Transkript
1 Kalk nmada Alternatif Yaklafl mlar TOPLUMSAL C NS YET VE KALKINMA Ayfle Gündüz Hoflgör (1) 69 (1) Orta Do u Teknik Üniversitesi (ODTÜ), Sosyoloji Bölümü Yaz m n bu kitapta yer almas na yönelik deste inden ötürü Tahir Dadak a; metnin gözden geçirilmesinde ki de erli eme inden ötürü ise Meral Akbafl a teflekkür ederim. Metin kalk nma ve toplumsal cinsiyet alan nda daha önce yazd m iki çal flman n gözden geçirilmifl ve güncellenmifl halidir. Yay nlar n künyeleri ise flöyledir: Gündüz Hoflgör, A. (2001). Convergence Between Theoretical Perspectives in Women-Gender and Development Literature Regarding Women s Economic Status in the Middle East. METU Studies in Development, 28 (1-2). Gündüz Hoflgör, A. (bask da) Kalk nma ve Toplumsal Cinsiyet. Y ld z Ecevit (der.) Toplumsal Cinsiyet Sosyolojisi Anadolu Üniversitesi yay n.
2 lerden itibaren egemen olan neoliberal politikalar, kalk nmada alternatif yaklafl mlar n aray fl n da beraberinde getirmifltir. Bu yaklafl mlar n alternatif olarak tan mlanmas ise tesadüf de ildir. Alternatif olarak kalk nmay kavramsallaflt rmak, mevcut neoliberal kalk nma ana ak m yaklafl mlara bir tür baflkald r ve elefltiri içerir. Kalk nma yaz n nda alternatif öngörüler özelikle üç alana yöneliktir: Kalk nman n amac ve hedefi nedir? Kalk nman n öznesini kimler oluflturur? Kalk nma sürecinde izlenecek yöntem nedir? (Pieterse 1998). Bu alternatif kalk nma yaklafl mlar nda birlefltirici temel husus ise, kalk nman n sadece iktisadi büyüme olarak alg lanmas ve buna dayal politikalar n ön planda tutulmas na yönelik elefltiri bar nd rmas d r da Dudley Seers n öncülük etti i alternatif yaklafl mlarda kalk nman n anlam eflitlik üzerinden tart fl lmaya bafllar ve günümüzde de bu bak fl aç s alternatif kalk nma yaklafl mlar nda önemini devam ettirir. Seers a göre: Bir ülkenin kalk nmas n belirleyen temel sorular flunlard r: (i) Kalk nma sürecinde yoksulluk nas l de iflti? (ii) flsizlik nas l de iflti? (iii) Toplumsal eflitsizlik nas l de iflti? E er üç hususta (yoksulluk, iflsizlik ve toplumsal eflitsizlik) azalma söz konusuysa, kuflkusuz o ülkenin kalk nm fll ndan söz edebiliriz. E er bu üç husustan biri ya da ikisi mevcut durumdan daha da vahim bir hal ald ysa, kifli bafl na düflen milli has lada yükselmeye bakarak o ülkenin kalk nm fll ndan söz etmek mümkün de ildir (Seers, 1969:3-4). Kalk nmada alternatif yaklafl mlar, iktisadi temelli kalk nma yaklafl m n n yerini insan-merkezli kalk nma yaklafl m n n almas n önemser biçiminde yorumlan r; yaklafl m kalk nma yaz n nda sürdürülebilir insani kalk nma biçiminde tan mlan r. Alternatif kalk nma yaklafl mlar nda bireyin maddi, sosyal ve psikolojik iyi-olma hali önemsenir. yi-olma ise bireyin temel ihtiyaçlar n karfl layabilmesi, mevcut kapasitesini gelifltirebilmesi ve özgür olmas yla mümkündür. Bu alternatif yaklafl mlara göre kalk nma, sosyal eflitli i ön planda tutan ideolojik durufl ekseninde topluluklar n sosyal, ekonomik ve toplumsal dönüflümlerini infla etmeyi hedefler. Kalk nma politikalar da sosyal ve ekonomik eflitsizli i gidermeye yönelik politikalar içerir. Hedeflenen toplumsal dönüflümün kat l mc yaklafl mla yön bulmas n ve sürdürülebilir insani kalk nma unsurlar n içermesini önemser. Alternatif kalk nma yaz n nda, kalk nma politikalar n n kad n ve erkek üzerindeki etkisinin farkl oldu u vurgusu da önemli bir tart flma konusunu oluflturur. Sözü geçen kavramsal çerçeveden hareketle, bu yaz da kad n, toplumsal cinsiyet ve kalk nma alan ndaki alternatif yaklafl mlar ve bu yaklafl mlar n güçlü ve zay f yönlerini tart flaca m. Kalk nman n özellikle kad n n ekonomik ve toplumsal konumunu nas l etkiledi ini anlamaya yönelik ise ulusal ve uluslararas örnekler sunaca m.
