Nedir?
Yutkunma güçlüğü, yiyeceklerin veya içeceklerin ağzınızdan
midenize gitmesinin daha fazla çaba ve zaman gerektirmesidir. Yutkunma güçlüğü
canınızı da acıtabilir. Bazı durumlarda kişi hiç yutkunamaz.
Ara sıra yaşanan
yutkunma güçlüğü, önemsenecek bir durum değildir. Bazen sadece çok hızlı
yediğinizde veya yiyecekleri doğru düzgün çiğnemediğinizde olur. Ancak sürekli
var olan yutkunma güçlüğü, tedavi edilmesi gereken ciddi bir sorundur.
Yutkunma güçlüğü her
yaşta olabilir ama yetişkinlerde daha sık rastlanır. Yutkunma güçlüğünün
sebepleri ve tedavisi kişiden kişiye değişebilir.
Belirtiler
Disfajiyle (yeme
güçlüğü) ilişkili belirtiler ve semptomlar şöyledir:
- Yutkunurken
acı
- Yutkunamama
- Yiyeceklerin
boğaza, göğse veya göğüs kemiğinin arkasına sıkıştığı hissi
- Ağzın
sulanması
- Boğukluk
- Regürjitasyon
(yemeğin kişinin ağzına sıvı şeklinde geri dönmesi)
- Sık
görülen kalp yanması
- Boğaza
yiyeceklerin asitlerinin veya kendisinin geri dönmesi
- Beklenmedik
kilo kaybı
- Yutkunurken
öksürme veya öğürme
Bebeklerde ve çocuklarda yutkunma güçlüğü belirtileri
şunlardır:
- Yemek
veya beslenme sırasında dikkat eksikliği
- Beslenme
vaktinde çocuğun bedeninin gerilmesi
- Farklı
tatlarda yemekleri yemeyi reddetme
- Uzun
süren yemekler veya emzirmeler (30 dakika veya daha uzun)
- Emzirme
sorunları
- Ağızdan
sıvı veya yiyecek gelmesi
- Beslenme
veya yemek sırasında öksürme veya öğürme
- Yemek
veya beslenme sırasında kusma veya tükürme
- Nefes
almakla yeme ve içmeyi bir arada yapamama
- Kilo
kaybı veya büyümenin, kilo almanın yavaş olması
- Sık
zatürre
Ne zaman doktora başvurmalı?
- Tıkanma.
Çocuk yemek sırasında tıkanırsa hemen ambulans çağırın. Eğer boğazınıza
bir şey takıldığı için yutkunamıyorsanız hemen en yakın acile gidin.
- Tekrarlanan sorunlar. Hafif ya da
ara sıra görülen yutkunma güçlüğü genelde endişelenecek bir durum
değildir. Ancak yutkunma güçlüğü yutak kanseri gibi ciddi hastalıkların
belirtisi olabilir. Yutkunma güçlüğüne kilo kaybı, öğürme veya kusma eşlik
ediyorsa doktorunuza danışın.
- Çocuklar. Çocuğunuzda yutkunma
güçlüğü olduğundan şüpheleniyorsanız, çocuğunuzun doktoruyla görüşün. Sizi
beslenme veya yutkunma bozukluğu konusunda bir uzmana yönlendirebilir.
Sebepleri
Yutkunma çok basit bir hareket gibi görünebilir; yiyeceği
ısırır, çiğner ve yutarsınız. Ama bu basit harekete 50 çift kas ve sinir eşlik
eder.
Yutkunduğunuzda diliniz yiyeceği gırtlağınızdan aşağı iter.
Kas kasılmaları hemen yiyeceği farenksten, gırtlağınızın altından yemek
borusunun tepesine iter. Sonra yiyecek soluk borunuzdan yemek borunuza,
boğazınızla midenizi birleştiren boruya geçer. Yemek borunuzun tepesinin altındaki
yuvarlak kas şeritleri mide asitlerinin çıkmasını engellerken, açılıp kapanarak
yiyeceğin geçmesini sağlar. Yemek borunuzun duvarındaki kas, yiyeceği midenize
doğru iter.
Sorun olduğunda
Yutkunma güçlüğü bu mekanizmanın herhangi bir yerinde bir
sorun çıktığında başlar.
Yutkunma güçlüğü birkaç durumdan kaynaklanır ve bunların
hepsi birkaç kategoride toplanabilir:
Yemek borusunun tıkanması
Yemek borusunun tıkanması, boruya yiyecek yapışması veya
gırtlağınıza yahut göğsünüze takılması demektir.
