Destinasyonlar turizm faaliyetlerinin gerçekleşmesindeki en önemli öğelerdir. Destinasyonlar ziyaretçilerin seyahatleri sırasında, turistik deneyim kazandığı coğrafik alanlardır. Bu nedenle, potansiyel ziyaretçilere ulaşabilmek için destinasyonların bilinirliğini artırmak gerekmektedir.
Destinasyonların bilinirliğini artırmak ise destinasyonların sahip oldukları çekicilikler, tesisler, organizasyonlar, ulaşılabilirlik ve destek hizmetlerinin başarılı bir şekilde pazarlanması ile mümkün olabilmektedir.
Destinasyonların pazarlanmasındaki temel amaç yüksek kazanç elde etmek ve destinasyonun diğer destinasyonlardan farklılığını ön plana çıkararak hedef pazarda yer almasını sağlamaktır. Bu kapsamda destinasyonlar birtakım konumlandırma, imaj yaratma ve markalaşma faaliyetlerinde bulunarak destinasyon pazarlamasını gerçekleştirmektedirler. Bu faaliyetlerde destinasyonların sahip oldukları doğal, tarihi ve kültürel, ekonomik, ulaşılabilirlik, üstyapı, konukseverlik, konaklama hizmetleri, yerel taşıma hizmetleri gibi çekicilikler önemli rol oynamaktadır. Sahip olunan bu çekiciliklerin destinasyonların ziyaretçiler tarafından tercih edilmesindeki rolü büyüktür. Günümüzde istek ve ihtiyaçları sürekli değişen ziyaretçiler, tercih ettikleri destinasyonların ve bu destinasyona ait çekiciliklerin beklentilerini karşılamasını istemektedirler.
Bu araştırmada, Kırklareli ilinde bulunan destinasyon çekim unsurlarının ziyaretçilerin tatmin değişkenine etkisinin belirlenmesi amaçlanmıştır. Bununla birlikte Kırklareli ilini ziyaret eden ziyaretçilerin demografik özelliklerinin belirlenerek ziyaretçilerin tatmin olma durumları ile demografik özellikleri arasında farklılık olup olmadığının ortaya çıkarılması amaçlanmıştır. Araştırmanın örneklemi Kırklareli ilini ziyaret eden 439 ziyaretçiden oluşmaktadır. Araştırma kapsamında ziyaretçilere Kozak (2001), Haddadzadehhendou (2013) ve Sohn ve Yoon (2016)’un geliştirdikleri ölçekler kullanılarak kolayda örnekleme yöntemi ile yüz yüze anket tekniği uygulanmıştır. Elde edilen verilere göre destinasyon çekim unsurlarının ziyaretçi tatmini üzerinde etkisi olup olmadığı ve ziyaretçi
64
tatmininin demografik özelliklere göre farklılık gösterip göstermediğinin test edilmesine yönelik geliştirilen hipotezlerin sonuçları aşağıdaki gibidir:
Destinasyon çekim unsurlarının ziyaretçi tatmini üzerinde etkisi incelendiğinde destinasyon çekim unsurlarından en az birinin ziyaretçi tatmini üzerinde anlamlı etkisi olduğu görülmüştür. Hangi unsurların ziyaretçi tatmini üzerinde etkisi olduğu incelendiğinde doğal unsurların, ziyaretçi tatmini üzerinde pozitif yönde ve istatistiksel olarak anlamlı etkisi olduğu görülmüştür. Kırklareli ilinin ziyaret edilecek doğal çekiciliklerinin (Dupnisa Mağarası, Longoz Ormanları, İğneada, Kıyıköy, Vize vb.) bol olması, güzel iklim ve manzaraya (Mahya Tepe, Aşıklar Tepesi, Fransız Feneri, Vize