3 Kalk nma Yaz n nda Toplumsal Cinsiyet Yaklafl m Feminist ve toplumsal cinsiyet temelli yaklafl mlar, kalk nman n nas l tan mland n ve uzant s nda uygulanan kalk nma projelerine kad n n nas l konumland r ld n elefltirel bak fl aç s yla inceler. Mevcut yaz nda toplumsal cinsiyet temelli analiz oldukça genifl yer tutar; kendi içerisinde de çeflitlilik bar nd r r. Ancak, tüm bu yaklafl mlar bu yaz da tart flabilmem mümkün olmad ndan, ele alaca m yaklafl mlar modernist (Kalk nmada Kad n), çat flmac (Kalk nma ve Kad n, Toplumsal Cinsiyet ve Kalk nma) ve ekolojik (Kad n Çevre ve Kalk nma) yaklafl mlar oluflturacak. Yaklafl mlar ele al rken ise kalk nma politikalar n n kad nlar üzerinde nas l olumlu ya da olumsuz etkilerinin oldu unu tart - flaca m. Baz durumlarda kalk nma politikalar kad nla ilgili görünmez eflitsizli i derinlefltirmekte, kad nlar n yoksunlu unu ve yoksullu unu art rmakta; baz durumlarda ise kad n n güçlenmesinin yolunu açmaktad r aras nda kalk nma yaz n nda yer alan toplumsal cinsiyet yaklafl mlar genel olarak modernist ve çat flmac yaklafl mlar olarak s n fland r labilir. Bu dönemdeki kalk nmadaki toplumsal cinsiyet yaklafl mlar, mevcut iktisadi temele dayal kalk nma yaklafl mlar n sorgulamaya ve elefltirmeye bafllar lerde ortaya ç kan modernist yaklafl m liberal feminist kurama dayan r ler ve 1990 larda ortaya ç kan çat flmac yaklafl m ise Marksist ve sosyalist feminist kuramdan etkilenir. Bu yaklafl mda neoliberalizm elefltirilerinin merkezini oluflturur (Gündüz Hoflgör, 2001) larda ortaya ç kan Çevre, Kad n ve Kalk nma tart flmalar na ise ekofeminist kuram yön verir. 71 Modernist Kalk nma Yaklafl m : Kalk nmada Kad n Evrimci ve ifllevselci kuramlar taraf ndan etkilenen modernleflme ekolü, modernleflmeyi Amerikan/Bat l modeli takip eden, aflamal, geri dönülmesi mümkün olmayan, geliflme odakl ve uzun bir süreç olarak kavramsallaflt r r (So, 1990: 33-37). Geleneksellik s kl kla, bat l inanç ve bireyselli in yoklu u ile yüklenen geleneksel toplumlarda karfl lafl lan bir durumu yans t r. Bunun yerine, modernite rasyonalite, bireysellik, positivist ya da bilimsel e ilim ve demokratik de erler ile tan mlan r (Parpart, 1996: ). Bu ekole göre, Üçüncü Dünya ülkeleri kalk nm fl ülkelerin kalk nma yolundaki hareketlerinin benzeri biçimde bir geliflme sergilemelidirler. Klasik modernleflme okulundan ço u bilim insan, Üçüncü Dünya ülkelerinin bat l de- erleri kopyalamalar gerekti ini ileri sürer. Sonuç olarak bu ülkeler, d fl krediler ve yard mlara dayanmal ve geleneksel kurumlar n dönüfltürmelidirler (Rostow, 1964) larda ortaya ç kan klasik modernleflme yaklafl m kalk nmada cinsiyet temelli farkl l klar gözetmez. Klasik modernleflme yaklafl m, toplumsal yap daki olumlu de iflimlerin, kad n erkek gözetmeksizin tüm toplumu benzer biçimde etkileyece ini varsayar; bu sebeple kad nlara politika yap m nda özel önem atfetmez. Klasik modernleflme ekolü düflünürleri toplumsal cinsiyet eflitli i ile
4 ilgili en önemli etkenler olarak flunlar savunur: (i) teknolojik aç dan geliflmifl ya da saniyileflmifl bir ekonomi; (ii) genifl ailenin çözülerek yerini çekirdek aileye b rakaca akrabal k sistemi; (iii) demokratik devlet ve eflitlikçi s n f yap s ve (iv) laik dünya görüflü (Giele, 1992: 5). Bu varsay mlara dayaranarak, klasik modernleflme ekolü kad nlar n görece geri kalm fll n geleneksel tutumlar ve basit teknolojinin bir fonksiyonu olarak yorumlar. Bu ekole göre, bir toplumda sanayileflme özellikle hizmet sektöründeki ifl olanaklar n art r r. Dolay s yla, sanayileflmeye dayal ekonomik kalk nma, kad nlar ekonomik yaflama daha fazla kat lmalar n sa lar. Örne in, Rosen e göre (1982: 34) sanayileflmenin dayand bireysel baflar y vurgulayan sistem, kad nlar n istihdama kat larak ve gelir elde ederek kendi ayaklar üzerinde durmas n sa lar. Rosen e göre sanayileflmifl toplumda evli kad n n ücretli iflçi konumunda iflgücüne kat l m, ev içinde ataerkillikle pazarl k etme durumunda konumunu güçlendirmekle kalmaz, ayr ca kad n n para kazanmas özgürlü ünün temelini oluflturur. 