1 T.C. İNÖNÜ ÜNİVERSİTESİ SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ MALATYA İL MERKEZİNDE 20 YAŞ VE ÜZERİ KADINLARDA D VİTAMİNİ DÜZEYİ İLE ÜST SOLUNUM YOLU ENFEKSİYONLARI ARASINDAKİ İLİŞKİ DOKTORA TEZİ Selma KOLUAÇIK YILDIRIM HALK SAĞLIĞI ANABİLİM DALI DANIŞMAN Prof. Dr. Gülsen GÜNEŞ MALATYA- 2013
2 T.C. İNÖNÜ ÜNİVERSİTESİ SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ MALATYA İL MERKEZİNDE 20 YAŞ VE ÜZERİ KADINLARDA D VİTAMİNİ DÜZEYİ İLE ÜST SOLUNUM YOLU ENFEKSİYONLARI ARASINDAKİ İLİŞKİ Selma KOLUAÇIK YILDIRIM HALK SAĞLIĞI ANABİLİM DALI DANIŞMAN Prof. Dr. Gülsen GÜNEŞ Bu araştırma İnönü Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri Birimi tarafından 2011/193 proje numarası ile desteklenmiştir. MALATYA-2013
3 iii
4 iv TEŞEKKÜR Doktora eğitimim ve tez çalışmalarım süresince büyük ilgi ve desteğini gördüğüm Sayın Prof. Dr. Gülsen GÜNEŞ e, Prof. Dr. Erkan PEHLİVAN a, Prof. Dr. Metin GENÇ e ve Doç. Dr. Ali ÖZER e katkılarından dolayı teşekkürlerimi sunarım. Tez çalışmasında beni destekleyen Biyoistatistik Anabilim Dalı Bölüm Başkanı Prof. Dr. Saim YOLOĞLU na teşekkürlerimi sunarım. Bilimsel Araştırma Projeleri Birimine, tez çalışmalarıma olan katkısından dolayı teşekkür ederim. Doktora eğitimim ve tez çalışmalarım süresince bana destek olan aileme, eşime ve çalışma arkadaşlarıma teşekkür ederim.
5 v ÖZET Bu çalışma, Malatya il merkezindeki yetişkin kadınlarda D vitamini düzeyini saptamak, D vitamini ile sosyo-demografik faktörler ve Üst Solunum Yolu Enfeksiyonları arasındaki ilişkiyi ortaya çıkarmak amacıyla planlanmış ve uygulanmıştır. Bu araştırma kesitsel nitelikte bir araştırmadır. Araştırmaya, 2012 Nisan ve Mayıs aylarında Malatya merkezdeki 28 aile sağlığı merkezine başvuran 20 yaş ve üzeri 381 kadın katılmıştır. Kadınların yaş ortalaması 41.52± 12.9 dur. Kadınların % 43.3 ü ilköğretim mezunudur. % 19.6 sı okur-yazar değildir. Araştırmada kadınlara sosyo-demografik özellikleri, son 2 hafta ve son 1 yıldaki üst solunum yolu enfeksiyon sıklığı sorularını içeren bir anket formu uygulanmıştır. 25(OH)D düzeyi ölçümü için kanları alınmıştır. 25(OH)D vitamini analizi Turgut Özal Tıp Merkezi Biyokimya Araştırma Laboratuvarı nda yapılmıştır. 25(OH)D vitamini düzeyi ng/ml olarak ölçülmüştür. Kadınların D vitamini ortalaması 9.28±7.9ng/ml(37.5nmol/L) dir. Kadınların % 29.2 sinde ciddi D vitamini eksikliği(<5ng/ml), % 51 inde orta düzeyde D vitamini eksikliği (5 - < 15ng/ml), % 10.9 unda hafif düzeyde D vitamini eksikliği (15-< 30ng/ml) ve % 3.2 sinde ise D vitamini düzeyi normal( 30ng/ml)dir. Yaş, medeni durumu gibi bazı sosyodemografik faktörlerle D vitamini düzeyi arasında bir ilişki saptanmamıştır. Eğitim durumu, gelir düzeyi, güneş kremi kullanma, evin bulunduğu cephe ve et tüketimi ile D vitamini düzeyi arasında anlamlı bir ilişki saptanmıştır. Kadınların D vitamini düzeyleri ile ÜSYE geçirme durumları arasında bir ilişki bulunmamıştır. Sonuç olarak Malatya merkezde yaşayan kadınlarda D vitamini düzeyi çok düşük bulunmuştur. Sağlık Bakanlığı, halkın ve sağlık personelinin bu konuda eğitilmesi ve kadınlara D vitamini desteği sağlanmasıyla ilgili programlar başlatmalıdır. Anahtar kelimeler; Yetişkin kadınlar, D vitamini düzeyi, D vitamini eksikliği prevalansı, Üst Solunum Yolu Enfeksiyonu.
6 vi ABSTRACT 20 YEARS OLD AND OVER FEMALES OF MALATYA IN CITY CENTER RELATIONSHIP BETWEEN VITAMIN D LEVEL AND UPPER RESPIRATORY TRACT INFECTIONS This study is planned and performed to determine the level of vitamin D and in order to reveal the relationship between vitamin D with upper respiratory tract infections and sociodemographic factors in adult women in the center of the city of Malatya. This study is a cross-sectional study. Our research were participated in 381 women 20 years and over aplyed to family health center in Malatya between April and May The mean age of the women was 41.52± % of the women were primary educated % of the women were uneducated. Study was applied a questionnaire the socio-demographic characteristics of women, in the last 2 weeks and the last 1 year frequency of upper respiratory tract infection containing questions. The blood were taken for measurement of 25 (OH) D levels. 25 (OH) vitamin D analysis was in Turgut Ozal Medical Center Biochemistry Research Laboratory. The level of 25(OH) vitamin D is measured as ng/ml. The mean level of vitamin D was 9.28±7.9ng/ml(37.5nmol/L) % of women detected in was a severe vitamin D deficiency(<5ng/ml), 51 % of moderate vitamin D deficiency (5 - <15ng/ml), 10.9 % of the light level of vitamin D deficiency (15 - <30ng/ml) and 3.2 % of that women had the normal level of vitamin D ( 30ng/ml). Age some sociodemographic factors such as marital status with correlation was not found between vitamin D levels. Education level, income level, sunscreen use, where the front of the house and meat consumption was a significant relationship between vitamin D levels. And also there was no relationship between upper respiratory tract infections frequency with level of vitamin D. As a result, vitamin D levels was very low in women living in the center of Malatya. The Ministry of Health, the people and the training of health personnel and women in this regard should initiate programs related to the provision of vitamin D supplementation. Key Words; Adults women, The level of vitamin D, The prevalence of vitamin D deficiency, Upper Respiratory Tract Infection.
