Asıl Omurgalılar
( Vertebrata Subkladus'u)
Dr.Muammer Bilge
Balıklar Sınıfı
Asıl omurgalıların en aşağı kademesinde yuvarlak ağızlılar (Siklostomlar) vardır. Bunlardan sonra asıl balıklar yer alır. Balıkların iskeletinde omurga tam teşekkül etmiştir. Hayatın başlangıcında önce kıkırdak halindedir. Sonra kemikleşir. Bazı iptidaî balıklarda (Köpek balıkları) bütün hayat boyunca kıkırdak olarak kalır.
Omurga, her birine «Omur - Vertebra» denilen parçaların birbirine eklenmesinden meydana gelmiş bir zincir gibidir. Her omur'un arka tarafında bulunan halka kısımları da üstüste gelince «Omurga kanalı = Canalis vertebralis» meydana gelmiştir. Omur ilik bu kanalda bulunur ve muhafaza edilir.
Omurganın ön ucunda baş kemikleri «Kafatası» nı hazırlamış, sinir borusu da bunun içinde beyin halinde şekillenmiştir. Balıkların iskeleti, merkezî sinir sistemi ile sindirim, dolaşım ve solunum sistemlerinin esası şematik olarak (Şekil: 38) den anlaşılabilir.
Kurbağalar (Amphibia Klassis'i)
Kurbağalar biyoloji ilminin ve bilhassa fizyoloji deney salonlarının en mühim yardımcılarındandır. Omurgalı hayvanların balıklardan sonra gelen bu daha yüksek sınıfı tetkik edilirken bunların ilme ifa ettiği hizmeti belirtmeden geçmeye imkân yoktur. Bu sebeple kurbağalar üzerinde biraz durarak her günkü deneylerimizin en büyük kısmında insan fizyolojisini aydınlatmak için hayatını veren bu yardımcıların doku ve organlarını tanıtacağız.
Kurbağaların ontogenezleri sırasında geçirdikleri «Metamorfoz» hadiseleriyle çok açık olarak biyolojik tekâmül safhalarının bir kaçma işaret ederek ilme ışık verdiklerini evvelce böceklerin metamorfozu bahsinde zikretmiştik. Bu bakımdan da kurbağaların hayatı bizim için ehemmiyetlidir. Kurbağalar larva safhasında iken kuyruklu ve solungaçlıdırlar. Bazı kurbağa nev'ilerinde bunlar bütün ömür boyunca muhafaza edilir.
Fakat diğer bir kısım nev'iler ergin hale gelmek için geçirdikleri metamorfozlar sırasında bu teşekkülleri terkederek kuyruksuz solungaçsız bir varlık haline gelirler. Tabiatiyle solungaçların yerine akciğerler gelir ve bu kurbağalar sudaki hayattan karadaki hayata, balık seviyesinden asıl kurbağa seviyesine geçmiş olurlar. Kurbağa metamorfozunun muhtelif safhalarında vücudun dıştan görünüşü (Şekil: 39) da müşahede olunmaktadır.
İnsan embriyo'su da solungaçlı bir safhanın başlangıcından geçer. Fakat orada durmadığı gibi daha sonraki bir çok safhalarda da durmayarak omurgalıların en yüksek mümessilleri seviyesine yükselir (Şekil: 40) ta muhtelif omurgalı sınıflarında akciğerlerin kazandığı inkişaf gösterilmektedir.
İnsanların bedeninde cari olan pek çok biyoloji kanunu, kurbağalarda da aynı şekilde veya bazı ufak farklarla mevcuttur. Kurbağaların insan vücudu hakkındaki ilim için bir tecrübe hayvanı olabilmesi onlarda tesbit edilen neticelerin kolayca insana nakledilebilmesinden ileri gelmektedir. Tabiatiyle insana benzerlik ve yakınlık kurbağalarda âzami seviyeye çıkmış değildir. Daha üst sınıflar, sürüngenler, kuşlar ve bilhassa memeliler insana daha pek çok yakın bir biyolojik bünye taşırlar.