72 Klasik modernleflme yaklafl m na göre, iktisadi kalk nma politikalar n n yaratt olanaklardan yararlanarak istihdama kat lan kad nlar liberal de erlerden de faydalan rlar (Tiano, 1987:217). Sanayileflmenin ve modernleflmenin dayatt unsurlar, örne in kad n n çal flma yaflam na kat lmas, aile iliflkilerini de dönüfltürür (Beaujot, 1995:275). Bu ekole göre, modern toplumdaki ifl bölümüne dayal farkl laflma kad nlar n toplumsal konumlar nda olumlu etki yarat r. Yap sal farkl laflman n sonucu olarak, geleneksel toplumdaki ailenin üstlendi- i ço u ifllevi, modern toplumda farkl kurumlar üstlenir. Örne in çocu un bak m ve e itimi sanayi toplumunda ailenin sorumlulu undan al n r; yerini ulusdevletin infla etti i krefl, anaokulu, temel ortaö retim okullar gibi e itim kurumlar al r (Rosen, 1982: 32). Çocuklar n bak m n bu kurumlara devreden evli kad nlara kendi bireysel baflar lar n art rmalar n sa layacak daha fazla imkân ve zaman kal r. Böylece, sanayileflmenin arac l yla kad n n toplumsal konumu güçlenir. Ayr ca, tar m toplumunda çocuk bak m, e itimi gibi ailenin yerine getirdi i önemli ifllevleri, sanayi toplumunda hünerli iflgücü sa lar. Bu durum özellikle e itimli kad nlar n ücretli ifl imkânlar na ulaflmas ve ekonomik ba ms zl klar n n artmas anlam na gelir. Klasik modernleflme yaklafl m, kad n n istihdama kat l m yla aile kurumunun da güçlenece ini varsayar. Efller aras ndaki eflitsizli in azalmas n n, geleneksel cinsiyet rolleriyle ilgili örüntüleri de zay flataca n ve kat iflbölümünün buharlaflaca n öne sürer. Klasik modernleflme yaklafl m, sanayileflmeyle birlikte kad nlar n karar verme süreçlerine daha fazla kat lacaklar n ; erkeklerin ise ev içi faaliyetlerinde daha çok sorumluluk üstleneceklerini savunur. Modern ve sanayileflmifl toplumlarda eflitlikçi normlar n yayg nlaflmas ataerkil ideolojiyi sarsacak, böylece kad nlar n gücü artacakt r (Rosen, 1982:3-7; Inkeles and Smith, 1974: 26; Taplin, 1989:7). K saca, klasik modernleflme yaklafl - m, kad nlar n statüsünün toplumlar n gelenekselden moderne do ru dönü-
5 flümleri sürecinde kaç n lmaz olarak geliflece ini varsayar. Bu gelenekselden moderne dönüflüm sürecinde, kad nlar n ekonomik kaynaklara daha fazla eriflme imkân bulaca n ve modern de erlerin benimsenmesiyle kad n n konumunun güçlenece ini öne sürer (Ward, 1984:9). Kandiyoti (1977) çal flmas nda Türkiye deki baz göçebe afliretlerinde, kasaba ve köylerinde yaflayan kad n ve erkeklerin toplumsal konumlar n karfl laflt r r. Araflt rmas nda geleneksel olarak tan mlad bu k rsal yerleflim birimlerindeki hanelerde yaflayan en yafll erke in (baban n), di er tüm hane üyelerine (genç erkekler ve tüm kad nlar) hükmetti ini ortaya koyar. Ayr ca, hem erkekler hem de kad nlar aras nda yafla dayal bir hiyerarflinin bulundu unu öne sürer. Kalk nma sürecinde durumun nas l bir hal ald n anlamak için ise çal flmas nda k rsal ve kentsel kad nlar n konumlar n karfl laflt r r. Ataerkil ideolojinin her koflulda bulundu unu, ancak kentlerde sanayileflmenin etkisiyle genifl ailenin yerini çekirdek aileye b rakt n, bu durumun ise yafll lar n gücünü ve ataerkilli i zay flatt n vurgular. Kandiyoti nin çal flmas kentli kad n n emek piyasas na kat l m n n aileleri taraf ndan kabul gördü ünü yans t rken, k rsal kad nlar n böylesi bir takdire sahip olmad n ortaya koyar (Kandiyoti, 1977). Kalk nmada kad n n konumu 1970 lerin bafl nda yeni modernleflme ekolünde sorgulan r ve kalk nma politikalar n n kad n erkek üzerindeki farkl etkisi oldu- u vurgusu bu ekolün çal flmalar nda ilk defa ele al n r. Modernleflme sürecinde geleneksel de erleri farkl yorumlayan yeni modernleflme yaklafl m, kad nlar n kalk nmadaki durumunu da anlamaya yönelik aç l m getirir. Araflt rmac lar, kad nlar n kalk nma sürecindeki de iflen toplumsal konumlar n aç klamak için kültürel unsurlara odaklanmaya bafllar. Örne in, bu dönemde Türkiye üzerine yap lan çal flmalar, kalk nman n erkekler ve kad nlar üzerinde farkl etkileri oldu unu öne sürer (Kandiyoti, 1977, 1984, 1988; Berik, 1987,1989). Berik in k rsal Orta Anadolu daki hal dokumac lar üzerine yapt çal flmas, 1980 lerden bu yana hal dokumac l gibi ihracata dayal hafif sanayi neo-liberal kalk nma stratejisinin, kad nlar n istihdama kat l mlar n teflvik