2. Osmanlı Devri’nde Sofya
2.3. SOSYAL VE DÎNÎ HAYAT
2.3.7. Hibe
54
55
3. BÖLÜM HÜKÜM ÖZETLERİ
1- Sicilin 1170 yılı Recep ayında kadı Çeşmîzâde Yahyâ Efendi’ye gönderildiği hakkındadır.
2- Hüseyin Ağa’nın menzilci olduğu hakkındadır.
3- Rûz-ı Hızır’ın vukuu hakkındadır.
4- Kirazın zuhuru hakkındadır.
5- Hasadın vukuu hakkındadır.
6- Rûz-ı Kasım’ın vukuu hakkındadır.
7- Erbâin günleri hakkındadır.
8- Nikola’nın Müslüman olup Ahmed ismini aldığı hakkındadır.
9- Hallâc Memiş’in bekçibaşı olarak tâyîni hakkındadır.
10- İsmâil Ağa’nın Samakovî Başo’daki rehin parası hakkındadır.
11- Rado isimli Hıristiyanın ihtidâ edip Âişe ismini aldığı hakkındadır.
12- Hristo’nun ihtidâ edip Mustafa ismini aldığı hakkındadır.
13- Malin’in ihtidâ edip İsmâil ismini aldığı hakkındadır.
14- Delko’nun ihtidâ edip Mehmed ismini aldığı hakkındadır.
15- Ebû Bekr bin Hüseyin ve Ali bin Hasan’ın bekçibaşı olarak tayinleri hakkındadır.
16- Grahova bölükbaşı Ali’nin tühem-i şer‘iyyesi zuhuruyla ref‘i hakkındadır.
17- Dellâl Süleyman’ın vefatıyla yerine Göriceli Abdülaziz’in tayin olunduğu hakkındadır.
18- Kayıplara karışan Todor’un Pirinççiler Çarşısı’ndaki dükkanında bulunan eşyası hakkındadır.
19- Eşkıyanın doru beygirinin Ali Sipahi’nin oğlu Hüseyin’in elinde olduğu hakkındadır.
20- İsmi verilmeyen üç eşkıyanın yanlarında bulunan eşyalarının kimlere teslim edildiği hakkındadır.
56
21- Dubniçe ahâlîsinin Kara Mehmed isimli eşkıyâyı şikâyeti hakkındadır.
22- Sofya, Üsküp ve Samakov ağnamına vekil tayin edilen Said Ağa’nın hıyâneti ve kendisinden paranın tahsili hakkındadır.
23- Mula isimli çocuğun ihtidâ edip Ahmed ismini aldığı hakkındadır.
24- Menzilci Hasan Ağa’nın vefatıyla yerine oğlu Ali Ağa’nın geçtiği hakkındadır.
25- Dokiç’in ihtidâ edip İbrahim ismini aldığı hakkındadır.
26- Sabutay Kefridin isimli Yahûdinin ihtidâ edip İbrâhim, iki buçuk yaşındaki Salvica’nın da Âişe ismini aldıkları hakkındadır.
27- Abraham isimli Ermeni’nin ihtidâ edip İbrahim ismini aldığına dâir 28- Kuzu, süt ve taze sarımsağın narhı hakkındadır.
29- Sofya’nın muhtelif köylerinden olan gayrimüslimlerin yolculuk esnâsında buldukları eşya hakkındadır.
30- Merhum Yahyâ Paşa’nın hazînedârı Mehmed’in kapıcıbaşı Ömer Ağa’dan satın aldığı eşyaya karşılık borçlu olduğu hakkındadır.
31- Et, unlu mamuller ve bazı kuru bakliyatın 1171 kışı narhıdır.
32- Tekirdağ’dan gelen meyvenin narhıdır.
33- Sofya’da halka zarar veren üç eşkıyanın alıkonulduğu ve yanlarında bulunan eşyaları hakkındadır.
34- İsmâil Ağa’nın mütesellimlikten el çektiği hakkındadır.
35- Ekmekçi Mustafa Beşe’nin bir başka ekmekçi Mustafa Beşe’ye kefil olduğu hakkındadır.
36- Sofya Kazâsı’nın Belgrad’ın eski kadısı Çeşmîzâde Yahyâ’ya tevcihi hakkındadır. (ferman sûreti)
37- Sofya Kazâsı ‘nın kısmet-i askeriyesi için Rumeli Kazaskeri Ahmed Efendi tarafından kassâm tâyini hakkındadır.
