Transkript
1 Karadeniz İncelemeleri Dergisi: Yıl 8, Sayı 16, Bahar SAMSUN DA FRANSIZ KONSOLOSLUĞU NUN KURULMASI VE FRANSIZ ARŞİV BELGELERİNE GÖRE ŞEHRİN DURUMU ( ) Özgür YILMAZ ÖZ Yüksek tarımsal üretim potansiyeli ve coğrafi konumu sayesinde Güney Karadeniz in en önemli limanlarından olan Samsun, Trabzon gibi 1830 lu yıllardan itibaren hızlı bir gelişim sürecine girdi. Bu gelişmişliğin bir göstergesi olarak 1840 lı yıllardan itibaren şehirde yabancı konsolosluklar kurulmaya başlandı. Güney Karadeniz limanlarında 1803 ten beri konsolosluklar tesis eden Fransızlar da Samsun un sunduğu bu ticari potansiyel ile ilgilenmeye başladı. Lâkin şehirde bir Fransız konsolosluğunun kurulması Kırım Savaşı sonrasında, şehir-deki Fransız çıkarlarının belirgin bir şekilde arttığı dönemde gerçekleşti. Bu makale Trabzon daki konsolosların yapmış olduğu yazışmalara göre Fransızların 1863 yılında sonuçlanan Samsun da bir konsolosluk kurma sürecini izleme ve şehirdeki Fransız konsolosluk görevlilerin yazışma-larından hareketle şehrin durumuna dair bazı tespitler yapmayı amaçlamaktadır. Anahtar Sözcükler: 19. yüzyıl, Samsun, Fransa, Ticaret, Fransa Konsolosluk Acentesi THE ESTABLISHMENT OF THE FRENCH CONSULATE AT SAMSUN AND THE SITUATION OF THE CITY ACCORDING TO FRENCH ARCHIVAL DOCUMENTS ABSTRACT Just like Trabzon, Samsun, one of the most important ports of the Southern Black Sea, entered into a rapid development process in the Bu çalışma Ekim 2011 de Samsun da düzenlenen Samsun Sempozyumu na sunulan Fransız Arşiv Belgelerinde Samsun: Şehirde Fransız Konsolosluğu nun Kurulması ve Şehrin Durumu ( ) adlı bildirinin genişletilmiş şeklidir. Yrd. Doç. Dr., Gümüşhane Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü,
2 58 Journal of Black Sea Studies: Year 8, Number 16, Spring s owing to the high potential of agricultural production and its geographical location. As a sign of this developmental process foreign consulates began to be established in the city after the 1840s. The French, had consulates in the southern Black Sea cities since 1803 and then, began to be more interested in this commercial potential. The establishment of the French consulates took place after the Crimean War, a period when the French interests in the city increased significantly. Referring to correspondences of French consuls in Trabzon, this paper aims to follow the establishment process of French consulate in Samsun that resulted in 1863 and to make some findings about the situation of the city taking French consular agent s reports into consideration. Keywords: history of the19 th century, Samsun, France, Trade, French Consular Agent Giriş Rusya nın Karadeniz de ticaret yapabilme hakkını elde ettiği 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması yla başlayan Karadeniz in uluslararası ticarete açılması süreci, bu hakkın 1784 yılında Avusturya, 1802 yılında İngiltere ve Fransa ve daha sonra da diğer küçük Avrupa devletlerine verilmesiyle daha da belirgin bir hal aldı. Fakat Güney Karadeniz limanlarının Avrupa piyasaları ile entegrasyon sürecini nihai olarak etkileyen gelişme Osmanlı- Rus Savaşı nı sona erdiren Edirne Antlaşması ydı. Antlaşmanın 7. Maddesine göre Karadeniz ve Akdeniz boğazları Rus ticaret gemilerine açık olduğu gibi, Osmanlılarla harp halinde bulunmayan devletlerin, Rus limanlarına gelip gidecek ticaret gemilerine de açık olacaktı. 1 Bu maddeye istinaden Avrupalı devletlerin Karadeniz ticaretine olan ilgileri daha da belirginleşti ve Karadeniz deki ticari faaliyetlerde uluslararası bir rekabet dönemi başladı. İlerleyen dönemlerde Osmanlı Devleti ile Avrupalı devletler arasında yapılan ticaret antlaşmaları, Kırım Savaşı ve Avrupa ticari yayılımı Güney Karadeniz şehirlerini klasik dönemden çok daha farklı, yeni bir gelişim sürecine soktu. Bunun bir sonucu olarak da bu şehirlerin ticaret hacimlerinde bir artış ve sosyo-ekonomik bir hareketlilik ortaya çıktı. Bu süreç belirgin bir şekilde Trabzon üzerinden gözlense de, başta Samsun gibi diğer liman şehirleri de yavaş yavaş önem kazanmaya başladı. Yüzyılın ilk yarısında, özelikle İran transit ticareti için stratejik konumundan fazlası ile yararlanan Trabzon uluslararası ticaretin meyvelerinden 1 Şerafettin Turan, 1829 Edirne Antlaşması, Ankara Üniversitesi DTCF Dergisi, IX/1-2 (1951), s. 139.
