Transkript
1 AB ye Katılım Dilek YİĞİT
2 İçindekiler: Yönetici Özeti...3 Giriş...5 AB ye Katılım-Öncesi Uyum Süreci...6 AB ye Katılım-Sonrası Uyum Süreci...11 Sonuc...19 Sonnotlar...21 SDE ANALİZ Mayıs 2011
3 Yönetici Özeti AB ile üyelik müzakereleri devam eden Türkiye hâlihazırda Birliğe katılım-öncesi uyum sürecindedir. AB uyum süreci, Birliğe katılımla sona ermeyeceğinden, Türkiye nin AB üyesi olmasıyla katılım-sonrası uyum süreci başlayacaktır. Katılım Antlaşması nın geçiş süreçlerini düzenleyen hükümleri kapsamında Türkiye ile AB üyesi devletler arasında akdedilecek Katılım Antlaşması, ülkemizin katılım-sonrası uyum sürecini düzenleyecektir. AB nin beşinci genişlemesinin her iki dalgasında (2004 ve 2007) yer alan devletler ile akdedilen Katılım Antlaşmaları nda öngörülen geçiş süreçleri ve uygulamaları, Türkiye için, Müzakere Pozisyon Belgeleri nin hazırlanmasında ve Katılım Antlaşması nda yer alacak geçiş süreçlerini düzenleyecek hükümlerin müzakeresinde örnek teşkil etmektedir. Diğer taraftan, katılım-sonrası uyum sürecine ilişkin Avrupa Adalet Divanı nezdinde görülen davalar, Katılım Antlaşması hükümlerine istinaden AB kurumları tarafından gerçekleştirilen ve yeni üyelerin Birliğe adaptasyonuna yönelik hukuki tasarrufların üye devletler ve AB kurumları arasında ihtilaf konusu olabileceğini göstermektedir. Anahtar Kelimeler: Katılım öncesi uyum süreci, Katılım sonrası uyum süreci, Müzakere fasılları
4
5 5 Giriş AB ye uyum süreci, 1993 de Avrupa Konseyi (European Council) tarafından aday ülkeler için belirlenen Kopenhag Kriterlerini pratiğe geçirme süreci olarak tanımlanabilir. Ancak bir aday ülkenin AB ye uyumu -özellikle de yeni üyelerin AB politikalarının dışında kalma (opt-out) hakkı olmamaları nedeniyle- katılım sonrasında da devam etmektedir. Dolayısıyla, AB ye uyum süreci, katılım-öncesi ve katılım-sonrası olarak iki aşamalıdır. Katılım- öncesi uyum sürecinin temel unsuru, aday ülkenin Kopenhag Kriterleri ni karşılama kapasitesinin AB nezdinde yakından izlenerek değerlendirilmesidir. Bu süreç, AB nin aday ülkeye dair açıkladığı İlerleme Raporları ve Katılım Ortaklığı Belgeleri ile aday ülkelerce hazırlanan Ulusal Programlar aracılığıyla izlenmekte ve değerlendirilmektedir. Katılım-sonrası uyum takvimi ise aday ülke ile akdedilen Katılım Antlaşması ndaki hükümler çerçevesinde düzenlenmektedir. Bu çalışma katılım-öncesi ve katılım-sonrası uyum süreçlerinin genel özelliklerini değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Birinci bölümde katılımöncesi uyum sürecinin özellikleri, ikinci bölümde de katılım-sonrası uyum sürecinin uygulanmasını ifade eden geçiş aşamaları AB nin son genişlemesi çerçevesinde incelenecektir. Ayrıca, katılım-sonrası uyum sürecinde AB ve üye ülkeler arasındaki hukukî ihtilafları göstermesi bakımından Avrupa Adalet Divanı nda görülen bazı davalara örnek olarak değinilecektir. AB ye uyum süreci, katılım-öncesi ve katılımsonrası olarak iki aşamalıdır. Katılım- öncesi uyum sürecinin temel unsuru, aday ülkenin Kopenhag Kriterleri ni karşılama kapasitesinin AB nezdinde yakından izlenerek değerlendirilmesidir.