7 vii İÇİNDEKİLER Sayfa ONAY SAYFASI iii TEŞEKKÜR iv ÖZET v ABSTRACT vi İÇİNDEKİLER vii SİMGELER VE KISALTMALAR DİZİNİ x ŞEKİLLER DİZİNİ xi TABLOLAR DİZİNİ xii 1.GİRİŞ 1 2.GENEL BİLGİLER D Vitamini Metabolizması D Vitamininin Vücuttaki Temel İşlevleri ve D Vitamini Kaynakları D Vitamini Eksikliği ve Nedenleri Yeterli UVB Alamama Nedenleri Medikal veya Fiziksel Nedenler Dünya da ve Türkiye de D Vitamini Durumu Avrupa da D Vitamini Durumu Orta Doğu da D Vitamini Durumu Afrika da D Vitamini Durumu Asya da D Vitamini Durumu Okyanusya da D Vitamini Durumu Kuzey ve Güney Amerika da D Vitamini Durumu Türkiye de D Vitamini Durumu D Vitamininin İskelet Sistemi Dışındaki Etkileri İmmün Fonksiyonların Düzenlenmesi Multiple Skleroz Diabetes Mellitus Kanser Deri Hastalıkları Enfeksiyon Hastalıkları Solunum Sistemi Hastalıkları 17
8 viii Kardiyovasküler Hastalıklar Kas Hastalıkları Obezite Psikiyatrik Bozukluklar GEREÇ VE YÖNTEM Bölge Hakkında Genel Bilgiler Araştırmanın Modeli Araştırmanın Evreni ve Örneklem Araştırmaya Katılım Oranı Araştırmanın Değişkenleri Araştırmada Kullanılan Araçlar Verilerin Toplanması ve Analizi Araştırmanın Süresi ve Maliyeti Araştırmanın Sınırlılıkları BULGULAR Bazı Sosyo-Demografik Özelliklerine İlişkin Bulgular D Vitamini Düzeyleri ve Sosyo-Demografik Özellikleri D Vitamini Düzeyleri ve Alışkanlıkları D Vitamini Düzeyleri ve Üst Solunum Yolu Enfeksiyonları D Vitamini Düzeyleri ve Mevcut Hastalıkları TARTIŞMA Kadınların Sosyo-Demografik Özelliklerine Ait Bulguların Tartışması Kadınların D Vitamini Düzeyleri ve Sosyo-Demografik Özelliklerine İlişkin Bulguların Tartışması Kadınların D Vitamini Düzeyleri ve Alışkanlıklarına İlişkin Bulguların Tartışması Kadınların D Vitamini Düzeyleri ve Üst Solunum Yolu Enfeksiyonlarına İlişkin Bulguların Tartışması Kadınların D Vitamini Düzeyleri ve Mevcut Hastalıklarına İlişkin Bulguların Tartışması SONUÇ VE ÖNERİLER KAYNAKLAR EKLER 76 EK 1: Anket Formu 76
9 ix EK 2: İnsan Etik Kurul Kararı 80 EK 3: Valilik ve Sağlık Müdürlüğü Onayı ÖZGEÇMİŞ 84
10 x SİMGELER VE KISALTMALAR DİZİNİ 25(OH)D: 25- Hidroksi Vitamin D VDBP: Vitamin D Bağlayıcı Protein BKİ: Beden Kitle İndeksi APCs: Antijen Sunucu Hücreler TLR: Toll-Like Reseptör PSA: Prostat Spesifik Antijen VDR: Vitamin D Reseptörü
11 xi ŞEKİLLER DİZİNİ Şekil 2.1 Ciltte D Vitamini Sentezi 5 Şekil 2.2 D Vitamini Kaynakları ve D Vitamini Fonksiyonları 7 Şekil 2.3 D vitamini Yetersizliğinin Nedenleri ve Sonuçları 8 Grafik 4.1. Araştırmaya Katılanların Vitamin Düzeyinin Sınıflandırılması 47
12 xii TABLOLAR DİZİNİ Tablo 4.1. Araştırmaya Katılanların Bazı Sosyo-Demografik Özelliklerine İlişkin Bulgular 28 Tablo 4.2. Araştırmaya Katılanların Yaşlarına Göre D Vitamini Düzeylerinin Dağılımı 29 Tablo Araştırmaya Katılanların Medeni Durumlarına Göre D Vitamini Düzeylerinin Dağılımı 30 Tablo 4.4. Araştırmaya Katılanların Eğitim Durumlarına Göre D Vitamini Düzeylerinin Dağılımı 30 Tablo 4.5. Araştırmaya Katılanların Çalışma Durumlarına Göre D Vitamini Düzeylerinin Dağılımı 31 Tablo 4.6. Araştırmaya Katılanların Gelir Durumlarına Göre D Vitamini Düzeylerinin Dağılımı 31 Tablo 4.7. Araştırmaya Katılanların Çocuk Sayısına Göre D Vitamini Düzeylerinin Dağılımı 32 Tablo 4.8. Araştırmaya Katılanların Hanedeki Kişi Sayısına Göre D Vitamini Düzeylerinin Dağılımı 32 Tablo 4.9. Araştırmaya Katılanların Sağlık Güvencesine Göre D Vitamini Düzeylerinin Dağılımı 33 Tablo Araştırmaya Katılanların Fizik Aktivite Durumlarına Göre D Vitamini Düzeylerinin Dağılımı 33 Tablo Araştırmaya Katılanların Sigara İçme Durumlarına Göre D Vitamini Düzeylerinin Dağılımı 34 Tablo Araştırmaya Katılanların Evde Sigara İçilme Durumuna Göre D Vitamin Düzeylerinin Dağılımı 34 Tablo Araştırmaya Katılanların Evlerinin Bulunduğu Cepheye Göre D Vitamini Düzeylerinin Dağılımı 35