38- Sofya Kazâsı’nın kısmet-i askeriyesi için Rumeli Kazaskeri Mehmed Salih tarafından kassâm tâyini hakkındadır.
39- Sofya müftüsü Abdullah Efendi’nin müftülük vazifesine devamı hakkındadır.
40- Bosna’nın Saray şehri sâkinlerinden ihtilâle sebep olan Sarı Murad’ın Ağa Kapısı’nda katledilmesi üzerine Ağa Kapısı’nı basan
57
eşkıyâların görüldükleri yerde yakalanıp hapsedilmeleri hakkındadır. (buyruldu sûreti)
41- Rumeli Eyâleti tarafından 1170 senesi için iki taksit olarak tâyin edilen imdâd-ı hazariyyenin vakti geçmekte olan ikinci taksitinin bir an evvel ödenmesi hakkındadır. (buyruldu sûreti)
42- Ehl-i zimmetden kilise ve manastırlarını bilâ emr-i âlî enine ve boyuna genişletenlerin sicilleri ile birlikte Rumeli Dîvânı’na gönderilmesi hakkındadır. (buyruldu sûreti)
43- 1170 senesine ait altı bin kuruşluk avârızın, bahaneler ileri sürerek vermeyen avârız tahsildârı Abdi’den kabzı hakkındadır. (fermân sûreti)
44- Avârız tahsildârı Abdi’nin 1170 senesine ait altı bin kuruşluk avârızı bir an evvel ödemesi, ödemez ise hapsedilmesi ve ibret için Eğridere Palankası’na sürüleceği hakkındadır. (fermân sûreti)
45- Menzilci Hüseyin Ağa’ya verilen 1170 senesi menzilkeş defteridir.
46- Baharın gelmesiyle ağaçların yapraklanması ve eşkıyâların buralarda gizlenip reâyâyı rahatsız edebileceğinden eşkıyâların görüldüğü yerde cezâlarının verilmesi, bir ferdin zulme uğradığı duyulduğunda vazifelilerin cezalandırılacaklarının bilinmesi hakkındadır. (fermân sûreti)
47- Fermân gereğince eşkıyâların bulundukları yerler tesbit edilirse birbirine yakın olanların anlaşarak üzerlerine varması ve memleketi onlardan temizlemesi hakkındadır.
48- İstanbul halkının et ihtiyâcını karşılamak üzere koyun ve sâir kesimlik hayvânların bir an önce sevk edilmesinin gerektiği hakkındadır. (fermân sûreti)
49- Şehirköyü sâkinlerinden beş kişinin hasımlarıyla muhâkeme edilip kaçmalarına mânî olunması hakkındadır. (buyruldu sûreti)
50- Ehl-i zimmetten Nodul İliço isimli eşkıyânın, Aişe ismini alarak ihtidâ eden mürteddeyi niçin İslâm’ı kabul eyledin diye katl edecekken yakalanıp siyâseten katledildiği hakkındadır.
58
51- Zimmetlerinde bulunan meblağı ödemeyen deruhdecilerin bu paraları bir an evvel sarraflara teslim etmesi, muhâlefet edenlerin Rumeli Dîvânı’na gönderilmesi hakkındadır. (buyruldu sûreti) 52- Kapıkullarının maaşları için gerekli olan 1170 senesi Sofya
cizyesinin ilk taksitinin bir an evvel yeni gönderilen mübâşirle İstanbul'a gönderilmesi hakkındadır. (fermân sûreti)
53- Yeniçeri serdârı Ahmed Çavuş Ağa’nın serdârlığa devâmı hakkında yeniçeri ağası Mehmed Ağa tarafından gönderilen mektup suretidir.
54- Teşne Hacı Hüseyin’in arzuhâline binâen gönderilen buyruldu suretidir.
55- Sofya’da sâkin iken ölen kardeşi Mustafa bin Ahmed’in terekesinden olan menzilin kendisine verilmesi hakkında İstanbulʼda sâkin Teşne Hacı Hüseyin’in arzuhâlidir.
56- Murad isimli şahsın arzuhâline binâen Ali Beşe’nin kâtillerinin Rumeli Dîvânı’na gönderilmesi hakkındadır. (buyruldu sûreti) 57- Sofya’da Banabaşı’nda (günümüzde Banyabaşı) öldürülen debbağ
Ali Beşe’nin debbağhânedeki odasında bulunan para ve eşyâsının kendisine verilmesi ve söz sahibi ustaların Rumeli Dîvânıʼna gönderilmesi hakkında kardeşi Murad’ın arzuhâlidir.
