... konulu sunumlar: "Milli Eğitim Bakanlığı / UNICEF PSİKOSOSYAL OKUL PROJESİ TRAVMA SONRASI NORMAL TEPKİLER İlhan YILMAZ Ereğli RAM."— Sunum transkripti:
1
2
Milli Eğitim Bakanlığı / UNICEF PSİKOSOSYAL OKUL PROJESİ TRAVMA SONRASI NORMAL TEPKİLER İlhan YILMAZ Ereğli RAM
3
AMAÇ: Öğretmenleri, müdürleri ve okulda görevli diğer kişileri psikoeğitim programı, travma ve travma tepkileri, travmadan sonra okulun toparlanmadaki önemi ve rolü konularında bilgilendirmek
4
İŞLENECEK KONULAR Psikoeğitim programının tanıtılması Travma ve travma sonrası stres tepkileri Çocukların gelişimi ve TSS tepkileri Travmatik bir olaydan ya da bir afetten sonraki toparlanmada okulların önemi ve rolü öğretmenlerin toparlanma sürecine etkileri Çocuklar için iletişimin önemi İletişim Kuralları ve İletişim Engelleri Travmatik olaylara dayanıklı bireylerlerin özellikleri Travmatik olaylara dayanıklı çocuklar yetiştirmek için neler yapılabilir?
5
Psikoeğitim Programının Tanıtılması Bildiğiniz gibi Psikoeğitim adında bir program yürütülüyor. Psikoeğitim Programı; M.E.B ve UNICEF’ in 17 Ağustos depreminden sonra geliştirdikleri ve 2 yıl boyunca deprem bölgesindeki illerde uygulanan Psikososyal Okul Projesinin bir bölümüdür. Bu 2 yıl içerisinde 150 Bin öğrenci, 5 Bin öğretmen ve 35 bin veliye ulaşılmıştır. Psikososyal Okul Projesinin olumlu sonuçlar vermesi sonucu projenin yurt çapında yaygınlaştırılmasına karar verilmiştir.
6
Bu program kısaca öğretmen, öğrenci ve aileleri psikolojik travma etkileri konusunda bilgilendirmeyi amaçlamaktadır. Dilerseniz bu programın Amaçlarına bir göz atalım
7
Psikoeğitim Programının Amaçları 1. Travmatik Olayların Normal Psikolojik Etkileri Hakkında Öğretmenler, Ana-babalar Ve Çocukları Bilgilendirmek Ve Onların Bu Konuya İlişkin Anlayışlarını Geliştirmek. 2. Çocuklar, ana-babalar ve öğretmenleri bilgilendirerek, kendi tepkilerini anlama ve paylaşma olanağı vermek, tepkilerinin doğal olduğunu göstermek ve normalleştirmek.
8
3. Okul sistemi ile aileler arasında yaşantıların paylaşılmasını sağlamak, böylece iki sistem arasındaki iletişimi kurmak ve sağlamlaştırmak. 4. Olumlu başa çıkma yöntemlerini vurgulayarak bunların gerektiğinde kullanılmalarını sağlamak. 5. Çocukların tepkilerinin normale dönmesini sağlamaya uygun bir ortam oluşturarak onların öğrenme ve gelişme kapasitelerini arttırmak.
9
Psikoeğitim programı üç öğretmen toplantısı, iki veli toplantısı ve üç öğrenci oturumundan oluşmaktadır
10
Psikoeğitim Programının Uygulama Şeması Milli eğitim bakanlığı / UNICEF İl Proje Ekibi (İl Milli Eğitim Müdürü, RAM Müdürü ve Rehberlik ve Danışmanlık Hizmetleri Bölüm Başkanı) Psikolojik Danışmanlar (Rehber Öğretmenler) Uzman Ekip Okul Ekipleri Öğretmenler Öğrenciler Ana-Babalar
11
Bugün burada sizlerle ilk toplantımızı gerçekleştireceğiz ve bu toplantıda sizlerle travma ve travma tepkileri, travmatik bir olaydan sonra okulun ve öğretmenin önemi, çocuklarla iletişimin önemi, iletişim kuralları ve iletişim engelleri konularına değineceğiz.