13 xiii Tablo Araştırmaya Katılanların Gün İçinde Güneş Alma Durumlarına D Vitamini Düzeylerinin Göre Dağılımı 35 Tablo Araştırmaya Katılanların Giyim Tarzlarına Göre D Vitamin Düzeylerinin Dağılımı 36 Tablo Araştırmaya Katılanların Güneş Kremi Kullanma Durumuna Göre D Vitamini Düzeylerinin Dağılımı 36 Tablo Araştırmaya Katılanların D Vitamini Alma Durumlarına Göre D Vitamini Düzeylerinin Dağılımı 37 Tablo Araştırmaya Katılanların Beden Kitle İndekslerine Göre D Vitamini Düzeylerinin Dağılımı 37 Tablo Araştırmaya Katılanların Son 2 Hafta İçinde Üst Solunum Yolu Enfeksiyonu Olma Durumuna Göre D Vitamini Düzeylerinin Dağılımı 38 Tablo Araştırmaya Katılanların Son 1 Yılda ÜSYE Hastalıkları Olma Durumuna Göre D Vitamini Düzeylerinin Dağılımı 40 Tablo Araştırmaya Katılanların Antidepresan İlaç Kullanma Durumlarına Göre D Vitamini Düzeylerinin Dağılımı 42 Tablo Araştırmaya Katılanların Diabetes Mellitus Olma Durumlarına Göre D Vitamini Düzeylerinin Dağılımı 42 Tablo Araştırmaya Katılanların Herhangi Bir Cilt Hastalığına Sahip Olma Durumuna Göre D Vitamini Düzeylerinin Dağılımı 43 Tablo Araştırmaya Katılanların Tüberküloz Hastalığı Geçirme Durumlarına Göre D Vitamini Düzeylerinin Dağılımı 43 Tablo Araştırmaya Katılanların Son 1 Yılda KOAH Tanısı Alma Durumlarına Göre D Vitamini Düzeylerinin Dağılımı 44 Tablo Araştırmaya Katılanların Astım Hastası Olma Durumuna Göre D Vitamini Düzeylerinin Dağılımı 44 Tablo Araştırmaya Katılanların Gıda Tüketim Durumlarına Göre D Vitamini Düzeylerinin Dağılımı 45
14 Tablo Araştırmaya Katılanların D Vitamini Düzeylerinin Sınıflandırılması 46 xiv
15 1 1.GİRİŞ D vitamini yakın geçmişe kadar vücutta kalsiyum ve fosfor düzeylerini regüle eden ve kemik mineralizasyonundaki önemli rolü ile bilinen bir parathormon olarak bilinmekteydi. Oysa günümüzde D vitamini reseptörlerinin pek çok hücre çeşidinde bulunduğu ve biyolojik etkisinin mineral metabolizması kontrolünün çok ötesinde olduğu anlaşılmıştır(1). D Vitamininin, kemikte kalsiyum metabolizması, vücudun büyüme ve gelişmesi, hücrelerin farklılaşması, beyin gelişimi, bağışıklık ve savunma sistemleri üzerinde birçok önemli ve olumlu etkileri vardır(1,2,3). D vitamini eksikliği, raşitizm hastalığı yanı sıra multiple skleroz, romatizmal eklem iltihabı, tip 1 diyabet, prostat kanseri ve kolorektal kanser başta olmak üzere belirli kanser türleri ve bağışıklık sistemiyle bağlantılı hastalıklara, enfeksiyonlara yatkınlığa yol açmaktadır. D vitaminin kan basıncı üzerinde de düzenleyici görevi vardır. D vitamini eksikliği düşünülen vakalarda serum 25(OH) D vitamini düzeyi ölçülmelidir. Çünkü 25(OH) D yarı ömrü 2-3 hafta olan majör sirkulatuar form olup, hem D vitamini alımını hem de endojen yapımını göstermektedir. Serum 25(OH) D düzeyi güneş ışığına maruziyet, yaşanılan bölgenin deniz seviyesinden yüksekliği, deri pigmentasyonun yoğunluğu, vücut ağırlığı, yaş ve beslenme ile alınan D vitamini miktarına göre değişmektedir. Serum D vitamini düzeyinin 10ng/ml nin altında olması D vitamini eksikliğini, 30ng/ml olması ise D vitamini yetersizliğini düşündürür (2,4,5,6,7). Vitamin D terimi yağda eriyen bir grup steroid yapının genel adıdır. D vitaminin deride sentezlenen kolekalsiferol (Vitamin D 3 ) ve besinlerle alınan ergokalsiferol (Vitamin D 2 ) olmak üzere iki ana kaynağı vardır. D 2 ve D 3 vitaminin her ikisi de aynı yolla metabolize olduğu için ortak bir isimle, D vitamini olarak adlandırılır (1,2). Normal koşullar altında insan vücudunda bulunan D vitaminin % i güneş ışınlarının etkisi ile deride yapılır. Ultraviyole B (UVB) ışınlarının yer yüzeyine ulaşmasını engelleyen herhangi bir neden veya insan derisine geçişini engelleyen herhangi bir durum D vitamini eksikliği ile sonuçlanır (3,4,5).
