1 ŞİLİ SOSYAL GÜVENLİK SİSTEMİNDE SAĞLIK VE EMEKLİLİK SİGORTALARINDA YAŞANAN DEĞİŞİMLER Recep Kapar ÖZET Şili de sağlık ve emeklilik sigortası dallarında yapılan ve sosyal güvenliğin özelleştirilmesi adı verilen köklü değişimler zaman içinde tüm ülkelere çeşitli gerekçeler altında bir model olarak sunulmaya başlanmıştır. Şili sistemi bir çok yönleri ile tartışma konusu olmaktadır. Ancak bu tartışmalarda öne çıkan konular çoğunlukla bütçe açıkları, sermaye piyasasına katkı ve işgücü maliyetleri gibi noktalarda yoğunlaşmaktadır. Bu çalışmada Şili sosyal güvenlik sisteminde geçekleşen değişimler ve bu değişimlerin sonuçları, sosyal güvenlik uygulamalarının kendine özgü ilke, amaç ve felsefesi bakımından değerlendirilecektir. Kısacası bu çalışmanın odaklanmak istediği konu Şili de toplumun geniş kesimlerinin, bir sosyal riskle karşı karşıya kaldıklarında ortaya çıkan durumdur. Çünkü sosyal güvenliği doğuran sosyal gereksinim, risklerin oluşan zararlarının sosyal bir örgütlenme temelinde giderilmesidir. Bu çalışmada ilk olarak Şili de sağlık sigortası alanındaki tarihsel gelişim özetlenerek, yeni sistemin temel özellikleri ve örgütleniş biçimi belirtilecek ve doğurduğu sonuçlara yer verilecektir. Daha sonra ise benzer şekilde emeklilik sigortası üzerinde durulacaktır. GİRİŞ Şili sosyal güvenlik sisteminin iki temel işlevi 1980 li yıllarda askeri hükümetin uygulamaları ve neo-liberal okul kökenli ekonomistlerin yol göstericiliğiyle önemli nitelik değişimi yaşadı. Emeklilik sigortası ve sağlık hizmetleri işlevlerinde yaşanan bu değişim 1990 lı yıllarda gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler ile Doğu Avrupa ve SSCB nin dağılmasıyla kurulan yeni ülkelere, sosyal güvenliğin yeni modeli olarak sunulmaya başlanmıştır. Araş. Gör. Muğla Üniversitesi, İ.İ.B.F. Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileri Bölümü
2 Sosyal güvenlik kurumsallaşması, hizmetin dağılımı ve finanse edilmesi konusunda önemli açmazlar yaşayan Türkiye için de, Şili deneyiminin etkin bir çözüm yolu olduğu çeşitli kesimlerce ileri sürülmektedir. Özellikle emeklilik sigortası uygulamalarına yönelik kamuoyunda ciddi tartışmalar yaşanmış ve çok sayıda yayın yapılmıştır. Hatta Şili modelinin kuruluşunda etkin bir role sahip olan dönemin Çalışma Bakanı Jose Pinera 4-7 Mayıs 1997 tarihleri arasında emeklilik sigortası uygulamalarını tanıtmak için Türkiye ye gelmiştir. Diğer yönden Şili de emeklilik sigortasının niteliğini değiştirme süreciyle eş zamanlı geliştirilen yeni sağlık hizmetleri sistemi üzerinde Türkiye de çok fazla bir tartışma yaşanmamıştır. Ancak Türkiye de Şili benzeri yeni bir sağlık hizmeti sistemiyle, emeklilik sigortasının olası yeni uygulamalarından önce karşılaşabileceğimizi tahmin ediyorum. Dolayısıyla bu çalışmada, Şili nin yeni emeklilik sigortası sistemi yanında, sağlık hizmeti uygulamalarında yaşanan değişim özetlenecektir. Bu çalışma, aynı zamanda sistemin ekonomik etkilerine (sermaye piyasası, tasarruf hadleri, bireyin kendi çıkarını en iyi kollaması gibi) çok ayrıntılı olarak değinmeden, doğrudan, çalışanlar ve Bismarck-Beveridge çizgisinde gelenekselleşen sosyal güvenliğin temel ilkeleri üzerindeki etkileri incelenmeye çalışılacaktır. Çünkü, Türkiye de yapılan yayınların çoğu sistemin sosyal etkinliğinden çok sermaye piyasasına katkıları, işgücü maliyetlerini azaltması, özelleştirmeye katkı sağlaması, tasarruf oranlarını etkilemesi gibi makro-ekonomik değişkenler merkezinde yapılmıştır. Burada aranan yanıt yeni sistemin Şili de toplumun geniş kesimlerinin, bir riskle karşı karşıya kaldıklarında ortaya çıkan görüntünün etkinliğidir. A. SAĞLIK SİGORTASI UYGULAMALARI 1. Sağlık Hizmeti Uygulamalarının Tarihi Askeri darbe öncesi Şili de uygulanan sağlık sistemi; sendikalar, işverenler ve birbirini izleyen hükümetler tarafından 1920 lerden başlatılarak geliştirildi. Çalışanlara yönelik geliştirilen bu sistem, ilk başlarda oldukça dağınık bir durumdaydı de, bu 1 Sandra POLANSKİ, Selected cases in the Americas, (Derleyen G.ULRICH, Labour and Social Dimension of Privatization and Restructuring -Health care services-, ILO Ya.,1998), s.38.
3 dağınıklık Ulusal Sağlık Sistemi (SNS) adı altında birleştirildi li yıllarda Şili toplumu üç ayrı kamu sağlık sistemi uygulamasının kapsamındaydı. Bu dönemde vardı özel sağlık uygulamaları da. Sağlık hizmeti veren uygulamaların, kapsamındıkları nüfusun sayısal ve niteliksel yönleri ile kaynaklar şu şekilde özetlenebilir 3 : (i) SNS: Sağlık hizmeti sunan en büyük kurumdu. Toplam nüfusun %65 ini oluşturan, gelir dağılımından en düşük geliri alan üç dilimi kapsamaktaydı. Bu uygulama nüfusun %17 sini oluşturan sigortasız fakir bireylere ücretsiz hizmet sunarken, kabaca nüfusun %50 sini oluşturan çoğu mavi yakalı işçilere ve bakmakla yükümlü oldukları bireylere de prim ödemesi karşılığında hizmet sundu. SNS nin bir diğer gelir kaynağı bütçeden kaynak aktarımıydı. Genel sağlık koruma hizmetleri de veriyordu. Sağlık hizmetlerini, sahip olduğu personel ve kurumlarla vermekteydi. SNS aynı zamanda personel yetiştirilmesiyle de ilgileniyordu. Üniversite hastanelerinin çoğu, sözleşmelerle SNS kurumu olarak hizmet vermekteydi. Bu kurumda personel sayısı 1967 de iken, 1973 yılında e ulaştı. Genel olarak SNS bütçesinin %30-40 ı çalışanların ödedikleri primlerden, geri kalan kısmı da bütçeden ayrılan kaynaklardan oluşmuştur. (ii) SERMANA: 1968 yılında kuruldu. Toplam nüfusun %20 sini oluşturan, gelir dağılımı diliminde kabaca dördüncü dilimi oluşturan beyaz yakalı çalışanları ve onların bakmakla yükümlü olduğu bireyleri kapsadı. SERMANA nın gelirleri prim ve tedavi katkılarından oluşmuştur. Bireyler burada sağlık hizmetini özel ya da kamu sağlık sistemi sunan kurumlardan alma hakkına sahip durumdaydılar. Devletin de göreli bir katkısı vardı. SNS ve SERMANA için zorunlu primler ücretin %4 üdü olarak belirlenmişti. (iii) Kamu Sağlık Hizmeti Fonu: Nüfusun %5 ini oluşturan asker ve polisler için oluşturulmuş bir fondur. 2 3 Ali. N. SÖZER, Türk Sosyal Güvenlik Sisteminin Şili Örneği Açısından Değerlendirilmesi, SOSYAL POLİTİKA TARTIŞMALARI III, Mayıs 1998, İzmir, s. 9. POLANSKİ, s.38-39; Ayrıca bkz.: Claudio SEPULVEDA, Çocukların Sağlık Hakkı: Şili ve Tayland da Temel sağlık Hizmetlerinin Gelişimi, UNICEF Ya., Ankara, 1995, s.9-11.
4 (iv) Özel Sağlık Hizmeti: Nüfusun %10 unu kapsayan ve bireylerin kendi kendilerine sağlık masraflarını finanse ettikleri özel sağlık hizmeti uygulamasıdır. Kapsamındaki nüfus gelir dağılımının en üst beşinci dilimidir. (v) Bankacılık, inşaat ve bakır gibi birkaç sektörün işveren ve işçi fonlaması ile beyaz yakalı çalışanları için ön ödemeli sağlık projeleri de vardır. Bu tür uygulama da nüfusun %2 sini kapsamaktaydı. Genel çerçevesi belirtilen bu sağlık sisteminin önemli başarılarına rağmen, sağlık hizmetleri sunumunda yeterlilik ve eşitlik sağlamada önemli eksiklikleri vardı de hükümet tarafından yapılan bir araştırmada, toplam sağlık harcamalarının %60 ını nüfusun en zengin %30 unun yaptığı belirlenmiştir 4. Ayrıca kamu sağlık hizmetlerinin bazılarının rüşvet yoluyla elde edildiği ya da hiç sunulmadığı belirtilmektedir 5. Ancak, bu sorunlara rağmen, Şili kamu sağlık sisteminin, kapsam, etkinlik ve yozlaşma bakımından Latin Amerika daki en dikkate değer model olduğu söylenmektedir Sağlık Hizmeti Uygulamalarında Yeniden Yapılandırma Şili sağlık sisteminde kapsamlı bir yeniden yapılandırma ve özel sektörün etkinliğinin artması döneminde başlar. Ancak Allende hükümetinin askeri darbeyle devrilmesinin hemen ardından, askeri hükümetin sağlık hizmetine yönelik bazı finansal kısıtlamalara yöneldiği söylenebilir. Darbenin hemen arkasından uygulanan bu finansal kısıtlamalar, dönemindeki yeniden yapılandırmanın ve özel sektörün artan etkinliğinin gelişini hazırlamıştır teki askeri darbeden sonra doktorlar da dahil olmak üzere SNS nin birçok çalışanı sürgüne gönderildi. Sistem içinde personel istihdamında kısıtlamalar yapıldı te devlet tarafından yapılan sağlık harcamaları ortalama % 17, 1975 te % 22 azaltıldı. Bu kısıntılar yüksek enflasyon oranına ve bütçe açıklarına bir tepkiydi. Kamu sağlık harcamaları gerilerken, sağlık harcamaları içinde özel sektörün payı yılları arasında % 22 arttı. Bu dönem içinde devlet dar bir kapsam çerçevesinde toplumun en fakir kesimlerine karşı bazı koruyucu sağlık hizmeti sunma girişimlerinde bulundu 8. 4 POLANSKİ, s SÖZER, s.9. 6 POLANSKİ, s SEPULVEDA, s POLANSKİ, s.39.