Kalesi, Mert Gölü, Güneşli Göller, Evrensekiz Göleti, Rezve Deresi vb.) sahip olması nedeniyle ziyaretçilerin tatmini üzerindeki etkisi beklenen bir sonuç olarak söylenebilir. Doğal unsurların ziyaretçi tatmini üzerine etkilerinin ölçüldüğü Naidoo, Munhurrun ve Seegoolam (2011)’ın çalışmaları da benzer sonucu göstermektedir. Diğer bir unsur olan tarihi ve kültürel unsurların ziyaretçi tatmini üzerinde etkisi incelendiğinde ise tarihi ve kültürel unsurların da ziyaretçi tatmini üzerinde pozitif yönde ve istatistiksel olarak anlamlı etkisi olduğu görülmüştür. Kırklareli ilinde tarihi ve kültürel çekiciliklere yönelik tarihi mimarisi (Fatih Demir Dökümhanesi, Palivor Çiftliği, Aşağıpınar ve Kanlıgeçit arkeolojik müzeleri, Hızırbey Külliyesi, Seyfioğlu Tabyası, Cedit Ali Paşa Camii ve Köprüsü, Sokullu Mehmet Paşa Külliyesi, Zindan Baba Türbesi, Küçük Ayasofya Kilisesi, Vize, Kıyıköy, Yoğuntaş ve Polos kaleleri, Pınarhisar Surları ve Çayırdere Köyü Kalesi, Vize Antik Tiyatrosu, Aya Nikola Manastırı, Karagöz, Sanat ve Kakava Festivali vb.) olması, kendi gelenek göreneklerinin olması, farklı kültürlerin (Pomak, Gacal, Dağlı, Roman, Göçmen vb.) bir arada olması ve sanat etkinliklerinin olmasından dolayı ziyaretçilerin tatmin olma durumlarını etkilediği ileri sürülebilir. Huh (2002) çalışmasında tarihi ve kültürel unsurların ziyaretçi tatmini üzerinde etkisi olduğu sonucuna ulaşması bu etkiyi desteklemektedir. Araştırmanın sonuçları arasında ulaşım unsurlarının ziyaretçi tatmini üzerinde etkisi olup olmadığı incelendiğinde ise düşük seviyede etkisi olduğu görülse de bu değerin pozitif yönde ve
65
istatistiksel olarak anlamlı olduğu görülmüştür. Çakıcı ve Aksu (2006) çalışmalarında da ulaşım unsurlarının ziyaretçi tatmini üzerinde etkisi incelenmiş ancak benzer sonuçlar ortaya çıkmamıştır. Kırklareli ilinde bulunan ulaşım hizmetlerinin kalitesi, ulaşım olanaklarının yeterliliği ve yolların durumu ziyaretçilerin tatmini üzerinde düşükte olsa etkiye sahiptir.
Destinasyonlar, tatil sezonunda trafik yoğunluğu nedeniyle ulaşım sorunları yaşamaktadır (Akış, 2011: 193; Baykal, 2015: 59). Ancak Kırklareli ilinin henüz keşfedilememiş bir destinasyon olmasından dolayı diğer destinasyonlar kadar trafik sorunu yaşamaması diğer çalışmalar ile farklı sonuç göstermesinin nedeni olarak öne sürülebilir. Bu sonuçların yanı sıra konukseverlik unsurlarının ziyaretçi tatmini üzerindeki etkisi incelendiğinde, pozitif yönde ve istatistiksel olarak anlamlı olan en yüksek değere sahip destinasyon çekim unsuru olduğu görülmüştür. Kırklareli halkının ve turizm çalışanlarının ziyaretçilere karşı sergiledikleri tutum, güler yüz ve yardımseverliğin ziyaretçilerin en çok ilgisini çeken, tatmin duygusunu arttıran unsurlar olduğu görülmüştür. Çubukçu ve Yaylı (2016) çalışmasında da konukseverlik unsurlarının ziyaretçi tatmini üzerinde anlamlı etkisi olduğunu belirtmiştir.
