forgang og má ekki bíða. Gulir eru þeir sem fá 11 stig og grænir eru þeir sem fá 12 stig. Hægt er að endurtaka áverkamatið alls fjórum sinnum án þess að taka ný spjöld í notkun. Þannig er auðvelt að skrá líðan sjúklings á meðan hann bíður flutnings (mynd 7.7). Mynd 7.7. Áverkamat fullorðinna Gert er ráð fyrir skráningu lífsmarka og til hvaða meðferðar hefur verið gripið. Öll inngrip eru skráð í tíma og kvittað er fyrir hverja skráningu. Rými er til að skrá lífsmörk alls 11 sinnum (mynd 7.8). Áverkamatið tekur ekki sérstakt tillit til barna. Börn halda sínum forgangi og eru endurmetin af heilbrigðisstarfsmönnum á SSS. Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 37
39 Hægt er að skrá lágmarks upplýsingar um heilsufarssögu, kvartanir, vandamál og lágmarks persónuupplýsingar. Einnig er að hægt að skrá þau lyf sem þolandi notar að staðaldri (mynd 7.9). Númer spjaldsins er á fimm stöðum og er það til að auðvelda öll samskipti um þolanda. Mynd 7.9. Einkenni sjúklings og heilsufarssaga Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 38
40 Frekari skoðun er framkvæmd á SSS á viðkomandi svæði (rautt, gult, grænt) af heilbrigðisstarfsmönnum og niðurstaða skoðunar getur hækkað eða lækkað forgang. Áverkamatsspjöldin gera ráð fyrir frekari skráningu og er hægt að merkja áverka inn á mynd. Þá er hægt að draga hring um punkta sem vísa til sjáaldra augna. Hvort þau hafi dregist saman eða víkkað út. Hægt er að bæta við stuttum texta um niðurstöðu skoðunar (mynd 7.10). Mynd Skoðun á SSS Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 39
41 7.5 Mengun Útgáfa 2.0 Ef grunur leikur á mengun eða eitrunarhættu á strax að kalla til sérfróða aðila og ekki má hefja bráðaflokkun fyrr en björgunarstjóri hefur gefið til þess formlegt leyfi. Slökkviliðum hefur verið falin stjórn mengunaróhappa á vettvangi í landi. Í höfn er það hafnarstjóri sem ber ábyrgð á að aðgerðir gegn mengun hefjist og á sjó utan hafna er það Landhelgisgæsla í samvinnu við Umhverfisstofnun sem fer með málaflokkinn. Samkvæmt sóttvarnalögum er sóttvarnalæknir ábyrgur fyrir heilbrigðisþjónustu þegar smithætta er eða óvenjulegir atburðir hafa orðið til þess að ógna lífi og heilsu manna. Hér á landi eru víða birgðir af hættulegum efnum svo sem áburður í landbúnaði, ammóníak í fiskiðnaði, klór við sundlaugar, sýrur, basar og önnur hættuleg efni í iðnaði og geislavirk efni (í litlu mæli) á tilraunastofum. Hættulegt slys varð í sundlauginni á Eskifirði árið 2006 þegar sýru var fyrir mistök blandað saman við klór og klórgas streymdi um sundlaugarsvæðið. Sundlaugargestir og starfsmenn urðu fyrir verulegri mengun og voru helstu einkenni frá öndunarfærum. Viðbragð almannavarna var þegar virkjað. Í stórbrunum er hætta á að eitraður reykur berist inn í hýbýli fólks. Þegar um minni háttar mengun er að ræða er fólk hvatt til að loka gluggum og hækka hitann í húsum sínum verulega til að mynda yfirþrýsting sem vinnur á móti því að mengað loft komist inn. Efni og efnablöndur sem flokkaðar eru sem hættulegar eiga að bera viðeigandi merkingar á íslensku. Merkingarnar fylgja reglum um form og innihald og er ætlað að gefa til kynna þá hættu sem af efnunum stafar. Dæmi um merkingar efna er að finna á mynd Um merkingar efna gildir reglugerð nr. 415/2014. Frekari upplýsingar um hættuleg efni er að finna á vefsíðu Umhverfisstofnunar, Í styrjöld er efnahernaður vel þekktur og má nefna notkun sinnepsgass og fleiri gastegunda sem dreifast á örfáum sekúndum um andrúmsloftið (Hættuleg efni, ýmsar nýtilegar upplýsingar, Höskuldur Einarsson, SHS, 2010). Ef almenningi stafar hætta af slysi vegna eiturefna, geislavirkni eða smits er viðbragð almannavarna þegar sett í gang og SST virkjuð ef talið er þörf á því. GH S06. Hauskúputáknið er aðeins notað um efni sem valda bráðum eitrunum. GH S08. Táknið er notað yfir efni sem valda alvarlegum heilsuskaða. GH S07. Táknið er notað yfir heilsuskaða og er vægara en tákn merkt GH S08. Mynd Dæmi um merkingar hættulegra efna. Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 40
42 7.6 Notkun mengurnarspjalda á vettvangi Í mengunarslysi ber björgunarstjóri ábyrgð á svæði innri vettvangs eins og í öðrum slysum og lögreglan ber ábyrð á að loka ytri vettvangi. Enginn má fara inn á innri vettvang fyrr en björgunarstjóri gefur heimild til þess og stundum þarf að klæðast sérstökum eiturefnabúningi samkvæmt frekari fyrirmælum frá björgunarstjóra. Ekki má gera ráð fyrir að bráðaflokkun geti farið fram á innri vettvangi sökum mengunar og eru þá þolendur fluttir grófflokkaðir út fyrir innri vettvang og þar hefst bráðaflokkun ásamt skráningu upplýsinga á mengunarspjöldin. Söfnunarsvæði látinna (SSL) er í tilvikum sem þessum staðsett innan innri lokunar. Slökkvilið SHS, Slökkvilið Akureyrar, slökkvi- og björgunarþjónusta ISAVIA á Keflavíkurflugvelli ásamt fáeinum björgunarsveitum eiga svonefnd Trelleborgartjöld sem henta til skolunar á vettvangi. Oftast er notað vatn til skolunar. Stundum þarf að afklæða þolendur, skola þá og vefja síðan í teppi. Eftir að búið er að flokka sjúklinga í rauða, gula eða græna er mengunarspjaldi stungið með bráðaflokkunarspjaldi og þar eru skráð frekari upplýsingar um mengunarvald eða smithættu. Ekki má fara með mengaða einstaklinga út af vettvangi, í sjúkrabíl eða á heilbrigðisstofnun nema í undantekningartilfellum. Það dreifir mengun og stækkar hættusvæðið. Við komu á heilbrigðisstofnun/sjúkrahús getur þurft að endurskola sjúklinga og þá skiptir máli að hafa skráð fyrstu meðferð sem veitt var á vettvangi (Hættuleg efni, ýmsar nýtilegar upplýsingar, Höskuldur Einarsson, SHS, 2010). Farið aldrei óundirbúin inn á vettvang þar sem grunur leikur á að hættuleg efni hafi lekið út. 7.7 Mengunarspjald - framhliðar Gert er ráð fyrir að þessi spjöld séu notuð á vettvangi ef grunur vaknar um mengun af völdum smits, eitrunar eða geislavirkni og þá ekki síst í þeim tilgangi að vernda viðbragðsaðila. Þær upplýsingar sem liggja fyrir eru skráðar á spjöldin og þeim stungið í plastvasa með bráðaflokkunarspjaldi. Tvær hliðar geta snúið út, það eru: MENGUN eða SMITHÆTTA. Ef hætta er á smiti er úthliðin SMITHÆTTA og skaðvaldur skráður. Ef hætta er á mengun er úthliðin MENGUN og skaðvaldur skráður. Þar fyrir neðan er sett X yfir mengunarvald, þ.e. eiturefni eða geislavirkni. Á öllum síðum mengunarspjaldsins er ábending um að nota hlífðarfatnað (mynd 7.13). 7.8 Mengunarspjald - bakhlið - hreinsun Á bakhlið mengunarspjalds er skráð kennitala sjúklings eða númer áverkamats á bráðaflokkunarspjaldinu hans. Mælt er með því að skrá frekar áverkamatið því ekki er alltaf búið að skrá kennitölu sjúklings og áverkamatsnúmerið er notað þar til sjúklingur er kominn á sjúkrahús. Þá er skráð hver veitir sjúklingi hreinsun og hvar hreinsun fer fram og með hvaða hætti. Eins er skráð hvort um er að ræða frumhreinsun eða lokahreinsun. Merkja þarf við hvort notað er vatn og sápa og hvort fatnaður hafi verið fjarlægður. Tímasetning hreinsunar er einnig skráð (mynd 7.12). 7.9 Mengunarspjald - eiturefni Þar er skaðvaldur skráður og merkt við þau einkenni sem hann getur valdið, þ.e. frá öndunarfærum, taugakerfi, húð eða öðrum líffærum. Meðferð er skráð og meðferðaráætlun (mynd 7.12) Mengunarspjald geislavirkni Tegund geislavirkni er skráð, það er: ALFA, BETA eða GAMMA. Niðurstöður mælinga eru skráðar og tímasetning mælinganna. Helstu einkenni eru skráð, meðferð og meðferðaráætlun (mynd 7.12). Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 41
43 7.11 Mengunarspjald smithætta Þar er skaðvaldur skráður og smitleið ef hún er þekkt. Helstu einkenni eru skráð, meðferð og meðferðaráætlun (mynd 7.12). Útgáfa 2.0 Mynd Mengunarspjald - skaðvaldur skráður Mynd Mengunarspjald - val um tvær framhliðar og skráning hreinsunar á bakhlið 7.12 Spjöld til merkingar látinna Hverri tösku fylgja spjöld til merkingar látinna. Eru þau svört með hvítum texta og þar er skráð LÁTINN. Þegar um hægist mun lögregla sjá til þess að læknir komi og úrskurði formlega um andlát þolanda (mynd 7.14). Mynd Spjöld til merkingar látinna Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 42
44 7.13 Barnastika Útgáfa 2.0 Hverri bráðaflokkunartösku fylgir barnastika. Það er renningur sem lagður er við hlið barns og er notaður til að meta lengd þess. Á þessum renningi eru leiðbeiningar um notkun barnastiku til bráðaflokkunar og þar má finna þrjú flæðirit bráðaflokkunar (fyrir cm barn, cm barn og cm barn). Við flokkunina er stuðst við það flæðirit sem er sem næst fótum barnsins. Börn sem eru vel vakandi, ganga og eru meira en 100 cm á hæð eru metin græn. Öll börn sem eru yngri en þriggja mánaða eru metin rauð og sama gildir um fastklemmd börn. Þau eru rauð þar til þau hafa verið losuð og hægt er að meta forgang þeirra að nýju (myndir 7.15 og 7.16). Mynd Barnastiku rennt út Mynd Barnastika sett við höfuð barns Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 43
