Gizliyara Güncel Konu Arşivi ve Ders Notları Forumunda Mit ve mitoloji kavramları ile ilgili bilgi Konusunu Okuyorsunuz..
mitlerde zaman ve mekan
-
26 Ekim 2012 13:21
Ziyaretçi
Mit ve mitoloji kavramları ile ilgili bilgi
Mit ve mitoloji kavramları ile ilgili bilgi ariyorum, böyle evet hayır gibi kısa özet değilde şöyle bir sayfalık bir bilgi ariyorum lütfen bana yardımcı olun..
-
28 Ekim 2012 11:24
Mit ve mitoloji kavramları ile ilgili bilgi
Kısaca, mitlerin şeklini belirlemede de esas ölçütün içerik, işlev ve bağlama dayandığı görülmektedir.
MİT NEDİR? : "Mit' (myht) kelimesinin kökeni, Yunancada "anlatı veya "hikâye' anlamına gelen "mythos"tur. İnsan davranışları ve inanışları için model teşkil eden, hayata anlam ve önem kazandıran, dolayısıyla in*sanın kendi hayatını ve etkinliklerini anlamlandırmasını sağlayan ve çoğu zaman bir yaratılışın öyküsünü anlatan geleneksel olarak yaşadıkları toplumlarca "kutsal' ve "gerçek" kabul edilen anlatılara "mit' (myht) adı verilir. Mit kutsal bir öyküyü, başlangıçtaki yeryüzünün hatta kâinatin başlangıcını ve kökenini anlatır. Mitler ço*ğu zaman bir yaratılışın öyküsüdür.
MİTLERİN KAHRAMANLARI
Mitlerdeki kahramanlar veya kişiler olağanüstü özelliklere sahip tanrı, tanrıça, ya- rıtanrı gibi tanrısal varlıklardır. Mitler, çoğunlukla bu olağanüstü ve tanrısal varlık*ların kâinatın başlangıç zamanında yaratıcı etkinliklerini ortaya koyar. Bu tanrısal olağanüstü güçlerin yaptıklarının kutsallığını veya doğaüstü olma özelliğini gözler önüne sererek kâinatın topyekun bir yokluk veya "kaos' denilen bir "kargaşa" halinden nasıl bildik ve tanıdık "evren" düzenine (kozmos) dönüştüğünü anlatırlar.
Bu bağlamda, mitler, kutsal ya da olağanüstü olan güç veya güçlerin dünyaya çeşitli zamanlarda yaptıkları heyecan verici, değişip dönüştürücü ve yaratıcı akın*larının tasvir edildiği öykülerdir.
Mitlerin temel karakterleri veya kahramanı insanoğlu değildir. Ancak mitleri gerçekleştiren tanrısal, olağanüstü karakter veya kahraman insan tavır ve davranış*ları sergiler.
Mitlerin, yaşadıkları kültürlerde "gerçek hikâye" olduğuna inanılır. Bu tür top*lumlarda mitler şu özellikleri gösterirler:
a. Mit, tanrısal ve olağanüstü varlıkların eylemlerinin öyküsüdür.
b.Mitlerde anlatılan bu öykü, kesinlikle "gerçek' ve "kutsal' olarak kabul edilir.
c.Mit, her zaman için bir "yaratılış ve "köken'le ilgilidir. Bu nedenle de mitler, insana özgü her anlamlı ey*lemin örnek tiplerini (modellerini) oluşturur.
ç. Hem gerçek hem de kutsal kabul edilen bir öykünün anlattıkları, onlara ger*çek ve kutsal olarak inananlar tarafından örnek alınıp takip edilmesi gere*ken bir model olarak düşünülür. Dahası gerçek ve kutsal olan bu inanış ve davranış biçimleri "sosyal bir ferman"' (social charter) niteliğine bürünerek o sosyal ve toplumsal yapıdaki davranış ve düşünüş biçimlerini etkileyip yön*lendirici bir konuma yükselir.
d.İnsan, miti bilmekle nesnelerin "köken'ini bilir, bu nedenle de, nesnelere egemen olmayı ve onları istediği gibi yönlendirip kullanmayı bu bilgiyle ba*şarabileceğine inanır.
e. İnsan, mitlerin anlattıklarını kanıtladığına inanılan ritüeller aracılığıyla, kendi*sine, yeniden anımsatılan ve yeniden gerçekleşme aşamasına getirilen olayla*rın kutsal, coşku verici gücünün etkisine girmek amacıyla bu törenleri yaşar.
