

DİKKAT
EKSİKLİĞİ VE HİPERAKTİVİTE BOZUKLUĞU
Dikkat
Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) nedir?
Okul, ev ve arkadaş çevresinde günlük
yaşam faaliyetlerini etkileyecek düzeyde dikkat eksikliği, aşırı
hareketlilik ve/veya dürtü kontrolünde bozukluk ile ortaya çıkan
nörolojik temelli bir hastalıktır. Bu 3
alandaki zorluk düzeyine göre de klinik
tablo 3 alt gurupta incelenir:
1-Dikkatsizliğin belirgin olduğu gurup
2-Aşırı
hareketlilik ve dürtüselliğin belirgin olduğu gurup
3- Yukarıdaki
2 guruptaki belirtilerin eşit olduğu gurup
Belirtileri
Nelerdir?
Dikkatsizliğin belirgin olduğu olguların bir faaliyeti düzenlemesi ve sona
erdirmesi çok zordur. Ayrıntılara dikkat etmezler, yönergelere uyamazlar.
Karşılıklı konuşmaları takip etmekte zorlanırlar, dinlemiyor gibidirler. Sanki
gün içinde rüyada gibi dalgındırlar. Dikkatsiz hatalar yaparlar. Yavaş ve
isteksizdirler. Öğretmenin istediği ödevi anlamakta zorlanabilirler. Yapar
görünseler de ne ile yükümlü olduklarını anlamayabilirler. Günlük olağan işleri
yaparken, kolayca başka bir uyaran ile dikkatleri o yöne kaydığı için
tamamlamakta güçlük çekerler. Ev ödevini uzun sürede yaparlar; ödev yapma adeta
anne ve çocuk arasında savaşa döner. Ödev bitse bile hatalar ve silgi izleri ile
doludur. Devamlı zihinsel yoğunlaşma gereken faaliyetlerden kaçınırlar. Ancak
sevdikleri bir işi yaparken (TV seyretmek gibi) dikkat ederler. Unutkandırlar.
Eşyalarını sık kaybederler.
Aşırı
hareketli kişiler kıpır kıpırdır ve çok konuşurlar. Yemek yerken, ödev yaparken
bile uzun süre oturamazlar. Küçük çocuk iken devamlı koşar, atlar, zıplar ve
tırmanırlar. Gürültülü oynarlar. Ergenlikte her şeyi yapmak, denemek isterler.
Devamlı bir şeyler ile meşgul kalma ihtiyacı içindedirler. Dikkatleri iyidir.
Dürtü
kontrolünde zorluk, düşünmeden davranma, uygunsuz zamanlarda uygunsuz biçimde
konuşma, başkalarının sözüne kesme, haklarına müdahale, sıra bekleyememe
şeklinde ortaya çıkar. Küçük çocuklar arkadaşına kızınca vurur ya da sormadan
oyuncağı elinden alır. Soru tamamlanmadan cevabını yapıştırırlar. Düşünmeden
hareket ettikleri için yaralanma ve kazalara diğer çocuklardan daha sık maruz
kalırlar.
Her 2 gurubun
özelliğini taşıyanlar ise bu belirtileri eşit oranda gösterirler.
Bu
Belirtileri Gösteren Her Çocuk DEHB Tanısı Alır mı?
Her çocuk
zaman zaman dikkat eksikliği, aşırı hareketlilik ya da dürtüsellik gösterebilir.
Okul ya da ev
ortamındaki stres, fark edilemeyen epilepsi (sara) nöbetleri, kaygı, depresyon
ve beyin işlevlerini etkileyen diğer hastalıklar, başarıyı etkileyen öğrenme
güçlüğü, orta kulak enfeksiyonuna bağlı geçici sağırlık, zor bir faaliyettin
sıkıcılığı ve bunaltıcılığı, geçici olarak bu belirtilerin çıkmasına neden
olabilir. Sadece bu geçici duruma dayanarak DEHB tanısı konamaz.
Tanı için, bu
belirtilerin 7 yaşından önce başlaması, en az 6 aydır sürmesi ve kişinin okul,
oyun alanı, ev ve toplumsal alanlardan en az 2sinde ilişkilerini olumsuz
etkilemesi gerekmektedir. Okul öncesi dönemde genellikle hareketlilik ve
dürtüsellik ortaya çıkar. Belirtilerin en kolay fark edildiği yaşam alanı
çoğunlukla okuldur. Öğrenmenin yetersizliği, disiplini bozucu davranışlar
öğretmeni yakındıran temel sorunlardır.
Sık bir
Hastalık mıdır?
Toplumda
ortalama %3-7 hatta bazı kaynaklarda %10 olguda bu tanı konmuştur. 25-30 kişilik
bir sınıfta en az 1 çocuğun bu tanıyı alma olasılığı vardır. Erkek çocuklarda
kızlara göre 3 kez daha fazladır. Dikkatsizliğin belirgin olduğu tip ise
kızlarda daha çoktur.
DEHB Neden
Olur?
Öncelikle
bilmeniz gereken, çocuğunuz yetiştirme yönteminiz ve ona karşı tutumlarınızın,
bu sorunun oluşumunda bir etkisi yoktur. Bugün ki bilgilerimiz, bu hastalığın
genetik eğilimle ilişkili nörobiyolojik bir temeli olduğunu göstermektedir.
Çevresel faktörler sadece var olan belirtilerin daha şiddetli olmasına neden
olabilir. En çok suçlanan faktörler, annenin gebeliğinde alkol ve sigara
tüketimi, okul öncesi dönemde çocuğun kurşun gibi ağır metallere kronik olarak
maruz kalması, allerjik ve katkılı gıdaların tüketimidir. Ancak bu konuda
kanıtlar kesin değildir.