6 6 AB ye Katılım-Öncesi Uyum Süreci Maastricht Antlaşması ile AB; özgürlük, demokrasi, insan hakları ve temel özgürlükler ile hukuk devleti ilkelerine saygılı herhangi bir Avrupa ülkesinin Birlik üyesi olmak üzere başvurabileceğini hükme bağlamaktadır. AB ye katılım-öncesi uyum süreci, ilgili ülkenin tam üyelik başvurusunun kabul edilerek aday statüsünün tanınması ile başlamaktadır. Katılım anına kadar devam eden katılım-öncesi uyum sürecinin temel özelliği, aday ülkeden Kopenhag Kriterleri ni karşılamasıdır de imzalanan Maastricht Antlaşması ile Avrupa Toplulukları, Ortak Dış ve Güvenlik Politikası ile Adalet ve İçişlerinde İşbirliği olarak üç sütun üzerinde yükselen AB; özgürlük, demokrasi, insan hakları ve temel özgürlükler ile hukuk devleti (rule of law) ilkelerine saygılı herhangi bir Avrupa ülkesinin Birlik üyesi olmak üzere başvurabileceğini hükme bağlamaktadır. 1 Bu bağlamda, 1993 de Kopenhag da gerçekleştirilen Avrupa Konseyi nde AB adayı ülkenin üyelik için gerçekleştirmesi gereken ilkeler tespit edilmiştir. Kopenhag Kriterleri olarak bilinen bu ilkeler: Demokrasi, hukuk devleti, insan hakları ve azınlık haklarına saygıyı garanti edecek istikrarlı kurumlar, İşleyen piyasa ekonomisi ile Birlik içinde rekabet baskısıyla başa çıkma kapasitesi, AB müktesebatı (acquis communautaire) yükümlülüklerini üstlenebilme yeteneğidir. 2 Bununla birlikte, Sonuç Bildirgesi nde Birliğin yeni üyeleri hazmetme kapasitesinin Birlik ve aday ülkelerin genel çıkarı için önemli bir husus olduğunun belirtilmesi, 3 bu kapasitenin de bir başka kriter olup olmadığı tartışmalarını yaratmıştır. AB nin iki aşamada gerçekleştirilen son genişlemesinin Birlik içinde enlargement fatigue yarattığını düşünenlere göre, hazmetme ya da entegrasyon kapasitesi Kopenhag Kriterleri arasındadır. Aralık 1995 te Madrid de gerçekleştirilen Avrupa Konseyi nde ise, aday ülkelerin AB kural ve uygulamalarını yürürlüğe koyabilecek kapasitede olmaları ve entegrasyon koşullarını sağlayacak idarî yapılanmaları
7 benimsemeleri gerektiği vurgulanmıştır. 4 Bu bağlamda Dimitrova, Kopenhag Kriterleri ne ek bir idarî kriterin getirilmiş olduğunun altını çizmektedir. 5 Temel olarak katılım-öncesi uyum sürecini şekillendiren iki unsur vardır: Birincisi aday ülkenin Kopenhag Kriterleri ni karşılama kapasitesinin izlenip değerlendirilmesi iken ikincisi katılım müzakerelerinin sürdürülmesidir. Katılım-öncesi uyum sürecinde Komisyon, aday ülkenin AB ye uyumunu değerlendirmek suretiyle İlerleme Raporları hazırlayarak aday ülkenin uyum performansı hakkında Avrupa Parlamentosu (AP) ve Konsey i bilgilendirmekte; aday ülke ise, uyum sürecine ilişkin takvimi ve müzakere fasılları kapsamında önceliklerin gerçekleştirilmesine ilişkin maliyetleri hazırladıkları Ulusal Programlar aracılığıyla açıklamaktadır. 