BİTİM İŞLEMLERİ
MEKANİK İŞLEMLER:
Şardon
Makas
Kalandırlama
Dekatür
Presleme
Sanforizasyon
KİMYASAL İŞLEMLER:
Yüksek Terbiye İşlemleri:
Hidrofoblaştırma Bitim İşlemleri
Buruşmazlık Bitim İşlemleri
Kir Tutmazlık Bitim İşlemleri
Güç Tutuşurluk Bitim İşlemleri
Antimikrobik Bitim İşlemleri
Güve Yemezlik Bitim İşlemleri
Çürüme Ve Küflenmeye Karşı Bitim İşlemleri
TUTUM İŞLEMLERİ
Doldurma
Sertlik Kazandırma
Ağırlaştırma
Yumuşatma
TEKSTİL TERBİYESİNDE TEMEL İŞLEMLER
|KURU TERBİYE İŞLEMLERİ||YAŞ TERBİYE İŞLEMLERİ|
|TERBİYE MADDESİNİN TEKSTİL MAMÜLÜNE AKTARILMASI APLİKASYON YÖNTEMİ İLE|
|YIKAMA|
|KURUTMA|
BAZI TANIMLAR:
Tekstil terbiye işlemleri: Tekstil materyellerinin niteliklerini ( görünün, tutum, vb. ) kullanım yerine veya tüketici isteğine göre değiştirmek için uygulanan işlemlerin tümüne terbiye işlemleri denir.
Bitim işlemleri ( apre ): Tekstil mamüll daha iyi görünüm, tutum ve kullanım özelliği kaandırmak için mekanik yöntemlerle veya kimyasal maddelerle uygulanan işlemlere bitim işlemleri denir.
Terbiye maddesi: Terbiye özelliğini sağlayan veya bu özelliğin sağlanmasında yardımcı olan yaş terbiye işlemlerinde kullanılan kimyasal bileşiklerin tümüne verilen ad.
Flotte: Muamele banyosu, muamele çözeltisi, banyo
Flotte oranı: Muamele edilen tekstil mamülü miktarının, flottenin miktarı oranına denir.
APLİKASYON YÖNTEMLERİ
Aplikasyon: Süspansiyon ( sıvı + katı karışımı ) veya emilsiyon ( sıvı + sıvı karışımı ) halinde bulunan bir terbiye maddesinin tekstil mamülü ile temas ettirilerek mamüle aktarılması işlemine aplikasyon denir. Elyaf veya iplik terbiyesinde bu işleme preparasyon denir.
Aplikasyon yöntemleri :
1 - Çektirme: Tekstil mamüllerinin uzunca bir süre uzun flotte oranında ( 1 / 2 den büyük ) bir banyo içersinde muamele edilmesi yöntemidir. "tam banyo aplikasyonu " da denir.
2 - Emdirme : Tekstil mamüllerinin kısa bir süre ve kısa flotte oranında ( 1 / 0.5 gibi ) bir banyo icersinde muamele edilip sıkılması yöntemidir.
3 - Aktarma : Özel fulardlarda yapılan bir aplikasyon yöntemidir. Kumaş flotteye daldırılmaz. Flottenin dönen bir merdane yardımıyla kumaşa aktarılması yöntemidir. kıvamlı flotte ile çalışır
4 - Sürtünme ( kaplama ): Viskositesi yüksek flottenin direk kumaş üzerine sürüldüğü yöntemdir. Bu işlemde terbiye maddesi yüzeyi tamamen kapladığı için bu işleme kaplama da denir. Flotte macun haline getirilir. kumaş hareket halindedir. sürme işleminin düzgünlüğü rakle denen özel bıçaklarla yapılır.
5 - Püskürtme : Terbiye maddesini içeren flottenin püskürtme donanımı yrdımıyla kumaşın istenilen tarafına püskürtmesidir.
