Ekim nöbeti, ekîn nöbetî olarak da bilinir, tek tip ekim ya da değişik ürünlerin rasgele ekimi yerine, aynı toprağa her yıl değişik ürünlerin belli bir sırayla ekilmesi. Toprağın besin dengesini korumak ve ürün verimini artırmak amacıyla uygulanan bu sistemin yararları çok eski çağlardan beri biliniyorsa da, en verimli ekim planlamasının ve nöbet sürelerinin araştırılmasına 19. yüzyılın ortalarında başlanmıştır. Toprak ve iklim koşullarıyla yakından ilintili olan bu düzenlemenin hemen her tarım bölgesinde kendi ilkelerini yerleştirmesi doğaldır. Örneğin, Orta Afrika’da uygulanan 36 yıllık bir ekim nöbetinde, aynı toprakta 35 yıl süreyle çalı ve ağaç yetiştirildikten sonra bu bitkilerin yerine yalnızca ragi darısı ekilir. Oysa dünyanın bellibaşlı tarım ülkelerinde değiştirilerek ekilen ürünlerin nöbetleşme süresi çok daha kısadır. Bazı yörelerde, toprağın uzun vadedeki verimliliğini gözet- mektense en kısa, nöbetlerle yakın vadede sonuç almak amaçlanırken, bazı sistemler toprağın verimliliğini gelecekte de korumak üzere uzun aralıklı nöbetler halinde tasarlanır.
- yüzyıl ortalarında, başta İngiltere’deki Rothamsted deneme istasyonu olmak üzere bazı deneme çiftliklerinde yapılan ilk deneyler, nöbetleşe ekilecek ürünlerin üç grupta sınıflandırılmış bitkiler arasından seçilmesinde yarar olduğunu ortaya koymuştur: Düzenli sıralar halinde ekilen bitkiler, serpme yöntemiyle sık olarak ekilen bitkiler ve toprağı dinlendiren nadas bitkileri ya da çayır bitkileri. Böyle bir sınıflandırma, toprağın verimliliğini korumak ve üretim ekonomisinin sürekliliğini sağlamak için gerekli olan dengeli bir ekim nöbetinin belirlenmesine yardımcı olur. Üstelik, değişik koşullara uygun ürünlerin seçilmesi, gerektiğinde ürün değişikliği yapılması ve arada otlak ya da yem bitkilerinin ekilmesi açısından yeterince esnektir.
Basit bir ekim nöbeti sisteminde, her gruptan seçilmiş bir ürün, örneğin mısır- yulaf-üçgül ya da patates-buğday-üçgül (ya da kelpkuyruğu) nöbetleşe ekilebilir. Genellikle nöbet süresi sekiz yıl ya da daha az olacak biçimde tasarlanır.
Ekilecek bitkilerin seçiminde, hayvan yemi, tahıl, sebze ve öbür tarım ürünlerine duyulan gereksinim göz önünde bulundurularak, her şeyden önce ekilecek ürün ile toprağın uyumu ön plana alınır. Örneğin, verimi giderek azalan eğimli topraklarda sıralı ekim yerine serpme yöntemiyle ekilen nadas ya da çayır bitkilerine ağırlık vermek gerekir. Böylece oluşan sık bitki örtüsü hem toprağı organik maddelerce zenginleştirerek verimini artıracak, hem de eğimli alanlarda toprak kaymalannı önleyecektir. Verimi yüksek olan düz arazilerde ise, nadas bitkilerini çok azaltmamak koşuluyla sıralı ekime daha geniş yer verilebilir. Her ürünün gerek toprak verimliliği, gerek daha sonra ekilecek ürünler üzerindeki etkisi ve tarım zararlılarına, hastalıklara, yabani otlara karşı direnci değişik olduğundan, sıralamanın büyük bir özenle planlanması gerekir.
Baklagillerin kullanımı. Baklagiller, azot bağlama özellikleriyle hem kendi gereksinimlerini karşılayabilen, hem de yetiştirildikleri toprağı azotça zenginleştiren önemli tarım bitkileridir. Toprağa gerekli olan azotun sağlanması için, yeterli miktarda baklagil kalıntısının doğrudan ya da hayvan gübresi olarak toprağa geri dönmesi gerekir. Baklagillerden en yüksek yarar, ekin sapı ve saman gibi başka artıkların da baklagil artıklarıyla birlikte toprağa karıştırılmasıyla sağlanır. Deneyler, bu iki tip artığın birlikte kullanılmasıyla sağlanan verimin, ayrı ayrı kullanılmasıyla sağlanacak olan toplam verimden daha yüksek olduğunu göstermiştir. Eğer bu artıklar yok edilir ya da topraktan ayıklanırsa beklenen yarar sağlanamaz.
Ekim nöbetinde, toprağın verimliliğini artırmak için, uzun köklü baklagillere ağırlık vermek, ama öbür ekinlere ayrılan alanları iyice daraltmamaya ve toprağa gereğinden çok artık yüklememeye özen göstermek gerekir. Yalnızca yeşil gübre olarak kullanılan baklagillere dayalı ekim nöbeti daha düz ve verimli alanlarda uygulanmalı, baklagillerin tek başına ya da çayır oluşturan başka bitkilerle karışık olarak ekilmesi yeğlenme- lidir. Yaklaşık her dört yılda bir bu uygulamayı yapmak en iyi çözümdür.
Bölgesel farklılıklar. Ekim nöbetinde her tarım ürününün sağlayacağı yarar, bölgesel iklim ve toprak koşullarına göre değişir. Bir yöre için en uygun olan ürün başka bir yörede aynı sonucu vermeyebilir ya da o yöre için hiçbir değer taşımayabilir. Bununla birlikte, bütün tanm ürünleri arasından her yörenin koşullanna ve gereksinimlerine uygun, nöbetleşe ekilebilecek ürün seçenekleri bulmak her zaman olanaklıdır.
İyi tasarlanmış bir ekim nöbeti yalnızca toprağın ve ürünün verimini artırmakla kalmaz, işgücü, enerji ve donanımın daha verimli bir biçimde kullanılmasını sağlayarak ve hava koşulları ile talep dalgalanmalarından doğabilecek zarar riskini azaltarak işletmenin kârını da yükseltir. Türkiye’de bu sistemin geçmişi çok eski olmamakla birlikte, iklim koşullarının uygun olduğu sulanır alanlarda tek tip ekimden giderek ikili ya da üçlü ekim nöbeti sistemlerine geçiş gözlenmektedir.