5 Sağlık hizmeti uygulamalarında kurumsal değişiklikler, 1979 yılında yaşama geçirilmeye başlandı. İlk önemli değişiklik olarak, politika belirleme işlevi, hizmet sunma işlevi ve finans işlevi üç ayrı kuruma dağıtıldı. Sağlık Bakanlığı politika belirleme, SNS ve SERMANA birleştirilerek oluşturulan SNSS (Ulusal Sağlık Hizmetleri Sistemi) hizmet sunma ve FONASA (Ulusal Sağlık Fonu) finans işlevlerini üstlendiler 9. SNSS özerk bölgesel birimlere bölünerek, her bölgedeki hastaneler ve klinikler ademi merkezileştirildi ve her bölgesel birimin başına Cumhurbaşkanı tarafından bir yönetici atanmaya başlandı. Bunun yanısıra birincil sağlık hizmeti sunan kliniklerin 400 ü yerel yönetimlere devredildi 10. FONASA sağlık sistemin finansal gelirlerinin toplanmasından ve dağıtılmasından sorumludur. FONASA nın temel gelir kaynakları çalışanların ödedikleri primler, tedavi katkıları ve federal bütçe ödemelerinden oluşur. Tedavi katkı ödemeleri, kamu sağlık sisteminden yararlanan orta ve üst gelir grupları yapar 11. Kamu sağlık sistemi kapsamında yer alan bireyler, FONASA dan belge alarak, özel sağlık hizmetleri sunan işletmelerde tedavi olabilirler. Bir başka deyişle kamu kapsamındaki bireyler özel ya da kamuya ait sağlık sunucularından birini seçebilirler. Fakat özel sağlık hizmetlerinin tedavi katkı payının kamu sağlık sisteminden yüksek olması nedeniyle düşük gelir grupları genellikle kamu sağlık sistemini tercih ederler. FONASA SNSS nin birimlerine bütçesinden pay ayırmaz. Birimler verdiği hizmetler karşılığında FONASA dan belirli bir tarifeye göre gelir sağlarlar 12. Belirtilen değişim süreci bu şekilde gelişirken, Şili Tabipler Odası değişime direnç göstermeye başladı. Askeri hükümet bu direnci kırmak için Oda nın geleneksel ve yasal rolünü yeniden tanımlayarak onu işlevsizleştirdi. Doktorların mesleklerini yapabilmeleri için bu odaya üye olma zorunlulukları vardı. Bu zorunluluk yasal düzenlemelerle kaldırıldı ve üyelik gönüllü hale getirilerek, mesleği yapma şartı olarak yalnızca doktor ünvanına sahip olmak arandı. Ayrıca Oda nın sağlık politikaları üzerindeki 9 POLANSKİ, s SEPULVEDA, s.21; POLANSKİ, s SÖZER, s.11-12; POLANSKİ, s SEPULVEDA, s.21; POLANSKİ, s.39; SÖZER, s.11.
6 resmi rolü ortadan kaldırıldı. Aynı zamanda doktorların klinik konular dışında toplantı yapmaları yasaklandı ve onların bu geriletme karşısında birlik olmaları engellendi Özel Sağlık Sigortası İşletmeleri( ISAPRE ler) 1981 yılında kamu sağlık sistemi (SNSS ve FONASA ile kısmen yerel yönetimler) ve özel sağlık hizmeti sunan işletmelerden oluşan Şili sağlık sistemine yeni bir aktör olarak özel sağlık sigortası işletmeleri (ISAPRE ler) eklendi. Hükümet bu yılda kâ r amaçlı ISAPRE lerin kuruluşuna izin verdi. Aynı zamanda kuruluşuna izin verilen ISAPRE lerin, çalışanların prim ödemeleri için FONASA ile rekabet etmesi sağlandı. ISAPRE ler üyelerine sağlık hizmetini iki şekilde sunmaktadır. Ya kendi hastanelerini kurarak ya da özel sağlık hizmeti sunan hastanelerle anlaşarak üyelerine sağlık hizmeti götürürler 14. ISAPRE lerin ve aynı zamanda FONASA nın çalışanlardan aldıkları prim oranı yıllar içerisinde artma eğilimi göstermektedir. İlk başta ücretin %4 ü olan prim, 1983 te % 5 e, 1984 te %6 ya ve 1986 da %7 oranına çıkarılmıştır. ISAPRE ye üye olanlar da FONASA dakilerine benzer tedavi katkı payı öderler 15. ISAPRE ler tedavi giderlerinin % 75 ini karşılarlar ve geriye kalan %25 ini hizmetten yararlanan kişi tedavi katkı payı olarak öder yılında FONASA sisteminde tedavi katkı paylarında hükümet enflasyon oranında (%134.8) bir artış yaptı. Bu artış geniş çalışan kesimler için ISAPRE leri daha çekici kıldı. Aynı zamanda ISAPRE lere prim ödeyen çalışanların bu primlerine ek olarak %2 lik ödeme yapan işverenlere vergi ayrıcalıkları tanındı 17. ISAPRE ler bu tartlar altında gelişmeye başladılar. Bu işletmeler teorik olarak tüm nüfusu kapsama amacına sahip olmalarına rağmen, müşteri adaylarını cinsiyet, yaş, aile büyüklüğü ya da sağlık riski gibi ölçütlerle ayırabiliyorlardı ve yıllık sözleşmenin bitiminde yeni sözleşme yapma veya yapmama haklarına sahiptiler. Düzenlenmemiş bir statüye sahip ISAPRE ler bu durumlarını kötüye kullandılar. Özellikle maliyetleri arttırıcı bir unsur olarak gördükleri kadın, yaşlı ve kronik hastaları dışlayan ayrımcılıklar 13 SEPULVEDA, s.21; POLANSKİ, s SÖZER, s.12; POLANSKİ, s SÖZER, s.12; POLANSKİ, s SÖZER, s POLANSKİ, s.39.
7 uyguluyorlardı. Artan tepkiler yüzünden askeri hükümet 1989 yılında bu işletmeleri denetlemek üzere bir üst kurum oluşturdu. Çıkarılan yasa ile ISAPRE lerin geçmişte yaptıkları yıllık sözleşmeler yerine, ancak üyenin geri dönmesi ile ortadan kalkan yaşam boyu sigorta sözleşmeleri yapmaları sağlandı. Yine bu yasayla ISAPRE lerin kadınlara, yaşlılara ve kronik hastalık sahibi kesimlere yönelik ayrımcılık yapmaları yasaklandı Yeni Sağlık Sisteminin Sonuçları Şili de sağlık hizmetleri sunan özel sağlık kurumlarının varlığı oldukça eskiye dayanır. Bu yüzden yeni olan, sağlık hizmetlerini sağlayan kurumlar değildir. Yeni olan, çalışanlardan prim toplayan ve toplanan bu prim karşılığında sağlık hizmetlerini kendi işlettikleri sağlık kurumlarından veya sözleşmeyle anlaştıkları batka kurumlardan sunan özel sağlık sigortası şirketleridir. Devlet bu ülkede sağlık sigortası uygulamasından tümüyle vazgeçmiş değildir. Çalışanlardan sağlık sigortası primi toplayarak ve bütçe gelirleri ile sağlık sigortası hizmeti sunan devlet kurumu FONASA varlığını sürdürmektedir. Çalışanlar sağlık sigortası primi ödemek zorundadır. Fakat primlerini kamu kurumu olan FONASA ya yada özel sağlık sigortası işletmeleri olan ISAPRE lere yatırma konusunda bir tercih hakkına sahiptirler. Prim toplama konusunda FONASA ile ISAPRE ler arasında bir rekabet sözkonusu olması yanında ISAPRE ler de kendi aralarında rekabet etmektedirler. Bu ikili yapı temelinde geliştirilen sistemin, çalışanlar bakımından iki maliyeti vardır. Sistemde sağlık hizmetlerinden yararlanabilmek için yalnızca prim ödemek yeterli değildir. Primin yanında tedavi katkı payının da ödenmesi gerekmektedir. Bunun tek istisnası katkı payı ödemeksizin, FONASA aracılığıyla sağlık hizmetlerinden yararlanan toplumun en fakir kesimleridir 19. ISAPRE lerde tedavi katkı payları FONASA sistemine göre daha yüksektir. Bu da orta ve alt gelir gruplarının FONASA ya katılımını teşvik eder. Askeri hükümet döneminde ISAPRE lerin gelişimine ilişkin her türlü ortam yaratılmaya çalışılmıştır yılında yapıldığı gibi, FONASA da tedavi katkı paylarının tutarında enflasyon oranında bir artışın yapılması, ISAPRE leri daha cazip hale getirebilmektedir POLANSKİ, s POLANSKİ, s.40; SEPULVEDA, s.22; Sagaris LAKE, Private-Insurance Debate Moves to Chile, Canadian Medical Association Journal, C.157, S.157 (1997), s POLANSKİ, s.40.