45 7.14 Rauð efnaljós Í hverri tösku eru fimm efnaljós. Þau eru hvert um sig í rauðum poka sem merktur er TYPE.D. Þegar pokinn hefur verið opnaður er ljósið tekið upp og það beygt/beyglað eða hrist þar til ljós kviknar (leiðbeiningar eru á bakhlið pokans). Í myrkri er ljósið sett með áverkamatsspjaldi og vísar þannig leiðina til þeirra sem flokkaðir hafa verið (myndir 7.17 og 7.18). Gert er ráð fyrir að ljósin séu helst notuð með rauðum sjúklingum en einnig má nota þau með gulum. Mynd Rauð efnaljós Mynd Rautt efnaljós komið í poka með bráðaflokkunarspjaldi 7.15 Talning sjúklinga og eftirfylgd í hópslysum Á baksíðu flæðirits bráðaflokkunar (mynd 7.19) er gert ráð fyrir talningu sjúklinga og eru allir sjúklingar taldir um leið og bráðaflokkun fer fram. Gæslustjóri fær niðurstöður afhentar frá þeim sem hafa sinnt bráðaflokkun og miðlar hann upplýsingum um fjölda slasaðra til VST sem upplýsa AST. Við talningu er strik / sett yfir tölu þegar um fullorðinn er að ræða en bókstafurinn B skrifaður yfir tölu þegar um barn er að ræða. Þannig fæst yfirlit yfir fjölda fullorðinna/barna á vettvangi. Mynd Lögreglan tekur á móti afrifu og fer yfir skráðar upplýsingar Mynd Talning og flokkun í hópslysum Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 44
46 7.16 Raðnúmer Á hverju áverkamatsspjaldi er raðnúmer sem fylgir sjúklingi þar til hann hefur verið innritaður á sjúkrahús/heilbrigðisstofnun eða verið útskrifaður að lokinni skoðun. Á hverju spjaldi er einnig númeruð afrifa, (mynd 7.21) sem er afhent flutningastjóra þegar viðkomandi fer af vettvangi. Þetta auðveldar talningu og eftirlit með ferðum sjúklinga því einnig er skráð númer þess farartækis sem sjúklingur er fluttur með. Mikilvægt er að viðbragðsaðilar á SSS skrái áfangastað á afrifuna og númer sjúkrabíls ef tími vinnst til. Aðrar upplýsingar eru skráðar ef aðstæður leyfa. Mynd Afrifa hvers bráðaflokkunarspjalds 7.17 Niðurstöður bráðaflokkunar Upplýsingar eru skráðar um leið og þær berast til VST, AST og SST. Gæslustjóri ber ábyrgð á að koma upplýsingum til stjórnanda aðgerðar í umdæmi sem miðlar upplýsingum til SST. Fulltrúi heilbrigðisáhafnar í SST miðlar upplýsingum til móttökusjúkrahúsa utan umdæmis og til Embættis landlæknis og fulltrúi heilbrigðisþjónustu í AST miðlar upplýsingum til heilbrigðisstofnana/sjúkrahúsa innan umdæmis. Verkefni er í vinnslu á vegum Slysavarnafélagsins Landsbjargar sem miðar að því að setja niðurstöður bráðaflokkunar í snjallsímaforrit og koma þeim þannig til skila á fljótan og öruggan hátt. Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 45
47 8. SAMHÆFÐ VIÐBRÖGÐ HEILBRIGÐISSTOFNANA Útgáfa 2.0 Sagt er fyrir um skipulag aðgerða gegn vá í lögum um almannavarnir nr. 82/2008. Innanríkisráðherra er æðsti yfirmaður almannavarna í landinu og ríkislögreglustjóri annast málefni almannavarna í umboði ráðherra samkvæmt lögum um almannavarnir. Bæði stjórn og framkvæmd aðgerða er því oftast í höndum ríkislögreglustjóra, þegar vá ber að höndum. Í 15. grein laga um almannavarnir kemur fram að einstök ráðuneyti og undirstofnanir þeirra skulu, í samvinnu við ríkislögreglustjóra, skipuleggja fyrirhuguð viðbrögð og aðgerðir samkvæmt viðbragðsáætlun. Í sóttvarnalögum kemur fram að sóttvarnalæknir ber ábyrgð á vöktun, áhættumati og viðbrögðum við vá af völdum farsótta, eiturefna, geislavirkra efna og annarrar óvæntra atburða sem geta haft alvarlegar heilsufarslegar afleiðingar meðal þjóða heims. Árið 2008 kom út sameiginleg viðbragðsáætlun ríkislögreglustjóra og sóttvarnalæknis gegn heimsfaraldri inflúensu og var hún endurútgefin árið Við óvænta vá sem heyrir undir sóttvarnalög, þ.e. af völdum farsótta, eitrana og geislavirkra efna gerir sóttvarnalæknir áhættumat, segir fyrir um aðgerðir og ríkislögreglustjóri annast framkvæmd aðgerða. Eftirfylgjandi undirkaflar lýsa helstu atburðum sem geta haft alvarlegar heilsufarslegar afleiðingar og viðbrögðum gegn þeim. Almenna reglan er að ríkislögreglustjóri stjórnar aðgerðum í hamförum, en sóttvarnalæknir stjórnar aðgerðum við vá af völdum farsótta, geislavirkra efna og eiturefna. Þessir atburðir geta skarast, t.d. geta losnað eiturefni við hópslys, í þeim tilvikum er sameiginleg ábyrgð á stjórn aðgerða. Viðbragðsaðilar við einu atviki geta því þurft að kynna sér fleiri en einn undirkafla, háð atburði og eðli hans. 8.1 Hópslys Innan almannavarnaskipulagsins eru hópslys skilgreind á þann veg að slysið er af þeirri stærð að dagleg neyðarþjónusta þarf stuðning til að ljúka störfum. Sem dæmi má nefna að neyðarþjónusta á höfuðborgarsvæðinu ræður, í krafti stærðar sinnar, við stórt slys á upptökusvæðinu en sama stærð af slysi inn á hálendinu eða á afskekktum vegi getur krafist meiri samhæfingar og meiri stjórnunar og eru þá áætlanir almannavarna virkjaðar. Hópslys geta orðið af ýmsum völdum og viðbrögð heilbrigðisstofnunar eru oft þau sömu þótt slysin séu mismunandi. Hér má nefna að Landspítali skiptir viðbrögðum samkvæmt viðbragðsáætlun sinni sem gefin var út árið 2008 (uppfærð 2012 og 2014) upp í fjóra flokka, það er: Hópslys, eitrun, geislun eða farsótt. Eftir reynslu af eldgosum á Suðurlandi árin 2010 og 2011 má vera rétt af hafa einnig hamfaraviðbrögð í áætlunum. Landspítali notast einnig við fjóra flokka þegar kemur að rekstrarvanda sjúkrahússins og það eru: Eldur, hús- og veitukerfi, tæknikerfi og rekstrarþættir. Í töflu 8.1 er að finna nokkrar upplýsingar um hópslys sem orðið hafa á Íslandi síðustu 25 ár. Til viðbótar þessum upplýsingum urðu þrjú stór sjóslys á árunum í hafinu umhverfis Ísland. Flutningaskipið Suðurland fórst í desember 1986 og með því fórust 6 manns en 5 komust af við illan leik. Var þeim bjargað af þyrlu frá danska varðskipinu Vædderen sem flutti þá yfir í varðskipið og siglt var með þá til Þórshafnar í Færeyjum. Flutningaskipið Dísarfell fórst árið 1997 þegar því hvolfdi í vonskuveðri. Um borð voru 12 manns og fórust 2 þeirra. Þyrla LHG bjargaði 10 manns og flutti til Reykjavíkur. Flutningaskipið Jökulfell fórst árið 2005 og með því fórust 6 manns en 5 manns var bjargað af þyrlu frá Vædderen sem flutti þá í varðskipið og var siglt með þá til Þórshafnar í Færeyjum. Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 46
48 Ár Tegund Staðsetning Afleiðingar 1991 Umferðarslys- Fólksflutningabíll valt Umferðarslys - Fólksflutningabíll valt Umferðarslys - Fólksflutningabíll. Norðurland Auðkúluheiði Norðurland Húnaþing Norð-austurland Hólsselskíll á Hólsfjöllum 20 eldri konur voru í bílnum og 16 þeirra slösuðust, þar af ein alvarlega. 32 erlendir ferðamenn voru í bílnum. Ekki urðu alvarleg slys, en nokkur. 31 voru í bílnum og einn þeirra lést. Margir slösuðust. Útgáfa Umferðarslys - Fólksflutningabíll festist í vatnsfalli Umferðarslys - Fólksflutningabíll valt. Hálendið Lindá við Herðubreiðulindir Norðurland Fljótin 2001 Slys í skemmtisiglingu. Suð-austurland Skaftá 15 voru í bílnum. Enginn slasaðist en allir voru kaldir og hraktir eftir vosbúð. 39 voru í bílnum. 27 hlutu aðhlynningu á sjúkrahúsi í umdæminu. Einn var fluttur til Reykjavíkur og einn til Akureyrar. 12 manns féllu í ána í flúðasiglingu. Engin alvarleg meiðsli Umferðarslys - Árekstur fólksflutningabíls og fólksbíls Umferðarslys - Fólksflutningabíll valt Umferðarslys - Árekstur fólksflutningabíls og pallbíls Umferðarslys - Fólksflutningabíll valt Umferðarslys - Fólksflutningabíll valt Umferðarslys - Fólksflutningabíll sökk í vatnslón Umferðarslys - Fólksflutningabíll festist í jökulá Umferðarslys - Fólksflutningabíll valt Umferðarslys - Fólksflutningabíll valt. Suð-vesturland Lögbergsbrekka Vesturland Geldingadragi Suðurland, Minni Borg í Grímsnesi Austurland Bessastaðabrekka Norð-austurland Reykjadalur Hálendið Blautulón við Eldgjá Suðurland Múlakvísl Suð-vesturland Hvalfjörður Suðurland Undir Eyjafjöllum 23 voru í áætlunarbílnum og einn í fólksbílnum sem lést. Þrír hlutu minni háttar áverka. 28 voru í bílnum. 20 slösuðust, þarf af þrír alvarlega. 44 voru fluttir í fjöldahjálparstöð og þrír af þeim fengu aðhlynningu á Landspítala. Einn lést. 38 farþegar. 16 slösuðust og þar af níu alvarlega. 12 voru fluttir með sjúkraflugi til Reykjavíkur og Akureyrar. 17 voru í bílnum og voru allir fluttir slasaðir á sjúkrahús, þar af fjórir með alvarleg meiðsli. 11 voru í bílnum. Engan sakaði. 17 voru í bílnum. Sakaði ekki en voru blaut og hrakin. 30 börn og 3 fullorðnir voru í bílnum. 4 voru fluttir á sjúkrahús með minniháttar meiðsli. Aðrir sluppu. 18 voru í bílnum. 6 voru fluttir á heilsugæslu með minniháttar meiðsli og 2 á sjúkrahús einnig með minniháttar meiðsli. Tafla 8.1. Hópslys á Íslandi Nokkur hópslys á Íslandi á 25 ára tímabili þar sem kerfi almannavarna hefur verið virkjað 5 5 Áhættuskoðun almannavarna 2011, Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 47
49 8.2 Vettvangur í hópslysi Útgáfa 2.0 Almannavarnadeild ríkislögreglustjóra gaf út Kennslurit í vettvangsstjórn árið 2010 og þar er hópslysavettvangi gerð góð skil. Á slysavettvangi er sett upp ákveðið skipulag sem unnið er eftir og einnig skilgreind vinnusvæði og þessi eru helst: Móttaka (MÓT) Biðsvæði tækja og búnaðar (BTB) Biðsvæði flutningstækja (BF) Biðsvæði hjálparliðs (BH) Söfnunarsvæði slasaðra/sjúkra (SSS) Aðhlynningarstjóri (AHS) stýrir SSS Söfnunarsvæði látinna (SSL) Söfnunarsvæði aðstandenda (SSA)/fjöldahjálparstöð Í þessu riti er farið ítarlega í uppsetningu og verkefni á söfnunarsvæði slasaðra/sjúkra (SSS) en upplýsingar um önnur svæði og stjórnun, er hægt að nálgast í Kennsluriti í vettvangsstjórn frá árinu Mynd 8.1. Frá hópslysaæfingu á Blönduósi haustið 2011 Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 48
