Ayasofya ya da resmî adıyla Trabzon Ayasofya Camii (eskiden Azize Sofya Kilisesi), Trabzon’un Fatih Mahallesinde bulunan tarihî cami, eski kilise ve müzedir. Ayasofya, isim olarak “Kutsal Bilgelik” anlamına gelmektedir. Ayasofya, Kral I. Manuel tarafından 1250 – 1260 yılları arasında kilise olarak inşaa edilmiş ve uzun bir dönem de manastır kilisesi olarak kullanılmıştır. Fatih Sultan Mehmed’in 1461 yılında Trabzon’u fethinden sırasında Ayasofya Kilisesi, Trabzon şehir merkezinde olmadığından esas kilise olarak muamele görmemiştir. Fatih Sultan Mehmet’in 1461 yılında Trabzon’u fethinin ardından bir süre daha Rumlar’ın elinde kalmıştır. 1584 yılında da Sultanın emriyle Kürd Ali Bey adlı bir ayân tarafından bir minber ve müezzin mahfili eklenerek camiye dönüştürülmüştür. Cami olduktan sonra, Ayasofya-i Sağir Cami-i Şerifi olarak adlandırılarak kullanılmaya başlanmıştır.
Ayasofya, yüzyıllar boyunca şehri ziyarete gelen seyyah ve araştırmacıların ilgisini çekmiş bir yapı. 1610 yıllında kente gelen Julian Bordier isimli bir gezginin notlarında camiye dönüştürülen yapının onarılmadığı için boş tutulduğu ve ibadet için kullanıldığına yer verilmiştir. Uzun süre ibadete kapalı olan yapı 1865’de Müslüman cemaatin topladığı 95.000 kuruş ile Rum ustalar tarafından onarıldıktan sonra yeniden camiye dönüştürülmüştür.
Trabzon Ayasofya Camii, 1. Dünya Savaşı sırasında Trabzon’u işgal eden Rus ordusu tarafından depo ve askeri hastane olarak kullanılmıştır. 1960 yılında dek cami olarak kullanılan yapının freskleri, 1957-62 yılları arasında Edinburgh Üniversitesi’nden Russell Trust tarafından temizlendikten sonra Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından restore edilerek 1964 yılında müze (Trabzon Ayasofya Müzesi) haline getirilmiştir. 2013 yılında ise tekrar müzeden camiye dönüştürülmüştür. 2018 yılı içerisinde ise restorasyon çalışmaları başlatılan Ayasofya-i Sağir Cami-i Şerifi Ağustos 2020’de tekrar cemaati ve ziyaretçileri ile buluşturulmuştur.
TRABZON AYASOFYA CAMii RESTORASYON SÜRECİ
Trabzon Ayasofya Camii,1958-1962 yılları arasında Vakıflar Genel Müdürlüğü ve Edinburgh Üniversitesi’nin işbirliği ile restore edilerek 1964 yılında müze olarak ziyarete açılmıştır. İngiliz arkeolog D. Winfield tarafından sağlam kalabilmiş bütün freskler meydana çıkarılarak restore edilmiştir. Geç Bizans kiliselerinin güzel bir örneği olan yapı, kare-haç planlıdır ve yüksek bir merkezi kubbeye sahiptir. Yapı, ana kubbenin etrafında değişik tonozlarla örtülmüş, çatı farklı yükseklikler verilerek kiremitle kaplanmıştır. Ayasofya’da üstün bir işçilik göze çarpar.
Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından Ayasofya-i Sağir Cami-i Şerifi müze olarak değil de cami olarak hizmet vermesi için açılan dava 2012 yılında sonuçlandı. Trabzon Ayasofya Camii, uzun bir aradan sonra 28 Haziran 2013 tarihinde ilk namazın kılınmasıyla ibadete açıldı. 5 Temmuz 2013 tarihinde ise ilk cuma namazının kılınmasıyla resmen ibadete açıldı.
Ayasofya-i Sağir Cami-i Şerifi 1962 yılında tamamlanan restorasyondan 56 yıl sonra 2018 yılında tekrar restorasyon ve bahçesinde peyzaj düzenlemesi için bakıma alındı. Trabzon Ayasofya Camii çatı ve çevre duvarlarında onarım, caminin yanında bulunan kulenin iç ve dış kısmında ise bakım ve yenileme çalışmaları yapıldı.
Son çalışma ile birlikte, caminin iç kısmında yer alan fresklerin zarar görmemesi için pleksi malzemeden ışıklandırma sistemi kuruldu. Böylelikle ibadet sırasında ışıklandırma ile üzeri kapatılan freskleri, sistemin kapatılmasıyla ziyaretçilerin görmesine imkan tanınmış oldu.
Restore çalışmaları kapsamında Ayasofya’nın freskleri için uygun bir çözüm üreterek en az müdahale mantığıyla hat levhaları ve tablolar koyularak fresklerinin kapatılmasını sağladı. Yapı sağlığının sürekli olarak izlenmesi adına ise esere yerleştirilen ivmeölçerler yardımıyla gerçek zamanlı titreşim kayıtları alınacak. Bu şekilde, oluşacak değişikliklerin gerçek zamanlı izlenerek hasarların büyümeden önlen alınması hedeflendi. 2020 yılının Şubat ayında bitirilmesi planlanan restorasyon çalışmaları ise salgın nedeniyle gecikmeli olarak tamamlandı.