8 Askeri hükümet sağlık alanındaki tüm yatırım ve harcamalarını uzun bir dönem içinde kısıtlayarak, kamu sağlık sistemini önemli ölçüde geriletti ve etkinlikten uzaklaştırarak ISAPRE lerin gelişimini hızlandırdı. Üst gelir gurupları maliyetleri karşılayabildiklerinden ISAPRE lere üye olmayı tercih ettiler ve ISAPRE ler de yaşlı, kadın ve kronik hasta gibi grupları yükledikleri maliyetler nedeniyle dışladılar. FONASA ve bağlı olarak kamu sağlık sistemi yüksek gelir grubuna dahil olmayan, fakir, yaşlı, kadın ve kronik hastaları kapsadı. Bunun sonucunda sağlık hizmetlerindeki yeniden dağıtım ve sosyal dayanışma fonksiyonları işlevini yitirdi 21. Sağlık sisteminde oluşturulan bu ikili yapı bir çok sorunun doğmasına neden oldu. Örneğin, Şili izlediği bir bebek ve ana sağlığı programıyla bebek (0-12 ay) ölüm oranlarının azaltılmasında ciddi bir gelişme sağlarken, bu yaş aralığını geçen çocukların sağlık gelişimlerinde aynı başarıyı sağlayamıyordu. Çünkü kamu sağlık sistemi bebekken özel önem verdiği bu bireylere çocuk olduklarında aynı önemi vermiyordu 22. ISAPRE ler nüfusun ancak %25 ini, bir başka deyişle Şili toplumunun en sağlıklı ve en zengin kesimini kapsadılar. ISAPRE ler 1990 yılında nüfusun %15 ini kapsar durumdayken toplam sağlık harcamalarının %45,5 ini aldılar. Buna karşılık kamu sağlık sistemi, FONASA aracılığıyla toplam nüfusun %70 ine ve hiçbir sigorta uygulamasının kapsamında bulunmayan %12 ine hizmet verirken sağlık harcamalarının %54,5 ini elde edebiliyordu 23. Kamu sağlık sisteminin bu çökertilişine bağlı olarak sağlık hizmetleriyle ilgili herkes doktorlar, hemşireler (kamu sağlık sisteminde ücretlerin ciddi anlamda gerilemesinin ve çalışma koşullarının oldukça kötü olmasının katkısıyla) ve müşteriler (ekonomik güçleri yetiyorsa ve ISAPRE ler sözleşme yapmayı kabul ederlerse) ilgilerini özel sağlık hizmeti veren kurumlara ve özel sigorta şirketlerine yöneltti. ISAPRE lerin sigorta için sözleşme yapma şartları tam olarak düzenlenmediği için yıllık sürelere dayalı ve maliyet unsuru yüksek risk gruplarını dışlayan ayrımcı bir politika izlemeleri tepkileri ve sorunları arttırdı yılında askeri hükümet bu ayrımcılıkları yasaklayan ve sözleşme biçimlerini düzenleyen bir yasa çıkarttı ve ISAPRE leri denetleyen bir üst kurum oluşturdu. Ancak bu çalışmada bu yasal düzenlemelerin ve üst kurulun oluşturduğu ortam yani ISAPRE lerin keyfiyetinin önüne geçilip geçilemediği hakkında bir bilgi edinilememiştir. 21 SEPULVEDA, s SEPULVEDA, s POLANSKİ, s.40.
9 1989 yılından beri ülke, seçim sonucunda iktidara gelen hükümetlerce yönetilmektedir. Bu hükümetlerin, kamu sağlık sisteminin içinde bulunduğu çökmüş durumdan kurtarma yönünde bir çok girişimlerde bulundukları belirtilmektedir 24. Ancak önemli bir ekonomik ve siyasi güce sahip ISAPRE ler bu sürece direnç göstermektedirler 25. Şili sağlık sisteminin geldiği noktayı sonuç olarak özetlemek gerekirse şu anlatım gerekli düşünce temelini sağlayacaktır: Ülkenin özel sağlık klinikleri 5 yıldızlı otellere layık hizmet ve sanat teknolojisinin görkemini sunarlar, fakat kuramsal olarak özel sigorta tarafından kapsanan insanların çoğu, özel tedavinin yüksek maliyeti yüzünden hasta oldukları zaman kamu sağlık hizmetlerinden yararlanırlar. 26 B. EMEKLİLİK SİGORTASI UYGULAMALARI 1. Emeklilik Sigortası Uygulamalarının Tarihi Gelişimi Şili emeklilik sigortası uygulamaları ilk olarak 1924 yılında oluşturulmuştur. Döneminde Avrupa dışında uygulanan en kapsamlı programlardan biri olarak kabul görmüştür 27. İlk kurulduğunda mavi yakalıları kapsayan bir sistem olarak uygulanmışken, kuruluşunun hemen arkasından 1925 yılında sisteme kamu çalışanları, özel sektör çalışanları ve gazeteciler emeklilik sigortası sistemine dahil edilmiştir 28. Bismarc tipi bir sosyal güvenlik uygulamasına sahip olan Şili de sosyal güvenlik uygulamaları ve buna bağlı olarak ta emeklilik sigortası düzenli ve kurumsal bir gelişme gösterememiştir 29. Emeklilik sistemi suistimaller ve rezervlerin tükenmesi gibi nedenlerle 1952 yılında bir dizi reforma tabi tutuldu. Bu reformlardan ikisi bağımsız çalışanlara zorunlu sigorta uygulamasının getirilmesi ve kapital biriktirme sisteminden dağıtım sitemine geçiş olarak belirtilebilir Bu konuda geniş bilgi için bkz.: Patricio SILVA, State, Politics and the Idea of Social Justice İn Chile, Devolopment and Change, S.24 (1993), s POLANSKİ, s LAKE, s Çağatay ERGENEKON, Özel Emeklilik Fonları, İ.M.K.B. Ya., İstanbul, 1998, s SÖZER, s.8; TÜSİAD, Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yeniden Yapılanma, TÜSİAD Ya., İstanbul, 1997, s Hans J. RÖSNER, Sosyal Güvenlik Sistemlerinin Reformunda Özelleştirme Stratejileri, Şili Örneği, TÜRKİYE VE ALMANYA DA SOSYAL GÜVENLİK SİSTEMLERİNİN REFORMU KONFERANSI, Ankara, 1998, s SÖZER, s.8.
10 Bir dizi reform çabası da, 1962 ve 1968 yıllarında görüldü. Şili kısaca özetlenen bu sürecin sonunda (1970 yılında) emeklilik sigortası uygulamaları bakımından, 30 ayrı kurum tarafından yürütülen 150 farklı emeklilik programı uygular bir duruma gelmiştir. Kurum ve program sayısındaki bu fazlalık çalışanlardan farklı miktarlarda prim alınması ve farklı miktarlarda emeklilik aylığı alınması sonuçlarını doğurdu. Bu süreçte bazı çalışan kesimleri ayrıcalıklar elde ettiler 31. Ülkede emeklilik sigortası uygulamalarına yönelik son reform çabaları askeri hükümet döneminde yılları arasında yapılmaya çalışıldı. Aslında bu dönemin bir reform denemesi mi yoksa özel emeklilik sigortası uygulamasına bir geçiş mi olduğu tartışılabilir. Bu uygulamalar, prim ve emeklilik geliri farklılıklarını ortadan kaldırmaya, emekli gelirlerinin bütçe üzerinde yarattığı yükü azalmak amacıyla emekli maaşlarının gerçek alım gücünün düşürülmesi, emeklilik yaşının kadınlarda 60, erkeklerde 65 olarak belirlenmesi, emeklilik gelirleri düşürülürken primlerin artırılması gibi örnekleri içerir. Alınan bu önlemler sonunda sistem nakit fazlası verir ve sosyal güvenlik kapsamındaki emekli yaşlı nüfusun aktif nüfusa oranı 9 çalışana 1 emekli düşecek hale gelmiştir Şili de Yeni Emeklilik Sigortası Uygulaması 1980 yılında Şili de askeri hükümet emeklilik sigortası uygulamalarını kökten değiştiren bir adım attı. Bu köklü değişiklik neo-liberal politikacı ve bürokratların tasarladığı, bütçe açıklarını azaltıcı ve tüm alanlarda özel sektör uygulamalarını arttırıcı bir amaç taşıyan politikaların ürünüdür. Aynı zamanda yerleşik sosyal devlet ve sosyal güvenlik uygulamalarını ve ilkelerini ortadan kaldıran bir girişimdi ın ortalarına gelinceye kadar dünyanın pek ilgisini çekmeyen bu yeni sistem başta da belirttiğimiz gibi artık oldukça popüler bir konu haline gelmiştir. Benzer uygulamalar özellikle Latin Amerika ülkelerinde uygulanmaya başlanmıştır. Şili de uygulanan emeklilik sistemi bütünüyle özel sigorta fonu işleticilerine bırakılmış ve devletin asgari bazı garantiler sağladığı bir sistem görüntüsü çizmektedir. Bu sistemin temel yapıları ve işleyişi açıklandıktan sonra sistemin sosyal sonuçları üzerinde durulacak ve sosyal güvenlik niteliği ile fonksiyonları tartışılmaya çalışılacaktır. 31 ERGENEKON, s.81; SÖZER, s ERGENEKON, s.83.
11 a. Bireysel Emeklilik Fonu Yönetici Şirketleri (AFP) Şili de bireysel ve özel emeklilik sigortasının temel uygulayıcıları olarak, çalışanların primlerini yatırdıkları ve yatırılan bu primleri değerlendiren özel şirketler (AFP) kurulmuştur. AFP lerin kuruluşu devlet tarafından oluşturulan, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı na bağlı, fakat özerk olan SAFP tarafından verilen izinle yapılmaktadır 33. AFP lerin birçok görevi vardır. Bunlar yasalarla belirlenmiş görevlerdir. Bu görevler özetle; primleri toplamak, fon yönetimi hizmeti vermek, emekli aylıklarını ödemek, kayıtları tutmak, maluliyet ve ölüm risklerine karşı grup sigortası yapmak, üyesi olan çalışanlara 4 ayda bir yazılı bilgi vermek, yatırımlar ve giderler konusunda devlete düzenli bilgi vermek, üyelerin ve denetçilerin soru ve isteklerini yanıtlamak biçiminde sıralanabilir 34. Yerel finans grupları, yabancı ortaklı sigorta şirketleri ve ticaret odaları tarafından AFP ler kurulmaktadır. Bankaların doğrudan AFP kurması yasaktır. Yabancı şirketler ancak yerli ortaklarla AFP kurabilirler. Çok sayıda AFP kurulması devlet tarafından teşvik edilmekte ve kolaylıklar sağlanmaktadır yılında 13 AFP etkinlik göstermektedir. Bu şirketlerde toplam personel çalışmaktadır 35. AFP ler kendi aralarında birleşebilmektedirler döneminde 4 AFP iflas etmiştir yılında 1 AFP sermaye yetersizliğinden kapatılmıştır. Ayrıca AFP piyasasında yoğunlaşma (tekelleşme) oranı yükselme eğilimi göstermektedir yılında bireysel emeklilik hesaplarının %75 i 4 AFP de toplanmıştır 36. AFP lerin sistemdeki en önemli işlevi, çalışanların ödedikleri primlerle oluşan bireysel tasarruf fonlarını yönetmeleri ve bu fonlara getiri sağlamalarıdır. AFP ler bu fonları yönetirken ve getiri sağlarken yasal bir sistemle belirlenmiş kurallara uymak zorundadırlar. Çalışanların ücretlerinden işverence kesilen emeklilik primleri AFP deki bireysel hesaplara yatırıldıktan sonra 2 gün içinde verimli alanlara yatırılmak zorundadır ERGENEKON, s.88-89; SÖZER, s ERGENEKON, s ERGENEKON, s ERGENEKON, s ERGENEKON, s.97.