50 8.3 Hópslys og verkefni fulltrúa heilbrigðisþjónustu í aðgerðastjórn (AST) umdæmis Fulltrúi heilbrigðisþjónustu í AST þarf að fylgjast náið með samskiptum á Tetra. Mikilvægast er að fá upplýsingar um fjölda slasaðra og ástand þeirra. Ef upplýsingar koma ekki fram er fulltrúinn í samskiptum við AHS hvað varðar fjölda. Síðan þarf að kanna hvað þarf að fá af viðeigandi björgum á vettvanginn, þ.e. af fólki og búnaði. Spurningum hvað varðar sérhæfðan búnað og nánari lýsingu á ástandi þolenda beinir hann til AHS. Reglan er sú að virða SÁBF samskiptakerfið og nota beinu línuna til AHS aðeins fyrir sérhæfðar úrlausnir. Fulltrúi heilbrigðisþjónustu í AST setur sig í samband við heilbrigðisstofnanir innan lögregluumdæmisins og kannar getu þeirra til að taka á móti slösuðum. Hér geta stofnanir notað töflu 6.1 (HTC) bls. 30, sem verkfæri við að kanna getu stofnunar til að taka á móti slösuðum. Ef ljóst er að umfangið er of mikið fyrir stofnanir innan lögregluumdæmisins biður fulltrúinn SST að hafa samband við stofnanir utan umdæmis, kanna getu þeirra, og gefa síðan fyrirmæli um hvert skuli flytja slasaða. Fulltrúi heilbrigðisþjónustu í AST getur kallað eftir upplýsingum úr SITEWATCH kerfinu og fylgst þannig með staðsetningu sjúkrabifreiða sem allar eru ferilvaktaðar. 8.4 Aðhlynningarstjóri (AHS) innan SÁBF AHS er einn af fjórum verkþáttastjórum í hópslysum. Hann stýrir og samhæfir sjúkrahjálp á vettvangi. AHS er starfsmaður heilbrigðisþjónustu og tilnefndur af viðbragðsstjórn heilbrigðisstofnunar. Hann hefur yfirumsjón með undirbúningi á móttöku þolenda frá slysstað á SSS en nánar er farið yfir SSS í næsta kafla. AHS er í fjarskiptasambandi við VST, AST og áhöfn heilbrigðisstarfsmanna í SST. Hann myndar einnig fjarskiptasamband við aðra verkþáttastjóra innan SÁBF neyðarskipulagsins, þ.e. flutningastjóra, gæslustjóra og björgunarstjóra (Sniðmát: Viðbragðsáætlanir heilbrigðisstofnana, Ríkislögreglustjórinn, 2009). AHS þarf að bera Tetra farstöð og mikið mæðir á honum í upphafi hverrar aðgerðar. Best er að hann hafi aðstoðarmann því verkefnin eru of yfirgripsmikil fyrir einn mann. Eftir hryðjuverkin í Útey árið 2011 var hópslysaskipulaginu í Osló breytt á þann veg að skipaður var faglegur stjórnandi heilbrigðisþjónustu á vettvangi og annar stjórnandi á vettvangi. Faglegi stjórnandinn var í beinum samskiptum við móttökusjúkrahús (Læring for bedre beredskap Helseinnsatsen etter terrorhendelsene 22. juli Helsedirektoratet, Oslo). 8.5 Uppsetning söfnunarsvæðis slasaðra/sjúkra (SSS) og umsjón þess AHS stýrir verkþættinum sjúkra- og fjöldahjálp. Í því felst bráðaflokkun, áverkamat og uppsetning SSS. Bráðaflokkun getur verið hafin áður en fyrstu heilbrigðisstarfsmenn og AHS mæta á vettvang. Stundum mætir AHS beint á SSS og tekur ekki þátt í bráðaflokkuninni. Reynt er að koma SSS fyrir í nærliggjandi húsum við slysstað en ef það er ekki hægt má notast við tjöld sem viðbragðsaðilar hafa yfir að ráða eða berangur ef ekkert betra er í boði. Á flugvöllum landsins er staður fyrir SSS þegar ákveðinn og skráður í flugslysaáætlanir. Eins hafa heilbrigðisstofnanir skráð og afmarkað SSS í sínum áætlunum. Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 49
51 SSS þarf að skipta upp í nokkra hluta: Móttaka: Þar bíða þolendur áverkamats, jafnframt eru þeir skráðir og taldir inn á svæðið. Áverkamat: Heilbrigðisstarfsmenn sinna áverkamati. Rautt svæði: Fyrir sjúklinga sem þola ekki bið. Gult svæði: Fyrir þá sem liggur á að fá viðeigandi aðstoð. Grænt svæði: Fyrir þá sem eru með lítilsháttar meiðsli. Svæði fyrir birgðir: Búnaður, lyf og hjúkrunarvörur. Brottför: Á brottfararsvæði eru sjúklingar skráðir út af söfnunarsvæðinu og oft eru sjálfboðaliðar RKÍ beðnir að sinna talningu inn og út af svæðinu og vinna þeir þá undir stjórn gæslustjóra. Hvað varðar fjölda stöðugilda til að reka SSS, þá fer nauðsynlegur fjöldi eftir stærð hvers slyss og þeim mannafla sem til staðar er. Mynd 8.2 sýnir dæmi um uppsetningu á SSS. Dæmi um stöðugildi heilbrigðisstarfsmanna á SSS: AHS: Einn heilbrigðisstarfsmaður ásamt aðstoðarmanni. Áverkamat: Tveir heilbrigðisstarfsmenn að lágmarki. Best er að vinna áverkamat í tveggja manna teymum og það fer eftir aðstæðum hverju sinni hve margir sinna þessum verkþætti. Rautt svæði: Tveir heilbrigðisstarfsmenn að lágmarki. Gult svæði: Tveir heilbrigðisstarfsmenn að lágmarki. Grænt svæði: Þessu svæði er oft sinnt af sjálfboðaliðum Rauða krossins og sjálfboðaliðum Slysavarnafélagsins Landsbjargar og er AHS þeirra yfirmaður. Stundum hefur þessi mönnun þegar verið skráð í viðbragðsáætlanir. Birgðasvæði: Einn starfsmaður að lágmarki og þarf viðkomandi að geta leyst aðra af á sínum starfsstöðvum. Talning, skráning: Lögreglan ber ábyrgð á skráningu og talningu en getur óskað eftir aðstoð sjálfboðaliða. Samkvæmt þessu þarf að gera ráð fyrir átta starfsmönnum hið minnsta til að sjá um SSS og þar af koma sjö úr röðum heilbrigðisstarfsmanna. Í þessum tölum er ekki gert ráð fyrir afleysingu og ekki heldur gert ráð fyrir þeim sem sinna sjúkraflutningi innan SSS. Oftast eru það sjálfboðaliðar Slysavarnafélagsins Landsbjargar sem sinna sjúkraflutningi innan SSS, það er flutningi frá áverkamati og yfir á rautt, gult eða grænt svæði. Allir sem vinna á SSS þurfa að vera í einkennisfatnaði eða í merktu vesti þar sem fram kemur frá hvaða hópi viðbragðsaðila viðkomandi tilheyrir. Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 50
52 Mynd 8.2. Dæmi um uppsetningu á söfnunarsvæði slasaðra (SSS) Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 51
53 8.6 Merkingar söfnunarsvæða Útgáfa 2.0 Greiningarsveitir heilbrigðisstofnana þurfa að eiga merkingar vegna hópslysa í sínum búnaði og gjarnan í samvinnu við sjúkraflutninga umdæmisins (myndir 8.3 og 8.4). Þessar merkingar verða að vera aðgengilegar í húsnæði heilbrigðisstofnunar eða húsnæði rekstraraðila sjúkraflutninga eða öðrum sem falin hefur verið ábyrgð á uppsetningu og rekstri SSS samkvæmt viðbragðsáætlun. Merkingar þurfa að fara með fyrstu bifreiðum viðbragðsaðila á slysavettvang. Söfnunarsvæði slasaðra INN Rautt svæði forgangur 1 Söfnunarsvæði slasaðra ÚT SSS - Merkingar utanhúss Gult svæði forgangur 2 Grænt svæði forgangur 3 SSS - Merkingar innanhúss Mynd 8.3. Merkingar innandyra og utan á SSS Mynd 8.4. Dæmi um merkingu á SSS Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 52
54 8.7 Merkingar viðbragðsaðila á SSS Útgáfa 2.0 Allir þeir sem vinna á SSS þurfa að vera merktir samkvæmt stofnun og stöðu (mynd 8.5). AHS þarf að vera aðgreindur sérstaklega og best að það standi aðhlynningarstjóri á baki hans. Í búnaði hverrar greiningarsveitar þurfa að vera til 10 vesti að lágmarki og best er ef hægt er á einfaldan hátt að merkja hvern starfsmann með rauðu, gulu eða grænu einkenni. Aðeins þannig er ljóst hver sinnir hvaða starfsstöð innan svæðisins. Myndir 8.5. og 8.6. Dæmi um merkingar viðbragðsaðila og fatnað á vettvangi 8.8 Greiningarsveitir Heilbrigðisstofnanir senda starfsfólk sitt á vettvang þegar hópslys verða og kallast teymið sem fer úr húsi til hjálpar, greiningarsveit. Sveitirnar eru skipaðar læknum, hjúkrunarfræðingum og sjúkraflutningamönnum og er einn úr þessum hópi skipaður aðhlynningarstjóri (AHS). Sveitirnar hafa allan búnað meðferðis. Þegar margar sveitir koma saman á einn vettvang skipar fyrsta sveitin AHS og hann heldur stöðunni nema hann sjálfur óski eftir að vera leystur af. Þegar þessar sveitir eru kallaðar út er það misjafnt eftir viðbragðsáætlunum heilbrigðisstofnana með hvaða farartækjum þessar sveitir mæta á vettvang. Á heilbrigðisstofnun Suðurnesja er það til að mynda skráð í viðbragðsáætlun að Björgunarsveit Suðurnesja sækir greiningarsveit og fer með hana á vettvang. 8.9 Búnaður greiningarsveita Auk þess að eiga lágmarks búnað til fyrstu hjálpar, þarf hver greiningarsveit að eiga eigin fatnað, merktan heilbrigðisstofnuninni, fyrir misjöfn veður. Ekki má gleyma skófatnaði. Eins er mælt með að hjá búnaði greiningarsveitar séu geymdar vatnsflöskur og hitaeiningaríkt nasl fyrir sveitina því ekki er víst að matur sé á boðstólnum á vettvangi. Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 53
55 8.10 Sjúkraflutningar Í landinu er 81 sjúkrabifreið og eru bifreiðarnar staðsettar á 39 stöðum, sjá mynd 8.7. Allar bifreiðarnar eru ferilvaktaðar (Jón Brynar Birgisson, 2016). Í stórum slysum er jafnframt gert ráð fyrir að nota tæki LHG, í eigu björgunarsveita Slysavarnafélagsins Landsbjargar (SL) og flugvélar staðsettar í nágrenni til sjúkraflutninga. Sjúkraflutningar eru hluti af heilbrigðisþjónustu, en fyrirkomulag þeirra er misjafnt eftir heilbrigðisumdæmum. Slökkvilið sjá um sjúkraflutninga í stærri þéttbýliskjörnum landsins svo sem á höfuðborgarsvæðinu, á Akureyri og á Ísafirði samkvæmt samningi við Sjúkratryggingar Íslands. Á öðrum stöðum er rekstur sjúkraflutninga í höndum heilbrigðisstofnana. Mynd 8.7. Staðsetning sjúkrabifreiða RKÍ á 39 stöðum á landinu, (Rauði krossinn á Íslandi, 2016). Farartæki Landhelgisgæslunnar LHG er með þrjár þyrlur í rekstri að jafnaði en reikna má með að ein þeirra sé í viðhaldi. Leitast er við að hafa ávallt tvær þyrlur klárar í útkall. Þyrlurnar geta flutt 2 3 sjúklinga á börum og flugvél LHG, TF- SIF getur flutt 2 3 farþega á börum og 8 10 farþega í sætum á sama tíma. Í venjulegri útfærslu getur vélin flutt farþega en með skömmum fyrirvara er hægt að breyta vélinni í 22 farþega vél. LHG á þrjú stór varðskip sem hægt er að nýta til sjúkraflutninga ef svo ber undir. Að jafnaði eru tvö skipanna útkallsklár, annað þeirra staðsett við bryggju, hitt á rúmsjó og það þriðja í viðhaldi (Ásgrímur L. Ásgrímsson, LHG, 2012). Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 54
