

Siyasal Alanın Oluşumu: Bakerden Schmitte ve Agambene Göndermeler
Mehmet Ratip
Mehmet Ratip'in Ulus Baker Buluşması 2008'de yaptığı aynı başlıklı sunuşun metnidir.
Herkese merhaba. Ben Mehmet Ratip. Siyasal Alanın Oluşumu: Bakerden Schmitte ve Agambene göndermeler başlıklı bir sunuş yapacağım. Sunuş boyunca temel hareket noktam Ulus Bakerin 1995 yılında yazdığı, 2005 yılında yayımladığı Siyasal Alanın Oluşumu Üzerine Bir Deneme adlı metni olacak. Pratik kaygılardan ötürü sunuş boyunca ben bu esere Deneme adıyla değineceğim. Şimdiden sabrınız için teşekkürler.
Giriş
Gerek Carl Schmittin gerekse Giorgio Agambenin görüşlerinden, sundukları politik pozisyonlardan bahsederken elbette temel amacım bunları Ulus Bakerin Denemesindeki analizle ilişkilendirmek olacak. Fakat bu amaç beraberinde birtakım kısıtlamaları zorunlu kılıyor. İlk olarak malum olanı dile getireyim: Ne Schmitt ne de Agamben, özellikle düşüncelerinin tarihsel bağlamları göz önünde bulundurulduğuna, tutarlı ve çelişkisiz politik kuramcılar değiller; sunuşun böyle bir illüzyon yaratma riski, kapsamın yalnızca bir eserden, yani Denemeden oluşmasından kaynaklanıyor. Denemenin Ulus Bakerin genel perspektifini ne kadar temsil edebileceği sorusunu bir kenara bırakacak olsam bile, en azından şunu teslim etmem gerekiyor: Benim çizmeye çalışacağım Agamben ve Schmitt portreleri yalnızca Bakerin Denemesinin verdiği ilham ve yaptığı göndermeler çerçevesinde geçerlidir. Kısacası, bu sunuş bir metin analizidir ve Bakerin Denemesine yaklaşımımda Schmitt ve Agambeni kullanmam metnin açtığı tartışmaları biraz daha genişletme çabamdır. Ne de olsa, sunuş özetimde de belirttiğim gibi, Bakerin metninde Schmitte ve Agambene, yani siyasal alanın oluşumu üzerine çok önemli eserler vermiş bu iki düşünüre, dair yüzeysel bir sessizlik vardır. Yüzeyin altında ise Baker-Schmitt-Agamben üçgeninde çok-yönlü ve çok-sesli bir paylaşımın cereyan ettiği aşikardır. Bu üçlü paylaşımı öne çıkan en bariz hatlarıyla tanıtmaya çalışacağım.
Biraz daha acımasız olmam gerekirse, yapmaya çalıştığımın son kertede hayli banal bir yorumlama işi olduğunu söyleyebilirim. Ne de olsa bu salonda konuşurken, dinlerken, tartışırken aslında dar bir alanda paslaştığımızı kabul etmemiz gerekiyor. Daha geniş olan alan (tabir caizse, bizi paslaşmanın ötesinde gole götürecek olan alan) bu gibi salonların dışında. Modern devrimler tarihinden, kuramsal düzeyde de olsa, biraz olsun nasiplenenler bu bariz gerçeğin her halükarda farkına varırlar. İşte tam da bu sebepten Bakerin Denemesinin çok önemli olduğunu düşünüyorum. Dünyadaki birtakım politik eğilimleri ve olanakları bu coğrafyaya yansıtan bir adam olarak Baker, siyaset nedir?, siyasal alan neresidir, nerededir?, siyasetin olanakları nelerdir? gibi temel ve pratik dertleri olan soruları en geniş kesimlere taşımanın önemini kısa Denemesiyle bize anlatabilmiştir.
Politikanın sunduğu olanakların genişliğini kavramak Bakerin Denemesinin esas kaygısıdır. Seçilmemişlere kapalı meclis ya da komite odalarında vuku bulan bir mesleki yetkinlik fikrinin ve haber kanallarına, gazete manşetlerine konu olan gürültülü demeçlerin ötesinde, politikanın nasıl etkin kılınabileceğini sorgulamak ise Bakerin okuyucuya yaptığı çağrıdır. Bu çağrıya cevaben, yanımıza Schmitt ve Agambeni özel davetli olarak alıp, Bakerin Denemesinin sayfalarını çevirmeye başlayabiliriz:
Uluslararası barış: Ehven-i şer ya da topal eşek
Ulus Baker, Denemesine oldukça anlamlı bir tespitle başlar. Aynen aktarıyorum:
Savaş, şiddet, terör ve soykırım bir tarafta, uluslararası barışın güçsüz, paramparça ve kırık dökük kurumları öte tarafta. Belki siyasi faaliyet alanının bu iki ucu arasında ehven-i şeri [yani, kötü olanların içinde iyiyi] kabullenmek zorunlu buyruğunun baskısı altında görebiliriz günümüzü. Belki de son yirmi yıl, yalnızca dev siyasal güçlere ve onların güvenilir otoritelerine vurulan darbelerin dönemi olarak değil, siyasal alanın sonsuzca daraldığı bir dönem olarak anılacaktır. (Deneme; 2)
Yapıtına bu giriş cümlesiyle başlayarak Ulus Bakerin Carl Schmitti henüz ilk etapta andığını söyleyebiliriz. Meselenin bu boyutuna değinmeden önce, Bakerin kullandığı terimlere daha yakından bir göz atalım: Savaş, şiddet, ve terörün kanlı zafer yürüyüşleri bir tarafta, uluslararası barış umudunun kurumsal tökezlemeleri diğer tarafta... Belki de daha az kötü olanı, yani henüz hoş ama boş bir ideal olan uluslararası barış umuduna gerçeklik kazandırma amacını seçmeliyiz, demiyor Baker. Bunun zorunlu bir buyruğa dönüştüğünü belirtiyor. Affınıza sığınarak, daha kaba haliyle ifade edersem, Bakere göre günümüzde uluslararası barış hedefini merkeze oturtan siyasal alanın eylem çağrısı şu: Bu topal eşekle bu kervana katılacaksınız kardeşim... Başka yolu yok!