Bu özelliklerinden de, açıkça görülüyor ki, mitler yaşadıkları toplumlarda yer alan ve gerçek olduklarına inanılan inançlardır.
MİTLERDE ZAMAN KAVRAMI
Mitlerin yer aldığı anlatılardaki zaman kavramı hiç sona ermeyen ve ermeyecekmiş gibi görünen âdeta daimi süreklilik gösteren bir şimdiki zamandır. Mitlerde olayları birbirleriyle "eş süremli (senkronik) olarak algılayan dola*yısıyla hepsini "şimdi'ye ve şimdiki zamana bağlayarak açıklayan zaman yer alır.
Mitlerdeki bu zaman anlayışına göre geçmiş şu ana taşınabilecek bir "şimdi'dir; asla geri getirilemeyecek bir zaman olarak düşünülmez. Buna bağlı olarak gele*cek de şimdi ile belirlenen bir zamanın parçasıdır. Mitlerde bu anlamda geçmiş, gelecek ve şimdi arasında bir eş süremlilik görülür. Mitlerin hayata hakim olduğu bu toplu*mun insanı bu yolla söz konusu mitsel olaylardaki sırrı kendi zamanına taşıyacağı*na inanır.
Buradaki akıl yürütme şu şekilde işler: Kökenlerle ilgili mitsel zaman "güçlü bir zaman"dır. Çünkü "doğaüstü varlıkların etkin ve yaratıcı katılımıyla olup bitecek olan, olumlu yönde değiştirilmiştir. Mitlerin ezberden okunması sırasında bu ma*salsı zamana yeniden dönülür, dolayısıyla da anımsanıp yeniden canlandırılan olaylara "zamandaş durumuna gelinir. Dahası bu yolla tanrıların ve benzer mit*sel kahramanların varlığına tanık olunur. Böylece insan mitleri yaşarken "kutsal ol*mayan" kronolojik özellikteki zamanın dışına çıkar, nitelik açısından farklı bir za*mana hem en eski hem de sonsuza kadar yakalanabilecek olan "kutsal' bir zama*nı yaşar. Kamlar veya şamanlar bu zamanı ve kutsallığını avın bereketini arttırmak*ta, hasta olanları iyileştirmekte, yağmur yağdırmakta, kaybolanı bulmakta, gele*cekten haber vermekte kullanırlar.
Mitlerde başlangıç ve yaşanan an (şimdi) birleştirilir. Birbirine eş ve paralel hale gelen bu iki zamanın örtüşmesine de "eş süremli zaman" denilir.
MİTLERDE MEKAN KAVRAMI
Mitlerde mekan kavramı ikiye ayrılır. Bunlardan birincisi "kutsal' olanla ilişkili ve bu nedenle "kutsal' kabul edilen mekanlardır. İkincisi ise kutsalla ilişkisi olmayan sıradan ve anlamsız olan bu nedenle "kutsal olmayan" mekanlardır.
Mekânı, kutsallıkla ilişkili olarak merkezî bir yapı içinde algılamaya "merkez simgeciliği' adı verilir. Merkezî kutsal mekân anlayışı gök, yer ve yeraltının birleş*tiği kutsal yer anlamındadır.
MİTLERİN İÇERİĞİ VE TASNİFİ
Mitler içeriklerine göre pek çok çeşitlilik göstermektedir. Fakat onları birbirine bağlayan bağ, genellikle mitlerin zamanın ilk başlangıcındaki kararlı ve belirli ya*ratılış olaylarıyla ilgili bilgi içermesidir. En yaygın olarak kabul edilenlerden birisi, mitleri konularına gö*re sınıflandırmadır. Konularına göre mitler iki temel gruba ve alt gruplara ayrılırlar.
A. Köken ve Yaratılış Mitleri
Bu tür mitler, mitler arasında en yayın olanlardır. İfade ettikleri konulara ve bu ko*nularda gösterdikleri kalıplaşmalara göre alt gruplara ayrılırlar.
1. Etiyolojik Mitler : Mitolojik zamanı aşamamış ve yaşam tarzı olarak ilkel topluluklarda çok yaygın olarak görülen mitlerdir. İlkel insanın kafasında oluşturduğu sorulara cevap ver*meyi soyut ve somut her türlü varlığın kökenini izah edip açıklamayı amaçlayan mitlerdir.
2. Teogoni Mitleri : Tanrıların ve tanrısal varlıkların kökenini ve nereden geldiklerini konu edinen mitlerdir. Bu tür mitler, çoğunlukla mitolojik zamanı çabuk aşan ve tarihsel zama*na dahil olan, bünyesinde "yüksek" ve "halk kültürü' tabakalaşması oluşmuş yazı*lı kültür ortamına sahip milletlerde görülürler.