12
Bildiğiniz gibi Türkiye 17 Ağustos ve 12 Kasım'da çok büyük iki depremle sarsıldı ve bu depremler sadece can ve mal kayıplarına yol açmakla kalmadı; çocuklar ve yetişkinler üzerinde çok büyük etkilere yol açtı. Belki bizler bu depremleri hissetmedik ama eminim ki; televizyonda gördüklerimiz hala zihinlerimizde. Travma ve Travma Sonrası Stres Tepkileri
13
Ben şimdi sizlerden böyle bir olayın kişiler üzerinde ne gibi etkisi olabilir diye düşünmenizi istiyorum. Sizce böyle bir olayı yaşayan çocuk ve yetişkinler neler hisseder? Yaşamlarında ne gibi değişiklikler olur? Sizler o olayı televizyondan izlerken neler yaşadınız? Neler hissettiniz? Neler düşündünüz? (T)
14
Evet sizlerin de belirttiği gibi deprem gibi insan yaşamında derin izler bırakan olaylara biz travmatik olaylar ya da yaşantılar diyoruz.
15
Trafik Kazası Bir Yakının Kaybı ŞiddetDoğal Afetler Ani yaşanan, yaşamı tehdit edici olaylar TRAVMA / ZORLU YAŞAM
16
Diğer bir deyişle travmatik olay ”herhangi bir kişi için, aşırı derecede örseleyici veya başa çıkması zor olan, kişinin varlığını tehdit eden, hatta öleceğini düşündürebilen, normal yaşamın dışındaki herhangi bir olay” olarak tanımlanır. Burada da gördüğünüz gibi trafik kazaları, bir yakının kaybı, şiddet, doğal afetler, birinin yaralandığını ya da öldüğünü görmek, yaralanmak ya da tacize uğramak gibi olaylar hem yetişkinler hem de çocuklar için travmatik yaşantılardır.
17
Travmaya maruz kalan kişiler bir takım tepkiler verirler ki; biz bunlara travma sonrası stres tepkileri diyoruz.
18
Travma Sonrası Stres Tepkileri İstenmeden akla gelen düşünce ve görüntüler Genellikle travmatik olayların en acı ve sıkıntı verici bölümleri hatırlanır. Bu hatıralar görüntü, ses, koku hatta hareket şeklinde yaşanabilir Fizyolojik uyarılmışlık Hızlı kalp atışı, Avuç içi terlemesi, Konsantrasyon sorunları, Kas, Karın ve Sırt ağrılarına yol açabilir Kaçınma Bu durum yaşamla ilgili etkinliklere ilgi duymamaya, kendini başkalarından uzak hissetmeye ve olumsuz bir gelecek beklentisine yol açabilir. Bu tepkiler anormal bir olaya karşı verilen “Normal” tepkilerdir.
19
Daha hareketli, saldırgan ve talep edici olabilirler. Sınıfta ve evde davranış bozukluğu gösterebilirler. Sessiz, mesafeli ve depresif olabilirler. Oyunlara karşı ilgisiz kalabilirler. TRAVMATİK BİR OLAYDANSONRA ÇOCUKLARDA GÖRÜLEN DAVRANIŞ DEĞİŞİKLİKLERİ
20
Bazısı davranışlarında pasif, güvensiz ve bağımlı hale gelerek gerileme davranışı gösterirler. Örneğin, öğretmenlerin peşinden ayrılmayıp sürekli ilgi bekleyebilirler. Okula gitmeyi reddedebilirler. Bazıları geceleri altını ıslatmaya başlayabilir.
21
Çocuk ve yaşantıları hakkında bilgi toplayın. Çocukların olumlu davranışlarını ödüllendirin; olumsuz davranışları konusunda önlemler alın. Travmatik bir olaydan sonra çocukların kendilerini ifade etme şansı tanıyın. Çok yoğun duygular yaşadıklarında onları anladığınızı davranışlarınızla hissettirin. Olumlu başa çıkma yöntemlerini vurgulayın. PROBLEMLİ ÇOCUKLARA NE YAPILABİLİR?