Belki de ehven-i şer, yani topal eşek hususunda bir not daha düşmeliyiz. Şüphesiz, uluslararası barış hedefiyle geliştirilen kurumsal reflekslere çok da burun kıvırmamamız, fazla sinik yaklaşmamamız gerekir. Politik suçluların uluslararası hukuk çerçevesinde yargılanıp cezalandırılmalarına, hatta mahkum edilmelerine yol açtığı takdirde, politikanın uluslararası barış adına kriminalize edilmesi, Ulus Bakerin pek de yüz vermek istemediği ve iflas ettiğini söylediği Aydınlanma retoriğinin olgusal olarak belki de tek yeniden canlanma fırsatı olacaktır. Bu uluslararası politik kriminal yaklaşım henüz türlü sorunlarla ve çok-yönlü egemenlik talepleriyle karşılaşan bir eğilimdir. O yüzden, Bakere göre, ehven-i şeri bir kenara bırakıp, siyaset alanının sonsuzca daraldığı ve imkansızlaştığı tespitinden hareketle, siyasetin olanağı nedir? sorusuna yanıt aramaya başlamalıyız.
Daralan herkes aydın
Peki siyasal alan gerçekten bu denli daraldı mı ki yeni olanaklar arıyoruz? Diplomasinin sıcak koltuklarına yaslanıp savaşın, şiddetin, terörün dehşet dolu ayıplarını belgeleyip kınayanlara alkış tutmaktan daha gerçekçi bir siyasallığımız kalmadı mı? Bu soruya verilecek yanıttan bağımsız olarak, bu sorunun sürekli karşımıza dikilip durması siyasal alanın daralma eğilimini gözler önüne sermeye yeterlidir, diye düşünüyorum. Ulus Bakerin bu eğilimi tespit etmesini takiben, henüz Denemesinin Önsözünün başlarında yaptığı çağrı bu yüzden çok önemli. Yine kendi sözlerimle ifade etmeme izin verirseniz, Evet, siyasal alan daralıyor; evet, işte bu yüzden daralmalıyız, bunalmalıyız, diyor Baker. Ve kendi sözleriyle bir bunalım tasarımı olarak dünya fikrini bize sunuyor. Umutsuzluk gölgesinde ya da epey kısıtlanmış umut ışığında, siyasal alanın yeni oluşum süreçlerini incelemeyi günümüz aydınının en büyük sorumluluğu olarak tanımlıyor ve dolaylı olarak siyasal alan daralırken aydın tanımını nasıl da geniş tutmamız gerektiğini anımsatıyor bize. Bakerin aydın hususunda sessiz mesajı şu bence: Siyaseten daralan, bunalan herkes, aydın olma olanağına ve sorumluluğuna sahiptir.
Siyasal alan: Daralıyor mu genişliyor mu?
Bu başlangıç noktaları çerçevesinde, Bakerin Schmitte ve Agambene yaptığı göndermeleri, yani bu üçlünün metinsel düzeyde çakışan algılamalarını tartışmaya başlayabiliriz.
İlk başta, Bakerin siyasal alanın sonsuzca daralması tespitinin Schmittin 20. yüzyılı tanımlamak için kullandığı nötrleştirme ve depolitikleştirme çağı tanımlamasıyla örtüştüğünü görmemiz gerekir. Schmitte göre yaygın olan kanaat şudur: Teknolojinin egemenliği ve yeni teknik buluşlar, siyasal karşıtlıklar ve düşmanlıklar tarafından işgal edilmemiş bir barışcıl mutabakat alanı oluşturacaktır. Schmittin bu kanaate karşı getirdiği eleştiri ise tarihsel bir taraflılık-tarafsızlık diyalektiğine dayanmaktadır. Schmitt, bu diyalektik tarihsel süreci şöyle ifade eder:
Başlangıçta tarafsız olduğu varsayılan yeni alanda derhal şiddetli bir biçimde insanlara ve çıkarlara ilişkin karşıtlıklar başgösterir; bu karşıtlıklar, yeni alanın ele geçirilme kararlılığı oranında güçlenir. Avrupanın insanları [ki burada günümüz modern insanı diye bir genelleme yapmak bence yerindedir] daima bir kavga alanından tarafsız bir alana geçerler, yeni kazanılan tarafsız alan daima yeniden bir kavga alanına dönüşür ve bu nedenle de yeni tarafsız bölgelerin aranması zorunlu hale gelir. (Siyasal; 109)
Bu anlatıya göre, Schmitt günümüz teknik tarafsızlık alanının da siyasallaşacağını, böylece siyasal alanın belki de hiç görülmemiş bir şekilde bir genişleme yaşayacağını ima etmektedir. Peki Bakerin sonsuzca daralan siyasal alan tespitiyle Schmittin kaçınılmaz olarak genişleyen, yeni tarafsız alanlara da bulaşan siyasallık kavramsallaştırması arasında bir zıtlık mı vardır? Bakerin bu konudaki diğer görüşlerine bakacak olursak, Schmitt ve Baker arasındaki zıtlığın yerini biraz sorunlu bir benzerliğe bırakacağını göreceğiz.