Araştırma sonuçlarında ekonomik unsurların ziyaretçi tatmini üzerindeki etkisi incelendiğinde, ekonomik unsurların ziyaretçi tatmini üzerindeki etkisinin pozitif yönde olduğu, ancak anlamlı olmadığı görülmüştür. Bu sonuca göre ziyaretçilerin bölgedeki işletmelerde uygulanan konaklama, yiyecek-içecek, gezi, tur ve eğlence aktiviteleri vb.
fiyatları önemsemedikleri öne sürülebilir. Bu sonuç Kılıç ve Pelit (2004)’in çalışmaları ile benzerlik göstermektedir. Araştırmanın sonuçlarından bir diğerinde ise üstyapı unsurlarının, ziyaretçi tatmini üzerinde pozitif yönde olan, ancak istatistiksel olarak anlamlı bir etkisinin olmadığı görülmüştür.
Kırklareli ilinde konaklama tesisleri (Kaya Palas, Lozengrad, Royal Bilgiç, İğneada Resort, Vanilya, Limanköy, İğneada Parlak, İzer, Grand Yaman, Bakucha Vineyard SPA, Ezgi, Mahya otelleri, İğneada Doğa Tatil Köyü vb.), yiyecek-içecek işletmeleri, alışveriş, eğlence, sağlık tesislerinin az olması, karayolu ulaşımının alternatifinin olmaması ve turistik aktivitelerin
66
diğer turistik destinasyonlara oranla yetersiz olmasından dolayı ziyaretçilerin tatminine etkisi olmadığı ileri sürülebilir. Üstyapı unsurlarının ziyaretçi tatminine etkisini inceleyen Çakıcı ve Aksu (2006), üstyapı unsurlarının ziyaretçi tatmini üzerinde etkisi olduğu sonucuna ulaşmıştır.
Araştırmanın diğer sonuçları arasında konaklama hizmetlerinin ziyaretçi tatmini üzerindeki etkisi de pozitif yönlü bulunmuş, ancak istatistiksel olarak anlamlı bulunmamıştır. Bunun nedeni olarak Kırklareli ilinde bulunan konaklama işletmelerinin nitelik ve nicelik bakımından yetersiz olmaları, ziyaretçilerin konaklama işletmelerinde karşılaştıkları sorunlar ve Kırklareli ilini ziyaret eden ziyaretçilerin genel anlamda günübirlik turları tercih ederek konaklama hizmetlerinden yararlanmamaları olduğu öne sürülebilir. Konaklama hizmetlerinin ziyaretçi tatmini üzerindeki etkisi Suanmali (2014) tarafından da incelenmiş ancak etkisi olduğu sonucu bulunmuştur. Yerel taşıma hizmetlerinin ziyaretçi tatmini üzerinde etkisi negatif yönde olan ve istatistiksel olarak anlamlı bulunmayan çekim unsurlarından bir diğeridir. Kırklareli ilinde yerel taşıma hizmetlerinin gelişmemiş olması, turistik bölgeler (Dupnisa Mağarası, İğneada, Dökümhane, Kıyıköy vb.) arasında yerel taşıma hizmetinin olmaması, yerel taşıma araçlarının yetersiz olması, sefer saatlerinin günübirlik ziyaretlere uygun olmaması, karayoluna alternatif yerel taşıma araçlarının olmaması ve ziyaretçilerin genel olarak şahsi araçları ile destinasyona gelmeleri nedeniyle yerel taşıma hizmetlerini önemsememeleri bu sonucun nedenleri olarak yorumlanabilir. İpar ve Doğan (2013) ise çalışmalarında bu sonucun tam aksine yerel taşıma hizmetlerinin ziyaretçi tatmini üzerinde etkisi olduğu sonucunu ortaya çıkarmıştır.