16 2 Derideki melanin pigment yoğunluğu UVB ışınlarını aşırı derecede absorbe ederek D vitamini sentezini azaltır. Faktör düzeyi 15 veya üzerindeki koruyucu kremlerin kullanılması % 99 oranında güneş ışınlarının deriye ulaşmasını engellemektedir. Diğer yandan UVB ışınlarının dünya yüzeyine ulaştığı açı da D vitamini sentezinde etkilidir. Sözü edilen bu nedenlere bağlı olarak güneş ışığı D vitamini yapımı için temel kaynaktır ve yeterince faydalanılırsa ek D vitamini almaya gerek yoktur (1,8,9). Yiyeceklerden somon, ringa ve uskumru gibi yağlı balıklarda bol miktarda D vitamini bulunmakta, ancak bunun dışındaki günlük besinlerimizden yeterli D vitaminini alabilmek hemen hemen mümkün değildir (2,6,10,11). D vitamini deride üretildikten ya da yiyeceklerden alındıktan sonra yağ dokusunda depolanmaktadır. Bu depoların ömrü ortalama bir aydır (6). Ülkemize kasım nisan ayları arasında derinin D vitamini üretebilmesi için gerekli dalga boyunda güneş ışığı düşmemektedir. Dolayısı ile bu aylar arasında vücut yeterince D vitamini oluşturamamaktadır. Birçok gelişmiş ülke D vitamini takviyesini, rutin halk sağlığı önlemi olarak kabul etmektedir. Gelişmiş ülkelerde süt ve süt ürünleri, margarinler ve meyve suları gibi birçok yiyecek ve içeceğe D vitamini ilavesi yapılarak satılmaktadır ve bu uygulama D vitamini eksikliğini önlemenin önemli bir sağlık politikası haline gelmiştir. Az güneş alan Avrupa ülkelerinde bile bu takviyeler ile D vitamini eksikliğinin görülme sıklığı azalmış ve sağlık harcamalarında yılda % 17 oranında azalma sağlandığı bildirilmiştir (2). Ülkemizde, D vitamini eksikliğini önlemek amacıyla Sağlık Bakanlığı Ana- Çocuk Sağlığı ve Aile Planlaması Genel Müdürlüğü tarafından iki proje yürütülmektedir. Bunlardan ilki; 2005 yılında başlayan D Vitamini Yetersizliğinin Önlenmesi ve Kemik Sağlığının Korunması Projesi ve 2011 Mayıs ayında başlatılan Gebelere D Vitamini Destek Programı dır (7). D Vitamini Yetersizliğinin Önlenmesi ve Kemik Sağlığının Korunması Projesi kapsamında bebeklere D vitamini başlanmaktadır. Bugün Almanya, İngiltere, Hollanda, Finlandiya ve İsviçre gibi ülkelerde raşitizm profilaksisi için uygulanan doz 400 ünite/gün dür. ABD de ise profilaksi için önerilen doz 200 ünite/gün dür. Ülkemizde maternal D vitamini eksikliği önemli bir problem olması
17 3 nedeniyle, hayatın ilk haftasından itibaren beslenme tarzı ne olursa olsun, tüm bebeklere en az bir yaşına kadar, tercihen 3 yaşına kadar 400 ünite /gün D vitamini (günde 3 damla) uygulanmaktadır. Ayrıca birinci basamak sağlık kuruluşuna başvuran bebekler için D vitamini eksikliğine bağlı raşitizm tanısı koyma, tedavisini planlama ve bu konuda anneye öneriler sunulması çalışma kapsamında yer almaktadır (12). Ülkemizde sınırlı sayıda yapılan çalışmada (Batı Anadolu bölgesinde) özellikle sonbahar ve kış dönemlerinde bireylerin, özellikle yaşlıların ve kadınların % nde D vitamini eksikliğinin geliştiği gösterilmiştir. Bizim ülkemizde de süt, süt ürünleri, margarin ve meyve sularının özellikle sonbahar ve kış aylarında D vitamini ile zenginleştirilmesi düşünülebilir. Bölgemizde de sonbahar, kış döneminde özellikle yaşlıların, kilolu bireylerin ve kadınların D vitamini takviyesine gereksinimi olabilir. Ancak bölgemizde D vitamini eksikliğinin sıklığı ve mevsimlere göre değişimi konusunda yapılmış bir çalışma yoktur(13). Balık yağının tüberküloz tedavisindeki etkisi 1800 li yılların ortalarına kadar uzanmaktadır lü yılların başlarında ise güneş ışığı ile derinin mikobakteriyel enfeksiyonlarının tedavi edildiği gösterilmiştir. Son yıllarda yapılan çalışmalarda ise D vitamini eksikliğinin sadece tüberküloz değil, aynı zamanda otitis media, üst solunum yolu enfeksiyonları ve influenza enfeksiyonu için risk oluşturduğu bildirilmiştir(1). İmmün sistem hücrelerine ek olarak solunum sistemi epitelyal hücrelerinin de aktif D vitamini sentezleyebildiği ve böylece yerel olarak immün sistemin güçlenmesine katkıda bulunduğu gösterilmiştir(14). D vitamini yetersizliği ile solunum sekresyonlarının atılmasında güçlük yaşanmakta ve enfeksiyonun gelişmesine fırsat yaratılmaktadır. Riketsli ve D vitamini eksikliği olan çocuklarda pnömoninin daha sık geliştiğini gösteren çalışmalar mevcuttur(15). D vitamini eksikliği solunum yolu enfeksiyonlarına karşı akciğer savunmasını zayıflatır. Serum D vitamini düzeyinin yüksek olması enfeksiyonları kontrol etmeye ve inflamatuar yanıtları azaltmaya yardım edebilir(16).
18 4 Bu bilgiler ışığında bu araştırma; Malatya il merkezindeki yetişkin kadınlarda D vitamini düzeyini saptamak, D vitamini ile sosyo-demografik faktörler ve Üst Solunum Yolu Enfeksiyonları arasındaki ilişkiyi ortaya çıkarmak amacıyla planlanmış ve uygulanmıştır.