etti ini yans t r. Ancak araflt rma, ücretli iflçi konumunda istihdama kat lan bu kad n dokumac lar n kendi yaflamlar üzerinde güç elde edemediklerini ortaya koyar. Uzun saatler ve zor koflullarda çal flmalar sonucunda elde ettikleri kazançlar n hanedeki erkeklere veren kad n iflçiler, ev içi iflleri, çocuk ve yafll bak m gibi sorumluluklar da efllerinin kat l m olmadan sürdürmeye devam ettirirler. Araflt rmalar, benzer bir durumun ran (Afshar, 1985) ve Afganistan da (Moghadam, 1992) da yafland n yans t r. 73 Benzer biçimde, Youssef (1974: 19-20) iktisadi kalk nma sürecinde Ortado u ve Latin Amerika da yaflayan kad nlar n toplumsal konumlar n karfl laflt rd çal flmas nda, kültürel farkl l klar n kad nlar n ekonomik konumlar üzerindeki etkisini inceler. Youssef un çal flmas her iki bölgedeki bir çok ülkenin 1970 te ayn ekonomik kalk nma aflamas nda olmalar na ra men, Latin Amerika daki kad nlar n tar md fl emek gücüne kat l m oranlar n n % 20 civar ndayken, bu oran n Ortado u da % 4 oldu unu yans t r. Ortado u ülkelerinde kad n n ka-
6 musal alandaki istihdama kat l m s n rl d r. Youssef bu fark kültürel unsurlarla aç klar lerde kalk nma çal flmalar nda ayn sosyal s n fa ait kad n ve erkeklerin de kalk nmadan farkl flekillerde etkilendikleri varsay m öne sürülür (Boserup, 1970). Özellikle sosyal s n f fark n n alt n çizen bu elefltiri, çat flmac yaklafl m taraf ndan dikkate al n r. Modernleflme kuram na alternatif oluflturan çat flmac ekol, modernitenin geleneksel toplumlar üzerindeki olumsuz etkilerini irdeler. Bu ekol Bat l ülkeler taraf ndan finanse edilen, emek yo un hafif sanayiye dayal ekonomik büyümeyi destekleyen kalk nma politikalar n n tüm toplumsal s n f ve katmanlara eflit yarar getirmeyece ini vurgular. Bir sonraki bölümde bu çat flmac kalk nma ekolü içerisinde bulunan iki yaklafl m (Kalk nma ve Kad n; Toplumsal Cinsiyet ve Kad n) ele alaca m. Çat flmac Kuram: Kalk nma ve Kad n ve Toplumsal Cinsiyet ve Kalk nma Yaklafl m 74 Baz düflünürler, çat flmac kuram varsay mlar yla geliflmifl ülkelerdeki kad n istihdam n analiz eder. Örne in Benston (1972); Hartman (1976); Armstrong and Armstrong (1994). Kalk nma ve Kad n yaklafl m bu düflünürlerin çal flmalar ndan ilham al r ve geliflmekte olan ülkelerdeki kad nlar n ekonomik durumlar n benzer kuramsal yaklafl mla analiz eder (Boserup, 1970, 1977; Saffioti, 1978; Safa, 1983; Ward, 1984; Finlay, 1989; Moghadam, 1992). Bu kuram tarihsel maddecilikle, özne ve yap z tl n birlefltirir. Yarat c özneyi, sosyal yap yla olan çat flmas nda örgütsel davranarak ç karlar na sahip ç kan aktörler olarak görür. Bu ekol içerisinde yer alan farkl paradigmalar ise iki grupta s - n fland r labilir: marjinalleflme yaklafl m ve sömürü yaklafl m (Elliot, 1977; Taplin, 1989; Tiano, 1987). Marjinalleflme Yaklafl m Çat flmac kuram, kad n n toplumsal konumunun kapitalist üretim sürecinde ortaya ç kan s n f çat flmalar na ba l oldu unu iddia eder. Kad n n toplumsal durumunu kapitalist üretim sürecindeki s n fsal konumu belirler. Buna ek olarak, kad n n üretim araçlar yla iliflkisi de erkekten farkl d r. Bu farkl l k kad n ve erkek aras ndaki iflbölümünden kaynaklan r. Kad n ev içerisinde yeniden üretime yönelik iflleri (yemek yapma, bulafl k ve çamafl r y kama, ütü yapma, çocuk do urma ve bakma, varsa hanede hasta ve yafll ya bakma gibi) yaparken, erkek kamusal alanda para kazanmak üzere ücretli ifl dünyas na kat l r. Ev içi emek kad n ve aile için de erlidir; oysa erke in eme i gibi ücretle de ifltirilmez. Kad n n üretti i emek Marks n kavramsallaflt rmas yla kullan m de erine sahiptir. Ancak kad n n ev içinde üstlendi i ifller ve üretti i bu kullan m de- eri olan emek paraya dönüflmedi inden eme inin de iflim de eri yoktur. Erkek ise para kazanmak için çal fl r; eme inin karfl l n para olarak al r. Dolay s yla, erkek para kazanan konumdad r ve eme i aile ve toplumun nezdinde kad n n eme inden daha de erlidir (Armstrong ve Arsmtrong, 1994). Bu durum