3 Karadeniz İncelemeleri Dergisi: Yıl 8, Sayı 16, Bahar istifade eden ilk şehir oldu. Büyük oranda transit ticaretin itici güç olduğu Trabzon un ticari potansiyeli, bu dışa bağımlı yapısı nedeniyle gerek iç gerekse de dış kaynaklı bazı gelişmelerin etkilerini yaşadı. Bu bakımdan 1860 lı yılların sonlarına doğru özellikle Kırım Savaşı sonrasında gösterdiği yükselişe tekrar ulaşamadı. 2 Buna karşın özellikle 1860 ların sonunda başlayan gerileme genel anlamda Karadeniz ticaretinin veya özelde Güney Karadeniz limanlarındaki ticaretin sönükleşmesinin işareti değildi. Aslında Samsun, Giresun ve Rize gibi diğer limanlardaki ticaret zaman zaman görülen tersliklere rağmen tedrici olarak artmaktaydı. Bu limanlar Osmanlı tarımına olan Avrupa talebinin sürdüğü ve tarımsal üretimin arttığı sürece büyümeye devam ettiler. 3 Avrupalıların Osmanlı ürünlerine olan talebini karşılayabilmek için zamanla Trabzon ve Samsun un yanı sıra Ordu, Giresun ve Rize limanları da uluslararası deniz ticaretine açıldı. 4 Anadolu nun iç kısımlarına uzanan yollar üzerinde bulunan bu limanlar buralardan gelen mallar için bir ihraç kapısıydı. Bu süreçte bu liman şehirlerinin yüzyılın ikinci yarısındaki durumları daha da dikkat çekicidir. Buharlı gemiler Samsun ve Trabzon limanlarının yanında zamanla Ordu, Giresun ve Rize gibi ara limanlara da uğramaya başlamış, bu şehirleri imparatorluğun ve Avrupa nın önemli merkezlerine bağlamıştır. 5 Burada Trabzon un yanında şüphesiz en kayda değer gelişmenin yaşandığı şehir Samsun oldu. Samsun temelde stratejik bakımdan Trabzon a benzeyen bir yapı sergiliyordu; yani önemli bir bölgenin doğal limanı özelliğindeydi. 6 Samsun sadece Canik Sancağı için değil, Merzifon, Amasya, Tokat, Sivas, Yozgat, Şebinkarahisar, Kayseri, Harput, Kırşehir ve Diyarbakır gibi Anadolu nun iç bölgelerinden gelen ürünler için de bir ihraç kapısı niteliğindeydi. 7 Bu bakımdan Samsun un gelişimi, Trabzon un aksine Trabzon ticaretinin 19. yüzyılda gösterdiği eğilim için bkz. Özgür Yılmaz, Tanzimat Döneminde Trabzon, Karadeniz Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayınlanmamış Doktora Tezi, Trabzon 2012, s A. Üner Turgay, Trabzon, Doğu Akdeniz de Liman Kentleri, Çev. Gül Çağalı Güven, ed. Ç. Keyder, Y. E. Özveren, D. Quataert, İstanbul 1994, s. 62. Trabzon dışındaki diğer liman şehirlerinin Avrupa piyasaları ile olan entegrasyon süreci hakkında Giresun örneğinde bkz. Özgür Yılmaz, 19. Yüzyılın İkinci Yarısında İngiliz Konsolos Belgelerine Göre Giresun ( ) Uluslararası Giresun ve Doğu Karadeniz Sempozyumu, 9-11 Ekim 2008, Ankara 2009, s Özgür Yılmaz, 19. Yüzyılda Karadeniz de Avrupa Denizciliği, 2. Turgut Reis ve Türk Denizcilik Tarihi Uluslararası Sempozyumu, Turgutreis-Bodrum, 1-4 Kasım 2013, (Yayınlanmamış Sempozyum Bildirisi); İlhan Ekinci, 19. Yüzyılın İkinci Yarısında Samsun da Deniz Ulaşımı, Geçmişten Geleceğe Samsun, 2. Kitap, ed. C. Yılmaz, Samsun 2007, s ; M. Murat Baskıcı, XIX. Yüzyılda Samsun: İktisadi Değişim ve Yükseliş, Samsun Sempozyumu, Ekim 2011, c. III, ed. M. Aydın-B. Şişman-S. Özyurt-H. Atsız, Samsun 2012, s K. Tuncer Çağlayan, İngiliz Konsolosluk Raporlarına Göre 1841 Yılında Samsun ve Çevresinde Ticaret, Geçmişten Geleceğe Samsun, 1. Kitap, ed. C. Yılmaz, Samsun 2006, s Charles Issawi, The Economic History of Turkey , Chicago 1980, s. 121; Annales du Commerce Extérieur, no. 1654, Turquie, Port de Samsoun, s. 3-4.
