This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
Fatih YAŞLI
Şerif Mardin merkez-çevre paradigmasının Türkiye siyasetini anlamak için anahtar bir kavram niteliği taşıdığını ilk kez 1972 yılında yazdığı bir makalede dile getirmişti. Buna göre, Osmanlı toplumsal yapısı, merkezde sarayın ve padişahın, çevrede ise yerel güçlerin, tarikatların ve köylülerin bulunduğu ve sözcüğün her türlü anlamında birbirine yabancılaştığı bir görünüm arz etmekteydi. Osmanlı-Türk modernleşmesi de pozitivist, jakoben ve elitist bir grup tarafından gerçekleştirilmiş, eşraf, halk ve din adamlarından oluşan çevre ise bu modernleşme sürecinin karşı cephesini oluşturmuştu. Mardin’in amacı elbette ki modern Türkiye tarihini Amerikan sosyolojisinden devrilmiş ve tarihsel materyalizme alternatif olabilecek bir yöntem aracılığı ile analiz edebilme isteğiydi. Türkiye tarihinin merkez-çevre karşıtlığı üzerinden okunması, derinlikli analizler söz konusu olmasa da, özellikle 12 Eylül darbesinin kendisini hala hissettirdiği 80’lerin ikinci yarısından itibaren yükselen sivil toplumcu akımlara koşut olarak bir tür moda akım haline geldi ve 90’larda neredeyse hegemonik bir nitelik kazandı. Merkez yıllarca çevreyi baskılamış, bu da batılı anlamda bir sivil toplumun Türkiye’de ortaya çıkmasını engellemişti. Darbelerin ve darbelere karşı güçlü bir toplumsal karşı koyuşun ortaya
Liberal-muhafazakar hegemonya. Bu yıllarda.96 YENİDEN DEVRİM / 8 çıkmayışının da 1990’lar boyunca ortaya çıkan istisna durumunda devletin işkenceyi. özellikle Birikim Dergisi etrafında toplanan entelijansiya yaptıkları çalışmalarla bu güçlü devlet geleneğinin varlığını ispatlama çabalarına girişti. esas olarak sosyalist bir siyasal öznenin etkili bir aktör olamaması nedeniyle. faili meçhulleri ve bilcümle kontrgerilla faaliyetlerini uygulamaya koymasının sebebi de yine bu ceberut devlet geleneğiydi. ki hiç kuşkusuz politik bir okumaydı bu. siyasal kutuplaşma Türkiye’yi kapitalist/emperyalist sisteme daha derin bir şekilde eklemlemeyi amaçlayan liberal-muhafazakâr ittifakla. pozitivist. bir dış çıpa olmaksızın iç dengelerin bunları yapmalarına izin vermeyeceğini düşünüyorlardı çünkü. AKP’nin 2002 yılında 3 Kasım seçimlerini kazanmasıyla birlikte başlatabileceğimiz Türkiye’nin 2000’li yıllarında. Osmanlı-Türkiye tarihini merkezçevre paradigmasının “vulgar” bir okumasıyla analiz etmeyi seçti. Türkiye tarihinin iki karşı kutbu olarak belirlenmiş oldu. hiçbir şekilde anti-kapitalist ya da anti-emperyalist olmayan lakin eklemlenmeye dair yeni siyasetler geliştiremedikleri için artık tasfiye edilmeleri gereken ve giderek ulusalcı bir karaktere bürünen laik-batıcı kanat arasında gerçekleşti. dolayısıyla Türkiye siyasal rejimini tanımlamak için en uygun kavramlardan biri askeri vesayet rejimiydi.“kendi için” bir sınıf karakteri taşımaktaydı. Liberal-muhafazakâr ittifak. sivil toplumun . Osmanlı’dan Türkiye’ye uzanan süreçte. Böylece İttihatçılıktan Kemalizm’e uzanan halkına yabancılaşmış. gözaltında kaybetmeyi. devlet toplumu hep baskı altında tutmuş. din düşmanı bir devlet elitleri ile onun karşısında yer alan yerli ve halkın değerlerinin temsilcisi milliyetçi-muhafazakâr blok. AB uyum sürecinin yavaşladığı ve AKP iktidarının yıpranmaya başladığı günlerde gelen Ergenekon Operasyonu ise liberal-muhafazakâr ittifakın pekiştirilmesinde ve hegemonik kılınmasında büyük rol oynadı. Buna göre. Sembolik olarak. Siyasal İslam’ın yükselişine ve muhafazakâr entelijansiyanın gelişimine paralel bir şekilde merkez-çevre paradigması Türk sağının da referans noktalarından biri haline geldi. Buna göre Türkiye’de modernleşme/ kapitalistleşme İttihatçılıktan Kemalizm’e uzanan bir çizgi tarafından devlet eliyle gerçekleştirilmiş. onun değerleri ile bir türlü uzlaşamayan. burjuvazi devlet eliyle yaratılmıştı ve devlet adeta “kendi için” bir aygıt olma niteliği ve bürokrasi de –özellikle ordu. Avrupa Birliği üyelik sürecini kullanarak üstyapısal değişiklikleri ve IMF/Dünya Bankası ile yapılan stand by anlaşmaları aracılığıyla da altyapısal değişikleri gerçekleştirmeyi bir strateji olarak benimsedi.
