Kutadgu Bilig
İslami dönem Türk edebiyatının ilk ürünlerinden biri olan Kutadgu Bilig hakkında hazırladığımız ders notunu cemalaksoy.org sitesinden takip edebilirsiniz. 10. Sınıf Türk edebiyatının önemli konularından olan İslami dönem Türk edebiyatı ilk eserlerini sitemizden takip edebilirsiniz.
11.yüzyılda (1069- 1070) Yusuf Has Hacip tarafından yazılan Kutadgu Bilig, o zaman Doğu Karahanlı devletinin hakanı olan Tabgaç Buğra Han’a sunulmuştur. Kutagdu Bilig “saadet veren bilgi, ilim” anlamına gelmektedir.cemalaksoy.org
Didaktik (öğretici) tarzda yazılmış bir yapıttır. Konusu, toplum hayatındaki bozuklukları düzeltecek, insanı mutlu edecek yolları bulmak; bu yolları devrin hükümdarına öğütler halinde göstermektir.
Yapıt, her iki dünyada da mutluluğa kavuşmak için gidilmesi gereken yolu göstermek maksadıyla yazılmıştır. Yusuf Has Hacip’e göre, öteki dünyayı kazanmak için bu dünyadan el etek çekerek yalnızca ibadetle vakit geçirmek doğru değildir. Çünkü böyle bir insanın ne kendisine ne de toplumuna bir yararı vardır; oysa başkalarına yararlı olmayanlar ölülere benzer; bir insanın erdemi, ancak başka insanlar arasındayken belli olur. Asıl din yolu, kötüleri iyileştirmek, cefaya karşı vefa göstermek ve yanlışları bağışlamaktan geçer. İnsanlara hizmet etmek suretiyle faydalı olmak, bir kimseyi, hem bu dünyada hem de öteki dünyada mutlu kılacaktır.(cemalaksoy.org) Yapıtta ahlak, dinin önemi, devlet idaresi gibi konulara da değinmiştir. Yapıtta dört sembolik kişilik yer almaktadır:
Küntogdı : Hükümdar- Doğruluk ve Adalet
Aytoldı : Vezir- Mutluluk ve Baht
Ögdülmiş : Vezirin oğlu- Akıl ve Anlayış
Odgurmış : Vezirin Kardeşi- Akıbet
Kavramlarını temsil eder. Bu kişiler, kendi aralarında konuşarak gerçeklere varmaya çalışırlar.
Mesnevi şeklinde, aruz ölçüsüyle 6645 beyit olarak yazılmıştır. Ayrıca yapıtta 173 tane dedörtlük vardır. Kutadgu Bilig, İslami Türk edebiyatının ilk örneği olmasının yanında, siyasetname türünün Türk edebiyatındaki ilk ve en önemli örneğidir. Türk edebiyatında aruz ile yazılan ilk yapıt olarak bilinir.
Aşağıdaki beyitler “Kutadgu Bilig”den alınmıştır: (Günümüz Türkçesiyle)
Şu vasıflar olmalı kumandanda
Sefere çıkanda, ordu düzende
Savaşta olmalı arslan yüreği,
Döğüşünce gerek kaplan bileği
Hilede kızıl tilki olmalı,
Deve buğrası gibi öç, kin sürmeli
Saksağandan daha tetik olmalı,
Kaya kuzgunu gibi uzağı seçmeli,
Hamiyeti aslanlar gibi yüce,
Baykuş gibi uykusuz kalmalı gece.
Beylik için önce asalet gerek,
Sonra cesaret, yiğitilik, pek yürek.
Akıllı ve bilgili olmak gerek,
Cömert ve yumuşak davranmak gerek.
Bilgi ile beyler halkı yönetir,
Akılla halkın işini yürütür.
Kaşımın çatılması, bu sertliğim,
Zalimler içindir bu asık yüzüm.