Destan Dönemi ve Özellikleri
Milletlerin, tarihin çok eski çağlarında, olayların henüz kayda geçirilmediği zamanlarda yaşadığı devre destan dönemi diyoruz. Destan döneminde milletlerin yaşamını derinden sarsan hayal öğeleri ve sıra dışı kavramlarla dolu, destan adı verilen, sözlü anlatımlar ortaya çıkmıştır.
Destan döneminin özelliklerini aşağıdaki gibi sıralayabiliriz.
- Bu dönemde yazılı ürünler yok denebilecek kadar azdır.
- Kişiler, tabiatla, üstün güçlerle ve düşmanla mücadelelerinde düş yoluyla sözlü eserler meydana koymuş, sözler söylemiş ve tavırlar takınmıştır.
- Edebi bir tür olan destanın temeli bu dönemde atılmıştır.cemalaksoy.org
- Anlatımlarda olağanüstü olay ve kişiler karşımıza çıkar.
- Milletlerin özellikleri, yaşayışları ve düşünüşleri hakkında bilgiler bu anlatımlarda yer alır.
- Irka özgü özellikler, hayata hakimdir.
- Metinleri oluşturan ana olaylar bu dönemde yaşanmıştır.
- Mitolojik öğeler, bu dönemde ortaya çıkmıştır.
- Olaylar, üzerinden uzun yıllar geçtikten sonra yazıya geçirilmiştir.
Destan dönemine ait bir metni anlayabilmek için dönemin zihniyet özelliklerini bilmek gerekir. Destan dönemi zihniyet özelliklerini maddeler halinde aşağıdaki gibi sıralayabiliriz.
· İnsanlar, tabiat ve toplum olaylarını akıl ve ilim süzgecinden tam olarak geçirmezdi. Nedenini bulamadığı etkisinde kaldığı bazı olayları olağanüstü güçlere bağlardı.
· Yaşamın her anında her alanında din, insanları yönlendiren unsurdur. Ölüm, aşk ve yiğitlik onlarda duyguları coştururdu. Korku, sevgi, kin, umut, özlem insanlara geniş hayal iklimleri açardı. Savaş, göç, işgal, deprem, kuraklık, fırtına insanlarca kaderin oyunun ve tanrıların cilvesi sayılırdı. Doğa olayları ( şimşek, yankı, şafak, fırtına…) birer tanrı gibi tasarlanırdı.
· Göçebe yaşamın etkisiyle insanlar hissettiklerini ve inançlarını sözlü bir şekilde dile getirirdi.Tüm bu durumlar, insanların olayları, yaşamı ve inançları nasıl algıladığını anlamamızı sağlar. Bunlardan, başlangıçta mitler (mitolojik kavramlar), sonrasında masal ve destanlar meydana gelmiştir.
İslamiyet’i kabul etmeden önceki dönemde, Türklerin yaşadığı koşullar, hayal dünyalarını, geleneklerini, yaşayışlarını ve inançlarını etkilemiştir. Başlangıç tarihi bilinmeyen ve İslam etkisiyle yazılı ilk ürünlerin verildiği XI. Yüzyıla kadar süren bu döneme, İslam öncesi Türk edebiyatı dönemi ya da destan dönemi Türk edebiyatı adını veriyoruz.
Destan döneminde bozkırlar, çöller ve dağlık alanlarda yaşayan Türkler, yaşamlarını sürdürmek için büyük mücadeleler vermiştir. Yaşamı kolay hale getirmek için atı evcilleştirme, silah yapıp kendilerini korumak ve avlanmak için demiri işlemiştir.Birlik içinde yaşama geleneğine sahip Türkler aile ve toplum hayatını, sosyal dayanışma anlayışını önemsemiştir. Toplulukları oba, oymak ve boy olarak örgütlenmiş, işleri yürütmek için oba meclisleri kurmuştur.Gök Tanrı ve kıyamet günü inancı, halkla iç içe olan, aynı zamanda doktorluk yapan ve gökyüzünü inceleyen din adamları da Türk halkına özgü hayata hakim özelliklerdir.