6 Katılım müzakereleri, AB müktesebatının müzakere edilmesini değil 7 müktesebatının kabul ve uygulanmasına ilişkin koşulların ve uyum takviminin müzakere edilmesini ifade etmektedir. Müzakereler aşağıda sıralanan müktesebat başlıkları kapsamında yürütülmektedir. 8 1 Malların Serbest Dolaşımı 2 İşçilerin Serbest Dolaşımı 3 İş Kurma Hakkı ve Hizmet Sunum Serbestisi 4 Sermayenin Serbest Dolaşımı 5 Kamu Alımları 6 Şirketler Hukuku 7 Fikri Mülkiyet Hukuku 8 Rekabet Politikası 9 Malî Hizmetler 10 Bilgi Toplumu ve Medya 11 Tarım ve Kırsal Kalkınma 12 Gıda Güvenliği, Veterinerlik ve Bitki Sağlığı 13 Balıkçılık 14 Ulaştırma Politikası 15 Enerji 16 Vergilendirme 17 Ekonomik ve Parasal Politika 18 İstatistik 19 Sosyal Politika ve İstihdam 20 İşletme ve Sanayi Politikası 21 Trans-Avrupa Ağları 22 Bölgesel Politika ve Yapısal Araçların Koordinasyonu 23 Yargı ve Temel Haklar 24 Adalet, Özgürlük ve Güvenlik 25 Bilim ve Araştırma 26 Eğitim ve Kültür 27 Çevre 28 Tüketicinin ve Sağlığının Korunması AB ye Katılım 7 Komisyon, aday ülkenin AB ye uyumunu değerlendirmek suretiyle İlerleme Raporları hazırlayarak aday ülkenin uyum performansı hakkında AP ve Konsey i bilgilendirmekte; aday ülke ise, uyum sürecine ilişkin takvimi hazırladıkları Ulusal Programlar aracılığıyla açıklamaktadır.
8 29 Gümrük Birliği 8 30 Dış İlişkiler 31 Dış, Güvenlik ve Savunma Politikaları 32 Malî Kontrol 33 Malî ve Bütçesel Hükümler 34 Kurumlar 35 Diğer Konular İlerleme Raporları ile aday ülkenin üyelik şartlarını karşılamak üzere AB müktesebatına uyum sağlamasına yönelik bir önceki yıl gerçekleştirdiği ilerlemeler değerlendirilirken aday ülkenin üyelik yolundaki ilerlemelerinin birbirleri ile kıyaslanması imkânı da sağlanmaktadır. Müzakerelerin ilk aşamasını tarama süreci oluşturmaktadır. Tarama sürecinin amacı, her bir fasıl kapsamında aday ülke mevzuatının incelenip Avrupa müktesebatının aday ülkeye tanıtılırken müktesebat uyumunda sorun olabilecek alanların tespit edilmesidir. Bu süreci müteakiben Komisyon, her fasıl için hazırladığı Tarama Raporu nu AB Konseyi ne sunmaktadır. Komisyon, tarama raporlarında müzakerelerin açılması için aday ülkenin başlangıç ölçülerini (opening benchmarks) karşılamasını ya da kapanış ölçülerini (closing benchmarks) karşılamasını tavsiye etmektedir. Katılım müzakerelerinde aday ülke, fasıl kapsamında Avrupa müktesebatına uyum açısından pozisyonunu gösteren Müzakere Pozisyon Belgesi ni hazırlamaktadır. Aday ülkenin durumunda Komisyon un önerisini temel alan Konsey ise Ortak Pozisyon Belgesi ne nihaî halini vererek, aday ülkeye göndermektedir. 9 Aday ülke, müzakere pozisyonlarında uyum sağlamakta zorlanabilecekleri müktesebat başlıklarında geçiş süreci talep edebilirler. Geçiş süreci talebi halinde Komisyon, aday ülke ilgili AB müktesebatına uyum sağlamasının etkilerini değerlendiren etki analiz raporlarını müzakere pozisyonlarına eklemektedir. 