22
Dilerseniz travma sonrası stres tepkilerinden biraz daha detaylı söz edelim
23
KAYGI ve DEPRESYON TEPKİLERİ Depresif ya da sinirli bir ruh hali Tüm etkinliklere karşı ilginin azalması ve bunlardan haz almama Kilo Kaybı (diyet yapmaksızın) veya artışı Kaybedilen kişiyi özleme, kabullenememe Uykusuzluk ya da aşırı uyuma Aşırı huzursuzluk Aşırı yavaşlık Enerji kaybı/azalması ve derin yorgunluk hissi Değersizlik duygusu Aşırı ya da duruma uymayan suçluluk duyguları Konsantre olmada; karar vermede zorluk Tekrarlayan ölüm düşünceleri Hayatın yaşamaya değmediğine dair tekrarlayan düşünceler
24
Deprem gibi, travmatik bir olaydan sonra yetişkinlerin ve çocukların büyük bir kısmının birkaç ay boyunca bu tip tepkiler göstermesi son derece normaldir Şimdi birde yaşlara göre stres tepkilerine bakalım.
25
Okula gitmek istememe YAŞA GÖRE TSS TEPKİLERİ OKUL ÇAĞINDAKİ ÇOCUKLAR ( 7-12 Yaş ) Okul öncesi dönemdeki davranışlara gerileme Okul başarısının düşmesi Tekrarlanan oyunlar SaldırganlıkGevezelik Erkek çocuklarda özellikle silahlara, savaş oyunlarına v.b. ilgi gösterme Kabuslar, uyku sorunları Vücutta ağrılar Doğal olaylardan (yağmur, rüzgar gibi) korku Dikkat ve konuşma sorunlarıAyrılık kaygısı İsyankar davranışlar
26
NELER YAPILABİLİR? (7-12 YAŞ OKUL ÇAĞI ÇOCUKLARINDA ) Duygularını ifade etmelerine yardım edin, sabırlı, ilgili ve esnek davranın. Oyun oynamalarını teşvik edin, merak ettikleri şeyleri açıklayın. Dikkatleri kolayca dağılabileceğinden okulda ve evde fazla çalışmalarını beklemeyin. Basit ve yapılandırılmış görevler verin, ufak sorumluluk almalarına fırsat verin.
27
ERGENLERDE TSS TEPKİLERİ (13-18) Dünya ve kendi gelecekleri hakkında olumsuz tutumlar Kendi korkuları ve travmaya verdikleri tepkilere ilişkin endişe Risk alma ve duygularını davranışlarla dışa vurma Günlük etkinliklere karşı ilgi kaybı İştah ve uyku sorunlarıOkul sorunları Travmatik yaşantıdan sonra almak zorunda kaldıkları sorumluluklar nedeniyle yetişkinliğe erken girme Anne-babalarla çatışma ve tartışmaların artması
28
NELER YAPILABİLİR? Aile ve arkadaşlarıyla duygularını paylaşmalarına ve ifade etmelerine yardım edin Kabul, hoşgörü ve destek gösterin Gündelik faaliyetlere katılmalarını ve spor yapmalarını teşvik edin Okul başarılarıyla ilgili beklentilerinizi azaltın Varsa travma sonrası yeniden yapılandırma çalışmalarına katılmaları ve başkalarına yardım etmeleri için onları teşvik edin
29
Ancak bu tepkiler daha uzun sürerse ve günlük yaşamda uyku bozuklukları, iş, aile ve okul yaşamında güçlükler gibi sorunlara yol açarsa profesyonel bir yardım alınması gerekir.
30
Travmatik bir olaydan sonra normal yaşama dönmede okulların çok önemli rolü ve önemi vardır. İsterseniz şimdi okulların neden önemli olduklarını biraz düşünelim Okullar neden önemlidir? (T) Okulların Rolü ve Önemi
31
Okulların ve Öğretmenlerin Rolü ve Önemi Okullar, normalliği temsil eden ve eğitim yoluyla normal yaşama geri dönmeyi kolaylaştıran çok önemli kurumlardır Okulda bulunmak, oyun ve diğer okul etkinliklerine katılmak çocuklarda özellikle travmatik yaşantı dönemlerinde çok ihtiyaç duydukları süreklilik, değişmezlik ve normallik hissinin oluşmasına yardımcı olur. Okulda bulunmak ve etkinliklere katılmak çocukların gereksinimlerini daha kolaylıkla iletmelerine neden olur. Öğretmenler eğitim ve öğretim görevlerinin yanı sıra çocukların mutlu ve sağlıklı büyümelerine yardımcı olacak bir gelişme ve öğrenme ortamı yaratırlar. Çocuklarla daha çok birlikte oldukları için, onları gereksinimlerini herkesten iyi bilir ve gerektiğinde onlara yardım edebilirler. Öğretmenlerin yardımıyla, daha ileri düzeyde psikolojik yardıma gereksinim duyan çocuklar belirlenebilir.
