Cumhurbaşkanı Tayyip Erdoğan ile Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, 14 Mayıs seçimleri ve tahıl anlaşmasının askıya alınmasının ardından yaptıkları ilk yüz yüze görüşmede tahıl anlaşmasının yenilenmesi ile ilgili somut bir karar çıkmazken, uzmanlar ziyareti son dönemde mesafeli giden ikili ilişkiler açısından daha önemli görüyor.
Erdoğan ile Putin en son 2 Ağustos'ta telefonla görüşürken, bundan önceki son buluşma 13 Ekim 2022'de Astana'daki, Asya'da İşbirliği ve Güven Artırıcı Önlemler Konferansı zirvesi sırasında olmuştu. Erdoğan ile Putin'in ikili temeldeki son görüşmesi ise Soçi'de 5 Ağustos 2022'de gerçekleşmişti.
Erdoğan bugünkü heyetler arası görüşmelerin öncesinde yaptığı açıklamada dünyanın ziyaretten tahıl koridoru meselesiyle ilgili ne çıkacağına baktığını belirterek, "İnanıyorum ki yapacağımız görüşmeden sonra verilecek mesaj dünyaya, özellikle az gelişmiş Afrika ülkelerine yönelik bir adım çok çok önemli olacak" dedi.
Görüşmenin ardından yapılan ortak basın toplantısında Putin tahıl anlaşması ile "Batı tarafından kandırıldıklarını" ve anlaşmaya ancak verilen taahhütler yerine getirilirse döneceklerini söylerken, Erdoğan Rusya'nın Afrika ülkelerine tahıl gönderme planına yeşil ışık yaktı.
Tahıl anlaşmasının geleceği belirsiz mi?
Erdoğan ile Putin'in Soçi görüşmesinin ardından tahıl anlaşmasının yenilenmesine ilişkin somut bir sonuç çıkmamasının ardından uzmanlar uzlaşının geleceğini şu an için belirsiz görüyor.
Rusya'nın Ukrayna'yı işgalinin ardından savaşın küresel gıda fiyatları üzerindeki etkisini azaltmak için Birleşmiş Milletler (BM) ve Türkiye'nin katkılarıyla 22 Temmuz 2022'de İstanbul'da imzalanan Karadeniz Tahıl Koridoru Anlaşması bir yıl yürürlükte kaldıktan sonra, 17 Temmuz'da Rusya tarafından askıya alınmıştı.
Dış Politika Analisti, eski diplomat Gülru Gezer, Moskova'nın 17 Temmuz'dan beri verdiği mesajın bugün Putin tarafından net bir şekilde tekrarlandığını söyleyerek, Erdoğan-Putin görüşmesinden kendinin yüksek bir beklentisi bulunmadığını, çünkü Batı'dan bir esneme görünmediğini belirtiyor.
Ukrayna Savaşı kapsamında gerek Belarus gibi bölge ülkelerindeki gelişmeler, gerek Afrika'da ardı ardına yaşanan darbeler gibi farklı alanlarda cepheler açıldığını söyleyen Gezer, "Ben tahıl anlaşmasından Rusya'nın çekilmesini de ayrı bir cephe hattı olarak, yani Rusya'nın Batı'ya yönelik uyguladığı bir kart olarak görüyorum" diyor.
Gezer, BM'nin tahıl anlaşması ile ilgili son planını geçen hafta sunduğunu ve Moskova'nın yanıtının beklendiğini hatırlatarak, "Benim bugünkü basın toplantısından anladığım BM'nin sunduğu o paket Rusya'nın hali hazırdaki hassasiyetlerini ya da ihtiyaçlarını karşılamıyor" yorumunu yapıyor.
Moskova anlaşmaya geri dönmek için kendine verildiğini belirttiği taahhütlerin yerine getirilmesini şart koşuyor.
Rusya uzmanı Aydın Sezer orijinal tahıl anlaşmasına dönmek için Rusya'nın toplam 6-7 şartı olduğunu ama aslında ilk ikisi yerine getirilse bile dönebileceğini belirterek, bu iki şartı Rosselkhozbank'ın SWIFT sistemine girmesi ve Rus tarım işletmelerinin varlıklarının serbest bırakılması olarak sıralıyor.
Sezer sözlerini şöyle sürdürüyor:
"Ancak ikisinde de Batı hiç esnemedi. Putin'in muhatabı Batı aslında, Erdoğan değil. Bu arada bu şartların hiçbiri yeni şartlar değil, tahıl anlaşması ilk imzalanınca getirilen şartlar. Rusya bunların yerine gelmesi için sonsuza kadar da beklemeyeceğini söyledi. 90 günlük bir süresi var ve ilk 35 günü de geçti bu sürenin."
Ukrayna'da savaşın başındaki kadar çok miktarda tahılın, kaybedilen topraklar ve çatışmaların devam etmesi gibi nedenlerle artık bulunmadığını söyleyen Sezer, Kiev'in bu anlaşmanın yenilenmesine olan ihtiyacının Moskova'dan az olduğunu ifade ediyor.
Afrika ülkeleri için alternatif tahıl girişimi
Soçi zirvesinden çıkan en somut sonuçlardan biri son haftalarda sıkça konuşulan ve bazı uzmanlarca tahıl koridoru anlaşmasına alternatif olarak görülen Rusya'nın Afrika'ya tahıl gönderme projesine Ankara'nın "evet" demesi oldu.
