

Selam da bir sembol müdür? Diyanet İşleri Başkan Yardımcısı Prof. Dr. Mehmet Emin Özafşar ile İslam ve semboller üzerine
| Tarih: 2011-12-17 23:12:19 - || |
Sembol nedir, bize neyi çağrıştırır?
Sembol deyince yıllar önce okuduğum hacmi küçük ama çağrışımı ve içeriği çok geniş olan bir kitap aklıma geliyor. Kitabın başlığı “homo semioticus”, yani “anlamlandıran insan”. İnsan sembollerle var olan bir varlıktır, diyor. Aslında sembol dediğimiz şey bu kitapta da anlatıldığı gibi anlam üzerine odaklanıyor. Anlama konu olan her şey aslında sembol değeri taşıyor. Orada da anlatıldığına göre, anlam varlığı olan insan, eşyaya mana yüklüyor. Eşyayı adlandırıyor, eşyaya bir isim veriyor. İsimle eşya kimlik kazanıyor. O kimliğe daha sonra insan tarafından yeni anlamlar yüklendikçe, eşya yeni mahiyetler kazanıyor, kimliği derinleşi yor, anlamı derinleşiyor, hatta bir müddet sonra o isim ilk baştaki basit ad olmayı aşarak bir simge hâline geliyor. Böylece insan, bir semiotik varlık yani sembollerle simgelerle konuşan, anlaşan iletişim kuran bir varlık oluyor. Bu durum dil teorilerinde de anlatılır: İnsan işaretlerle de anlaşıyor. İşaret dili dediğimiz bir dil var ve o da sembollerden oluşuyor, simgelerden oluşuyor.
İşaretler, bir mana ifade ediyor. Tarihin ilk zamanlarından itibaren, yani insan eşyayı kullanmaya başladığı, birbiriyle iletişime geçtiği günden itibaren insan işaretlerle eşyayı adlandırıyor, ona mana yüklüyor. Böylece hakikatten mecaza doğru yol alıyor. Bunu da sembollerle simgeler-
le yapıyor. Aslında toplamda bütün kâinat, bütün varlık da bir ‘alem’dir bir ‘işaret’tir.
O bir şeyi gösteriyor, yüce yaratıcıyı Allah Teala’yı işaret ediyor. O bakımdan varlığın hepsi ayet olmuş oluyor. İşte enfüsteki, afaktaki ayetler dediğimiz zaman da, bütün kâinatın, göklerin, yıldızların, güneşin, ayın, yağmurun, karın, dağların, bütün varlığın mahlûkâtın, hayvanatın, nebatatın, cemadatın hepsinin bir gösteren olmasını, bir işaret olmasını anlıyoruz. İnsan sadece fizik âlemi anlamlandırmıyor aynı zamanda metafizik âlemi de anlamlandırıyor. Misallerle, temsillerle metafizik âleme işaret ediyor, metafizik âlemi anlayabilmek ve anlatabilmek için. Bunu biraz daha ileri götürürsek, doğrudan metafizik âlemden bilgi alan, vahiy alan peygamberlerin getirdiği mesajlar, metafizik âleme işaret eden göstergeler oluyor.
Kur’an-ı Kerim’de “Şeâir”den söz ediliyor. Bunu biraz açar mısınız?
Her insanın, her toplumun olduğu gibi her inanç sisteminin de ona kimliğini, kişiliğini veren sembolleri, alametleri vardır. Bunlara şeair diyoruz. Hatta bütün dinlerin ibadet formları, aslında aynı zamanda o dinlerin özgün kimliğini belirlediği için birer şeairidir. Müslümanlıkta namaz, bir şiardır. Müslümanlığa mahsus bir ibadet tarzıdır ve aynı zamanda bir semboldür. Bir insanın kıyamda durması, rükûya varması, secdeye yönelmesi bunların hepsi birer semboldür, birer temsildir. Ama bunun, ayakta durmanın, eğilmenin ve kapanmanın ötesinde bir manası, sembol değeri vardır. O da nedir? Allah’a münacattır, Allah’a kulluktur, Allah’a ibadettir. Bunun sembolik anlamı dediğimiz zaman, bunun temsili anlamını kastetmiş oluyoruz.
Kurban da bir semboldür. Normalde kurban bir canlının boğazlanması, kanının akıtılması, hayatının sona erdirilmesi ile Yüce Yaratıcı’ya bir sunakta bulunmaktır. Ama gayesi açısından bakıldığında bu nedir?