Siyasal alanın rasyonelliği/akılcılığı
Baker, günümüz siyaset alanının biçimsel ve rasyonel olduğunu söylüyor. Schmittin de git gide rasyonelleşen, otomatlaşan, ve formelleşen bir siyaset alanına dair söyleyecekleri tarafsızlık karşıtı görüşlerinden az çok çıkarsanabilir. Fakat Schmittin görüşlerine daha yakından göz atacak olursak tartışmanın nasıl da genişlemeye ve belki de daha berraklaşmaya başladığını görürüz. Önce siyasal alanın rasyonelliğine değinelim: Schmitt, modern siyaset alanının kurumsal boyutunun (klasik şekliyle yasama, yürütme ve yargı arasındaki) güçler ayrılığı ilkesiyle belirlendiğini söyledikten sonra, milletin çoğunluğunun seçtiği hükümet, milletin bütününü temsil eden parlamento, ve milletin ruhunu ve onurunu koruyan bağımsız mahkemeler arasındaki bu rasyonel veya akılcı iktidar bölünmesinin aslında çok da rasyonel veya akılcı bir bölünme olmadığını göstermeye çalışır. Schmitte göre iktidarın birtakım odaklara dağıtılmasıyla oluşturulan sözde rasyonel denge aslında rasyonel ve irrasyonel arasındaki bir dengeye işaret eder. Bunun sebebi ise rasyonel ve kamusal tartışma ilkesi aracılığıyla halkın özgür iradesini yasalarla temsil etmesi beklenen yasama erkinin, yani parlamentonun karşısında, rasyonel tartışma ilkesiyle çalışmayan, irrasyonel ve kişisel çıkar dürtülerinin yön verdiği bir yürütme erki, yani hükümet olması gereksinimidir. Schmitte göre, modern siyaset alanı irrasyonaliteye formel bir yapı içerisinde kontrollü bir şekilde (yürütme erki vasıtasıyla) göz yummadığı ve (parlamento-hükümet benzeşmesi üzerinden) tamamıyla rasyonel olmayı göze aldığı takdirde en korkunç diktatörlüğün yolunu açacaktır. Çünkü, Schmittin sözleriyle ifade edecek olursak, her rasyonalist/akılcı yorum, hayatın doğrudanlığını/akışkanlığını çarpıtır ve diktatörlük, rasyonalist/akılcı ruhtan doğmuş askeri-bürokratik-polis makinasından başka bir şey değildir (Parlamenter; 71, 72). Schmitt bu uyarısını Fransız felsefeci George Sorelden ödünç almakta ve rasyonalist bürokratik diktatöryel makinaya karşıt olarak kitlelerin devrimci güç kullanımı bulunduğunu belirtmektedir, ki Schmitte göre kitlelerin devrimci güç kullanımı sıkça vahşi ve barbarca olup da hiçbir zaman sistematik olarak korkunç ve insan-dışı olmayan doğrudan/akışkan hayatın bir ifadesidir (Parlamenter; 72). Bakerin günümüz siyaset alanı rasyoneldir derken Schmittle tespit boyutunda hemfikir olduğu net olsa da, iki düşünür arasında bu tespitten nereye varılması gerektiği konusunda fikir ayrılığı yaşanacağını birazdan göstermeye çalışacağım. Bunu yapmadan önce, Bakerin günümüz siyaset alanı biçimseldir tespitiyle Schmittin biçimsellik/formellik üzerine söyleyecekleri arasındaki bağıntıyı tartışmamız gerekir.
Siyasal alanın biçimselliği/formelliği
Schmitt Siyasal İlahiyat adlı eserinde biçim/form kavramının eğitim, uzmanlaşma, bilimsellik, hesaplanabilirlik, ve sorunsuz işlevsellik gibi fikirlere dayandığını gösterir ve günümüz siyaset alanının çatısını oluşturan modern devlet teorisinin de bu biçim fikrini öznellikten nesnelliğe taşımak zorunda olduğunu belirtir. Yani Schmitte göre, siyasal alanın biçimsel olabilmesi için öznel niteliklerden arınması ve nesnel bir statüye kavuşması gerekmektedir. Dolayısıyla, siyasal alanın bu biçimselliğe sahip olabilmesi, ancak kişisel iradenin, bireysel iktidarın yasadışı bir emir olarak siyasetten dışlanmasıyla ve kişiliksiz normların, genel kuralların yasallığa hayat veren biçimler olarak siyaseti şekillendirmesiyle mümkündür. Schmitt biçimsellik-bireysellik arasındaki bu karşıtlığın sorunlu olduğunu iddia etmektedir. Bu iddiasının temelini de yasaları, genel normları, biçimsel kuralları kimin uygulayacağı sorusu oluşturur. Schmitte göre günümüz siyaset alanının biçimselliği ancak ve ancak bir yetki aşaması sayesinde var olabilir. Nesnel statü öznel bir aracı sayesinde, genel yasallık bireysel ve yasanın üstünde bir karar sahibi sayesinde kurulabilir. Bu açıdan bakıldığında, formalite/biçimsellik siyaset alanına hem en acımasız diktatörü, hem bir grup adil seçkini davet edebilir; fakat kesin olarak siyaset alanına davet edilmeyecek olanlar bellidir: devrimci eylem potansiyeli olan kitleler. Biçimselliğin, biçimsiz kitlelerle işi olmaz. Bir başka deyişle, kitleler modern siyaset alanının biçimine uygun içerik oluşturamazlar (İlahiyat; 27-9, 32).
Genişleyen siyasal alan: Daralan siyasal eylem
Peki Schmittin sunduğu biçimsellik ve rasyonellik tarafından dışlanan devrimci kitleler fikri Bakerin Denemesinde yer almakta mıdır? Schmittin biçimsellik ve rasyonellik üzerine fikirlerini irdelemek için bize başlangıç noktası oluşturan Baker tespitini, bu kez iki cümle daha ekleyip genişleterek, bir daha hatırlayalım: Günümüz siyaset alanı, diyor Baker, biçimsel ve rasyoneldir. [Fakat] siyaset kurumlarının, yani siyasetçinin evinin Kafkaesk bir bürokratik makinaya dönüştüğü modern toplum, siyaseti düşünmeye başlamanın tek ve özerk başlangıç noktasına sahip değildir [...]. Çünkü siyaset eylemi, kurumsal çatısından [...] farklı olarak ne rasyonel, ne de kurallıdır (Deneme; 3)