19 5 2. GENEL BİLGİLER 2.1 D Vitamini Metabolizması Normal koşullarda insan vücudunda bulunan D vitaminin % i güneş ışınlarının etkisi ile sentez edilir. Bu sentez fonksiyonu; ülkenin bulunduğu enlem, mevsimler, güneş ışınlarının yeryüzüne geldiği açı (Zenith açısı), deri pigmetasyonu, hava kirliliği düzeyi, deriye sürülen koruyucu kremler, giyinme tipi gibi faktörlere bağlıdır(1,2,3,17,18). Güneş ışınlarında bulunan ultraviyole B ( nm dalga boyunda) etkisi ile deriden D vitamini sentez edilmesi için sınır değer mj/cm 2 dir. 7- dehidrokolesterol ultraviyole ışınları etkisi ile deride önce previtamin D ye daha sonra vücut ısısı ile hızla D vitaminine dönüşür. Aynı zamanda bu dalga boyundaki güneş ışığı D vitamini parçalayarak inaktif ürünlere dönüştürür. Daha sonra Vitamin D Bağlayıcı Protein (VDBP) e bağlanarak taşınır(2,9,19). Karaciğerde 25-hidroksilaz ve böbrekte 1-alfahidroksilaz enzimi tarafından hidroksillenerek aktif form olan dihidroksivitamin D ye dönüşür. Ancak ağır karaciğer hastalarında D vitamini eksikliği oluşurken, hafif böbrek yetmezliğinde bile D Vitamini eksikliği oluşabilir (Şekil 2.1). Şekil 2.1. Ciltte D vitamini sentezi
20 6 25-hidroksilasyonun % 95 i karaciğerde, % 10 u fibroblast, böbrek, duedonum ve kemik gibi diğer organlarda gerçekleşir(10). Karaciğerde oluşan 25- (OH)D, safra ile ince bağırsaklara atıldığında ince bağırsaktan enterohepatik dolaşımla tekrar geri emilir. Karaciğer hastalıkları, Kistik Fibrozis ve Çölyak hastalığında raşitizm gelişmesinin muhtemel nedeni budur (3,9) D Vitamininin Vücuttaki Temel İşlevleri ve D Vitamini Kaynakları Vücuda alınan D vitamininin hepsi 25 (OH) D ye çevrilmez, yağ dokusu tarafından absorbe edilir. D vitamini steroid yapıda bir hormon olarak kabul edilir. Böbrek, ince bağırsak, paratroid bezler, kemikte osteoblastlar, pankreasta adacık hücreleri, beyin hücreleri ve epitelde reseptörleri bulunur. Hücre büyümesi ve diferansiasyonunu sağlar(1,11). Parathormon ve kalsitonin ile birlikte kalsiyum ve fosfor metabolizmasında önemli rol oynar. İnce bağırsaktan kalsiyumun aktif transportunu artırır. İnce bağırsak ve böbrekte fosforun reabsorbisyonunu uyarır. Kemikte osteoklast sayı ve aktivitesini artırır(11). D vitamini immün sistem modulatörüdür. T hücrelerinde, antijen sunan hücrelerde, makrofajlarda 25(OH) D 1-alfa hidroksilaz aktivitesine de sahiptir (Şekil2.2). D vitamini makrositlerin maturasyonunu sağlar. Aktive T lenfosit proliferasyonunu ise inhibe eder. İnsülin sekrete eden hücrelerde D vitamini reseptör ekspresyonu mevcuttur. D vitamini çevre dokularda insülin direncini azaltmakta, böylece insülin direnci nedeniyle kan şekerindeki artışa yanıt olarak oluşan aşırı insülin salınımını azaltmakta ve insülin duyarlılığını artırmaktadır. Bu nedenle D vitamini yetersizliği Metabolik Sendrom ve Tip 2 Diabet için risk faktörüdür ve D vitamini yetersizliğinin insülin direnci ve β hücre işlev bozukluğu ile ilişkisi gösterilmiştir. D vitamini takviyesinin Tip 1 Diabet riskini azalttığı ortaya konmuştur (20,21,22). Ayrıca D vitaminin renin salgılanmasını azalttığı gösterilmiştir. Tüberküloz enfeksiyonu olan hastalarda D vitamini değerlerinin tespit edilemeyecek kadar düşük olduğu ve D vitamini eksikliğinin tüberküloz enfeksiyonu için bir risk oluşturduğu bildirilmektedir. Bunun yanında viral gribal enfeksiyon sıklığının D vitamini serum değerleri ile ilişkili olduğu, daha düşük serum değerlerinde viral gribal enfeksiyonların arttığı bildirilmektedir (9,11).
21 (OH) 2 D vitamini kemik rezorbsiyonunu, myokardial kontraktiliteyi arttırmaktadır. Paratroid glandlardan parathormon sentezini ve salımını azaltmaktadır. D vitamininin, bunların yanında osteoartrit, koroner arter hastalığı, psöriasis, meme kanseri, prostat kanseri ve diğer enfeksiyonlardan da koruyabileceği yönünde bulgular mevcuttur (2,18,19). Doğal olarak D vitamini içeren besin sayısı azdır. D vitamini kaynağı hayvansal besinler; karaciğer, somon balığı, uskumru, ton balığı, sardalya gibi yağlı balık türleri ile yumurta sarısıdır. Brokoli, yeşil soğan, maydanoz, su teresi, makarna, tahıllar, meyve suyu, süt gibi besinler de D vitamini yönünden zengin besinlerdir. Ancak şu hiç unutulmamalıdır ki hiçbir gıda maddesi günlük ihtiyacı karşılayacak kadar D vitamini içermez (3,10,11,17,23). D vitamini sağlıklı yaşam için gerekli bir vitamindir ve hazırlanan diyet listelerinde yeterli miktarda bulunmadığından kolaylıkla eksikliği gelişir. Günümüzdeki beslenme planlarında D vitamini için IU günlük alım önerilmektedir. D vitamini eksikliği mide-barsak sistemi hastalığı olanlarda daha fazla görülür ve bu hastalar osteomalazi ve ağır D vitamini eksikliği açısından risk altındadırlar. Avrupa da günlük ürünler dahil olmak üzere pek çok yiyecek D vitamini ile güçlendirilmiştir(11,23,24,25). Şekil 2.2. D vitamini kaynakları ve D vitamini fonksiyonları
22 8 2.3 D Vitamini Eksikliği ve Nedenleri D vitamini eksikliği 25(OH) D düzeyinin 10 ng/ml(24.9nmol/l) den az olması olarak tanımlanmaktadır (7). D vitamini eksikliği, sekonder hiperparatroidiye neden olur ve osteopeni ve osteoporozu hızlandırarak iskeletteki yıkımı artırır. Yükselen parathormon konsantrasyonu fosfatüri ve hipofosfatemiyi indükleyerek osteoidde mineralizasyon defektine yol açar. Bu durum çocuklarda raşitizm, yetişkinlerde osteomalaziye yol açan kemik demineralizayonuna neden olur (Şekil 2.3). Hastalarda kemik ve kaslarda non-spesifik ağrılar ve ciddi kas güçsüzlüğü görülebilir. Proximal kas güçsüzlüğü, hatalı olarak Multiple Skleroz ve Amniotropik Lateral Skleroz tanısı alabilen D vitamini eksikliğinin sık görülen bir belirtisidir (2,3). Şekil 2.3. D vitamini yetersizliğinin nedenleri ve sonuçları D vitamini eksikliğinin nedenleri iki kısma ayrılabilir; birincisi yeterli güneş ışığına maruz kalamama, ikincisi ise medikal veya fiziksel duruma bağlı nedenlerdir (13,24).