Ziyaretçilerin tatmin değişkeninin demografik özelliklere göre farklılık gösterip göstermediğine yönelik yapılan testlerin sonuçlarına göre erkek ve kadın ziyaretçilerin tatmin olma düzeyleri arasında herhangi bir farklılık görülmemiştir. Bunun nedeni olarak Kırklareli destinasyonunda turistik aktivitelerin cinsiyet ayrımı gözetmeksizin yapılması ziyaretçilerin tatmin olma durumlarını değerlendirirken cinsiyet değişkenini göz önünde bulundurmamaları öne sürülebilir. Turizm işletmelerinde müşteri tatminini
67
inceleyen Keskin (2008) de tatmin değişkeninin cinsiyete göre farklılık göstermediği sonucuna ulaşmıştır. Araştırma sonuçlarından bir diğeri ziyaretçilerin tatmin değişkeni ile yaş gruplarından en az birine göre farklılık gösterip göstermediğine yönelik yapılan analiz sonucunda farklı yaş gruplarında bulunan ziyaretçiler arasından en az iki grup arasındaki ziyaretçilerin tatmin olma düzeylerinin birbirinden farklı olduğu görülmüştür. Analiz sonucunda tatmin düzeyi en yüksek ziyaretçilerin 27-35 yaş grubundaki ziyaretçiler olduğu, tatmin düzeyi en düşük ziyaretçilerin ise 18-26 yaş grubundaki ziyaretçiler olduğu ve 18-26 yaş grubundaki ziyaretçiler ile diğer gruplar arasında anlamlı faklılık olduğu görülmektedir.
Gürbüz (2003) çalışmasında da benzer olarak ziyaretçilerin tatmin olma durumlarını incelemiş ve ziyaretçilerin yaşlarına göre farklılık gösterdiği sonucuna ulaşmıştır.
Araştırma sonuçlarından bir diğerinde ziyaretçilerin tatmin değişkeninin medeni durumlarına göre farklılık gösterip göstermediğine yönelik yapılan analiz sonucunda evli ve bekâr ziyaretçilerin tatmin olma düzeyleri arasında anlamlı bir farklılık görülmüştür. Ziyaretçi tatmininin genç ve bekâr bireylere göre farklılık göstermesinin nedeni olarak Kırklareli ilinin doğa temelli, sakin bir destinasyon olması ve eğlence aktivitelerinin az olmasından dolayı genç ve bekâr gruptan ziyaretçilerin ilgisini daha az çekmesinden kaynaklandığı öne sürülebilir. Bu sonuçların yanı sıra ziyaretçi tatmini değişkeninin öğrenim durumlarından en az birine göre farklılık gösterip göstermediğine yönelik yapılan analiz sonucunda, farklı öğrenim düzeyi gruplarında bulunan ziyaretçilerin tatmin olma düzeylerinin birbirlerine göre farklılık göstermediği görülmüştür. Kırklareli ilinin doğal, tarihi ve kültürel özellikleri ön planda olan bir destinasyon olması ve ziyaretçilerin ziyaret amaçlarının (doğa gezileri, kampçılık, kuş gözlemciliği, arkeolojik incelemeler vb.) bütün öğrenim düzeylerine hitap etmesi bu sonucun nedeni olarak gösterilebilir. Keskin (2008) çalışmasında bu sonuçtan farklı olarak ziyaretçi tatmininin öğrenim durumuna göre farklılık gösterdiği sonucuna ulaşmıştır. Ziyaretçilerin tatmin değişkeni ile meslek gruplarından en az biri arasında farklılık olup olmadığına yönelik
68
yapılan analiz sonucunda ise farklı meslek gruplarına ait olan ziyaretçilerin tatmin olma düzeylerinin birbirinden farklı olduğu görülmüştür. Analiz sonucunda en fazla tatmin olan meslek grubu ev hanımı olduğu görülmektedir. Ayrıca özel sektör, emekli, ev hanımı, turizm çalışanı meslek grupları ile diğer meslek grubu arasında anlamlı farklılık olduğu görülmüştür. Ziyaretçilerin kısa süreli ziyaretlerinde mesleklerinden kaynaklı yorgunluklarını destinasyonda giderememeleri nedeniyle tatmin düzeyleri ev hanımlarına göre daha düşük olduğu öne sürülebilir. Bu sonuç Arslan, Kalay ve Oğrak (2011)’ın çalışmaları ile örtüşmemektedir. Son olarak ziyaretçilerin tatmin değişkeninin aylık gelir düzeylerine göre farklılık gösterip göstermediğine yönelik analiz sonucunda ise farklı gelir gruplarına ait olan ziyaretçilerin tatmin olma düzeylerinin birbirine göre farklılık gösterdiği görülmüştür. Analiz sonucuna göre tatmin düzeyi en çok 3000-3999 aylık gelir grubunda bulunan ziyaretçilerdir ve 999 tl altı ile 4000 tl ve üzeri grupları arasında anlamlı farklılık ortaya çıkmıştır.
