Sual: Şah ismail ve safevilik nedir Şah ismail ve safevilik hakkında bilgiler paylaşabilir misiniz ? ?
Sual: Şah ismail ve safevilik nedir Şah ismail ve safevilik hakkında bilgiler paylaşabilir misiniz ? ?
Cevap: Safevîler (1502-1732)
İran ve Azerbaycan'da devlet kurmuş olan Türk hanedanı Safevîler hakkında bilgi verilmektedir.
Adını Erdebildeki Safeviyye tarikatının kurucusu Şeyh Safiyüddin (Ölm. 1334)den alan bu devlet, Rumlu, Şamlu, Tekelü, Ustacalu, Dulkadırlu, Afşar, Kaçar, Bayburtlu ve Varsak gibi ekseriyeti Anadoludan İrana giden Türk oymaklarının desteği ile Şah İsmail tarafından kurulmuştur. Şah İsmail 1502 yılında Akkoyunlu Elvend Begi yenerek, Âzerbaycana hâkim olduktan sonra, ertesi yıl hâkimiyetini Irak-ı Acem, Fars ve Kirman bölgelerine yaymış ve 1509da Bağdadı da ele geçirmişti. 1510 yılında Özbek hanlarından Şibanînin Merv yakınlarında yenilip, öldürülmesi ile Safevîler Fırattan Ceyhuna kadar hâkimiyetlerini genişletmiş oldular.
Bundan sonra Şah İsmailin Anadoluya adamlar göndererek, buradaki Türk oymakları arasında Safevî propagandasına girişmesi, kendisini Osmanlı Devleti ile karşı karşıya getirmiş ve bugün İranda bulunan Hoy şehri yakınındaki Çaldıranda aynı dili konuşan, aynı boy ve oymakların çocukları karşı karşıya gelmişler ve savaş Safevîlerin yenilgisi ile neticelenmişti (23 Ağustos 1514). Bu savaş Şah İsmail için bir dönüm noktası olmuş ve Osmanlılara geniş topraklar kaptırıldığı gibi, Özbekler de Horasanı yeniden işgâl etmişlerdi. 1524de Şah İsmailin ölümü ile yerini alan Şah Tahmasb, 1576daki ölümüne kadar ömrünü doğuda Özbekler, batıda ise Osmanlılar ile mücâdelelerle geçirmiş, 1555 tarihli Amasya Andlaşması ile Osmanlı tehlikesi bir müddet için atlatılmıştı. Tahmasbın ardından gelen II. İsmail ve Muhammed Hüdâbende gibi zayıf şahlardan sonra Safevîler, I. Abbasın şahsında kuvvetli bir şaha kavuştular (1588). Onun zamanında Osmanlılar Âzerbaycandan geri çekilmek zorunda bırakıldıkları gibi, Osmanlılara karşı Avrupalılarla ittifak teşebbüsünde bulunuldu. Bu ittifak gerçekleşmemekle birlikte, ticarî münasebetler tesis edilmişti. 1629 yılında ölümünden sonra Şah Safi tahta oturmuş, onun zamanında Safevîlerin Vana hücumu IV. Muradın Revan seferine yol açmış (1635), Bağdad seferi ise bu ülkenin Kasr-ı Şirin andlaşması (1639) ile kesin olarak Osmanlılarda kalmasını temin etmiştir. Şah Safinin halefi II. Abbasın ölümünden (1666) sonra Safevîler süratle çökmeye yüz tuttular. Oymaklar arasındaki dahilî mücadelelerden istifâde eden Safevîlerin Kandahar vâlisi Mîr Üveys 1709 yılında istiklâlini ilân etmiş, oğlu Mahmud 1722de İranı istilâ ile, Isfahana girmeye muvaffak olmuştu. Mahmud, Safevî şahı Hüseyini tahttan uzaklaştırdı ise de, Afşarlardan Nâdirin mücadeleleri neticesinde, Üveysîler İrandan çekilmişlerdir (1729). Bundan sonra II. Tahmasbı tahta oturtan Nâdir, az sonra onu tahttan indirip (1732), yerine onun 1 yaşındaki oğlu III. Abbası tahta oturtmuş ve nihâyet 1736da saltanatı bizzat eline alarak, Safevîlere son vermiştir. III. Abbastan sonra II. Süleyman, III. İsmail, III. Hüseyin ve Muhammed (Ölm. 1786) İranın bazı bölgelerinde ismen hüküm sürmüşler ise de, 1732den sonraki hükümdarlar kukla olmaktan öte geçememişlerdir. Başlangıçta devletin merkezi Tebriz iken Osmanlıların seferleri neticesinde merkez I. Tahmasb devrinde Kazvine; I. Abbas devrinde ise Isfahana nakledilmiştir. Safevîlerin şimdiye kadar ehemmiyet verilmeyen hususiyetlerinden biri Türk edebiyatının onlar zamanında mühim mevki kazanmasıdır. Bu devletin Divânından Özbeklere, Kırım Hanlarına, Rus Çarlarına, Avusturya ve Lehistan kralları ile Osmanlılara gönderilmiş Türkçe pek çok mektup mevcuttur. Hataî mahlası ile Türkçe şiirler yazan Şah İsmailin Türkçe bir divanı bulunduğu gibi, oğlu Tahmasb ve Şah Mirza ile İbrahim Mirza gibi hânedan mensuplarının Türkçe şiirleri bulunmaktadır. Ayrıca tezkirelerde Türkçe şiir yazan pek çok şairin adına da rastgelinmektedir.
alıntı