Genetik
nedenler DEHB oluşumunda önemlidir. Hasta bir çocuğun yakın akrabalarında benzer
durum %25 oranında bulunur. Sorumlu gen ya da genler araştırma sürecindedir.
DEHB olan
kişilerin beyin işlevsel görüntülemelerinde beynin sağ ve sol ön (frontal)
lobları, beyincik ve bazal gangliyon denen derin yerleşimli yapılarla ile ilgili
sorunlar saptanmıştır.
Başka
Hastalıklar Eşlik Eder mi?
Olguların
%50sine 1 ya da daha fazla sayıda diğer nörolojik davranış sorunları eşlik
eder. Çeşitli davranış bozuklukları, depresyon, kaygı bozukluğu, özel öğrenme
güçlükleri (dil gelişim bozuklukları, okuma, yazma, aritmetik güçlüğü) ve tikler
başlıcalarıdır.
Çocuğum
Büyüdükçe Bu Hastalıktan Kurtulacak mı?
Pek çok
olguda belirtiler erişkinlikte de devam eder. Ancak güçlenen ve çevresini uygun
biçimde oluşturan bir erişkin, gerekirse ilaçların yardımını ile üretken bir
birey olabilir. Hatta yüksek enerji gerektiren bir işte hareketlilikleri
üstünlük sağlayabilir.
DEHB tedavi
edilebilir mi?
Hastalığın
kendisi değil belirtileri tedavi edilebilir. En uygun tedavi her çocuğu ev,
okuldaki durumuna göre ele alıp değerlendirmektir. Genellikle ilaç ile birlikte
davranışa yönelik tedavi en etkili sonucu vermektedir. Burada aile ve öğretmenin
doldurduğu davranış ölçütleri değerlendirme ve tedavinin takibi için önemlidir.
İlaç
tedavisinde amaç çocuğun dikkatini yoğunlaştırarak akademik becerisini
arttırmaktır. Bu amaçla sadece okul günlerinde kullanılır. İlacın etkisinin o
gün okul ve ev ödevi faaliyetleri için yardımcı olacağı bilinmelidir. İlaç
çocuğun var olan yetilerini kullanmasına yardımcıdır, yoksa yeti kazandırıcı ya
da arttırıcı değildir.
En çok tercih
ettiğimiz ilaçlar merkezi sinir sistemi uyarcılarıdır. Ancak bu ilaçlar
bağımlılık yapıcı değildir ve isminin çağrıştırdığı gibi kişiyi uçurucu
değildir. Madde kullanımına eğilim yaptığı kanıtlanmamıştır. Bu ergenler madde
kullanımına, normal yaşıtlarından daha yatkın olmakla beraber bu oran ilaç
kullananlarda kullanmayanlara göre çok daha düşüktür. En sık gözlenen yan
etkileri iştah azalması, uykusuzluk, huzursuzluk ve kaygıdır bozukluğudur.
Yatkınlığı olanlarda tik ve epilepsi nöbeti yapabilir. Boy büyümesini
olumsuz etkileyebilir. Olguların%10unda uyarıcı ilaçlara yanıt alınamaz. Bu
durumda değişik ilaç seçenekleri denenir.
İlaç tedavisi
kadar önemli bir diğer tedavi yöntemi de profesyonel eğitimci desteği ile
sağlanan davranışa ve aile içi tutumlara yönelik çocuk-aile tedavisidir. Burada
amaç, çocuğun günlük işleri planlaması, düşünerek davranma ve konuşma, öfke
kontrolü ve sıkıntılı durumlarda çözüm bulmayı kolaylaştırıcı becerileri
kazandırmaktır.
Tedavisiz
olgular, özellikle ağır belirtilerin varlığında ergen olarak gerek eğitim
gerekse arkadaş ilişkilerinde ciddi sorunlar yaşar. Zeka yetilerinin altında bir
eğitim görürler. İş kaybetmeleri sıktır. Kötü sosyal ilişkiler nedeniyle
depresyon ve kaygı bozukluğuna eğilimlilerdir.
Ailenin
Tedavide Rolü Nedir?
Ebeveyin
olarak çocuğunuzun en iyi desteği sizsiniz. Ona yardım etmeye başlarken ev, okul
ve arkadaş çevresindeki zorluklarını belirlemek en önemli aşamadır. Bunun için
de öncelikle DEHB hakkında ayrıntılı bilgilenmelisiniz. Hastalığı ve
belirtilerini öğrenerek çocuğunuzu anlama yolunda ilk adımı atmış olursunuz.
Çocuğun
davranış sorunları ile baş etmek için ödül-ceza sistemi uygun bir yöntemdir.
Olumlu davranışlar için hemen ödüllendirme, uygunsuz davranışlar için ise geçici
odada bekleme gibi sakinleştirici tutumlar geliştirilebilir. Çocukla güzel anlar
paylaşımı iyi bir rahatlama yöntemidir.
Çalışma odası
dikkatini dağıtmayacak, fazla uyaran almayacağı şekilde düzenlenmelidir.
Zamanı iyi
kullanma, etkin ders çalışma konusunda profesyonel eğitimci yönergeleri
doğrultusunda olumlu sonuçlar alabilirsiniz. Burada siz de çocuğunuzu
denetleyici ve destekleyici bir rol oynarsınız.
DEHB
çocukların kazaya normal yaşıtlarından daha yatkın olduğu unutulmamalıdır.
Yüzme, tırmanma gibi tehlikeli sporlarda kısıtlama yapmadan yakın gözlem altında
tutulmalıdırlar. Bisiklet, motosiklet kullanırken kask takmalıdırlar. Ev içi
ortamı düzenlenmelidir.