12 AFP ler çalışanların primlerinden oluşan bireysel tasarruf hesaplarındaki fonu istedikleri alana, istedikleri oranda yatıramazlar. Sermaye Piyasaları Kanunu ve Merkez Bankası, yatırım alanlarına ilişkin sınırlamalar koymuştur. Merkez Bankası, yatırım alanlarını tavan oranı biçiminde belirlerken, Sermaye Piyasası Kanunu, hem asgari hem de tavan oranları biçiminde sınırlar. Yatırım alanlarına ilişkin sınırlamalar yanında bu yatırım alanlarından sağlanan getiri oranında da bazı emredici düzenlemeler vardır. Bu emredici düzenlemelerin gösterdiği şekilde hesaplanan asgari getiri oranını sağlayamayan AFP ler tasfiye edilme noktasına gelebilir. Bir AFP son bir yıllık dönem içerisinde, tüm AFP lerin sağladığı getirilerin ortalamasının 2 puan ya da %50 si altında bir getiri sağlarsa, aradaki farkı yatırım rezervlerinden ya da kârından karşılamak zorundadır. Belirtilen fark 6 aylık bir dönem içinde kapatılmazsa, fark, devlet tarafından kapatılır ve söz konusu AFP tasfiye edilerek, bireysel tasarruf hesapları çalışanların seçtikleri diğer AFP lere kaydırılır 38. AFP lerin yönetimsel gelirleri önemlidir. Çünkü bireysel tasarruf hesaplarının getirileri AFP lerden ayrık tutulmuştur. Bu nedenle AFP ler primlerin belirli bir oranını ve/veya sabit bir oranı komisyon olarak kendilerine gelir kaydederler. Her AFP bu komisyon miktarını yasaların belirttiği çerçeve içinde belirler. Ancak AFP ler sistemin ilk başlarında primlerin yüzdesi olarak komisyon alma yanında sabit komisyonlar da alma eğilimindeydi. Günümüzde AFP ler sabit komisyon alma uygulamasını bırakma eğilimindedirler. Ayrıca yatırım rezervi adı verilen bir uygulama da AFP lere gelir sağlamaktadır 39. Doğal olarak, AFP lerin yönetimsel giderleri de vardır. Yönetim faaliyetleri, çalışanların ücretleri, kırtasiye gibi harcamaları kapsayan genel yönetim giderleri yanında, promosyon ve reklam giderleri de mevcuttur. Promosyon-reklam harcamaları genelde toplam harcamaların %30-40 ı arasında bir oranda gerçekleşmektedir 40. c. AFP lerin Denetlenmesi AFP ler çeşitli bakımlardan denetime ve risk derecelendirilmesine tabi tutulurlar. Bu konuda sistem içinde üç ayrı kurum tarafından yürütülen üç ayrı uygulama vardır. Bu kurumların görevleri ve yapıları kısaca şu şekilde belirtilebilir 41 : 38 ERGENEKON, s ERGENEKON, s.92-93; SÖZER, s ERGENEKON, s Bu konuda geniş bilgi için bkz.: ERGENEKON, s.100,
13 (i) Devletin İdari Gözetim ve Denetim Görevi: AFP lerin gözetim ve denetimi Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı na bağlı fakat özerk nitelikteki SAFP tarafından yapılmaktadır. Bu kurum, 120 kişilik çalışan kadrosuna sahiptir. Bu kadro avukat, finansal kontrolör ve müfettişlerden oluşur. SAFP özel emeklilik sigortası şirketlerinin yatırımlarının ve kârlılık düzeylerinin izlenmesini, primlerin ve emeklilik aylıklarının ödenmesinin gözetimi, AFP lerin uygunluklarının araştırılması ve kuruluş izinlerinin verilmesi, yasal düzenlemelerin hazırlanması ve yürütülmesi, maluliyet ve sağlık sigortalarının izlenmesi, AFP lerin raporlarının yayınlanması gibi görevlere sahiptir. (ii) Risk Sınıflandırma Komisyonu: Risk Sınıflandırma Komisyonu, AFP lerin yatırım yapma izni verilen alanların risklerini belirleme ve sınıflandırma görevi vardır. Merkez Bankası nın, AFP lerin ve finansal piyasaları denetleyen kurulların temsilcilerinden oluşur. (iii) Duff-Phelps Risk Derecelendirme Kuruluşu: Bu özel kuruluş AFP lerin yatırım portföylerinin risklilik derecesini düzenli aralıklarla belirler ve yayınlar. d. Sistemin Bireyler Yönünden Kapsamı Yeni sistemin bireyler yönünden kapsamı dört ayrı biçimde düzenlendi. Zorunlu olarak yeni sisteme geçmesi gereken çalışanlar, yeni sisteme geçme ya da eski sistemde kalma tercihini yapma hakkına sahip çalışanlar ve eski sistemde kalması zorunlu çalışanlar ile eski sistemin kapsamında kalmaksızın yeni sisteme geçme tercihi yapabilen çalışanlar, bu dört ayrı düzenleme biçiminin içeriğini oluşturur 42. (i) Zorunlu olarak yeni sisteme geçmesi gereken bireyler 1982 yılı ve sonrasında ilk defa kamu ya da özel sektörde bağımlı çalışmaya başlayanlardır. Bu çalışanların yeni sisteme kayıt olması ve prim ödemeleri zorunlu tutulmuştur. (ii) Yeni sistemi geçiş aşamasında 45 yaşın altında olan bağımlı çalışanlara tercih hakkı verilmiştir. Bu niteliği taşıyan bireylere isterlerse yeni sisteme geçme isterlerse eski sistemde kalma konusunda 1986 nın Mayıs ına kadar bir tercih yapma hakkı tanınmıştır. 42 SÖZER, s.9-10; TUSİAD, s.57-58; ERGENEKON, s.85; N. Yıldırım MIZRAK, Sosyal Güvenlik Alanındaki Gelişmeler ve bir Özelleştirme Örneği: Şili Özel Emeklilik Sistemi, Mülkiyeliler Birliği Dergisi, C.XVII, S.152(1993 Şubat), s
14 (iii) Geçiş sırasında 45 yaşın üzerinde olan bağımlı çalışanların eski sistemin kapsamında kalmaları zorunlu tutulmuştur. Ayrıca silahlı kuvvetler ile emniyet örgütünde çalışanların eski sistemdeki statülerine dokunulmamış, eski sistemde kalmaları sağlanmıştır. (iv) Serbest çalışanlar ise eski sistemin kapsamında kalmaksızın yeni sisteme geçme konusunda zorunluluk getirilmemiştir. Zorunlu çalışanlar isterlerse yeni sisteme kayıt olup prim ödeyebilirler. Kapsam bakımından ortaya çıkan geçici bir istisna durumu vardır. Yeni sistemin ilk kurulduğu yıllarda in üzerinde çalışanın yeni sisteme geçerken finansal bakımdan zarar uğradığı belirlenmiştir. Bu durum karşısında çıkarılan yasalarla bu bireylere isterlerse eski sisteme dönme tercihi yapmalarına bir kerelik izin verilmiştir 43. e. Primler Yeni sistemde çalışanın ödemesi gerekli prim oranı ücretin %13 üdür. Ücretin %10 u emeklilik sigortası primi, %3 ü ise malullük, dul ve yetim aylığı sigortası primi olarak işveren tarafından kesilerek, çalışanın seçtiği AFP ye yatırılır. Şili de işverenlerin iş kazası ve meslek hastalıkları sigortası dışında prim ödeme yükümlülüğü yoktur 44. Çalışanlar bu zorunlu prim oranından ödeme yapma yanında, isterlerse daha fazla emekli geliri sağlamak ya da erken emekli olmak için ücretlerinin %10 unu seçtikleri AFP deki zorunlu kişisel hesaplarına yatırabilirler. Bu biçimde oluşturulan tasarruflar ve bu tasarrufların getirisi vergiden muaf tutulmaktadır. Ancak bu tasarruflar emeklilik döneminden önce çekilemez 45. f. AFP nin Seçimi ve Değiştirilmesi Çalışanlar primlerini yatırmak için istedikleri AFP kuruluşunu seçebilirler ve bu seçim konusunda işverenin herhangi bir müdahalede bulunması yasaktır. Bir AFP ye üye olan çalışan, bu AFP den ayrılarak başka bir AFP ye geçebilir. Bu geçiş sırasında kişisel hesaptaki birikimler de transfer edilir ERGENEKON, s SÖZER, s.10; MIZRAK, s.46; ERGENEKON, s ERGENEKON, s MIZRAK, s.46.
15 Sistemin ilk yıllarında bir AFP den başka bir AFP ye geçiş için 3 aylık bir bekleme süresi konulmasına rağmen kurumlar arası geçiş sayısı artmıştır. Bunun önüne geçilmesi için üyenin durumuna göre 5 ile 9 ay arasında bir bekleme süresi ve primlerin düzenli ödenmesi koşulu Ocak 1998 tarihinden itibaren getirilmiştir 47. g. Emekli Olma Koşulları Yeni sistemde emekli olabilmek için, kural olarak erkeklerde 65, kadınlarda 60 yaşa gelme şartı aranmaktadır. Fakat bu yaş sınırları mutlak kural değildir. Erken emekliliği düzenleyen bazı istisna durumlar vardır. Çalışanlar şu durumlarda erken emekli olma seçimini yapabilirler: (i) Kişisel tasarruf hesabında, son on yılın ücret ortalamasının %50 sini (asgari emeklilik aylığından yüksek olması koşuluyla) sağlayacak bir emeklilik aylığı olmaya yeter düzeyde birikimin bulunması 48 (ii) Kişisel tasarruf hesabında, son on yılın ücret ortalamasının %50 sini(asgari emeklilik aylığından yüksek olması şartıyla) sağlayacak bir emeklilik aylığı almaya yeter düzeyde birikimin bulunması 49 Emekli olabilmek için çalışmanın son bulması şartı aranmaz. Emekli olan birey, çalışmasını sürdürerek emekli gelirini almaya devam ederler. Ancak bu bireyler emekli olduktan sonra prim ödemezler 50. Malullük durumu çalışma gücünde oluşan kaybın oranına göre iki şekilde tanımlanır. Bunlar tam malullük ve kısmi malullüktür. Çalışma gücünü en az %2/3 oranında yitirenler tam malullük aylığı bağlanmaktadır. Çalışanın ölmesi halinde dul eşi, çocukları, onların olmaması durumunda anne-babasına ölüm aylığı ödenir ERGENEKON, s ERGENEKON, s.102; Jose PINERA (Çev. Cem İPEK), Çalışanların Güçlendirilmesi: Şili deki Sosyal Güvenlik Sisteminin Özelleştirilmesi, Cato Mektupları No.10, Santiago, 1996, s MIZRAK, s PINERA, s SÖZER, s.10.