7 erke in kad ndan daha üstün say lmas n getirir. Özetle, çat flmac kuram öncelikle ekonomik etmenleri ve kad n n yapt iflleri dikkate al r. Kad n n ev içindeki ve iflgücündeki durumlar n, hem iflverenlerin hem de ailelerin ihtiyaçlar nezdinde inceler. Bu yaklafl ma göre kad n ve erkek aras ndaki fark ataerkil ideolojiden beslenir. Özetle, erkeklerden farkl olarak kad nlar ev içerisinde yeniden üretime yönelik tüm ifllerden sorumludur. Bu kadar yo un eme e ra men, hem hane nezdinde, hem de devlet politika ve istatistiklerinde kad n eme i ücretsiz aile iflçisi olarak s n fland r l r. Bu emek önemsiz ve görünmez emek olarak alg lan r. Kalk nma Merkezi Derne i nin yürüttü ü Karacada K rsal Alan nda Sektörel Geliflim Plan (Örnek ve di erleri, 2011) araflt rmas bölgedeki köylerde yaflayan kad n ve erkekler aras nda yukar daki kavramsallaflt rmada oldu u gibi keskin bir ifl bölümü bulundu unu; erkeklerden farkl olarak kad nlar n ev içerisindeki üretime yönelik tüm ifllerden sorumlu oldu unu yans tmaktad r. Örne in, kad n hane için yemek haz rlar, bulafl k ve çamafl r y kar, tezek yapar, evi temizler, ekmek yapar, evde hasta, yafll ve çocuklara bakar. Öte yandan büyükbafl hayvanc l kla geçimini sa layan köylerde hemen hemen tüm sorumluluk kad nlardad r. Hayvanlar n ve ah rlar n temizli i, yem verme, süt sa m, peynir yap m, sütün flirkete götürülmesi gibi tüm ifller kad n taraf ndan yap l r. Mand ra olan köylerde sütü bidonlarla kad nlar tafl r; sat fl s ras nda uzun kuyruklarda kad nlar bekler. Sütün köy d fl na pazarlanmas gerekti i durumlarda ise bu iflten erkekler sorumlu olur. Her iki koflulda da ödeme erkeklere yap l r. Hayvansal ürünlerin imalat n ve k smi düzeyde pazarlamas n kad nlar yapmalar na ra men, edinilen kazanç erke in kontrolündedir. Özetle, kad n eme i görünmez emektir. Kalk nma Merkezi, Karacada K rsal Alan nda Sektörel Geliflim Plan nda bu görünmez eme in görünür k l nmas n, özellikle ev içerisindeki eme- in göz önünde bulundurulmas n ; de er zinciri analizinde kad n n mevcut ifl yüküne ek ifl yükü eklenmemesini önermifltir (Örnek ve di erleri, 2011) 75 Çat flmac kuram n kavramsallaflt rmas na dayanarak, kalk nma ve kad n yaz - n ndaki marjinalleflme yaklafl m kapitalist üretimin kad nlar kamusal alandaki üretimden ve eme in üzerindeki siyasi denetimden ay rd n öne sürer (Elliot, 1977). Erkek kamusal alanda iflgücüne para karfl l nda meta üretmek üzere kat l r. Kad n ise ev içinde yukar da sözü geçen iflleri yapar ve bir sonraki nesli -yani gelece in iflgücünü oluflturacak çocuklar - do urur ve onlar n bak m hizmetlerini üstlenir; eme ini kullan m de eri biçiminde kapitalizmin devam etmesi için yeniden üretime katar. Ancak bu durum, kad nlar n ev d fl ndaki kamusal alandaki üretimden uzak düflmeleri ve erkeklere özellikle ekonomik aç dan ba ml olmalar anlam na gelir. Kad n evde kalarak marjinalleflir ve kaynaklara eriflemez konumda kal r. Bu durum kad n n toplumsal konumunu olumsuz etkiler. Marjinalleflme tezine göre, modernleflme söyleminde yer alan eflitlikçi vurguya ra men, özellikle kalk nma sürecinde kad n n ekonomik ve toplumsal marjinalli i artar. Örne in, kalk nmada kad n (modernleflme) yaklafl m na ilk elefltiriyi
8 getiren düflünür Boserup (1970), Latin Amerika daki kalk nma sürecinde, geleneksel çiftçilikten modern çiftçili e geçiflin kad nla erkek aras ndaki bilgi ve e itim seviyeleri aras ndaki fark derinlefltirerek, erke in toplumsal itibar n art rd n iddia eder. Boserup (1977) bu durumun sebeplerini flu flekilde aç klar: Hem kad n hem de erkek kalk nman n ma durlar olabilirken, kad n n modern üretim sürecine eriflimi daha s n rl d r. Çünkü (1) aile sorumluluklar kad n erkekten daha az hareketli k lar; (2) kad n n çal flaca ifller geleneksel yap dan ötürü s n rl d r; (3) ataerkil yap dan ötürü genellikle kad nlar daha az e itime ve teknik bilgiye eriflir; (4) ifle al mlarda, bu engeller olmasa bile, kad n cinsiyete dayal ayr mc l kla daha s k karfl lafl r; (5) erkek modern iflletmeler taraf ndan tercih edilirken, kad n geleneksel üretimde çal flmaya devam eder (Boserup, 1977: xii). 