SÖYLEŞİ: ÖZLEM DOĞAN
ABD Başkanı Donald Trump'ın Riyad ziyareti sonrasında adeta yeni bir planın düğmesine basıldı ve Katar'a ambargo uygulanması kararı alındı. Bu kararı Suudi Arabistan, Bahreyn, Mısır, Birleşik Arap Emirlikleri, Yemen, Libya ve Ürdün Katar'la tüm diplomatik ilişkilerini kesti, deniz, kara ve hava sahasını kapattı. İran'la işbirliği halinde olmakla ve terör grubu olarak tanımladığı Müslüman Kardeşler ve DEAŞ'a maddi destek sağladığı iddiasıyla suçlanan Katar aleyhine yaşanan gelişmelerden sonra İran'da gerçekleşen saldırı da bölgede tansiyonu iyice yükseltti. Katar'la iyi ilişkileri olan Türkiye Katar'a beş bin asker gönderme kararı aldı ve gıda yardımlarını ulaştırmaya başladı. Yaşanan tüm bu gelişmeleri Kültür Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Bölümü Öğretim Görevlisi Yrd. Doç. Dr. Bora Bayraktar'la konuştuk.
Düğmeye basıldı ambargo başladı
Trump'ın Riyad ziyareti ne anlama geliyor? Yaşanan kriz neticesinde bölgede tansiyon bir anda neden yükseldi?
Yaşananlar büyük ölçüde ABD'nin bölgeye ait politikalarıyla alakalı. Bunun merkezinde de İran'ın kuşatılması var. Trump'ın İsrail ve Suudi Arabistan ziyaretiyle düğmeye basılmış oldu. Obama'nın İran politikasının ve 14 Temmuz anlaşmasının yanlış olduğunu gösterip soğuk savaş döneminde Sovyetlere uyguladıkları gibi İran'a bir çevreleme politikası uygulamak istiyorlar ve bunu da bölge ülkeleriyle yapacaklar.
Katar'a teröre destek verdiği gerekçesiyle uygulanan ambargonun altında yatan asıl neden nedir?
İran'la daha dengeli bir şekilde gidilmesini düşünen Katar gibi ülkeler var. Alınan kararı enerji güvenliği noktasında ABD'ninbölgedeki hegemonyasının devamı olarak nitelendirebiliriz. Bu hegemonyanın devam edebilmesi de Suudi Arabistan ve körfez rejimlerinin güvenliğiile İsrail'in güvenliğini sağlamaktan geçiyor. İran kuşatmasını değerlendirdiğimizde buna istekli olmayan Katar'a abluka geldi. Bu çok agresif bir baskı politikası.
CIA'dan her şey beklenir
İran saldırılarının ardındaki örgütü kim yönlendiriyor olabilir?
CIA'nın İran masası başkanı her yönteme başvuracak bir kişi. Bunun açıklanmasından hemen sonra gelen saldırı terör örgütlerinin üzerinden iş yapmak olduğunu gözler önüne serdi. Bu örgütlerin kendilerine göre gündemleri var ama dışardan da çeşitli şekillerde demanipüle edilebiliyorlar. İstihbaratörgütleri de yönlendirebiliyor. ABD-PYD işbirliği bunun en büyük kanıtlarından biri.
İran saldırısını DEAŞ'ın yaptığı ifade edildi. DEAŞ neden İran'ı hedef seçti sizce?
İran'a saldırıya uygun bir iklim ortaya çıktı. İran'da 2003'lerden bu yana cundullah adlı sünni faal bir örgüt var. Liderinin idamından sonra bu grup bölündü ve bir kısmı DEAŞ'a bağlılık bildirdi. Irak ve Suriye'deki durumdan dolayı da Şii hareketine karşı bir nefret var. Bu ideolojinin başında da Humeyni var. O yüzden İran'ın hedefe oturtulması örgütün iç mantığı açısından şaşırtıcı değil. Fakat zamanlama açısından bir yönlendirilme olduğunu söyleyebiliriz. İran'a gözdağı verip ‘ayağını denk al' demeye getiriyorlar. İran, Irak'ta Şiiler, Suriye'deki rejim, Lübnan'da da Hizbullah üzerinden Akdeniz'e ve İsrail'e baskı yapıp kara lojistiğini elinde tutan bir planlama içinde. Bu kuşatma hareketinde de İran'ın ellerinin kırılması hesabı var.