Örneğin Suavi Aydın. böylelikle de soyut bir demokrasi nosyonu bütün sorunların çözümü gibi sunulabilmektedir. Ancak son yıllarda yapılan kimi çalışmalarda söz konusu paradigmaya yönelik önemli eleştirilere rastlamak mümkündür. . merkezin çevreyi etkisiz kıldığı doğu toplumlarında böyle bir kuruluş mümkün olamamıştır: “Dolayısıyla bütün büyük tarih felsefeleri ve kurucu sosyoloji kuramları.MERKEZ-ÇEVRE PARADİGMASI 97 ve piyasa ilişkilerinin gelişmesini ve böylelikle bir burjuva sınıfının ortaya çıkışını engellemiş. her türlü sınıfsal bakış açısından. üretim tarzından. doğuyu tam tersi bir şekilde merkezin çevreyi baskı altında tuttuğu despotik bir yönetim biçimi üzerinden tasavvur etmiştir. ceberut devletin dönüştürülmesi. “Paradigmada Tarihsel Yorumun Sınırları” isimli yazısında. Bu aynı zamanda. Avrupa’da Grek polis’inden başlayarak ve feodalite ile ivme kazanarak egemenliğin parçalandığı çoğulcu bir yapının geliştiğini ve bu yapı içinde ‘merkez’in daima egemenliği paylaşma potansiyelini ve hakkını haiz II. Bu analizin araçsal niteliği ortadadır. akademi dünyasında son yıllara kadar neredeyse tartışılmaksızın kabul edilmiştir. Batılı tarih yazımı. Liberaller söz konusu olduğunda bu. pozitivist ve laikçi anlayış mütedeyyin kitleleri siyasal alandan dışlamış ve onların taleplerini dikkate almamış. Türkiye’nin içerisinde bulunduğu durum. Muhafazakârlar ise buradan hareketle. emperyalizmle olan ilişkilerden vs. kolaylıkla devletin ceberrut niteliği ve sivil toplumun güçsüzlüğüne indirgenebilmekte. anti-demokratik niteliğini yüzyıllar boyunca sürdürmüştü. sivil toplumun güçlendirilmesi ve piyasa ilişkilerinin hâkim kılınması gerekliliği anlamına gelmektedir. batı modernleşmesinin tarihini merkezdeki güçlerle çevredeki güçlerin uzlaşmasının bir ürünü olarak anlatırken. liberal-muhafazakâr entelijansiyanın toplumsal bilinci biçimlendirirken başvurdukları söylemin temelini oluşturmaktadır. cepheden bir türlü hesaplaşmaya giremedikleri resmi ideoloji ile dolayımlı da olsa hesaplaşabilmekte ve mütedeyyin halk kitlelerine yabancılaştığını düşündükleri devleti kendi doğrultularında dönüştürebileceklerini ummaktadırlar. Merkez-çevre paradigmasının Osmanlı ve Türkiye toplumuna dair sosyolojik ve tarihsel analizlerin referans noktası haline gelmesi. Merkez ile çevrenin uzlaştığı batıda demokrasinin kurulması mümkün olurken. koparılarak. merkez-çevre paradigmasının avrupamerkezci bir bakış açısının ürünü olduğunu ve açıkça oryantalist bir karakter taşıdığını yazmaktadır. Kemalizm’in etkisiz kılınması.