MEKANİK BİTİM İŞLEMLERİ
Şardon ( tüylendirme ) Bitim İşlemleri:
Amaç: Kumaşın yüzeyini tüylendirerek özel bir görünün kazandırmaktır. Lifler, şardonlama işlemi sırasnda ipliklerin içersinden dışarıya mekaniksel etki ile çıkarılır.
Kumaş gerili bir vaziyette maknanın girişindeki çekici zımpara silindirinden geçerek üzerinden paralayıcı - tarayıcı silindirler bulunan tanbura gelir. Şardonlama işlemi burada yapılır. Tanbur üzerinde 1 parlayıcı 1 tarayıcı olmak üzere 24 - 30 tane silindir bulunur. Tanbur belirli hızda ileriye doğru dönerken, parlayıcı olanı kumaşa ters istikamette dönerek gerçekleştirilir. Havı çekip dışarı çıkarır.Tarayıccı olanı ise kumaşa ve tanbur ile aynı istikamette dönerek havın kumaş yüzeyine yatmasını , taranmasını sağlar.Tanburun ve 2. çekme silindirinin harekaetiyle kumaş ileri ye doğru hareket eder ve makinadan çıkar.
Bu işlem sonunda;
Kumaşın yüzeyinde bir hav tabakası ( tüy ) tabakası oluşur.
Isı yalıtım özelliği artar ve kumaş daha sıcak tutar.
Desenli kumaşların kontürleri kısmen örtülerek daha yumuşak kontürlü bir görünüm oluşur.
Oluşan tüylere istenen değişik biçimler verilerek daha özel bir görünüm kazanması sağlanır.
Lİflerin Tutunma Dayanımına Etki Eden Faktörler;
Lifin yapısı
Liflerin inceliği, boyu ve kıvrımı
İplik yapısı(bükümü)
Doku yapısı ( Bezayağı zor, saten kolay )
Kumaşa uyğulanan terbiye işlemleri ( boyalı kumaş zor )
Makas Bitim İşlemi:
Amaç: Şardonlanmış tekstil mamülünüm yüzeyindeki lif veya iplik uçlarını belirli ve eşit uzunlukta keserek kumaşın görünümünü güzelliştirmektir. Mekanik bir işlemdir. İki tip makaslama vardır.
Dipten Makaslama :
Amaç: Kumaş yüzeyindeki lif veya ipik uçlarının tümünün uzaklaştırılmasıdır.
* Kumaş parlak bir görünüm kazanır.
* Kumaşın örgü desenleri daha belirgin şekilde ortaya cıkar.
Üstten Makaslama:
Amaç: Kumaşın yüzeyindeki lif veya iplik uçlarını kısmen uzaklaştırmaktır.
Kumaş yüzeyindeki tüy tabakası düzgün görünüm ve istenen yükseklik kazanır.
Kumaş makinaya girişte tel fırçalı silindir ile yüzey temasına geçer. Tel fırçalı silindir kumaş yüzeyindeki havları ters yönde dönerek kaldırır. Daha sonra makasa gelen kumaş üzerindeki havlar belli bir yükseklikte kesildikten sonra zımpara silindirinden geçerek ikinci bir fırça silindirine gelir. Bu fırça silindiri ile kumaş yüzeyindeki havlar yatırılır. Daha sonra kumaş makinadan çıkar.
DEKATÜR İŞLEMİ:
Amaç:Buhar ve baskı yardımıyla kumaş yüzeyindeki kırışıklıkları yok etmek ,dolgun bir tutum kazandırmak ,kumaşa kayganlık kazandırırken mukavemeti de arttırmaktır.
Kumaş makina içerisindeki silindire bir kat istim (buhar) bezi bir kat kumaş olacak şekilde rulo olarak sarılır .Mamül istim bezi ile silindire sarıldıktan sonra cinsine göre makina içerisindeki kalış zamanı ,daha önce mamülün cinsine uygun istenilen tutumu sağlayabilecek işlem kartının takılması ile ayarlanır.Makinada işlem esnasında kumaş enden bir miktar çeker.