58- Murad isimli şahsın arzuhâline binâen, çarşının söz sahibi ustalarının Rumeli Dîvânı’na gönderilmesi hakkındadır. (buyruldu sûreti)
59- Banabaşı (günümüzde Banyabaşı) denilen yerde öldürülen Ali Beşe’nin kâtilleri istendiğinde çarşı ahâlisi gizlerse çarşının ihtiyârlarının Rumeli Dîvânı’na gönderilmesi hakkında Murad isimli şahsın arzuhâlidir.
60- Selime Hatun’un arzuhâline binâen hasımlarının Rumeli Dîvânı’na gönderilmesi hakkındadır. (buyruldu sûreti)
61- Kayın vâlidesiyle gayr-ı meşrû berâber olan ve zevcesini üç kız çocuğuyla sefil bırakan Hacı Mehmed’in Rûmeli Dîvânı’na getirilmesi hakkında eski zevcesi Selîme Hatun’un arzuhâlidir.
59
62- Devlet-i Çasariye tarafından pâdişâha gönderilen çinilerin geçişi esnâsında yol emniyetinin sağlanması hakkında Belgrad Dîvânı’ndan gönderilen (buyruldu sûreti) dir.
63- Kesriyeli Mehmed Beğ’in Rumeli Dîvânı’nda ahâlî ile hesâbı görülürken korkusundan beş bin kuruş ve tahsil defteri ile kaçan oğlu Hüseyin’in, bulunduğu mahalde alıkonması hakkındadır.
(fermân sûreti)
64- Kesriyeli Mehmed Beğ’in oğlu Hüseyin’in zimmetinde bulunan şeylerin i‘lâm edilmesi hakkındadır. (buyruldu sûreti)
65- Deruhdecilerin bugün yarın diye tehîr ederek vermedikler cizye malının bir an evvel teslimi hakkındadır. (buyruldu sûreti)
66- Halkın ihtiyâcı olan sâde yağ ile hayvanlar için lâzım olan arpanın gönderilen pusula mûcibince cârî narh üzerinden tedarik edilmesi ve bir an evvel gönderilmesi hakkındadır. (buyruldu sûreti)
67- Bahar mevsimin gelmesiyle birlikte eşkıyânın dağlarda gizlenerek halka zulm etmesine mânî olunması için gönderilen fermânın mûcibince amel edilmesi hakkındadır. (buyruldu sûreti)
68- 1159 senesinde ölen Yusuf Ağa bin Receb Ağa’nın terekesinden kızına hissesini vermeyen Hatîce’nin bu hareketi üzre damadı Ahmed’in arzuhâline binâen Zeyneb’e hissesinin verdirilmesi hakkındadır. (fermân sûreti)
69- Tarafların Rumeli Dîvânı’na getirilmesi hakkındadır.
70- Vefat eden voynugân çeribaşısı Yusuf Ağa’nın terekesine el koyan Hatîce Hatun’dan hisse-i irsiyyesini isteyen Zeyneb Hatun’un arzuhâlidir.
71- Sinop İskelesi’nde inşâ edilecek olan kalyonlar için satın alınan demir hakkındadır.
72- Zeynep hatunun hasımlarının hilekarlıkla davayı düşürmeye çalıştıklarının ahali tarafından bilindiği ve bu davada adaletle hükmedilmesinin sağlanması hakkındadır. (buyruldu sûreti)
73- Zeynep Hatun’un, babası Yusuf Ağa’nın mirasına el koymadım diye inkâr eden üvey annesi Hatîce Hatun’dan hisse-i irsiyyesinin alınmasını istediği arzuhâlidir.
60
74- Muhzır Mehmed Çelebi’nin kassam muhzırlığına tâyîni hakkındadır. (berât sûreti)
75- Sofya’da bulunan Hacı Karaman mukataʻasının 1170 senesi iltizâmının vakıf zâbiti Halil Ağa’ya verilmesi hakkındadır.
76- Saruhan Mahallesi sâkinlerinden Müslime Hâtun’un zevci Mehmed Ağa’ya, kız kardeşi Emetullâhʼa ve küçük kızı Emetullâh’a intikâl eden terekesidir.
77- Sofya’ya bağlı Halkalı Karyesi sâkinlerinden, borcu terekesinden fazla olarak vefât eden imam Mehmed Efendi’nin terekesidir.