4 60 Journal of Black Sea Studies: Year 8, Number 16, Spring 2014 dış ticaretten değil, 19. yüzyılın ikinci yarısında Osmanlı tarımsal üretiminde görülen artışa paralel olarak gerçekleşen iç kaynaklardan ortaya çıkmıştı. Bu özelliği ile Samsun istikrarlı gelişimi sayesinde zamanla Güney Karadeniz in en önemli limanı haline geldi. 8 Samsun şehrinin 19. yüzyılın ikinci yarısında göstermiş olduğu bu gelişimi anlamak için kısaca yüzyılın ilk yarsında nasıl bir görüntü sergilediğine bakmak gerekmektedir. Kaynakların da belirttiği gibi Samsun, yüzyılın başlarında ayan-iktidar mücadelelerinin etkilediği yerlerden biriydi. Fakat ayanlar çağını sona erdiren merkezi politikalar sayesinde burada otoritenin tesis edilmesiyle şehir gelişmeye başladı. Bıjışkyan a göre Samsun yüzyılın başlarında ticari bir merkezdi ve bu yüzden her milletten önemli bir nüfusa sahipti lu yılların sonlarında Samsun a gelen ve ileride Kayseri İngiliz konsolosu olacak olan Henry Suter, şehrin 450 Türk, 150 Rum aileyi barındırdığını, şehirdeki çarşıların sadece bölge ticareti için değil daha çok transit ticarete hizmet ettiğini belirtmekteydi. 10 Buna karşın Samsun, bu ticari yükselişe karşın iyi bir limana sahip değildi. Limanın sığlığı bir yana kuzey batıdan esen rüzgârlara da açıktı. Limanın bu özelliği şehrin ticari öneminden bahseden yabancıların özellikle üzerinde durduğu bir konuydu. 11 Özellikle fırtınalı havalarda Samsun a gelen gemiler Sinop ve Vona (Perşembe) limanlarına sığınmak zorunda kalıyorlardı. Samsun daki ticaretin önem kazanmasında etkili olan en önemli unsurlardan biri de buharlı gemilerin Karadeniz e girmesi ve bu gemilerin Samsun a da uğramaya başlamasıydı. İlk olarak İngilizler tarafından bu sularda tanıtılan bu yeni ulaşım vasıtasına çok geçmeden Avusturya ve Osmanlı şirketlerine ait olanlar da katıldı. Böylece Samsun, İstanbul-Trabzon arasında işleyen buharlı gemilerin en önemli durak yerlerinden biri oldu. 12 Zamanla buharlı gemilerin deniz ticaretinin önemli bir kısmını gerçekleştirmeye başlamalarıyla birlikte ticaret hacminde de artışlar görünmeye başladı. 13 Daha da önemlisi, İranlı tüccarların İstanbul ile olan ticari ilişkilerinde karayolu ile İstanbul a gitmek M. Murat Baskıcı, Yıllarında Anadolu da İktisadi Değişim, Ankara 2005, s. 86. P. Minas Bıjışkyan, Pontos Tarihi, çev. Hrand D. Andreasyan, İstanbul 1998, s. 71; Colonel Rottiers, Itinéraire de Tiflis a Constantinople, Bruxelles 1829, s Faroqhi, S."Ṣāmṣūn." Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Edited by: P. Bearman;, Th. Bianquis; C.E. Bosworth; E. van Donzel; and W.P. Heinrichs. Brill, 2011; (http://brillonline.nl/subscriber/entry?entry=islam_sim-6590) (12 /02/2014); Mehmet Öz, Samsun, DİA, c. 36, s Jules Charles Teulé, Pensées et Notes critiques extraites du Journal de mes Voyages dans l'empire du Sultan de Constantinople, Paris 1843, s ; Helmuth Graf von Moltke, Lettres du maréchal de Moltke sur l'orient, Paris 1872, s Charles Issawi, The Tabriz-Trabzon Trade, : The Rise and Decline of A Route, International Journal of Middle East Studies, I (1970), s Çağlayan, a.g.m., s. 294.