PRESLEME BİTİM İŞLEMİ:
Amaç: Yünlü mamüllerin yüzey düzgünlüğünü arttırmaktır. Ayrıca kumaş bu işlem ile daha kapalı ( sıkı ) bir yapı kazanır, Parlaklığı artar, tutumu değişir.
Yüzey düzgünleştirme işlemi mamüle sıcaklık ve basınç uygulayarak gerçekleştirilir. Presleme sonocu sağlanan etkinin derecesi ve kalıcı olması;
Kumaşın nem mıktarı;Kumaşın sıcakığı,Basınç mıktarı ve basınç etki süresine bağlıdır.
ÇEKMESLİK BİTİM İŞLEMİ
Amaç: Pamuklu kumaşların çekmesi azaltarak kullanım özelliğini geliştirmektir. Çekmezlik kurutma esnasında avans vererek Fazla germeyen miktarlarda çalışarak ve sanforizasyon işlemi uyğulayarak önlenir.
Sanforizasyon: Esası, kumaşın kullanım sırasında bir çok yıkamadan sonra alacağı şekli daha terbiye dairesindeyken uyğulayarak çektirmektir.
Dikkat edilmesi gereken husus, çektirmenin iyi bir şekilde hesaplanmasıdır.
Sanforisazyon makinası; 1 - Giriş ( Bölümünde sevk ve germe silindirleri bulunur.) 2 - Nemlendirme 3 - Germe 4 - Sanforlama 5 - Kurutma 6 - 6-Çıkış Kısımlarından oluşur.
Nemlendirme Kısmına gelen kumaş su ve buhar ile nemlendirilir. Bu işlem için buharlama odasının alt tarafında buhar borusu vardır. Buharlama çıkışında bir kurutma silindiri vardır. Bu ssilindirin amaçı nemlendirme kısmında düzgün ıslanmayan kumaşın hafif bir kurutmadan geçirilerek kumaşın her tarafının aynı rütübette olmasını sağlamaktır. Makinanın germe kısmında özel maşalar bulunur ve bu kısım bir ray üzerine oturtulmuş olup, öne ve arkaya doğru hareket edebilecek şekilde düzenlenmiştir. Kumaşın enine göre iki kenar arasındaki açıklığı ayarlama işlemi yan kısımlardaki motorlar vasıtası ile yapılır. Her iki kısımda bir kenar hissedici vardır. Germe çıkışında bulunan iki adet yiyli silindir kumaşın buruşmadansanforlama kısmına girmesini sağlar. Makınanın sanforlama kısmında bir kurutma silindiri, Bir lastik bant, Bir germe ve yedirme silindiri bulunur. Sanforlama işlemi hızları değişik iki silindir ile lastik bant arasında sağlanan sıcak ve nemli bir ortam ile olur.
Terbiye işlemleri sırasında kumaş daima boyuna işlendiği için çözgü iplikleri gerilir, yani atkı iplikleri birbirinden uzaklaşır. Kumaş normalden daha uzun hale gelir,kullanım sırasında ise kumaş normal boyuna gelir, yani çeker. Sanforlama bitiminde kumaş çözgü yönünde yedirilerek atkı ipliklerinin birbirine yaklaşması sağlanarak çekmezlik özelliği verilir. Kurutma siindiri, kumaş üzerindeki nemi buharlaştırarak sanforlama için uygun olan gerekli buhar ortamını sağlar. Bu silindir aynı zamanda kumaşa belli baskı uygulayarak gerekli ön çektirmeyi sağalar. Kurutma bölümünden cıkan kumaşın sevkini kolaylaştırdığı ve kırışmayı önlediği için tahta silindirler terçih edilir.