56 Loftbrú mynduð í stórum slysum Útgáfa 2.0 Þegar almannavarnaskipulagið er virkjað vegna hópslysa og þegar flytja þarf sjúklinga út úr heilbrigðisumdæmi, þá færist samhæfing sjúkraflutninga til SST. Þar vinnur áhöfn SST að því að afla upplýsinga um móttökusjúkrahús og um sjúkrabifreiðar, flugvélar og önnur farartæki sem nota má til sjúkraflutninga. Í stórum slysum er svokölluð loftbrú virkjuð. Þá er safnað upplýsingum um lausar flugvélar/þyrlur sem hægt er að nota til verksins og AST upplýst um stöðu mála. Á meðan kannar SST afkastagetu sjúkrahúsa og heilbrigðisstofnana í landinu (tafla 6.1, HTC) og möguleika þeirra til að taka á móti slösuðum og sjúkum einstaklingum. Mikilvægt er að upplýsingar frá slysstað berist svo fljótt sem verða má og upplýsingar eiga að vera hnitmiðaðar og aðeins það allra nauðsynlegasta á að koma fram. Beint samband AHS við SST er mikilvægt með tilliti til þessara upplýsinga. Erlend aðstoð Ef til þess kemur að kalla þarf eftir eftir erlendri aðstoð vegna heilbrigðisþjónustu þá eru sóttvarnalæknir og velferðaráðuneytið tengiliðir vegna þess. SST getur ekki kallað eftir erlendri aðstoð nema fyrir liggi samþykki innanríkisráðherra. Svíar hafa gert samning við SAS um leigu á Boing vél og geta breytt henni til sjúkraflutninga á alvarlega slösuðum með skömmum fyrirvara, Swedish National Air Medevac (SNAM). Þessi vél getur tekið sex sjúklinga í færanlegum gjörgæslurúmum og sex aðra sjúklinga á börum. Að auki getur vélin flutt 20 sjúklinga eða aðstandendur í sætum. Í áhöfn eru 11 hjúkrunarfræðingar og 9 læknar auk tæknimanna og flugáhafnar. Æfingar eru reglulega og árið 2009 kom þessi vél til æfingar á Íslandi og æfði brottflutning Svía héðan í samvinnu við Sjúkrahúsið á Akureyri og fleiri viðbragðsaðila. Vélin er leigð til verkefna bæði innan og utan Svíþjóðar (Transportstyrelsen - LFV, Norrköping T09-301). Fleiri þjóðir hafa gert sambærilega samninga vegna sjúkraflugs, sem og NATO. Árið 2004 fór hópur viðbragðsaðila undir forystu Landspítala og Ríkislögreglustjóra til Thailands eftir flóðbylgjuna þar og sótti 35 sænska ríkisborgara og flutti til Stokkhólms. Til fararinnar var innréttuð Boing 757 vél frá Icelandair. Útbúin voru 18 sjúkrarúm, þar af tvö gjörgæslurúm í vélinni. Ferðin var farin að tilstuðlan forsætisráðherra samkvæmt beiðni sænsku ríkisstjórnarinnar. Það tók átta klukkustundir að útbúa vélina eftir að ákvörðun um brottför var tekin. Auk 18 sjúklinga í rúmum voru 18 í sætum og voru þeir flestir slasaðir. Í áhöfn voru sex læknar, 12 hjúkrunarfræðingar, tveir bráðatæknar, þrír björgunarsveitarmenn frá Slysavarnafélaginu Landsbjörg, fjórir flugmenn, sex flugfreyjur, flugvirki, einn fulltrúi frá forsætisráðuneytinu, einn fulltrúi frá Rauða krossinum á Íslandi auk fulltrúa almannavarnadeildar ríkislögreglustjóra Söfnunarsvæði látinna (SSL) Lögreglan ber ábyrgð á látnum einstaklingum. Læknir þarf að úrskurða um andlát og metur þá sem fara á SSL. Það er á ábyrgð lögreglu að bera kennsl á látna (Lögreglulög nr. 90/1996) Samráðshópar áfallahjálpar Samráðshópar áfallahjálpar starfa í öllum lögregluumdæmum. Í hverjum hópi er fulltrúi frá heilbrigðisþjónustu og hefur hann það hlutverk að miðla upplýsingum frá heilbrigðisþjónustu varðandi úrræði á sviði áfallahjálpar sem í boði eru innan umdæmisins. Þessir hópar voru myndaðir árið 2011 og þetta samráð á milli stofnana hefur gefið góða reynslu jafnvel í slysum þar sem þolendur eru fáir (Guðrún Eggertsdóttir, Verkefni samráðshóps áfallahjálpar. Umferðarslys á Siglufirði, 2011). Þegar hópslys verður er það fulltrúi heilbrigðisþjónustu í AST umdæmis sem biður um virkjun hópsins en Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 55
57 samráðshópur áfallahjálpar í SST eða áhöfn heilbrigðisstarfsmanna í SST geta einnig óskað eftir virkjun hópsins. Hópstjóri samráðshópsins boðar til funda, varðveitir fundargerðir og skilar breytingum á boðunarskrá til Rauða krossins í umdæminu. Nánari upplýsingar um áfallahjálp í kafla 4. 8, 4.9 og Náttúruvá Íslendingar búa við óblíða náttúru og má nefna snjóflóð sem urðu í byggð á síðustu öld með hörmulegum afleiðingum. Á þessari öld hafa orðið jarðskjálftar með eyðileggingu á húsnæði og innanstokksmunum og einnig eldgos með öskufalli yfir landbúnaðarhéruð. Hamfarir eru mismunandi. Jarðskjálftar standa yfir örskamma stund en geta valdið miklu tjóni. Eldgos geta staðið yfir svo mánuðum skiptir og valdið viðvarandi öskufalli og öskustormi. Öskufall varð á Suðurlandi árið 2010 og aftur árið Rannsókn á heilsufarslegum afleiðingum öskufalls af völdum gossins í Eyjafjallajökli sýndi óveruleg áhrif hjá heilbrigðum einstaklingum en töluverð áhrif á lungnastarfsemi einstaklinga með undirliggjandi lungnasjúkdóma. Enn er lítið vitað um langtímaáhrif öskufalls og frekari rannsóknir nauðsynlegar. Líklegt er að ráðgjöf um að halda sig inni og nota grímur og gleraugu þegar verið er úti í öskufalli lágmarki einkenni af völdum öskufalls (Carlsen HK, Gíslason T, Benediksdóttir B, Et al, 2012). Snjóflóð í byggð geta valdið gríðarlegu manntjóni og eyðileggingu. Heilbrigðisþjónusta landsins þarf að vera viðbúin náttúruhamförum og eiga sveigjanlegar viðbragðsáætlanir sem gripið er til þegar nauðsyn krefur. Innan heilbrigðisþjónustu getur skipulag vegna náttúruhamfara, geislavirkni og eitrana verið svipað og hér er farin sú leið að setja þessi stóru mál undir einn hatt. Gera verður greinarmun á áfalli sem veldur ekki mannskaða og þeim sem valda manntjóni. Afleiðingar áfalls þar sem manntjón verður eru miklu alvarlegri heldur en þær afleiðingar sem verða þegar aðeins verður eignatjón þó það sé stórfellt Náttúruhamfarir á Íslandi Frá aldamótum 1900 og fram í maí 2008 hafa að minnsta kosti 68 sinnum orðið hamfarir á Íslandi, það er eldgos (33), eldgos með jökulhlaupi (2), jökulhlaup án sjáanlegs eldgoss (2), flóð (4), hafís (1), jarðskjálftar (9), sjávarflóð (1), skriðuföll (1), snjóflóð (139) og stórrigning (1). Á þessu tímabili hafa yfir 80 manns farist í hamförum við heimili sín eða við sína vinnustaði. Af náttúruhamförum eru snjóflóðin mannskæðust og þá eru ekki taldir þeir sem farast í snjóflóðum á ferð sinni um landið. Hér eru heldur ekki taldir þeir sem hafa farist á sjó eða hafa orðið úti í illviðrum. Tuttugu fórust í snjóflóðinu í Hnífsdal árið 1910, sautján fórust á Siglufirði árið 1919, tólf fórust á Neskaupstað árið 1974, fjórtán manns í Súðavík árið 1995 og tuttugu manns á Flateyri það sama ár. Aðeins einn hefur látist í jarðskjálftum undanfarin 100 ár. Það var barn sem fórst á Selfossi árið 1910 er bær hrundi yfir það. Efnahagslegt tjón hefur hins vegar orðið mikið og árið 1934 misstu 200 manns heimili sín í skjálfta sem kenndur er við Dalvík. Mikið eignatjón hefur fylgt eldgosum og í eldgosinu í Heimaey árið 1973 eyðilögðust yfir 400 hús og var rúmlega helmingur þeirra íbúðarhús. Atvinnustarfsemi lá niðri þá 155 daga sem gosið stóð yfir og 5000 af 5500 íbúum bæjarins voru fluttir á brott (Ágúst Gunnar Gylfason, 2008). Eignatjón eftir jarðskjálfta á Suðurlandi árið 2008 og eldgosin í Eyjafjallajökli árið Grímsvötnum árið 2011 var gífurlegt og í Af þessari upptalningu má ljóst vera að Íslendingar þurfa stöðugt að vera undirbúnir náttúruhamförum og viðbragðsaðilar verða að yfirfara sínar viðbragðsáætlanir reglulega og taka þátt í æfingum. Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 56
58 8.15 Hamfarir og verkefni fulltrúa heilbrigðisþjónustu í aðgerðastjórn umdæmis Stefnumarkandi ákvarðanir í samvinnu við AST, SST, heilbrigðisþjónustu innan umdæmis, sóttvarnalækni. Mótar og samhæfir aðgerðir heilbrigðisþjónustunnar á svæðinu í samvinnu við hlutaðeigandi heilbrigðisstofnanir. Er í reglulegu sambandi við SST og við sóttvarnalækni. Miðlar upplýsingum frá heilbrigðisþjónustu til AST og að sama skapi frá AST og til viðbragðsstjórna heilbrigðisstofnana innan umdæmis. Miðlar upplýsingum til SST. Ábyrgur fyrir upplýsingamiðlun til almennings í umdæminu er varða heilsufar, svo sem í fjölmiðlum og á borgarafundum. Myndar tengsl við umdæmislækni sóttvarna (oft er þetta einn og sami aðilinn). Myndar tengsl við alla heilbrigðisstarfsmenn innan umdæmis. Myndar tengsl við fulltrúa heilbrigðisþjónustu í samráðshópi áfallahjálpar í umdæminu og getur óskað eftir að samráðshópur áfallahjálpar í umdæmi verði virkjaður Hamfarir og heilbrigðisstofnanir Hver heilbrigðisstofnun þarf að eiga viðbragðsáætlun vegna hamfara og er sú áætlun hluti af heildarviðbragðsáætlun stofnunarinnar samkvæmt sniðmáti um viðbragðsáætlanir heilbrigðisstofnana (Sniðmát: Viðbragðsáætlanir heilbrigðisstofnana, Ríkislögreglustjórinn, Embætti landlæknis og Landspítali, 2009). Mikilvægt er að samband heilbrigðisstofnunar við almannavarnanefnd og aðgerðarstjórnir í héraði sé gott. Það tryggir öruggt flæði upplýsinga. Regluleg þátttaka í almannavarnaæfingum myndar góðan undirbúning fyrir erfiðleikana sem fylgja hamförum. Í hamförum verða stjórnendur heilbrigðisstofnana að ná yfirsýn yfir það ástand sem ríkir í þeirra umdæmi svo fljótt sem verða má og skipta síðan með sér verkum. Eins þarf að meta hvort heilbrigðisstofnunin ráði við tilfallandi verkefni eða hvort óska þarf eftir utanaðkomandi aðstoð og þá hvaða aðstoð. Mikilvægt er að nota formlegar samskiptaleiðir samkvæmt viðbragðsáætlun stofnunarinnar og halda fundargerðir. Þannig varðveitast upplýsingar og auðvelt að dreifa upplýsingum í formi fundargerða. Á hamfaratímum er sveigjanleg samskiptaáætlun sérstaklega mikilvæg. Með góðri samskiptaáætlun við aðra viðbragðsaðila er best hægt að koma í veg fyrir að óstaðfestar sögur fái vængi. Í samskiptaáætlun þarf að skrá með hvaða hætti leiðbeiningum varðandi heilsufar er best komið til almennings og einnig stuttum skilaboðum. Íbúafundir eru áhrifamikil leið til að koma upplýsingum á framfæri og einnig til að greina stöðuna. Fulltrúar heilbrigðisþjónustu þurfa að vera tilbúnir til að svara fyrir verkefni heilbrigðisþjónustunnar, hvetja íbúa og gefa góð ráð (Guidance for Establishing Crisis Standards of Care for Use in Disaster Situations. Institute of Medicine. National Academy of Sciences, 2009). Hver heilbrigðisstofnun þarf að tilnefna sinn tengil við fjölmiðla sem jafnframt situr í viðbragðsstjórn stofnunar. Viðbragðsáætlun vegna áfallahjálpar er mikilvægt tæki til að styrkja stöðu samfélagsins á Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 57
