Stjórnarráðið | Lífeyrissjóðir
Íslenska lífeyriskerfið skiptist í þrjá megin þætti, almannatryggingar, lífeyrissjóði og frjálsan einstaklingsbundinn sparnað.
Almannatryggingar: Opinbert tryggingakerfi sem fjármagnað er með sköttum. Tryggingastofnun ríkisins sér um framkvæmd almannatrygginga en til almannatrygginga teljast lífeyristryggingar, sjúkratryggingar og slysatryggingar. Stofnunin starfar í samræmi við lög um almannatryggingar og lög um félagslega aðstoð.
Lífeyrissjóðir: Kerfi er byggir á skylduaðild að lífeyrissjóðum með fullri sjóðsöfnun. Lífeyrissjóðir starfa á grundvelli laga um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða nr. 129/1997 (lífeyrislögin í daglegu tali) og í sumum tilvikum á grundvelli sérlaga.
Frjáls einstaklingsbundinn lífeyrissparnaður: Í daglegu tali nefndur séreignarsparnaður eða viðbótarlífeyrissparnaður.
Byggir á ákvæðum laga um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Getur verið í vörslu lífeyrissjóða, banka, sparisjóða, verðbréfafyrirtækja eða líftryggingafélaga.
Helstu efnisatriði lífeyrislaganna
Skyldutrygging lífeyrisréttinda.
Skyldutrygging lífeyrissjóða er skilgreind og gerður er greinarmunur á lágmarkstryggingavernd og viðbótartryggingavernd.
Lágmarksiðgjald til lífeyrissjóðs er 12% af launum en heimilt er að semja um hærra hlutfall.
Skattyfirvöld hafa eftirlit með greiðslu lágmarksiðgjalds.
Aðild að lífeyrissjóði er ákveðin í kjarasamningi eða sérlögum, en ella ráðningarsamningi.
Einstaklingum er tryggður réttur til að ráðstafa iðgjaldi til séreignar hjá annarri fjármálastofnun en þeim lífeyrissjóði sem þeir eiga aðild að ef það er umfram það sem þarf til þeirrar lágmarkstryggingaverndar sem hlutaðeigandi lífeyrissjóður hefur ákveðið. Lífeyrissjóðum er jafnframt heimilt að veita lágmarkstryggingavernd með því að bjóða sjóðfélögum að samþætta séreign og sameign.
Samningar um lífeyrissparnað.
Launamenn á aldrinum 16–70 ára geta gert sérstakan samning um lífeyrissparnað við bankastofnun, verðbréfafyrirtæki, líftryggingafélag eða lífeyrissjóð vegna iðgjalda til séreignar eða viðbótartryggingaverndar. Lífeyrissparnaður getur farið inn á bundinn reikning eða til kaupa á sparnaðartryggingu. Banki getur þannig, svo dæmi sé tekið, boðið upp á bundinn innlánsreikning og verðbréfafyrirtæki stofnað verðbréfasjóð vegna slíks sparnaðar. Viðbótartryggingavernd getur bæði byggst á lífeyrissparnaði skv. II. kafla og samtryggingu skv. III. kafla.
Réttindi í lífeyrissjóðum.
Í III. kafla laganna eru reglur um lífeyrisréttindi sem grundvölluð eru á samtryggingu. Ekki er lögbundið hvaða kerfi skuli notað við útreikning lífeyrisréttinda. Útborgun ellilífeyris getur á hinn bóginn í fyrsta lagi hafist við 60 ára aldur og greiðist ávallt ævilangt. Jafnframt eru sett lágmarksskilyrði um rétt til örorku-, maka- og barnalífeyris.
Hjúskaparaðilum er veitt heimild til að skipta lífeyrisréttindum á milli sín með gagnkvæmum hætti.
Skilyrði lífeyrissjóðsrekstrar og starfsleyfi.
Starfsemi lífeyrissjóðs skal lúta að móttöku, varðveislu og ávöxtun iðgjalda og greiðslu lífeyris.
Samkvæmt lögunum er ekki heimilt að starfrækja lífeyrissjóð nema hann hafi fullgilt starfsleyfi skv. V. eða XI. kafla.
Árlega skal stjórn lífeyrissjóðs láta fara fram tryggingafræðilega athugun á fjárhag sjóðsins í samræmi við 39. gr. og ákvæði reglugerðar sem ráðherra setur.
Rekstur og innra eftirlit.