16 h. Emekli Gelirlerinin Ödenmesinin Düzenlenmesi Emekli olma koşullarını yerine getiren çalışanlar, emekli gelirlerinin ödenmesine ilişkin üç seçenekten birini seçmek zorundadırlar. Bu seçeneklerden hangisinin uygulanacağı emeklinin iradesine bırakılmıştır: (i) Özel Sigorta Şirketlerinin Ödeme Yapması: Bireyin AFP deki birikimleri özel sigorta şirketine devredilir ve bu sigorta kuruluşu, emekliye yaşamı boyunca enflasyona ya da başka bir satın alma gücü paritesine endeksli bir gelir miktarını öder. Bu seçeneğin anlamı özel bir yaşam sigortası şirketinden sabit bir ödeme planına dayanılarak, yaşam boyu endekslenmiş bir gelirin sağlanmasıdır. Sigorta şirketinin varlığını sürdürememe riskine karşı birikimler ve gelirler kamu garantisi altındadır. Bu seçenekte gelirin hesaplanmasında kullanılan veriler cinsiyete göre değişmektedir. Bu verilerde kadınların daha uzun yaşama olasılıklarının yüksek olarak hesaplanması nedeniyle kadın emekliler, erkek emeklilerden daha düşük gelir almaktadırlar. Benzer şekilde sigorta şirketleri her emeklilik başvurusunu ayrı ayrı değerlendirmekte ve olası yaşam süresi uzun belirlenenler daha düşük gelire hak kazanmaktadırlar. Ayrıca bu seçenek emeklilere bazı maliyetlere katlanmasını öngörür. Emekli sigorta şirketine bu hizmet karşılığında bir komisyon ödemek zorundadır. Bu oran 1995 yılında yıllık gelirin %3.5 ile %4 ü oranında gerçekleşmiştir 52. (ii) AFP lerin Ödeme Yapması: Bu seçenekte bireyin birikimleri sigorta şirketine devredilmez. Üyesi olunan AFP de kalır. AFP, emeklinin beklenilen yaşam süresini dikkate alarak, belirlenen yaşam süresi içerisinde düzenli aylık ödeme uygulamasını yerine getirir. Emekli bu seçiminde hesaplanan veya beklenilen süreden uzun yaşama ve fonun yatırım riskleriyle karşı karşıya kalabilir. Emekli beklenilenden uzun yaşarsa, birikimleri bittiği bir durumla karşılaşacaktır. Böyle bir durum gerçekleşirse, ödemelerin yetersizliği devletin sağladığı asgari emeklilik aylığı ile giderilir. AFP de kalma seçeneğinde, kalan miktarın getirisi göz önünde tutularak her yıl yeniden hesaplanır. 52 SÖZER, s.10; ERGENEKON, s.102.
17 Sağlık durumları kötü olan emekliler ile uzun yaşama olasılığını kendinde görmeyen emekliler AFP de kalmayı seçerler. Çünkü bu seçenek, ilk belirtilen seçeneğe göre, emeklilerin ölümünden sonra, ortada kalan mirasçılara daha yüksek aylık bağlanması sonucunu ortaya çıkarır 53. (iii) Karma Ödeme Sistemi: Bu seçenek, emeklinin birikiminin AFP ile sigorta şirketi arasında paylaştırılması esasına dayanır. Emekliliğin ilk yıllarında gelir AFP den, daha sonraki yıllarda birikim bir sigorta şirketine devredilerek, o sigorta şirketinden alınır 54. i. Devletin Sistem İçindeki Gelir Sağlayıcı İşlevi Şili deki yeni sistemde devletin sosyal yönlü harcamaları bütünüyle ortadan kaldırılmamıştır. Devlet bazı koşulların gerçekleşmesi şartıyla bireylere gelir sağlar. Bu gelirlerin özelliği karşılıksız olarak doğrudan devlet bütçesinden karşılanmasıdır. Yeni sistem içinde devletin gelir sağlayıcı rolü iki biçimde gerçekleşir. Bunlar asgari emeklilik aylığı ve sosyal yardım geliridir. Bu işlev yeni sistem içinde en altta yer alan grup ile yeni sisteme hiç dahil olamamış gruplara yöneliktir. Asgari Emeklilik Aylığının Sağlanması 65 yaşını geçen erkekler ve 60 yaşını geçen kadınlar AFP deki birikimleri devletçe belirlenen asgari emeklilik aylığını sağlamaya yetmiyorsa, 20 yıl prim yatırmış olma koşuluyla, asgari emeklilik aylığı almaya hak kazanırlar. AFP deki bireysel birikimleri tükeninceye kadar aylıklarını AFP den alırlar. Bu birikimler tükendikten sonra, devlet kamu gelirlerinden karşılayarak bu bireylere asgari emeklilik aylığı sağlar 55. Şili de asgari emeklilik aylığı asgari ücretin bir oranı olarak belirlenir. Bu aylık 70 yaşın altındaki bireyler için asgari ücretin % 85 i, 70 yaşın üzerindeki bireylere asgari ücretin % 90 ı olarak belirlenir SÖZER, s.10; ERGENEKON, s ERGENEKON, s SÖZER, s.10; PINERA, s.9; ERGENEKON, s RÖSNER, s.94; ERGENEKON, s.105.
18 Sosyal Yardım Geliri Sosyal yardım geliri de devlet bütçesinden karşılanır. Yeni sistemde bağları en zayıf grupları kapsar. Bu geliri almak için bireylerde şu koşullar aranır 57 : Hiçbir aylığa hak kazanamamış olan 65 yaşın üzerindeki yaşlılar -Hiç prim ödememiş olan bireyler - Bir süre prim ödemiş ancak emekli olma koşulunu sağlayamamış bireyler Malullük aylığına hak kazanamayan 18 yaşın üzerindeki malul bireyler Sosyal yardım miktarı devlet tarafından belirlenmektedir. Sosyal yardım gelirinin, ortalama net ücretlere oranı yıllar içinde önemli değişiklikler göstermektedir. 3. Yeni Emeklilik Sigortasının Sonuçları Şili de devletin aşamalı olarak emeklilik sigortası uygulamasından çekilme amacının bir sonucu olarak beliren yeni sistem 17 yıldır gelişmektedir. Sonuçları bir çok yönden belirginleşmiştir. Ancak sistemde yeni emekli olanların sayısı henüz azdır ve bu yüzden ileride emekli olanların sayısındaki artışın nasıl sonuçlar doğuracağı merak edilen bir durumdur. Ayrıca Şili ekonomisinin göreli olarak iyi bir gelişim çizgisi tutturduğu bir dönem olan bu 17 yıl, primlerin beklenilenin üzerinde getiri oranları sağlaması, ileride ekonomik gelişmeye bağlı olarak getiri oranlarındaki azalmanın sistem üzerinde oluşturacağı etki tam olarak bilinmemektedir. Geleneksel emeklilik sisteminin devlete yüklediği maliyetlerde yapısal bir azalma olup olmayacağı da henüz tartışma aşamasındadır. Sosyal güvenlik ilkelerini dışlayan bir sistem niteliğini taşıyan Şili emeklilik sigortası sosyal sigorta niteliği göstermemektedir. Onun öne çıkan niteliği bireysel olmasıdır. Sigorta sisteminin yeniden dağıtım ve sosyal dayanışma fonksiyonları ve niteliği tasfiye edilmiş, bireyin zaman içinde bireysel hesabında biriktirdiği değerin, emeklilik sonrasında yine bireysel olarak harcamasını sağlayan bir sistem kurulmuştur. Kuşakları ve aynı anda toplum içinde bulunan bireylerin yaşlılık riskine karşı kendi aralarında 57 RÖSNER, s.94; ERGENEKON, s.106.
19 kuracakları dayanışmayı ve yeniden dağıtım sürecini ortadan kaldırmıştır 58. Bireyleri risk karşısında yalnız bırakmıştır. Bu yönüyle sistem sosyal değildir. Tartışma götürmez bir şekilde bireyseldir. Bu nedenle de bir sosyal güvenlik reformu değildir. Sistemin sosyal güvenlik niteliğini ortadan kaldıran bir diğer önemli unsur, bireyin hastalık, işsizlik, malullük gibi nedenlerle prim ödeyememesi durumumda gelir kaybına uğramasına bağlı olarak, prim ödemelerinde geri kalmakta ve ileride emekli olamama yada düşük emekli geliri elde etme gibi sonuçlar doğurmasıdır 59. Üzerinde durulması gerek bir başka nokta, devletin harcamalarını azalma ve bütçe açıklarını kapatma amaçlarıdır. Sistemin bu amacı ne kadar sağladığı ve sağlayacağı belirsizdir. Eski sistemin aşamalı olarak tasfiyesinin ortaya çıkardığı yeni bütçe yükleri vardır. Bu yüklerin zaman içinde azalması beklenmesine rağmen, yeni sitem içinde devletin belirli harcamaları ve garantileri yerine getirmesinin ortaya çıkardığı yeni maliyetler vardır. Özellikle sosyal yardım geliri ve asgari emeklilik aylığı gibi uygulamalar devletin yeni harcama alanlarıdır. Bu harcamaların finansmanı da doğrudan bütçeden yapılmaktadır. Ayrıca AFP lerin getiri oranlarında uzun süreli ve yaygın bir gerileme ortaya çıktığında devletin bu yüklerinde önemli artışlar ortaya çıkacaktır. Bu konuda bir diğer önemli nokta, devletin sosyal tasarrufları geçmişte verimsiz bir şekilde değerlendirdiği ve bu nedenle özel sigorta uygulamasına gidilmesi gerekliliğine ilişkin savdır. Yeni sistemde de devlet bireysel emeklilik fonlarına belirli bir getiri garantisi vererek, borçlanmaktadır. AFP ler ellerinde bulunan bireysel fonların % sini doğrudan devlet hisselerine yatırmaktadırlar. Buradan da anlaşılacağı üzere, devlet iç borçlanma yoluyla bireysel emeklilik hesaplarına gelir transfer etmektedir. Bunun bir anlamı ise, herhangi bir nedenle bireysel emeklilik sistemi uygulaması dışında kalan (işsizlik, düşük gelir, kaçak çalışma, eski sisteme bağlı olma, tarım yada informel sektörde çalışma gibi) geniş toplumsal kesimlerin aleyhine devletin, görece daha iyi durumda olanlara gelir transfer etmesidir. Sistem dolaylı bir yoldan tersine işleyen bir yeniden dağıtım ve dayanışma niteliği taşır. AFP lerin fonların büyük bir kısmının devlet tahvillerine yatırılmasının bir başka önemli sonucu AFP lerin özel sektör kimliğini zedelemesi ve onları siyasi iktidarlara karşı bağımlı bir duruma getirmesidir SÖZER, s.9; MIZRAK, s.50; C.GILLION-A.BONILLA (Çev. Yıldırım KOÇ), Tili de Emeklilik Sisteminin Özellettirilmesi, Mülkiyeliler Birliği Dergisi, C.XVII, S.154(1993 Nisan), s RÖSNER, s.94; GILLION- BONILLA, s RÖSNER, s.93.