KALANDIR İŞLEMİ :
Amaç : Kumaş yüzeyinde düzgünlük kazandırmak, parlaklık vermek ve ütü efekti sağlamaktır. kalndır makinasında çelik, kağıt ve plastik silindirler vardır. Silindirler basınç uygulanır. Basınç miktarı kumaş yüzeyinde istenen efekte göre arttırılabilir. Makinada üç silindir bulunur. baskılık kumaşlarda bulunan düğümler baskı sırasında hataya sebebiyet vermemesi için ezilir. Baskıdan gelen kumaşın parlatılması da burada yapılır. Silindirlerin sıcaklığı buhar ile sağlanır. Basınç ise yağ ile ayarlanır. Kumaş bu özellikteki silindirler arasında enine açık şekilde geçirilerek istenen özellikler kazandırılır.
KİMYASAL BİTİM İŞLEMLERİ
GÜÇ TUTUŞUR BİTİM İŞLEMİ:
Amaç: Tekstil mamülünüm kimyasal maddelerle muamele edilerek alevle temasında daha geç ( uzun zaman sonra) yanabilirliğini sağlamaktır.
Lif elde edilmeden; Lifin yapısı nedeni ile güç tutuşur. PVC, Amyant, Cam lifi, Nomex, Teflon ( pahalı ) hiçbir özel işlem görmeksizin iyi bir tutuşmazlık özelliğine sahiptir.
Lİf elde edilmesi sırasında; Lif çekilmeden ( sentetik lifler ) güç tutuşurluk sağlayan bileşik ilave edilir. Kuru veya yaş çekilir.
if elde edildikten sonra; lif yüzeyine güç tutuşurluk sağlayan madde uygulanır. Burada yanma için gerekli olan oksijenin mamüle temasını azaltmış olunur.
BURUŞMAZLIK BİTİM İŞLEMİ :
Amaç: Mamüle dışardan herhangi bir kuvvet etki ettiğinde bu kuvvetin kaşdırılmasından sonra mamülün buruşmasını önlemektir.
Buruşma Nedir ? Selüloz lifleri içersinde bulunan lif elementleri ( kristalit, makrofibril, mikrofibril ) bir denge halindedir. Dışarıdan bir kuvvet etki ettirildiğinde, lif elementleri bir kuvvetin ekisi ile birbirine göre kayarak yeni bir denge meydana getirirler. Etki eden kuvvet kalktığında denge tamamen eski haline dönemediğinden lifler, dolayısı ile tekstil mamülü buruşur.
Nasıl Önlenir ? Lif elementlerinin birbirine göre kayması zorlaştırılırsa mamülün buruşması önlenir. İki yolla gerçekleştirilir.
1 - Lif elementleri arasındaki boşluklar ( amorf kısımlar ) doldurulur.
2 - Selüloz makro molekülleri ile bifonksiyonel kinyasal bileşikler reaksiyona girerek lif elementleri arasında köprü bağları oluşturulur. Böylece lif elementlerinin hareketliliği kısıtlanır.
HİDROFOB ( Su İticilik ) BİTİM İŞLEMLERİ
Amaç: Mamülün yüzeyinde çok ince su itici bir zar oluşturmak suretiyle su geçirmeyen bir özellik kazandırmaktır. Oluşturulan zar kumaş gözeneklerini kısmen veya tamamen örtebilir. Su iticilik kazandırmanın esası kumaşa; kumaş yüzeyindeki kumaş hava sınır yüzey gerilimini artıran bir madde ilavesi ile bir film tabakası meydana getirmektir.
GÜVE YEMEZLİK BİTİM İŞLEMLERİ
Amaç: Yün lifine zarar veren haşerelerden korumaktır.
* Mekanik Yolla; Havalandırma, ışıklandırma, Plastik torbada veya soğukta muhafaza
* Kokulu Kimyasal Maddeler; Naftalin p-diklorobenzen,
* Kimyasal Maddeyi Emdirerek; Yün liflerinin ( keratin 9 güve kurtları tarafından sindirilmesini önleyerek.
* Güve kurtlarının salğıladığı emzimin -s-s- köprülerinin yerine indirgenmeye dayanıkı bis-tio eter köprüleri oluşturarak, parçalanmalar önlenir. Fakat yünün güzel tutumunun bozulduğu, yumuşaklıklarıortadan kalktığı için uyğulama alanı olmayan bir bitim işlemidir.