10 Dolayısıyla Müzakere Pozisyon Belgesi, taraflar arasında akdedilecek olan Katılım Antlaşması nın katılım-sonrası uyum sürecini düzenleyecek hükümlerine de yön vermektedir. İlerleme Raporları ilk kez 1998 de hazırlanmış olup her aday ülkenin katılımının gerçekleşmesine kadar her yıl düzenli olarak hazırlanmaktadır. İlerleme Raporları ile aday ülkenin üyelik şartlarını karşılamak üzere AB müktesebatına uyum sağlamasına yönelik bir önceki yıl gerçekleştirdiği ilerlemeler değerlendirilirken aday ülkenin üyelik yolundaki ilerlemelerinin birbirleri ile kıyaslanması imkânı da sağlanmaktadır. İlerleme Raporlarının önceki yılın değerlendirilmesi suretiyle geçmişe yönelik olması nedeniyle, aday ülkeye geleceğe yönelik çalışma planı sunmak amacıyla Katılım Ortaklığı Belgeleri hazırlanmaktadır. Böylece aday ülke için kısa ve orta dönemli öncelikler tespit edilmektedir. Katılım Ortaklığı Belgeleri rehberliğinde aday ülke tarafından AB müktesebatının üstlenilmesine ilişkin Ulusal Programlar 11 hazırlanmaktadır. Ulusal Programlar incelendiğinde, içeriğinin, Kopenhag Kriterleri ne paralel düzenlendiği görülmektedir. Ulusal Program içeriği; Siyasî Kriterler Ekonomik Kriterler
9 Üyelik Yükümlülüklerini Üstlenebilme Yeteneği şeklinde düzenlenmektedir. Ulusal Program da müzakere fasılları kapsamında yer alan ulusal mevzuatın AB müktesebatına uyum takvimi, Üyelik Yükümlülüklerini Üstlenebilme Yeteneği başlığı altında verilmektedir. Böylelikle, aday ülkenin AB müktesebatına hangi yasal düzenlemeler ile ne zaman uyum sağlayacağı Ulusal Programlar aracılığıyla görülmektedir. Bir başka deyişle Ulusal Programlar, katılım-öncesi uyum sürecinin takvimi olarak tanımlanabilir. AB tarafından aday ülkenin katılım-öncesi uyum süreci yakından izlenirken bir fasılda müzakerelerin geçici olarak kapatılması, tüm üye ülkelerin anılan fasıl kapsamında aday ülkenin performansının tatmin edici olduğu hususunda görüş birliği içinde olmalarına bağlıdır. Müzakerelerinin tamamen kapatılması ise tüm fasıllara dair müzakere sürecinin tamamlanması ile gerçekleşmektedir. Komisyon bu durumu nothing is agreed until everything is agreed 12 ilkesi olarak ifade etmektedir. Vachudova, katılımöncesi uyum sürecinin üç temel özelliği olduğunu belirterek bu özellikleri, Asymmetric interdependence, enforcement ve meritocracy olarak sıralamaktadır. 13 Asymmetric interdependence aday ülkenin ekonomik refahının sağlanmasında AB ye büyük ölçüde bağımlı olmasını, ancak Birliğin aday ülkeye aynı ölçüde bağımlılığının söz konusu olmadığını ifade etmektedir. Vachudova, söz konusu asimetrik ilişkinin Birliğe, aday ülkeyi genişleme dışında tutma tehdidinde bulunabilme imkânı sağladığının altını çizmektedir. 14 Enforcement aday ülkenin, ulusal politikalarını AB nin denetim ve değerlendirilmesine açmasını ifade etmektedir. Vachudova nın da ifade ettiği gibi, katılım-öncesi uyum süreci, aday ülkenin AB politikalarına bağlılığını kanıtlamasına ve Birliğin ise aday ülkenin üyelik yükümlülüklerini yerine getirebileceği hususunda tereddütlerinden kurtulmasına yönelik bir süreçtir. 