23 Yeterli UVB Alamama Nedenleri Yaşlılıktan dolayı derideki 7-dehidrokolesterol düzeyi azalır. Ayrıca hareket azlığı veya evde yaşama süresinin uzun oluşu başlıca etmenlerdir (13). Koyu renkli ten rengine sahip kişilerde, melanin pigmentinin epidermiste yer alışı, UVB ışınlarının melanin tarafından absorbe edilmesine neden olur. Bunun sonucunda beyaz renk derili kişilere kıyasla yetersiz D vitamini üretilir. Derinin renk derecesine göre kat daha fazla güneş ışığına maruz kalma gerekli olabilir. Mevsim, enlem ve gün ışığı gibi coğrafi etmenler ile yüksek enlemli yerlerde ozon tabakası 290 nm üzerindeki UVB radyasyonu absorbe edebilir ve derideki previtamin D 3 üretimi azalabilir (24,25) Medikal veya Fiziksel Nedenler Gastrik by-pass cerrahisi olanlarda yağ absorbsiyon bozukluğu D vitamini eksikliğine neden olur. Obezlerde D vitamini adipoz dokuda depolanmakta ve sistemik olarak kullanılamamaktadır. Bir başka neden ise obez kişilerin cildi D vitaminin sentezi için etkin değildir (8,25). Güneş kremleri, UVB ışınlarını etkin olarak absorbe edebilirler. 8 faktörlü güneş kremi doğru bir şekilde kullanıldığında, cildin kolekalsiferol üretme kapasitesini % 95 oranında düşürür. Bunun yanında geleneksel kapalı giyinen toplumlarda yaşayanlar, kapalı alanlarda bulunanlar D vitamini eksikliğinin görüldüğü bireylerdir (8,9,26). Antiepileptik tedavide kullanılan bazı ilaçlar ve bipolar bozukluk tedavisinde kullanılan bazı ilaçların uzun süreli kullanımında D vitamini yetersizliği ve osteomalasi görülebilir. Fenobarbütal, fenitoin ve karbamazepinin yanı sıra tüberküloz ilaçlarından rifampisin de osteomalasiye yol açabilir (OH) 2 D nin katabolizmasının indüklenmesi bu ilaçların D vitamini ile ilgili yan etkilerini meydana getirir (27). Kronik böbrek yetersizliğinde diyalize gereksinim duyan hastalar biyolojik aktif 1.25 (OH) 2 D yi yeterince üretemezler. Bu durumda serum parathormon seviyesi kan kalsiyumunu dengelemek üzere artış gösterir (27,28). 2.4 Dünya da ve Türkiye de D Vitamini Durumu D vitamini ile ilgili çalışmalar Dünya üzerindeki ülkelerin çoğunda ve kıtaların hepsinde yapılmaktadır. D vitamini durumunun en iyi belirleyicisi 25(OH)
24 10 D dir. D vitaminin yeterliliği için kabul edilmiş ortak bir serum 25(OH) D değeri yoktur (29). Bazı araştırmacılar serum 25 (OH) D nin 50nmol/L(20ng/ml) den daha yüksek olması konusunda aynı fikirde olurken bazıları da serum 25(OH) D nin 75nmol/L(30.04ng/ml) ya da 100nmol/L(40,06ng/ml) den daha fazla olmasını önermektedirler. The Standing Committee of Europe Doctors tavsiyesi ise 50nmol/L(20ng/ml) den daha fazla olması yönündedir. Klinik olarak D vitamini yetersizliği, serum 25(OH) D nin 25nmol/L(10,01ng/ml) nin altında olduğu değerlerde görülür (23,29). Dünya da ki D vitamini durumu 6 bölgede yapılan çalışmalarda özetlenmiştir. Bu bölgeler; Avrupa, Orta Doğu, Afrika, Asya, Okyanusya, Kuzey-Güney Amerika dır(30). Bölgelere göre % 90 dan daha fazla insanın 25(OH) D konsantrasyonu 50nmol/L(20ng/ml) nin altındadır. En düşük D vitamini düzeyi Güney Asya ve Orta Doğu bölgelerindedir. D vitamini eksikliği yaygın olarak görülmekte ve yeniden ortaya çıkan evrensel bir sağlık sorunudur. Modernle kombine olan kentleşme ve aynı zamanda kapalı mekanlarda çalışma ve boş zamanı geçirme, geleneksel İslami giyim tarzı ve yaşlanma süreci yetişkin popülasyonda D vitamini eksikliği ve yetersizliği için önemli bir risk faktörüdür (23) Avrupa da D Vitamini Durumu Avrupa da ki D vitamini durumu enlem, mevsim ve cilt rengine göre değişmektedir. Serum 25 (OH) D; Kuzey Avrupa da Güney Avrupa dan, Batı Avrupa da Doğu Avrupa dan daha yüksektir (29). The European Action on Nutrition and Health-Survey (EURONUT-SENECA) e göre; Güney Avrupa daki yaşlı bireylerde serum 25 (OH) D vitamini nmol/l(8,01-10,01ng/ml), Kuzey Avrupa da ki kentlerde ise nmol/l(16,02-20ng/ml) olarak bulunmuştur. Hollanda da yapılan bir çalışmada D vitamini durumunun belirleyicileri olarak; dışarıda geçirilen zaman, BKİ, yağlı balık ve margarin tüketimi ile D vitamini takviyeleri bulunmuştur (30). Norveç ve İsveç teki yüksek serum 25 (OH) D düzeyi yağlı balık ve morina karaciğer yağının fazla miktarda tüketilmesine bağlı olabilir. İspanya, İtalya ve Yunanistan da ki düşük serum 25 (OH) D ise cilt rengine ve güneşten kaçınma davranışına bağlı olabilir (29).