Şimdi kurbağalarda yapılan ve insan fizyolojisine büyük istifadeler sağlıyan bazı tecrübeleri izah etmeden evvel kurbağa ile insan arasındaki bâzı mühim farkları belirtelim. Böylece insan bedenindeki kuruluşa varmak için henüz hangi cihetlerin eksik olduğu da bir taraftan anlaşılmış olacaktır.
a ) Kurbağa soğukkanlıdır. Yani onun vücut sıcaklığı muhitindeki sıcaklığa göre değişir. Çünkü kuşlardan itibaren mevcut bulunan ve dış sıcaklık ne olursa olsun vücut sıcaklığını muayyen ve sabit bir seviyede meselâ 36-37 derecede tutmaya yarıyan bir tanzim mekanizması henüz kurbağa vücudunda faaliyete geçmiş değildir. Kuşlar, ve memeliler vücutlarının sıcaklığını yaz ve kışta, soğuk ve sıcak günlerde hep aynı derecede muhafaza ederler, bunlara «Homoioterm» varlıklar denir. Buna mukabil sürüngenler, kurbağalar, balıklar ve daha aşağısında muhitin sıcaklığına göre daima değişen bir vücut sıcaklığı mevcuttur. Bu «Poikiloterm» hayvanlarda hararet tanzim mekanizması yoktur.
b ) Kurbağada dert solunumu vücudun sükûnet halindeki ihtiyacına bir müddet yetecek kadardır. Bir memeli hayvanın akciğerleri çalışmayacak olursa bu hayvan birkaç dakika içinde solunum eksikliği ile ölür. Çünkü bunun deri yolu ile alabildiği oksijen pek mahduttur. Vücudun yüksek oksijen ihtiyacı esas itibariyle akciğerler tarafından sağlanabilir. Halbuki kurbağada hem oksijen ihtiyacı daha az (Sıcaklık derecesi aşağı oldukça bir çok kimyasal reaksiyonlar ve metabolisma hâdiseleri daha yavaş seyreder) hem de kurbağanın ince derisi oksijen geçişine memelilerin derisine nazaran daha müsaittir.
c ) Kurbağanın kalbinde karıncık (Ventrikül) bir tanedir. Bu sebeple sol kulakçığa (Atrium) gelen bol oksijenli (Arteriyel) kan ile sağ kulakçığa gelen az oksijenli (Venöz) kan ventrikülde birbirine karışır. Halbuki kuşlarda ve memelilerde karıncık iki gözlü olup her iki kulakçığa gelen kanlar tamamiyle ayrı ayrı yollar takip ederek biribiriyle hiç karışmazlar. Bunun istisnası normal halde yalnız embriyonal hayattır. Nitekim insan da embriyonal hayatı esnasında bir safhada, doğmadan evvel son aylar zarfında kan dolaşımı bakımından kurbağaya benzer. O safhada insanda dahi arteriyel kan ile venöz kan birbirine karışır. Çünkü o zaman karıncıklar iki tane olmakla beraber kulakçıklar arasında bir geçit vardır (Botal deliği) ve bu geçit yolu ile iki türlü kan biribiriyle karışmaktadır.
İnsan yavrusunun kalbinde iki kulakçığı birleştiren ve iki türlü kanın karışmasını intaç eden botal deliği normal olarak doğum ânında kapanır. Eğer kapanamazsa bir hastalık olarak ele alınır ve tedavisine çalışılır. Doğum ânında insan kalbinde cereyan eden ve insanı temsilî bakımından soğukkanlıların biyolojik seviyesinden kendi hakikî seviyesine çıkaran değişmelerden ileride bahsedeceğiz.
d) Vücuttan gelen toplardamar (Veh) kanı yüksek omurgalılarda doğrudan doğruya sağ kulakçığa döküldüğü halde kurbağada böyle değildir. Kurbağada bu toplardamarlar evvelâ başka bir boşlukta «Sinüs venozus» ta toplanır ve her kalb atışından evvel bu kısmın kasılması (Sistol'ii) neticesinde sağ kulakçığa geçmiş olur. Kurbağada sinüs venosus'un mevcudiyeti az sonra göreceğimiz gibi fizyoloji için çok faydalı olmuştur. Kalbin hareketlerini tanzim etmekte olan bir idare merkezi insanda sağ atrium içinde kalır. Kurbağada ise sinüs venosustadır. Bu sayede kurbağa kalbinin bu merkezle irtibatını kesmek ve neticesini görmek çok kolaylaşmaktadır. Sinüs venosus ile sağ atrium arasındaki darlığı dışarıdan bir iplikle bağlamak ve sıkıştırmak gayet kolaylıkla kalbin kulakçık ve karıncıklarını sinüs venosustaki idarî karargâhtan ayırmakta ve sinüs venosus kısmı çalışırken diğer kısımların durmasını intaç etmektedir, (Birinci Stannius bağı).