20 Sistem sosyal güvenliğin yarattığı kayıt dışı ekonomiyi ortadan kaldıramamış aksine, bu ekonominin büyüme eğilimine yardımcı olmuştur. Çünkü asgari emekli aylığını aşan miktarlarda gelir almak için bireysel hesapta biriktirilmesi gereken tasarruf miktarını sağlamak oldukça güçtür ve yüksek prim ödemeleri gerektirmektedir. Çalışanların bir kısmı devletinde garanti ettiği asgari emeklilik aylığı seviyesini hak kazandıran bir tasarruf miktarına ulaştıklarında sisteme prim yatırmaktan vazgeçmektedirler. Kimi çalışan işverenlerle anlaşarak hiç bir şekilde prim ödememe yoluna gidebilmektedir 61. Sisteme kayıt yaptıran çalışanların prim ödeme düzeni ve sıklığı azalmaktadır. Aynı zamanda sisteme kayıtları zorunlu tutulmayan serbest çalışanlar sisteme çok az bir oranda katılmaktadırlar. Sistem düşük gelirlileri, köylüleri ve topraksız çalışanları kapsamaktan uzaktır. AFP lerde bireysel emeklilik tasarruf hesabı olmasına rağmen bunların ancak ünün sahibi düzenli ödemeler yapmaktadır. Ayrıca işverenler çalışanların ücretinden kesip, AFP hesaplarına yatırmaları gereken primleri yatırma konusunda kötü niyetli davranabilmektedirler. SAFP işverenle primleri yatırmadıkları için davalıdır 62. Sigortalının düzenli ve yüksek oranlarda prim ödemelerinde bulunması iyi bir emekli gelirini garanti etmez. Aynı zamanda üyesi olunan AFP nin bireysel tasarruf hesabına yüksek getiri sağlaması gerekir. Yüksek getiri sağlanamazsa emekli geliri düşük olarak gerçekleşecektir. Yüksek enflasyon ve sürekli durgunluk dönemleri sisteme büyük zarar verecek ve çalışanlar büyük gelir kayıplarına uğrayacaktır 63. Sistem çalışanlar bakımından maliyetlidir. Primlerin ödenmesi sırasında AFP ler sabit ve/veya oransal komisyonlar almakta, emekli gelirlerinin bağlanması ve hesaplanmasında AFP lere ve özel sigorta şirketlerine ödeme yapılmaktadır. Emeklilik gelirlerinin ödeme planının hazırlanmasında kullanılan yaşam beklentisi tabloları, cinsiyetler arasında kadınlar aleyhine bir ayrımcılığı doğurmaktadır. Benzer emeklilik hesabına sahip kadınlar, erkeklerden daha az emekli geliri almaktadırlar. Ayrıca sitemde beklenilen süreden uzun yaşamak ta ciddi bir risktir. Çünkü 61 ERGENEKON, s ERGENEKON, s RÖSNER, s.93; MIZRAK, s.50.
ŞİLİ SOSYAL GÜVENLİK SİSTEMİNDE SAĞLIK VE EMEKLİLİK SİGORTALARINDA YAŞANAN DEĞİŞİMLER ÖZET Recep Kapar * Şili de sağlık ve emeklilik sigortası dallarında yapılan ve sosyal güvenliğin özelleştirilmesi adı
DİKKATİNİZE: BURADA SADECE ÖZETİN İLK ÜNİTESİ SİZE ÖRNEK OLARAK GÖSTERİLMİŞTİR. ÖZETİN TAMAMININ KAÇ SAYFA OLDUĞUNU ÜNİTELERİ İÇİNDEKİLER BÖLÜMÜNDEN GÖREBİLİRSİNİZ. SOSYAL POLİTİKA II KISA ÖZET KOLAYAOF
Finlandiya da Sosyal Güvenlik Politikası Oluşturma AB Eşleştirme Projesi, Ankara Kursun 6. Haftası Carin Lindqvist-Virtanen Genel Müdür Yardımcısı Sigorta Bölümü Sosyal refah ve sağlık bakım alanında idari
1 - ALMANYA 4 tip ek emeklilik uygulaması vardır: 1- İş verenin ek emeklilik yükümlülüğünü doğrudan kendisinin üstlenmesi; Bu uygulamada bağımsız ek emekli kuruluşu oluşturulmaz veya ayrı bir fon kurulmaz,
2050'ye Doğru Nüfusbilim ve Yönetim: Sosyal Güvenlik (Emeklilik) Sistemine Bakış Prof. Dr. Yusuf Alper (Uludağ Üniversitesi) Yard. Doç. Dr. Çağaçan Değer (Ege Üniversitesi) Prof. Dr. Serdar Sayan (TOBB
Nüfus Yaşlanması ve Yaşlılığın Finansmanı Prof. Dr. Serdar SAYAN TOBB Ekonomi ve Teknoloji Üniversitesi 4. Türkiye Nüfusbilim Kongresi Ankara 6 Kasım 2015 Yaşlılık (Emeklilik) Sigortası Türkiye de çalışanların
Emekliler Gelecek Stratejileri Konferansı SOSYAL GÜVENLİK KURUMU BAŞKANI FATİH ACAR: -EMEKLİLERİMİZİN, EMEKLİLİK HAKLARINI EN İYİ ŞEKİLDE KULLANABİLMELERİ DEVLETİN ÖNDE GELEN GÖREVLERİ ARASINDADIR -EMEKLİLERİMİZ
ABD'DE SOSYAL GÜVENLİK SİSTEMİ Günümüz sosyal politikasının en geniş kapsamlı vasıtasını oluşturan sosyal güvenlik (SG) kavramını, en azından yasal düzenleme seviyesinde, ilk kullanan ülke olan ABD, bugün
OTOMATİK KATILIMLI BİREYSEL EMEKLİLİK SİSTEMİ İLE İLGİLİ MERAK EDİLENLER Türkiye İş Bankası A.Ş. Munzam Sandık Vakfı 27 Ekim 2016 Bireysel Emeklilik Sistemi (BES), 28.03.2001 tarih ve 4632 sayılı Bireysel
TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ BAŞKANLIĞINA 25.08.1999 tarih ve 4447 sayılı İşsizlik Sigortası Kanunu nda Değişiklik Yapılması ve Ek Madde Eklenmesine Dair Kanun Teklifi ve gerekçesi ilişikte sunulmuştur.
Ödev Konusu Öğrenci Adı-Soyadı Sunum Ödev Teslimi Ortalama İntihal Sonuç 1 Sosyal Güvenlik Kavramı ve Sosyal Riskler 2 Sosyal Güvenlik Sistemlerinin Dünya daki Gelişimi 3 Türk Sosyal Güvenlik Sisteminin
NN Hayat ve Emeklilik Mavi Emeklilik Planı Önce Sen KAPAK İÇİ Hayalinizdeki emeklilik için BES BES, geleceğiniz için avantajlı bir tasarruf ve yatırım sistemidir. BES, güvenli bir sistemdir, NN Hayat ve
Sosyal Güvenlik Hukuku 1. Ders Prof. Dr. Murat ŞEN Arş. Gör. Yusuf GÜLEŞCİ Sosyal Güvenlik Kavramı Kişileri, gelirleri ne olursa olsun, belirli sayıdaki tehlikeler karşısında güvence sağlama görevine sahip
DİKKATİNİZE: BURADA SADECE ÖZETİN İLK ÜNİTESİ SİZE ÖRNEK OLARAK GÖSTERİLMİŞTİR. ÖZETİN TAMAMININ KAÇ SAYFA OLDUĞUNU ÜNİTELERİ İÇİNDEKİLER BÖLÜMÜNDEN GÖREBİLİRSİNİZ. SERMAYE PİYASALARI VE FİNANSAL KURUMLAR
BİREYSEL EMEKLİLİK PLAN VE FON AÇIKLAMALARI 1 Bireysel Emeklilik - Türkiye 30.06.2011 itibarı ile emeklilik fonlarının türe göre pazar payları Türe Göre Pazar Payı (%) Kamu İç Borçlanma (TL) Dengeli (Esnek
SİRKÜLER NO: POZ - 2008 / 53 İSTANBUL, 08.07.2008 01.07.2008 Tarihinden İtibaren, İşverenlerin 50 veya Daha Fazla İşçi Çalıştırdıkları İş Yerlerinde Çalıştırmaları Gereken Özürlü, Eski Hükümlü ve Terör
Türkiye de Sosyal Güvenlik Harcamalarına Tarihsel Bir Bakış Değerlendirme Notu Volkan Yılmaz Dünyadaki sosyal güvenlik reformu eğilimlerine paralel olarak, 2000 li yılların ortasından bu yana ülkemizin
Bölüm 1 (Devam) Finansal Piyasalar & Kurumlar İşlenecek Konular Finansal piyasalar ve kurumların önemi Tasarrufların şirketlere akışı Finansal piyasaların ve aracıların fonksiyonları Değer maksimizasyonu
Kısa Çalışma ve Kısa Çalışma Ödeneğine İlişkin Yönetmelik Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığından: Resmi Gazete: 31.03.2004, Sayı:25419 BİRİNCİ BÖLÜM Amaç, Kapsam, Dayanak ve Tanımlar Amaç ve Kapsam Madde
SORULARLA MALULLÜK AYLIĞI Sigortalıların maluliyetlerini nasıl tespit ettirecekleri, hangi şartlarda maluliyet aylığına hak kazanacakları, malullük aylığı için nasıl ve nereye başvuracakları ile malullük
GRUP EMEKLİLİK PLANLARI İLE İLGİLİ SIKÇA SORULAN SORULAR İŞVEREN (SPONSOR KURULUŞ) İşveren, katkı payı tutarını nasıl belirleyebilir? Bu sistemde işveren sabit bir katkı payı belirleyebilir ya da katkı