5 Karadeniz İncelemeleri Dergisi: Yıl 8, Sayı 16, Bahar yerine Trabzon a yönelmeleri gibi, Samsun da da benzer bir eğilim görüldü. Eskiden karayolu ile mallarını İzmir ve İstanbul a götüren Tokat ve Kayseri tüccarları bundan böyle Samsun limanını kullanmaya başladı. 14 Bunun yanında 1838 ticaret anlaşmasının Osmanlı tarım ürünleri üzerindeki tekeli kaldırmasıyla Samsun bölgesi Avrupa ticaretine açıldı yılında hububat ihracatı konusunda yapılan düzenlemeler bu bölgeyi tarım ürünleri ihracatı için daha önemli bir hale getirdi. 15 Samsun un ticari potansiyelinin bu yükseliş sürecini şehirdeki ilk İngiliz konsolosluk vekili olan R. W. Stevens ın raporlarından da izleyebilmekteyiz. 16 Bu raporlara göre, 1841 de sterlin olan ihracat 1849 da sterline yükseldi. 17 İthalat açısından bakıldığında ise 1842 de sterlin olan ithalat 1852 de üç kat artarak sterline yükselmişti. Bu yükselen ticarette ihraç mallarını başta tütün olmak üzere mısır, un ve bakır; ithal mallarını da İngiliz manifaturaları, kahve ve tuz oluşturuyordu. 18 Coğrafi konumu itibarıyla Trabzon dan daha kolay bir kara ulaşım imkânına sahip olan Samsun limanı İstanbul dan gelen mamul malları Amasya, Sivas ve Kayseri ye kadar göndermekte karşılığında da iç kısımların ürünlerini ihraç etmekteydi. 19 Temelde tarım ürünlerine dayalı olan bu ihracat zaman zaman rekoltedeki değişimlere göre azalmalar gösterebilmekteydi. Mesela 1852 yılında mısır hasadının kötü olması aynı sene mısır ihracatının yapılmasını engellemiş ve şehrin toplam ihracat oranını düşürmüştür. 20 Özellikle Fransa ya yapılan ihracat açısından bakıldığında ipek ve ipek kozası ihracatında bu dönemde belirgin atışlar görülmeye başlanmıştı. 21 Yüzyılın ikinci yarısına baktığımızda ise Kırım Savaşı nın Samsun ticareti üzerindeki etkisi açık bir şekilde görülür. Yüksek tarımsal üretim potansiyeli ile Samsun bölgesi, savaş döneminde müttefik orduları için önemli A. Üner Turgay, International Politics, Economic Development and Social Change in Trabzon in the Nineteenth Century, Unpublished Phd Dissertation, University of Wisconsin-Madison. Wisconsin 1976, s A. Üner Turgay, Ottoman-British Trade Through Southeastern Black Sea Ports During the Nineteenth Century, Economie et Sociétés dans L empire Ottoman (fin du XVIIIe- début du XXe siècle), dir. J.-Louis Bacqué-Grammont, P. Dumont, Paris 1983, s Bu konuda 1841 yılı verileri için bkz. Çağlayan, a.g.m., s ; 1842 yılı verileri için bkz. Metin Niyazi Köse, XIX. Yüzyıl Ortalarında Samsun Limanı nda İthalat ve İhracat, Tarih Boyunca Karadeniz Ticareti ve Canik, c. I, ed. Osman Köse, Ankara 2013, s Issawi, a.g.e., s Filiz Dığıroğlu, XIX. Yüzyıl Karadeniz inde Yeni Bir Ticari Merkez: Samsun, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayınlanmamış Doktora Tezi, İstanbul 2011, s. 68; Turgay, a.g.t., s Archives du ministère des Affaires étrangères (AMAE), Centre des Archives diplomatiques de Nantes (CADN), Ambassade, Constantinople, Série D, Trébizonde, Tome 3, Outrey den Fransız Maslahatgüzarına, Trabzon, 21 Ocak (AMAE, CADN, Ambassade, Constantinople, Série D, Trébizonde tasnifi bundan sonra «AMAE, CADN, Tébizonde» şeklinde gösterilecektir ). Hunt s Merchants Magazine and Commercial Review, 27 (1852), s Turgay, a.g.t., s
6 62 Journal of Black Sea Studies: Year 8, Number 16, Spring 2014 bir tedarik merkezi haline gelmişti. 22 Örneğin, savaşın başladığı 1853 yılında Samsun a gelen İngiliz gemilerinin sayısı 26 ve tonajları ise ton civarındaydı. Bu gemilerin yaptığı ithalatın değeri ve ihracatın değeri sterlindi. Savaşın sonu olan 1856 da bu rakamlar 167 gemiye, ton toplam tonaja çıktı. İngiliz buharlı gemilerinin yaptığı ithalat ve ihracat da sterline yükseldi yılında Samsun limanına giren yerli yabancı toplam 433 buharlı gemi, sterlinlik bir ihracat; sterlinlik bir ithalat gerçekleştirdi. Savaşın ticarete kattığı ivmeyi savaş sonrasındaki verilerden de anlamak mümkündür. Zira 1860 yılında tüm buharlı ve yelkenli gemilerin Samsun limanına yaptıkları ithalat ; ihracat ise sterline geriledi. 