Bu cümlelerde Bakerin Denemesinin henüz girişinde temel argümanını bir kavramsal karşıtlık üzerine geliştirdiğini görürüz. Bu kavramsal karşıtlık, siyasal alan ile siyasal eylem arasındadır. Siyasal alan kurallı ve biçimliyken, siyasal eylem kuralsız ve biçimsizdir. Denemede birkaç sayfa ileriye giderek, bu kavramsal karşıtlığın daha da netleştiği anları keşfedebiliriz: Örneğin, Bakere göre, günümüz dünyasının siyasal alanı, genel çizgileriyle bir kamuoyu toplumudur ve bu kamuoyu yöneten ya da doğrudan katılan bir kamuoyu değildir. Siyasal alanı oluşturan bu kamuoyu toplumu, görüşler ve kanılar tarafından yönlendirilen ve siyasal militanlığa ve radikal vatandaşlık ülkülerine yabancı bir toplumdur. Dahası, bu kamuoyu toplumu görüşlerin ifadesini protesto, terör gibi eylemlere tercih eden bir toplumdur (Deneme; 5, 6). Bakerin temel kavramsal karşıtlığı bu cümleler ışığında açığa çıkmaktadır. Siyasal alan görüşler, kanılar, kamuoyu araştırmaları, seçimler, referandumlar sayesinde sürekli genişlerken; siyasal eylem alanı, yani kolektif temeli sayesinde meşrulaşmış protesto hatta terör edimleri gittikçe daralmaktadır. Dolayısıyla Bakerin sonsuzca daraldığını söylediği genel olarak siyasal alan değil, özel olarak siyasal eylemin mümkün kılınıp gerçekleşebileceği alandır. Siyasal alanın, örneğin ağzı olan konuşuyor ya da hep laf, sıfır icraat gibi klişelerin anlattığı üzere, bir kamuoyu toplumu olarak genişlemesi, yaygınlaşması, yani kural olması söz konusu iken; siyasal eylem, örneğin Marksizme mal olmuş hic rhodus, hic salta (İşte Rodos, haydi atla) deyişiyle, yani konuşma da yapıver şunu çağrısıyla kuralsızlığa işaret etmekte ve kanaatlerin egemen olduğu siyasal alan tarafından yasadışı ilan edilmektedir. Öyleyse, Bakerin kavramsal temeline sadık kalmak adına, Bakerin genel olarak siyasal alanın daralması dediği şeyi, genişlerken siyasal eylem olanağını daraltan siyasal alan olarak düzeltmemiz gerekmektedir. Ve madem Bakerin de belirttiği gibi Bakerin Denemesi olumsuzlanan ve dıştalanan siyasal eylem olanaklarını araştırmaya adanmıştır, ve madem siyasal eylem, tanımı itibarıyla, ne kurallıdır ne de akılcıdır, o halde artık Schmitti ve Agambeni buluşturan meseleye, yani olağanüstü hale, kuralın işlemediği, aklın çalışmadığı, fakat eylemin doruk noktasına ulaştığı istisnai duruma değinmenin, kısacası zülfüyâre dokunmanın zamanı gelmiştir.
Schmittten Agambene olağanüstü hal: Bakerin Clinameni
Olağanüstü hal kavramı, Schmittin politik duruşunun temel taşı, Agambenin ise Schmitti daha radikal noktalara taşımasını sağlayan kuramsal kilit taşıdır. Schmittin meşhur hükmünden başlayalım: Egemen, olağanüstü hale karar verendir, der Schmitt. Bakerin kavramsal çerçevesinde ifade edecek olursak, siyasal alanın kuralcı düzeni, görüşler arasında gelip giden kararsız hâletiruhiyesi, ancak ve ancak kuralsız bir siyasal eylemin kararlılığıyla kurulabilir. Bu görüşe göre, dar bir alanda bir anlığına cereyan etse de, siyasal eylem siyasal alanı doğuran anadır ve her türlü modern kanaat toplumunun tam ortasında tam da bu sebepten bir açıklık, hatta bir uçurum olarak bulunmaktadır. Akılcı bir kanaat getirmeye ihtiyaç duymadan, Bakerin deyişiyle soru sorulmadan cevap vermeye dayanan siyasal eylem, akılcı görüşlerin ve cevapları belirlenmiş soruların mekânı olan siyasal alanın varoluş sebebidir. Schmittin güçler ayrılığı ilkesi üzerinden rasyonel-irrasyonel diyalektiğine dair söylediklerini hatırlarsak, olağanüstü hal ilan etme hakkının niye yürütme erkinde saklı olduğu da basit bir teknik detay olmanın ötesinde bir anlam ifade edebilmektedir. Schmitt rasyonellik temsiliyetini parlamentoya, irrasyonellik hakkını da yürütmeye devrederken, aklında elbette sistemin merkezinde yer alan sistem-dışı olgu, yani düzeni sağlamaya yarayan düzen-dışı durum, yani politik yaşamı olağan haline dönüştürmeye yarayan olağanüstü hal vardı. Türkiyedeki örnekleriyle, sıkıyönetimin ve darbelerin cumhuriyeti kurtarmaya yaradığı fikri, bu olağanüstü hal teorisiyle örtüşmektedir.
Agambenin Walter Benjaminden hareketle iddia ettiği haliyle ise, olağanüstü hal artık küresel boyutta kural haline gelmekte, genelleşmekte ve kalıcılaşmaktadır. Sistem sürekli olarak kriz yaratarak kriz yönetebilmekte, yasadışılık ucube bir yasallığa dönüşmektedir. Bakerin örnek verdiği protesto, terör, savaş gibi hırçın siyasal eylemler, görüş bildirme özgürlüğünün, hayatta kalmanın kutsallığının ve güvenlik kaygısının hükmettiği bir barış sağlama görevinin üzerine inşa edilmiş bir siyasal alanı meşru kılmaktadır. Örneğin, 11 Eylülün sistem-dışı, istisnai, terör dolu siyasal eylemleri, ABDnin küresel sistemin polisi olarak siyasal alanı denetlemesini mümkün kılmaktadır. Eylemler düzenli olarak kanaatler toplumunun kodladığı uygun tartışma kategorilerine kanalize edilmekte, sokaklardan TV kanallarına aktarılmaktadır. Herhangi bir şehrin işlek caddelerinin birinde bir canlı bombanın patlaması akşam haberlerine baştan sona görüş ve kanaat malzemesi sunarken, o şehrin dünya üzerindeki herhangi bir şehir olabileceği ihtimali küreselleşirken, olağanüstü hal olağanlaşmakta ve en kansız bir protesto vasıtasıyla bile siyasal eyleme başvurmak kötü anıları canlandırmakta ve sözel kınamaya tabi tutulmaktadır. Olağanüstü hal her yerin yasası olurken, siyasal eylemci bir hiçlik ülkesine sürgüne gönderilmektedir. Agambenin egemen iktidar dediği olgu ancak bu şekilde, yani hayatın kutsallığını reddeden, ölümü göze alan eylemi (sonu olmayan olağanüstü hali) kitleler için yasaklayarak, kendini yalın hayatın, salt hayatta kalmanın korunması ve öldürmenin tek meşru kullanılabilirliğinin, kısacası olağanüstü halin muhafaza edilmesi görevleriyle donatmaktadır.