İŞSİZLİK SİGORTASI HİZMETLERİ Kendi istek ve kusuru dışında işsiz kalan sigortalılardan; hizmet akdinin sona erdiği tarihi izleyen günden itibaren 30 gün içinde İŞKUR birimlerine veya elektronik ortamda
MESLEKİ EĞİTİM VE İSTİHDAM KONUSUNDA 6111 SAYILI KANUNDA YAPILAN DÜZENLEMELER 13/02/2011 tarih ve 6111 sayılı Bazı Alacakların Yeniden Yapılandırılması ile Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu
ALMANYA DA 2012 ŞUBAT AYI İTİBARİYLE ÇALIŞMA VE SOSYAL GÜVENLİK ALANINDA MEYDANA GELEN ÖNEMLİ GELİŞMELER 1. İstihdam Piyasası Federal İstatistik Dairesi nin verilerine göre, çalışanların sayısı Ocak 2012
EK-18 SAĞLIK HİZMETLERİNİN FİNANSMANI Türk sağlık sisteminin temel özelliklerinden biri, gerek hizmet sunumu, gerekse finansmanı açısından farklı rejimlerden oluşmuş olmasıdır. Sağlık hizmetleri bir yandan
İşverenlere Torba Kanun İle Sigorta Prim Teşviki Getirilmiş, Bir İşçi İçin Prim İndirim Tavanı 1.009 TL ye Kadar Çıkarılmıştır I- GİRİŞ : 25.02.2011 tarihli Resmi Gazetenin mükerrer sayısında yayımlanan
FİNANS VE MAKROEKONOMİ Finansal Sistem ve Ekonomik Büyüme Finansal Krizler ve Ekonomi Finansal Sistem ve Ekonomik Büyüme Finansal Sistemin İşleyişi Doğrudan Finansman : Fon akışı finansal aracı kullanılmadan
FDI doğrudan yabancı yatırım, bir ülke borsasında işlem gören şirketlerin hisselerinin bir diğer ülke veya ülkelerin kuruluşları tarafından satın alınmasını ifade eden portföy yatırımları dışında kalan
%25 DEVLET KATKISI 444 55 00 / anadoluhayat.com.tr BES Nedir? Bireysel Emeklilik Sistemi (BES), aktif çalışma hayatınız süresince yaptığınız tasarrufların uzun vadeli yatırıma yönlendirilmesini sağlayan,
Kanun Sosyal Sigortalar Kanunu, Tarım İşçileri Sosyal Sigortalar Kanunu, Esnaf ve Sanatkârlar ve Diğer Bağımsız Çalışanlar Sosyal Sigortalar Kurumu Kanunu ile Tarımda Kendi Adına ve Hesabına Çalışanlar
Türkiye de Özel Sağlık Sigortası Dünya da ekonomi ve sağlık sektörü açısından gelişmişliğin bir göstergesi olan ve gelişmiş ülkelerde neredeyse nüfusun büyük bölümüne sirayet eden Özel Sağlık Sigortalı
TAMAMLAYICI VE DESTEKLEYİCİ SAĞLIK SİGORTALARI 1 AB de Özel Sağlık Sigortası Uygulamaları Geçtiğimiz dönemlerde sağlık harcamalarında kaydedilen artış, kamu sağlık sistemlerinin sürdürülmesinde sorun yaşanmasına
Vezin Sirküler 2016 044 SİRKÜLERİMİZİN KONUSUNU GELİR VERGİSİ KANUNU UYGULAMASINDAKİ YENİLİKLER OLUŞTURMAKTADIR. KAPSAM : 02.10.2016 tarih ve 29845 sayılı resmi gazetede yayınlanan 293 no lu Gelir Vergisi
1 İstanbul, 28.01.2004 Sosyal Sigortalar Kanunu, Tarım İşçileri Sosyal Sigortalar Kanunu, Esnaf ve Sanatkârlar ve Diğer Bağımsız Çalışanlar Sosyal Sigortalar Kurumu Kanunu ile Tarımda Kendi Adına ve Hesabına
Hangi statü altında çalışıyorsunuz? Belçika da ücretli veya serbest çalışan statüsü altında çalışabilirsiniz. Bu iki statü, altında çalıştığınız statünün mevzuatına uyduğunuz sürece yasal bakımdan kusursuzdur.
TÜRKİYE İŞ KURUMU GENEL MÜDÜRLÜĞÜ 1 SUNUM PLANI İşe Yerleştirme Hizmetleri İstihdam Teşvikleri Kısa Çalışma Ödeneği 2 İŞE YERLEŞTİRME HİZMETLERİ 3 İŞE YERLEŞTİRME HİZMETLERİ İş arayanların kayıtlarının
GENEL SAĞLIK SİGORTASI UYGULAMASI VE GELİR TESTİ Gelir Testi nasıl başladı, kimler muaf? Sosyal Güvenlik Reformu ile tüm vatandaşların sağlık güvencesi kapsamına alınması 1 Ocak 2012 tarihinde başladı.
Sosyal Sigortalar Kanunu, Tarım İşçileri Sosyal Sigortalar Kanunu, Esnaf ve Sanatkarlar ve Diğer Bağımsız Çalışanlar Sosyal Sigortalar Kurumu Kanunu İle Tarımda Kendi Adına ve Hesabına Çalışanlar Sosyal
Sirküler No: 003 İstanbul, 3 Ocak 2017 Konu: Bireysel emeklilik sistemine otomatik katılım uygulaması 1 Ocak 2017 tarihi itibarıyla başladı. Özet: 2 Ocak 2017 tarihli Resmi Gazete de yayımlanan 2017/9721
UZUN VADELİ SİGORTALAR Hedefler Sosyal Güvenlik Sistemindeki Uzun Vadeli Sigortalar ( Malullük, Yaşlılık, Ölüm ile Evlenme ve Cenaze Ödeneği) hakkında bilgi sahibi olacaksınız. 2 Adapazarı Meslek Yüksekokulu
İÇİNDEKİLER Birinci Bölüm İKTİSADİ GÜVENLİK ARAYIŞLARI 1.1. SOSYAL GÜVENLİK 9 1.1.1. Sosyal Güvenliğin Tarihsel Gelişimi 1 1.1.. Sosyal Güvenliğin Araçları ve Sosyal Riskler 17 1.1..1. Sosyal Yardımlar
EMEKLİLİK Emekli Sosyal Güvenlik Kurumundan yaşlılık veya malullük aylığı alanlar ile geçirdiği iş kazası veya tutulduğu meslek hastalığı sonucu sürekli iş göremezlik geliri alanlara emekli denir. Sigortalının
Bireysel Emeklilik Sisteminin Geliştirilmesi: Sonuçlar, Fırsatlar ve Beklentiler Ali Haydar ELVEREN Daire Başkanı Özel Emeklilik Dairesi Hazine Müsteşarlığı Bireysel Emeklilik Sisteminin Geliştirilmesi
UZUN VADELİ HAYAT SİGORTALARI ÜRÜNLERİNİN GELİŞTİRİLMESİ 10. Kalkınma Planının 3. Programı olan Yurtiçi Tasarrufların Arttırılması Ve İsrafın Önlenmesi Programı kapsamında 4. bileşen, Tamamlayıcı Sigortacılığın
Yeni Sosyal Güvenlik Sistemi Üzerine Notlar Recep Kapar Muğla Üniversitesi firstname.lastname@example.org www.sosyalkoruma.net Sosyal Güvenlik Harcamaları Yüksek Değildir Ülke İsveç Fransa Danimarka Belçika
Sağlık Hizmeti Modelleri, Karşılaştırmalar AB Eşleştirme Projesi, Ankara 5. Eğitim haftası Klaus Halla Geliştirme Müdürü 29.11.2011 Unitec States Luxembourg (1) Norway Switzerland Austria Iceland Belgium
2005 YILI İLERLEME RAPORU VE KATILIM ORTAKLIĞI BELGESİNİN KOPENHAG EKONOMİK KRİTERLERİ ÇERÇEVESİNDE ÖN DEĞERLENDİRMESİ TEPAV EPRI Dış Politika Etütleri AB Çalışma Grubu 9 Kasım 2005 Ankara Zeynep Songülen
NN Hayat ve Emeklilik Turuncu Plus Emeklilik Planı ÖN KAPAK İÇİ Hayalinizdeki emeklilik için BES BES geleceğiniz için avantajlı bir tasarruf ve yatırım sistemidir. Çalışma hayatınızda elde ettiğiniz kazancı
NN Hayat ve Emeklilik Özel Emeklilik Planı Ozel Emeklilik Plani A4_R1.indd 1 29.01.2015 13:35 ÖN KAPAK İÇİ Ozel Emeklilik Plani A4_R1.indd 2 29.01.2015 13:35 Hayalinizdeki emeklilik için BES BES geleceğiniz
On5yirmi5.com İşsizlik sigortası nedir, nasıl alınır? Kimler işsizlik sigortasından yararlanabilir, işsizlik sigortası hangi süre ile verilir, hangi durumlarda kesilir? Yayın Tarihi : 2 Temmuz 2014 Çarşamba
Kanun T.C. Emekli Sandığı, Sosyal Sigortalar Kurumu ve Bağ-Kur'dan Aylık veya Gelir Almakta Olanlara Ek Ödeme Yapılması ile Sosyal Sigortalar Kurumu ve Bağ-Kur'dan Aylık veya Gelir Almakta Olanlara Ödenen
2016/090 30.12.2016 Konu: 2017 Yılı İçin Asgari Ücret Belirlendi. Asgari Ücret Tespit Komisyonu Kararında, 2017 yılında uygulanacak asgari ücret brüt tutarı aylık 1.777,50 TL olarak belirlenmiştir. Buna
DİKKATİNİZE: BURADA SADECE ÖZETİN İLK ÜNİTESİ SİZE ÖRNEK OLARAK GÖSTERİLMİŞTİR. ÖZETİN TAMAMININ KAÇ SAYFA OLDUĞUNU ÜNİTELERİ İÇİNDEKİLER BÖLÜMÜNDEN GÖREBİLİRSİNİZ. FİNANSAL KURUMLAR KISA ÖZET KOLAYAOF