Erdoğan ortak basın toplantısında, "Sayın Putin, 'Biz fakir ülkelere bu 1 milyon ton tahılı göndermeye varız' dediler. Biz de kendilerine 'burada üzerimize ne görev düşüyorsa Türkiye olarak biz de buna varız ve sizden gelecek olan bu tahılları biz fabrikasyon olarak değirmenlerimizde öğüterek un şeklinde fakir Afrika ülkelerine gönderebiliriz' dedik ve bu konularda da mutabık kaldık" diye konuştu.
Sezer, bu projenin Türkiye tarafından iyi çalıştırılması durumunda süreklilik de arz edebileceğini ancak ana tahıl anlaşması gibi bütün dünya için sonuç doğurmasının beklenemeyeceğini söyleyerek, şunları ifade ediyor:
"Türkiye için önemli bir husus; sadece Rusya'dan değil Ukrayna'dan gelecek tahıla da ihtiyacımız var. Çünkü bizim yerli üretim ne kadar fazla olursa olsun Rus ve Ukrayna tahılının randımanı yüksek; daha beyaz, daha besleyici ve sanayiye daha uygun buğday."
Tahıl anlaşması kapsamında Ukrayna'dan, sadece Karadeniz üzerinden en az 32-33 milyon ton tahılın dış piyasalara gönderildiği hesaplanıyor. Ancak Rusya bunun çok küçük bir bölümünün gerçekten ihtiyaç duyan Afrika ülkelerine gittiğini savunuyor.
Gezer'e göre Katar'ın da finansman ile dahil olduğu bu proje palyatif, yani geçici bir çözüm olabilir. Erdoğan'ın da asıl tahıl anlaşmasına verdikleri öneme işaret ettiğini söyleyen Gezer, geçen yıl imzalanan tahıl anlaşmasının Türkiye için önemini şöyle aktarıyor:
"Karadeniz'de sıcak çatışmanın yayılması halinde en fazla kim etkilenecek? Türkiye. Tahıl koridoru anlaşmasının en temel unsuru her iki tarafın da birbirine saldırmama sözü vermesiydi. Yoksa tahıl için alternatif yollar bulunur bir şekilde."
Erdoğan ABD'ye istediğini alamadan mı gidecek?
Erdoğan Eylül ayındaki diplomasi trafiği kapsamında 9-10 Eylül'de G-20 Liderler Zirvesi için Hindistan'a, ardından da 17-21 Eylül'de Birleşmiş Milletler Genel Kurulu (BMGK) için ABD'ye gidecek.
Tahıl anlaşmasının mimarlarından olan Türkiye, Rusya'nın ikna edilmesi için son dönemde Batı başkentlerinin baskısı altındaydı. Dışişleri Bakanı Hakan Fidan da geçtiğimiz hafta önce Kiev ardından Moskova'ya gitmişti.
Gezer, "İstediğimizi aldık mı? Belki tahıl anlaşması konusunda alamadık ama burada BM doğru düzgün bir rol oynayamazken Türkiye ne yapabilir?" derken Moskova'nın şartları ile ilgili Batı adım atmadığı sürece Ankara'nın ikna kabiliyetinin de sınırlı olacağını ve mucize yaratamayacağını söylüyor.
ABD Dışişleri Bakanlığı'nın Soçi görüşmesinin ardından yaptığı açıklamada Rusya'ya müzakereleri yeniden başlatma çağrısı yapılarak, "ABD ve Birleşmiş Milletler, Türkiye'ye minnettardır" denildi.
Ziyaretin ikili ilişkiler açısından önemi
Erdoğan"ın Soçi ziyareti her ne kadar tahıl anlaşması ile ilgili olarak öne çıksa da Rusya ile eskisine göre daha mesafeli olduğu gözlenen ilişkiler açısından olumlu bir adım olarak değerlendiriliyor.
Gezer ziyaretin, ilişkilerin yeniden rayına oturtulması için önemli olduğunu belirterek, "Çünkü sanki 'Erdoğan seçim öncesi Rusya'yı kullandı, seçimden sonra da mesafe koydu' gibi bir algı vardı. O algı da bence belirli ölçüde giderilmiş oldu. Arada bir iniş çıkışlar olmasına rağmen ilişkilerin güçlü bir seyirde kararlılıkla ilerliyor olduğu mesajı çıktı" diyor.
İki ülke ilişkileri Ankara'nın, İsveç'in NATO üyeliğine onay vermesi, Ukrayna'nın da NATO üyesi olmasını destekler yöndeki tutumu ve Azov komutanlarının teslim edilmesi gibi gelişmeler nedeniyle son dönemde daha mesafeli olarak değerlendirilmeye başlanmıştı. Azov Taburu komutanlarının serbest bırakılması çoğunluğu hükümet kontrolünde olan Rus medyasında sert dille eleştirilmişti.
Sezer de tahıl anlaşması dışında bu ziyaretin ve görüşmelerin yapılmasının önemli olduğunu düşünüyor ve şöyle konuşuyor:
"İki ülke arasında limoni bir hava vardı, bu havanın dağılması için bir adım oldu bence. Bundan sonra yapılacak görüşmelerden çıkacak sonuçlar da beklenmeli.”
Putin ile Erdoğan görüşmenin ardından düzenledikleri basın toplantısında, Sinop'ta nükleer santral kurulması, Türkiye'nin enerji merkezi olması ve yerli para birimine geçiş gibi projeleri de ele aldıklarını duyurmuştu.