Konu Başlıkları 1. Cümle Bilgisi 1. Cümle Çeşitleri 1. Yapısına Göre Cümleler 1. Basit Cümle 2. Birleşik Cümle 1. Şartlı Birleşik Cümle 2. İç içe Birleşik Cümle 3. Bağlı Cümleler 1. “Ki” li Bağlı Cümleler 2. Diğer Bağlama Edatlarıyla Cümleler 4. Sıralı Cümle 1. Bağımlı Sıralı Cümle 2. Bağımsız Sıralı Cümle 2. Anlamlarına Göre Cümleler 1. Olumlu Cümle 2. Olumsuz Cümle 3. Soru Cümlesi Kurulan Bağlı Temel Kavramlar Bu bölümde; bir cümlenin kaç kategoride incelendiği ve bunların neler olduğu konularına değinilecektir. Cümle Bilgisi Bir duygu, düşünce, olay, durum, hareket, fikir veya bir dileği tam bir yargı halinde bildiren kelime ya da kelime gruplarına cümle denir. Bir cümle tam bir yargı bildirmek zorundadır. Cümle Çeşitleri Cümleler anlam ve yapılarına, yüklemin türü ve yerine göre sınıflandırılırlar: Şekil 1. Cümle Çeşitleri Yapısına Göre Cümleler Yapılarına göre basit, birleşik, bağlı ve sıralı cümleler olmak üzere dört cümle çeşidi vardır. Basit Cümle Yapısında isim veya fiil cinsinden tek bir yüklem bulunan cümle basit cümledir. Türkçede cümleler genellikle basit yapılıdır. Yapısında zarf fiil, sıfat fiil, isim fiil bulunan cümleler de basit cümledir. Çünkü bu kelime ve bunlardan oluşan kelime grupları yargı bildirmezler. Ör: Sıcak yaz aylarını geçirmek için deniz kıyılarına, yaylalara kaçanlar şimdi birer birer kışlıklarına dönüyorlar. (Basit cümle) Ör: Rüzgar, denizin yüzünü pürüzlendirerek küçük savaşlar yaratıyordu. (Basit cümle) Birleşik Cümle İçinde birden fazla yüklemi olan, dolayısıyla birden fazla yargı taşıyan cümlelerdir. Birleşik cümle, bir ana cümle ve cümlelerin anlamını tamamlayan bir veya daha fazla yardımcı cümleyle kurulur. Türkçede iki tip birleşik cümle vardır. Şartlı Birleşik Cümle Şart ekiyle kurulmuş bir şart cümlesiyle ondan sonra gelen temel cümlenin meydana getirdiği yapıdır. Şart cümlesi tek başına yargı, bitmiş bir hüküm bildirmez. Temel cümleyi zaman, şart, sebep ve benzetme anlamlarıyla tamamlar ve genellikle zarf tümleci görevindedir. Ör: Bir ay önce sözümü dinleseydi / başına bu felaket gelmeyecekti. (Şartlı birleşik cümle) Ör: Artık demir alma günü gelmişse zamandan Ör: Meçhûle giden bir gemi kalkar bu limandan. (Şartlı birleşik cümle) İç İçe Birleşik Cümle Bir cümlenin, başka bir cümle içinde yer aldığı cümlelere iç içe birleşik cümle denir. Bu yapıda ana cümlenin yüklemi genellikle “de-, son-, zannet-, bil-, gör-, görün-, farz et-, düşün-” fiillerinin çekimli şeklidir. Ana cümlenin sonda bulunduğu bu sıralanış Türk cümle yapısına uygundur. Ör: “Eyvah ki savaşı önce kendimize karşı kazanmak zorundayız” diye düşündü. Ör: “Gördüğüm kadarıyla beğendim galiba” diyorum gitgide kısılan sesimle. Bağlı Cümle Bağlama edatlarıyla birbirine bağlanmış cümleler topluluğudur. Bu cümleler “ki” veya diğer bağlama edatlarıyla kurulmak üzere iki tipte karşımıza çıkarlar. “Ki” li Bağlı Cümleler Farsça “ki” bağlama edatıyla bağlanmış cümlelerdir. Bu cümlelerin her biri, tek başına yargı bildiren müstakil bir cümledir. Bu yapıda genellikle ana cümle başta, yardımcı cümle sonda bulunduğu için bu sıralanış Türk cümle yapısına aykırıdır. Ör: Kızıl havaları seyret ki / akşam olmakta. Ör: İtiraf etmeliyim ki / ona kanım ısındı. “ki” li bağlı cümlelerde, ana cümlenin bazen düştüğü görülür, bu tarz yapılarda cümle okuyanın zihninde tamamlanır. Ör: Bana kızdı diye o kadar korktum ki (anlatamam). Diğer Bağlama Edatlarıyla Kurulan Bağlı Cümleler