25 Orta Doğu da D Vitamini Durumu İran da 2004 yılında, yaş arasındaki 1210 kadın ve erkek üzerinde yapılan bir çalışmada, ortalama serum 25 (OH) D düzeyi 20.6 nmol/l(8,04ng/ml) bulunmuştur yaş grubu kadınlarda serum 25 (OH) D düzeyi erkeklerden ve diğer yaş gruplarından daha yüksek bulunmuştur (31). Dünya daki en yüksek rikets oranları Orta Doğu ve Afrika dadır. Orta Doğu da bunun nedenleri arasında; kültürel uygulamalar, sınırlı güneş ışığı, koyu cilt rengi ve D vitamini takviyesi olmadan uzamış emzirme süresidir (30,32). En düşük serum 25 (OH) D düzeyi 9 nmol/l(3,6ng/ml) ile Suudi Arabistan da ki yaşlı bireylerdedir (33). Lübnan, Emirlikler, Suudi Arabistan ve İran lı kadınlarda yapılan araştırmada ortalama serum 25 (OH) D düzeyi yaklaşık 25nmol/L(10,01ng/ml) dir. Lübnan da yaşlı bireylerde yapılan çalışmada benzer sonuçlar bulunmuştur(34). Osteoporozlu kadınlarda yapılan uluslar arası epidemiyolojik bir çalışmada en yüksek Hipovitaminoz D oranı Orta Doğu lu kadınlarda bulunmuştur. Katar da romatoloji kliniğinde ayaktan tedavi gören 360 hasta ki bunların çoğunluğu kadın, % 56 sının ortalama serum 25 (OH) D düzeyi 20 ng/ml(49,2nmol/l) nin altında bulunmuştur. İsrail de ki bir çalışmada geriatri hastanesindeki 338 hastanın ortalama serum 25 (OH) D düzeyi 13ng/ml(32,4nmol/L), % 35 inde 10 ng/ml(24,9mol/l) nin altındaki bir değere sahiptir. İsrail de kalça kırığı olan yaşlıların % 80 nde Hipovitaminoz D mevcuttur (32) Afrika da D Vitamini Durumu Afrika da populasyonu baz alan çalışmalar mevcut değildir. Tanzanya ve Gine de tüberkülozlu hastalarda yapılan çalışmada serum 25 (OH) D düzeyi sırasıyla 87nmol/L(34,8ng/ml) ve 78nmol/L(31,2ng/ml) dir(25). Gambia da kentli kadınlardaki bir çalışmada, serum 25 (OH) D 91nmol/L(36,4ng/ml) dir. En düşük serum 25 (OH) D düzeyi Tunus da peçelilerde 35 nmol/l(14ng/ml) ve peçesizlerde 43 nmol/l(17.2ng/ml) olarak ölçülmüştür (35) Asya da D Vitamini Durumu Son zamanlarda Güney ve Güneydoğu Asya da yürütülen çalışmalarda Hipovitaminoz D nin, her iki cinsiyette ve tüm yaş gruplarında yaygın olduğu gösterilmiştir. Hindistan da ki araştırmalarda, serum 25 (OH) D düzeyi düşük bulunmuştur. Kuzey Hindistan da bebeklerin % 96 sında, sağlıklı kız çocuklarının %
T.C. BAŞKENT ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ İÇ HASTALIKLARI ANABİLİM DALI NEFROLOJİ BİLİM DALI KRONİK BÖBREK YETMEZLİĞİ HASTALARINDA D VİTAMİNİ EKSİKLİĞİ İLE İNFLAMASYON VE AŞİKAR ATEROSKLEROZ ARASINDAKİ İLİŞKİ
T.C. TRAKYA ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ ÇOCUK SAĞLIĞI VE HASTALIKLARI ANABİLİM DALI Tez Yöneticisi Doç. Dr. Filiz TÜTÜNCÜLER ŞİŞMAN ÇOCUKLARDA D VİTAMİNİ DÜZEYLERİ VE İNSÜLİN DİRENCİ İLE İLİŞKİSİNİN ARAŞTIRILMASI
T.C Sağlık Bakanlığı Göztepe Eğitim ve Araştırma Hastanesi II. Dahiliye Kliniği Şef: Prof. Dr. Aytekin Oğuz Hashimoto Tiroiditinde 25 Hidroksi D Vitamini Ve Paratiroid Hormon Düzeyi DR. SAFĐYE ARIK ( UZMANLIK
T.C. DİCLE ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ HALK SAĞLIĞI ANABİLİM DALI TİP 2 DİABETES MELLİTUSLU HASTALARIN TEDAVİYE UYUMLARINI ETKİLEYEN FAKTÖRLER DR. EVRİM ARSLAN TIPTA UZMANLIK TEZİ DİYARBAKIR 2011 I II T.C.