15 Asymmetric interdependence ve enforcement, üyelikte koşulluluk prensibinin altını çizmektedir. AB nin genişleme politikasında koşulluluk, aday ülkenin Birliğin kendisinden beklediği reformları gerçekleştirdiği taktirde kendisine üyelik perspektifinin sağlanmasını ve kendisinden beklenen reformları gerçekleştirmede başarısız olduğunda katılım sürecinin durdurulması ya da yavaşlatılmasını ifade etmektedir. 16 Schimmelfening ve Sedelmeier katılım sürecinde uygulanan bu prensibin, AB yi aday ülkeler üzerinde dönüştürücü güç haline getirdiğini vurgulamaktadırlar. 17 Meritocracy ise tüm aday ülkeler aynı kriterlere tabii tutulsa da, herhangi bir aday ülkenin üyelik aşamasındaki yerinin, üyelik kriterlerini gerçekleştirmedeki kabiliyeti tarafından belirlendiğini ifade eden bir katılım-öncesi uyum süreci özelliğidir. Anılan özellik AB nin son ve en büyük genişlemesinde gözlemlenirken 2004 deki genişlemede AB üyesi olan Orta ve Doğu Avrupa ülkelerine kıyasla Birliğe uyum süreci AB ye Katılım 9 Asymmetric interdependence aday ülkenin ekonomik refahının sağlanmasında AB ye büyük ölçüde bağımlı olmasını, ancak Birliğin aday ülkeye aynı ölçüde bağımlılığının söz konusu olmadığını ifade etmektedir.
10 10 daha zor ve uzun süren Bulgaristan ve Romanya nın 18 üyeliği 2007 de gerçekleşebilmiştir. Meritocracy nin en son örneği ise 16 Temmuz 2009 da AB ye üyelik başvurusunu yapan İzlanda nın AB ye üyelik sürecinde gözlemlenmektedir. İzlanda nın Ekim 2005 den itibaren katılım müzakereleri devam eden Hırvatistan ile AB ye üye olabileceği yönündeki açıklamalar 19 bu özelliği açıkça yansıtmaktadır. Katılım-öncesi uyum süreci, Katılım Antlaşması nın aday ülke ve üye ülkelerin tamamı tarafından imzalanması ve Antlaşmanın her üye ülkenin Anayasa kurallarına göre onaylanması sonrası sona ererken Katılım Antlaşması hükümleri ile düzenlenen katılım-sonrası uyum süreci başlamaktadır. Katılımöncesi uyum süreci, Katılım Antlaşması nın aday ülke ve üye ülkelerin tamamı tarafından imzalanması ve Antlaşmanın her üye ülkenin Anayasa kurallarına göre onaylanması sonrası sona ererken katılımsonrası uyum süreci başlamaktadır.
11 11 AB ye Katılım-Sonrası Uyum Süreci Katılım-sonrası uyum süreci uygulamasının nedeni, aday ülkelerin daha önce Avrupa Para Birliği ne ve Schengen Alanına katılmamak gibi bazı üye ülkelere tanınan opt-out hakkından yoksun olmaları ve özel koşulları nedeniyle herhangi bir AB hukuk düzenlemesine katılım anında uyum sağlayamayacak olmalarıdır. Dolayısıyla aday ülke, AB nin herhangi bir politikasına katılmamayı değil ancak katılımı geciktirmeyi talep edebilir. 