Benzer süreci Türkiye de yaşadı
İran'ı bölgedeki bazı noktalardan geri tutmaya çalışıyorlar o halde…
Suriye'nin içinde, Ürdün sınırında güneyde bir tampon bölge gibi İsrail'e doğru uzananSuriye muhalefeti üzerinden bir oluşum var. ABD güneydeki Suriye muhalefetine destek vermeye başladı. Burada bir bant oluşturulma çabaları var. Irak'ta Kürtler üzerinden bir dizayn söz konusu. İran üzerine de böyle bir baskı koyarak bu hatları kırıp İran'ı geriletip kendi güvenliği ile meşgul etmeye çalışıyorlar. Benzer bir süreciPKK ve DEAŞ üzerinden Türkiye yaşadı. İran da benzer bir süreçten geçiyor o yüzden de İran Dışişleri Bakanı Cevad Zarif soluğu Ankara'da aldı.
ABD-Suudi Arabistan ittifakı en çok hangi noktada yoğunlaşıyor?
Trump seçilmeden önce müttefikleriyle iş birliği yapıp kökten dinci terörle akımlarıyla mücadele edeceğini söylerkenİslami terör kelimesini kullandı. Bunların hepsi İsrail'leSuudiArabistan'ı işaret ediyor. Oysa SuudiArabistan kökten dinci akımların doğum yeri. Fakat ABDArabistan'la çalışmak zorunda. Dolayısıyla Arabistan'ın aklanması ve kökten dinci terör üreten ülke ifadesinin başka bir yere yapıştırılması gerekiyordu. Bu işin günahı Katar'a yüklendi ve ABD kamuoyu nezdinde Suudi Arabistan temize çıkarıldı.
ABD'nin derdi petrol kontrolü
Terör örgütleri ve kimyasal silah bahanesiyle ülkeleri işgal eden ABD'nin asıl planı başka sanırım, değil mi?
Basra körfezi günde 18 milyon varil petrolün çıktığı, dünya petrol ticaretinin en önemli noktası. Buradaki petrol akışı yüzde 1 oranında azaldığında petrol fiyatları yüzde 8 oranında yükseliyor. Buda ABD gayri safi milli hasılasınayüzde 3 etki ediyor. ABD'nin Ortadoğu petrollerine ihtiyacı yok diyenler yanılıyor.
ABD'nin bölgedeki menfaatleri açısından kaygısı nedir?
ABD'ninAsya veÇin korkusu var. Çinde kendi içinde bulunduğu durumu aşmak için tek yol-tek kuşak projesini hayata geçirmeye çalışıyor. Bu yüzden ABD için Basra Körfezi kontrolü çok önemli ve buranın güvenliğini İsrail ve Arabistan işbirliğiyle tarafından sağlıyor, bu iki ülkeyi güçlendirecek adımlar atıyor.
Katar krizi ve İran'da yaşananlar değerlendirildiğinde asıl hedef Türkiye olabilir mi?
Türkiye ana hedef değil ama bu gelişmelerden etkilenecektir. Zaten Türkiye en az iki yıldır hedefte. PKK-DAEŞ-15 Temmuz, FETÖ'cülerin diğer ülkeler tarafından iade edilmemesi ve PYD'ye verilen destek ortada. Türkiye'ninbağlantılarını zayıflatmak istiyorlar.
Katar'a uygulanan ambargo Türkiye'yi en çok hangi noktada etkiler?
Katar diz çöktürülürseTürkiye ile Katar ilişkilerini olumsuz etkileyecektir. Finansman açısından Türkiyealternatifdoğalgaz konusunda Katar'a yönelmişti. Müslüman Kardeşler ve Filistin politikasında da beraberler. Türkiye İran'ı bir rakip olarak görmekle beraber İran'da bir kriz yaşanmasını istemiyor. Bu noktada Türkiye'nin destek kaybetmesi Batılı ülkelerinin isteyeceği bir şey.
Türkiye'nin Katar'a beş bin asker gönderme kararını nasıl yorumluyorsunuz?
Türkiye'nin katara üs kurması yeni değil. Bu Türkiye'nin Katar'a siyasi desteğini gösteriyor. Bununla birlikte ABD'nin Katar'da 12 bine yakın askeri var. Centcom Katar'dan yönetiliyor. Bu yüzden Türkiye'ye kimse bu konuda soru soramaz. Türkiye bir körfez krallığı değil. Bu yüzden Arabistan gibi sıraya girip aynı kararı alması beklenemezdi. Katar'a destek vermesi Filistin ve Müslüman Kardeşler politikası açısından da ahlaken doğru. Uzun vadede baktığınız zaman bu yapılar toplumsal yapıları olan önemli gruplar ve uzun yıllar sonra iktidar olabilirler. Türkiye'nin çok ciddi bir yük alarak yaptığı bu desteğin ilerde bir geri dönüşü olacağını düşünüyorum.
Riyad'dan değil Washington'dan yönetiliyorlar
İslam ülkeleri diye adlandırdığımız Arap ülkeleri bir başka İslam ülkesine neden ABD isteğiyle ambargo uyguluyor?
