Cahillye dönemi din anlayışı ve var olan dini inançlar
Arabistan’da dini yapı çeşitlilik arz eder. Çünkü bölge farklı dinlerin ve inanışların yaşandığı ve yayıldığı bir yerdi. Hz. Nuh’un dan sonra buraya yerleşen kavimlere Allah (cc) tarafından çok dayıda peygamber gönderildi. Ad kavmine Hz. Hud, Semud kavmine Hz. Salih, Filistin bölgesine Hz. İbrahim ve yeğeni Lût e bir çok peygamber’in gönderilmesi, yine komşu ülke Mısır’a Hz. Musa ve Hz. Yusuf’un peygamber olarak gönderilişi dini çeşitliliği artıran en büyük faktördür. Adı zikredilen peygamberler bu bölgelere kendi dini inanışlarını empoze etmeleri sonucu Arabistan yarım adası dini çeşitliliğin yaşandığı yer oldu.
Arabistan’ın coğrafi konum olarak bir çok kıtanın ortasında bulunması ve ticaret yollarının bu bölgeden geçmesi sebebiyle dış gelişmelere açık toplum protipi meydana gelmesi ile yukarda bahsedilen farklı dini inanç ve kültlerin bölgeye yayılması kolay oldu. Yine Arabistan komşu Roma ve Sâsanî devletlerden dini kavga ve ayrılmalar sonucu ülkesini terk edenlerin sığınağı oldu. Hal böyle olunca Arabistan’da Yahudîlik, Hıristiyanlık, Sabîlik, Mecusilik, Haniflik ve Putperestlik gibi bir çok dinin yaşandığı ve yaşanabileceği bir bölge haline geldi.
1- Putperestlik: Arapçada esnâm yani putçuluk Hz. İsmail’den sonra İslamiyet’in doğuşuna kadar var olan bir din anlayışıdır.[1] Araplarda var olan bu inanç Henoteizm ve Gnostizim’i bünyesinde barındırır. Gnostizim anlayışına göre varlıklar arısındaki sınıflandırmadan hareketle her şeyde bir sınıflandırma mevcuttur. Bu sebeple üstün ve müteal olan Allah’a ancak onun kızları olan melekler yani putlar ile ulaşılabilir. Henoteizm anlayışı da bu düşünce ile paralel olup çeşitli kutsallıklardan birini en kutsal görmedir ki putperestlikle örtüşen yönleri fazladır. Nitekim Kâbe’de bulunan 360 puttan Hübel’i en üstün görmeleri bu inancın göstergesidir. Putpereslik Arap yarım adasında, Cürhümlüler ile savaşarak Mekke yönetimini ele geçiren Huzaa kabilesinden Amr b. Luhay şam yolculuğu sırasında öğrendiği putperestliğin sembolü olan putları Kâbe’ye getirmesi başladı .[2] Huzaa kabilesi eliyle yayılan putçuluk kısa sürede bölgede yayıldı. Her insan kendi eliyle zihninde oluşturduğu tanrı motifini işler ve ona has bir de oda yaparak burayı ibadet hane görürdü. Bu putlara kısaca göz atmak gerekirse:
a- Hübel: Kırmızı akik taşından imal edilen, insana benzeyen bu put Kureyş halkının savaş ilahıdır.[3] Kâbe’de bulunan putların en büyüğü olan Hübel’i Amr b. Luhay’ın Şam’dan getirdiği rivayet edilir.
b-Lât: Taif’de meskun olan Sakif kabilesinin putudur.
c-Menat: Medine’de bulunan Evs ve Hazrec ile civar müşrik kavimlerin putudur.
d-Uzzâ: Bir kaya parçası veya ağaç şeklinde olan “Uzza” çok kuvvetli anlamına gelir. Sağlam ismi verilmesine bakılırsa madeninin ağaç değil de kaya olması ihtimali daha kuvvetli görünür. Mekke yakınlarında ki Gatafan kabilesinin putu idi.
e- Yâgus: Arslan şeklinde olan Yâgus, Tayy kabilesinin putu idi.
f-Yâug: At şeklinde olan Yâug, Yemen’de yaşayan Hemedan kabilesinin putu idi.
g- Nesr: Kartal suretinde olan Nesr, Zulkuba kabilesinin putu idi.
h- Vedd: Sevgi anlamına gelen Vedd Beni Kelb kabilesinin putu idi.