20 Dolayısıyla katılım-sonrası uyum süreci, geçiş aşamalarının uygulanması ve tamamlanmasını içermekte olup bu aşamaların her bir yeni üye ülke için aynı olmaması, katılım-sonrası uyum sürecinde yeni üyeler arasında differentiation 21 enstrümanının benimsendiğini göstermektedir. Diğer taraftan, AB üyesi ülkeler de Birliğe katılım sağlayan yeni üyenin sahip olması gereken haklarını kullanmasını geciktirebilir. Bu durumun açık örneği, Orta ve Doğu Avrupa ülkeleri işçilerinin, ülkelerinin AB ye katılımından itibaren serbest dolaşım hakkından faydalanamamaları, serbest dolaşımın sağlanması için aşamalı geçiş süreçlerinin uygulanmasıdır. Hâlbuki AB, aynı genişleme dalgasındaki Güney Kıbrıs ve Malta için işçilerin serbest dolaşımını geciktirmeye yönelik geçiş süreci uygulaması talebinde bulunmamıştır. 22 AB nin beşinci genişlemesinin ilk dalgasını oluşturan aday ülkeler ile akdedilen Katılım Antlaşması nın maddesinde 24 geçiş önlemlerinin Antlaşma Eklerinde yer alan hükümlerle düzenlendiği belirtilmektedir. Söz konusu Ekler, her bir yeni üye ülke ile akdedilen özel düzenlemeleri içermektedir. Tablo 1 de, beşinci genişlemenin ilk dalgasındaki ülkeler için geçiş süreçleri uygulanan fasıllar gösterilmektedir. AB nin beşinci genişlemesinin ilk dalgasını oluşturan aday ülkeler ile akdedilen Katılım Antlaşması nın 24. Maddesinde geçiş önlemlerinin Antlaşma Eklerinde yer alan hükümlerle düzenlendiği belirtilmektedir.
12 12 Tablo 1: Beşinci Genişlemenin Birinci Dalgasındaki Ülkeler İçin Geçiş Süreci Fasılları Yeni Üye Çek Cumhuriyeti Estonya Güney Kıbrıs Letonya Litvanya Geçiş Süreci Fasılları Kişilerin Serbest Dolaşımı Sermayenin Serbest Dolaşımı Tarım Ulaştırma Politikası Vergilendirme Enerji Çevre Kişilerin Serbest Dolaşımı Hizmet Sunum Serbestisi Sermayenin Serbest Dolaşımı Tarım Balıkçılık Ulaştırma Politikası Vergilendirme Enerji Çevre Malların Serbest Dolaşımı Hizmet Sunum Serbestisi Sermayenin Serbest Dolaşımı Rekabet Politikası Tarım Ulaştırma Politikası Vergilendirme Enerji Çevre Kişilerin Serbest Dolaşımı Hizmet Sunum Serbestisi Sermayenin Serbest Dolaşımı Tarım Balıkçılık Ulaştırma Politikası Vergilendirme Sosyal Politika ve İstihdam Enerji Çevre Malların Serbest Dolaşımı Kişilerin Serbest Dolaşımı Hizmet Sunum Serbestisi Sermayenin Serbest Dolaşımı Tarım Balıkçılık Ulaştırma Politikası Vergilendirme Enerji Çevre
13 Macaristan Malta Polonya Slovenya Slovakya Kişilerin Serbest Dolaşımı Hizmet Sunum Serbestisi Sermayenin Serbest Dolaşımı Rekabet Politikası Tarım Ulaştırma Politikası Vergilendirme Çevre Gümrük Birliği Malların Serbest Dolaşımı Kişilerin Serbest Dolaşımı Rekabet Politikası Tarım Balıkçılık Ulaştırma Politikası Vergilendirme Sosyal Politika ve İstihdam Enerji Çevre Gümrük Birliği Malların Serbest Dolaşımı Kişilerin Serbest Dolaşımı Hizmet Sunum Serbestisi Sermayenin Serbest Dolaşımı Rekabet Politikası Tarım Balıkçılık Malların Serbest Dolaşımı Kişilerin Serbest Dolaşımı Hizmet Sunum Serbestisi Sermayenin Serbest Dolaşımı Tarım Vergilendirme Sosyal Politika ve İstihdam Enerji Çevre Kişilerin Serbest Dolaşımı Hizmet Sunum Serbestisi Sermayenin Serbest Dolaşımı Rekabet Politikası Tarım Ulaştırma Politikası Vergilendirme Enerji Çevre AB ye Katılım 13 Kaynak: Official Journal, L 236, Cilt 46, 23 September 2003 (Katılım Antlaşması Ekleri nden derlenmiştir)