Allah’ın rızasını gözeterek, bir bağışta bulunmaktır. Onun için Kur’an-ı Kerim’de “kurbanların ne etleri, ne kanları Allah’a ulaşır. Allah’a ulaşacak olan sizin takvanızdır” buyrulur. Bütün ibadetler için de aynı şey geçerlidir. Mademki hayvanlar, bitkiler bir tüketim varlığı olarak var edilmiştir, Allah öyle yaratmıştır, bunların tüketilmesi kadar doğal bir şey olamaz. Yani bunların tüketilmesi bir canlının telef edilmesi demek değildir, ama niyetle birlikte. Kişisel menfaatin ötesinde bir niyet taşındığı için o, dini bir sembol değeri kazanmış oluyor. Ama din her zaman bizi uyarıyor: Sembollerin gösterdiği hedefi hiçbir zaman unutmayın, sembollerin kendisine takılıp kalmayın. Çünkü sembolün kendisi hiçbir zaman asli ve nihai hedef değildir.
Mesela hac, sembollerin en fazla yüklü olduğu ibadettir değil mi?
Tabii. Hac, ibadetler içerisinde sembollerin en yoğun olduğu ibadettir. Hatta mahza sembollerden oluşan bir ibadettir. Hep temsili bir ibadettir. İşte onu söylüyordum, Kur’an-ı Kerim’de “İnne’s-safâ ve’l-mervete min şeàirillâh” deniliyor. Yani safa ile merve Allah’ın şeairindendir. Hac menasikini oluşturan bütün unsurlar aslında şeairdir. Şeair olunca hepsi Allah’ı bize hatırlatan temsili mekânlar ve davranışlar olmuş oluyor. Hz. İbrahim’den bize intikal eden o ibadeti bize hatırlatan birer sembol olmuş oluyor.
Selam da bir sembol müdür?
Selam da öyle. Hem selam veriş tarzı, hem de selamın Allah’ın isimlerinden biri olması insanlar arası iletişime bir anlamda lahuti, metafizik bir mana katıyor. Selam, sadece iki ruh taşıyan kişinin veya iki canlının birbirine başını eğmesinden ibaret bir fiziksel hareket olarak kalmıyor.
Bir anlamda selamla kendi içtenliğinizi, samimiyetinizi öbür tarafa aktarıyorsunuz. Selam verdiğimizde bir anlamda metafiziğe bağlanıyorsunuz ve o ilahî olan selamı, yani Allah’ın ismi olan o esenliği, o iyi niyeti karşınızdaki insana taşımış oluyorsunuz. O da size aynı şekilde karşılık veriyor. Böylece beşeri vasatı, ortamı tamamen değiştirmiş oluyorsunuz.
Ezan her ne kadar farklı tarzda, farklı makamlarda okunsa da, dünyanın dört bir yanında, ifadesi ve taşıdığı anlam ile Müslümanlar arasında ortak bir ruh, güçlü bir birliktelik oluşturuyor. Çok güçlü bir mesaj aslında, öyle değil mi?
Şöyle düşünelim: Ezan, Medine’de Müslümanları namaza çağırmak için, Müslümanların bir arayıştan sonra buldukları, kimisinin rüyasında gördüğü, kimisinin hissettiği bir çağrı. Ama ezanı oluşturan sözcükler orada dile getirilen hususlar, onun dile getiriliş tarzı ve benzeri açılardan Müslümanların ortak simgesi, sembolü hâline gelmiştir. othentaVe çağlar boyunca bütün Müslümanlar aynı çağrıya kulak veriyorlar, aynı şeyi hissediyorlar ve ezanla ortak bir hissiyat oluşuyor.
Peki Kâbe?