32
Burada da gördüğünüz gibi, okullar, normalliği temsil eden ve eğitim yoluyla normal yaşama geri dönmeyi kolaylaştıran çok önemli kurumlardır.
33
Hepimizin bildiği gibi günün büyük bir kısmını okulda geçiren çocuk için öğretmeni yaşamında çok önemli bir yere sahiptir. Travmatik bir yaşantı sırasında yada sonrasında bu önem daha da artar. Sizler bu konuda onlara çeşitli şekillerde yardımcı olabilirsiniz. Neler Yapabilirsiniz? Şimdi bunlara bir göz atalım. Öğretmenin Çocuğun Toparlanmasındaki Katkıları
34
ÖĞRETMENLERİN KATKISI Çocukların travmatik olayın ne olduğunu anlamalarına yardım edebilir. Travmatik olaya verilen tepkiler konusunda çocukları bilgilendirebilir. Çocukların duygusal olarak toparlanmalarına yardımcı olacak sınıf etkinlikleri düzenleyebilir. Öğretim etkinliklerini çocukların gereksinimlerine göre uyarlayarak ve ihtiyaç duyan çocuklara daha fazla eğitim desteği verebilir. Sınıfta sıcak ve destekleyici bir sosyal ortam yaratabilir. Çocukların kayıplarla, acı veren anılar ve duygularla başa çıkmalarına yardımcı olacak etkinlikler düzenleyebilir. Çocukların toparlanma süreçlerini kolaylaştırmak için okul ve aile arasındaki işbirliğini güçlendirebilir.
35
Bazı yetişkinler çocukları üzmemek adına, çocuklarla travmatik olay hakkında konuşmanın doğru olmadığına inanabilirler. Bazen bu durum, yetişkinlerin çocukların yaşamış olduğu acı ve kayıplardan kendilerini koruma ihtiyaçlarına dayanıyor olabilir. Bazı yetişkinler de çocukların olan biteni anlama kapasitelerini yetersiz buluyor olabilirler. Oysa ki, travmatik bir olaydan sonra çocuklarla iletişim kurmak çok önemlidir. Çünkü çocuklar travmatik olaya ilişkin kendi yaşantılarını paylaştıklarında ve ifade ettiklerinde kendilerini daha iyi hissetmeye başlarlar ve olana bitene ilişkin farklı bir bakış açısı edinirler.
36
Ayrıca başkalarının da kendileri gibi benzer tepkileri olduğunu öğrenmeleri onların normal yaşamlarına bir an önce geri dönmelerine ve gelecekleriyle ilgili daha olumlu bir bakış açısı geliştirmelerine yardımcı olur. Ancak bazen çocuklar bazı nedenlerden dolayı konuşmaktan kaçınabilirler.
37
Hadi şimdi çocukların neden konuşmaktan kaçındıklarını düşünelim Çocuklar neden konuşmazlar? (T)
38
Gerçektende çocuklar sizlerin de belirttiği nedenlerden dolayı konuşmak istemeyebilirler
39
Çocuklar kendileri ve özel yaşantıları hakkında konuşmaya alışık olmayabilirler. Daha önce bu gibi konularda kendilerini ifade etmek için hiç cesaretlendirilmemiş olabilirler. Duygularını tanımlamakta zorlanıyor olabilirler. Travmatik olaydan bahsetmek onlara acı veriyor olabilir. Yetişkinlerden korkuyor ya da onlara güvenmiyor olabilirler. Yetişkinlerin kendilerini anlamayacaklarını düşünüyor olabilirler. Yetişkinleri üzmek ya da endişelendirmek istemiyor olabilirler. ÇOCUKLAR NEDEN KONUŞMAK İSTEMEZLER?
40
Çocukların duygularını ifade etmeleri onların acı veren yaşantıları daha kolay kabul etmelerine yol açabilir. Konuşmak, çocukların kendilerini ve duygularını ifade etmelerinin yalnızca bir yoludur. Diğer yollar arasında oyun oynama, resim çizme, şarkı söyleme, dans etme ve yazma sayılabilir.