59 hamfaratímum og slík áætlun var undirrituð hér á landi árið 2010 (Skipulag áfallahjálpar á Íslandi, 2010) og endurskoðuð árið Viðbragðsstjórn þarf að kalla eftir fundargerðum áfallahjálparhópa og bregðast við beiðnum sem fram kunna að koma. Efla þarf tengsl við aðrar stofnanir og þá sérstaklega félagsþjónustu sveitarfélaganna og þær stofnanir er sinna sálgæslu svo sem Þjóðkirkju og Rauða kross deildir. Gera þarf áhættumat daglega með tilliti til upplýsinga sem berast frá sérfræðingum utan stofnunarinnar hvað varðar skaðvald og ástand á hamfarasvæði. Stofnunin þarf að aðlaga sig öðrum viðbragðsaðilum til þess að viðbrögð verði samhæfð og nái þeim árangri sem þeim eru ætluð. Kortleggja þarf þá þjóðfélagshópa sem verst hafa orðið úti í yfirstandandi hamförum og finna leiðir til að bæta þjónustu þeim til handa. Stöðluð símtöl til íbúa voru þróuð eftir eldgosin á Suðurlandi árið 2010 og notuð af starfsmönnum Heilsugæslunnar á Suðurlandi. Skoða þarf nálægðina við hættuna og gæta að þeim íbúum sem búa þar næst eða eru í mestri hættu. Skipuleggja þarf með hvaða hætti hægt er að auka þjónustuna með sem minnstum tilkostnaði og mannafla. Má nefna miðlun fræðslu, miðlun upplýsinga, símaþjónustu, fjölmiðlasamskipti o.fl. Meta þarf hvaða upplýsingum er mikilvægast að miðla til almennings er varða heilsufar. Eftirfarandi stofnanir gefa út mikilvægar upplýsingar og vista á sínum vefsíðum: Embætti landlæknis, leiðbeiningar er varða heilsufar, landlaeknir.is, influensa.is Veðurstofa Íslands, öskuspár, vedur.is Umhverfisstofnun, loftgæði og gæði neysluvatns, ust.is Matvælastofnun, gæði matvæla, mast.is Skoða þarf birgðastöðu hverrar heilbrigðisstofnunar og auka birgðir ef svo ber undir. Athuga þarf sérstaklega hvort hætta sé á að heilbrigðisstofnunin hafi ekki yfir að ráða búnaði í nægu magni til að sinna þeim sem þangað leita. Sérstaklega þarf að huga að sérhæfðum búnaði. Ef sú staða kemur upp að búnaður er ekki nægur þá er mikilvægt að stefna varðandi meðferð og forgang til þjónustu sé til staðar eða aðrar lausnir. Þegar bjargir innan heilbrigðisþjónustunnar eru ekki nægar þarf að gera: Vaktaáætlun fyrir stofnunina og skoða utanaðkomandi bjargir í samfélaginu svo sem aðkomu fyrstuhjálparhópa. Nýta bráðaflokkun þannig að þeir sem eru líklegastir til að lifa af, fái fyrst meðferð. Miðla heilsufarsleiðbeiningum til samfélagsins. Auka birgðir eins og mögulegt er af nauðsynlegum lyfjum. Taka þátt í áætlanagerð vegna hamfara, viðbragða við þeim og enduruppbyggingu. (Guidance for Establishing Crisis Standards of Care for Use in Disaster Situations. Institute of Medicine. National Academy of Sciences, 2009). Þegar hamfarir eru yfirstaðnar þarf heilbrigðisþjónustan að taka virkan þátt í uppbyggingu, gefa íbúum ráð og fylgjast sérstaklega með andlegum þáttum svo sem reiði, kvíða og svefnleysi. Eftir miklar hamfarir eykst álagið á geðheilbrigðisþjónustu mikið og mikilvægt að allir séu meðvitaðir um það. Sjálfshjálparhópar og fræðsla er mikilvæg á svona tímum því heilbrigðisþjónustan hefur ekki getu til að sinna öllum sem þurfa á aðstoð að halda. Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 58
60 Eftir jarðskjálftana á Suðurlandi 2008 veittu sálfræðingar viðtöl í þjónustumiðstöðvum almannavarna fyrstu fjórar vikurnar eftir skjálftann en eftir það færðist þjónustan inn á Heilbrigðisstofnun Suðurlands. Sérstakt símanúmer og netfang var auglýst fyrir tímapantanir. Reynt var að sinna beiðnum eins fljótt og auðið var en álagið var mikið. Einnig var reynt að kortleggja hópa sem ekki gáfu sig fram en þurftu engu að síður á þjónustu að halda. Hér má nefna aldraða (Þjónustumiðstöð vegna jarðskjálfta á Suðurlandi í maí 2008, Forsætisráðuneytið, 2010) Heilsugæslan og hamfarir Heilsugæslan verður að tryggja íbúum gott aðgengi, jöfnuð í úrræðum og samfellu í heilbrigðisþjónustu. Heilbrigðiskerfið þarf að vera skilvirkt og veita þjónustu á viðeigandi þjónustustigi (Lög um heilbrigðisþjónustu nr. 40/2007). Í hamförum þarf að styrkja starfsemi heilsugæslustöðva, þar eykst álagið. Skoða þarf hvernig íbúasamsetningu er háttað. Athuga þarf fjölda ellilífeyrisþega og fjölda barna. Þessir tveir hópar eru í mestri hættu þegar hörmungar verða ásamt þeim sem af einhverjum ástæðum standa höllum fæti. Það getur þurft að tvöfalda mannafla innan heilsugæslunnar til að sinna símaþjónustu, heimavitjunum, og lengri og fleiri heimsóknum á heilsugæsluna. Skoða þarf sérstaklega hvar á að fá þennan mannafla og skrá í viðbragðsáætlun (Heimsfaraldur inflúensu, Gátlisti, Órofinn rekstur fyrirtækja (2008), Ríkislögreglustjórinn, Sóttvarnalæknir, ASÍ, Samtök atvinnulífsins). Ellilífeyrisþegar eru oft með langvinna sjúkdóma, hafa skerta líkamlega eða andlega færni, eru háðir lyfjum/hjálpartækjum og þurfa á sérhæfðri heilbrigðisþjónustu að halda. Auk þessa eru einbúar algengir í þessum hópi og sumir hafa ekki lengur færni til þess að aka bíl. Vegna þessa er mikilvægt að hver heilsugæslustöð kortleggi íbúasamsetningu á sínu upptökusvæði og geri samskiptaáætlun og skrái hvaða þarfir eru helst nauðsynlegar í hverjum hópi. Ef eitt einkenni upptökusvæðisins er hár aldur íbúa getur þurft að fræða aðra viðbragðsaðila um sérstakar þarfir þessa hóps í hamförum (Rother G. Styron H., 2006). Efla þarf samvinnu við félagsþjónustu upptökusvæðisins. Skoða þarf sérstaklega verkefni skólahjúkrunar og ungbarnaverndar því börnin leita til skólahjúkrunarfræðings og forráðamenn bera upp áhyggjuefni þegar komið er í ungbarnaverndina. Skipuleggja þarf fræðslu til sérstakra hópa. Skólahjúkrunarfræðingar þurfa að miðla þekkingu til kennara, nemenda og foreldra ásamt því að sinna eftirliti. (Ólöf Árnadóttir og Anna María Snorradóttir, Viðbragðsáætlanir heilsugæslunnar í hópslysum og hamförum, erindi 15. maí 2012). Haustið 2010 var ákveðið að hefja markvissa fræðslu til foreldra barna á öskusvæðunum um áhrif eldgosa og náttúruhamfara. Vel var mætt á fræðslufundina og þeirra var mikil þörf. Í kjölfar þessara fræðslufunda var ákveðið að fara af stað með ritun greina í Bændablaðið um áhrif náttúruhamfara. (Fundargerð stöðufundar á Hellu, 19. nóvember 2010). Í hamförunum eftir Grímsvatnagos árið 2011 var áhersla lögð á barnavernd (Fundargerð samráðshóps áfallahjálpar í SST, 14. júní 2011). Reynsla lækna í hamförunum á Suðurlandi árið 2010 var að hver vitjun til læknis hefði tekið lengri tíma en í venjulegu árferði. Hafa þarf samband við íbúa sem búa í mestri nálægð við hættuna og það þarf að gera með skipulögðum hætti. Stöðluð símtöl eru ein leið. Eftir Grímsvatnagosið 2011 var símaþjónusta heilsugæslunnar mikil fyrstu dagana eftir gos og í suma íbúa var hringt tvisvar sama daginn. Mikilvægt er að dreifa þeim upplýsingum sem til eru um hættuna og helstu bjargráð. Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 59
61 8.18 Hjúkrunarheimili og sambýli fatlaðra í hamförum Hvert hjúkrunarheimili og hvert sambýli þarf að eiga viðbragðsáætlun vegna hamfara, byggða á sniðmáti almannavarna fyrir viðbragðsáætlanir heilbrigðisstofnana. Einnig þarf rýmingaráætlun að vera fyrir hendi Samráðshópur áfallahjálpar í SST í hamförum Hamfarir og verkefni fulltrúa heilbrigðisþjónustu í samráðshópi áfallahjálpar SST. Fulltrúi heilbrigðisþjónustu í samráðshópi áfallahjálpar í SST er skipaður af Landspítala og annar til vara. Hann vinnur samkvæmt skipulagi áfallahjálpar sem undirritað var 2010 og samkvæmt viðbragðsáætlun Landspítala (skipulag áfallahjálpar á Íslandi, 2010). Einnig situr fulltrúi Embættis landlæknis í samráðshópi áfallahjálpar SST. Fulltrúi heilbrigðisþjónustu í samráðshópi áfallahjálpar í SST miðlar upplýsingum um bjargir heilbrigðisþjónustunnar til samráðshópsins. Hann tekur þátt í stefnumarkandi ákvörðunum er varða áfallahjálp á hamfarasvæðum. Fulltrúi heilbrigðisþjónustunnar þarf að vera tilbúinn að fara á hamfarasvæði og styðja við starfsemi samráðshóps áfallahjálpar á svæðinu. Eins er hann tengiliður heilbrigðisstofnana á hamfarasvæðum fyrir hönd samráðshóps áfallahjálpar í SST Samráðshópur áfallahjálpar í umdæmum lögreglustjóra í hamförum Í hverjum samráðshópi er fulltrúi frá heilbrigðisþjónustu og hefur hann það hlutverk að miðla upplýsingum frá heilbrigðisþjónustu varðandi úrræði á sviði áfallahjálpar sem í boði eru innan umdæmisins. Í hamförum er það oftar en ekki samráðshópur áfallahjálpar í SST sem hvetur til virkjunar hópsins en AST getur einnig óskað eftir virkjun hópsins. Að auki geta allir fulltrúar hópsins óskað eftir fundi. Fyrst og fremst er það þó verkefni hópstjóra samráðshópsins að kalla hópinn til fundar og gæta þess að halda fundargerð. Þar sem fjarlægðir eru miklar eru símafundir hópsins ákjósanlegur kostur. Hópurinn kallar eftir upplýsingum er varða stöðu mála í hamförum. Hópurinn kortleggur stöðuna og skoðar hvaða hópar hafa orðið verst úti í yfirstandandi hamförum og gerir áætlun um hvernig best er að veita þeim áfallahjálp sem mest þurfa á henni að halda. Hópurinn getur óskað eftir stuðningi frá samráðshópi áfallahjálpar í SST. Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 60