ANTİMİKROBİK ( HİJYENİK ) ÖZELLİĞİ KAZANDIRAN BİTİM İŞLEMİ
Amaç: Tekstil mamülüne antimikrobik özellikler uygulayarak mikropların yayılmasını önlemektir. Hastane çocuk yuvası gibi genel topluma açık yerlerde, mikropların tekstil mamülleri ile taşınmasını önlemektir. Yatak, yorgan kılıfı, yastık kılıfı, battaniye, yer halısı ve döşemeliklere uygulanır.
Selüloz lifleri, önce kendilerine anyonuk karekter kazandıran bileşiklerle muamele edildikten sonra, katyonik bir antimikrobik ürün ile bitim işlemi uygulanır. Yünde aynı şekilde uygulanabilir.
ÇÜRÜME VE KÜFLENMEYE KARŞI DAYANIKLILIK BİTİM İŞLEMİ
Amaç: Tekstil mamülünün mikro organizmalar ( bakteri, mantar v.b. ) tarafından parçalanmasını ve yüzeyinin kirlenmesini önlemektir.
Çürüme Nedir ? tekstil liflerinin bazı organizmalar tarfından uygun ısı ve nemden parçalanmasına denir.
Küflenme Nedir ? Tekstil mamül üzerinde mikroorganizmaların lifi parçalamadan yayılıp lekeler ve hoş olmayan koku oluşturulmasına denir.
Çürüme ve küflenme doğal liflerde önemlidir. Yapay liflerin büyük bir kısmı çürüme ve küflenmeye karşı dayanıklıdlr.
Mikroorganizmaların üremesi ideal koşullar; Yüksek nem ( %95 Bağıl nem ), Sıcaklık ( 25 - 40 derece ), PH 6.5 - 8.5
Buna göre örneğin selüloz liflerine aktif ve pasif olmak üzereiki yöntemle bitim işlemleri uygulanır.
Pasif Yöntem; Selüloz liflerini modifikasyona uğratmak, selüloz + Asetillendirme renk lifi H+ Asetilselüloz. Liflerin etrafında koruyucu tabaka oluşturma Melamin/formaldehit recinesi ile palimer tabakası oluşturur. Mikroorganizmaların üremesi için uygun olmayan koşullar meydana getirilmesi *>%70 nem *>2 derece mamül su içinde ise PH=7den büyük olmalıdır.
Atif Yöntem; Mikroorganizmaları öldürerek, Mikroorganizmaların tekstil mamül üzerinde üremesini önleyerek Bunun için bu etkiyi gösteren maddeler kullanılır. Ancak az da olsa suda çözünmelidir. Zamanla etkileri ortadan kalkar. Yünün bakteriler tarafından parcalanması, mantarlara kıyasla daha sık raslanan bir durumdur. Soğuk ve kuru bir yerde saklanan yapak ve yünlü mamüllerde daha ziyade bu özelliklerin kazandırılması, gemi ile taşıma, depolama ve yaş işlemler sırasında bekleme gibi durumlarda faydalı olmaktadır. Yünlü mamüllerin gördüğü terbiye işlemlerinin çürüme ve küflenme özellikleri üzerinde etkisi vardır.
* Keçeleşmezlik terbiye işlemi ( klorlama ile )
* Boyama işlemi ( krom boyarmaddelerle boyamada )
* karbpnizasyonda ( düşük PH )
KİR İTİLİCİLİK BİTİM İŞLEMİ ( Kir Tutmazlık )
amaç: liflerin daha az kir tutması veya kşrşn kolay çözülmesini sağlamaktır. Kirin yapısında çok çeşitli bileşenler olduğundan tek bir işlem ile tüm kirleri uzaklaştıracak özellik kazandırmak güç bir işlemdir.