41
TRAVMADAN SONRA ÇOCUKLAR İÇİN İLETİŞİMİN ÖNEMİ Çocukların duygularını başkalarına anlatmaları onların acı veren bu yaşantıları daha kolay kabul etmelerine yol açabilir. Yaşantılarını ve duygularını paylaştıklarında kendilerini daha iyi hissederler. Olan bitene ilişkin farklı bir bakış açısı edinebilirler. Başkalarının da benzer tepkilere sahip olduğunu bilmek toparlama sürecini başlatır ya da hızlandırır. Gelecekle ilgili daha olumlu bir bakış açısı geliştirebilirler.
42
43
Şimdi sizlerden bir iki dakika iletişim konusunda düşünmenizi rica ediyorum. Karşınızdaki kişiyle iletişim kurarken ne tip davranışlar sizi rahatlatıyor ve dinlenildiğinizi hissettiriyor? Sizler iletişim kurarken nelere dikkat edersiniz? (T) İletişim Kuralları ve İletişim Engelleri
44
Gerçekçi ve belirli önerilerde bulunun Daha iyi anlamak için sorular sorun Dikkatli bir şekilde dinleyin ve dinlediğinizi davranışlarınızla belli edin Geri bildirim verin Empatik, sabırlı ve kabul edici olun Etkileşime önem verin, uygun olduğunda kişiye dokunun ve sarılın İLETİŞİMİN TEMEL KURALLARI –2- Yeri ve zamanı uygun olduğunda şaka yapın, gülümseyin Göz teması kurun Basit ve anlaşılır bir dil kullanın Açık uçlu sorular sorun Yumuşak bir sesle ve acele etmeden konuşun Çocukla yüz yüze konuşun, gerekirse yere, yanına oturun
45
Şimdi tam tersini düşünelim bize rahatsızlık veren iletişim tarzları nelerdir? Ne tip davranışlar konuşmanızı, kendinizi ifade etmenizi engelliyor? (T)
46
Konuşulanları yarıda kesmeyin Yargılamayın ve eleştirmeyin Dinlerken başka şeyler yapmayın Savunmaya geçmeyin; sadece dinleyin Birisi ağlamaya başladığında tedirgin olmayın İLETİŞİMİN TEMEL KURALLARI –1- ( Yapılmaması Gerekenler) Çok fazla konuşmayın Zıtlaşmayın ve tartışmayın Saldırgan tavırlar takınmayın Anlatılanlara gülmeyin; insanları utandırmayın Duygularınızı gizlemeye çalışmayın Kişileri karar vermeye, yorum yapmaya zorlamayın
47
Sizlerinde belirttiği gibi Bir takım tutumlar iletişimimizi engelleyebilir
48
İLETİŞİM ENGELLERİ İLETİŞİM ENGELLERİ İletişimde dinlemek ve anlamaya çalışmak yerine hemen yargılamak Tek bir olaydan giderek kişiyi tanıdığımızı düşünmek Beklentilerimizin söyleneni yorumlamakta etkili olması Kendimizi ifade etmekten kaçınmak, onun yerine anlaşılmayı beklemek Konuştuğumuzda da herkesin bizim düşünce ve duygularımızı hemen anlayıp onaylaması ve p aylaşması gerektiğine inanmak Kendi kişisel algımızı gerçekmiş gibi düşünmek
49
İletişimde dinlemenin çok önemli olduğunu bilmemize rağmen bazen karşımızdakini dinlemeyiz. Şimdi dinlememenin olası nedenlerini düşünelim. Sizce neden karşımızdakini dinlemeyiz? (T)
50
Gerçekten de sizin de belirttiğiniz nedenlerden dolayı zaman zaman birbirimizi dinlemeyiz
51
NEDEN DİNLEMEYİZ? Eğer karşımızdakinin ne söyleyeceğini biliyorsak (bildiğimizi zannedersek) dinlemeyiz. Hoşumuza gitmeyen bir şeyi duymak istemeyiz. Hoşlanmadığımız bir insanın söylediklerini dinlemekte zorlanırız. Karşımızdaki daha sözüne başlar başlamaz cevap hazırlamaya başladığımız için ne dediğini duyamayız.