Bakerin Denemesindeki olağanüstü hal fikri kendini Clinamen kavramıyla belli etmektedir. Suçbilimci Gabriel Tardedan hareketle, Baker günümüz siyaset alanının kazalardan, olaylardan, akışlardan, etkileşimlerden, kamuoyunun dalgalanmalarından, devrimlerden ve kavgalardan oluşan bir alan olarak yeniden formüle edilmesini öneriyor. Bu yeni perspektiften bakıldığında, siyasal alan her türlü durağanlıktan yoksun haliyle, siyasal eylemi, örneğin Devrimi her türlü ideallikten uzak, karmaşık bir siyasi faaliyetler, savaşlar, istek ve arzular, beceriksizlikler, cinayetler ve terörün oluşturduğu [rastlantısal] yumak olarak algılayabilecektir. Kurumların işlerlikten yoksunluğu ve tanımlanamaz bir olaylar akıntısı olarak tanımlanabilecek bir siyasal alan, Epikuros felsefesinin işaret ettiği clinamen, yani atomların savruluşu düşüncesi ışığında, sapmaların, savrulmaların kural haline gelebildiği bir dünya tasarısı sunar. Bakere göre clinamen fikri vasıtasıyla bu kuralsızlığın kural, olağanüstü halin olağan olması süreci önemlidir, çünkü sapmaları, savrulmaları dışlayan durağanlık öğretilerinin bazı siyasal sonuçları bizi istemesek de totaliter düzenlerin mantığına götürebilmektedir. Böylece, Baker, siyasal eylem alanının sonsuzca daraldığı tespitinin karamsarlığını, siyasal eylem alanının olanaklarının sonsuzca arttığı tespitinin iyimserliğiyle çakıştırır: gerçekleşebilecek sanal dünyaların ve olasılıkların sayısı inanılabileceğinden çok daha fazladır ve bu sayı toplumlarımızın karmaşıklığı arttıkça büyür, demektedir Baker, ve hemen ardından siyasetin yeni olanağına dair bir umut paylaşır. Böylece kuralın sapmadan [yani düzenin olağanüstü halden] oluşturulabileceği bir epistemoloji siyasal alanın incelenmesi konusunda önemli katkılar sağlayabilir, der Baker. Devletsi zihniyet yapılarının rasyonel, ölçülüp biçilebilir siyaset anlayışına karşı clinamenin güçlü etkinliği... dediği anda ise Baker, Agambeni siyasal eylemin olanaklarını araştırma yolunda yoldaş olarak yanına çağırır.
Uyumlu ve sorunlu Baker-Schmitt diyaloğu
Agamben-Baker diyaloğuna değinmeden önce, Schmitt-Baker diyaloğuna daha yakından bakmamız gerekmektedir. Schmitt, Bakerin clinamenin güçlü etkinliği dediği olguyu belki de en güçlü biçimde formüle eden düşünürdü. Schmittte, clinamen kavramının yerini, istisna hali ya da olağanüstü hal almaktadır. Schmitt, politikanın irrasyonel çekirdeğinin her türlü rasyonel ve düzen sağlayıcı kurumsallaşmanın etkin kılınmasını sağladığını belirtmekte, ve daha önce rasyonalite konusunda belirttiğimiz gibi, rasyonalite ve irrasyonalite, akılcılık ve delilik arasında bir denge kurulmasının modern siyaset alanının temelini oluşturduğunu söylemektedir. Bakerin bu tespitle hemfikir olduğu aşikar olsa da, Bakeri Schmittten uzaklaştıran ve Agambene yakınlaştıran şudur: Sorunsallaştırılması gereken bu irrasyonalite, kuralsızlık, sapma ve istisna halinin tekrar bir düzene, durağanlığa, ve kurallılığa kanalize edilmesi meselesi değil, kuralsızlığın kural olabileceği, olağanüstü halin süreğenlik kazanabileceği bir eylemsellik momentidir. Nitekim, Nazi iktidarının baş-hukukçusu olan Schmittin yaşadığı tarihsel bağlama kısaca bakarsak, görürürüz ki Schmittin kaçınılmaz olarak genişleyen ve belirleyici bir role sahip olan siyasallık fikri, en durağan ve en daraltan iktidar formuna, ebediyen yaşaması hedeflenen bir faşist rejime eklemlenmiştir. Schmittin bize sunduğu kaçınılmaz sonuç, hırçın sapkın eylemsellik nehrinin mutlaka ve mutlaka durgun bir egemen iktidar gölüne akmak zorunda olduğudur. Schmittin az önce değindiğimiz hayatın doğrudanlığının/akışkanlığının rasyonel diktatörlüklerce yok edilmesi şikayeti, Schmittin politik yaşamına baktığımızda, bir demokratik diktatörlük içerisinde hayatın doğrudanlığının ve akışkanlığının muhafaza edilmesi ve yaşatılması gibi imkansız ve saçma bir umuda dönüştüğünden, Baker Schmittte siyasal eylem alanının en radikal biçimde kuralsızlaşabileceği bir momenti irdeleme cesaretinin olmadığını Denemesinin ilerleyen sayfalarında ima eder: Schmitt, Bakere göre, faşizm ve Nazizmle ilgili mefhumlarımızı yeterince zenginleştiremeyen bir düşünürdür. Baker haklıdır. En anti-faşist olması beklenen devrimci eylemsellik fikri, Schmittte faşizmi ayakta tutacak temel nitelik olarak hayat bulmuştur.