- Achalasia:
Yemek borusunun altındaki kasların yemeği mideye geçirecek biçimde açılıp
kapanamamasıdır. Yemek borusunun duvarındaki kaslar da genellikle
gevşektir. Bu durum henüz mide içeriğiyle birleşemeyen yiyeceğin
öğürülmesine, bazen yemeğin boğaza geri çıkmasına sebep olur.
- Yaşlanma:
Yaşla birlikte yemek borusu kasları gerginliğini ve yemeği mideye itecek
koordinasyonu kaybetmeye başlar. Ancak sürekli yutkunma güçlüğünde doktora
danışılmalıdır, çünkü her zaman yaşınıza bağlı bir sorun olmayabilir.
- Yaygın
spazmlar: Bu sorun genelde, yutkunduktan sonra yemek borusunun
yüksek basınçla birden fazla ve koordinasyonsuz kasılmasına sebep olur.
Yaygın spazmlar, yemek borunuzun alt kısmındaki istemsiz kasları etkileyen
nadir bir durumdur. Kasılmalar kesik kesiktir ve zamanla daha kötüye
gidebilir.
·
Yemek borusunda daralma. Yemek borusunun
daralması, büyük lokmaların takılmasına sebep olur. Daralma dokunun zarar
görmesinden kaynaklanır; genellikle reflü hastalığından veya tümörlerden.
·
Yemek borusu tümörleri. Yemek
borusunda tümör olduğunda yutkunma güçlüğü şiddetle artar.
·
Yabancı maddeler. Bazen yiyecek,
mesela büyük bir et parçası veya başka bir şey gırtlağınıza veya yemek borunuza
takılır. Yiyecekleri iyice çiğnemekte güçlük çeken ve takma dişleri olan yaşlılarda
yemek borusuna veya gırtlağa yiyecek takılması sık görülür. Çocuklar da minik
nesneleri yutmaya kalkışabilirler; iğne, bozuk para, minik oyuncaklar gibi.
Nesne yemek borusuna takılıp kalabilir.
·
Yemek borusu yüzüğü. Yemek
borusunun alt kısmında bulunan bu ince alandaki daralma, yiyeceklerin
sıkışmasına sebep olabilir.
·
Gastroözofageal Reflü Hastalığı.
Reflü yüzünden, mide asitlerinin yemek borusuna çıkmasıyla yemek borusu
dokularının zarar görmesi, spazmlara veya yemek borusunun alt kısmının
daralmasına sebep olur ve yutkunmayı zorlaştırır.
·
Eozinofilik yemek borusu.
Eozinofil denen hücrelerin yemek borusunda toplanması anlamına gelen bu durum
yutkunma güçlüğü başlatabilir. Yiyecek alerjisiyle ilişkilendirilir ama genelde
hiçbir sebep bulunamaz.
·
Deri sertleşmesi. Bu hastalık,
kabuksu bir dokunun oluşmasıdır ve dokuların sertleşmesine yol açar. Yemek
borusunun alt büzgen kaslarını gevşetebilir, yemek borunuza asit çıkmasına
sebep olabilir ve gastroözofageal reflü hastalığındaki semptomların ve
komplikasyonların oluşmasına yol açabilir.
·
Radyasyon terapisi. Bu kanser
tedavisi, yemek borusunun inflammasyonuna ve zedelenmesine yol açar ki bu da
yutkunma güçlüğü yaratır.
Orofaringeal yutkunma zorluğu
Sinirleriniz ve kaslarınızla ilgili bazı sorunlar, gırtlak
kaslarınızı gevşetebilir ve yiyeceklerin ağzınızdan gırtlağınıza, oradan yemek
borusuna geçmesini zorlaştırır. Yutkunmaya çalıştığınızda tıkanabilir,
öğürebilir veya öksürebilirsiniz. Yiyecekler veya sıvılar nefes borunuza veya
burnunuza geliyormuş gibi hissedebilirsiniz. Orofaringeal yutkunma zorluğunun
sebepleri şunlar olabilir:
Nörolojik bozukluklar: Parkinson
hastalığı, MS, çocuk felci sonrası sendromları, kasların beslenememesi gibi
bazı hastalıklar, yutkunma zorluğu sayesinde keşfedilebilir.
·
Nörolojik
hasar: Felç, beyin veya omurganın yaralanması gibi ani nörolojik hasarlarda
yutkunma zorluğu görülebilir.
