Bu yazinin son paragrafini aslinda mezuniyet sonrasi annem ve babama yazmistim. Onlar bana 4 yil boyunca okulda ne ögrendigimi sordugumda ben böyle cevap vermistim izninizle simdi de sizlerle paylasmak istedim.
Elmas mi su mu ? Hangisi daha degerli ? Adam Smithin isim babasi oldugu bir baska konu. Elmas-su paradoksu… Elmas olmasaydi ne olurdu ? Büyük ihtimalle çok farkli olmayan bir hayat yasiyor olurduk. Yani belki David Beckham karisina dev bir elmas yüzük hediye etti tarzi haberler okuyamazdik ama, bu okuyamadigimiz haberin degil ama baska haberlerin yazili oldugu gazeteyi çay ve kahvalti esliginde hala okuyabiliyor olurduk. Peki ya su olmasaydi ? Bir insan su olmadan sadece 3 gün belki çok istisnai biriyse 4 gün yasayabilir.Yukaridaki örnekten de anlasildigi gibi su olmadan yasamak mümkün degilken, elmassiz pekala yasayabiliriz. O halde neden bas parmak büyüklügünde bir elmas parçasinin ederi bir servet (hatta sizi ülkenin sayili zenginleri arasina sokacak kadar) ederken, bir sise su sadece 1-2 lira degerindedir ? Bunu cevaplayabilmek için, “Yasamsal Iktisat” yazimda bahsettigim marjinal fayda kavramindan daha genis bahsederek bazi kavramlari daha berraklastirmak gerekiyor. Marjinal kelimesi Ingilizce “margin” yani bosluk kelimesinden türetilmistir. Bir basamak anlaminda düsünülebilir. Yani bir basamak daha atladiginizda ne degisti bir merdivende öyle düsünebilirsiniz? Yerden biraz daha yükseldiniz, her basamagin marjinal yüksekligi, basamaklarin boyu olarak düsünülebilir. Simdi gelelim marjinal faydaya.
Klasik bir örnekle bunu açiklamak sanirim en dogrusu. Çölde susuz kaldiniz. Ölmek üzeresiniz ve tam orada hayali bir büfe oldugunu farzedelim. Bu büfeciyle bir bardak su için pazarliga basladiniz. Belki o bardak için tüm servetinizi vermeye hazirsiniz zira o bardaktaki suyu içmeden servetin hiç bir anlami yok. O halde çölde kaldigimizda su, elmastan çok daha degerli bir hal aldi. Peki, çöl derecesinde degil ama çok susadiginizi düsünelim. Bir bardak su içtiniz, susuzlugunuz biraz azaldi ama hala su istiyorsunuz, bir bardak daha içtiniz biraz daha iyi hissettirdi bir daha bir daha derken artik bir süre sonra bir bardak daha fazla su istemek için belki az evvelki büfecinin size para vermesini bile isteyeceksiniz. O halde bu durumda suyun degeri eksiye düsmüs demektir. Demek ki, bizi asil ilgilendiren marjinal fayda (marginal utility) dir. Zira, toplam faydasi her iki durumda da fazla olan suyun degeri çok oldugu zaman az, az oldugu zaman fazladir. Marjinal fayda, her seferinde azalan oranlarda toplam faydamiza katki yapiyor. Zaten matematiksel olarak ifade edilirse, fayda fonksiyonunun birinci sira türevi marjinal fayda fonksiyonudur. O halde, marjinal fayda sifir oldugunda toplam faydamiz maksimum düzeye ulasmistir.
Bu paradoksu hepimiz eminim hayatimizda yasamisizdir. Söyle bir düsünmek yeterli. Ben annem ve babamla olan iliskimde bunu görüyorum. Simdi onlara yazdigim yazidan bir paragrafla bitirmek istiyorum bu yaziyi…
“Iktisadin hayattan türetildigini ögrendim. Para ve cüzdana sigamayacak kadar derslerle doldurdu kafami. Doganin aslinda insan için derslerle dolu oldugunu ögrendim, dört duvari var diye hiç bir yerin okul olmadiguni. Hiç ayrilmayacagimizi sandigimiz okul arkadaslari örnegin… Ne oldu ? Hepsi birden kayboldu gitti. Ne aradilar ne sordular. Peki ya kapisinda yagmurda bizi affetmesi için beklerken sirilsiklam oldugumuz sevgililerimiz? Hiç ayrilmayacaktik oysa… Simdi sadece birer ani olarak kaldilar. Hiç birden bire uzak kalip da bir saniye bile olsa görmek için caninizi vereceginiz birisi oldu mu hayatinizda? Mutlaka olmustur, ondan uzakken düsündünüz degil mi ne kadar de yanlis yapmistiniz ona keske o kadar sert konusmasaydiniz da kalbini kirmasaydiniz. Askerden dönen arkadaslarin günlüklerinde hep benzer cümleler ana temasi ” Annemin tarhana çorbasini öyle özledim ki…” Iste elmas-su paradoksu aslinda budur. Elimizdeyken kiymetini bilmedigimiz seyler sudur, ugruna bir çok tavizler verdiklerimiz ise elmas… Elmaslarin o kadar degerli olmadigini anlamak için illa da suyun marjinal faydasinin artmasi gerekiyormus meger. Ondan uzak kalmadan da artmiyor bu meret. Anne, baba iste ben okulda bunu ögrendim. Sizin suyunuz olmadan yapraklarim dökülüyormus meger. Sizsiz her mevsim sonbahar oluyormus onu ögrendim”
Hepimizin hayatinin bol sulu olmasi dilegiyle arkadaslar 🙂