52
Şimdide nasıl daha iyi dinleriz konusuna değinmek istiyorum Nasıl daha iyi dinleriz?
53
NASIL DAHA İYİ DİNLERİZ? Konuşurken dinleyemezsiniz! konuşmayı kesin ve dinlemeye istekli olduğunuzu gösterin. Kendinizi konuşanın yerine koyun. Onun bakış açısını, tutumlarını, değerlerini ve yaşını göz önüne alarak anlamaya çalışın. Onu daha iyi anlamak için sorular sorun. Dikkatinizi konuşulana verip duygularınızı kontrol etmeye çalışın. Dikkatinizi konuşulana verip duygularınızı kontrol etmeye çalışın.
54
Bugünkü toplantıyı bitirmeden önce sizlerle paylaşmak istediğim son bir konu var. Daha önce de belirtildiği gibi Psikoeğitim programı, 1999 depremlerinden sonra geliştirilen Psikososyal Okul Projesi'nin bir bölümüdür ve depremden etkilenmiş çocuklar ve yetişkinlerle uygulanmıştır. Diğer bir deyişle, bu program travmatik bir olaydan sonra geliştirilmiş ve uygulanmıştır. Şimdi akıllara şöyle bir soru gelebilir: Peki ortada böyle bir travmatik olay yokken bu programı uygulamaktaki amaç nedir ve ne şekilde uygulanacaktır?
55
Daha önce sözünü ettiğimiz gibi deprem, sel, trafik kazaları, bir yakını kaybetme gibi olaylar insanlarda travmaya ve buna bağlı olarak travma tepkileri göstermelerine neden olurlar. Bireylerin travmadan etkilenme düzeylerini belirleyen bir takım etmenler vardır. Eğer bizler bu tepkilerin normal olduğunu ve bunlara ilişkin neler yapacağımızı bilirsek büyük bir çoğunluğumuz bu olayın üstesinden daha kolay gelebiliriz. Şimdi bunların neler olduğunu görelim
56
Aşırı durumlara tanık olma; Ölümden kıl payı kurtulma, yaralanma, ölmekte olan birini görme, yaralıların taşınmasını izleme. Stres varatan durumlara maruz kalma süresi; Süre ne kadar uzunsa kişinin etkilenme düzeyi o denli artar. Yaşamın tehlikede olduğunu düşünme; Kişi deprem, sel, yangın ya da kaza sonucu öleceğini düşünmüşse daha fazla etkilenir. Çocuğun va da kişinin basa çıkma gücü; Kişilerde travmatik olay öncesi varolan başa çıkma gücü etkilenme düzeyini azaltır. Sosyal desteğin doğası ve derecesi; Kişinin yeterli derecede sosyal desteğinin olması etkilenme düzeyini azaltır. Anne-baba tepkileri: Anne-babaları güçlü olumsuz tepkiler gösteren çocuklar travmatik olaydan daha fazla etkileneceklerdir. BİREYLERİN TRAVMATİK OLAYLARDAN ETKİLENMELERİNİ BELİRLEYEN ETMENLER
57
Çocuklar için de durum böyledir. Yalnız çocukların yetişkinlerden bir farkı vardır. Çocuklar zihinsel, duygusal ve sosyal olarak gelişmekte oldukları için travmayla başa çıkmada yetişkinlere oranla daha az iç desteğe sahiptirler. Ayrıca, gelişme süreci gelişmeyi ketleyici faktörlere oldukça duyarlıdır. Deprem, sel, yangın, ölüm gibi travmatik yaşantılar sonucunda ortaya çıkan TSS tepkileri çocukların gelişimini engelleyebilir ve ilerde, sosyal, akademik ve duygusal yaşamlarında bazı sorunlara yol açabilir
58
Ancak travmatik yaşantılara karşı verilen duygusal tepkilerde önemli bireysel ayrılıklar olduğu da bilinmektedir. Bu bireysel ayrılıklar çocukların yetiştirilme biçimlerine, anne-baba tutumlarına, içinde yaşadıkları kültürün hatta belli bir bölgenin kültürel özelliklerine ve daha pek çok faktöre bağlı olarak çeşitlenebilmektedir.
