1850’lerde başlayan büyük göçlerin ardından Anadolu topraklarına gelen Nogay Türkleri, devrin yönetimi tarafından farklı bölgelere iskân edildi. Osmanlı Devleti’nin son iki yüzyılında, Anadolu’ya doğru cereyan eden göç hareketleri neticesinde, bölgenin nüfusunun demografik yapısının değiştiği söylenebilir. Kırım, Balkanlar ve Kafkaslar üzerinden gerçekleşen göçler sonucu Anadolu topraklarında Nogay Türk nüfusu oluştu / arttı…
Osmanlı Devleti’nin yıkılışının ardından Mustafa Kemal Atatürk’ün önderliği ile Türkiye Cumhuriyeti Devleti kuruldu. Türkiye Cumhuriyeti Devleti, Atatürk’ün ‘Ne mutlu Türk’üm diyene’ sözü ile işaret ettiği üzere devlet sınırları içinde kalan tüm vatandaşları Türk olarak kabul etti…
1989 yılında Berlin duvarının yıkılışı ve ardından Sovyetler Birliği’nin dağılması ile birlikte dünya yeni bir döneme girmiş oldu. İki kutuplu uluslar arası sistem yerini A.B.D. merkezli tek kutuplu uluslar arası sisteme bıraktı. Sovyetlerin dağılışı ile Türkiye, tarihin kendisine vermiş olduğu misyon ile yüzleşmek durumunda kaldı. İlk başlarda, ayağı yere basmayan iddialı siyasî söylemler eyleme dönüşemediği gibi yaşanan gelişmeler Türkiye’nin bu duruma hazırlıksız yakalandığını da ortaya koydu…
***
Göçlerin yaşandığı ve Nogay Türklerinin Anadolu topraklarına gruplar halinde ve genelde farklı bölgelere iskân edildiklerinden itibaren 1950’lere kadar yaşadıkları köylerde dışarıya kapalı bir şekilde hayat sürdürdükleri söylenebilir. Bu durum sayesinde göç ile beraber getirdikleri Nogay Türk kültürünü ve dilini yaşatabilmişlerdir. Dışarıya kapalı şekilde devam eden sosyal yaşam evliliklere de yansımıştır. 1980’lere kadar geçen sürede Nogay Türklerinin dışarıdan kız alıp dışarıya kız vermeleri çok sık rastlanır bir durum değildir. Diğer adetlerde de kültürün yaşadığı görülür. Cenaze törenleri, kız ayttıruv, şeytan ötbezi, kına toyu, sünnet toy, it köyneği gibi adetlerin kapalı köy hayatında varlığını devam ettirdikleri söylenebilir.
Televizyonun köylere girişinin ve Nogay Türk nüfusunun önemli bir kısmının şehirlere göçünün ardından Nogay Türk kültürünü ve dilini muhafaza etmek eskisi gibi olmayacaktır. Bir yandan şehirleşen ve şehirleştikçe de Nogay Türk kültüründen uzaklaşan nüfusun yanında köylerin diğer köylerden göç alması da Nogay Türklerinin kültürel özelliklerini olumsuz etkilemiştir ve etkilemektedir.
Türkiye’deki Nogay Türk köylerinin geleceği ise karamsar bir tablo olarak karşımıza çıkmaktadır. Birçok Nogay Türk köyleri kapanmıştır ya da köylerin kapanmasına ramak kalmıştır. Diğer köyler ise demografik yapıları ve kültürel özelikleri değiştiğinden Nogay Türk iddiasını taşımaktan uzaklaşmaktadırlar.
Türkiye merkezli düşünüldüğünde (Bu durumun Nogay Türklerinin yaşadığı diğer devletlerde de farklı olmadığı söylenebilir) köyler, Nogay Türk kültürü, dili ve kimliği açısından birinci dereceden öneme haizdir. Köyler olmadan Nogay Türk kimliğinin yaşaması ve yaşatılması mümkün gözükmemektedir.
