Ortadoğu’da müzakere sorunsalı
Beril DEDEOĞLU
email@example.com
20 Nisan 2011 Star Gazetesi
Müzakere, toplumların demokratikleşme düzeylerinin dışa vurum ölçütlerinden biri olarak bilinir, müzakere geleneği ve alışkanlığı olan toplumlarda anlaşmazlıkların şiddet kullanılarak çözülmesine izin verilmeyen bir ortam söz konusu olur.
Ortadoğu ülkelerinin hemen tümünde bugün ortaya çıkan ve muhalefet-iktidar mücadelesi gibi görünen iç çatışmalar, ne yazık ki bu toplumların müzakere alışkanlıkları olmamasıyla yakından bağlantılı. Ortadoğu halklarının müzakereye yatkın olmadığı yönünde bir çıkarsamaya dayanmıyor bu tespit. Ortadoğu’da farklı kesimlerin müzakere edecek kadar iç içe geçmelerini sağlayacak bir yapı kurulmamış, yapıyı kuranlar müzakereden kaçınmış, üstüne üstlük farklı kesimlerle hemen çoğu zaman “başkaları” diyalog sürdürmüş.
Müzakerenin tarafları
İktidarlarını yıkmayı başarmış Ortadoğu ülkelerinde bile, müzakere süreçleri açısından bir dizi sorun bulunuyor. Bunlardan ilki, diyaloğa girmesi beklenen kesimlerin kimlikleri ile ilgili. Irak’tan Bahreyn’e, Tunus’tan Yemen’e muhalif kesimler denen kitlelerin tekil olmadığı söylenebilir. Birden çok farklı ve rakip muhalif grup bulunuyor, üstelik aynı muhalif grubun içinden birden fazla temsilci çıkabiliyor. Bu konudaki durum Irak’taki Türkmenler örneğiyle daha iyi anlaşılabilir. Bilindiği gibi Türkmenlerin birden fazla eğilimi, lideri ve temsilcisi bulunuyor ve kendilerine Türkmen Cephesi adı veriliyor.
Müzakere etmesi beklenen diğer tarafta da sorunlar bulunuyor. İktidarlar yerini terk etseler bile, ülkeleri bu iktidarların çevresindeki ve mantığındaki ekiplerin yönetmeye aday oldukları bir durum söz konusu. Dolayısıyla pazarlıkların bir biçimde eski rejimlerle yapıldığı ya da yapılacağı ve ancak bu kadrolar değişime razı olurlarsa bazı adımların atılabileceği gerçeği ortada. Öte yandan iktidar olarak tanımlanan kişi ve kesimlerin de yekvücut olmadıkları söylenebilir. Bunca yıl varlıklarını sürdürmek için destek aldıkları belirli sınıf, grup ya da kesim bulunuyor ve bu kesimlerin de ellerine çok önceden silah ve para verilmiş durumda.
Müzakerenin aracıları
Kendi içlerinde müzakere alışkanlığı kazanamamış Ortadoğu toplumları, gerek dış gerekse iç meselelerinde “aracı” ülkeler kullanmışlar. Kendi iktidarlarını destekleyen bu ülkeler, lideri koruma pahasına çeşitli kesimlerle kendi bildiği gibi pazarlıklar yapmış; o lidere artık gerek olmadığı düşünüldüğünde de ellerini çekip düşmesi sağlanmış. Tabi bu arada yerine geçecek olanla da aynı yöntem izlenmiş.
Bugün benzer bir durum sürüyor aslında. Gerek liderler gerek muhalefet grupları ülke içinde müzakere edebilmek için öncelikle başka ülkelerle müzakere ediyorlar. Bu, küresel sistemin anlamlı, doğal ve makul bir gereği olarak görülebilir. Ancak muhalif ya da iktidar grubuyla pazarlık yapanın her birine ne sunup önerdiği tam olarak bilinemiyor. Dolayısıyla müzakere adına atılan adımlar, bunun yolunu tıkayacak bir gizeme yol açabiliyor. Kimi ülke, Ortadoğu ülkelerindeki yatırımlarını kurtarma derdiyle iktidarları iknaya çalışıyor, kimi yeni iktidar döneminde kendi ülkesinin daha fazla yatırım imkânı olacağını hesaplıyor, kimi de her ikisini birden yönetiyor.
Hem uluslararası güçlerin, hem de iktidar ve muhaliflerin aynı anda silah kullandığı ortam, müzakereye uygun gözükmüyor. Keşke, bir araya gelebilecek ülkelerdeki makul temsilcileri ve “işgale değil yardıma geliyoruz” konusunda halkları ikna edebilen bölge dışı temsilcileri aynı masa etrafına toplamak mümkün olabilse. Keşke benzer dertleri olanlar, ortaklıklardan alacakları güçle çıkış aramaya başlasa.