iletişim ve ulaşım araçlarının gelişmemişliğidir. O halde söylenebilir ki. Osmanlı toplumsal yapısına dair analizlerini işte bu avrupamerkezci model üzerinden kurarlar. sanıldığının aksine ‘özerk alanlar’ yaratmıştır. Bu nedenle de İstanbul’dan uzaklaşıldıkça yerel özerk güçlerin hâkimiyeti söz konusu olmaktadır. Ancak Aydın’a göre Osmanlı söz konusu olduğunda. bu kültürün en simgesel kurumunun ise ‘parlamento olduğunu temellendirir. geniş cemaatleri kontrolleri altında tutan bu otoritelerle uzlaşma arayışının” bir göstergesidir. bu yüzden bir ‘uzlaşma’ kültürünün doğduğunu. Bu ise Osmanlı’da merkez ile çevre arasındaki ilişkinin hep çatışma şeklinde tezahür ettiği ve batıdaki gibi bir uzlaşmanın hiç söz konusu olmadığı anlamına gelir. Halil İnalcık ve Ömer Lütfi Barkan gibi tarihçilerin yazdıklarından çıkarsanan. Aksine. aynı zamanda ‘merkez’in. egemenliği ne fiilen ne de hukuken paylaşan pederşahi bir yapının gelişimine sahne olur. Yerel güçler. Buna karşılık. Mevlevi ve Bayrami şeyh ailelerine devredilen bu vakıf gelirleri. özellikle vakıf sisteminden yararlanarak toprakları ellerinde tutabilmiş. Mevlevi ve Bayramiler gibi birçok şeyh ailesi yüzyıllarca bu yolla nüfuslarını ayakta tutmuş ve büyük toprakları kontrol edebilmişlerdir.” Bunun temel nedeni ise İmparatorluğun geniş bir coğrafyaya yayılmasına mukabil. “yukarıda ele alınan malzeme bize kopukluktan ziyade çeşitlilik arz eden bol sayıda temas noktasının varlığını ilham etmektedir. Bu temas noktalarındaki ‘uzlaşma’ arayışları. “Orta Anadolu’da Bektaşi.” Şerif Mardin ve merkez-çevre paradigmasından hareket eden başka bir isim olan Metin Heper. Pederşahi (patrimonyal) bir karakter taşıyan Osmanlı İmparatorluğu merkezi bürokratik bir devlettir ve merkez siyasi otoriteyi hiçbir güçle paylaşmayacak şekilde güçlü bir niteliğe sahiptir. Bektaşi. yüzyılın sonlarında ancak mümkün olabilmiştir. bu alanlar . imparatorluğun her hücresine nüfuz etmiş kadir-i mutlak devlet tasavvuru bir yanılsamadan ibarettir. aslında. “imparatorlukta bir merkez-çevre ilişkisinden (ve çatışmasından) ziyade çok sayıda merkezin hükümran güçle temasta olduğu politik ve hukuki zeminlerden söz edebiliriz. Bu özerk güçlere boyun eğdirilmesi ve modern vilayet teşkilatlarının kurulması imparatorluğun merkezileşme eğilimlerinin en güçlü olduğu 19. Böylece. Vakıf sisteminin yanı sıra 17. bu topraklar üzerinde söz sahibi olabilmiş ve çeşitli vergi istisnalarından yararlanmışlardır.98 YENİDEN DEVRİM / 8 ‘çevre’ tarafından tehdit altında tutulduğunu. Doğu güçlü bir merkezin savaşçı karakteri ile geniş alanlara hükmeden. yüzyıldan itibaren yoğunlaşan iltizam sistemi ile belirli gelirlerin yerel güçlerin elinde toplanması söz konusu olmuş ve ayanlar bu şekilde ortaya çıkmışlardır.
MERKEZ-ÇEVRE PARADİGMASI 99 aynı zamanda siyasal alanlardır. Oysa “devlete/bürokrasiye/entelektüellere toplumsal yeniden üretim tarihinde imtiyazlı rol vermek ve devleti enerji kanunlarına tabi olmayan aşkın bir aygıt olarak kurgulamak” yanıltıcı olacaktır. Dolayısıyla modernleşme sürecinde ortaya çıkan elitler ile halk. Bu analiz modernleşme sürecinde ortaya çıkan yönetilenlerle yönetenler arasındaki mücadeleyi basitçe farklı kültürel değerler arasındaki bir mücadele olarak kodlar ve modernleşmenin hem sınıfsal hem de uluslararası boyutunu göz ardı eder. Mardin’in merkez-çevre analizi de bu indirgemecilikten münezzeh değildir.” Merkez-çevre paradigmasının Osmanlı İmparatorluğu’nun iktisadi ve siyasi formasyonunu açıklamaktaki yetersizliğine ilişkin bu açıklamalardan sonra paradigmanın Osmanlıdan Cumhuriyet’e uzanan Türk modernleşmesi bağlamındaki açmaz ve yetersizliklerine geçebiliriz. fakat politik ve sınıfsal anlamlarda da köylülüğün katı kontrol altında tutulduğu ve rıza aramaksızın endüstriyel. ya da merkezle çevre arasındaki yabancılaşma basitçe değerlerin çatışması olgusu üzerinden anlaşılamayacak derecede karmaşık bir görünüm arz eder ve iddia edildiği gibi de yalnızca bu topraklara ait değildir. yukarıdaki hiçbir