Birden fazla cümlenin “ve, veya, fakat, da, ama, lâkin, meğer, halbuki” v.b. Bağlama edatlarıyla birbirine bağlandığı cümleler topluluğudur. Her biri müstakil bir cümle olan bu cümleler arasındaki anlam ilişkisi, bağlama edatlarıyla sağlanıp pekiştirilmektedir. Bu cümlelerin bazılarında yüklemin kip ve şahıs ekinin aynı, bazılarında ise farklı olduğu görülür. Unsurlarından bir veya birkaçının ortak olduğu bağlı cümleler de bulunmaktadır. Ör: Hava bulutlu ve durduğumuz tepe rüzgârlıydı. Oturdum da efkârlandım bu gece. Ebru onunla karşılaşınca irkildi fakat gülümsediğini görünce içinin huzurla dolduğunu fark etti. Sıralı Cümle Tek başına yargı bildiren birden fazla bir anlam bütünlüğü içinde sıralanmasıyla meydana gelen cümleler topluluğudur. Sıralı cümleler iki veya daha fazla cümleyle kurulur. Cümleler birbirinden virgül veya noktalı virgülle ayrılırlar. İki tip sıralı cümle vardır: Bağımlı Sıralı Cümle Aralarında bir veya birden fazla ortak öğenin bulunduğu cümlelerdir. Ör: Öğrenciler, ödevlerini yaptı, sınavlarını geçti, huzurla dönemi bitirdiler. Bağımsız Sıralı Cümle Ortak bir öğesi bulunmayan ancak aralarındaki ilişkinin anlam yönüyle tamamlandığı cümlelerdir. Ör: Öğretmen ders anlatıyor, öğrenciler dinliyordu. NOT: Bir cümle yapı bakımından “birleşik”, “bağlı”, “sıralı” olma özelliklerinden yalnızca birine sahip olabilir. Bu tarz bir yapı içinde yer alan cümlelerden her biri de “basit, birleşik, bağlı, sıralı” cümleler olabilir. Bu durumda cümle, anlamı esas alınarak dikkatle tahlil edilmelidir. Ör: Öğle yemeğinden sonra iyice gerginleştim, / birazcık kestireyim diye şezlonga uzandım. (Sıralı cümleler; birinci cümle basit cümle, ikinci cümle iç içe birleşik cümle) Anlamlarına Göre Cümleler Anlamına göre cümleler üçe ayrılır: Olumlu Cümle Yargının gerçekleştiğini anlatan cümlelerdir. Yapı bakımından olumsuz görünen bazı cümleler, anlamca olumludur. Bir cümlede iki olumsuz unsur varsa, cümlenin anlamı olumlu olur. Yapı bakımından olumsuz olan bazı cümleler ise soru yoluyla olumlu bir anlam kazanırlar. “-den başka” kalıbı “değil” edatıyla birlikte cümleyi olumlu yapar ayrıca aynı kalıp soru yoluyla da cümleye olumlu bir anlam kazandırır. Örnekler: Medeniyet çok kuvvetli bir ışıktır. Gökle denizin birleştiği dumandan çizgiye dikkatle baktı. Dayaktan korkmayan, titremeyen yoktur. Söylediklerinizi dinlemez olur muyum? Sana bu yaptıkları kötülükten başka bir şey değildi. Senin bu yaptıkların kıskançlıktan başka nedir? Olumsuz Cümle Yargının gerçekleşmediğini anlatan cümlelerdir. “-ma, -me” olumsuzluk eki, “değil” edatı “yok” sözcüğü cümleyi olumsuz yapan unsurlardır. Yapı bakımından olumlu olan bazı cümleler anlamca olumsuzdur. “ne… ne…” bağlama edatı cümlenin anlamını olumsuz yapar, ayrıca bazen soru eki de olumlu bir cümleye olumsuz anlam kazandırabilir. Örnekler: Ona söyle, boş yere beni aramasın. Sanat eserleri, tabiattan kopya edilmiş değildir. Şu aralar onun dünyadan haberi yok. Ne bir vefa gördüm, ne fayda buldum. Ben bu sözü söyler miyim? Soru Cümlesi Soru yoluyla bilgi almayı amaçlayan cümlelerdir. Soru cümlesi olumlu da olumsuz da olabilir. Soru sıfatları, soru zamirleri, soru zarfları, soru edatları ve soru eki “-mı / -mi”, bir cümleye soru anlamı kazandırır. Örnekler: Neden coşkun suların sesi gittikçe dindi? Bu sonbahar sabahının donuk inci rengini nasıl anlatabilirim? Acaba aklımda yanlış mı kalmış? Baban yerinde adamdan ne istedin şimdi?
1/--pages