Bu tecrübe kurbağa "kalbinin sinüs venosustaki bir merkezden idare edildiğini, her kalb kasılmasının (sistol) oradan gelen bir emirle husule getirildiğini ifade eder. Kurbağa kalbinde sinüs venosusta insan kalbinde ise -sinüs venosus olmadığı için- sağ atriumda yerleşmiş olan merkeze «Kalbin nomotop merkezi» (nomotop eksitasyon merkezi) denir. İkinci bir merkez de hem kurbağada hem insanda atriumlarla ventriküller arasındaki bölme içinde (biraz sağa doğru) mevcut bulunmaktadır. «Heterotop merkez» (heterotop eksitasyon merkezi) denilen bu ikinci, birincisi gibi müstakil değildir. O daha ziyade birinciden kendisine gelen emirleri karıncıklara yaymak ve duyurmak vazifesini taşımaktadır. Ancak herhangi bir şekilde nomotop eksitasyon merkezinden beklenen emirler kesilecek olursa o zaman heterotop merkez istiklâl kazanmakta ve ventrikülleri artık kendisi idare etmeye başlamaktadır.
Nitekim birinci stannius bağı ile bağlanmış yani nomotop eksitasyon merkezi ile atriumlar ve ventrikül arasındaki irtibat kesilmiş bir kurbağa kalbinde (Tabiatiyle bu kalp vücut dışına çıkarılmış ve orada yaşayıp çalışmakta olan bir kalbdir) önce sinüs venosustan başka bütün diğer kısımların (yani atriumlar ve ventrikülün), çalışmadığı görülürken bir kaç dakika bekleyince ventrikülün çalışmaya başladığı, atriumların ise yine durmakta devam ettiği müşahede edilir. Eğer birinci stannius bağından sonra beklemiyerek heterotop merkezin bulunduğu yeri bir pensetle sıkıştırıp veya bir iplikle bağlayıp uyaracak olursak ventrikülün deminki kadar zaman geçmeden derhal çalışmağa başladığı tesbit edilir.
Her iki halde de ventrikülü çalıştıran emir kaynağı heterotop merkezdir. Nomotop merkezle irtibatı kesilince istihlâl kazanmıştır. Onun bir pensetle veya bir bağla sıkıştırılmak suretiyle uyarılması müstakil hareket etme istidadını tahrik etmekte ve bir an önce meydana çıkarmaktadır. Hakikaten o ana kadar daima emir altında çalışmağa intibak etmiş olan heterotop merkez âmirinden ayrı kalınca bir müddet duraklamakta ve neden sonra durumu kavrıyarak harekete geçmektedir.
Burada birinci Stannius bağı tecrübî olarak kurbağa kalbinde bir «Kalb bloku» husule getirmekte, heterotop merkez üzerine konulan ikinci bir iplik düğümü «İkinci Stannius bağı» ise bu merkezi bir an önce harekete getirerek kalb blokunu kısmen olsun tedavi, daha doğrusu telâfi etmektedir. İnsanda buna benzer haller bazan kendiliğinden husule gelir. Nomotop merkezden çıkan emirlerin ileti yollarında bir bozulma olabilir ve bu emirler kısmen veya tamamen yolda kalabilir. Böye bir sebebe bağlı olarak kalb durunca heterotop merkez derhal uyanmaz ve ventriküllefin çalıştırılmasını müstakilen üzerine almıyarak üstten emir bekler durursa insan «Bir kalb sektesiyle ölüme gider». İşte böyle bir durumda ekseriya heterotop merkezin istiklâl kazandığı görülür ve bu sayede şahıs yaşamaya devam eder. Fakat artık o bir «Kalb bloku gösteren hasta» dır.
Tabiatiyle kalb blokunun çok çeşitli tipleri vardır. Fakat hepsinin esasını teşkil eden ilk bilgiler kurbağa kalbinde Stannius'un yaptığı tecrübelerden doğmaktadır. Stannius'un birinci bağının konmasının düşünülebilmesi ise ancak kurbağada sinüs venosus'un ayrıca yapılmış olmasına bağlıdır.
e) Kurbağanın kanında alyuvarlar (eritrositler) çekirdeklidir. Halbuki insanda çekirdeksizdir. Fakat insanda da embriyonal hayat esnasında ilk üç ayda kanın alyuvarları çekirdeklidir. Ancak ondan sonra alyuvarlar daha çok olgunlaşınca çekirdeksiz hale gelirler. Hattâ kâhil insanda bile alyuvarların vücuda geldiği dokularda (kemik iliği gibi) ilk önce çekirdekli oldukları görülmektedir. Bu alyuvar ana hücreleri (eritroblastlar) damar sisteminde dolaşan kana verilmeden evvel kemik iliğinde daha bir çok inkişaf safhaları geçirir ve kanda vazife görmeye başlıyacakları zaman artık çekirdekleri bulunmaz.