23 Böylece Samsun Kırım Savaşı yla 1840 lardan itibaren gösterdiği istikrarlı yükselişte yeni bir devreye girdi. Trabzon gibi Samsun un da uluslararası ticarette öne çıkması burada yeni diplomatik temsilciliklerin kurulmasına vesile oldu. Bu bağlamda bu makalenin amacı Samsun un önem kazanması sürecinde şehirde bir Fransız konsolosluk biriminin kuruluş sürecini incelemek ve Fransız arşiv kaynaklarından şehrin durumuna dair bazı tespitler yapmaktır. Konumuz itibarıyla Samsun a olan Fransız ilgisini takip edebileceğimiz yegâne kaynaklar elbette Fransız arşiv kaynaklarıdır. Çalışmada da görüleceği üzere, bu kuruluş süreci büyük oranda Trabzon daki Fransız konsolosların gerek dışişleri gerekse de elçilik ile yaptığı yazışmalara dayanarak ortaya konulmuştur. Bu yazışmalar bize Fransızların Samsun a olan ilgilerinin burada bir temsilcilik açılana kadarki dönemini yansıtmaktadır. 24 Bunun yanında çalışmanın ikinci kısmında Samsun daki ilk Fransız konsolosluk görevlisi Doulcet nin yaptığı yazışmalardan ve diğer kaynaklardan hareketle şehrin durumuna dair bazı tespitler yapılmıştır Abidin Temizer, Kırım Savaşı nın Lojistiğinde Samsun un Yeri, Samsun Sempozyumu, Ekim 2011, c. III, ed. M. Aydın-B. Şişman-S. Özyurt-H. Atsız, Samsun Valiliği Yayınları, Samsun 2012, s J. L. Farley, The Ressources of Turkey, London 1862, s ; İngiliz konsolosluk kaynakları da arasındaki bu yüksek rakamların savaşın sonrasında devam etmeyeceğini belirtiyordu. Zira Sinop taki ticaret savaşın sona ermesiyle eski sönük günlerine dönmüştü. Bu durumda Samsun daki ticarin geleceği için bayındırlık faaliyetleri ve özel bazı çabalar gerekliydi. Bkz. Baskıcı, a.g.m., s Metin içinde de görüleceği gibi burada temel kaynağımız, Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivleri nin La Courneuve deki (Centre des Archives diplomatiques de La Courneuve, CADC), Correspondance consulaire et commerciale (CCC) ve Nantes daki merkezinde yer alan Ambassade, Constantinople, Série D tasnifindeki Trabzon dosyalarıdır. Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivleri nin (Archives du ministère des Affaires étrangères) Nantes taki arşiv merkezinde, Archives des postes diplomatiques tasnifinde Samsoun adlı bir tasnif bulunmakta ve bu tasnif altında 5 dosya yer almaktadır. Bu dosyalardan ilki elçilikten ve dışişlerinden gelen genelgeleri, ikincisi ve üçüncüsü yılları arasında Samsun daki konsolosluk acentesi ile Trabzon daki konsolosluk arasındaki kısa yazışmaları, dördüncüsü ise
7 Karadeniz İncelemeleri Dergisi: Yıl 8, Sayı 16, Bahar I. Samsun da Konsoloslukların Açılması ve Fransız Konsolosluğu Osmanlı-Avrupa ticari ilişkilerinin yeni bir döneme girdiği 19. yüzyılda Osmanlı coğrafyasının dünya ekonomisi ile bütünleşme sürecinde karşımıza çıkan en önemli kurumlardan biri de bu bütünleşmenin birer aracı olan konsolosluklardır. Güney Karadeniz limanları göz önüne alındığında, eyaletin merkezi olan Trabzon un her zaman yabancıların konsolosluk açmak istedikleri ana merkez olma özelliğini sürdürdüğü görülür. Fakat bu yabancı ilgisi sadece Trabzon üzerinde yoğunlaşmadı. Genelde Trabzon daki konsolosluk merkezine bağlı olarak diğer sahil şehirlerinde de temsilcilikler açıldı. Bunlar genellikle konsolosluk yardımcılığı (vice-consulat) veya konsolosluk memurluğu (agent consulaire-consular agent) şeklinde daha alt birimlerdi. Burada konumuz itibarıyla Samsun a döndüğümüzde elimizdeki bilgilere göre ilk hamlenin İngilizler tarafından yapıldığını görmekteyiz da James Brant ın Trabzon a konsolos tayin edilmesinden sonra İngilizler bölgedeki konsolosluk ağını hızlı bir şekilde geliştirmeye başlamışlardı. 