deneyim ister ulus-devletleşme. Ancak buna rağmen. benzer modernleşme süreçlerinden geçen birçok ülkede görülmüştür: “Muhafazakâr modernleşme ya da tepeden devrimler bu açıdan bakıldığında. Kapitalizmin kurumlarının ve sivil toplumun görece az geliştiği toplumlarda devletler uluslararası arenada varlıklarını devam ettirebilmek için öncelikle devlet aygıtının kendisinden başlayarak bir modernleşme sürecine girerler ve bu ülkelerdeki modernleşme süreci “radikal dönüşüm projelerine/ütopyalarına sahip siyasi-bürokratik kadroların güçlü bir kitle desteği aramaksızın modernleşme stratejilerini gerçekleştirmeye çalışmış olmaları” şeklinde tezahür eder. politik ve kültürel dönüşüme maruz bırakıldığı örnekler olarak karşımıza çıkarlar. zira artığı ele geçirmeye ve çoğaltmaya yönelik bir iktidar mücadelesine her zaman açık olmuştur. Çünkü devletlerin modernleşme sürecinde izledikleri rotayı belirleyen dünya sistemi ile girdikleri ilişki biçimidir ve devlete karakterini veren olgu da kapitalist dünyayla nasıl eklemleniyor olunduğudur. ister kapitalistleşme. Fethi Açıkel. sadece kültürel-dinsel değerler çatışmasından değil. . “Merkez-Çevre Paradigması Üzerine Eleştirel Notlar” isimli makalesinde Türkiye siyasi tarihine dair analizlerde Kemalist modernleşmeye bağlı çevrelerin de muhafazakârların da “OsmanlıCumhuriyet tarihini dar anlamda bir tür seküler ve dinsel fikirlerin iktidar mücadelesine indirgemek eğiliminde” olduklarını söyler.
Kahraman. büyük halk yığınlarından ve özellikle taşra burjuvazisinden oluşan ve gene Mardin’in çevre diye tanımladığı olgu vardır.) Şerif Mardin tarafından ‘merkez’ diye nitelendirilen olgudur. Osmanlı-Türk modernleşmesinin temel unsuru devlet-toplum çatışmasıdır. Türkiye’de Osmanlı modernleşmesinin son dönemi olan 1889’dan başlayarak ordu-aydınlar ve bürokrasiden oluşmuştur. Zira Şintoizmin. daha geniş ve tarihsel bir kesitte bakıldığında (.100 YENİDEN DEVRİM / 8 ya da ister merkezileşme süreçleri açısından değerlendirilsin. Modernleşmenin erken dönemlerinde daha da şiddetli bir şekilde görülen merkez-çevre yabancılaşması. bir tür kültüralizm ile anlaşılamayacak kadar çok boyutludur. 1930–1950 konsolidasyon dönemidir ve yine merkez III..” Merkez-çevre paradigmasının hem Osmanlı toplumsal formasyonunu hem de Osmanlı-Türk Modernleşmesini açıklamadaki “teorik” yetersizliklerine ilişkin bu özet nitelikli değerlendirmelerden sonra paradigmanın “politik” eleştirisine geçebiliriz.temel paradoksu toplumun merkezi ve çevresinin saltdinsel değerlerle sınırlandırılamayacak ölçüde birbirine yabancılaşmalarıdır. Analizlerini merkez-çevre paradigması üzerinden temellendiren Kahraman’a göre. Bu. . İspanya ve Türkiye gibi ülkelerdeki. Ortodoks Hıristiyanlığın.” Kahraman. radikal modernleşmenin –Japonya. Kahraman’ın söz konusu kitabı merkez-çevre paradigmasının bütünlüklü bir şekilde cumhuriyet dönemi siyasi tarihine uyarlanması açısından önem taşıyor. tıpkı toplumsal iktidar ve muhalefet eksenlerinin çok boyutlu ve çok katmanlı oldukları gibi. Bu eleştiride çıkış noktamız Hasan Bülent Kahraman’ın Eylül ayında yayınlanan ve Osmanlı-Türkiye siyasi tarihini “ilk kez siyasi tarih değil. Rusya. yakın dönem Türkiye tarihinin bu iki kutbun iktidar mücadelesi olarak algılanabileceğini söyler ve şöyle bir tarihsel dönemlendirmeye gider: 1908–1930 Kurucu Dönem’dir ve merkezin egemenliği söz konusudur. Katolisizmin ya da İslam’ın içsel-teolojik karakteristiklerine ve kurumsal miraslarına bakmaksızın.. devlet ya da aynı anlama gelmek üzere merkezin Gramsci’den mülhem bir kavramla bir “tarihsel blok”tan müteşekkil olduğunu iddia eder: “Tarihsel blok. içinde tek başına değerler-sisteminin ağırlıklı bir rol oynadığı bir analiz çerçevesinden anlaşılamaz. Ayrıca bu paradigmanın sınırlarını ve yetersizliklerini bir kez daha test etmemiz açısından da önemli bir malzeme niteliğinde. Karşısında. siyaset bilimi çerçevesinde analitik bir yaklaşımla” ele alma iddiasındaki Türk Siyasetinin Yapısal Analizi-I isimli kitabı olacak.