Hülâsa insan kanındaki alyuvarlar, alyuvar tekâmülünün zirvesindedir. İnsanın ilk üç aylık embriyonal safhaları esnasında ve kurbağada bütün hayat boyunca kanın alyuvarları kâhil insanın ancak kemikiliğinde raslıyabildiğimiz ana alyuvarlardır. Üç aylık insan ebriyo'su ve kâhil kurbağa ancak bu ana alyuvarlara sahiptir. Kâhil insana gelince o, kemik iliğinde bu iptidaî ana hücreleri, damarlarında dolaşan kanda ise onlardan gelişmiş olan daha olgun, daha farklılaşmış, daha çok ihtisas sahibi olmuş ve çekirdeğini kaybetmiş alyuvarları ihtiva eder. Görüldüğü gibi alyuvarlarının mukayesesiyle de insanların embriyonal hayatları esnasında kurbağaların seviyesini geçirdiğini fakat orada durmayarak daha yükseldiğini anlıyabilmekteyiz.
Şimdi kurbağa doku ve organları ile yapılan tecrübelerin birkaçını gözden geçirelim:
a) Spinal Kurbağa ve Spinal Şok: Eğer bir kurbağanın kulakları arkasından geçen bir çizgi boyunca başı kesilir ve bu kesitin üstünde kalan kısım uzaklaştırılacak olursa vücutta merkezî sinir sisteminin yalnız omur ilik (medulla spinalis) kısmı kalmış olur. İşte buradaki (yalnız medulla spinalis'i kalmış ve daha üst sinir merkezleri bertaraf edilmiş) kurbağa vücuduna «Spinal kurbağa» denir.
Böyle bir spinal kurbağa elde edilip tetkike başlanınca evvelâ onun kendiliğinden artık hiç bir harekette bulunmadığı, hattâ vücudunun şurası burası çeşitli uyaranlarla uyarılırsa hiç bir cevap vermediği (hiç bir refleks hareketin de husule gelmediği) görülür.
Gevşek kasları ve hareketsiz vücudu ile bir ölü gibi duran spinal kurbağanın müşahedesine devam olunursa bir iki dakika içinde büyük bir değişiklik ortaya çıkar. Demin ölü gibi duran kurbağa şimdi pensetle sıkılan veya elektrikle uyarılan bir ayağını derhal çekebilecek bir durumdadır. Bunlar medulla spinalis (omur ilik) tarafından tanzim edilebilen refleks faaliyetlerdir. Bu refleks faaliyet vücudun korunmasına matuf bir gaye takip ettiğini iyice gösterebilmek imkânına da sahiptir. Beyni çıkarılmış böyle bir kurbağanın şüphesiz çok mahdut olan ve ancak bazı reflekslere inhisar eden hareketleri yine bir şuurluluk taşıdığı için «Pflüger bir medulla spinalis ruhu düşünmek mecburiyetinde kalmıştır».
Hakikaten şu tecrübe bir spinal kurbağada omur iliğin akıllıca faaliyetini anlamaya çok müsaittir:
Eğer % 1 lik bir sülfrik asit mahlûlüne batırılmış bir parça filtre kâğıdı spinal kurbağanın meselâ sağ kalçası üzerine konulursa hayvan derhal sağ ayağını kullanarak bu yakıcı kâğıdı silip atmaya çalışır. Bu esnada şayet bu ayağı tutulacak veya kesilecek- olursa şimdi aynı iş için derhal öbür ayağını harekete getirir. Bu şekilde hayvanın her çareye başvurarak asitli kâğıdı vücudundan uzaklaştırmaya çabaladığı aşikâr bir surette görülür. Burada beyin olmadığına göre bu işin medulla spinalisin eseri olduğu da meydana çıkar (Şekil: 41) de bu enteresan tecrübe görülmektedir.
Spinal kurbağanın yapabileceği işler, daha doğrusu verebileceği reaksiyonlar normal kurbağaya göre çok mahduttur. Çünkü omur ilik kendi başına ancak en basit hareketleri organize edebilir. Lüzumuna göre ayakların çekilmesi veya nihayet yukarıda gördüğümüz gibi bir ayağın basit bir silme işinde kullanılabilmesi bunlar arasındadır. Beyinli ve tam bir kurbağada bunlar üzerine daha bir çok ve gayet kompleks hareketler eklenir. Normal kurbağa yürür, sıçrar, yüzer, gıdasını arayıp bulur. Etrafındaki âlemi görür, işitir, koklar, tadar, civarındaki cisimlere dokunur ve bütün bu çeşitli duyu yollariyle etrafını tanır. Her türlü adalî hareketlerini ve kendi hayatının ihtiva ettiği her türlü davranışı ihtiyacına göre yapabilir. Spinal kurbağa ile normal arasındaki farklar bize omur ilikten yüksek sinir merkezlerinde tanzim edilmekte olan fizyolojik faaliyetleri ifşa eder.