26 Brant 1836 da konsolosluğun merkezini Erzurum a taşımış ve Trabzon daki konsolosluk yardımcı statüsüne indirilmişti. Brant bu süreçte İngiliz hükümetine Batum ve Kayseri de de konsolosluklar kurulmasını tavsiye etti. 27 Bu doğrultuda Frederick Guarracino 1840 da Batum konsolos yardımcısı; 28 Henry Suter de arasını kapsayan ticari yazışmalar ve istatistikleri ve sonuncusu da acentenin şansölye kısmı ile ilgili belgeleri ihtiva etmektedir. Bkz. AMAE, CADN, Archives des postes diplomatiques, Samsoun, Tome 1-5, ; Bu tasnifin yanında, yine aynı merkezde yer alan Constantinople, Ambassade, Série D kataloğunda bir Samsoun dosyası yer almaktadır. Bu dosya, Samsun daki konsolosluk acentesinin açılmasından bu acentenin elçilik yerine Trabzon daki konsolosluğa bağlandığı 1868 e kadar olan yazışmaları ihtiva etmektedir. Dolayısıyla Samsun un durumunu inceleyecek olduğumuz bölüm için yegâne kaynağımız bu Samsoun dosyasıdır. Bkz. AMAE, CADN, Ambassade, Constantinople, Série D, Samsoun, (Bu tasnif bundan sonra «AMAE, CADN, Samsoun» şeklinde gösterilecektir); Bu tasniflerin dışında Samsun daki konsolosluk acentesinin bağlı olduğu Trabzon konsolosluk arşivinde Samsun ile alakalı başka pek çok belge, özellikle de ticari istatistikler yer almaktadır. Bkz. AMAE, CADN, Archives des postes diplomatiques, Trébizonde, Tome 83, Tableaux de commerce ( ), phylloxera ( ); Tome 84, Rapports commerciaux, statistiques des exportations et importations; Samsun hakkında Fransız arşiv kaynakları hakkında bir değerlendirme için bkz. Özgür Yılmaz, Samsun-Canik Tarihi Açısından Fransız Arşiv Kaynakları Üzerine Bir Değerlendirme, III. Uluslararası Canik Sempozyumu: Canik- Samsun ve Değerleri, Ekim 2013, Samsun. (Yayınlanmamış Sempozyum Bildirisi) BOA. Hatt-ı Hümayûn (HAT.), 1178/46520, 29/Z /1245/ 21 Temmuz 1830; David Wilson, List of British Consular Officials in the Ottoman Empire and its former territories, from the sixteenth century to about 1860, (http://www.levantineheritage.com/pdf/list_of_british_consular_officials_turkey( )-d_wilson.pdf), s. 20. Hunt s Merchants Magazine and Commercial Review, 27 (1852), s Wilson, List of British Consular Officials in the Ottoman Empire, s. 18.
8 64 Journal of Black Sea Studies: Year 8, Number 16, Spring de Kayseri konsolosu oldu. 29 Bu dönemde İngiliz ticareti için yükselen önemi sayesinde Samsun da İngilizlerin dikkatini çekmeye başladı. İngilizlerin Samsun a yönelmelerini ve burada bir konsolosluk kurma sürecini Trabzon daki Fransız konsolosların raporlarından izlemek mümkündür. 12 Nisan 1838 tarihli yazışma bizim Fransız kaynaklarında karşılaştığımız ilk belgedir. Trabzon daki Fransız konsolosu Outrey raporunda şu hususlar üzerinde durmaktaydı: 30 Samsun birkaç zamandan beri Karadeniz deki en önemli liman haline geldi. Bunun nedeni Samsun un Anadolu daki Osmanlı ordusu için İstanbul ile olan yol üzerinde bulunmasıdır. İngilizler şimdilerde burada bir konsolosluk kurmayı planlamaktadır. Erzurum daki İngiliz konsolosu Brant daha önce Trabzon da da yaptığı gibi buraya konsolos olarak atanacak olan kişiyi seçmek ve atamakla görevlendirilmiştir ve Samsun dadır. Burada seçeceği kişi bu bölgeyi ve dilini bilen ve konsolosluk görevini yerine getirebilecek biri olacaktır. Bu kişiye 350 sterlin ücret, konsolosluğu tesis etme ücreti olarak 300 sterlin ve Trabzon ve Erzurum daki konsolosluklarda olduğu gibi ticaret yapma yetkisi verilmiştir Bu erken girişime rağmen bunun sonuçlanmadığı anlaşılmaktadır. Zira Fransız konsolosluk raporlarına göre konsolosluğun tesis edilme tarihi 1841 dir. Outrey elçiliğe yazdığı raporda, İngilizlerin Stevens ı yedi bin frank maaşla ve ticaret yapma yetkisiyle Samsun a konsolos yardımcısı (Viceconsulat) olarak tayin ettiklerini belirtirken özellikle bu konsolosluğun Trabzon, Erzurum ve Musul dan sonra İngilizlerin bu bölgede açtıkları dördüncü konsolosluk olduğunu vurguluyordu. 