Birçokları için ecdât, işte bu köylerden ibarettir. Nogay Türk kimliğinin yaşadıkları coğrafyalarda oluştuğunu düşünenlerin sayısı az değildir. En azından göç olayının gerektiği kadar araştırılmadığı aşikârdır. Oysa ki, Nogay Türk iddiası taşımak için tarihin doğru analiz edilmesi, göçler önceki dönemlerin anlaşılması, göçlerin nasıl gerçekleştiği, Anadolu’ya ilk gelen Nogay Türklerinin nelerle karşılaştıklarının bilinmesi gerektiği gibi; romantik tarih anlayışından uzaklaşarak rasyonel tarih bilincinin oluşması/oluşturulması da gerekmektedir…
***
Sovyetlerin dağılması sonucu tek kutuplu hale gelen yeni uluslar arası sistem, küreselleşmenin de önünün açılmasına sebep olmuştur. Dünya bir taraftan tek pazar haline dönüşürken öte yandan da tek kültürlü bir yapıya doğru sürüklenmektedir. Aynı hayat tarzını benimseyen, benzer eğlence hayatına sahip, üç aşağı beş yukarı aynı beklentiler içine giren insanlar milliyet ve sınır tanımaksızın çoğalmaktadır. 1940’larda yapılan bir çalışmada A.B.D.’nin önemli teorisyenlerinden birisi olan Antony Toynbee, insanlık tarihinin 26 büyük medeniyet gördüğünü ve bugün için ancak 10 medeniyetin ayakta kalabildiğini iddia etmiş; yakın gelecekte ise yalnızca Batı medeniyetinin ayakta kalacağını ve geri kalanların da bu medeniyet çerçevesinde dönüşeceklerini iddia etmiştir.
Sovyetlerin dağılışına kadar Türkiye’nin (genel itibariyle) Sovyet topraklarındaki Türk topluluklarını yeteri kadar tanımadığı ve takip etmediği; bu topluluklar üzerinde gereken politikalar oluşturmadığı anlaşılmıştır. Atatürk’ün ‘Yurtta sulh, cihanda sulh’ söylemini temel dış politika hedeflerinden birisi haline getiren Türkiye, kendisini ülke sınırlarına hapsetmiştir. O zamanlar Dış Türkler tabiriyle ifade bulan Türk toplulukları daha sonra Türkî Cumhuriyetler ya da Türkî topluluklar olarak adlandırılmışlardır. Oysa ki, Türkî demek Türk’e benzeyen anlamını taşımaktadır…
Türkiye Cumhuriyeti Devleti sınırları içinde, 1990’lara kadar daha ziyade Tatar kimliğiyle tanının Nogay Türkleri, bu dönemlerden itibaren Tatarlığı reddeder biçimde Nogay Türk kimliği üzerine vurgu yapmaya başlamışlardır. Sovyetlerin dağılması ile demir perde inmiş ve birçok topluluk bağımsızlığını kazanmış ya da özerkliğe kavuşmuşlardır. Nogay Türkleri, Türkiye başta olmak üzere Balkanlar’da Romanya’da, Bulgaristan’da; Kırım’da; Kafkasların değişik bölgelerinde hayatlarını sürdürmektedir. Bunlardan Kafkasya’nın durumu diğerlerinden ayrılmaktadır. Dünya üzerinde Nogay kimliğinin resmiyet kazandığı tek yer Kafkasya’dır. Kafkasya’da beş ayrı bölgede Nogaylar yaşamaktadır. Nüfusları konusunda muhtelif rakamlar olmakla birlikte ancak çelişkili tahminler yapılabilmektedir.
Akademik dünyada yeteri kadar çalışılmamış bir konu olan Nogay Türkleri, Türkçe olarak yayınlanmış yayınlarda da kendisine gerektiği gibi yer bulamamıştır. Balkanlar’da, Kırım’da ve Kafkasya’da yaşayan soydaşları/boydaşları hakkında yeterince bilgi sahibi olmayan Türkiye’deki Nogay Türklerinin durumunu en iyi açıklayan örneklerden birisi de şu örnek olmalıdır: 1997 yılının haziran ayında basılan ve konusunda ilk olma iddiasını taşıyan Nogay Türkleri adlı kitapçıkta Nogay Türklerinin tarihi, kültürü ile dünü, bugünü ve yarını konu edilmiştir. İlginçtir ki, 100 sahifeyi aşkın hacmiyle bu çalışma içerisinde Nogay millî bayrağının ne bir resmi/sembolü ne de hakkında en ufak bir açıklama vardır. Buna karşın internet kullanımının artışı ve gerek Türkiye’den Kafkaslar ile temasa geçen Türkiye’deki Nogay Türkleri gerekse de Kafkaslardan Türkiye’ye gelen Nogaylar arasında geliştirilen iletişim neticesinde Nogay millî sembolü olan “kanatlı kurt”un varlığı anlaşılmış ve Türkiye’deki Nogay Türklerinin birçoğu da bu sembolü kullanmaya başlamışlardır. Bu sembolde kullanılan figürün, daha ziyade Rus kültüründe kullanılan ‘grifon’ olduğu da göz ardı edilmemelidir.