·
Farengual
divertikül: Gırtlakta, genelde tam yemek borusunun üzerinde oluşan minik
bir heybe, yiyecek parçalarını toplar ve yutkunma zorluğuna, öğürtüye, ağız
kokusuna ve sürekli gırtlak temizlemeye veya öksürmeye sebep olur.
·
Kanser: Bazı kanserler ve kanser
tedavileri yutkunma zorluğuna sebep olur.
Çocuklarda ve bebeklerde yutkunma zorluğu
Çocuk ve bebeklerde yutkunma zorluğunun yaygın sebepleri
aşağıdadır:
- Prematüre
doğum veya düşük kiloda doğumdan kaynaklanan gelişim bozuklukları
- Menenjit
veya serebral palsi gibi sinir sisteminde oluşabilecek bozukluklar
- Yarık
dudak veya yarık damak
Sebebi belli olmayan yutkunma güçlüğü
Bazı kişiler hiçbir anatomik sebebi olmayan yutkunma güçlüğü
yaşayabilirler. Sebebi açıklanamayan yutkunma güçlüğünde şunlar olabilir:
·
İlaç yutamama. Bazı insanlar
hiçbir yutkunma güçlükleri olmamasına rağmen tablet veya ilaç yutamazlar.
·
Gırtlakta kitle. Bazı kişiler
hiçbir şey olmamasına rağmen, boğazlarında yabancı bir madde veya kitle varmış
gibi hissedebilirler. Stres veya heyecan durumu kötüleştirebilir. Genelde bu
rahatsızlık zamanla iyileşir.
Risk Faktörleri
Aşağıdakiler yutkunma güçlüğü açısından risk faktörleridir:
·
Yaşlanma. Yaşlanmanın getirdiği
yemek borusundaki olağan yıpranmadan dolayı, yaşlı kişiler daha fazla risk
altındadır.
·
Prematüre doğum. Erken doğan
çocuklar gelişimsel bozukluklara daha açıktır ve bunlara mide bağırsak
bozuklukları da dâhildir, bunlar yutkunma güçlüğü yaratabilir.
·
Bazı sağlık bozuklukları.Nörolojik bozuklukları veya sinir sisteminde hasar olan kişiler yutkunma
güçlüğüne daha yatkındır.
Komplikasyonları
Yutkunma güçlüğü şunlara sebep olabilir:
·
Yetersiz beslenme ve sıvı kaybı.Yutkunma zorluğu yüzünden sizi beslemeye yetecek kadar besin veya sıvı
alamayabilirsiniz. Yutkunma güçlüğü olan kişiler yetersiz beslenme ve sıvı
kaybı açısından risk altındadırlar.
·
Solunum problemleri. Yiyecek veya
sıvı siz yutkunmaya çalışırken soluk borunuza kaçarsa solunum sorunları veya
enfeksiyon oluşabilir; sık zatürre veya üst solunum yolu enfeksiyonları gibi.
Randevuya Hazırlık
Önce muhtemelen aile doktorunuza veya bir pratisyene
görüneceksiniz. Sebebine bağlı olarak doktorunuz sizi bir kulak burun boğaz
uzmanına veya sindirim yolları uzmanına (gastroentrolog) ya da sinir sistemi
hastalıkları uzmanına (nörolog) gönderecektir.
Randevularınız kısa ve bu konuda soracak çok sorunuz
olduğundan, iyice hazırlanmakta fayda vardır. Randevunuza hazırlanmanıza yardım
edecek ve doktorunuzun neler isteyeceği hakkında size fikir verecek bilgiler:
Yapabilecekleriniz
·
Randevu öncesi yapmamanız gereken bir şey
varsa mutlaka öğrenin. Randevuyu alırken, randevudan önce diyet gibi
yapmanız gereken bir şey olup olmadığını öğrenin.
·
Bütün semptomlarınızı bir kâğıda yazın, durumunuzla alakasız
gibi görünenler de dâhil olmak üzere.
·
Kendinizle ilgili bilgileri ekleyin, stres
yaratabilecek şeyleri ve kısa süre önce yaşantınızdaki değişiklikleri.
·
Aldığınız bütün ilaçların listesini çıkartın,vitaminler, bitkisel ürünler de dâhil olmak üzere.
·
Soracağınız soruları not alın.
