1- HalilÇavuş Köyün Tarihçesi
Ermeni yerleşkesi olan bu köy göçten sonrası tamamen boşalmıştır. Diğer tüm aileler göç sonrası bu beldeye gelip yerleşlerdir. Dolayısıyla köyün göç öncesi tarihi hakkında kesin bilgi mevcut değildir.
Göç sonrası Kafkaslardan muhacır kökennli, Muş/Bulanık tarafından Kürt kökenli aileler gelip yerleşmiştir. Ayrıca Bingöl Solhan'dan Zaza kökenli aileler de gelip yerleşmişlerdir. Hacı Dekko daha sonra 1936 yılında Erzurum'dan ve Karadeniz Bölgesi'nden çeşitli Türk aileleri Hınıs ve dolayısıyla Halilçavuş'a iskan edilmiştir.
Cumhuriyetin kurulmasından itibaren köy tüzel kişiliğine haiz olan belde çevre köyler için merkez teşkil etmektedir. Köyün karakolu olup bu karakol diğer köylere de hizmet sunmaktadır.
Halil Çavuş 1992 yılında belediye olup, halen belde tüzel kişiliğine haizdir. Belediyede 15 memur mevcuttur. Doğru düzgün işlemeyen belediye hiçbir kamu hizmetinde etkinlik sağlayamamaktadır.
2- Coğrafi yapısı ve iklim yapısı:
Köy Hınıs a 20 km uzaklıkta
39.2565 Enlem
41.7664 Boylamda yer almaktadır.
Beldedeki yerleşim, toplu yerleşimin tipik örneğidir. Köyün altından Ağır çimen Deresi sağ kenarından Avanes Deresi solundan, Güzellere geçmektedir. Ancak bu derelerdeki sular değerlendirilmemektedir. Hınıs'ın coğrafi olarak en güzel köylerinden biridir.
Beldenin güneyinde Bulanık Dağı bulunmaktadır. Önünde ise Ağırçimen,Köy dibi,Çaydüzü isimlerinde düz ovalar yer almaktadır. Toprak verimli ve volkanik bir yapı arz etmektedir.
Komşu köyleri; Göller, Tellitepe, Kızılahmet, Dağ Çayırı, Tendürek'tir.
Beldede görülen iklim tipik karasal iklimdir. Ancak son yıllarda Malazgirt'te yapılan baraj dolayısıyla iklimi ciddi şekilde yumuşamıştır.
Tipik bozkır ikliminin hâkim olduğu yerleşim yerinde ağaçlanma sadece belde merkezinde mevcuttur. Verimli ovalarda ağaçlar yok denecek kadar azdır. Doğada yetişen mazi, karçin vb. yabani ağaçlar bile katledilip doğaya adeta kıyılmaktadır. Toprak yapısı; volkanik(humusu zengin) verimli bir toprağa sahiptir.
3- Yerleşim ve nüfus durumu;
Belde yoğun şekilde göç vermektedir. Bunun sebebi olarak yeterli istihdam alanlarının yaratılamaması gelmektedir. Gençler genel olarak büyükşehirlere iş umuduyla gidip yerleşmektedir.
Belde yaklaşık 2-3 katı nüfusu başka şehirlerde yaşamaktadır. Özellikle İstanbul, İzmir, Ankara, Konya gibi büyükşehirlerde hemşerilerimiz yaşamakta olup ayrıca yurtdışında da ciddi bir nüfus yaşamaktadır. Gurbete gidip başarılı olan hemşerilerimiz hiçbir şekilde beldeye yatırım yapmamaktadır. Psikolojik boyutta bunun altında yatan sebep, çok sonraları(göç sonrası) yurt edinilen bu yerin yurt veya vatan olarak benimsetilmiş olmamasıdır. Köyde; Camii, Belediye, Karakol, Sağlık Ocağı, Köy evi bulunup halkımız misafir perverdir. Çevre köyler açısından merkez teşkil eden bir konumdadır.
Beldede ise, konutlar genellikle tek katlı olup, ekonomik yaşayışın gereği olarak ahırlarla yan yanadır. Belde toplu yerleşim şeklindedir. Dağ yamacına kurulmuştur. Yaklaşık olarak 200 hane ev vardır. Evler ağırlıklı olarak betonarmedir.


Yıllara göre belde nüfus verileri


1.186


2.600


2.056
Beldede kahve yoktur. Gençler daha çok amatörce futbol oynamaktadır. Halkın en büyük sorunu iş imkânlarının sınırlı ve gizli işsizliğin fazla olmasıdır. Tarımla herkes uğraşmasına rağmen bu uğraş kendi ihtiyacını karşılayamamaktadır.
Ailecilik hat safhada olup, belde halkı hiçbir zaman birlik olup bir iş yapamaz. Kişisel ilişkiler zayıf olup kaynaşmalar zayıf olduğundan bir araya gelip ortaklaşa karar alma konularından zayıftır.
4- Öğrenim Durumu:
Arzulanan belde sorunlarının demokratik bir yöntemle tartışılması ve alınacak önlemlerin beraberce kararlaştırılmasıdır. Ayrıca köy kütüphanesinin kurulması ve burada gençlere kitap sevgisinin aşılanması köy için iyi bir adım olacaktır.
Belde de ilkokul bulunmaktadır. Ancak ilköğretim sonrası eğitime verilen önem nispeten azdır. Genel olarak üniversite mezunu oranı düşüktür. Ancak son yıllarda ciddi bir değişiklik gözlemlenmektedir.
Okuyan gençler de köye dönmemektedir. Dönenler ise halkın baskılarına fazla dayanamayıp terk-i diyar etmektedir. Dışarıdan gelen tahsilli insanlara saygıda kusur etmeyen halkımız kendi içinden çıkan cevherlerin kıymetini ne yazık ki bilmemektedir. Dışarıdan gelen öğretmenler ise bir yolunu bulup bir an önce kaçmaktadır. Bu şekilde gelen öğretmenler verimli olamayıp öğrencilere yeterli alt yapı verilememektedir. Yeterli alt yapıyı oluşturamadan liseye giden öğrenciler birçok zorlukla karşılaşmaktadır.
5- Ekonomi Durumu:
Belde ekonomisine tarım ve hayvancılık hâkim olup mera ve yaylalar geniş alanlar kaplamaktadır. Meyvecilik yok denecek kadar az miktarda olup sebze tarımı yer yer yapılmaktadır. Halkın geçimi genelde gençlerin gurbete çıkıp inşaatlarda çalışıp gönderdikleri parayla sağlanmaktadır. Çok verimli arazisi ve yeterli su kaynakları olmasına rağmen halk tembelliğinden kendini sefalete mahkûm etmiş bir haldedir. Sınırlı miktarda olsa da beldede arıcılık faaliyeti yürütülmektedir.
6- Altyapısı:
Beldede sular evlere getirilmiştir. Kanalizasyon çalışmasının ise ihalesi verilmiş olup, süreç devam etmektedir. Telefon ve internet bağlantısından faydalanılmaktadır. Beldeyi Hınıs'la bağlayan yol asfalt olup, köy içindeki yollar asfalt değildir.
Beldede ise, konutlar genellikle tek katlı olup, ekonomik yaşayışın gereği olarak ahırlarla yan yanadır. Belde toplu yerleşim şeklindedir. Dağ yamacına kurulmuştur. Yaklaşık olarak 200 hane ev vardır. Evler ağırlıklı olarak betonarmedir.
Kaynak ; wikipedia.org
Araştırma : Burhan KAYA