TC ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ GÖĞÜS HASTALIKLARI ANABİLİM DALI KOAH DA VİTAMİN D NİN ROLÜ Dr. Müjde CİĞERLİ OCAK UZMANLIK TEZİ TEZ DANIŞMANI Prof. Dr. Ali KOCABAŞ ADANA2012 TEŞEKKÜR Uzmanlık eğitimim
T.C. İNÖNÜ ÜNİVERSİTESİ SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ TURGUT ÖZAL TIP MERKEZİ VE MALATYA İLİNDE BİR ÖZEL HASTANEDEKİ DÜŞÜK DOĞUM AĞIRLIKLI BEBEKLERDE ANNEYE AİT RİSK FAKTÖRLERİNİN İNCELENMESİ NEŞE KARAKAŞ
Arşiv Kaynak Tarama Dergisi Archives Medical Review Journal Güncel Bilgiler Işığında Vitamin D Vitamin D in the Light of Current Knowledge Ayşe Tellioğlu 1, Sibel Başaran 2 1 Osmaniye Devlet Hastanesi,
T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI FATİH SULTAN MEHMET EĞİTİM ARAŞTIRMA HASTANESİ İÇ HASTALIKLARI KLİNİĞİ HOSPİTALİZE EDİLEN GERİATRİK HASTALARDA BESLENME BOZUKLUĞUNUN KOGNİTİF FONKSİYONLAR, DEPRESYON VE YAŞAM KALİTESİ
T. C. İSTANBUL BİLİM ÜNİVERSİTESİ SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ HEMŞİRELİK YÜKSEK LİSANS PROGRAMI KADINLARIN TARAMA VEYA TANISAL AMAÇLI MAMOGRAFİ UYGULAMASI İLE İLGİLİ BİLGİ, DÜŞÜNCE VE DAVRANIŞLARININ DEĞERLENDİRİLMESİ
T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI ŞİŞLİ ETFAL EĞİTİM VE ARAŞTIRMA HASTANESİ ÇOCUK SAĞLIĞI VE HASTALIKLARI KLİNİĞİ Klinik Şefi : Doç. Dr. Feyzullah ÇETİNKAYA İN VİTRO FERTİLİZASYON SONRASI DOĞAN ÇOÇUKLARDA ASTIM VE
T.C TRAKYA ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ GÖĞÜS HASTALIKLARI ANABİLİM DALI Tez Yöneticisi Doç. Dr. Celal KARLIKAYA TRAKYA ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ ÖĞRENCİLERİNİN SİGARA İLE İLGİLİ BİLGİ, TUTUM VE DAVRANIŞLARI
D vitamini Güneş Işınları, UVB ve Kanser Doç. Dr. Murat Gültekin, Uzm. Dr. Ezgi Hacikamiloglu Giriş D vitamini yağda çözünen bir hormon öncülü olup sağlık üzerinde kanserden korunma da dahil pek çok olumlu
BESLENMEDE SÜTÜN ÖNEMİ Hazırlayanlar Araş. Gör. Reyhan Nergiz Ünal Prof. Dr. H. Tanju Besler Hacettepe Üniversitesi - Sağlık Bilimleri Fakültesi Beslenme ve Diyetetik Bölümü Şubat - 2008 ANKARA Birinci
KAHRAMANMARAŞ SÜTÇÜ İMAM ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ KİMYA ANABİLİM DALI ACI KIRMIZI BİBER İN (Capsicum annuum L.) SERUM LEPTİN VE SERUM NİTRİK OKSİT DÜZEYLERİNE AKUT ETKİSİNİN ARAŞTIRILMASI YÜKSEK
VİTAMİNLERİN İNSAN SAĞLIĞINDAKİ ÖNEMİ Prof. Dr. M. Emel Tüfekçi Alphan VİTAMİNLER Vitaminler, vücudun normal metabolizması için küçük miktarda gerekli olan ve vücudun hücrelerinde yapılamayan organik bileşiklerdir.
ULUSAL KALP SAĞLIĞI POLİTİKASI ANA İLKELERİ 1. Dünyada kalp-damar hastalıkları ile ilgili epidemiyolojik gerçekler 1.1. Kalp ve Damar Hastalığı Kavramı 1.2. Dünyada Kalp ve Damar Hastalıklarının Epidemiyolojisi
T.C Ege Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi Pedodonti Anabilim Dalı VİTAMİNLER VE DİŞ GELİŞİMİNE ETKİLERİ BİTİRME TEZİ Stj. Dişhekimi Şaziye Esra GÖÇOĞLU Danışman Öğretim Üyesi: Prof. Dr. Ali Rıza ALPÖZ
Türkiye de ve bölge ülkelerinde diyabet sorunu SUDE IĞDIR Türkiye Tip 1 diyabetli Dİyabet sorunu Uluslararası Diyabet Federasyonu (IDF), dünya genelinde 382 milyon yetişkinin diyabet hastası olduğunu tahmin
TÜRKİYE DE OBEZİTE TEDAVİSİNDE OBEZİTE CERRAHİSİNİN YERİ Sağlık Teknolojisi Değerlendirme Daire Başkanlığı STD 2014.01/00 Ankara - 2014 1 ÖNSÖZ Sağlık Teknolojisi Değerlendirme, sağlık hizmetlerinde kullanılan
T.C. İSTANBUL BİLİM ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ İÇ HASTALIKLARI ANABİLİM DALI KANSER HASTALARINDA KEMOTERAPİNİN C-REAKTİF PROTEİN DÜZEYİNE VE YAŞAM KALİTESİNE OLAN ETKİLERİ Tez Danışmanı: Prof. Dr. Gökhan
T.C. Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü Beslenme ve Fiziksel Aktiviteler Daire Başkanlığı TÜRKİYE AŞIRI TUZ TÜKETİMİNİN AZALTILMASI PROGRAMI 2011-2015 Ankara Kasım 2011 1. Basım: Ekim 2011, Ankara
T.C. TRAKYA ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ AİLE HEKİMLİĞİ ANABİLİM DALI Tez Yöneticisi Doç. Dr. H. Nezih DAĞDEVİREN EDİRNE İL MERKEZİNDEKİ 40 59 YAŞ ARASI KADINLARIN SAĞLIKLA İLİŞKİLİ YAŞAM KALİTELERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