Birleşmiş Milletler örgütüne bağlı bir uzmanlık kuruluşu olan UNESCO (United Nations Educational Scientific and Cultural Organization) tarafından geçtiğimiz yıllarda hazırlanan rapora göre: Önümüzdeki yirmi beş yıl içerisinde bazı diller konuşulmaz hale gelerek tarih sahnesinden çekileceklerdir. Maalesef ki, Nogay dili de bu diller arasındadır. Araştırma konusu, yalnızca Kafkasya’da Nogay resmî kimliğini taşıyan nüfusu kapsamakla birlikte bu çalışmaya gerek Türkiye’de yaşayan Nogay Türklerini gerekse de diğer bölgelerde yaşayan Nogay Türklerini dahil etmek yanlış olmayacaktır.
***
Türkiye’deki Nogay Türk köylerinin muhafazası Nogay Türk kültürünü ve dilini canlı tutacağı gibi, Türkiye dışındaki Nogaylar ile geliştirilecek iletişim için de faydalı olacaktır. Köyler, bir bakıma dünümüz ile yarınımız için bir köprü görevini üstlenmektedir. Aradan köprülerin atılması ya da bu köprülerin yıkılması bu bağı yok edecektir. Köylerin Nogay Türk kimliği korunmalı ve bu şekilde de Nogay Türk kimliği sağlamlaştırılmalıdır.
Nogay Türk kimliğine vurgu yaparak çalışan dernek, vakıf ve diğer kuruluşların yeniden vizyon ve misyon tanımlamaları gerekmektedir. Bu kuruluşlar, Türkiye Cumhuriyeti Devleti ve karşı taraftaki muhatap devletler ile (Balkanlarda Romanya ile; Kırım’da Ukrayna ve Kırım Özerk Cumhuriyeti yönetimi ile Kafkaslarda ise Rusya Federasyonu ve Özerk yönetimler ile) iletişimin kurulmasında ve ilişkilerin oluşturulmasında aktif rol oynamalıdırlar. Unutulmamalıdır ki, günümüz uluslararası sistemin aktörleri arasında sivil toplum örgütlerinin ağarlığı giderek artmaktadır.
Nogay Türk dilinin yaşaması ve yaşatılması için akademik ağırlıklı çalışmalar yapılmalıdır. Çağdaş Türk Lehçeleri bölümlerinde Nogay Türk gençlerinin okuması/okutulması gerekmektedir. Bu bölümde Nogay Türkçesi üzerine master, doktora yapmak isteyen öğrenciler teşvik edilmeli ve desteklenmelidir.
Gerek şahsî olarak gerekse de dernekler aracılığı ile Nogay Türklerinin yaşadığı her yerde sivil toplum kuruluşları oluşturmaları sağlanmalıdır. Kurulan sivil toplum kuruluşları ile paralel politikalar izlenmeli ve ortak bilinç oluşturulmalıdır. Ortak faaliyetler izlenmelidir. Uluslararası nitelikte konferanslar, festivaller gibi hem akademik ağırlıklı hem de kültürel faaliyetler düzenlenmelidir. Dil kurultayları düzenlenerek Nogay Türk dili yaşatılmalıdır. Kafkasya’da yayınlanan yayınlar Türkçe’ye çevrilmeli ve Nogay Türkçesi ile yayınlanan yayınlar Latin harfleri ile düzenlenip Türkiye’de yayınlanmalıdır.
Tek kültürlü bir yapıya doğru sürüklenen dünya öte yandan da etnik yapıların mikro milliyetçilik akımlarıyla karşılaşmıştır. Bu bağlamda Nogay Türk kimliği mikro milliyetçilik olarak gelişmemelidir. Nogay Türk kimliği, Türklük şemsiyesi altında gelişmeli ve insanlık tarihinin zenginliği olarak varlığını idame ettirmelidir.
Sonuç itibariyle, Nogay Türk kimliğinin varlığının devamı için ciddî çalışmalar yapılmalıdır. Dernekler vasıtası ile Nogay Türk kimliğine vurgu yaparak aidiyet duygusu geliştirilmeli ve Nogay Türkleri arasında ortak bilinç oluşturulmalıdır. Şehirler, bölgeler hatta ülkeler arası münasebetler geliştirilmek suretiyle Nogay Türk kimliğine vurgu yapılmalıdır. Türkiye Türkçesi ile birlikte Nogay Türkçesi, Türk dünyasının büyük bir bölümü ile iletişim kurmak için yeterlidir demek çok da iddialı bir söylem olmayacaktır. Bu nedenle, Nogay Türk dilinin yaşatılması sanıldığından daha büyük öneme haizdir.
Nogay Türk kimliği, kültürü ve dilinin yaşatılması için köylerin stratejik önemi vardır. Bu nedenle köyler, ne olursa olsun, yaşatılmalıdır. Köyler, dünümüz ile yarınımız arasında kurulmuş köprülerdir. Bu köprüler, korunmalı ve hatta sağlamlaştırılmalıdır…
Mustafa Esken