Yine de Baker ve Schmitt arasındaki ilginç bir metinsel çakışmaya dair bir parantez açmamız gerekiyor. Baker, Schmitti yetersiz bir düşünür olarak niteledikten hemen sonra, Schmittin yaşadığı tarihsel bağlama dair bir saptama yapar ve Faşist Almanyanın ideal bir iletişim ortamı sunmasından bahseder. Agambenin ifade ettiği şekliyle ulusun biyolojik varoluşu, yani çıplak hayatı üzerinde tam egemenlik hakkı bulunduran Nazi iktidarı, Bakerin sözleriyle, örümceğin ağının her yanına koşan duyarlı bir merkezi oluşturması gibi, (şüphesiz yasaklama ve cezalandırma maksadıyla olsa da) topyekûn iletişimin alfabesini başlatmıştı. Bu ideal iletişim durumu, rahatsız edici bir şekilde, günümüz liberalizminin, özellikle Habermas ve Rawlsda hayat bulan, ideal ve demokratik iletişim amacını hatırlattığından, belki de faşist hukukçu Schmittin liberalizm eleştirisi hem kendi faşizminin tutarsızlığına ve farklılığına, hem de günümüz liberalizminin suç ortaklığına işaret etmektedir. Schmittin liberalizm eleştirisini genel hatlarıyla ve Schmittin kendi sözleriyle hatırlayacak olursak, Liberaller özellikle de, esasen siyasal oldukları için en liberal olmayan unsurlarla ve hatta demokrasinin bütünsel/total devlete yönelen güçleriyle birleşmişlerdir. [...] Böylece siyasal nitelik taşıyan kavga kavramı, liberal düşüncenin ekonomi tarafında rekabete, liberalizmin manevi tarafında ise tartışmaya dönüşür [...]. Kavga esnasında doğal karşılanan [irrasyonel bir] düşmanı defetme iradesi, rasyonel olarak kurgulanmış, sosyal bir ideale ya da programa, bir eğilime ya da ekonomik hesaba dönüşür. Siyaseten birleşmiş halk ise, bir yanda kültüre meraklı bir kamuoyu, öte yanda ise işletmenin personeli, kısmen de bir tüketici kitlesi oluverir. Schmittin bu sözleri elbette Bakerin kamuoyu toplumu ya da kanaat toplumu dediği içi geçmiş modern liberal toplum eleştirisini anımsatmaktadır; Schmittin politik kavga olarak adlandırdığı siyasal eylemsellik fikriyle Bakerin clinameni, yani politik sapmaları arasındaki net amaç farkına rağmen liberalizm eleştirisi konusundaki bu örtüşme geçerlidir. Bakerin Schmittçi bir liberalizm eleştirisi kullanması ise, Bakerin ima ettiği Schmitt eleştirisini, yani Schmittin politik irrasyonaliteyi egemen iradeye aktarma ayıbını, geçersiz kılmamaktadır.
Schmittin kuramsal ve politik günahından yıllar sonra günümüzde faşizmle ilgili mefhumlarımızı zenginleştirmeyi amaçlayan ve devrimci eylemsellik fikrini biraz tuhaf bir biçimde yeniden savunmaya başlayan Agamben, Bakerin clinamen göndermesinin ulaştığı doğru adrestir. Ezilenlerin geleneği bize öğretiyor ki içinde yaşadığımız olağanüstü hal artık istisna değil, kuraldır diyen Walter Benjamin, Agamben tarafından bayağı ciddiye alınıyor ve kurallaşan olağanüstü halin günümüzde siyasal eylem alanına ne gibi etkileri olduğu yaratıcı bir şekilde sorgulanmaya başlıyor. Agambenin benim Yaklaşan Birliktelik olarak çevirmeyi yeğlediğim The Coming Community adlı eserinde belirttiği üzere, yaklaşmakta olan siyasetin yeniliği, egemen iktidarın dışlayarak hedef olarak içlediği tekil, yani, her türlü kimlikten ve aidiyetten kopmuş herhangi varlıkların birlikteliği (a community of whatever beings), yani özel ve kamusal arasındaki ayrımı iptal edip tamamen siyasallaşan çıplak hayatlar ile devlet aygıtı (ya da daha geniş anlamıyla egemen iktidar) arasındaki mücadeleden oluşacak olmasıdır. (Buradaki temel Agamben kavramı olan çıplak hayat, erosçu ya da romantik bir vurguya sahip olmayıp, yalın biyolojik varoluş, salt canlılık manasına, yani insanın hayvanlaştığı, politik nitelik kazanmadığı, basitçe hayatta kalmasıyla nitelendiği bir düzeye denk gelmektedir). Baker, Denemesinin girişinde böyle bir siyaset mefhumunu, yani çıplak hayat üzerinde egemenliğini ilan eden iktidar ile çıplaklığıyla (yalın varoluşuyla) siyasallığı (nitelikli varoluşu) birbirinden ayrılamayan herhangi varlık arasındaki çatışmayı öngören siyaset mefhumunu, zaten bizlerle dolaylı yoldan paylaşmış ve Agambeni akla getirmiştir. Bakerin sözleriyle Devletsiz, parlamenter aygıtsız, temsiliyetsiz bir siyasetin ele alınamaması modern siyasal düşüncelerin bu kör noktası siyaset alanını tanımlamakta farklı başlangıç noktalarını ziyaret etmeye zorluyor bizi. Peki devletsiz, temsiliyetsiz bir siyaseti ele alan Agamben, yani Bakerin modern siyasal düşüncenin kör noktası diye nitelediği konuya ışık tutan Agamben, Bakerin düşüncesiyle nasıl örtüşüyor? Şüphesiz, rasyonel, biçimsel, kanaat-merkezli siyaset alanının hem demokrasinin en genel şeklini hem de totaliter rejimlerin sıçrama tahtasını oluşturduğu konusunda, Baker ve Agamben hemfikirdir. Zaten iki düşünürün Schmittle farklılaşması bu hususta aldıkları pozisyonlar sayesinde gerçekleşiyor. Siyasal eylemin irrasyonalitesini siyasal alanın rasyonalitesiyle ilişkilendirme zorunluluğundan arınan Agamben ve Baker, bu irrasyonalitenin, bu deliliğin, bu kategorize-edilemezliğin öneminin kendi içinde incelenmesi gerekliliğini savunuyor.
Tiananmenin Clinameni: Agambenin temsiliyetsiz, çıplak siyaseti
Bu incelemeyi başlatmak adına da hem Agambenin hem Bakerin aynı tarihsel politik örneğe değinmeleri bizim analizimiz için eşşiz bir fırsat sunuyor. İki düşünür, Tiananmen Meydanında buluşuyorlar. 1989 yılında Tiananmen Meydanını dolduran Çinli öğrenciler, aydınlar ve işçiler, genel anlamıyla otoriteye başkaldırırken ne tür bir siyasal eylemsellik alanı oluşturmuşlardı? Bu soruya, önce Bakerin, sonra Agambenin verdikleri yanıtları görelim.