Doktorla vaktiniz
sınırlıdır, bu yüzden sorularınızı listelerseniz vaktinizi boşa harcamamış
olursunuz. Sorularınızı en önemliden en önemsize doğru yazın ki vaktiniz
biterse hazırlıklı olabilesiniz.
Yutkunma güçlüğü
hakkında doktorunuza sorabileceğiniz bazı sorular:
·
Hastalığımın
ya da semptomların sebebi ne olabilir?
·
Semptomlara
ya da bu duruma sebep olabilecek başka şeyler de var mıdır?
·
Sizce
hastalığım geçici mi sürekli mi?
·
Ne tür
tahlillere ihtiyacım var? Bu tahliller özel bir hazırlık gerektiriyor mu?
·
Ne tür
tedaviler var? Siz ne önerirsiniz?
·
Tedavinin
yan etkileri var mı?
·
Bana
önerdiğiniz tedavinin alternatifi var mı?
·
Başka
hastalıklarım da var. Hepsiyle nasıl başa çıkacağım?
·
Yemem
veya yememem gereken şeyler var mı?
·
Bana
verebileceğiniz bir broşür vs. var mı? Hangi web sitelerine bakmamı
önerirsiniz?
Doktorunuza sormaya
hazırlandığınız soruların dışında, randevu sırasında anlamadığınız bir şey
olursa mutlaka sorun.
Doktorunuz ne yapacak?
Doktorunuz
muhtemelen size bir dizi soru soracak. Bu sorulara hazırlıklı olursanız konu
hakkında daha detaylı konuşamaya vaktiniz olur. Doktorunuz şunları sorabilir:
- İlk belirtileri ne zaman hissettiniz?
- Belirtiler sürekli miydi, ara ara mı?
- Semptomların şiddeti nedir?
- Semptomlarda iyileşmeye doğru giden bir şey var mı?
- Semptomları kötüleştiren bir şey var mı? Nedir? Mesela bazı
besinleri yutmak daha mı zor?
- Sıvılarda mı zorlanıyorsunuz, katılarda mı yoksa ikisinde birden
mi?
- Semptomlar kötüye gidiyor veya sıklaşıyor mu?
- Rahatsızlığınız katı yiyeceklerle başlayıp sonra sıvılarda da mı
kendini gösterdi?
- Şimdi yemek yerken daha fazla mı çiğniyorsunuz yoksa iyice minik
parçalara mı bölüyorsunuz?
- Semptomlarınızı iyileştirmek için hiç yiyecekleri çıkartmak
zorunda kaldınız mı?
- Yiyecekleri çıkarttıysanız veya kustuysanız hiç kan veya siyahlık
gördünüz mü?
- İstemeden kilo verdiniz mi?
- Ağrınız var mı?
- Düzenli olarak ne kadar alkol tüketiyorsunuz?
- Sigara içiyor musunuz?
Bu arada yapabilecekleriniz
Randevunuzu
beklerken yiyeceklerinizi daha yavaş ve daha iyi çiğneyebilirsiniz. Eğer soruna
kalp yanması veya reflü de eşlik ediyorsa, daha küçük porsiyonlar yemeye ve
yatmadan evvel yemek yememeye özen gösterin. Eczanelerden edinebileceğiniz
antasitler de sorunu çözebilir.
Tahlil ve Teşhis
Doktorunuz önce sizi
muayene eder ve yutkunma güçlüğünüzün sebeplerini bulmak için birtakım
tahliller ister.
Doktorunuz şu
tahlilleri isteyebilir:
- Baryumlu röntgen: Bu röntgen için baryum solüsyonu içersiniz.
Baryum yemek borunuzu kaplar ve röntgenin daha belirgin çıkmasını sağlar.
Doktorunuz yemek borunuzun şeklini görebilir ve kaslarının işleyişini
anlayabilir. Doktorunuz ayrıca yemek borusundaki kasların nasıl
çalıştığını iyice görebilmek veya baryumlu solüsyonun belirleyemeyeceği
bir tıkanıklığı bulabilmek için size baryumla kaplı bir tablet veya katı
yiyecek verebilir.
- Endoskopi. Endoskop denen ince, esnek ve ışıklı
bir alet yemek borunuzu görebilmek için gırtlağınızdan aşağı indirilir.
Doktorunuz ayrıca buruna yerleştirilen minik ışıklı bir boruyla fiber
optik endoskopik yutkunma değerlendirmesi de yapabilir. Bu doktorunuzun,
siz yutkunduğunuzda neler olduğunu görmesini sağlar.