Í VI. kafla laganna er starfssvið og ábyrgð stjórnar og framkvæmdastjóra skilgreint. Þá er í kaflanum kveðið á um innra eftirlit lífeyrissjóða en það getur annaðhvort verið í höndum sjálfstætt starfandi eftirlitsaðila eða eftirlitsdeildar sem starfrækt er við sjóðinn. Eftirlitsdeildum eða eftirlitsaðila er ætlað að gegna svipuðu hlutverki hjá lífeyrissjóðum og endurskoðunardeildir gegna hjá bönkum eða lánastofnunum og vörslufyrirtæki að hluta til hjá verðbréfasjóðum.
Eignir og skuldbindingar standist á.
Í 39. gr. laganna er kveðið á um það með afdráttarlausum hætti að jafnvægi eigi að vera milli eigna og skuldbindinga lífeyrissjóða. Komi í ljós við tryggingafræðilega athugun að munur á eignum og skuldbindingum er yfir 10% eða meiri en 5% samfellt í fimm ár ber lífeyrissjóði að grípa til viðeigandi ráðstafana. Geta þær ráðstafanir leitt annars vegar til skerðingar á lífeyrisréttindum og hækkunar iðgjalds eða hins vegar til aukningar á lífeyrisréttindum og lækkunar iðgjalds, allt eftir því hvað segir í samþykktum og hvernig sjóðurinn stendur.
Fjárreiður lífeyrissjóða.
Í sérstökum köflum laganna er fjallað um fjárreiður og eignir lífeyrissjóða, svo og um ársreikninga og endurskoðun. Í lögunum er að finna meginreglur um heimildir lífeyrissjóða til að ávaxta eignir sínar á grundvelli fyrir fram kunngerðrar fjárfestingarstefnu. Hér þarf að hafa í huga að eitt af verkefnum sjóðanna er að ávaxta eignir þannig að þeir verði sem best færir um að greiða lífeyri þegar fram í sækir. Að hinu leytinu þarf að hafa í huga að sjóðirnir taki ekki óeðlilega áhættu í ráðstöfun og ávöxtun eigna sem geti rýrt lífeyri einstaklinga úr hófi. Því er gerð almenn krafa um aðgát í fjárfestingu þó svo að heimildir sjóðanna til að fjárfesta innan lands sem utan séu sniðnar að því fjármálaumhverfi sem nú er að ryðja sér til rúms. Taldar eru upp þær tegundir verðbréfa sem sjóðunum er heimilt að fjárfesta í.
Fjármála- og efnahagsráðuneytið fer með framkvæmd og eftirlit laga um lífeyrissjóði og setur ráðherra reglugerðir á grundvelli laganna. Fjármálaeftirlitið annast eftirlit með starfsemi lífeyrissjóða og vörsluaðilum lífeyrissparnaðar. Hér má finna samkomulag um verkaskiptingu Fjármálaeftirlitsins og fjármála- og efnahagsráðuneytisins (PDF 108K).
Skrá yfir lífeyrissjóði
Skrá yfir lífeyrissjóði sem hafa starfsleyfi samkvæmt lögum nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða eða staðfestar samþykktir samkvæmt sérlögum er að finna á heimasíðu Fjármálaeftirlitsins.
Almenn lög um lífeyrisréttindi og lífeyrissjóði
Lög nr. 129/1997, um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, lífeyrislögin
Lög nr. 55/1980, um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda
Lög nr. 78/2007 um starfstengda eftirlaunasjóði
Reglugerðir og reglur um lífeyrismál
Reglugerð nr. 391/1998, um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða
Reglugerð nr. 698/1998, um ráðstöfun iðgjalds til lífeyrissparnaðar og viðbótartryggingaverndar
Reglugerð nr. 290/2009, um fyrirkomulag og eftirlit með tímabundnum útgreiðslum séreignarsparnaðar
Reglugerð nr. 916/2009, um fjárfestingarstefnu og úttekt á ávöxtun lífeyrissjóða og vörsluaðila séreignarsparnaðar
Reglugerð nr. 991/2014, um samræmt verklag við ráðstöfun séreignarsparnaðar til greiðslu húsnæðislána og húsnæðissparnaðar
Reglugerð nr. 1120/2016, um úthlutun og greiðslu fjárframlags ársins 2016 til jöfnunar örorkubyrgði lífeyrissjóða
Reglur nr. 705/2008, um samræmingu lífeyrisréttinda ríkisstarfsmanna sem falla undir norrænt samkomulag um lífeyrismál
Sérlög um lífeyrissjóði
Lög nr. 1/1997, um Lífeyrissjóð starfsamanna ríkisins
Lög nr. 12/1999, um Lífeyrissjóð bænda
Lög nr. 155/1998, um Söfnunarsjóð lífeyrisréttinda