Bakere göre Çin, dolaylı eylemin ülkesidir. Doğrudan temas olmaksızın yönetim, Çin Devletinin ideal mantığını oluşturur. Çin Devletinin dünya üzerindeki diğer yönetim biçimlerinden bu içkin farklılığı, Bakere göre, gelişmeye bırakmak, büyümeye ve refaha engel olmamak üzerine kurulu bir bahçecilik düzeneğine işaret etmektedir. Elbette bahçeci otorite zararlı otları dolaylı yoldan değil, doğrudan temizleyecektir, fakat esas olan bu temizleme eyleminin dolaylı sonucu, yani doğal gelişim sürecinin önünün açılması, doğal alanın varlığının korunmasıdır. Kötü otları temizlemek kendi içinde bir amaç teşkil etmez; otları temizleme işi, bizi esas eyleme, bahçenin muhafaza edilmesine, yönelten dolaylı yoldur. Çindeki bu siyasal eylem mantığını tanımladıktan sonra, Baker Tiananmen Meydanı protestolarına, çok da açık olmayan bir şekilde, değinir. Şöyle der Baker: Belki Tiananmen olayının ortaya çıkışını ve Batılı zihniyet tarafından asla nedenleri kavranamayacak başarısızlığını bu tür bir [dolaylı] eylemin mantığında aramalıyız. Metnin muğlaklığından ötürü tam da emin olmamakla birlikte bu cümleden şu çıkarsamayı yapmak durumundayım: Baker, bahçenin, yani siyaset alanının doğal hiyerarşisinin katı bir şekilde korunması işlevini hayata geçiren Çin Devletinin Tiananmen olayının ortaya çıkışını zararlı, kötü otların bahçede belirişi olarak yorumladığını ve bu yorumlama sonucunda da bahçeci yönetim mantığıyla zararlı otları temizlediğini, böylece Tiananmen protestolarını tarihsel bir başarısızlığa sevk ettiğini ima eder gibidir.
Fakat Tiananmen gerçekten de Batılı zihniyet tarafından asla nedenleri kavranamayacak bir başarısızlık timsali midir? Agambenin bu konudaki görüşlerine bakarsak, hem öyledir, hem değildir. Öncelikle, Agambenin politik eserlerindeki amacının bir Batılı zihniyet eleştirisi olduğunu kesinkes söyleyebiliriz. Bu yüzden, Agambene göre de, Batılı zihniyet Tiananmeni tam olarak kavrayamamıştır, çünkü protestoları demokrasi ve devlet komünizmi arasındaki bir mücadele olarak yorumlamaya kalkışmıştır. Dolayısıyla, Tiananmen anlaşılamadığı ölçüde bir başarısızlık timsalidir. Yeni kategoriler ışığında incelendiği takdirde ise, Tiananmen protestolarının başarısızlığı, yani eylemcilerin sert bir yenilgiye uğraması, kendi içinde bir politik başarı potansiyeli barındırmaktadır. Agamben bu durumu, yani Tiananmenin potansiyelini şöyle açıklıyor: Meydanı dolduran protestocuların tam anlamıyla net ve somut taleplerinin olmaması, meydanda ne istediğini bilen, kimliği ve hedefi belli bir cemaatin bulunmaması, Tiananmenin açığa çıkardığı esas olumlu niteliktir. Bu olayları anlamak için özgürlük ve demokrasi mücadelesi nitelemesi yapılmışsa da, bu tanım o muazzam kalabalığın ortak yönünü anlatamayacak kadar geniş ve muğlak bir kavramsallaştırmadır, der Agamben. Tiananmenin yeniliği, yaklaşmakta olan yeni bir siyaset anlayışının yeniliğidir. Tiananmen meydanında, devlet aygıtında en berrak temsiliyeti bulan bürokratik ve otoriter egemen iktidar makinasının karşısına herhangi bir kimliğe indirgenemeyecek, herhangi bir somut iktidar projesine sahip olamayacak kadar tekilleşmiş herhangi varlıklar birlikteliği çıkagelmiştir. Agambenin kullandığı temel kavram herhangi, yani whateverdir. Agambenin herhangi varlık dediği şey, şekilsiz, niteliksiz, dolayısıyla sömürülemeyecek ve baskı altında tutulamayacak olan anlamına gelmekte ve her türlü biçimsel, rasyonel ve diktatörlüğe yatkın siyaset alanını biçimsizliği ve içkin irrasyonalitesiyle aşabilecek yeni siyasal eylemci öznedir. Nesneleştirilmesi, adlandırılması ve bir biçime sokulması, dolayısıyla hatta özneleşmesi git gide zorlaşan bir özne olarak herhangi varlık Bakerin iddiasının tersine, Agamben Çin devlet mantığının protestoları bastırmaktaki görünür başarısının ardında acizlikten kaynaklanan bir vahşet ve panik bulunduğunu söyler. Ve paradoksal olarak, Bakerin görüşünün tersine, Agamben Tiananmenin toplumsal dönüşüm sağlama bakımından görünürdeki başarısızlığının, Tiananmenin esas başarısı olduğunu ima eder. Agambenin iddası şudur: Kategorize edilemeyen herhangi varlıklar her türlü cemaatten ve kimlikten sıyrılıp meydanlarda kendilerini barışçıl ve şiddetsiz bir şekilde ifade etmeye çalışdıkları anda, tanklarla karşılacaklardır. Çünkü devlet ya da bürokratik makina ya da egemen iktidar, kategorize edemediği, kimlik veremediği tekilliklerin birlikteliğinden korkar. Bu yüzden telaş içinde herhangi olanı, net olmayanı hemen bastırmaya yönelir. Tiananmenin o en bilindik anını hatırlayalım: Protestoları tamamen bastırmak üzere tanklar geniş yolda ilerlerken, aniden karşılarına meçhul isyancı ya da tank adam olarak bilinen figür dikilir. Bir adam tek başına tankların karşısında öylece durmaktadır ve karşısındaki tank etrafından dolaşmaya çalıştığında bile hemen tankın önüne geçmektedir. Diğer protestocular tarafından yolun ortasından çekilene dek, bu adam tankları durdurmayı başarır. Agambene göre herhangi varlığın başarısı işte bu görünürde hiçbir kudreti olmayan herhangi, meçhul ve tekil isyancıda gizlidir. Tank adam, belki de tankların ilerlemesini sonsuza dek durduramamıştır, ama egemen iktidarın vahşetinde beliren iktidarsızlığı afişe etmeyi başarmıştır. Tank adam, beni ezerseniz, haklılığım ortaya çıkacak demiştir adeta. Egemen iktidara duyabileceği en büyük tehditi savurmuştur.