Kâbe, malzemesine baktığımız zaman, taştan yapılmış, kerpiçten yapılmış küp şeklinde bir bina. Şu kadar metre genişliği bu kadar metre yüksekliği olan bir bina. Haceru’l-esved, Makam-ı İbrahim… Bunların hepsi birer taştır. Taştan örülmüştür, taştan yapılmıştır. Ama o artık taşı aşmıştır. Taş olmanın çok ötesinde bir anlam taşır. Ev olmanın ötesini gösterir artık. Beytullah / Allah’ın evi diyoruz. Bütün Müslümanlar için Allah’ın evi Beytullahtır. Kâbe dediğimizde duyulan his farklıdır, Kâbe’nin bize çağrıştırdığı şey farklıdır. Hatta daha ötesinde beyt / ev kelimesinin
Müslümanlık inancındaki sembolik ve simgesel anlamı çok derindir, çok farklıdır. Ev / beytullah dediğimizde haşa Cenab-ı Hakk’ın sakini olduğu bir ev anlamına gelmiyor. Beytü’l-mamur diyoruz. Beytü’l-mamur bütün kâinatı ifade eden bir evdir. Bütün kâinatın yapısı bir ev metaforu üzerinden Kur’an-ı Kerim’de anlatılıyor. Dolayısıyla, Kur’an-ı Kerim’de evle ilgili olarak beytü’l-ankebut / ankebutun evi, “inne evhene’l-büyüti lebeytü’l-ankebut” deniliyor. Müslümanlardan bahsedilirken ehlü’lbeyt deniliyor. Mesela batıda kullanılan “evsizler” vardır, “Homeless” derler onlara. Bunlar sokakta yatarlar, köprü altında yatarlar. Bankaların önünde yatarlar, bir battaniyeleri vardır ve batının yoksul insanlarıdır bunlar. Onlar “homeless”dir. Aslında sembollerin belki üzerinde yoğunlaşılması gereken tarafı şudur ki, semboller bize bir ev sağlar, bir mana
evi sağlar. Biz şayet bu sembolleri kaybedersek evsizleşiriz, homeless oluruz. Bir inanca, Müslümanlık inancına mensup olan insanlar namaz sembolü ile oruç sembolü ile kurban sembolü ile hac sembolü ile ezan sembolü ile kendi evlerini örerler. Kendilerine ait güvenli bir ev yapar-
lar, yani bir mana evi yaparlar. Düşüncelerini fikirlerini inançlarını ve değerlerini kaybedenler de evsizleşirler. Evlerini kaybetmiş olurlar.
O halde sembollere sahip çıkmak bir anlamda güvende olmak mıdır?
Eve sahip çıkmak kendi güvenlik yurduna sahip çıkmak anlamına gelir. Sembolleri yıkılan, sembolleri kaybolan insanın bir anlamda yolunun işaret taşları kaybolmuş demektir. Onun için sembollerle örülen evi çok iyi tahkim etmek gerekiyor. Sembol yitimi, yahut sembollerin anlam çözülmesine uğraması, sembollerin içinin boşalması, evin içinin boşalması, yani zayıfl aması demektir. Düşüncelerin, fikirlerin, inançların ve değerlerin de evi vardır. Yani düşüncelerini, fikirlerini, inançlarını ve değerlerini kaybedenler de evsizleşir. Evlerini kaybetmiş olurlar.
Bizim geleneğimizde beyt kelimesi yerine kullanılan dar kelimesi vardır. Eskiden insanlar, Müslümanların yaşadığı diyara daru’l-İslam diyorlardı. Dâr, hem ev demektir, hem mahalle demektir, hem de ülke, yurt demektir. Darı ve diyarı kaybettiğiniz zaman sorunlar yaşarız, maalesef İslâm dünyasının son bir kaç asırdır bir dar yıkımı, bir dar yitimi vardır.
O zaman asıl evsizler, homeless olanlar evini kaybedenler değil, sembollerini ve sembol değerlerini kaybedenlerdir diyebilir miyiz?
Bir insanın evinin başına yıkılması dünyada başına gelebilecek en kötü şeydir. Onun için büyük bir felaketle karşılaştığımızda “evim başıma yıkıldı” denilir. İnsanlar depremlerde evleri yıkıldığı zaman büyük panik yaşıyorlar. Evin yıkılması gerçekten insanın başına gelebilecek en bü-
yük felakettir. Bu bakımdan evi kaybetmek evsiz kalmak, açıkta kalmak, bir anlamda sembolleri kaybetmek, düşüncede, fikirde, inançta, ahlakta sahip olduğumuz, tutunduğumuz kendimizi güvende hissettiğimiz, bizi dârımızda, diyarımızda, yurdumuzda gibi hissetme duygusunu bize veren bu sembolleri yitirdiğimizde büyük bir düşünce ve kültür krizi ile karşı karşıyayız demektir. Onun için “sembollerin değeri sembolik değildir.” Hem bizim inanç sistemimizi ortaya koyar, hem de bize bir güvenlik hissi verir. O bakımdan Müslümanların kullandığı dil, Müslümanların zaman içerisinde kendi kimliklerini ifade eden giyiniş tarzları, geliştirdikleri stilleri, modaları, Müslümanların sokağını, kentini, evini, mahallesini inşa ediş biçimi, şehri kurma biçimi, mabedini yapış biçimi, mabedindeki tezyinatı, süslemesi, estetik sanatlarda kullandığı işaretleri, simgeleri, sembolleri, çizgileri bütün bunların hepsi, Müslümanlara özgü bir varlık tasavvuru, bir anlayış, bir insan telakkisi, bir mekân, zaman telakkisi ortaya koyar. Onun için Müslüman sanatı diye bir sa-
nattan bahsederiz. İslam sanatını, mimarisini, kentini oluşturan aslında Müslümanların ürettikleri, sahip oldukları semboller ve simgelerdir. Bunların hepsinin dini, kültürel bir değeri, geleneksel bir değeri vardır. Aynı zamanda bir medeniyet değeri vardır.