76 Marjinalleflme yaklafl m na göre, kad n kamusal alanda iflgücüne kat lsa bile, ev içindeki sorumlulu u devam eder. Bu durum kad n n ifl yükünü art r r. Modernleflme ekolünün varsayd gibi kalk nma kad n n toplumsal refah ve konumunu koflulsuz gelifltirmez. Bu yaklafl ma göre, kad n n toplumsal konumunu belirlemede maddi koflullar ciddi öneme sahiptir. Ancak, üretim iliflkileri ayn zamanda ataerkil yap ya dayand için bu yaklafl m, ekonomik analizin kalk nma sürecinde kad nlar n toplumsal konumlar n aç klamada yeterli olamayaca n n bilincindedir. Marjinalleflme yaklafl m, Engels in öngürüsünü izleyerek (1972), toplumda cinsiyete dayal iflbölümünü kad n erke e ba ml k lan önemli bir etmen olarak görür. Erke in mülkiyete sahip olmas, kad n n eme ine de sahip ve hakim olmas yla sonuçlan r. Ev içi eme in özellefltirilmesi ve kad n n ev içi üretim alan na hapsedilmesi, kad n n ezilmesinin temelidir. Engels gibi kalk nmada marjinalleflme ekolü de, ailenin ekonomik bir birim olarak kad nlar n boyun e mesinin ana sebebi oldu unu ifade eder. Özetle, kalk nma ve kad n yaklafl m içerisinde yer alan marjinalleflme tezi, kalk nman n genellikle ilk aflamas nda kad n n ekonomik ve toplumsal aç dan kenara itilece ini, ev içi üretime hapsolaca n ve böylece marjinalleflece ini öne sürer. Kad n n kapitalist üretim sürecinde gelece in iflgücünü do urmak ve büyütmekle sorumlu olaca n ve bu durumun kad n n marjinalli ini art raca- n varsayar. Bu yaklafl mdan etkilenen kalk nma kurulufllar kad n n marjinalleflmesini engellemek üzere politikalar gelifltirmifltir. Örne in Türkiye Kalk nma Vakf n n (TKV) (2), 1990 l y llarda Erzurum Uzundere k rsal alan nda gündelik ev iflleriy- (2) Türkiye Kalk nma Vakf 1967 y l nda Çukurova bölgesinde bir grup gönüllü giriflimci taraf ndan kuruldu. Vakf n temel amac, küçük ölçekli gelir getirici projelerle k rsal yoksulu güçlendirmekti. Kat l mc l k ve kal c l k (sürdürülebilirlik) ilkeleriyle yürüttü ü çal flmalar nda toplumsal cinsiyet yaklafl m n gündeme getirdi. Zira k rsalda birçok faaliyet kad nlar taraf ndan yürütülmekteydi, ancak kad nlar n özellikle kararlara kat l mlar s n rl yd. Örne in, TKV nin k rsal sanayinin desteklenmesine yönelik uygulad tavukçuluk (Köy-Tur A.fi. uygulamas ), hal c l k-kilimcilik, süt de erlendirme ve peynir üretimi, ar c l k gibi çal flmalarda özne hep kad nlard.
9 le u raflan k z çocuklar n n mesleki e itime yönlendirilmesine yönelik uygulad - proje, kad nlar n marjinalleflmesini azaltmaya yöneliktir. Erzurum Uzundere nin dört köyünün dahil oldu u alanda ekilebilir arazinin azl, toprak kayb, s k görünen seller ve genel olarak s n rl istihdam olanaklar, bu bölgenin erkeklerini ifl aramak üzere köylerin d fl na itmekteydi. Erkekler mevsimlik iflçi olarak çal fl rken, kad nlar ve çocuklar da köydeki iflleri yürütüyordu. Ekilebilir topraklar n afl r kullan m projenin yürütüldü ü köylerde ileri düzeyde yoksullu a yol açm fl ve çevreye zarar vermiflti. Bu yap sal sorunlar dikkate alan program, ILO- IPEC, UNDP, UNICEF ve UNFPA taraf ndan ortaklafla yürütüldü. Uzundere de yürütülen program, yoksulluk azalt c önlemleri, mesleki e itimi, e itsel deste- i, üreme sa l ve aile planlamas e itimlerini, çocuktan-çocu a e itimi, bilinç yükseltme ve savunuculuk faaliyetlerini kapsayan farkl ve tamamlay c müdahale araçlar içeriyordu. Projenin amac k z çocuklar n mesleki e itime yönelterek, onlar n ileride ifl sahibi olmalar n sa lamak ve marjinalleflmelerini önlemekti. Proje zorunlu e itimden sonra okula devam edemeyen k z çocuklar n n e itim ihtiyaçlar n karfl layacak bir modeli gelifltirmeyi de amaçlad. Modelin baflar ve sürdürülebilirli ini sa layabilmek için proje, hem toplumun geneline hem de yerel yöneticilere yönelik fark ndal k yaratma ve bilinç art rma faaliyetlerini de kapsad (Day o lu & Gündüz Hoflgör, 2011: ). Sömürü Yaklafl m Marjinalleflme yaklafl m gibi, sömürü yaklafl m da kad n n durumunu kapitalist üretim ve sermaye birikim sürecine ba l aç klar. Ancak, sömürü yaklafl m na göre, bu iliflkiler kad n sadece aile kurumu içinde bask lamaz; ayn zamanda, iflgücü içindeki konumundan ötürü sömürür (Elliot, 1977; Taplin, 1989; Tiano, 1987). Yine de marjinalleflme tezinin aksine, sömürü yaklafl m, geliflmekte olan ülkelerdeki kalk nman n kad n sanayi üretiminde daha merkezi k ld n öne sürer (Tiano, 1987). Bu yaklafl ma göre, kad n taraf ndan ev içinde