Kırklareli iline ulaşımın ve turistik aktivitelerin maliyetli olması düşük aylık gelire sahip olan ziyaretçilerin tatmin durumlarının düşük olması, bununla birlikte yüksek aylık gelire sahip olan ziyaretçilerin tatmin düzeylerinin yüksek olmasının nedeni olarak Kırklareli destinasyonu ile birlikte Edirne, İstanbul, Bulgaristan ve Yunanistan destinasyonlarını da ziyaret edebilme avantajı olması öne sürülebilir. Bu sonuçtan farklı olarak Bal (2012) çalışmasında ziyaretçilerin tatmin değişkeninin aylık gelir düzeylerine göre farklılık göstermediği sonucuna ulaşmıştır.
Araştırma sonuçları değerlendirildiğinde konukseverlik unsurunun ziyaretçilerin tatmin duygusunu en çok etkileyen unsur olması Kırklareli destinasyonu için oldukça önemlidir. Kırklareli ilindeki turizm paydaşlarının yardımsever, güler yüzlü, farklı kültürden milletlere saygılı olmaları Kırklareli gibi doğası ile bilinen bir destinasyonun konukseverliği ile de ön plana çıkması önemli bir sonuçtur. Araştırmadan elde edilen bu sonuçlar doğrultusunda geliştirilen öneriler aşağıda yer almaktadır.
Günümüzde ziyaretçiler turizm faaliyetlerine daha bilinçli ve planlı bir şekilde katılmaktadırlar. Bu nedenle destinasyon yöneticileri
69
ziyaretçilerin ihtiyaç ve isteklerini belirlemeye, ziyaretçilerin tatminini sağlamaya yönelik yapılan anket vb. çalışmaları göz önünde bulundurarak ürün ve hizmet politikaları geliştirebilirler.
Kırklareli destinasyonunun bilinirliğini arttırmak adına yapılan reklam ve tanıtım faaliyetleri (sosyal medyada Kırklareli çekicilikleri ile ilgili yayınlar yapılması, tur şirketleri ile anlaşmalar yapılarak Kırklareli destinasyonunu programlarına dahil etmelerinin sağlanması, turizm platformlarına katılarak Kırklareli destinasyonunun tanıtılması) planlı ve tutarlı bir şekilde yapılabilir.
Ziyaretçilerin önceden destinasyon hakkında bilgi almaları sağlanabilir ve böylece ziyaretçilerin beklentilerini belirleyerek tatminsizlik duygusuna kapılmaları engellenebilir.
Kırklareli destinasyonunda faaliyet gösteren turizm işletmelerinin çalışanları ve yerel halk, ziyaretçilerin tatminini etkileyen unsurlar hakkında bilgilendirilebilir ve bu konuda yerel yönetimler, üniversite ve özel kuruluşlar birlikte hareket ederek eğitim seminerleri (etkili iletişim, alan klavuzluğu, ev pansiyonculuğu vb.) düzenlenebilir.
Destinasyon çekim unsurlarından doğal, tarihi ve kültürel, ulaşım ve konukseverlik unsurlarının ziyaretçi tatmini üzerinde anlamlı etkisi olduğu görülmüştür. Bu unsurların sürdürülebilirliği sağlanacak şekilde koruma altına alınabilir ve geliştirilebilir.