78- Rumeli Eyâleti’nin eski Trablusşam vâlisi Mustafa Paşa’ya ve Rumeli mütesellimliğinin İstanbul Gümrük Emîni İsmâil’e tevcihi hakkındadır. (fermân sûreti)
79- Sofya mütesellimi Mehmed Ağa’nın Şevval ayı başından îtibâren tekrar mütesellimliğe tâyini hakkındadır. (buyruldu sûreti)
80- 1170 yılı Rûz-ı Hızır masraf defteridir. (5 Zilkâde 1170) 81- Sofya’nın köyleri Rûz-ı Hızır tevzi defteridir.
82- Masraf defterine ilâve edilen teşrîfiyye hakkındadır.
83- Sofya’nın mahalleleri Rûz-ı Hızır tevzi defteridir.
84- Sofya müftüsü Abdullah Efendi’nin, kadı efendinin arzı ve ahâlînin talebi üzerine müftülüğe devâmına izin verilmesi hakkındadır.
85- Silahdâr zümresinden 54. bölükte mutasarrıf Süleymân Ağa’nın kethüdâ yeri olarak tâyîni hakkındadır. (mektup sûreti)
86- Vidin’de 9 adet yeniçeri kışlağıyla 7 adet fırının tâmiri için Sofya’dan 40 adet marangoz talebi hakkındadır. (fermân sûreti) 87- Mustafa Paşa'ya, kendisi varana dek, mütesellim nasb olunan İsmail
Ağa'nın vekâlet etmesi hakkındadır. (buyruldu sûreti)
88- Sofya mütesellimi Mehmed Ağa’nın azli ve yerine Said Ağa’nın tâyîni hakkındadır. (buyruldu sûreti)
89- Muʻtâdelerin daha önce bildirildiği şekilde bir an evvel teslimi hakkındadır. (buyruldu sûreti)
90- Sofya zâbitliğinin Turnacıbaşı Abdurrahman Ağa’ya tevcîhi hakkındadır.
61
91- 1171 senesi Sofya, İznepol ve Breznik Kıbtîlerinin mukâtaa, cizye, cürm ü cinâyet ve bâd-ı havâlarının tahsîlinin Abdülfettâh ve Mustafa Ağalara deruhde olunduğu hakkındadır.
92- 1171 senesine mahsûb iki taksit olarak tâyin edilen imdâd-ı hazariyyenin vakti geçmekte olan ilk taksitinin bir an önce ödenmesi hakkındadır. (buyruldu sûreti)
93- 1160 senesinde vefât eden Arnavud İbrâhim Ağa’nın yeğeni Osman’ın mîras hakkının, vasi olmadığı halde mezkur şahsın terekesini zabt eden Receb Ağa’dan alınması hakkındadır. (fermân sûreti)
94- Osman isimli kişinin amcasından kalan mîrâsının Recep Ağa’dan alınması için gönderilen fermana istinaden yazılan mektup suretidir.
95- Sofya, Şehirköyü, Berkofça, İznepol, Breznik, Razlık, İhtiman ve Samakov’a ait 1171 senesi ağnam bedellerinin noksansız tahsil edilerek görevlilerine teslim edilmesi hakkındadır.
96- 1171 senesine mahsûben Sofya mahallelerine tevzî olunan celebkeşân koyunları defteridir.
97- 1171 senesine mahsûben Sofya köylerine tevzî olunan celebkeşân koyunları defteridir.
98- 1171 senesine mahsûb Süleyman Ağa’ya verilen Sofya mahalleleri avarız ve bedel-i nüzül defteridir.
99- 1171 senesi yasakçılık vazifesinin Safer ayından sene sonuna dek odabaşı Hacı Mehmed’e tevcihi hakkındadır.
100- 1171 senesine mahsûben vakti geçmekte olan Sofya ispenç malının tahsîli hakkındadır. (buyruldu sûreti)
101- 1171 senesine mahsûben Sofya avârızının gönderilen mevkûfât defteri sûreti gereğince tahsîli ve hazîne-i âmireye teslîmi hakkındadır. (fermân sûreti)
102- 1171 senesine mahsûben Sofya bedel-i nüzüllerinin gönderilen mevkûfât defteri sûreti gereğince tahsîli ve hazîne-i âmireye teslîmi hakkındadır. (fermân sûreti)
103- 1171 senesine mahsûben Sofya mahalleleri avârız ve bedel-i nüzül defteridir.
62
104- 1171 senesine mahsûben Sofya köylerinin tevzî olunan avârız defteridir.