gerçeklefltirilen sorumluluklar, ticarilefltirilmifl bir formda, ücretli emek biçiminde kamusal alana tafl n r. Örne in, evde yemek yapan kad nd r; g da sektöründe de kad n iflçi ço unlukla istihdam edilir. Ya da evde çocuk ve hasta bak m yine kad - n n sorumlulu undad r. Hastanalerdeki bak m hizmeti ya da krefllerdeki sorumluluklar yine kad nlar taraf ndan gerçeklefltirilir. Bu durum ücretlerle de ilgilidir. Kad n eme ini istihdam etmenin maliyeti, erke i istihdam etmenin maliyetinden genelde daha düflüktür. Dolay s yla, emek piyasas nda kad n n eme i erke e k yasla ucuz iflgücü nü oluflturur. Ayr ca kad n örgütlenmede ve sendikal haklar n aramada ço u zaman çekimser kalmakta ve iflverenden daha az talepkâr olmaktad r. Özetle, sömürü yaklafl m na göre, kalk nman n ileri aflamalar nda kad n iflgücü, kalk nmada sermaye birikimi aç s ndan önemlidir. 77 Toplumsal Cinsiyet ve Kalk nma Yaklafl m Yukar da tart fl lan Kalk nmada Kad n ve Kalk nma ve Kad n yaklafl mlar kad - na odaklan r. Kad n n erkekle toplumsal düzendeki ba lant s n göz ard eder. Bu eksikli i gidermek için Toplumsal Cinsiyet ve Kalk nma yaklafl m hem ev
10 içinde hem de iflyeri gibi kamusal alanda kad n ve erkek aras ndaki toplumsal ba lant y irdeler. Bu yaklafl m konuyu daha bütüncül ele al r ve kalk nmaya siyasi boyutu da eklemler. Toplumsal Cinsiyet ve Kalk nma yaklafl m, sosyalist-feminist kurama dayanarak, kad n n özel alanda yeniden üretim sürecine kat lmas n n önemini vurgular. Bu görüfle göre, kad n n gelir getirici faaliyetlerde çal flmas yeterli bir politika de ildir. Kad n n ev d fl üretime kat l rken, erke in de özel alandaki iflbölümüne kat lmas gereklidir. Toplumsal cinsiyet temelli kalk nma yaklafl m sosyal kalk nmay önemser; sadece gelir getirici faaliyet yaratma amac yla yetinmez, sosyal eflitsizlikleri ortadan kald rmaya yönelik toplumda bilinç oluflturmay ve fark ndal k yaratmay amaçlar. Bu yaklafl m kad n pasif özne olarak yorumlamaz, tersine kad n aktif öznedir. çinde bulundu u olumsuz ve eflitsiz koflullar kabullenmez, de ifltirmek için örgütsel mücadele verir. Bu mücadelesini ise yaklafl m n önemli buldu u her türlü iktidara karfl verir. 78 Ancak di er yaklafl mlarda oldu u gibi Toplumsal Cinsiyet ve Kalk nma yaklafl m da kad n ve erkek aras ndaki iliflkiyi yeterince analiz edememektedir. Kalk nma tart flmalar nda, modernleflmeci ve çat flmac kuramlar aras nda ortak bir noktaya e ilme oldu unu savunan Portes in (1990) izlerini yeni aç l mlarda görmek mümkündür. Çat flmac yaklafl mlarda, cinsiyet eflitsizli i, üretim ba lant lar ndan kaynaklan r. Toplumsal dönüflümün geçifl süreçlerinde kad n, kamusal ekonomik alandan çekilmekte, özel alanda sadece kullan m eme ini üretmektedir. Örne in tar mda makineleflme ya da k rdan kente göç kad n tar mdan koparmakta ve ev kad n konumuna hapsetmektedir. Kad n kalk nma sürecininin ön aflamas nda ekonomik ve sosyal aç dan marjinalleflmektedir. Toplumsal dönüflümün ileri safhalar nda ise Marksist-feminist ve sosyalist-feminist kuramlara göre kad n ekonomiye ucuz iflgücü olarak kat lmaktad r. Gerek Kad n ve Kalk nma yaklafl m gerekse Toplumsal Cinsiyet ve Kalk nma yaklafl m kad n n, ataerkil ideoloji ve kaynaklara ulafl m imkân ndaki s n rl l klardan dolay büyük ölçüde dezavantajl konumda oldu unu vurgular. Tüm bu tart flmalar n fl nda, kalk nman n ilk aflamalar nda kad n n marjinalleflmesinden; sonraki aflamalar nda ise ucuz iflgücü kayna olmas ndan söz etmek mümkündür. Ancak, kad n n sadece ekonomik ve sosyal aç dan de il, ayn zamanda ideolojik olarak da güçlenmesine ve toplumsal cinsiyete yönelik fark ndal k yarat lmas na ihtiyaç vard r. Özetle, kalk nma politikalar belli bir ideoloji çerçevesinde sosyal, ekonomik, kültürel ve toplumsal dönüflümleri hedefler. zlenen bu politikalar genellikle kad n ve erkek üzerinde farkl etkiler yarat r. Ataerkillik, sorunun temelini oluflturur. Ancak Kalk nmada Kad n yaklafl m na göre ataerkillik kültürel unsurlardan beslenir, Kad n ve Kalk nma ve Toplumsal Cinsiyet ve Kalk nma yaklafl mlar na göre ise ataerkillik sadece kültürel de il ayn zamanda ekonomik ve siyasi temellidir (Gündüz Hoflgör, 2010: ).