Kırklareli destinasyonunda ziyaretçi tatminine en çok etkisi olduğu görülen konukseverlik unsuru Kırklareli destinasyonunun reklam ve tanıtımında ön plana çıkarılabilir.
Ziyaretçi tatminine düşük seviyede anlamlı etkisi olmasına karşın ulaşım unsurunun etkisinin arttırılabilmesi için ulaşım yolları yenilenip genişletilebilir, aktif olmayan demiryolu ulaşımının tekrar aktif hale getirilerek Edirne-Kars yüksek hızlı tren (YHT) hattına ve Avrupa ülkelerinin demiryolu ağlarına dahil edilebilmesi için girişimlerde bulunulabilir, yapılması planlanan Edirne-Kırklareli havalimanı projesi için ve Çorlu Havaalanı’ndan Kırklareli iline ulaşım hizmeti veren otobüs firmalarının sayılarının arttırılması ve
70
mevcut firmaların da sefer saatlerinin genişletilmesi (saat 22:00’den sonra seferlerin eklenmesi) için teşvikler uygulanabilir.
Turistik bölgeler arası güzergâhlarda yollar genişletilerek bisikletle seyahat eden ziyaretçiler için seyir alanları oluşturulabilir, Viyana’dan başlayıp Kırklareli’nden geçen ve İstanbul’da son bulan Sultanlar Yolu yürüyüş güzergahında turistik hizmetler (yeme-içme, konaklama vb.) sağlanarak bu güzergâhın etkinliği arttırılabilir.
Turistik bölgeler arası güzergâhlarda destinasyona özgü olan efsaneler (manyetik alan, yol bitti komutanım, güzellik suyu, karaman bayırı vb.) kullanılarak ziyaretçilerin ulaşım unsurlarından tatmin olma düzeyleri arttırılabilir.
Ziyaretçilerin tatmini üzerinde anlamlı etkisi olmayan ekonomik, üstyapı, konaklama ve yerel taşıma hizmeti unsurlarının eksikliklerinin neler olduğunun belirlenmesi yönünde çalışmalar yapılabilir ve bu eksikliklerin giderilmesi için paydaşlar birlikte hareket ederek çözüm üretebilirler.
Destinasyon yöneticileri ekonomik unsurların ziyaretçi tatminine etkisinin anlamlı hale getirilebilmesi için işletmelerin sundukları hizmetler ile uyguladıkları fiyat politikaları arasındaki tutarsızlığı denetim altına alabilmek için çalışmalar yapabilir.
Üstyapı unsurlarının etkisinin anlamlı olabilmesi için ziyaretçilerin istek ve beklentilerinin belirlenmesi yönünde çalışmalar yapılarak konaklama işletmelerine, destinasyona özgü yiyecek ve içeceklerin yer aldığı (köfte, kapama, keşkek, süt ürünleri, hardaliye vb.) işletmelere yatırım teşvikleri verilebilir. Mevcut işletmelere ziyaretçilerin beklentileri doğrultusunda danışmanlık hizmetleri verilebilir.
Destinasyonu tercih eden ziyaretçilerin günübirlik turlar yerine yakın destinasyonlar ile ortak turlar düzenlenip Kırklareli destinasyonunda gecelemeleri yönünde çalışmalar yapılabilir.
Yerel taşıma hizmeti unsurunun ziyaretçi tatminini etkileyebilmesi için araçlar konforlu hale getirilerek sefer sayıları arttırılabilir,
71
turistik değere sahip olan bölgelere günübirlik gezilere uygun olacak şekilde yerel taşıma hizmeti sağlanabilir ve yerel taşıma ücretlerinde iyileştirmeler yapılarak daha cazip hale getirilebilir. Yerel taşıma hizmeti sunan firma sayısının arttırılması için teşvikler verilebilir.
Araştırma talebin yoğun olduğu dönemde yapılmıştır. Diğer dönemlerde de çalışmalar yapılarak ziyaretçilerin beklenti ve tatmin düzeyleri ölçülebilir.
72
73