Şimdi de «Spinal şok» u tarif edelim. Yukarıda zikrettiğimiz gibi spinal kurbağa elde edilince evvelâ ölü gibi hareketsizdir. Hiç bir refleks cevap ta vermez. Onda omur iliğe mahsus refleks faaliyetin görülebilmesi için bir iki dakikalık bir zamanın geçmesine ihtiyaç vardır. İşte bu ölü zamana «Spinal şok devri» denir. Böyle bir ölü zamanın mevcut bulunmasının sebebi, bütün hayat boyunca daima daha yüksek merkezlerin ye beynin emir ve kumandası altında çalışmaya alışmış olan omur iliğin şimdi yukardan emir alamayınca afallamış ve emirsiz çalışmaya derhal başlıyamamış olmasıdır. İşte omur iliğin bu durgunluk ve faaliyetsizlik devrine, bir nevi şaşkınlığına «Spinal şok» denilmektedir. Omur ilik kendi müstakil faaliyetlerini ve varlığını göstermeye ancak bu şok devrini atlattıktan sonra başlıyabilir.
Yukarıda kalbin heterotop eksitasyon merkezi için de buna benzer bir hal görmüştük. Nomotop merkezden gelen emirler kesilince o da bir şok devri geçirmekteydi. Bazı kazalar ve yaralanmalar esnasında omur ilikleri ile daha üst merkezleri arasındaki irtibat kesilmiş insanlar (yaralılar) ortaya çıkar. Bunlarda gövde ve bacaklar sinirler yolu ile omur iliğe bağlıdır. Fakat omur ilik ile daha yukarısı arasındaki irtibat kesiktir. Tabiatiyle gövde ve bacakların üst sinir merkezleriyle irtibatını sağlıyan ve omur ilikten geçen yollar da kesilmiştir. Böyle bir insanın başı normal halini muhafaza eder. Fakat onun gövde ve bacakları aynen spinal kurbağadaki gibi bir durum gösterir. Buna bir. «Spinal insan» elenir.
Spinal insanda da önce bir şok devri vardır. Hattâ bu şok devri kurbağadakinden çok daha uzundur. Spinal insanın bacaklarında refleks faaliyet (meselâ ayağına bir iğne batanca bu ayağın çekilmesi) ancak haftalarca sonra görülmeye başlar. O zaman spinal insanın medulla spinalisi de kurbağada olduğu gibi müstakil harekete geçmiş ve tabiatiyle artık beynin kontrolü ve malûmatı dışında çalışmaya başlamış olur. Spinal insanda şok devrinin spinal kurbağadakinden çok sürmesinin sebebi insanda omur iliğin üst merkezlerin kontrol ve direktifleri altında çalışmaya daha da çok uymuş ve dışa karşı müstakil hareket göstermekten daha çok ayrılmış olmasıdır.
Bu şok devri organizmaların tekâmül seviyeleri nisbetinde uzar. Kurbağadan çok daha aşağı tekâmül seviyesinde bulunan annelidlerde hemen hemen hiç görülmez. Bir toprak solucanının baş tarafı kesilip atılacak olursa ip merdiven sinir sistemi taşıyan bu hayvanda serebral gangliyon (yani onun beyni) bertaraf edilmiş olur. Fakat bundan dolayı solucanın gövdesi hiç te şok devri göstermeden hemen hareketler yapabilir. Bildiğimiz gibi annelidlerde muhtelif segmentlerin herb'ri âdeta zaten müstakildir. Üsttekilerin alttakiler üzerinde hâkimiyeti zayıftır. Bu zayıf hâkimiyetin büsbütün ortadan kalkması alt teşekküller için derin bir mahrumiyet ve büyük bir şaşkınlık âmili olmamaktadır.
Şunu da belirtmek lâzımdır ki, spinal insanda spinal şok devri geçip te medulla spinalis kendine mahsus refleks faaliyetlerle varlığını göstermeye başladıktan sonra hasta, iğne batırılan ayağını derhal çeker. Yani ayaklariyle bir takım refleks cevaplar verebilir. Fakat bunların normal haldeki hareketlerden büyük bir farkı da vardır. Spinal insanın ayağına kumanda eden sadece onun omur iliğidir. Beyninin artık ayakları üzerinde hiçbir hâkimiyeti yoktur. Hasta kendi ayaklarına yabancının ayakları gibi dışardan bakar. Ve eğer gözü ile takip etmiyorsa ne iğne batırıldığından ne de ayağın çekildiğinden kendisinin hiç haberi olmaz. Tabiatiyle kendi ayağına kendi istediği emirleri veremez ve onu kullanamaz. O ayaklara artık yalnız onun omur iliği hâkimdir ve beyninin ne omur ilikle ne de ayaklarla bir ilgisi kalmamıştır.