Körfez şeyhlikleri Suudilerin güdümünde yönetiliyor. Riyad'dan değil Washington'dan yönetildikleri için Arabistanziyafetinde bölgede yaşanacak olanlar kapalı kapılar ardında konuşulmuştur. Sadece elçi çekmekle değil, her türlü sahayı kapatarak yarımada olan Katar'a Gazzeablukası gibi bir ablukauygulanıyor.
ABD varken Türkiye'nin başka düşmana ihtiyacı yok
PYD'ye açık desteği ortada olan ABD'nin Türkiye ile müttefikliğindeki samimiyet ne derece inandırıcı?
PYD gibi terör örgütlerini destekleyen ABD gibi müttefikleri varkenTürkiye'nin düşmana ihtiyacı yok. PYD üzerinde Suriye parçalanıyor. Türkiye'yi belli bir hizaya sokmak istiyorlar. PKK ile net bir bağlantısı olan terörörgütüne ağır silahlarveriliyor. Türkiye'nin 50 yıllık dış politika yaklaşımı test ediliyor. Başka bir yöne de evrilebilir. Türkiye şu an Batı'dan yüzünü çevirmek istemez ama kendi ulusalgüvenliği açısından bir yandanda durumu değerlendirir.
Bölgedeki gelişmelerle birlikte değerlendirildiğinde Türkiye'yi nasıl bir tablo bekliyor?
Bu bir savaş durumu. Türkiye'de güney sınırında Suriye savaşı, Irak savaşı ve PKK terörü oldukça güçlü hissediliyor. Beşiktaş'tave Kızılay meydanında insanlar öldü, yani Türkiye'nin büyük şehirleri bombalandı. Dolayısıyla bir takım şeyleri değerlendirmeliyiz. Zaman içinde daha farklı durumlarla karşılaşabiliriz.
Son yılların en önemli krizi
Katar'a uygulanan ambargo sizce ne kadar sürer?
Çok uzun da sürebilir. Katar'ın atacağı adımlara göre fazla uzamayabilir. Ya enterne bir İran uydusu haline gelecek ya da meseleyi aşmaya çalışacak. Katar geri adım atarsa sisteme entegre olma şansı var ama SuudiArabistan ve diğerlerinden bir yumuşama beklemiyorum. Yardım açısından İran ve Türkiye Katar'ı boş bırakmaz ama bölgenin son yıllarda gördüğü önemli krizlerden biri yaşanıyor.
Bölgedeki bu gelişmeleri Rusya nasıl okuyor peki?
Rusya olanları yakından takip ediyor. Suriye'de son bir ayda savaşın ağırlık merkezi doğu ve güneye kaydı. Türkiye, İran ve Rusya çatışmasız bölgeleri imzaladılar. Rusya'nın siyaseten Türkiye'yiyanında tutup İran'a gerekli desteği vermek ve her noktada ABD'ye karşı durma politikası var.
ABD'nin amacı terör devleti kurmak
Bölgedeki tek sorun Katar değil. Suriye'deki savaş devam ederken ABD'nin PYD desteği üzerinden hedefi nedir?
ABD'nin düşüncesi Suriye'yi bölmek. PYD güdümünde bir Kürtotonom bölgesi kurup ayak basacağı yer belirlemek. Bunun üzerinden Suriye politikasında etkin olup Irak'taki Sünni direnişini de kuşatmak. Bunu kontrol ederek Basra'daki denetimi güçlendirmek istiyor. PYD ile ilişkileri taktik değil stratejik. Arap ve Türkmen nüfusu baskılamak istiyor. Belli noktaları kontrol edecekler. Nüfus yeterli değil. Tarihsel derinlik de yok. Bu gönderdiklerisilahlarla zorla sağlayacaklar. Bu bağlamda, kurulan yeni bir terör devletçiğiTürkiye'yi çok yıpratır.
ABD'ye karşı İncirlik kartını açmalıyız
PYD'ye verilen desteğin PKK'nın güçlenmesi anlamına geldiğine göre Türkiye ile ABD arasında daha derin krizler yaşanabileceğini söyleyebilir miyiz?
Türkiye'ninArap dünyası ile bağı kesilecek. PKK'nın gelişip kışı geçirebileceği, finansmanının sağlanacağı bir devlet yapısı Türkiye açısından kabul edilemez. Sınır güvenliğimizi arttırmamız gerekiyor. ABD'ye meydan okuyacağımız operasyonlar yapmamız gerekiyor. Bunlar riskli hareketler. Bu hamleleri yapmanın bedeli olduğu gibi yapmamanın da bedeli var. Bu noktada ABD'ye incirlik üssü üzerinde yaptırım uygulayabiliriz.