aydınlar- . 1997–2002 arasında yeni bir restorasyon dönemi ile karşılaşırız. çevredeki merkez. bu dönemde çevrede bir yenilenme söz konusu olur. 95–99 yılları arasında çevrenin arayışlarına ve radikalleşmesine şahit olunur. söz konusu olan merkez egemenliği. 1960 darbesini yaptığında da 1980 darbesini yaptığında da özsel niteliklerinden neredeyse hiçbir şey kaybetmeyen bir görünüm arz etmektedir. 1965–71 yılları arası dönem demokratik tepki dönemidir ve egemenlik yine çevrededir. Kahraman’ın tarihsel blok kavramı ile başlayalım. çevre yine egemendir ve merkezde bir dönüşüm görülmektedir. 1950-1960 dönemi ilk kırılma dönemidir ve egemenlik çevreye geçmiştir. Kahraman muhtemelen bunun yarattığı çıkmazın farkında olduğundan merkezdeki çevre. 1983–87 yılları arasında demokratik tepki ortaya çıkar. çevre de iktidarda olsun ya da olmasın çevrede kalmaya devam etmektedir. Kahraman. Üstelik merkez.MERKEZ-ÇEVRE PARADİGMASI 101 egemenliği söz konusudur. merkez-çevre analizini dinamik bir veçheye kavuşturarak o şekilde kullandığını iddia etse de. Neredeyse yüz yıldır merkez ve çevrenin sırasıyla iktidar olduğu iddia edilen yukarıdaki tabloya rağmen merkez iktidardayken de iktidarda değilken de yine de merkez olma niteliğini devam ettirmekte. Buna göre. 2007’de ise demokratik tepki devam eder ve merkezdeki çevre ile çevredeki merkezin koalisyonu kurulur. 91–95 yılları arasında merkezde bir çözülme ve çevrede bir kırılma gerçekleşir. 1960–61 yılları arası restorasyon dönemidir ve egemenlik merkeze döner 1961–65 dönemi geçiş dönemidir ve merkez kontrolüdür söz konusu olan. aktif modernleşme gibi kavramlar türetme yoluna gitmektedir. merkezi ve çevreyi oluşturan güçleri tarih-üstü ve aşkın bir karakterle ele almakta. 87–91 yılları arasında demokratik tepki devam eder. 1973–1980 yılları arası geçiş dönemidir ve bu dönemde çevrenin kalkışması ve ideolojik kayma görülür. modernite muhafazakarlığı ve retrospektif modernleşme çabasıdır. kültürel kod ve değerleri neredeyse hiç dönüştürmeyip sabit kalan yapılar olarak görmekte ve bu kültürel değerlerin kimi kısmi dönüşümlere rağmen birbiriyle çatışmasının halen devam ettiğini iddia etmektedir. 1971–1973 dönemi yeni bir restorasyon dönemidir. çevre egemendir ve bu dönemde çevrede bir dönüşüm söz konusudur. merkez egemenliği ve modernite muhafazakarlığı söz konusudur. bu dönem bir çevre radikalizmi ve merkezdeki muhafazakar konsolidasyon şeklinde tezahür eder. pasif modernleşme. 1980–83 yılları arasında tekrar bir restorasyon dönemine girilir. 2002–2007 yılları arasında yeni bir demokratik tepki görülür.