11 Kad n Çevre ve Kalk nma Yaklafl m 1970 lerin sonunda ortaya ç kan ekofeminist tart flmalar Kad n, Çevre ve Kalk nma yaklafl m n n temelini oluflturur. Ekofeminizm çevre, ekoloji ve feminist unsurlar birlikte ele al r. Bu görüfle göre kad n n erkek taraf ndan ezilmiflli i ile do an n kültür taraf ndan yok edilmesi aras nda paralellik vard r. kisinde de temel iktidar unsuru, kalk nma planlar ndaki ataerkil ideolojiye dayal bilimsel yaklafl mlard r (Mies ve Shiva, 1990) lerin sonunda ortaya ç kan görüfllerde, örne in Mies (1986) ve Shiva n n (1989) eserlerinde geçimlik tar m her ne kadar romantik olarak yorumlansa da, desteklenmesi gerekti i savunulur. Kalk nmakta olan ülkelerde, Kad n, Çevre ve Kalk nma yaklafl m Hindistan da yerel ormanlar korumaya yönelik kad nlar n bafllatt Chipko (Sar lma) eylemiyle bafllar. Hindistan n n Himalayalar Bölgesi tarih boyunca - özellikle de Hindistan n n ngiltere nin sömürgesi oldu u dönemde - do al kaynaklar n bol oldu u Hindistan dan ngiltere ye orman ürünlerinin hammadde olarak aktar ld bölge konumunda olmufltur. 19. yüzy l n sonlar nda ticari ormanc l k alan nda ngiltere nin uygulad politikalar, ülke içerisinde sömürgecili e karfl ç kan gruplarla yönetim elitini karfl karfl ya getirir. 20. yüzy lda da benzer direnç özellikle Gandi ideolojisinden beslenir ve bölge bir çok protestoya tan k olur. Özellikle Himalayalar n ulafl lamayan üst bölgelerinin s k ormanlarla kapl olmas, 1960 lara kadar devam eder. Ancak, bu tarihten sonra ormanlar n ticari amaca yönelik kesilmesi ve giderek azalmas, erozyonu ve kurakl beraberinde getirir. Merkezi çevreye ba layan yol inflaatlar, köylerde yaflanan h zl nüfus art fl, iflsizlik gibi itici faktörler bölgenin k rsal ndan kentlere göçe neden olur. Ancak ayn dönemde k rsalda geride kalanlar aras nda, Gandi ideolojisi ekseninde ekolojik dengeyi koruma amaçl yerel örgütlenmeler bafllar lerde özellikle k rsal alanda geride kalan kad nlar, küçük gruplar halinda tabandan örgütlenir; orman kesimini destekleyen politikalara ve uygulay c ataerkil iktidara karfl ç kmaya bafllar. Kad nlar ticari amaçl orman kesiminin kendi yaflamlar n, kültürlerini tehdit ve yok etti i vurgusu üzerinden farkl ancak fliddet içermeyen protestolar gerçeklefltirirler. Öyle ki; yerel düzeyde bafllayan bu direnç zamanla baflkenteki yönetime kadar ulafl r. Hareket, dünyadaki kad n, çevre ve kalk nma hareketinin de dönüm noktas n oluflturur. Protestolar süreç içerisinde Hindistan n farkl alanlar na yay l r. Kalk nma yaz n nda fliddet içermeyen k rsal kad n hareketi Chipko Hareketi olarak tan n r. Hindu dilinde Chipko sar lma anlam na gelir. 24 Mart 1974 y l nda orman kesimini engellemek için bir grup k rsal kad n ellerini birlefltirerek a açlara sar - l r; ve flu slogan söyler: a açlara sar l yoruz; a açlar kesmek istiyorsan z bizi de kesmeniz gerekiyor; Gandi ideolojisini eyleme geçiriyoruz. Ve kesimi engellerler. Hareket de ad n buradan al r. Chipko hareketi ekolojik ve ekonomik sömürüye karfl olmas yla ün yapar. Hareketin temel amac ise ticari ormanc l k hakk n d flar dan gelen (özellikle n-