105- 1172 senesi Sofya, İznepol, Breznik, Berkofça ve İzladi cizyelerinin Ahmed’e tefvîzi hakkındadır. (berât sûreti)
106- Sofya’nın Drimşa köyünde ve başka yerlerde birkaç seneden beri tîmârına rağbet etmeyen Bayram’dan tîmârı alınıp Muslu’ya tevcih edilince kötülüğe kalkışıp tîmârı Muslu’dan almak niyetinde olduğuna binâen mezkûr tîmârın Muslu’ya ibkâ olunması hakkındadır. (fermân sûreti)
107- Sofya’nın Drimşa Köyü ve başka yerlerde birkaç seneden beri tîmârına rağbet etmeyen Bayram’dan tîmârı alınıp Muslu’ya tevcih edilmesi hakkındadır. (fermân sûreti)
108- Rağbet etmediği tîmârı Muslu’ya tevcîh edildiği halde tîmar hâlâ üzerimdedir diye mahsûlü ahz eden Bayram’ın Muslu’ya tevcîh edilen tîmâra müdahalesine mâni olunması ve aldığı mahsulün kendisinden alınarak Muslu’ya verilmesi hakkındadır. (fermân sûreti)
109- Rumeli Beylerbeyliği kendisine tevcih olunan beylerbeyinin, görevine başladığını ve halkın her türlü zulüm ve haksızlıktan korunması için elbirliği yapılmasının gerekliliğini bildirir buyruldusudur.
110- Daha önce verile gelen muʻtâdeleri vermemek için bahâneler uydurulduğu haberi alınmış olup gönderilen pusula mûcibince muʻtâdelerin teslîmi hakkındadır. (buyruldu sûreti)
111- Sultan III. Mustafa’nın cülûsü sebebiyle biner akçe atıyye-i hümâyûn verildiği ve bu bahâne ile Âsitâne’ye gelinmesine ruhsat verilmemesi gerektiği hakkındadır. (fermân sûreti)
112- Mahallinde halledilmesi mümkün olmayan işler haricinde hiçbir işin İstanbul’a arz ve iʻlâmına ruhsat verilmemesi ve yenilenecek berâtların, berât sâhipleri arasından seçilecek en fazla üç kişi ile gönderilmesi hakkındadır. (fermân sûreti)
113- Sultan III. Mustafa’nın cülûsü sebebiyle beratların yenilenmesi hakkındadır. (fermân sûreti)
63
114- Tecdîd olunan Sofya cizyesi berâtı gelinceye kadar Sultan III.
Osmân zamânındaki berât ile amel edilmesi hakkındadır. (fermân sûreti)
115- Mâl-i muʻtâde ve imdâd-ı hazariyyenin ilk taksitinin ödenmesi gerektiği halde ödenmediğine binâen bir an önce tesliminde acele edilmesi hakkındadır. (buyruldu sûreti)
116- Sağ kol ve sol kol sancaklarında beyhûde bahâneler ileri sürerek cebelü bedeliyyelerini ödemek istemeyenler olduğunu bildiren Süleymân’ın arzuhâli üzerine cebelü bedeliyyelerin bir şekilde tahsîl ettirilmesi hakkındadır. (fermân sûreti)
117- Sultan III. Mustafa’nın cülûsünün Rumeli’deki bütün kazâlara bildirilmesi hakkındadır. (fermân sûreti)
118- Sultan III. Osman Hân’ın vefâtı ve III. Mustafa Hân’ın cülûsünün Rumeli eyâletinde ilân edilmesi hakkındadır. (buyruldu sûreti) 119- Gönderilen pusula gereğince mezkur meblağın kabzına memur
olan kişiye teslimi hakkındadır.
120- Sofya mütesellimliğine Hacı İsmâîl Ağa’nın tâyîni hakkındadır.
(fermân sûreti)
121- Fukarâya âdil muâmelede bulnulması ve haksız vergiler tahsiliyle zulm edilmemesi ve edenlerin cezâlandırılacağı hakkındadır.
(adâlet hatt-ı hümâyûnu)
122- Fukarâdan fazlaca vergi alınmaması alınmışsa iade edilmesi hakkındadır. (ferman sureti)
123- Rumeli kazâları için senede iki taksit olarak tâyin edilen hazariyye (defter sûreti) dir.
124- Sofya yeniçeri serdârlığının Turnacıbaşı Abdurrahman Ağa’ya ihsânı hakkındadır. (mektup sûreti)
125- Sofya mütesellimliğine Hacı İsmâîl Ağa’nın tâyîni hakkındadır.