örneğin Kadrocularla karşımıza çıkan. “yeter söz milletindir” sloganıyla iktidara gelmiş olması partiyi kuran unsurların CHP içerisinden çıkmış ve hepsinin de toprak ağaları olmaları gerçeğini unutturmamalıdır bize. merkez merkezliğini korumaya devam ediyor. 1950–60 arasını çevrenin kültürel değerlerine (esas olarak İslam’a) sahip çıkan ve CHP döneminin aşırılıklarını törpüleyen bir dönem olması nedeniyle çevre egemenliği . emperyalist sisteme eklemlenmek adına “merkez”in “çevre”yi sokağa çağırması. Tan Matbaası ve Dil Tarih Coğrafya Fakültesi baskınlarını tertiplemesi nasıl bir anlam ifade etmektedir acaba? Bu soruyu aklımızda tutarak. Daha Soğuk Savaş’ın hemen başında. Osmanlı ve erken dönem cumhuriyet için bunun böyle olduğuna şüphe yok sahiden de. Dünya Savaşı’nın hemen ardından dinsel politikaları yeniden uygulamaya koymaları ve “çevre ile uzlaşma” çabalarını bir yana bırakalım. bunu düşünelim. 1930’larda. Demokrat Parti’nin. Kahraman zaman zaman bloğun unsurları arasında kırılmalar ve mücadeleler olduğunu kabul ediyor ama bunlar pek de önem arz etmiyor. 1950 nasıl bir anlam ifade etmektedir. Çevrenin temsilcileri NATO’ya girebilmek adına çevrenin çocuklarının emperyalizm adına Kore’ye savaşa gönderilmelerinin baş müsebbibi olabilmişlerdir. Kemalist inkılâbın derinleştirilmesi yanlılarıyla buna karşı çıkanlar arasındaki mücadeleleri bir yana bırakalım. CHP kadrolarının 2. “Çevrenin temsilcisi” DP’nin. Kahraman’ın söz konusu bloğunun yüz yıldan beridir pozitivist-jakoben-ilerlemeci bir ideolojinin taşıyıcılığını yaptığı ve monolitik bir görünüm arz ettiği iddiası. CHP’nin “kansız bir şekilde” iktidarı Demokrat Parti’ye devretmiş olması ile Soğuk Savaş arasında bir bağlantı olup olmadığını da soralım kendimize. Ancak burada problemli olan. Meşrutiyeti gerçekleştiren kadroların ve cumhuriyeti kuranların kendi iç mücadelelerini bir yana bırakalım. Tamam. başka bir ironi ise çevrenin temsilcisi olan bu partinin emperyalist merkezlere eklemlenmekte gösterdiği kararlılıktır. Bu sorular bize Kahraman’ın tarihsel bloğu ve Mardin’in merkezi üzerine daha derin analizler yapma imkânı verecek çünkü.102 YENİDEN DEVRİM / 8 bürokrasi ve ordudan müteşekkil bir tarihsel blok Türkiye’de merkezi oluşturuyor ve modernleşmenin de taşıyıcılığını üstleniyor. Dolayısıyla. komünizmi en büyük tehdit olarak ilan ettikten sonra. 2. CHP’nin rejimi konsolidasyon adına bir toprak reformuna girişmesi ve toprak ağası CHP’lilerin buna karşı çıkışı ile birlikte hayata geçirilen bir parti niteliği taşıması elbette ki ironiktir. Yukarıdan modernleşmenin söz konusu olduğu bütün toplumlarda modernleşme sürecinin öznesi olarak bu güçler karşımıza çıkıyor.
Türkiye’nin 60’lı yıllarının sonundan itibaren anti-komünizmin etkisiyle hızla muhafazakârlaşan bürokrasi ve ordu ile muhafazakâr entelijansiyanın yaptığı zımni bir sözleşme niteliğindedir. Kemalist ideolojinin en güçlü bir şekilde varlığını devam ettirdiği orduda ise ABD ile ve NATO ile olan ilişkiler doğrultusunda anti-komünistliğin ön planda olduğu yeni bir subay profili ortaya çıkmaktadır. diğer bir bölümü ise başını Aydınlar Ocağı’nın çektiği muhafazakâr entelijansiyanın öncülüğünde hızla milliyetçi-muhafazakâr ideolojinin yörüngesine girmektedirler. Tek parti yıllarında CHP’nin taşradaki temsilcilerinin eşraf ve tüccarlar olduğu düşünüldüğünde bu durum daha da iyi anlaşılabilir. devlet içerisinde. Aynı şekilde “çevre” olarak adlandırılan halk da bu dönemde hızla sağ ve sol ideolojiler etrafında kamplaşmaktadır ve örneğin 15–16 Haziran Olayları’nda görülebileceği gibi “çevre” dinsel/kültürel değerleri adına değil. çünkü merkez ve çevre kavramsallaştırmaları daha baştan sorunlu bir görünüm arz etmektedir. özellikle Diyanet İşleri Başkanlığı bünyesinde muhafazakâr bir bürokrasinin güçlenmeye başlandığını da görmekteyiz. Kültürel kodlardan ziyade sınıfsal pozisyonlardır merkezdekileri ve çevredekileri esas olarak belirleyen ve taşrada yer alan eşraf. sınıfsal çıkarları adına . Necip Fazıl Kısakürek. Aydınlar-bürokrasi ve ordudan müteşekkil bloğun tek tip bir ideolojiye sahip. toprak ağası vs. tüccar. Kemalist inkılâpla cepheden olmasa da bir hesaplaşma içerisine girmişlerdir.MERKEZ-ÇEVRE PARADİGMASI 103 olarak değerlendirmek daha baştan sorunludur. Türk-İslam Sentezi. aynı dönemde. Oysa bu sentez. Peyami Safa gibi entelektüeller devletle zaman zaman sorunlar yaşasalar da. muhafazakâr entelijansiyanın ve elbette ki “çevre”nin temsilcileri olarak kamusal alandaki yerlerini almışlar. Bürokratların ve subayların bir bölümü Yön-Devrim çizgisinde Doğan Avcıoğlu’nun bağımsızlıkçı-kalkınmacı görüşlerinin etkisi altında hızla solculaşırken. homojen ve monolitik bir blok olmadığını anlamak için 1950’ler Türkiyesi’nde anti-komünizmin yarattığı etkiye bakmak da yeterli olacaktır. aydınlar-bürokrasi-ordu ittifakını homojen bir modernleştirici özne olarak gören yaklaşımların en fazla bir “sapma” olarak değerlendirebileceği bir olgudur. yani 70’lerden çok daha önce. Dolayısıyla aydınlar-bürokrasi-ordu ittifakı Kahraman’ın iddia ettiği dönemden. sadece bu da değil. de açıkça merkezin birer parçası niteliğindedirler. Türkiye’yi merkez-çevre çatışması üzerinden okuyup. bir kırılmaya uğramış durumdadır ve bu kırılma merkez-çevre çatışması ya da devlet-toplum çatışmasına indirgenemeyecek kadar karmaşık bir görünüme sahiptir. Her şeyden önce bu dönemde Nurettin Topçu.