31 Outrey nin yazışmalarının da gösterdiği gibi Fransızlar, 1830 lardan itibaren tüccar-konsolos olarak görev yaparak hem ticaretlerini hem de siyasi etki alanlarını genişletmeye çalışan İngilizlerin konsolosluk ağını yakından takip etmekteydi. Outrey nin de belirttiği gibi, burada üzerinde durmamız gereken nokta, atanan konsolosların ticaret yapma yetkisi olan tüccarlar olmalarıydı ten beri Malta ya yerleşmiş olan William Stevens ın oğulları olan Stevens kardeşler (Georges, Richard White ve Francis Stevens) James Brant ın İran daki ticari faaliyetlerinde yer almışlardı. Francis Stevens Trabzon a konsolos yardımcısı atandığı 1841 de kardeşi Richard White ise aynı görevle Samsun a gönderilmişti. 32 Richard White bu görevini Tebriz e konsolos tayin Uygur Kocabaşoğlu, Majestelerinin Konsolosları İngiliz Belgelerine Göre Osmanlı İmparatorluğu ndaki İngiliz Konsoloslukları ( ), İstanbul 2004, s AMAE, CADN, Trébizonde, Tome 4, Outrey den Baron Roussin e, Trabzon, 12 Nisan AMAE, CADN, Trébizonde, Tome 4, Outrey den Compte de Pontois ya, Trabzon, 18 Mart BOA, Sadaret Düvel-i Ecnebiye Kalemi (A.DVN. DVE), 3/A/81, 26 S 1257/19 Nisan 1841; BOA, İrâde Hariciye, (İ. HR.) 10/482, 11 Ra 1257/3 Mayıs 1841; Wilson, List of British Consular Officials in the Ottoman Empire, s ; Stevens görevine başladıktan sonra
9 Karadeniz İncelemeleri Dergisi: Yıl 8, Sayı 16, Bahar edildiği 1846 ya kadar devam ettirdi. Yerine ise bu kez Mart ayında Batum da görevli ve yine tüccar olan konsolos yardımcısı Frederick Guarracino konsolos vekili oldu. 33 Guarracino bir yıl sonra İsveç ve Norveç devletleri tarafından da Samsun konsolos vekili tayin edildi 34 ve görevini Girid e tayin edildiği 1860 a kadar devam ettirdi. 35 Guarracino nun yerine Edward Barker Sinop ve Samsun konsolosu olarak tayin edildi. 36 İlerde de göreceğimiz gibi Barker, İngilizler tarafından Samsun a tayin edilen son görevli oldu. Barker a kadar şehirdeki Fransız çıkarları İngiliz konsolosları tarafından gözetiliyordu. Fakat İngiliz konsolosluğunun ilga edilmesinden sonra bu kez Fransız konsolosları İngilizlerin şehirdeki temsilcileri haline geldi yılı itibarıyla Samsun da bir Avusturya konsolosu bulunuyordu. Fakat Karadeniz deki deniz taşımacılığın büyük bir payını gerçekleştiren Avusturya nın Lloyd şirketinin Samsun a da düzenli olarak uğraması ve Samsun da da Avusturyalı tüccarların olmasından dolayı şehirde daha önce hem bu şirketin acenteliğini yapacak hem de bu tüccarları himaye edecek bir Avusturya temsilciliği için girişimlerde bulunulmuştu de Samsun da açılan yabancı temsilciliklerinden bir diğeri de Sicilyateyn konsolos vekilliği oldu. 38 Kırım Savaşı sonrasında Samsun un artan önemine paralel olarak şehirdeki konsoloslukların sayısı da artmaya başladı de Rusya; 39 iki sene sonra da, 1859 da bu kez İran Samsun a bir konsolos (kerpezdar) tayin etti de bu kervana Amerika da katıldı ve Samsun ve çevresindeki ticari potansiyel hakkında geniş bir rapor kaleme almıştı. Bu raporlar incelendiğinde burada yer alan verilerin 1841 yılının ikinci yarısı hakkında olduğu görülmektedir. Bu da yukarıda Fransız kaynaklarından da teyit ettiğimiz gibi Stevens ın Mart ayında görevine başlamasından kaynaklanmış görünmektedir. Bkz. Çağlayan, a.g.m., s BOA, Sadaret Mühime Evrakı (A.DVN. MHM.), 2/A/75, 11 Ca 1262/7 Mayıs 1846; BOA, A. DVN. DVE. 5C/99, 15 Ca 1262/11 Mayıs 1846; AMAE, CADN, Trébizonde, Tome 5, Clairambaut dan Bourgueney ye, Trabzon, 30 Mart 1846; Kocabaşoğlu, a.g.e.,, s BOA, İ. HR. 41/1940, 16 Ş 1263/30 Temmuz BOA, A. DVN. DVE. 25B/62, 7 M 1277/26 Temmuz BOA, A. DVN. MHM. 32/84, 1277/1860; BOA, A. DVN. DVE, 92/4557, 3 R 1277/19 Ekim Ne kadar Guarracino dan sonra Barker ın konsolosluğa tayin edildiği belirtilse de bu iki konsolosun görev süresi arasında bu görevi vekâleten yürüten St. Vincent Lloyd ve Kühn gibi görevlilerin olduğunu da belirtmek gerekir. Wilson, List of British Consular