Sonuç olarak, Agambenin ve Bakerin Tiananmenin başarısı yorumlarındaki fark çok da keskin değildir. Ne de olsa Baker yeni siyasal eylem olanağını net bir karşıtlık üzerine kurmuştur: Devletsi zihniyet yapılarının rasyonel, ölçülüp biçilebilir siyaset anlayışına karşı clinamenin güçlü etkinliği demiştir. Agambenin sunduğu Tiananmenin herhangi isyancısı, Bakerin Clinamenin etkinliği dediği olayı perçinleyen bir örnektir.
Sonuç yerine: Halkın masumiyetini yitirmesi ve suça yatkınlığı
Peki siyasal eyleme irrasyonalitenin, deliliğin, kimliksizliğin, herhangiliğin kollarında başvuran ya da başvuracak olan kitlelerin haklılığı tartışılmaz mıdır? Sonuç yerine, Bakerin bu soruya ilişkin söylediklerini hatırlatmak istiyorum. Baker, halkın masumiyeti mefhumunu tartışmaya yine modern dünyaya dair bir gözlem yaparak başlar: Siyasetin bir hizmet, nüfusun yardımına koşma pratiği olarak anlaşılmaya başlandığı modern dünya, ... nüfusun ve halkın masumiyetinin varsayıldığı bir dünyadır. Bakere göre halkın masumiyetinin tarihsel kökleri halkın güvenlikte olma hakkına dayanmaktadır. Güvenliği sağlanması gereken bir topluluğun politik suçların kurbanı olma tehdidi altında yaşadığı varsayılmakta, böylece suçun kurbanı olarak halkın temel masumiyeti tescillenmektedir. Bu düşüncenin ardından Baker can alıcı sorularını sıralar: [Halkın] güvenlik hakkı (evrensel, doğal bir hak olarak) kötü yönetimler ve baskı karşısında olma hakkını, direnme ve itaatsizlik, giderek belki de devrim hakkını varsayıyor değil midir? Devrim yapan bir halkın masumiyeti nasıl temellendirilecektir? Halk kavramının kendi içinde sorunlu olmasını bir kenara bırakmak zorundayız ve Bakerin belirttiği gibi bu halkın masumiyetini ne zaman yitireceği sorusunun on yedinci yüzyıla ait olduğunu unutmamalıyız. Buna rağmen, bir içkin çoğulluğa sahip olduğunu düşünebileceğimiz halkın, kendi güvenliğini sağlamak adına, yani masumiyetini korumak adına, masumiyetinden vazgeçip, politik suça bulaşmasının kaçınılmaz olduğunu görürüz. Belki de siyasetin en uzun soluklu trajedisi bu paradoksta, masumiyeti kollarken masumiyetten olma çelişkisinde gizlidir, diyebiliriz. Dolayısıyla, halkın egemen iktidarın suçları karşısında masum kalabilmesi siyasal alanın etkinliği bakımından tercih edilir bir durum değildir. Egemenin suçlarına karşı sessiz kalan halk, ölgünleşmeye, siyasal eylemin açıklığından ve olanaklarından mahrum kalmaya mahkumdur. Halkın masumiyetini yitirmesi, halkın egemen iktidarın baskısına ve şiddetine karşı koyabilmesinin ön koşuludur. Agambenin deyişiyle çıplak hayatlarımızı, biyolojik sağlığımızı koruduğunu iddia eden egemen iktidar, hem hayatı sonlandırma hem de hayatı kurtarma tekeline sahip olduğu ölçüde ikiyüzlülüğünü sergileyecek ve halkın tepkisini eninde sonunda çekecektir. İnsaniyetçi ve yardımsever görünüp, masum halklara güvenlik sağlayacağım deyip halkı suçla tanıştıran egemen iktidarın ikiyüzlülüğünü Agamben net bir örnekle belirtmiştir: Para toplamak için fotoğrafı sergilenen; ama artık canlı olarak görülmesi mucizelere kalmış olan Ruandalı çocuğun yalvaran bakışları, herhalde, tıpkı devlet iktidarı gibi insani(yetçi) örgütlerin de ihtiyaç duyduğu çıplak hayatı günümüzde en fazla ele veren şifredir. Agambenin bu örneğine göre, insan hayatının kutsallığını garanti etmekle yükümlü her türlü otorite, aynı zamanda insan hayatını salt biyolojik bir etmene indirgeyerek kolayca yok-edilebilir, insanlıktan-çıkarılabilir, ve siyasallıktan-soyutlanabilir hayvani bir ünite olarak görme riskini taşıyor. Böylece niteliksiz, çıplak, yani salt biyolojik insan hayatının kutsallığı fikri, hayatın basit varoluşuyla siyasallaşma fırsatının egemen otorite tarafından lanetlenmesine yol açıyor. İnsaniyetçi, hayatçı siyasetin (yani biyosiyasetin) dostu da düşmanı da yalvaran bakışları olan, artık canlı olarak görülmesi mucizelere kalmış olan üniteler oluyor. Yardım edilmesi, güvenlik altına alınması, kollanması gereken çıplak hayatı, zaten egemen iktidar yaratıyor ve ardından masum olarak kodluyor. Dolayısıyla, Bakerin devrim yapan, itaatsizlik eden, direnen halk, masum mudur? sorusuna Agambenden ilham alarak şu yanıtı verebilmek günümüz siyasal eyleminin rahat bir nefes almasına yol açabilir, diye düşünmekteyim. Yanıtım şudur: İnsan kırılgan varoluşunun sahipsiz olduğunu, kırılganlığına kendisinin bile sahip olamayacağını haykırarak siyasallaşmalı, sürekli masum rolü oynamaya zorlanmasını kabullenmemeli, ve egemen iktidarın yardım elinin ardında meydanlarda gövde gösterisi yapmaya hazır tankların bulunduğunu farketmelidir. Egemen iktidara karşı suç işleme yatkınlığı ve cesareti, siyasal eylemin, daralan siyasal alana rağmen, en güçlü olanağıdır.
Söyleyeceklerim bu kadar... Teşekkürler.