- Yemek borusu kas tahlili. Bu tahlilde minik bir boru yemek
borunuza sarkıtılır ve baskı kayıt cihazına bağlanır. Böylece siz
yutkundukça oluşan kas büzülmeleri görülebilir.
Tedavi
Yutkunma güçlüğünün
tedavisi genellikle hastalığın tipine ve sebebine göre değişir:
Orofaringeal yutkunma güçlüğü
Bu teşhiste, doktorunuz sizi muhtemelen tahlil için bir
boğaz uzmanına veya nöroloğa, yutkunma için de konuşma terapistine
gönderecekti. Terapide şunlar yapılabilir:
- Egzersiz: Bazı egzersizler yutkunma kaslarını
koordineli çalıştırmaya veya yutkunma refleksini tetikleyen sinirleri
yeniden uyarmaya yarayabilir.
- Yutkunma yöntemleri
öğrenme: Ayrıca
yutkunmayı başarabilmek için yiyeceği ağzınıza doğru biçimde yerleştirmek
veya vücudunuzu ve başınızı yutkunmaya yardımcı olacak şekilde tutmak gibi
basit yöntemler öğrenebilirsiniz.
Özofagusla (yemek borusuyla) ilişkili yutkunma güçlüğü
Tedaviler arasında
şunlar olabilir:
- Yemek borusunu genişletme: Daralan yemek borusunu açmak için,
doktorunuz, ucunda özel bir balon olan bir endoskop kullanır ve bununla
yemek borunuzu yavaşça esnetir, yahut yemek borusuna esnek bir tüp sokar.
- Ameliyat: Yemek borusunda herhangi bir tümör
veya bir cep oluşmuşsa, yemek borunuzun temizlenip açılması için ameliyat
olmanız gerekebilir.
- İlaç: Gastroözofageal Reflü Hastalığıyla ilişkili yutkunma
güçlüğü, yemek borusundaki daralma giderildikten sonra ağızdan alınan
ilaçlarla iyileştirilebilir. Bu ilaçları uzun bir süre almanız
gerekebilir.
Yemek borusuyla
ilişkili spazmlarınız varsa, ama Gastroözofageal Reflü Hastalığı yoksa ve yemek
borunuz normal görünüyorsa, yemek borunuzu gevşetmek ve rahatsızlığı gidermek
için ilaç kullanmak zorunda kalabilirsiniz.
Şiddetli yutkunma güçlüğü
Eğer yutkunma
güçlüğü yüzünden yeterince besin ve sıvı alamıyorsanız, doktorunuz şunları
tavsiye edebilir:
- Özel sıvı diyetleri. Bunlar sıvı kaybını engeller ve
kilonuzun sağlıklı bir seviyede kalmasını sağlar.
- Tüple beslenme. Çok şiddetli yutkunma güçlüklerinde,
yemek borusunun düzgün işlemeyen bölümünü baypas etmek için beslenme
tüpüne ihtiyaç duyabilirsiniz.
Hastalıkla Başa Çıkma
Hastalıkla başa çıkma ve destek alma
Yutkunma güçlüğüyle
baş etmek çok zorlu olabilir. Hastalık, arkadaşlarınızla veya ailenizle olan
ilişkinizi, işteki verimliliğinizi veya yaşam kalitenizi etkileyebilir.
Bir terapistle veya
danışmanla konuşmanız, yutkunma güçlüğünün zorluklarıyla baş edebilmenize
yardımcı olabilir. Veya herhangi bir destek grubunda anlayış ve destek
bulabilirsiniz.
Bu destek gruplarına
katılmak istemiyor olabilirsiniz, ama buralar güzel birer bilgi kaynaklarıdır.
Grup üyeleri genelde en son tedavi yöntemlerinden haberdardır ve kendi
deneyimlerini paylaşmaya eğilimlidir. Bu tür gruplarla ilgileniyorsanız,
doktorunuz oturduğunuz bölgede sizin için uygun bir yer tavsiye edebilir.
Önlemler
Yutkunma güçlüğü,
sebebi nörolojik hasar veya nörolojik hastalıklar olduğunda, önceden
engellenemez, ama ara sıra gelen yutkunma güçlüğünü, yemeğinizi daha yavaş
yiyerek ve iyice çiğneyerek azaltabilirsiniz. Gastroözofageal Reflü Hastalığı
erken teşhis edilip etkili tedavi uygulanırsa, yemek borusunun daralmasıyla
ilgili yutkunma güçlüğü engellenebilir.