Bu kadar büyük anlamlar yüklediğimiz sembollerin, şeairin korunması hakkında neler söylersiniz?
Aslında bütün semboller derece bakımından eşit değildir. Müslümanların ürettiği bütün semboller, Müslümanların geleceğe güvenle yürümesine aracılık eden unsurlardır. Onun için Yahya Kemal’in Üsküp’te ezan seslerini hatırlaması sadece bir nostalji değildir. O güvenli, masum, huzurlu, kendisini geleceğe emin bir şekilde taşıyan o sesi hatırlamaktadır. İnsanlar sembollerini korurlar, bu konuda korumacıdırlar.
Ancak, modern zamanlarda geleneksel sembollerin içinin boşaltılması, yahut yeni içerikler kazanması yönünde bir takım gelişmeler olduğunu da unutmamak lazım. Mesela “Allahü Ekber” diyoruz. Allahü Ekber, Müslümanlar için bir şiardır. Allah’ın büyüklüğünü ifade eder. Ama
modern zamanlarda öyle tedhiş hadiseleriyle bir araya getirilmiş, öyle İslam’ın mukaddesatıyla, asaletiyle uyuşmayan ortamlarda klişe olarak kullanılmıştır ki, bugün dünyanın farklı yerlerinde bu ifadeyi duyduğunda aklına çok yanlış çağrışımlar gelen insanlar vardır. Dolayısıyla
günümüzde, özellikle modern zamanlarda küresel ölçekte semboller ve simgeler üzerinden bir derin çatışmanın var olduğunu gözden kaçırmamak gerekir. Yine maalesef 20. ve 21. yüzyılda özellikle küresel ölçekte İslam’ın simge ve sembolleri böyle bir deformasyona maruz bırakılmıştır. İslamofobia, İslam korkusu diyelim bu tür unsurlardan yararlanmıştır. İslam’ın masum, saf sembollerini deforme etmek için maalesef farklı girişimler de ortaya çıkmıştır. Kâbe’nin, Kur’an-ı Kerim’in, tespihin, minarenin, Müslümanlığa ait olduğu düşünülen pek çok objenin uygunsuz unsurlarla yan yana getirildiği, kirletildiği kirli gösterilmeye çalışıldığı karikatürlerden tutun da, çeşitli resim kombinasyonlarına, hatta objelerin üretimine kadar faaliyetler olduğunu biliyoruz.
Mesela kılıç diyelim. Kılıç ile İslam’ı bütünleştirmişlerdir. Böylece İslam’ı kötü göstermek için ondan bir sembol olarak faydalanmışlardır. Yani semboller üzerinden savaş diyebileceğimiz farklı kültür alanlarında bir çatışmanın var olduğunu da görmek gerekiyor. En önemlisi de sembol
yıkımı ve sembol yitimi meselesidir.
Milletlerin de geliştirdikleri, sembolleri vardır. Bunlar da milletlerin bekası için son derece önemlidir. Bayrak, böyle bir semboldür. Bayrak netice itibariyle kendisini oluşturan mürekkepten, renkten veya bezden ibaret bir şey değildir. Onun arkasında yüzyıllara sari bir yaşanmışlık, birfedakârlık, bir çile, bir mücadele, bir bağımsızlık, bir özgürlük, bir kahramanlık hikâyesi vardır. Böyle olduğu için de bütün milletin hissiyatına tercüman olur. Milletlerin karakterlerini de belirleyen sembollerdir.
Cenab-ı Hak bizi şeâirin gösterdiği hedefl ere ve gayelere erenlerden, onu kaybetmeyenlerden eylesin.
Diyanet Dergisi