AB mevzuatına uyum çerçevesinde bitki koruma ürünlerini de kapsayan kalıcı organik kirleticiler yönetmeliği yayınlandı. Kapsama giren ürünlerin bazılarının imalatı, piyasaya arzı ve kullanımı yasaklanacak, bazıları ise belirli şartlara göre kısıtlanacak.
Çevre ve Şehircilik Bakanlığının Kalıcı Organik Kirleticiler Hakkında Yönetmeliği, 14 Kasım’da Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girdi.
Kalıcı organik kirleticilerin olumsuz etkilerinden insan sağlığını ve çevreyi korumak amacıyla çıkartılan yönetmelik, yönetmelikte tanımlanan kalıcı organik kirleticilerin; İmalatının, piyasaya arzının ve kullanımının yasaklanmasına, En kısa sürede aşamalı olarak kullanımdan kaldırılmasına veya kısıtlanmasına, Mümkün olduğunca ortadan kaldırma amacıyla, bu maddelerin salımlarının en aza indirilmesine, Bu maddelerden oluşan, bunları içeren veya bu maddelerin herhangi biri tarafından kirletilmiş atıkların yönetimine ilişkin hükümleri kapsıyor.
Yasaklanan kalıcı organik kirleticiler
“Kalıcı Organik Kirletici: Kalıcı Organik Kirleticilere İlişkin Stockholm Sözleşmesinin ek-D’sinde belirtilen özelliklere sahip maddeyi” tanımını içeren Yönetmelik Ek-1’de listelenen maddelerin; kendi halinde, karışım içinde ya da eşyaların bileşenleri olarak imalatı, piyasaya arzı ve kullanımı yasak olacak.
Ek-2’de listelenen maddelerin kendi halinde, karışım içinde ya da eşyaların bileşenleri olarak imalatı, piyasaya arzı ve kullanımı ise belirtilen şartlara göre kısıtlanacak.
Bakanlık ve ilgili kurumlar, değerlendirme ve izin planları dahilinde ilgili mevzuatı kapsamında kalıcı organik kirletici özelliği gösteren maddelerin imalatı, piyasaya arzı ve kullanılmasını önlemek için uygun önlemleri alacaklar.
Muafiyet sağlanacak maddeler
Yasaklama ve kısıtlamalara ilişkin hükümler, Bakanlıktan izin alınması şartıyla bilimsel araştırma ve geliştirme amaçlı veya referans standart olarak kullanılan maddelere, Maddelerin, karışımların ya da eşyaların içinde istenmeden eser miktarda oluşan kirletici bir maddeye, Ek-1 veya ek-2’de listelenen herhangi bir maddeden oluşan, bu maddeyi içeren veya bu madde ile kirletilmiş atıklara uygulanmayacak.
Yönetmeliğin yürürlüğe girdiği tarihte veya öncesinde üretilen eşyaların bileşeni olan maddeler ile ilgili olarak da, aynı hükümler yürürlük tarihinden altı ay sonra uygulanacak. Yönetmelik ekinde listelenen bir maddenin Yönetmeliğin yürürlüğe girdiği tarihte veya öncesinde kullanımda olan eşyaların bileşeni olması durumunda da söz konusu hükümler uygulanmayacak. Bununla beraber, atıfta bulunulan eşyaların tespit edilmesi halinde ilgili kurum en kısa sürede bu konuda Bakanlığı bilgilendirecek.
Stoklar atık olarak yönetilecek
Yönetmelik eklerinde listelenen kullanımına izin verilmeyen herhangi bir maddeden oluşan veya bu maddeyi içeren bir stok olması durumunda stok sahibi, bu stoku atık olarak yönetecek. Listelerde yer alan herhangi bir maddeden oluşan veya bu maddeyi içeren 50 kg’dan daha büyük bir stokun sahibi, Bakanlığa bilgi verecek, stoku güvenli, verimli ve çevreye uyumlu bir şekilde yönetecek.
Bakanlık ve ilgili kurumlar, Stockholm Sözleşmesi çerçevesinde görev alanlarına giren konulara ilişkin üstlendikleri yükümlülüklere uygun olarak Yönetmeliğin ek-3’ünde yer alan maddelerin hava, su ve toprağa salım envanterlerini hazırlayacaklar.
Kalıcı organik kirleticilere ilişkin atık yönetimi
Atık üreticileri ve sahipleri, atığının ek-4’te listelenen maddeler ile kirlenmesini önlemek için gerekli tedbirleri alacaklar.
Yönetmelik hükümlerine ilişkin denetimler 2872 sayılı Çevre Kanunu çerçevesinde Bakanlık ile 4703 sayılı Ürünlere İlişkin Teknik Mevzuatın Hazırlanması ve Uygulanmasına Dair Kanun ve 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu çerçevesinde ilgili kurumlar tarafından gerçekleştirilecek.
Yönetmeliğe aykırılık halinde; yine aynı kanunların ilgili maddeleri doğrultusunda idari yaptırımlar uygulanacak.
Avrupa Birliği mevzuatına uyum
Kalıcı Organik Kirleticilerle ilgili 30/09/2016 tarihli ve (EC) 850/2004 sayılı Avrupa Parlamentosu ve Konsey Tüzüğü dikkate alınarak Avrupa Birliği mevzuatına uyum çerçevesinde hazırlanan Yönetmelik, yayımı ile birlikte yürürlüğe girdi.