A. TANITICI BİLGİLER PORTFÖY BİLGİLERİ YATIRIM VE YÖNETİME İLİŞKİN BİLGİLER Halka Arz Tarihi 07/11/2008 Portföy Yöneticileri 31.03.2010 tarihi itibariyle Vahap Tolga KOTAN Murat İNCE Doruk ERGUN Fon Toplam
Bireysel emeklilik sistemi ve diğer şahıs sigortalarına ödenen katkı payı ve primlerin matrahın tespitinde indirimi ve elde edilen gelirlerin vergilendirilmesi anlatılmıştır. Tarih 13/08/2003 Sayı GVK-3/2003-3/Bireysel
TİSK AYLIK EKONOMİ BÜLTENİ- MART 2016 (SAYI: 85) GENEL DEĞERLENDİRME 31.03.2016 Ekonomi ve İşgücü Piyasası Reformlarına Öncelik Verilmeli Gelişmiş ülkelerin çoğunda ve yükselen ekonomilerde büyüme sorunu
EKONOMİK KRİZİN EMEK PİYASALARINA ETKİLERİ 1990 sonrasında peş peşe gelen finansal krizler; bir yandan teorik alanda farklı açılımlara hız kazandırırken bir yandan da, küreselleşme süreci ile birlikte,
MUKAYESELİ HUKUK VE TÜRK HUKUKUNDA İŞSİZLİK SİGORTASI İÇİNDEKİLER ÖZET ABSTRACT İÇİNDEKİLER KISALTMALAR TABLO LİSTESİ ŞEKİL LİSTESİ GİRİŞ v vii ix xvii xviii xx xxi BÖLÜM I İŞSİZLİK A. İŞSİZLİĞİN TANIMI
6645 SAYILI KANUNLA 5510 SAYILI KANUNDA YAPILAN DEĞİŞİKLİKLER Kurumdan aylık alanlardan 4/b kapsamında çalışanların SGDP Primi oranı düşürüldü Kurumdan aylık ve gelir almakta iken 4/ b kapsamında çalışmağa
FİNANSAL SERBESTLEŞME VE FİNANSAL KRİZLER 4 Prof. Dr. Yıldırım Beyazıt ÖNAL 6. HAFTA 4. GELİŞMEKTE OLAN ÜLKELERE ULUSLAR ARASI FON HAREKETLERİ Gelişmekte olan ülkeler, son 25 yılda ekonomik olarak oldukça
T.C. SOSYAL GÜVENLİK KURUMU ESNEK GÜVENCE BAĞLAMINDA TÜRKİYE DE SOSYAL GÜVENCE Yasemin KARA Ağustos 2009 İÇERİK GİRİŞ TÜRKİYE HOLLANDA SONUÇ ve DEĞERLENDİRME 2 GİRİŞ 3 Matra Projesinin Temelleri Bu çalışma
İÇİNDEKİLER BİRİNCİ BÖLÜM TÜRKİYE EKONOMİSİNE PANORAMİK BAKIŞ... 1-20 1.1. Temel Makro Ekonomik Göstergelere Göre Türkiye nin Mevcut Durumu ve Dünyadaki Yeri... 1 1.2. Ekonominin Artıları Eksileri; Temel
SOSYAL GÜVENLİK KURUMU ANTALYA SOSYAL GÜVENLİK İL MÜDÜRLÜĞÜ 6552 SAYILI KANUN İLE GETİRİLEN YENİ DÜZENLEMELER ve TEŞVİK UYGULAMALARI Selim EROL Antalya Sosyal Güvenlik İl Müdürü 4817 SAYILI YABANCILARIN
KÜÇÜK İŞLETMELERDE FİNANSMAN İŞLEVİ VE YENİ FİNANSAMAN YÖNTEMLERİ Öğr. Gör. Aynur Arslan BURŞUK KÜÇÜK İŞLETMELERDE FİNANSMAN İŞLEVİ Finansman, işletmelerin temel işlevlerini yerine getirirken yararlanacakları
28.06.2012 tarihli Bankaların İç Sistemleri Hakkında Yönetmelik in Risk Yönetimine İlişkin Düzenlemeleri Yönetici Özeti: 28.06.2012 tarihinde yayımlanan Bankaların İç Sistemleri Hakkında Yönetmelik ile
ÖDEME VE MENKUL KIYMET MUTABAKAT SİSTEMLERİ, ÖDEME HİZMETLERİ VE ELEKTRONİK PARA KURULUŞLARI HAKKINDA KANUN Halkla İlişkiler Başkanlığı TA K D İ M Değerli; Ana Kademe, Kadın Kolları, Gençlik Kolları MKYK
Kanun No : 5281 Resmi Gazete No : 25687 (3. Mük.) Kabul Tarihi: 31/12/2004 Resmi Gazete Tarihi : 31/12/2004 VERGİ KANUNLARININ YENİ TÜRK LİRASINA UYUMU İLE BAZI KANUNLARDA DEĞİŞİKLİK YAPILMASI HAKKINDA
IÇINDEKILER ÖNSÖZ IH GİRİŞ 1 BIRINCI BOLUM BIREYSEL EMEKLILIK SISTEMI VE ŞAHıS SIGORTA SISTEMI HAKKıNDA GENEL AÇıKLAMALAR 1. Genel Açıklamalar 9 2. Şahıs Sigorta (Hayat Sigortalan) Sistemi Hakkında Genel
İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku Hizmetleri KPMG Türkiye kpmg.com.tr kpmgvergi.com Sosyal Güvenlik Reformu ve sonrasında çalışma mevzuatına gelen önemli değişiklikler, şirketlere ciddi yükümlülükler getirmektedir.
%25 DEVLET KATKISI 444 55 00 / anadoluhayat.com.tr BES Nedir? Bireysel Emeklilik Sistemi (BES), aktif çalışma hayatınız süresince yaptığınız tasarrufların uzun vadeli yatırıma yönlendirilmesini sağlayan,
2016 YARIM GÜN ÇALIŞMA SMMM DR GÜLSÜM ÖKSÜZÖMER YILMAZ İŞ VE SOSYAL GÜVENLİK DANIŞMANI Değerli Meslek Mensubumuz 6663 sayılı Kanunla 4447 sayılı Kanuna 10/2/2016 tarihinden itibaren eklenen ek 5 inci madde
53 TEKSTİL VE HAZIR GİYİM SEKTÖRÜ İKİNCİ BÖLÜM 1. Sektörde mevcut istihdam imkanları geliştirilecektir. 1.1 Kadın istihdamı / Kadın istihdamını geliştirmeye yönelik aktif işgücü politikaları uygulanacaktır.
KATILIMCILARA DUYURU ANADOLU HAYAT EMEKLİLİK A.Ş. EMEKLİLİK YATIRIM FONLARI İÇTÜZÜK VE İZAHNAME DEĞİŞİKLİKLERİ Fonu nun içtüzük, izahname ve tanıtım formunun ilgili bölümlerinde Sermaye Piyasası Kurulu
ANKARA EMEKLİLİK A.Ş. DENGELİ EMEKLİLİK YATIRIM FONU FON KURULU FAALİYET RAPORU Bu rapor Ankara Emeklilik A.Ş Dengeli Emeklilik Yatırım Fonu nun 01.01.2004-31.12.2004 dönemine ilişkin gelişmelerin, Fon
DEVLET KATKISI REHBERİ BİREYSEL EMEKLİLİK SİSTEMİNDE DEVLET KATKISI DEVLET KATKISI REHBERİ BİREYSEL EMEKLİLİK SİSTEMİNDE DEVLET KATKISI 1. Devlet katkısı nedir? Katılımcı tarafından ödenen katkı paylarının
ASGARİ ÜCRET 2014 yılında dönemler itibariyle uygulanacak asgari ücret tarifesi aşağıdaki gibidir. A- 2014 YILINDA UYGULANACAK ASGARİ ÜCRET TUTARLARI 4857 sayılı İş Kanunu nun 39 uncu maddesi uyarınca,
SİRKÜLER NO: POZ-2008 / 61 İST, 26.11.2008 ÖZET: 22 Kasım 2008 Tarih ve 27062 sayılı Resmi Gazete de yayımlanan 5811 sayılı Bazı Varlıkların Milli Ekonomiye Kazandırılması Hakkında Kanun yayımlanmıştır.
KAYIT DIŞI İSTİHDAM VE SOSYAL GÜVENLİK M. Kemal OKTAR * Sosyal Güvenlik Hukuku bakımından kayıt dışı istihdam olgusu; 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu ile 4857 sayılı İş Kanunu ve 2821 sayılı Sendikalar
SOSYAL GÜVENLİK DESTEK PRİM BORÇLARININ YAPILANDIRMA ŞARTLARI Ekrem TAŞBAŞI * I-GİRİŞ 6385 sayılı Kanunla 5510 sayılı Kanuna Sosyal güvenlik destek prim borçlarının yapılandırılması başlığını taşıyan Geçici
ASGARİ ÜCRET 4857 sayılı İş Kanunu nun 39 uncu maddesi uyarınca, iş sözleşmesi ile çalışan ve bu Kanunun kapsamında olan veya olmayan her türlü işçinin ekonomik ve sosyal durumlarının düzenlenmesi için
İşsizlik ve İstihdam Raporu-Eylül 2016 İşsizlikte patlama! İki yılda 473 bin yeni işsiz! Geniş tanımlı işsiz sayısı 6 milyonu aştı Tarım istihdamı 420 bin, imalat sanayi 47 azaldı Toplam istihdam artışının
TÜRK VERGİ SİSTEMİ DERS NOTU 3.DERS III. ÜCRETLER Ücret, işverene tabi ve belli bir işyerine bağlı olarak çalışanlara hizmet karşılığı verilen para ve ayınlar ile sağlanan ve para ile temsil edilebilen
PLATFORM NOTU'15 / P-3 Yayınlanma Tarihi: 05.02.2015 * Kayıtdışı İstihdama Dair Yanıtlanmayı Bekleyen Bazı Sorular Cem Başlevent 1 YÖNETİCİ ÖZETİ Son yıllarda yaşanan olumlu gelişmelere rağmen, kayıtdışı
VERGİDEN İSTİSNA KIDEM TAZMİNATI, ÇOCUK YARDIMI VE AİLE YARDIMI İÇİN YAPILAN ÖDEMELERDE İSTİSNA SINIRI ÖZET : 1.7.2015-31.12.2015 tarihinden arasında geçerli olmak üzere uygulanacak Gelir Vergisinden istisna
AB Bütçesi ve Ortak Tarım Politikası OTP harcamalarının AB bütçesinin önemli bölümünü kapsaması, bu politikayı bütçe tartışmalarının da odak noktası yaparken, 2014-2020 Mali Çerçeve içinde tarım, kırsal