İnsanlar, büyüme ve gelişme dönemlerinde gözlenen özellikler bu dönemlerin süreleri bakımından farklılıklara sahiptir. Bu farklılıkların nedeni genetik etmenlerin, beslenme özelliklerinin, hormonların ve içinde bulunulan fiziksel çevrenin insandan insana değişmesidir. Bu etmenlerin büyüme ve gelişme üzerindeki etkileri aşağıda verilmiştir.
Duygusal ve sosyal gelişmemizde hangi etmenler etkilidir?
1. Genetik Etmenler
Anne ve babanın bazı özellikleri genler yoluyla yavrulara geçer. Tıpkı göz rengi, saç rengi, kan grubu, boy uzunluğu, şişmanlık, ergenliğe başlama yaşı gibi özelliklerin de genlerle yavrulara aktarıldığı bilinmektedir. Büyüme ve gelişmenin sınırları genetik olarak belirlenir. Örneğin bir çocuk genetik olarak yetişkinlikte 1.80 cm boy uzunluğuna ulaşma kapasitesine sahip olabilir. Ancak bu üst sınıra ulaşması için beslenme, fiziksel çevre gibi diğer etmenlerin de uygun olması gerekir. Büyüme ve gelişmeyi etkileyen bazı hastalıklar da anne ve babadan çocuğa aktarılabilir. Kalıtsal hastalıklar olarak isimlendirilen bu hastalıklara Down sendromu, kısa parmaklılık, albinizim (deride renk pigmentlerinin eksikliği), hemofili (kanın pıhtılaşamaması) gibi örnekler verilebilir.
2.Hormonlar
Vücudumuzda iç salgı bezleri (hipofiz, üreme organlarındaki bezler, tiroit vb.) tarafından üretilen, kanla vücudun diğer bölgelerine taşınarak hücre ve dokuların çalışmasını düzenleyen maddelere hormon adı verilir. Hormonlar büyüme ve gelişme olayları üzerinde doğrudan ya da dolaylı etkilere sahiptir. Örneğin büyüme hormonu olan somatotropin (STH) hipofiz bezinden salgılanarak kemik, kas gibi dokularda hücre sayısının artışını düzenler. STH, büyüme dönemlerinde fazla salgılanırsa devlik, az salgılanırsa cücelik ortaya çıkar. Ergenlik döneminden itibaren üreme organlarından salgılanan hormonlar büyümeyi ve cinsiyete bağlı gelişmeyi etkiler. Kızlarda yumurtalıktan salgılanan östrojen, erkeklerde ise testislerden salgılanan testosteron hormonları bunlara örnektir. Tiroit bezinden salgılanan tiroksin hormonu da büyüme ve gelişmeyi etkiler. Bebeklik döneminde bu hormonun az salgılanması büyüme ve zeka geriliğine yol açar.
3. Beslenme
Anne ve babasından uzun boyluluk ile ilgili genleri alan bir çocuğun boyunun uzaması için aynı zamanda iyi beslenmesi de gerekir. Büyüme ve gelişmede etkili olan etmenlerden biri de beslenmedir. Sağlıklı bir şekilde büyümek, gelişmek için yeterli ve dengeli beslenmeye gereksinim vardır. Yeterli ve dengeli beslenme büyüme, gelişme için gereken yapıcı, onarıcı, düzenleyici ve enerji verici besin maddelerinin her birinden yeterli miktarda alınması demektir. Özellikle çocuklarda yetersiz, dengesiz beslenme büyüme ve gelişmeyi olumsuz yönde etkiler. Bu durumda kilo alamama, zekâ geriliği, boy kısalığı gibi sorunlar ortaya çıkabilir. Zatürre, kızamık, ishal gibi hastalıklara karşı direnç azalır.
4. Fiziksel Çevre
İnsanın içinde yaşadığı çevrenin fiziki durumu, büyüme ve gelişmeyi etkiler. İklim koşullarının iyi olması, içme sularının ve havanın temizliği gibi fiziksel çevre unsurları büyüme ve gelişmede olumlu etkilere sahiptir. Diğer taraftan radyasyon, sigara dumanı, çevre kirliliği gibi etmenler sağlıklı büyüme ve gelişmeyi engeller. Fiziksel çevrenin büyüme ve gelişmeye etkisi, bebek anne karnındayken başlar. Gebelikte annenin ateşli hastalık geçirmesi, sigara ve alkol kullanması, radyasyona maruz kalması gibi etmenler bebeğin büyüme ve gelişmesini olumsuz etkiler. Bebek, dünyaya geldikten sonra da yaşanılan ortamın sağlık koşulları iyi olmalıdır. Örneğin kirli hava ve sigara dumanına maruz kalan çocuklarda hücrelere ulaşan oksijen azalacağından büyüme ve gelişme olumsuz etkilenir.
Okullar, eğitim hizmeti üzerinde uzmanlaşmış kurumlardır. Bu kurumlar toplumun ihtiyaç ve isteklerine uygun olarak iyi öğrenciler yetiştirmek için bireyleri geliştirmeye çalışırlar.
Okulların genel amacı, topluma uyum sağlayabilecek başarılı
İnsanlar, büyüme ve gelişme dönemlerinde gözlenen özellikler bu dönemlerin süreleri bakımından farklılıklara sahiptir. Bu farklılıkların nedeni genetik etmenlerin, beslenme özelliklerinin, hormonların ve içinde bulunulan fiziksel çevrenin insandan