(buyruldu sûreti)
126- Vârisi olmaksızın vefât eden yeniçerilerin terekeleri beytülmâle âit olduğu halde el koyanlar olduğunun duyulması üzerine terekelerin tahsîli, vermezler ise isimlerinin bildirilmesi hakkındadır. (fermân sûreti)
64
127- Rumeli’nin kazâlarında gezen eşkıyâların alıkonulması, cezâlarının verilmesi ve isimlerinin Rumeli Divânı’na bildirilmesi hakkındadır.
(buyruldu sûreti)
128- Reayadan haksız yere vergiler alındığı işitilmekle bu zulmü işleyenlerin cezalandırılacağı ve reayanın hakları kendilerinden tahsil olunacağı hakkındadır. (ferman sûreti)
129- Senede iki taksit olarak tâyîn edilen imdâd-ı hazariyyenin 1171 yılı ilk taksitinin bir an önce gönderilmesi hakkındadır. (buyruldu) 130- Emlak ve sair eşya satan dellallar üzerine dellalbaşı olan
Abdurrahman bin Osman’ın vefatıyla yerine oğlu Hüseyin’e dellalbaşılık beratı verildiği hakkındadır. (ferman sûreti)
131- Yol kesip yolculardan bazılarını öldüren ve mallarını yağmalayan Çolak isimli yaramazın yakalanması hakkındadır. (buyruldu) 132- Sofya Gümrüğü’nün 1171 senesi martından şubatına kadar Molla
Ahmed’e deruhde ve iltizam olunduğu hakkındadır.
133- Sofya cizyesinin otuz beş bin kuruş olan ilk taksitinin Receb-i Şerîf ortasına kadar teslim edilmesi hakkındadır. (fermân sûreti) 134- Altı bölük yoldaşları üzerine yüz otuz yedinci bölükten İbrâhim
isimli şahsın kethüdâ yeri tâyîn edilmesi hakkındadır.
135- 1170 senesi Hızırı’ndan 1171 senesi Kâsımı’na kadar olan masraflar hakkındadır.
136- Sofya köyleri avârız hânesi sayımıdır.
137- Sofya mahallelerine tevzi olunan Rûz-ı Kasım masraf defteridir.
138- Alişir Mahallesi sâkinlerinden maktûl Ahmed Beşe’nin terekesidir.
139- Hân-ı Cedîd Köyü sâkinlerinden maktûl Ahmed Beşe bin Nasûh Beşe’nin terekesidir.
140- Hâss Biga Mahallesi sâkinlerinden Körgo bint-i Belid isimli gayrimüslimin terekesidir.
141- Kara Dânişmend Mahallesi’nden Süleymân isimli şahıs ile yirmi üç yıl önce ortaklık kuran ve zaman aşımı bahânesiyle kendisine sermâyesini vermek istemeyen Ahmet Beşe arasındaki dâvânın muslihûn vâsıtasıyla bitirilmesi hakkındadır.
65
142- Muhtesibzâde Mahallesi sâkinlerinden Sâbûnî Ali Beşe’nin Fatma bint-i el-hâcc Ali’den kendisine miras kalan emlaki Hüseyin Sipahi’ye sattığı hakkındadır.
143- Eski Sağ Kol Alay Beyi Emin Mehmed Bey ve Benlizâde serdar Mehmed Ağa’nın a‘yândan Yusuf Ağa ve Seyyid Mehmed Bey’in işlerine müdâhale etmeyeceklerine dâir taahhütleri hakkındadır.
144- Kara Dânişmend Mahallesi sâkinlerinden nalbant Hüseyin Kalfa bin Abdullah’ın terekesidir.
145- Hâss Biga Mahallesi mütemekkinelerinden Cune bint-i Kirgo isimli Hristiyan’ın terekesidir.
146- Kara Dânişmend Mahallesi sâkinlerinden İbrâhim bin Abdullah’ın terekesidir.
147- Aslen Etropollü olup Alişir Mahallesi’nde mütemekkin olan Meyhaneci Mişo veled-i Corco’nun terekesidir.
148- Tayyibe bint-i Abdullah isimli kadının kocası Kara Mehmed bin Abdullah’ın kâtili doğramacı Memiş bin Osman için kısas talebi hakkındadır.