59
Yapılan araştırmalarda değişik yaştaki çocuklarda görülebilecek olan travmaya karşı verilen duygusal tepkilerin görülme sıklığı konusunda %32-92 arasında değişen oranlar rapor edilmiştir. Ancak bu belirtilerin hiçbir psikolojik destek verilmeksizin şartların düzelmesine bağlı olarak ilk bir kaç ay içinde kendiliğinden ortadan kalktığı da belirtilmiştir. Demek ki, 1999 depremleri gibi travmatik olaylardan tüm çocuklar aynı şekilde etkilenmeyecek, hatta strese daha dayanıklı olan bazı çocuklar bu gibi travmatik olayların olumsuz etkilerini üzerlerinden çok daha çabuk atabileceklerdir.
60
Burada bir kavramın altını çizmek istiyorum: strese daha dayanıklı olmak. Yapılan çalışmalar bazı özelliklere sahip olan bireylerin örseleyici yaşam olaylarıyla daha kolay başa çıkabildiklerini, yani daha dayanıklı olduklarını ve travmatik olayın etkilerini daha kolay atlattıklarını, çocukların bu özelliklere sahip olacak biçimde yetiştirilmeleri halinde yaşanan travmalardan en az zararla çıkabileceklerini göstermektedir. Şimdi dilerseniz travmatik bir olayla daha kolay başa çıkabilmeyi sağladığı düşünülen özelliklerin neler olduğunu bir görelim
61
TRAVMATİK OLAYLARA DAYANIKLI BİREYLERİN ÖZELLİKLERİ Kendine ve örseleyici yaşam olaylarıyla başa çıkma gücüne güven Bağımsız düşünebilme ve davranabilme Başkalarıyla almaya ve vermeye dayalı olumlu ilişkiler kurabilme Bireysel disiplin ve sorumluluk duygusuna sahip olma Açık fikirlilik ve esneklik Kendisinin ve başkalarının duygu ve düşüncelerini tanıma ve anlayabilme Bu duyguları başkalarına iletebilme Stres verici olaylara karşı tolerans Yaşama anlam verecek bir yaşam amacı ve felsefesine sahip olma
62
Yetişkinler için de geçerli olan ve bireyleri deprem gibi travmatik olayların etkilerine karşı daha dayanıklı kılan bu özellikler gerçekten çocukların daha dayanıklı olmalarına yol açıyorsa, o zaman yetişkinler olarak bizlere düşen, çocukların bu yönlerini geliştirmek olacaktır ki ilerde olabilecek başka travmatik olaylara karşı dayanıklı ve ruh sağlığı yerinde bireyler yetiştirebilelim. Peki bunu nasıl yapabiliriz?
63
. Çocuğa ait olma, sevilme ve güven duygusu aşılayın. Kendine güven ve öz kontrol duygusunu geliştirin. Tutarlı disiplin uygulayın.. Problem çözme ve sosyal becerilerini geliştirin. TRAVMATİK OLAYLARA KARŞI DAYANIKLI ÇOCUKLAR YETİŞTİRMEK İÇİN NELER YAPILABİLİR?
64
Bütün bunlara ek olarak bizler Psikoeğitim programı aracılığıyla travma ve travma tepkilerini öğretmenin yanı sıra bireylere kendilerinde var olan olumlu başa çıkma yöntemleri konusunda farkındalık yaratarak ve bu yöntemleri zenginleştirerek ileride karşılaşabilecekleri travmatik yaşantılarla daha kolay başa çıkmalarında onlara yardımcı olabiliriz.
65
Kapanış Benim sizlerle paylaşmak istediğim konular bugünlük bu kadardı. Sizlerin sormak istediğiniz ya da sizin için açık olmayan bir konu var mı? (Varsa sorulara cevap verin ve gerekli açıklamaları yapın). Yeniden toplantıya katıldığınız için teşekkür ederim.
66
ÇOCUKLARLA ÇALIŞMANIN ANA HATLARI Bilgi verirken açık ve kesin bir dil kullanın. Öğrencileri konuşmaları için zorlamayın, istedikleri zaman tartışmaya katılmalarına izin verin. Önemli fikirlerini, özellikle kullandıkları başa çıkma yöntemlerini vurgulayın. Bu önemli fikirleri, özellikle başa çıkma yöntemlerini tahtaya yazın. Öğrencilerin yaptığı olumlu yorumlara geri dönün ve bunları pekiştirin. Diğer arkadaşlarının da benzer duygu ve yaşantılar geçirdiğini göstererek öğrencilerin tepkilerini normalleştirin. Öğrencilere kendi tepkilerinin doğal olduğunu söyleyerek varsa travmatik bir yaşantıya verdikleri tepkiyi onaylayın. Travma sonrasında yaşadıklarının ve tepkilerinin anlaşılabilir ve kabul edilebilir olduğunu anlamalarına yardımcı olun.