3. Kozmogoni Mitleri : Evrenin, dünyanın ve özellikle de gök ve gök cisimlerinin nasıl oluştuğunu ko*nu edinen mitlerdir. Kozmogoni mitleri, teogoni mitleriyle de ilişkili ve yer yer örtüşen bir yapıda karşımıza çıkarlar.
4. Takvim Mitleri : Zamanın ölçülmesi bağlamındaki dü*şünceleri sembolik bir biçimde anlatan öyküler ortaya çıkmıştır. Bunlar takvim mit*leri olarak adlandırılır. Türk mitolojisinde " Oniki Hayvanlı Takvimin Yaratılışı Mi*ti' böyle bir takvim mitidir.
5. Antropogoni Mitleri : İnsanların nereden geldiklerini veya nasıl oluştuklarını konu edinen mitlerdir. Türeyiş mitleri de denilen bu tür mitler, ilk insanın yaratılmasından, insan toplu*luklarının, kabilelerin, soyların boyların ortaya çıkmasına kadar geniş bir alanı içe*rir.
6. Totem Mitleri : Bir boyun, soyun veya milletin yaratılışı ve kökenini bir bitki, bir hayvan gibi canlı veya taş, kaya, dağ gibi bir cansız nesneye bağlayarak tanrı-atalar kültü iliş*kisini bu tür bir olguda birleştirerek açıklamasına totem denilir. Bir topluluğun var oluşunu ve kökenini izah eden bu tür mitlere de totem mitleri denilir.
7. Kahramanlık Mitleri : İdealize edilen insan kahramanlar, bir misyon ile kendilerini toplumlarına ada*yarak onları çeşitli felaketlerden kurtarmaları veya toplumlarındaki çeşitli kültürel kurumları kuran veya çeşitli kültürel davranışlara model teşkil eden kültürel kah*ramanlar (cultural hero) olarak mitos (mitik anlatım) ve eposun (epik anlatım) içiçe geçtiği anlatılarda yer alırlar. Kahramanlık mitleri doğrudan doğruya atalar kültüyle ilişkilidirler. Türk mitolojisinde Oğuz Kağan ve Dede Korkut bu tür kahramanlar olarak karşımıza çıkar.
B. Eskatoloji Mitleri
İnsan ve dünyanın geleceğini veya sonunu konu edinen mitlerdir. Çok na*dir olarak bazı ilkel kavimlerin mitolojisinde dünyanın sonu düşüncesini içeren mitler yer almaz.
En ana hatlarıyla mitlerin temel konuları şu şekilde sıralanabilir: Mitler, tanrıla*rın, evrenin ilk insanların yaratılış ve ortaya çıkışlarının yanı sıra ilk günahı; ölümün kökenini; tufan; tanrıların insanları nasıl cezalandırdıklarını; avcılığın başlangıcını; hayvancılığın ortaya çıkışını; bitkilerin ilk olarak nasıl ortaya çıktığını; ateşin köke*ni ve elde edilişini; cinsel hayatın başlangıcını; yeryüzünün ilk çiftini, ilk ailesini; âdetlerin, kurumların, törenlerin, teknik bilgilerin kökenlerini konu edinirler. Mit*lerin çoğu "açıklayıcı' özelliklere sahiptir. Bu özellikleriyle mitler bir çeşit "bilim öncesi bilim' niteliğindedir. Açıklayıcı nitelikteki mitler, "nasıl' sorusunu karşılar*ken, ara sıra "niçin" sorusuna da cevap vermeye çalışırlar.
MİTLERİN ŞEKLİ
Mit, şekli açıdan, kutsal kaynaklar hakkında bilinenlerin sözlü hikayesini sunan bir anlatıdır. Bunun yanı sıra, mitlere ait kısa ifadeler, kinayeli dokundurmalar veya telmihlerle mitsel semboller de bulunmaktadır.
Ancak, "mitler, "masal' (folktale), "epik destari' (epics) ve "halk hikâyesi' (ro*mance) gibi göreceli olarak daha sabit özelliklere sahip anlatılara nazaran çok da*ha değişken ve akışkan özelliklere sahiptirler. Esasen mitlerin yaşadığı kültürlerde öyküler "gerçek" ve "doğru" sıfatlarıyla "mitleri, bunlar dışında kalan "kurgu", "yalan" veya "yanlış' olarak adlandırılan öykülerse sözlü edebiyat olarak ayrılırlar.