Biz bedenimizde evvelâ ve sadece beynimizin hâkimiyiz, âmiriyiz. Bütün diğer organlarımızı ancak beynimiz vasıtasiyle kullanmaktayız. Bu sebeple beynimizle teması kalmayan herhangi bir organımız artık bize yabancıdır. O tamamiyle dış âlemdeki eşyalardan biri gibi olmuştur. Kalb, mide, böbrek, karaciğer gibi iç organlarımızı elimiz ve kolumuz gibi irademizin yakın otoritesi altında görmeyişimize bakarak bu organlarımıza da yabancı olduğumuz sanılmamalıdır. Böyle iç organlarımız kendi vazifelerinin icabı derecesinde beynimize ve onun vasıtasiyle de bize bağlıdırlar. Bu bağlılık hastalık hallerinde daha iyi farkedilir. Normal halde iç organlarımızla bir nevi nebati şuur ve irade halinde var olan ve devam eden münasebetlerimiz hastalık hallerinde beynimizin en yüksek merkezlerini ve bizim şuurumuzu, irademizi de yakından alâkadar ederler. Nitekim iç organlarımızdan gelen bir nevi şiddetli feryatlar ve çok muannit talepler yerine göre ağrılar, sancılar, bulantılar v.s. halinde malûmumuzdur ki, işte bunlar ve normal hallerde de tabiatiyle içimizden kaynayıp gelen mesut bir sıhhat duygusu hep iç organlarımızla beynimizin ve beynimiz vasıtasiyle de bizim temas ve münasebetlerimizin misalleridir.
b) Omur iliğin harap edilmesi ile refleks faaliyetlerin ortadan kalkması: Yukarda tetkik ettiğimiz spinal kurbağada görülen refleks faaliyetlerin omur iliğe ne derece bağlı olduğunu anlamak için yukardan omurga kanalına ince bir demir tel sokulur ve iki yana çevrilerek omur iliğin tamamen tahrip edilmesine çalışılır. Bunu yaparken evvelâ bütün iskelet adaleleri hep birden ve şiddetle kasılırlar. Bu kasılma tahrip edilmekte olan omur iliğin verdiği son ve şiddetli emirlerin, bir nevi canhıraş feryatların neticesidir. Fakat omur iliğin tahribi sona erince artık bütün adalelerde tam bir gevşeme ve refleks faaliyetlerin sona erişi görülür.
Böylece omur iliğin tahribinden sonra kurbağa deri yolu ile verilecek her türlü Uyaranlara karşı artık ölü gibidir. Çünkü bir duyu organı olan deriden kalkıp gelecek intibaları kabul edecek ve muayyen bir hareket emriyle bu intibalara reaksiyon hazırlıyacak bir sinir merkezi (omur ilik) artık yoktur.
Şimdi elimizdeki kurbağa bedeninin elde kalan sinir ve adalelerinin kendi başlarına canlı olup olmadıklarını ve doğrudan doğruya kendilerine verilecek fizyolojik uyaranlara verebilecekleri reaksiyonları inceliyebiliriz. Bu meyanda sinir ve adalelerin doğrudan doğruya elektrikle uyarılmalarını gözden geçirelim.
c) Kurbağa sinir - bacak preparatında uyarmalara karşı alınan cevap: Kurbağanın bacak adaleleri (museums gastrocnemius) omur iliğin tahribinden sonra da hâlâ sağdır. Bunu kolayca gösterebiliriz. Evvelâ siyatik siniri bulup etrafındaki dokulardan ayırdıktan sonra bu siniri yukarı ucundan keselim ve yalnız diz altındaki adalelerle temasta bırakalım. Bundan sonra uyluk kemiği ortasından kesilip ayrılacak olursa diz altındaki adaleler ve onlara dallar veren siyatik sinir beraberce vücuttan ayrılmış olur. (Şekil: 42) de böyle bir sinir - bacak preparati görülmektedir.