62 9. FARSÓTTIR, EITRANIR, GEISLAVÁ Útgáfa 2.0 Samkvæmt sóttvarnalögum fer sóttvarnalæknir með stjórn aðgerða við sjúkdómum eða smitun af völdum smitefna, örvera eða sníkjudýra og einnig þegar hætta er á alvarlegum heilsufarslegum afleiðingum vegna eiturefna og geislavirkra efna. Sóttvarnalögin taka einnig til óvenjulegra og óvæntra atburða sem geta haft alvarlegar heilsufarslegar afleiðingar hér á landi og erlendis. Faraldrar hafa farið um heiminn öldum saman. Allt frá 16. öld hafa heimsfaraldrar inflúensu riðið yfir heiminn að minnsta kosti tvisvar til þrisvar á öld. Á 20. öldinni riðu þrír heimsfaraldrar inflúensu yfir. Sá fyrsti geisaði 1918 og var afar mannskæður. Hann var nefndur spánska veikin en talið er að milljón manns hafi látið lífið af hans völdum, en talið er að um 60% Reykvíkinga hafi veikst og allt að 500 manns hafi látist á landinu öllu. Hinir tveir heimsfaraldrarnir riðu yfir 1957 og 1968 en ollu mun minna manntjóni. Áður óþekktar sýkingar af völdum nýrra eða breyttra veira geta greinst og smitað manna á milli, dæmi um slíkt er heilkenni alvarlegrar bráðrar lungnabólgu (HABL/SARS), sem greindist fyrst árið Veikin orsakast af nýjum stofni kórónaveiru sem hefur ekki verið þekktur til að valda sýkingum í mönnum. Ekki er hægt að segja fyrir um hvenær næsti heimsfaraldur inflúensu verður eða sýkingar af völdum nýrra eða breyttra sýkingavalda fara að berast manna á milli. Nýjar óvæntar farsóttir og atvik geta því komið upp og náð útbreiðslu, óháð eðli og uppruna farsóttarinnar. Þessi hluti handbókarinnar gefur yfirsýn yfir viðbrögð hlutaðeigandi aðila við atvik sem heyra undir sóttvarnir. Í töflu 9.1 má sjá yfirlit yfir farsóttir og eitranir á Íslandi frá Eiturefni og geislavirk efni geta komist í andrúmsloftið af völdum slysa og slíkt getur einnig átt sér stað í náttúruhamförum og má nefna eldgosið í Eyjafjallajökli árið 2010 og eldgosið í Grímsvötnum árið 2011 en mikið öskufall varð í bæði skiptin. Árið 2014 var eldgos norðan Vatnajökuls í Holuhrauni og þá varð los á eitruðum lofttegundum sem skapaði heilsufarsógn. Var þá stóru svæði í nágrenni eldstöðvarinnar lokað fyrir allri umferð, samráð aukið, sem og upplýsingamiðlun til viðbragðsaðila og almennings. Stjórn aðgerða við hópslys og náttúruhamfarir eru í höndum ríkislögreglustjóra, samanber 8. kafla en við farsóttir og atvik vegna eiturefna og geislavirkra efna sem hafa áhrif á heilsu, þá hefst virkt samráð sóttvarnalæknis og ríkislögreglustjóra og sóttvarnalæknir mælir fyrir um aðgerðir til verndar lýðheilsu. Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 61
63 9.1 Farsóttir, eitranir og geislavá á Íslandi frá Ár Tegund Staðsetning Afleiðingar 1918 Spánska veikin Suð-vesturland, Vestmannaeyjar og Vestfirðir 1957 Inflúensufaraldur, Asíuflensan, H2N2) 1968 Inflúensufaraldur (Hong Kong, H3N2) Heimsfaraldur Heimsfaraldur 1975 Matareitrun Laugardalshöll í Reykjavík 1996 Salmonella í eggjum sem notuð voru í rjómabollur 1999 Kampýlóbakterfaraldur rakinn til kjúklinga 2000 Salmonellufaraldur, líkleg uppspretta í jöklasalati frá Hollandi 60% landsmanna veiktust og um 500 létust Bóluefni tiltækt og lítið um dauðsföll Bóluefni tiltækt og lítið um dauðsföll 1300 manns á kristilegu stúdentamóti veiktust og 40 voru fluttir á sjúkrahús Landspítali Salmonella enteritidis, um 150 manns með staðfesta sýkingu xx Landið allt 2002 HABL/SARS Alþjóðlegt, smit barst ekki til Íslands en mikill viðbúnaður Hundruðir manna sýktust Um 200 manns með staðfesta Salmonellu typhimurium DT104b Alvarlegar sýkingar sem leiddu til dauða. Er ekki bráðsmitandi, smit stöðvað áður en veiran barst til Íslands 2004 Eldsvoði Hringrásarbruni í Sundahöfn, Reykjavík 2006 Eiturefnaslys Klórgasmengun í sundlaug Eskifjarðar Rýming íbúða við Kleppsveg og opnun fjöldahjálparstöðvar Um 28 manns urðu fyrir mengun. Enginn lést 2009 Heimsfaraldur inflúensu (H1N1) Allt landið Um 200 manns, flestir yngri en 65 ára voru lagðir inn á sjúkrahús og 20 af þeim voru lagðir inn á gjörgæslu. A.m.k. tveir létust 2010 Eldgos Fimmvörðuháls og Eyjafjallajökull Öskufall og flóð. Aukið samráð og útgáfa leiðbeininga 2011 Eldgos Grímsvötn Öskufall á staðbundnu svæði. Aukið samráð og upplýsingamiðlun 2014 Eldgos Holuhraun Eitraðar loftegundir. Gerð áhættumats, aukið samráð og útgáfa leiðbeininga 2015 Ebólu faraldur Afríka Áhættumat gert fyrir ferðamenn frá Íslandi 2016 Ógn vegna Zika veiru Suður-Ameríka Útgáfa leiðbeininga til ferðamanna Tafla 9.1. Yfirlit yfir farsóttir og eitranir á Íslandi frá Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 62
64 9.2 Stjórnskipuð samstarfsnefnd um sóttvarnir Útgáfa 2.0 Heilbrigðisráðherra skipar aðila í samstarfsnefnd um sóttvarnir (SSUS), en nefndin aflar nauðsynlegra gagna og hefur yfirumsjón með nauðsynlegum aðgerðum til að meta og uppræta smithættu eða hættu sem stafar af dýrum, matvælum, starfsemi, vatni, skolplögnum, loftræstingu eða öðru í umhverfinu sem getur dreift smitnæmum sjúkdómsvöldum, eiturefnum eða geislavirkum efnum sem ógna heilsu manna. Í nefndinni sitja sóttvarnalæknir, fulltrúar Matvælastofnunar (MAST), Geislavarna ríkisins og Umhverfisstofnunar (UST). Nefndinni er heimill aðgangur að nauðsynlegum gögnum og öllum stöðum sem hún telur nauðsynlegt að skoða og getur fengið til þess aðstoð lögreglu ef með þarf. Nefndin gefur þeim sem hafa eftirlit með dýrum, matvælum og umhverfi fyrirmæli um að grípa án tafar til nauðsynlegra aðgerða til að uppræta hættu af völdum smits, eiturefna eða geislavirkra efna. 9.3 Sóttvarnaumdæmi og svæði Landinu er skipt í sjö sóttvarnaumdæmi en í hverju umdæmi eru tilnefndir sérstakir yfirlæknar heilsugæslu sem nefnast umdæmis- og svæðislæknar sóttvarna samanber reglugerð nr. 387/2015. Þeir starfa undir stjórn sóttvarnalæknis og í samráði við hann. Umdæmaskipanin tekur mið af lögregluumdæmum þannig að innan umdæmis er hægt að skipa fleiri yfirlækna heilsugæslu sem nefnast svæðislæknar sóttvarna og þar má sjá aðsetur sóttvarnalækna umdæma og sóttvarnalækna svæða (mynd 9.1 og tafla 9.2). Mynd 9.1. Sóttvarnaumdæmin og aðsetur umdæmis- og svæðislækna sóttvarna Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 63
65 Sóttvarnaumdæmi eða -svæði Umdæmis- og svæðislæknar Aðsetur Vinnustaður Austurland Umdæmislæknir HSA Egilsstöðum Heilbrigðisstofnun Austurlands (HSA) Svæðislæknir HSA Egilsstöðum Höfuðborgarsvæðið Umdæmislæknir Heilsugæsla HBS Mjódd Heilsugæsla höfuðborgarsvæðis (HBS) Svæðislæknir Heilsugæslan í Garðabæ Norðurland Umdæmislæknir HSN Sauðárkróki Heilbrigðisstofnun Norðurlands (HSN) Svæðislæknir Svæðislæknir HSN Akureyri HSN Húsavík Suðurland Umdæmislæknir HSU Vestmannaeyjum Heilbrigðisstofnun Suðurlands (HSU) Svæðislæknir Svæðislæknir Svæðislæknir Svæðislæknir HSU Hveragerði HSU Selfossi HSU Hellu/Hvolsvelli HSU Höfn Suðurnes Umdæmislæknir HSS Grindavík Heilbrigðisstofnun Suðurnesja (HSS) Vestfirðir Umdæmislæknir HVEST Ísafirði Heilbrigðisstofnun Vestfjarða (HVEST) Vesturland Umdæmislæknir HVE Akranesi Heilbrigðisstofnun Vesturlands (HVE) Svæðislæknir Svæðislæknir HVE Borgarnesi HVE Búðardal Svæðislæknir Tafla 9.2. Aðsetur umdæmis- og svæðislækna sóttvarna HVE Hvammstanga 9.4 Hlífðarbúnaður í umsjón sóttvarnalæknis Samkvæmt reglugerð um sóttvarnaráðstafanir nr. 817/212 ber sóttvarnalæknir ábyrgð á varðveislu hlífðarbúnaðar sem hægt er að senda með stuttum fyrirvara þangað sem hans er þörf. Um er að ræða einnota hlífar ætlaðar fólki til að verjast sýkingum og mengun: Hlífðarhanskar, hlífðargrímur (FFP 2 og FFP 3), hlífðarsvuntur, hlífðarsloppar, veiruheldir samfestingar og hlífðargleraugu. Búnaðurinn er geymdur á höfuðborgarsvæðinu. Hafið samband við sóttvarnalækni í síma (sólarhringsvakt) eða með tölvupósti á netfangið ef óskað er eftir búnaði. Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 64