ı- Süvâ: Hüzeyl kabilesinin putu idi.
i- Usaf ve Nâile: Kureyş kabilesine ait putlardı. [4] Ortaya şöyle bir tablo çıkmaktadır:
Putun Adı
Yeri
Bu Puta Tapan Kabile
Lât
Tâif
Sakîf
Uzzâ
Mekke
Gatafan
Menât
Medine
Evs, Hazrec ve Gassân
Nesr
-
Zulkuba
Vedd
Devmetu’l-Cendel
Kelb
Süvâ’
-
Huzeyl
Yâgûs
-
Tayy
Yâuk
_
Hemedan
Usaf ve Nâile
Mekke
Kureyş
Kuran-ı Kerîmde bu putların isimleri bazı ayetlerde şöyle zikredilir: “İnsanlara:'Sakın tanrılarınızı bırakmayın. Vedd, Süvâ’, Yeğûs, Yeûk ve Nesr putlarından asla vazgeçmeyin' dediler.”[5] Başka bir ayette ise: "Gördünüz mü o Lât ve Uzzâ'yı? Ve üçüncüleri olan ötekini, Menât'ı" buyrulur.[6]
Hz. İsmail ile Allah anlayışına sahip olan Araplar Amr b. Luhay tarafından getirilen putperestliği kabullerinin sebebi putların üzerinde bir Allah telakkisinin bulunması olsa gerek. Ancak tasavvur edilen bu Allah erişilmesi gayet zor olduğu için ona ulaşabilmek için putların aracılığı şarttı. Araplar arasında putlara saygısızlık edenler de olurdu. Onlar dünyevî menfaat için bunlara taptıklarından ve putların huzurunda fal oklarıyla çektikleri kur’anın bazen kendi istekleri doğrultusunda çıkmasını istediklerinden, arzuları gerçekleşmediği takdirde kızarlar ve putlara hakaret ederlerdi.[7]
Çöllerde göçebe olarak yaşayan bedevilerde var olan şeytan tapma inancı da putperestliğin getirdiği inanış şekliydi. Şeytan tapma inancı ile birlikte putlara tapan bedeviler, puthane olarak düşündükleri kırmızı bir çadıra putlarını koyarak yanlarında taşırlardı.[8]
2- Hanîflik: Arap yarım adasında özellikle de Hicaz bölgesinde politeisler arasında yaşayan ve kendilerine “Hanif” denilen kimseler mevcuttu. Yahudi ve Hristiyan olmayan bu kimselerde Allah inancı mevcuttu.[9] Haniflik din miydi, yoksa inanış mıydı noktasında farklı görüşler ileri sürülür. Eğer Haniflik din ise bu din Hz. İbrahim’e değil İsmail’e tedi edilmiş olmalıydı. Çünkü bölgede peygamber olarak görevlendirilen İsmail’di. Kanaatimize göre Haniflik din değil de Hz. İbrahim’in etraftakilere yaymış olduğu saf bir inanış şekli idi.
İslamiyet’e benzeyen bu inanışın tanınmış bir kaç taraftarları şunlardır: Varaka b. Nevfel, Ubeydullah b. Cahş, Osman b. Huveyris ve Zeyd b. Amr’dır.[10]
3- Hıristiyanlık: Hristiyanlık Arap yarım adasına daha çok komşu ülkeler tesiri ile yayıldı. Kuzeyde Hıristiyan Roma imparatorluğu ile komşu olan Gassan, Huzaa ve Rebia kavimleri arasında etkileşimden dolayı Hıristiyanlık yayılmış durumda idi.[11] Güneyde ise Habeşli Hıristiyanlarla ilişki içerisinde olan Yemen ve Necran’da Hıristiyanlık yaygındı.[12]
4-Yahudilik: Babil sürgünü sırasında Medine ve Hayber’e yerleşen Yahudi toplulukları burada uzun yıllar hüküm sürdüler. Yhudiliğin inanç ve ritüelleri Arap yaşayış tarzına uymamasından olsa gerek Araplar arasında Yahudilik fazla yayılmadı.
5- Mecusilik: Sâsânî imparatorluğunun resmi dini olan Mecusilik yani Zerdüşttîlik Araplar arasında fazlaca itibar görmedi. Sadece Sâsânî imparatorluğuna yakın olan Kuzey Arabistan’da bu dinin etkileri görülmekteydi.
HATEM
[1] Ne’şet Çağatay, İslamdan Önce Arap Tarihi ve Cahiliye Çağı, Ankara Ünv. Basımevi, Ankara 1963, s. 95-96
[2] İbrahim Sarıçam, Hz Muhammed ve Evrensel Mesajı, Diyanet Yayınevi, Ankara 2004, s. 52
[3] Hayati Ülkü, Başlangıçtan Günümüze İslam Tarihi, Akit Yayınları 1979, s. 48
[4] Çağatay, 98; Ülkü, 48; Sarıçam,52
[5] Nuh, 23
[6] Necm, 19-20
[7] Çağatay, 102-203; Ülkü, 50; Sarıçam, 53
[8] Bernard Lewıs, Tarihte Araplar, Çev: Hakkı Dursun Yıldız, Edebiyat Fakültesi Basım evi, İstanbul 1979, s. 28
[9] Ekrem Sarıkçıoğlu, Başlangıçtan Günümüze Dinler Tarihi,Fakülte Kitabevi, Isparta 2004, s. 78
[10] Sarıçam, 56
[11] Ülkü, 46
[12] Sarıçam, 49