149- Kara Mehmed bin Abdullah’ın kâtili doğramacı Mehmed Beşe (Memiş) bin Osman’ın kısasa mukâbil dem-i diyetinin, maktulün karısı Tayyibe bint-i Abdullah’a teslimi hakkındadır.
150- Alaca Mescid Mahallesi sâkinlerinden Halvetiyye Tarîkati’nden Şeyh Mehmed Efendi’nin Sıcak Pınar isimli yerde bulunan emlâkini hanımı Aişe Hatun’a hibe ettiği hakkındadır.
151- Terekesi borcuna yetmeyen Meyhaneci Mişo’nun Alişir Mahallesi’ndeki mülkünün yüz elli kuruşa el-Hâcc Mehmed’e satılması ve bu meblağın terekeye dâhil edilmesi hakkındadır.
152- Aslen İstanbul’un Lütuf Paşa Mahallesi sâkinlerinden olup Sofya’da müsâfir iken vefât eden aşçı el-Hâcc Ahmed bin Abdullâh’ın terekesidir.
153- Aslen Köstendil’in (…) Köyü sâkinlerinden olan Kara Mehmed’in kâtili Ali Bölükbaşı’nın kısası hakkındadır.
154- Hadîce bint-i Ali bin Abdullâh’ın kardeşi Mehmed bin Ali bin Abdulah’ı katl eden ve gece yarısı evin içine ateş etmek suretiyle
66
Bakiyye isimli kadını yaralayan Arnavud Hasan’ın kısası hakkındadır.
155- El-Hâcc Yahşî Mahallesi sâkinlerinden Ali Bölükbaşı bin Abdullâh’ın terekesidir
156- Kız Kâsım Mahallesi sâkinlerinden Hasan Beşe bin Mustafa’nın terekesidir.
157- Yazıcızâde Mahallesi mütemekkinlerinden Derzi Dimo veled-i Pelid isimi zimmînin terekesidir.
158- Kassâbân Mahallesi sâkinlerinden Âişe bint-i Hüseyin’in terekesidir.
159- Dikici taifesinden on iki kişilik zimmî esnafın imâl ettikleri ayakkabıları satmak istedikleri hakkındadır.
160- Bezdineli Mentak Todor veled-i Pelid isimli zimmînin terekesidir.
161- Arnavud Hasan Ağa’nın Yaylak-ı Sagīr nâhiyesi cizyesini teslim edeceğine dâir Seyyid Mustafa Ağa’nın kefâleti hakkındadır.
162- Saruhân Beğ Mahallesi sâkinlerinden Meryemşâh bint-i Murâd’ın terekesidir.
163- Bin yüz yetmiş senesi Rûz-ı Hızır defteri tevzî‘ olundukdan sonraki masraflardır.
164- Yazıcı Süleymân Ağa ihrâc ve Molla Ali nasb olundukdan sonraki masraflardır.
165- Sofya Menzili in‘âmât defteridir.
166- Sofya Menzili in‘âmât defteridir.
167- Esnaf taifeleridir.
168- Kāsım defteri tevzî‘ olundukdan sonra menzilci Hüseyin Ağa'nın verdiği in‘âm bârgîrleridir.
169- 1170 yılı masraf defteridir.
170- Vidin Kalesi tamiri çin gönderilen marangozlar ve ücretleri hakkındadır.
171- Dellal çavuş Osman Beşe’nin yerinde bir kimsenin eşyası kaybolursa Odabaşı Mehmed Beşe’nin ona kefil olduğu hakkındadır.
67
SONUÇ
Kadîm bir geçmişe sahip olan Sofya Sultan I. Murad devrinde 1380’li yıllarda fethedildi. Fethi müteakip, her fethedilen yerde olduğu gibi, imâr ve iskânına başlanıldı. Kaynakların bildirdiğine göre iskân edilen Müslüman Türk tebea Afyonkarahisar ve Manisa’dan getirilmişti. Kısa zaman içinde Rumeli Eyâleti’nin merkezi oldu. Osmanlı’nın mühim şehirleri arasında yerini bulan Sofya vakıf eserleriyle donatıldı. Yüksek bir mevkie çıkılıp temâşâ edildiğinde Bursa’dan, Edirne’den farksızdı. Osmanlı mührü vurulmuştu.
Bugün Bulgaristan Millî Kütüphânesi’nde şehrin Osmanlı dönemine dair çok sayıda defter ve vesika bulunmaktadır. Bunlar arasında 60 adet de sicil vardır. Bu sicillere ve çok sayıdaki arşiv vesikâsına kütüphanenin internet sayfasından ulaşılabilmektedir.