66 9.5 Lögreglustjórar Útgáfa 2.0 Samkvæmt 11. grein almannavarnalaga nr. 82/2008 er stjórn aðgerða í héraði í höndum lögreglustjóra í viðkomandi umdæmi þegar almannavarnaástand ríkir en við atburði sem heyra undir sóttvarnalækni er lögreglu skylt að framfylgja ákvörðunum sóttvarnalæknis og er gert ráð fyrir náinni samvinnu umdæmis- og svæðislækna sóttvarna og lögreglustjóra innan sóttvarnaumdæma. Lögreglustjórar eru tengiliðir við almannavarnadeild ríkislögreglustjóra og vinna náið með Samhæfingarstöð (SST) á hættu- og neyðarstigi faraldurs. 9.6 Aðgerðastjórn Þegar farsóttir, eða vá vegna eiturefna og geislavirkni geisar, skal aðgerðastjórn (AST) skipuð lögreglustjóra og umdæmis- eða svæðislækni sóttvarna. Auk þeirra sitja í aðgerðarstjórn fulltrúar almannavarnanefnda, fulltrúar SL, fulltrúar RKÍ og hlutaðeigandi aðilar samkvæmt viðbragðsáætlun. Þessir aðilar kalla til aðstoðarmenn eftir þörfum. AST ber ábyrgð á stjórnun aðgerða á sínu svæði og framfylgir ákvörðunum umdæmis- eða svæðislæknis. AST sinnir upplýsingaskyldu gagnvart SST og almannavarnanefnd (Heimsfaraldur inflúensu, landsáætlun, ríkislögreglustjóri, sóttvarnalæknir 2016). 9.7 Vettvangsstjórn Þegar atburðir sem heyra undir sóttvarnalækni gerast kemur til greina að skipa vettvangsstjórn (VST) í hverjum þéttbýliskjarna eða sveitarfélagi (tafla 9.2). VST er skipuð af lögreglustjóra í samráði við sveitarstjórnir og almannavarnanefnd. Í henni eiga sæti fulltrúar sveitarstjórnar, fulltrúar viðkomandi heilbrigðisstofnunar og fulltrúar lögreglu auk fulltrúa RKÍ og SL. Þessir aðilar kalla til aðstoðarmenn eftir þörfum. VST ber ábyrgð á stjórnun aðgerða innan sveitarfélagsins og framfylgir ákvörðunum AST og sóttvarnalæknis. Vettvangsstjórn sinnir upplýsingaskyldu AST (Heimsfaraldur inflúensu, landsáætlun, ríkislögreglustjóri, sóttvarnalæknir, 2016). Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 65
67 Samhæfingarstöðin Aðgerðastjórn umdæmis Umdæmis- eða svæðislæknir sóttvarna Lögreglustjóri Fulltrúar: Almannavarnanefnda, Slysavarnafélagsins Landsbjargar, Rauða krossins á Íslandi og annarra þeirra aðila er hlutverk hafa samkvæmt viðbragðsáætlun og ákveðið er að sitji í AST. Vettvangsstjórn Fulltrúi Rauða krossins á Íslandi Læknir eða heilbrigðismenntaður starfsmaður í sveitarfélagi Bæjarstjóri (sveitarstjóri, oddviti, eða fulltrúi sveitarstjórnar) Fulltrúi Slysavarnafélagsins Landsbjargar Fulltrúi lögreglu vettvangsstjóri Tafla 9.2. Skipan aðgerðastjórnar (AST) og vettvangsstjórnar (VST) í farsóttum eða vá af völdum geislavirkni eða eiturefna. 9.8 Sóttvarnalæknir Er ábyrgðaraðili fræðsluefnis fyrir almenning og fyrirtæki og birtir fræðsluefni. Dreifir upplýsingum til umdæmis- og svæðislækna sóttvarna og annarra viðbragðsaðila. Ber ábyrgð á upplýsingum og fræðsluefni á Miðlar fréttatilkynningum til fjölmiðla. Er talsmaður heilbrigðisþjónustunnar þegar farsótt geisar. Stjórnar og ber ábyrgð á gerð og uppfærslu viðbragðsáætlana í samvinnu við ríkislögreglustjóra. Er í tengslum við ráðherra, umdæmis- og svæðislækna sóttvarna, yfirmenn Landspítala og Sjúkrahússins á Akureyri og aðrar hlutaðeigandi stofnanir. Skilgreinir starfsmenn sem eru nauðsynlegir til að halda innviðum samfélagsins gangandi í samvinnu við almannavarnadeild ríkislögreglustjóra. Mótar stefnu varðandi eftirlit með heilsu og fyrirbyggjandi lyfjagjafir til viðbragðsaðila og lykilstarfsmanna. Skipuleggur vörslu, dreifingu og notkun á öryggisbirgðum lyfja og annars nauðsynlegs búnaðar, þ.m.t. hlífðarbúnaðar. Ber ábyrgð á farsóttargreiningu, vöktun og skráningu tilfella. Framkvæmir áhættumat. Semur og birtir fræðsluefni fyrir almenning, fyrirtæki og faghópa, í samvinnu við hlutaðeigandi og /eða sérfróða aðila. Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 66
68 Útbýr áætlun um greiningu sjúklinga í samfélaginu með komum á heilsugæslustöðvar, sérstakar móttökur og/eða með heimavitjunum. Útbýr áætlun um heimahjúkrun í útbreiddum farsóttum. Skipuleggur skráningu, meðhöndlun og vörslu látinna af völdum farsóttar/eitrunar/geislavirkni í samvinnu við ríkislögreglustjóra. Útbýr áætlun um sóttkví og einangrun einstaklinga í heimahúsum, afkvíun byggðarlaga og landsins alls. Gerir áætlun um mönnun SST í samráði við stjórnanda SST. Miðlar upplýsingum til almennings, fagfólks og stjórnvalda um heilsufar, forvarnir og framgang sóttarinnar. Er í samvinnu við MAST, UST, Geislavarnir ríkisins, heilbrigðiseftirlit og aðrar hlutaðeigandi stofnanir eftir þörfum. Er alþjóðatengiliður Ísland (International Focal Point) samkvæmt alþjóðaheilbrigðisreglugerðinni (International Health Regulation IHR) við Alþjóðaheilbrigðismálastofnunina (World Health Organisation - WHO) og Sóttvarnastofnun Evrópusambandsins (European Centre for Disease Control and Prevention ECDC). Útbýr áætlanir fyrir alþjóðlegar hafnir og flugstöðvar á Íslandi í samræmi við IHR Upplýsir og gefur út viðvaranir í samræmi við áhættumat og tilmæli WHO. Gerir ráðherra þegar í stað viðvart við grun um næma sótt eða atvik sem ógnað getur almannaheill. Er ráðleggjandi fyrir ráðherra um hvort grípa skuli til opinberra sóttvarnaráðstafana. Sóttvarnalæknir getur beitt opinberum sóttvarnaráðstöfunum til bráðabirgða án þess að leita heimildar ráðherra fyrir fram ef hann telur að hvers konar töf sé hættuleg. Hann skal gera ráðherra jafnskjótt kunnar ráðstafanir sínar. Metur þörf á, skipuleggur og segir fyrir um eftirlit (skimun) á landamærum vegna farþega sem koma frá sýktum svæðum. Segir fyrir um viðvaranir til almennings um ferðatakmarkanir til svæða þar sem hópsýkingar hafa komið upp, í samræmi við áhættumat. 9.9 Umdæmis- og svæðislæknar sóttvarna Taka stefnumarkandi ákvarðanir um skipulag heilbrigðisþjónustu í samvinnu við sóttvarnalækni, AST, SST og heilbrigðisþjónustu innan umdæmis. Bera ábyrgð á gerð viðbragðsáætlana innan umdæmis. Eru í samvinnu við lögreglustjóra umdæmis. Eru í samvinnu við heilbrigðisfulltrúa í umdæminu. Eru tengiliðir við sóttvarnalækni eða fulltrúa hans í SST hafi stöðin verið virkjuð. Áætla nauðsynlegar birgðir af lyfjum, bóluefnum og hlífðarbúnaði á sínu svæði í samvinnu við sóttvarnalækni. Bera ábyrgð á vörslu og dreifingu lyfja, bóluefna og hlífðarbúnaðar frá sóttvarnalækni til heilbrigðisþjónustunnar. Móta og samhæfa aðgerðir heilbrigðisþjónustunnar á svæðinu í samvinnu við hlutaðeigandi heilbrigðisstofnanir (sjúklingamóttökur, vitjanir, símaþjónustu, innlagnir, o.s.frv.). Aðlaga starfsemi heilbrigðisþjónustunnar að allt að 50% fjarveru starfsmanna og draga úr hefðbundinni starfsemi eftir þörfum. Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 67
69 Koma leiðbeiningum, verklagsreglum og öðrum upplýsingum frá sóttvarnalækni á framfæri innan sinna umdæmis/svæðis. Sitja í aðgerðarstjórn í faraldri sem fulltrúi heilbrigðisþjónustunnar eða tilnefna staðgengil. Eru tengiliðir heilbrigðisstofnana/þjónustunnar við aðgerðastjórn. Eru í tengslum við alla heilbrigðisþjónustu innan umdæmis. Skipuleggja einangrun og sóttkví í heimahúsum í samvinnu við sóttvarnalækni og lögreglustjóra í umdæminu. Skipuleggja skráningu, meðhöndlun og vörslu látinna af völdum farsóttar/eitrunar/geislavirkni í samvinnu við lögreglustjóra og í samræmi við tilmæli sóttvarnalæknis. Miðla upplýsingum til SST og sóttvarnalæknis. Miðla upplýsingum til almennings í umdæminu er varðar heilsufar. Hafa samráð við lögreglu um öryggisvörslu heilbrigðisþjónustu í heilbrigðisumdæminu. Mynda tengsl við fulltrúa heilbrigðisþjónustu í samráðshópi áfallahjálpar í umdæminu. Geta óskað eftir að samráðshópur áfallahjálpar í umdæmi verði virkjaður. Eru í tengslum við aðra umdæmis- og svæðislækna sóttvarna Heilbrigðisstofnanir/heilsugæsla/stofnanir í heilbrigðisþjónustu Gera viðbragðsáætlun samkvæmt leiðbeiningum og yfirumsjón umdæmis- og svæðislækna sóttvarna. Fræða heilbrigðisstarfsmenn og almenning um innihald viðbragðsáætlana. Fylgjast með fyrirmælum sóttvarnalæknis um vöktun á útbreiðslu smitefnis/eitrunar/geislunar og senda sýni til greiningar frá þeim sem geta verið smitaðir/mengaðir. Skipuleggja og annast skráningu á veikum og hugsanlega smituðum einstaklingum samkvæmt fyrirmælum sóttvarnalæknis. Skipuleggja skráningu á notkun lyfja samkvæmt fyrirmælum sóttvarnalæknis. Skipuleggja bráðaþjónustu utan heilbrigðisstofnana og sjúkraflutninga. Skipuleggja heilbrigðisþjónustu í samvinnu við umdæmis- og svæðislækna sóttvarna (sjúklingamóttökur, vitjanir, símaþjónustu, innlagnir, vaktafyrirkomulag og fleira). Skipuleggja sýkingavarnir og einangrun smitandi sjúklinga við mismunandi aðstæður (einstaklings eða hópeinangrun) og í samræmi við áhættumat og/eða leiðbeiningar sóttvarnalæknis. Gera ráð fyrir allt að 50% fjarveru starfsmanna og draga úr hefðbundinni starfsemi eftir þörfum. Huga að öðrum hugsanlegum mannafla. Bera ábyrgð á vörslu og dreifingu lyfja, bóluefna og hlífðarbúnaðar frá umdæmis- og svæðislækni sóttvarna. Kynna leiðbeiningar sóttvarnalæknis um notkun lyfja, bóluefna og hlífðarbúnaðar. Bólusetja samkvæmt leiðbeiningum sóttvarnalæknis. Fara yfir og gera áætlun um nauðsynlegar birgðir lyfja, bóluefna, hlífðarbúnaðar og hjúkrunarvara í samvinnu við umdæmis- og svæðislækna sóttvarna. Leggja mat á og halda skrá um þann mannafla sem þarf og nýst getur í hamförum. Hér er átt við einstaklinga innan sem utan heilbrigðisþjónustunnar. Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 68