Kuru Kir İtici Bitim İşlemleri:(Toz, is,v.b.)Kumaşın renksiz TiO2, AL2 O3, SiO2 ile muamele etmek yani bunlarla kirletmek.
Yaş Kir İtici Bitim İşlemleri: ( Boyarmadde kalıntısı,Tensid..) Su iticilik özelliği kazandırılmış terbiye ile sağlanır. Su ile kumaş yüzeyine gelen kir lif içersine giremez, silkeliyerek uzaklaştırılır.
Yağlı Kiri ( oleofob ) İtici Bitim işlemi: Perflourlanmış alkil grupları içeren organik bileşikler kullanılır. Flourlu alkil bileşiler çok düşük sınır yüzey gerilimine sahiptir. Bunlar aynı zamanda su iticilik de kazandırır.
Kirin kolay uzaklaştırılabilmesini sağlayan bitim işlemi: ( soil-release )
Amaç: Ilıman şartlarda bile ykamada kiri kolayca temizleyecek hale getirmektir.* Modifiye poliakrilat ve poliester türevleri, kullanılan bileşiklerdir. Bunlar yağlı kirin içeri girmesini engeller. * Liflerin üzerini saran zar oluşturur, temas azalır, boşluklar dolar.* Islanması kolay olur, yağın uzaklaştırmasını kolaylaştırır.* Lif hidrofil, kir hidrofob olur. * Çok yaygın kullanım alanı bulamamıştır.
TUTUM KAZANDIRAN BİTİM İŞLEMİ
Amaç: Tekstil mamülüne istenen değişik tutum hissi vererek, görünümünü, tutumunu ( tuşesini ) değiştirmektir.
* Sert tutum kazandırmak için en fazla kullanılan madde nişastadır. Nişasta suda çözülmez. Nişasta kolası elde edilir. Kapalı kazanlarda yapılarak bir kısmının parçalanması sağlanarak viskositesi düşürülür. Nişasta molekülleri büyük olduğu için lif içlerine nüfüz edemez, ancak lif üzerine yerleşir ve iplik etrafını sararak saydam bir tabaka oluşturulur. Bu film tabakası mamülü sertleştirir ve kirlenmeye karşı korur.
* Sakıncası; liflerin parlaklığı gider, boyasını tüller.
* Poliakrilik asit eteri polimetakrilatasit esteri, polivinilasetat gibi yapay maddeler de kullanılır. Bu bileşikler düşük konsantrasyonlarda kullanıldıkları taktirde mamüle kibar bir dolgunluk ve sertlik kazandırır. Yüksek konsantrasyonlarda ise sert tutum kazandırır. ( yaka telası ) * Rahatsız edici derecede sertlik mekaniksel olarak apre kırma makinalarında yapılır.
* Tumuşak Tutum Kazandıran Bitim İşlemleri: * Eskiden ve şimdi ucuz işlemlerde, sıvı ve katı yağlar, mumlar, parafin, * Günümüzde sulforlanmış yağlar, yağ-alkol ve yağ asiti kondenzasyon ürünleri şişirerek veya kayganlaştırarak kumaşın belli bir yumuşaklık ve akıcılık kazanmasını sağlar.
AĞIRLAŞTIRAN VE DOLDURUCU TUTUM KAZANDIRAN BİTİM İŞLEMLERİ
Kumaşın daha ağır ve dolgun bir tutum kazanmasını sağlar. kullanılan maddelerin bir kısmı suda çözünür, bir kısmı çözünmez. genellikle sert tutum kazandıran maddelerle birlikte kullanıldıklarından bunların yardımı ile kumaşa tutunurlar.
mgSO4, Na2SO4, Baryum ve Kalsiyum sülfat kullanılır.
Tüm tekstil mamüllerine uygulanan terbiye işlemlerinin tahmin % miktarları:
Elyaf---% 3
İplik--- % 10
Kumaş--- % 85
Hazır Giyim --- % 1
Tüketici--- L 51
Tekstil Bakım--- l %1