1970’li yıllar boyunca “çevre”nin CHP’ye ve sosyalist sola büyük bir teveccüh göstermiş olması. çevrenin temsilcisi olduğu iddia edilen Türk sağı ile işbirliği yapabilmesi ve faşist hareketin 1970’ler boyunca sürdürdüğü terör de merkez-çevre paradigması üzerinden değil. demokrat. Osmanlı’nın emperyalizm çağında yaşadıkları ile hiç ilişkilendirilmez. Oysa 1960 darbesi ile birlikte ithal ikameci sanayileşme modeli ve planlama ile uluslararası sisteme eklemlenen Türkiye egemen sınıfı. örneğin Hasan Bülent Kahraman’ın çalışmasında emperyalizm sözcüğü tek bir kez bile kullanılmamıştır. hakça bir düzen arayışının içerisinde yer alması. burjuvazinin “devlet babanın uslu çocuğu” olarak görülmesi ve sınıf ilişkilerinin mevcut olmaması gibi algılanmakta ve öyle sunulmaktadır. burjuvaziyi analize dâhil edilebilecek önemli bir özne olarak hiç görmemesidir. imparatorluğu yönetenlerin emperyalizm karşısında uyguladığı iç ve dış stratejiler hiç değerlendirilmez ve elbette ki yakın dönem Türkiye tarihi söz konusu olduğunda da dünya sistemi ile/emperyalizmle olan ilişkiler hiç dikkate alınmaz. Weberci bir ideal tip olarak. dünya sistemi ile olan ilişkiler ve dolayısıyla sermaye birikim süreçleri dikkate alınmadan anlaşılamaz. büyük burjuvazinin temsilcisi TÜSİAD’ın sola karşı. Oysa Osmanlı-Türk modernleşmesi. Nedenlerden ilki.104 YENİDEN DEVRİM / 8 İstanbul’u iki günlüğüne de olsa ele geçirebilmektedir. Merkez-çevre analizinin başka bir problemi. Bunda elbette ki yaklaşık on senedir sürmekte olan örgütlenme/sendikalaşma sürecinin ve öğrenci gençliğin mücadelesinin büyük etkisi vardır. Oysa İttihatçılar tarafından temel- . liberal bir karakter taşıyan ve bu karakterden kaynaklanan taleplerini devlete dikte eden bir burjuva sınıfının gözlemlenemiyor oluşu. öğrenci ve işçi mücadelesi bu dönemde birbirleri üzerinde bir tür sinerji yaratmış ve birbirlerini güçlendirmişlerdir. 1980 darbesi de merkezin yitirdiği gücü geri alma ve restorasyon çabası olarak görülecektir. her iki durumda da esas olan Türkiye burjuvazisinin sermaye birikimine ilişkin konjonktürel tercihi ve uluslararası burjuvazi ile olan ilişkileridir. 1980 darbesinin ardından neoliberal iktisat politikaları ve ihracata dayalı büyüme modeli ile sisteme eklemlenmeyi tercih etmiştir. Türkiye’de klasik-batılı anlamıyla bir burjuva sınıfının gözlemlenemiyor oluşundan kaynaklanmaktadır. özgürlükçü. Osmanlı-Türkiye tarihine baktığında. dünya ve Türkiye ölçeğindeki sınıf mücadelesi ekseni üzerinden anlaşılabilir ancak. Aksi takdirde. Nedenlerden ikincisi ise. Bunun iki nedeni vardır. analizin uluslararası meseleleri neredeyse hiç dert edinmemesidir. 1960 darbesi de merkezin yitirdiği gücü geri alma ve restorasyon çabası. Mardin’in analizinde de Osmanlı-Türk modernleşmesi.