70 Skipuleggja skráningu, meðhöndlun og vörslu látinna af völdum farsóttar/eitrunar/geislavirkni í samvinnu við umdæmis- og svæðislækna sóttvarna og lögreglustjóra. Kynna sér leiðbeiningar sóttvarnalæknis um notkun lyfja, bóluefna og hlífðarbúnaðar. Skipuleggja heilsufarseftirlit starfsmanna. Fræða heilbrigðisstarfsmenn stofnunarinnar um stöðu mála í samræmi við fræðslu sóttvarnalæknis. Upplýsa umdæmis- og svæðislækna sóttvarna um stöðuna og framkvæmd viðbragðsáætlana. Taka þátt í mönnum vakta á svæðinu í samvinnu við umdæmis- og svæðislækna sóttvarna Sjúkrahús og legudeildir á heilbrigðisstofnunum Gera viðbragðsáætlun í farsóttum sem fellur að heildaráætlun sóttvarnalæknis og almannavarnadeildar ríkislögreglustjóra. Gera áhættumat með hliðsjón af fjölda legurúma. Gera ráð fyrir allt að 50% fjarveru starfsmanna og draga úr hefðbundinni starfsemi eftir þörfum. Huga að öðrum hugsanlegum mannafla. Skipuleggja sýkingavarnir og einangrun smitandi sjúklinga við mismunandi aðstæður (einstaklings eða hópeinangrun). Skipuleggja skráningu á tilfellum og í samræmi við fyrirmæli sóttvarnalæknis. Gera áætlun um birgðahald á hlífðarbúnaði og skipuleggja þátttöku starfsmanna í námskeiðum um notkun hlífðarbúnaðar í samráði við sóttvarnalækni. Gera áætlun um birgðahald af hjúkrunarvörum og áætla þörf á lyfjaúðainngjafatækjum, súrefnismettunarmælum, öndunarvélum og öðrum nauðsynlegum tækjabúnaði. Gera áætlun um nauðsynlegar birgðir lyfja í samræmi við tilmæli sóttvarnalæknis. Undirbúa fræðslu til starfsmanna um farsótt í samræmi við fræðslu sóttvarnalæknis og almannavarnadeildar ríkislögreglustjóra. Gera áætlun um öryggisvörslu stofnunarinnar í samvinnu við lögreglu aðgerðasvæðisins. Gera áætlun um meðferð, merkingu, skráningu og vörslu látinna í samræmi við viðbragðsáætlun vegna heimsfaraldurs inflúensu. Skipuleggja heilsufarseftirlit starfsmanna. Skipuleggja samvinnu við heilsugæslu aðgerðasvæðisins Geislavá Geislavarnir ríkisisins hafa það hlutverk að annast öryggisráðstafanir gegn geislun frá geislavirkum efnum og geislatækjum (Lög um geislavarnir nr. 44/2002). Mynd 9.2 sýnir merkingu geislavirkra efna og tækja. Geislavá getur spannað vítt svið, allt frá vá sem hefur alvarlegar heilsufarslegar afleiðingar eða þá takmarkaða ógn sem hefur hverfandi afleiðingar. Viðbúnaður Geislavarna ríkisins er því fjölþættur og miðast við alla geislavá sem getur skaðað einstaklinga sem og samfélagið, hvort sem afleiðingar eru heilsufarslegar, félagslegar eða efnahagslegar. Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 69
71 Helstu verkefni Geislavarna: Örugg gagnaöflun og mælingar. Koma skjótt með áreiðanlegt mat á afleiðingum eða hugsanlegum afleiðingum. Sinna ráðgjöf til stjórnvalda, viðbragðsaðila, Virkt eftirlit almennings er með geislavirkni og hagsmunaaðila. hér á landi. Mynd 9.2. Merking geislavirkra efna og tækja. Geislavarnir ríkisins starfrækja fjórar mælistöðvar, svokallaðar gammastöðvar sem mæla stöðugt styrk geislunar á landinu. Stöðvarnar eru staðsettar í Reykjavík, á Höfn í Hornafirði, á Raufarhöfn og í Bolungarvík og birtast niðurstöður á vef Geislavarna ríkisins, Starfrækslan er í samvinnu við Veðurstofu Íslands. Ef geislavirk efni berast að ströndum landsins gefa stöðvarnar frá sér viðvörun. Náið samstarf er með Norðurlöndum hvað varðar viðbúnað við geislavá og er þetta samstarf sérstaklega mikilvægt í ljósi miðlun upplýsinga erlendis frá hvað varðar hugsanleg atvik er geta valdið geislavá. Um geislavarnir vegna notkunar geislavirkra efna hér á landi gilda reglugerðir nr. 809/2003 og nr. 811/2003. Þar koma fram þær öryggiskröfur sem gerðar eru varðandi notkun og geymslu geislavirkra efna og viðbúnað og viðbrögð við geislaslysum. Samkvæmt sóttvarnalögum nr. 19/1997 eiga Geislavarnir ríkisins fulltrúa í S tjórnskipaðri samstarfsnefnd um sóttvarnir. Í 11. grein laganna er þess getið að heilbrigðisráðherra skipi samstarfsnefnd til að afla nauðsynlegra gagna og hafa yfirumsjón með nauðsynlegum aðgerðum til að meta og uppræta hættu af ýmis konar vá, þ. á m. vegna geislavirkra efna sem ógna geta heilsu manna. Sóttvarnalæknir er formaður nefndarinnar en að auki sitja í henni fulltrúar frá Geislavörnum ríkisins, Matvælastofnun og Umhverfisstofnun. Heilbrigðisþjónustan og almannavarnir Handbók 70
Viðbragðsáætlun vegna hópslysa í umdæmi lögreglustjórans á Suðurnesjum
Útgáfa 1 0. 08.01.2016 VIÐBRAGÐSÁÆTLUN ALMANNAVARNA Viðbragðsáætlun vegna hópslysa í umdæmi lögreglustjórans á Suðurnesjum Ríkislögreglustjórinn Ríkislögreglustjórinn Lögreglustjórinn á Suðurnesjum á Almannavarnanefnd
Sóttvarnir hafna og skipa Landsáætlun
Janúar 2017 VIÐBRAGÐSÁÆTLUN ALMANNAVARNA Sóttvarnir hafna og skipa Landsáætlun Ríkislögreglustjórinn Sóttvarnalæknir Sóttvarnir hafna og skipa - Landsáætlun 1. útgáfa 2017 Ritstjórn: Árný Sigurðardóttir,
RAFRÆNN REIKNINGUR. Eiginleikar, ávinningur og kröfur
RAFRÆNN REIKNINGUR Eiginleikar, ávinningur og kröfur EIGINLEIKAR REIKNINGUR (HEFÐBUNDINN) Inniheldur/flytur gögn. Viðskiptaaðilar, Hvað er selt, Greiðsluupplýsingar Skattaupplýsingar ofl. Birtir gögn Prentað
Skýrsla nr. 2017-024 24. nóvember 2017 Skýrsla um framfylgd eigendastefnu OR á árinu 2017 Guðrún Erla Jónsdóttir Skrifstofa forstjóra Útgefandi: Orkuveita Reykjavíkur Umsjón og ábyrgð: Guðrún Erla Jónsdóttir
Sóttvarnir, smitsjúkdómar og lýðheilsa. Þórólfur Guðnason sóttvarnalæknir Embætti landlæknis
Sóttvarnir, smitsjúkdómar og lýðheilsa Þórólfur Guðnason sóttvarnalæknir Embætti landlæknis Lýðheilsa Hvað er lýðheilsa? Þröng skilgreining Absence of diseases Víðtæk skilgreining Public Health is the
Fjöldi myndgreiningarannsókna á Íslandi árið 2008.
GR 10:03 Fjöldi myndgreiningarannsókna á Íslandi árið 2008. Guðlaugur Einarsson, geislafræðingur Ágúst 2010 Geislavarnir ríkisins Icelandic Radiation Safety Authority Rauðarárstíg 10 150 Reykjavík s. 5528200
Félagsþjónusta sveitarfélaga 2013 Municipal social services 2013
2014:3 9. október 2014 Félagsþjónusta sveitarfélaga Municipal social services Samantekt Árið fengu 8.042 heimili fjárhagsaðstoð sveitarfélaga og hafði heimilum sem þáðu slíkar greiðslur fjölgað um 306
Inngangur. Í 79% tilvika var lagt hald á ávana- og fíkniefni á heimilum kærðra, á líkama þeirra eða í bifreiðum.
Inngangur Skýrslan sem hér er birt er framhald skýrslu sem kom út í fyrra um sama efni. Með upplýsingum sem koma fram í skýrslunni gefst tækifæri til þess að meta þróun fíkniefnamála og mæla árangur af
Nr. 63/1846 EES-viðbætir við Stjórnartíðindi Evrópusambandsins FRAMKVÆMDARREGLUGERÐ FRAMKVÆMDASTJÓRNARINNAR. (ESB) nr. 1035/2011.
Nr. 63/1846 EES-viðbætir við Stjórnartíðindi Evrópusambandsins FRAMKVÆMDARREGLUGERÐ FRAMKVÆMDASTJÓRNARINNAR (ESB) nr. 1029/2014 2015/EES/63/72 frá 26. september 2014 um breytingu á reglugerð (ESB) nr.
Saman gegn ofbeldi Hlutverk sveitarfélaga
Saman gegn ofbeldi Hlutverk sveitarfélaga Landsfundur jafnréttisnefnda sveitarfélaga 9. október 2015 Alda Hrönn Jóhannsdóttir aðallögfræðingur LRH Upphaf verkefnisins Upplifun lögreglunnar Fá heimilisofbeldismál
Reglugerð. um flugumferðarþjónustu
Reglugerð um flugumferðarþjónustu 1. gr. Markmið. Markmið reglugerð þessarar er að kveða á um sameiginlegar kröfur um veitingu flugumferðarþjónustu hér á landi með hliðsjón af alþjóðlegum reglum í þeim
ÁRSSKÝRSLA LANDLÆKNISEMBÆTTISINS
ÁRSSKÝRSLA LANDLÆKNISEMBÆTTISINS 2008 2009 EFNISYFIRLIT FRÁ LANDLÆKNI... 5 I. UM LANDLÆKNISEMBÆTTIÐ... 8 Lagaumhverfi og yfirstjórn... 8 Starfsumhverfi og starfslið... 8 Úr starfi embættisins... 9 II.
Leiðbeiningar til starfsmanna á alifuglabúum og þeirra sem sjá um förgun fugla og annarra dýra sem sýkt eru af skæðri fuglainflúensu
Leiðbeiningar til starfsmanna á alifuglabúum og þeirra sem sjá um förgun fugla og annarra dýra sem sýkt eru af skæðri fuglainflúensu Útgáfa 1. 7. apríl 2006 Leiðbeiningar þessar geta tekið breytingum eftir
Samantekt um skipulag sjóbjörgunarmála. á Íslandi
Samantekt um skipulag sjóbjörgunarmála á Íslandi ICESEC verkfræðistofa ehf Eiríkur Þorbjörnsson janúar 2005 Efnisyfirlit 1. Inngangur...3 2. Lagaumhverfi...3 3. Núverandi skipulag og aðilar sem koma að
Staðbundin áhrif ferðaþjónustunnar á Hornafjörð
BSc í viðskiptafræði Staðbundin áhrif ferðaþjónustunnar á Hornafjörð Júní, 2017 Nafn nemanda: Kristín Hallsdóttir Kennitala: 280292-2819 Nafn nemanda: Sindri Snær Ólafsson Kennitala: 220894-2079 Leiðbeinandi:
1.UM LISTAHÁSKÓLANN 1
HANDBÓK 2013-2014 EFNISYFIRLIT 1.UM LISTAHÁSKÓLANN 1 SKIPULAGSSKRÁ 1 GILDI 3 STJÓRNSÝSLA 3 SKIPURIT 4 DEILDIR 4 HÁSKÓLASKRIFSTOFA 5 FÉLÖG, NEFNDIR OG RÁÐ 7 Framkvæmdaráð 7 Fagráð 7 Nemendafélög 7 Nemendaráð
ÖRYGGISSKÝRSLA VEGNA KRÝÓLÍT- PRÓPAN- OG DÍSELOLÍUBIRGÐA ÁSAMT VIÐBRAGÐSÁÆTLUNUM VEGNA BRÁÐAMENGUNAR ENDURSKOÐUÐ OG UPPFÆRÐ AF ALCOA FJARÐAÁL
ÖRYGGISSKÝRSLA VEGNA KRÝÓLÍT- PRÓPAN- OG DÍSELOLÍUBIRGÐA ÁSAMT VIÐBRAGÐSÁÆTLUNUM VEGNA BRÁÐAMENGUNAR ENDURSKOÐUÐ OG UPPFÆRÐ AF ALCOA FJARÐAÁL Öryggisskýrsla og viðbragðsáætlun bráðamengunar Nóvember 2016
Útgefandi: Ríkislögreglustjórinn www.logreglan.is www.almannavarnir.is Ritstjóri: Katrín Salima Dögg Ólafsdóttir Sviðsstjórar og deildarstjórar hjá ríkislögreglustjóra tóku saman efnið Uppsetning: Svansprent
Viðauki 2f. Tæknikröfur til búnaðar fyrir fullan aðgang að koparheimtaug
Viðauki 2f Tæknikröfur til búnaðar fyrir fullan aðgang að koparheimtaug 9. ágúst 2016 Efnisyfirlit 1 Skilgreiningar... 2 2 Tilvísanir... 2 1 Skýringar á kröfum til búnaðar... 3 2 Yfirlit yfir tækjabúnað
Sameining tveggja háskóla í Svíþjóð
Sameining tveggja háskóla í Svíþjóð Aðdragandi, framkvæmd og árangur af sameiningu Högskolan på Gotland og Uppsalaháskóla Ágrip Í þessari úttektar er að dreginn lærdómur af nýlegri sameiningu tveggja háskóla
Helstu niðurstöður loftgæðamælinga við leikskólann Steinahlíð og tilraunir með rykbindingar, - tímabilið 16. febrúar - 20.
USR - 29 Helstu niðurstöður loftgæðamælinga við leikskólann Steinahlíð og tilraunir með rykbindingar, - tímabilið 16. febrúar - 2. apríl 29 - Anna Rósa Böðvarsdóttir Heilbrigðisfulltrúi Heilbrigðiseftirlit