Bu preparatili siniri bir çift elektrot vasıtasiyle sevkedilen bir elektrik akımı ile veya daha başka uyaranlarla tenbih edilebilir. Her uyaran, sinirde bir takım fizyolojik hâdiseler tevlit eder ve bunlar adaleye kadar iletilerek onun da bir kasılma ile cevap vermesine sebep olur. Sinirlerin vücutta her zaman yaptıkları iş yine böyle bir takım tenbihleri iletmekdir. Sinirde iletilen hâdise elektrik tabiatmdadır. Fakat tabiatiyle dışardan elektrotlarla ve uyarma maksadiyle sevkettiğimiz elektrik akımı değil sinirin kendisinde uyarılma sebebiyle meydana gelen elektriki tahavvüller mevzuu bahistir.
Sinirler bu vazifelerini ancak sağ oldukları müddetçe yapabilirler. Nitekim kurbağanın vücuttan ayrılmış olan siyatik siniri de henüz yaşamakta olduğu için kendisine tatbik edilen uyaranları hususi sinir elektrikiyetine çevirir ve adaleye kadar da nakledip ona verir. Adale bu emri alınca (sinirden gelen şey onun için bir emirdir) o da bir kasılma ile vazifesini yapar. Eğer sinirin bir yeri sıkılıp ezilecek olursa bu kısımdaki hücreler ölürler ve daha yukarıdan verilen uyaranları artık iletmezler. Uyaran doğrudan doğruya kendilerine tatbik edilirse hiç almazlar.
Kas hücreleri organizma içinde daima sinirlerden gelen ve organizmanın ihtiyaçlarına uygun düşen emirlere göre kasılırlar. Fakat doğrudan doğruya kendilerine tesir edebilecek haricî uyaranlara mâruz kalacak olurlarsa bunların tesiriyle de kasılabilirler. Nitekim elimizdeki bacak sinir preparatında siniri bırakıp doğrudan doğruya kası uyaracak olursak kasın cevabını yani bir kasılma (contraction) hareketini yine müşahede edebiliriz.
Kasların uyaran (tenbih) kabul edebilmeleri ve bir kontraksiyonla cevap verebilmeleri ancak canlı oldukları müddetçe devam eder. Vücut haricinde bir müddet sonra kasların da hakikaten öldükleri artık uyaran kabul etmeyişleri ve kasılma göstermemeleriyle anlaşılır.
Bir organizma meselâ bir kurbağa ölünce onun hücreleri de aynı anda ölmüş değildir. Bütün organlar ve bütün hücreler için ölüm ayrı ayrı ve onların hayat şartlarındaki bozulmanın vahametine göre kısa veya uzun bir zaman sonra gelir. Vücut dışında normal hayat şartları kendisine temin edilebilen organ ve hücreler asıl organismadan hiç ayrılmamış gibi normal hayatlarına devam ederler.
Bu bahsi kapatırken bilhassa tebarüz ettireceğimiz nokta şudur: Görüldüğü gibi omurgalı hayvanlar camiası içinde insana henüz epeyce uzak yani üç sınıf aşağıda olan kurbağa bir çok bakımlardan insana çok benzeyen bir biyolojik varlıktır. İşte bu yakınlık sebebiyledir ki kurbağa doku ve organları hakkında bilgi edinmekle insanı da büyük ölçüde tanımış olmaktayız. İnsanda yapılamıyacak olan tecrübeleri kurbağada yapmak suretiyle ilmin bir çok düğümlerini çözerken insanların normal hallerine ve hastalıklarına esas olan bir çok biyolojik hakikati de insana el vurmadan tanıyabilmekteyiz.
Diğer omurgalı sınıflarında ve hele memeli hayvanlarda vücutların iç âlemi artık insanınki ile ayrılamıyacak kadar yakın bir manzara arzeder. Bu sebeple bir çok kuşlar (güvercin, tavuk, horoz) ve bir çok memeliler (tavşan, kedi, köpek, kobay, fare ve hele maymun) insan fizyolojisinin çeşitli sahaları için tam insanlara benzer hususiyetlerinden dolayı deneylerin çok kıymetli fedaileridir.
Kurbağadan insana kadar uzanan biyolojik sahada pek çok hayvan nevileri yer alır. Bunlar üç büyük sınıfın (sürüngenler, kuşlar ve memeliler'in) muhtelif takım ve familyalarını doldurur.
Şimdi bu geniş sahayı süratle geçerek asıl insan biyolojisine vâsıl olacağız. İnsanın bünyesinde bütün memelilerin, bütün omurgalıların ve daha aşağı bütün hayvanların başlıca hususiyetlerine tekrar raslamak çok düşündürücüdür. Bu 'keyfiyet bütün canlıların tekâmül yolunda beraber olduklarını, bu yolda ileri gitmiş olan insan nev'i ile bunları takip eden bütün hayvan nev'ilerinin müşterek aslını biyolojiye kabul ettirmiştir. Her insan bu ezelî maziyi, kendi ferdî hayatı içinde başından sonuna kadar fakat ilk safhaları süratle geçmek şartiyle tekrar edip durmaktadır. İnsan bütün tabiatın bir hülâsası gibidir. Bu hülâsayı anlıyabilmek için bazı noktalarda muhtaç olduğumuz tafsilâtı diğer varlıkların tetkikinden çıkarıyoruz.