Kalıcı organik kirleticiler nedir?
Çevre ve Şehircilik Bakanlığı internet sitesindeki Çevre Yönetimi Genel Müdürlüğü Kimyasallar Yönetimi Dairesi Başkanlığı sayfasında Kalıcı Organik Kirleticiler konusunda şu bilgiler yer alıyor:
“Kalıcı organik kirleticiler (KOK), doğada uzun süre bozulmadan kalabilen, uzun mesafeler boyunca taşınan, yağ dokuda birikme özelliği olan ve aynı zamanda çevre ve insan sağlığı üzerinde yüksek risk taşıyan kimyasallardır. Sahip oldukları kimyasal özellikleri sonucu, sadece üretildikleri yerde değil, hiç üretilmeyen ve hatta kullanılmayan yerlerde dahi izine rastlanan bu kimyasallar dünya genelinde sadece ulusal değil küresel anlamda tehlike arz eden maddeler olarak bilinmektedir.
KOKlar, geleneksel olarak üretilmiş pestisitler, sanayi kimyasalları ve endüstriyel aktiviteler sonucu istenmeden (kasıtsız) ortaya çıkan tehlikeli kimyasallardır.
KOK’ların özellikleri
İlk olarak KOKlar karbon bazlı bileşiklerdir. Karbon zinciri genellikle hidrojen ve oksijen atomları ile klor veya brom gibi halojenlerle sarılıdır. Kimya sanayinin sayısız yapısal olasılıkları bulunan klora bağımlı olması nedeni ile bilenen çoğu KOK organoklor kimyasal grubuna (örneğin, DDT, aldrin, endrin, klordan) aittir.
İkincisi, KOK’lar doğal ortamda kırılamayan, çözünemeyen bir yapıya sahiptir ve bu nedenle bunlar onlarca yıllar süren uzun zamanlar boyunca çevrede kalıcı olarak birikirler. Biyolojik olarak da kalıcı olan bu bileşikler, yağda çözünen bir yapıya sahip olduklarından hayvanların yağ dokularında da uzun süre kalıcı özelliğe sahiptirler ve besin zincirine kolaylıkla girebildiklerinden özellikle besin zincirinin en üstünde bulunan kartallar ve insanlar gibi yırtıcılarda yüksek konsantrasyonlarda birikebilir.
Üçüncü olarak, biyolojik olarak birikim özelliğine sahip olmaları nedeni ile, KOKlar kronik olarak toksiktir (zehirli) ve insanlar ve doğal hayat üzerinde ciddi uzun süreli sağlık problemlerine sebep olurlar. KOKların yarattığı hasarların kanıtları hayvanlarda daha sık görülmesine rağmen insanlarda özellikle karaciğer hasarı, bağışıklık ve üreme sistemi rahatsızlıklarında da rol oynamakta ve çocuk gelişimini olumsuz etkileyerek ölümlere de neden olmaktadır.
Son olarak, KOKlar su dalgaları, buhar döngüsü ve birikim yolları ile uzun mesafeler katedebilirler. Tropik sıcaklıklarda buharlaşan KOKlar yüksek irtifaya ulaşabilir ve daha düşük sıcaklıklarda özellikle kutuplarda yoğunlaşarak bu bölgelerde birikme özelliği gösterirler (Çekirge Etkisi).
Stockholm Sözleşmesi
Bu kimyasallar küresel ve bölgesel ölçekte geniş uluslararası bir ilginin konusudur. Küresel uluslararası anlaşma – Kalıcı Organik Kirleticilere İlişkin Stockholm Sözleşmesi (SC) – bu zararlı kimyasallar grubuna karşı insan ve çevrenin korunmasına odaklanan küresel bir anlaşmadır. Birleşmiş Milletler Avrupa Ekonomik Komisyonu Uzun Menzilli Sınırötesi Hava Kirliliği Sözleşmesi (CRLTAP) ve KOK Protokolü ile çok önemli bölgesel etkinlikler ilişkilendirilmiştir.
SC ve CRLTAP/KOK Protokolünün amacı kalıcı organik kirleticiler olarak adlandırılan veya benzer özellik gösteren maddelerle ilgili sorunları irdelemektir. Bu maddeler aşağıdaki özellikleri nedeniyle Kalıcı Organik Kirleticiler olarak sınıflandırılır:
- Canlı organizmalar için toksik özellik göstermeleri (özellikle endokrin fonksiyonlarında bozulmalara sebep olarak),
- Canlıların özellikle yağ dokularında birikebilen bir yapıları olması,
- Kalıcı özelliğe sahip olmaları (stabil yapılarından ötürü fotolitik, kimyasal ve biyolojik tepkimelere karşı direnç göstermeleri),
- Yarı uçucu özelliğinden dolayı atmosferde uzun mesafe taşınım özelliği göstererek küresel çevre sorunlarına sebep olmaları.
12 adet mevcut ve 11 adet yeni olan 23 adet Kalıcı Organik Kirletici özellikleri ve kullanım yerleri dikkate alınarak 3 ayrı grup altında toplanabilir. Bunlar; bitki koruma ürünleri, sanayi kimyasalları ve kasıtsız üretimden kaynaklanan kalıcı organik kirleticilerdir.”