İşte incelediğimiz kadı defteri de bu 60 sicilden biridir. Bu defterden anlıyoruz ki Sofya, daha evvel olduğu üzere, 1170-1171 yıllarında da paşa livasıdır. Bu dönemde Sultan III. Osman vefât etmiş, yerine III. Mustafa geçmiştir. Yeni pâdişahın cülûsünü bildiren fermanlar buralara kadar gelmiştir.
Yine bu defterden anlaşıldığına göre bu tarihte Rumeli Eyâleti’ne bağlı 104 kazâ vardır. Paşa livası Sofya’nın XVI. asırda 32’den 41’e çıkan mahalle sayısı 1171 yılında 31’dir. Köy sayısı da 221’den 145’e düşmüştür.
31 mahalleli Sofya’nın bu tarihlerdeki kadısı Çeşmîzâde Yahyâ Efendi’dir. Diğer Osmanlı şehirlerinde olduğu gibi Sofya’da da birçok devlet memuru vazife yapmıştır.
Sofya İstanbul halkının et ihtiyacının karşılandığı mühim bir şehirdir ve İstanbul’a kesimlik hayvan göndermiştir.
Osmanlılar fethettikleri yerlerdeki halkın inancına karışmamışlardır.
Dolayısıyla Sofya’da gayrimüslimler de yaşamaktadır. Onlardan cizye vergisi tahsil edilmiştir.
Defterde cizyeden başka vergiler de bulunmaktadır ve bunlar bütün Rumeli hakkında bize fikir vermektedir. Mesela 1757 yılı için Rumeli Eyâleti’nin ödediği hazariyye 50.000 kuruştur.
68
Sofya Romalılar’ın Via Militaris (askerî yol) dedikleri Rumeli’nin orta kolu üzerindedir. Önemli bir transit yolunda bulunan Sofya Menzil’i son derece faaldir. Sicilde bulunan in‘âm defteri suretleri buna işaret etmektedir.
Sofya müftüsü Abdullah Efendi’dir ve Sofyalılar kendisini çok sevmektedir.
Sofya’da çok sayıda gayrimüslim tebea bulunmaktadır. Bir yıl içinde bu gayrimüslimlerden sekiz erkek üç de kadın Müslüman olmuştur. Üç kadının üçü de Aişe ismini almıştır.
Bir yıl içinde adam öldürme hâdisesi birkaç tânedir. Yalnız Sofyalıların zaman zaman yol kesici eşkıyalarla başı derde girmiş buna karşılık devlet tedbir almıştır.
On altı kişinin mîrası mahkemede taksîm edilmiştir. Mîrâs taksimi için gayrimüslimlerden de mürâcaat eden olmuştur.
69
KAYNAKÇA
AHISKALI, Recep. “Muhzır”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 31, Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 2006.
AKGÜNDÜZ, Ahmet. Şer‘iyye Sicilleri, Mahiyeti, Toplu Kataloğu ve Seçme Hükümler, I, İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, 1988.
AKTAŞ Necati ve KAHRAMAN Seyit Ali. Bulgaristan’daki Osmanlı Evrakı, Ankara: Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı Yayınları, 1994.
ATALAR, Münir. “Şer‘iye Mahkemelerine Dâir Kısa Bir Târihçe”, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi İslam İlimleri Enstitüsü Dergisi, S. 4 (1980), ss. 303-328.
BAYRAM, Sadi. “Bulgaristan’daki Türk Vakıfları ve Vakıf Abideleri”, Vakıflar Dergisi, S. 20 (1988), ss. 475-482.
BEYDİLLİ, Kemal. “Mustafa III”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 31, Ankara: TDV, 2006.
BİLECİK, Gülberk. “Sofya’da Günümüze Ulaşan Osmanlı Mimari Eserleri”, Yeni Türkiye Dergisi, S. 67 (2015), ss. 1916-1926.
BAŞBAKANLIK OSMANLI ARŞİVİ (BOA) Cevdet Adliye (C.ADL)
BOA. C.ADL. 92-5522 (1166/1753).
CANATAR, Mehmet “Kavas”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 25, Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 2002.
CANATAR, Mehmet “Kethüda”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 25, Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 2002.
ÇAKIR, İbrahim Etem. “Osmanlı Toplumunda Eş ve Çocuk Sayısı, Statü, Servet: 1671-1678 Sofya Örneği”, Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, S. 31 (2012), ss. 41-60.