Bu maksatla hayvanlar âleminin muhtelif köşelerinde epeyce dolaştık, şimdi de omurgalıların son üç sınıfına kısaca bir göz atalım.
Omurgalıların Diğer Sınıfları
(Heptirler, Kuş'lar ve Memeli'ler)
Şekil: 43, 44 ve 45 te bir sürüngen, bir kuş ve bir memeli hayvan vücudunun esas yapısı şematik olarak gösterilmektedir. Kurbağa organizmasında insana nazaran mevcut görünen farklar bu sınıfların her birinde bir derece daha azalır. Şimdi bu yoldaki yeni merhalelere kısa-
ca işaret edelim:
Reptiller (yani sürüngenler) de kurbağalar gibi soğukkanlıdırlar. Fakat kuşlarda harareti tanzim mekanizması, artık meydana gelmiş bulunduğundan kuşlar ve memeliler vücutlarının sıcaklığını, dışarıdaki sıcaklık ne olursa olsun daima 37 derece civarında sabit tutmak kudretini kazanmışlardır. Bunlar homoioterm'dirler.
Kurbağa kalbinde gördüğümüz sinüs venozus kısmı reptillerden itibaren sağ artrium duvarına katılır. Vücuttan (büyük dolaşımdan) kan. getiren toplardamarlar (veníer) doğrudan doğruya sağ atriuma açılırlar. Kurbağada bir tane olan kalb karıncığı (ventrikül) de reptillerden itibaren iki gözlüdür. Ancak reptiilerde bu ayrılma henüz tam değildir. İki karıncık arasındaki bölmede delik vardır ve bu delik yolu ile iki ventrikülün kanları birbirine kısmen karışır. Kurbağalara has olan bu karışma reptillerin en üst seviyesi olan timsahlara kadar devam eder. Timsahlarda iki ventrikül birbirinden tam ayrılmıştır ve artık vaziyet kuşlardaki şekle çevrilmiştir. Kuşlar ve memelilerde kalb dört gözlüdür, arteriyel ve venöz kanlar arasında bir karışma yoktur. Küçük ve büyük dolaşım yolları birbirinden tamamiyle ayrıdır.
Yalnız kuşlar ve memelilerin embriyonal hayatlarında küçük ve büyük dolaşımlar arasında iştirakler ve böylece venöz ve arteriyel kanların karışması yani kurbağa ve repuliere has vaziyet görülmektedir. Hattâ insan yavrusu bile doğumu ânında hâlâ o vaziyettedir. Ancak doğumu takip eden dakikalardadır ki, hem kalb ve büyük damarlar içinde kanın geçiş yolları birdenbire değişmekte, hem bir nevi solungaç durumunda olan plasentanın ortadan kalkması ve akciğerlerin çalışmaya başlaması görülmekte ve bu suretle doğduğu dakikada insan kendisini kurbağaların ve reptillerin seviyesinde addettirecek' bir çok büyük alâmetleri bir anda terkederek kendi hakikî seviyesini iktisap ve işgal etmektedir.
( MetaBiyoloji, Hücre / İnsan / Cemiyet / Hayat / Ölüm / ve Ötesi - Dr.Muammer Bilge )
Konular;
Bölüm 1
- Biyolojinin Dalları
- Canlı ile Cansız Arasındaki Fark
- Mekanik Atomizmin Mağlubiyeti
Bölüm 2
Biyolojik Organizmaların Tasnifi
- Biyolojik Tekamül, Filogenez, Ontogenez
Hücre
- Hayvanlar Aleminin Kısa Sistematik Tablosu
Bölüm 3
Hayvanlar Aleminde Tekamül
Merhaleleri
- Tek Hücreliler
- Hücrelerin Aklı
- Tek Hücreli Organizmalardan Çok Hücreli
Organizmalara Geçiş
- Çok Hücreli Organizmalar
( Metazoa subregnumu )
- Sölomatlar Bölümü
( Solom kesesi olan hayvanlar )
Bölüm 4
- Kordat'lar Kladusu
( Sırt İpliği Olan Hayvanlar )
- İptidai Kordatlar
(Acrania grupu)
- Asıl Omurgalılar
- Doğum Sırasında Çocuğun Katettiği Biyolojik
Tekamül Merhaleleri
- Maymunlar ve İnsanlar