sola karşı mücadelede. devleti ele geçirmiş ve bir tarikatın içerisinde çok güçlü şekilde temsil edildiği bir bürokrasi ve bunlara hiçbir şekilde itirazı olmayan bir ordu da mevcuttur. sermaye birikim modellerin- . sermaye birikim süreçlerinde. birbirleriye sürekli olarak mücadele eden ve birbirini tasfiye etmeye çalışan iki zihniyet olarak kavramsallaştırılmaktadırlar. neo-liberal iktisat politikalarını devreye sokabilmekte ve Türkiye’nin emperyalist projelere uygun bir şekilde dönüştürülmesi ve bağımlılığının derinleştirilmesi sürecini yönetebilmektedirler. Merkez-çevre paradigmasının bir başka zayıflığı 1950’den bugüne çok kısa aralıklar dışında hep iktidarda olan Türk sağ geleneğini devlet elitleri karşısında boynu bükük. devlet elitleri ile merkez arasında kurulan ve esas olarak kültürel değerlerden kaynaklanan bir antagonistik ilişkinin varlığı iddiasıdır. Cumhuriyet’i kuran kadroların bir paylaşım savaşından çıkmış ve bir imparatorluğu yitirmiş olmalarının etkisi ve elbette ki hemen yanıbaşlarında dünyanın ilk işçi devletinin kurulmuş olmasından.Dünya Savaşı sonrasında başlayan Soğuk Savaş’ta alınan pozisyondan ve anti-komünizmden.MERKEZ-ÇEVRE PARADİGMASI 105 leri atılan ve Cumhuriyet döneminde de palazlandırılan bir burjuva sınıfı inkâr edilemeyecek bir gerçeklik olarak karşımızda durmaktadır ve bu sınıf yukarıda da belirttiğimiz üzere. “merkez”in temsilcileri ile “çevre”nin temsilcileri. Cumhuriyet dönemi ise. Osmanlı-Türk modernleşmesi Osmanlı İmparatorluğu’nun kendisini emperyalist bir dünyada parçalanmak üzereyken görmesinden ve devleti kurtarma misyonunu üstlenen modernleştirici kadroların emperyalizme bakışlarından/emperyalizmle ilişkilerinden. toplumsal muhalefetin bastırılmasında ve hegemonya projelerinin hayata geçirilmesinde müttefiklik ilişkisi içerisinde olan iki özne olarak değil de. ezilmiş ve üstelik muhalif gösterebilmesidir. O halde söyleyebiliriz ki. yeni cumhuriyetin uluslararası sisteme nasıl eklemleneceğinden. Üstelik artık bu süreci meşrulaştıracak güçlü bir liberal-muhafazakâr entelijansiya. Bu iki taraf. hemen ardından gelen demokratik tepki ile de merkez sağ yeniden iktidar olmaktadır. 2. -bu bütün çatışmalardan münezzeh oldukları anlamına gelmemekle birlikte.Türkiye burjuvazisinin ve dünya sisteminin talepleri doğrultusunda kolaylıkla uzlaşabilmekte. İlginç olan. Bunu mümkün kılan ise emperyalist sistemin ve sınıf mücadelesinin analizin içerisinde yer almamasıdır daha önce de belirttiğimiz gibi. Oysa. darbe dönemlerinde elitler gelip ülkeyi restorasyon sürecine sokmakta. gücünü artırdıkça siyasete müdahale gücünü de artırmıştır. son olarak AKP iktidarı döneminde gördüğümüz üzere.
106 YENİDEN DEVRİM / 8 den. hegemonyayı üreten ve onu mümkün kılan paradigmalarla da mücadele etmeleri gerekliliğini hatırlatmak açısından manidar olacaktır. Tüm bu parametreleri dikkate almaksızın. 60’lardan itibaren yükselen sola karşı yürütülen iç savaştan. . Türkiye’yi ve dünyayı değiştirmek için mücadele edenlerin. politik açıdan da gerici bir tutuma işaret etmekte ve liberal-muhafazakâr hegemonyanın varlığı sürdürmesine hizmet etmektedir. Osmanlı-Türkiye tarihinin bütünlüklü ve tarihsel materyalizm perspektifli bir tarihinin hala yazılmamış olduğunu belirterek bitirmek. Merkez-çevre paradigmasına ilişkin çok daha kapsamlı bir çalışmanın ön notları olarak okunması gereken bu yazıyı. Türkiye siyasetini kültürel kodları birbiriyle çatışan devlet elitleri ile halk kitleleri arasındaki mücadelenin gerçekleştiği bir sahne olarak görmek bilimsel açıdan sorunlu olduğu gibi. Türk sağının emperyalizmle olan ilişkilerinden ve ılımlı İslam’ın bir proje olarak sahneye konuşundan bağımsız olarak ele alınamaz.
This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
We've moved you to where you read on your other device.
Get the full title to continue listening from where you left off, or restart the preview.