Officials in the Ottoman Empire, s ; Accounts and Papers (A&P), 1860, vol. 65, Report by Mr. Kühn, British Acting Consul at Samsoun, on the trade of that Port for the Year 1858, s. 59. BOA, Cevdet Hariciye (C. HR.), 95/4735, 27 R 1263/ 14 Nisan 1847; BOA, Hariciye Mektûbi Kalemi (HR. MKT.), 47/90, 4 Za 1268/20 Ağustos BOA, C. HR. 172/8597, 5 R 1266/18 Şubat BOA, İ. HR. 144/7599, 14 Za 1273/6 Temmuz 1857; Rusların bu atamasını Güney Karadeniz limanlarında seferlere başlayan The Russian Steam Navigation and Trading Company of Odessa nın buharlı gemilerinin altyapısı için atılmış bir adım olduğunu düşünmek mümkündür. Turgay, Trabzon, s ; Baskıcı, a.g.m., s BOA, İ. HR. 169/9110, 29 Za 1275/30 Haziran 1859; İran konsolosluğu veya Kerpezdarlığı için ayrıca bkz. Osman Köse, 19.Yüzyılda Samsun da İran Misyonu: Tüccarlar, Konsolosluk
10 66 Journal of Black Sea Studies: Year 8, Number 16, Spring 2014 şehre Amerikan konsolos vekili de tayin edildi. 41 Örneklerde de görüldüğü gibi Samsun daki bu yabancı temsilciler genellikle konsolos vekili veya görevlerini fahri olarak yapan konsolosluk memurlarıydı. Bundan dolayı zaman zaman bir konsolos başka bir ülkenin temsilcisi de olabiliyordu. Mesela 1866 da Samsun da konsolosluk memuru olan Caravel aynı zamanda İsveç ve Norveç konsolos yardımcısıydı ve Yunan hükümetinin de çıkarlarını gözetmekteydi. 42 Fransa nın konsolosluk görevlisi olacak Doulcet de şehirdeki İngiliz çıkarlarını gözetmekle görevlendirilmişti ve görevinde bulunmadığı dönemlerde yerine Avusturya konsolos vekili Montovani yi vekil bırakıyordu. 43 Böylece alt konsolosluk birimleri vasıtasıyla olsa da, özellikle de Kırım Savaşı nın ortaya çıkardığı ticaret hacmi yabancıların ilgisini daha fazla Samsun üzerine yöneltti. Bunun yanında savaş sonrasında yeni buharlı gemi şirketlerinin de bu sularda görünmeye başlaması bu diplomatik temsilcilik ağının genişlemesine de hizmet etti. Trabzon dan sonra hızlı bir gelişim sürecine giren Samsun da bir Fransız konsolosluk birimi kurulması süreci aslında 1830 lu yıllardan itibaren başlamıştı. Fransızların Samsun a olan ilgilerin Trabzon daki Fransız konsolosların raporlarından da görmek mümkündür yılı ticaret ve denizcilik raporunda Outrey Samsun ve Sinop limanlarının durumu ve Fransızların bu limanlarda temsilcilikler açması gerektiği hakkında şu değerlendirmeler yapıyordu: 44 Sinop ve Samsun şehirlerinin ticareti çok önem kazanmaya başladı. Bu şehirler İstanbul dan her türlü mamul ticaret maddesi ve kolonyal mallar almış ve bunları Sivas, Amasya ve Kayseri ye kadar göndermişlerdir. Karşılığında da iç kısımlardan yün, keten tohumu, ceviz ve zamk almıştır. Bu malların nakliyesi deve sırtında yapılır ve bu şekilde Trabzon daki dağlık ve dik araziyle mukayese ettiğimizde daha az nakliye masrafı ortaya çıkmaktadır.buradaki konsolosluk (Trabzon) her zaman Erzurum, Sinop ve Samsun da konsoloslukların açılmasına ihtiyaç duymaktadır. Bu konudaki gerekliliği ve özellikle de Erzurum dakini sıklıkla sayın bakana gösterdim. Erzurum da Rus ve İngilizlerin konsolosu vardır ve Hüseyniyye (Acem) Tekkesi, Tarih Boyunca Karadeniz Ticareti ve Canik, c. I, Samsun 2013, s BOA, İ. HR. 223/13047, 9 L 1283/14 Şubat AMAE, CADN, Samsoun, Doulcet den Moustier ye, Samsun, 16 Ağustos AMAE, CADN, Samsoun, Elçilikten Montovani ye, Tarabya, 3 Haziran 1865; Mayıs 1868 de elçilikten üç aylık izin isteyen Doulcet yerine vekalet etmek için Samsun daki en eski konsolosluk görevlisi olan Rus konsolos yardımcısı Cacace yi veya Avusturya konsolos yardımcısı Séput yu elçiliğe tavsiye etmişti. Elçilik ise daha sonra Doulcet ye, yerine vekil olarak Séput yu bırakacağını bildirdi. AMAE, CADN, Samsoun, Doulcet den Bourée ye, Samsun, 19 Mayıs 1868; Aynı Dosya, Elçilikten Doulcet ye, Samsun, 8 Haziran AMAE, CADN, Trébizonde, Tome 3, Outrey den Fransız Maslahatgüzarına, Trabzon, 21 Ocak 1837.