67
Çalışmanın Sonunda Yapılacaklar Tartışmanın önemli noktalarından bazılarını, özellikle başetme yöntemlerini özetlemeye çalışın. Tepkileri normalleştirmeye devam edin. “Bunlar normal tepkilerdir, diğer çocuklar da bu şekilde hisseder” gibi. Duygularını onaylamaya devam edin. “Neden bu şekilde hissettiğini anlıyorum, bu çok doğal ve normal” şeklinde. Bitirmeden önce, sormak ya da eklemek istedikleri bir nokta olup olmadığını sorun. Bu konular hakkında her zaman sizinle konuşabileceklerini söyleyin.
68
Resim yapma etkinliklerini uygularken dikkat edilecek noktalar Çocuklara resim yaparken amacın güzel resim yapmak değil duygu ve düşüncelerini kendileri açısından ifade etmek olduğunu belirtin. Somut olarak belli bir şeye benzemesinin bile gerekmediğini vurgulayın. Her türlü çizime izin verin, somut veya soyut tüm resimleri kabul edin. Resim yaparken aralarında dolaşıp çocukları çizmeye teşvik edin, ancak zorlamayın. Çocuklar isterlerse resimlerini saklayabilir, çöpe atabilir veya hiç kimseye göstermeyebilirler. Resmi, bir iletişim aracı olarak düşünün. Renk ve biçimler her çocuğa farklı şeyler ifade edebilir. Resim çocuğun duygu ve düşüncelerinin sadece bir kısmını yansıtır. Tek bir resimden yola çıkarak çocuğun bütün kişiliği hakkında yorum yapmayın ve yapılmasına izin vermeyin. Eğer resim hakkında konuşmak isterse çocuğa resmin ne ifade ettiğini sormak onu daha iyi anlamanıza yardımcı olabilir.
69
Destek Grupları Destek grupları bir travmatik olaydan sonra birbirinize destek vermek için oluşturacağınız bir grup olabileceği gibi günlük zorlukları aşmada da size yardımcı olabilir. Mutlaka zaman zaman bir araya gelip sorunlarınızı tartıştığınız zamanlar oluyordur. Destek gruplarının bu arkadaş sohbetlerinden farkı daha yapılandırılmış olmasıdır. Önce Destek gruplarının amaçlarını bir görelim dilerseniz
70
DESTEK GRUPLARININ AMAÇLARI Tükenmişlik belirtilerini önlemek ya da en az düzeyde tutmak Psikolojik güçlüklerin yanı sıra genel sorunları paylaşmak ve tartışmak Bilgi, haber ve yaşantıları paylaşmak Kişinin kendine güveninin yanı sıra öğretmenler arasındaki güveni ve iletişimi arttırmak
71
Bu grupların oluşturulmasında dikkat edilecek bazı noktalar vardır. Şimdi bunları görelim
72
DESTEK GRUPLARININ OLUŞTURULMASI Bir grupta en çok 6-8 kişi olmalıdır. Gruplar her seferinde 60-90 dakika arası toplanmalıdır. Gruplar haftada bir ya da iki haftada bir toplanmalıdır. Her grup toplantısı bir grup lideri tarafından yönlendirilmelidir
73
Son olarak her grup çalışmasında olduğu gibi Destek Gruplarında da uyulması gereken grup kuralları vardır. Bunları görelim
74
GRUP KURALLARI Paylaşılan her şey grup içinde kalmalıdır (gizlilik ilkesi) Katılım gönüllü olmalıdır. Her bir katılımcıya eşit konuşma olanağı verilmelidir ancak, herkes mutlaka konuşmak zorunda değildir. Bir kişi konuşurken aynı anda başka birisi konuşmamalıdır (tek ses kuralı). Söylenilenlerle alay edilmemeli ve eleştirilmemelidir. Kişi önerilen bütün çözümler arasından kendisi için en uygun olanı seçmekte serbesttir.