14 14 Tablo 2: Beşinci Genişlemenin İkinci Dalgasındaki Ülkeler İçin Geçiş Süreci Fasılları Yeni Üye Bulgaristan Geçiş Süreci Fasılları Kişilerin Serbest Dolaşımı Hizmet Sunum Serbestisi Sermayenin Serbest Dolaşımı Tarım Ulaştırma Politikası Vergilendirme Sosyal Politika ve İstihdam Enerji Telekomünikasyon ve Bilgi Teknolojileri Çevre Aynı fasıl kapsamında geçiş süreci talep eden ülkeler için, geçiş sürecinin konusu farklılık arz edebilmektedir. Ayrıca, herhangi bir fasılda geçiş süreci talep edilmesi faslın içeriğini oluşturan AB müktesebatının tümüne uyumda geçiş süreci talep edildiği anlamına gelmemektedir. Romanya Kişilerin Serbest Dolaşımı Hizmet Sunum Serbestisi Sermayenin Serbest Dolaşımı Rekabet Politikası Tarım Ulaştırma Politikası Vergilendirme Enerji Çevre Kaynak: Official Journal, L 157, Cilt 48, 21 June 2005 (Katılım Antlaşması Ekleri nden derlenmiştir.) Geçiş süreçlerinin süreleri konusunda tektip bir uygulama olmayıp geçiş süreçleri her aday ülke için farklı düzenlenmektedir. Böylece, katılımsonrası uyum sürecinde, yukarıda da belirtildiği üzere, differentiation enstrümanının uygulanmaktadır. Diğer taraftan, aynı fasıl kapsamında geçiş süreci talep eden ülkeler için, geçiş sürelerin farklılığı yanında geçiş sürecinin konusu da farklılık arz edebilmektedir. Ayrıca, herhangi bir fasılda geçiş süreci talep edilmesi faslın içeriğini oluşturan AB müktesebatının tümüne uyumda geçiş süreci talep edildiği anlamına gelmemektedir. Geçiş süreçleri uygulamasına örnek olarak Tablo 3 te Sermayenin Serbest Dolaşımı faslı kapsamındaki tarımsal arazi, orman alanları ile ikincil ikamet edinimine ilişkin geçiş süreçleri uygulayan ülkeler ile geçiş süreleri gösterilmektedir. 25
15 Tablo 3: Sermayenin Serbest Dolaşımı Faslı Kapsamındaki Tarımsal Arazi, Orman Alanları İle İkincil İkamet Ediniminde Geçiş Süreleri Uygulaması Ülke Çek Cumhuriyeti Estonya Letonya Litvanya Macaristan Polonya Slovakya Bulgaristan Romanya Süre (yıl) 7 (Tarımsal arazi ve orman alanlarının edinimi) 5 (İkincil ikamet edinimi) 7 (Tarımsal arazi ve orman alanlarının edinimi) 7 (Tarımsal arazi ve orman alanlarının edinimi) 7 (Tarımsal arazi ve orman alanlarının edinimi) 7 (Tarımsal arazi ve orman alanlarının edinimi) 5 (ikincil ikamet edinimi) 12 (Tarımsal arazi ve orman alanlarının edinimi) 5 (ikincil ikamet edinimi) 7 (Tarımsal arazi ve orman alanlarının edinimi) 7(Tarımsal arazi ve orman alanlarının edinimi) 5 (ikincil ikamet edinimi) 7 (Tarımsal arazi ve orman alanlarının edinimi) 5 (ikincil ikamet edinimi) Güney Kıbrıs 5 (ikincil kullanım için ikamet edinimi) 26 Kaynak: Official Journal, L 236, Cilt 46, 23 September 2003 ve Official Journal, L 157, Cilt 48, 21 June 2005 (Katılım Antlaşmaları Ekleri nden derlenmiştir) Katılım Antlaşması Eklerinin hükümleri incelediğinde, katılımın gerçekleştiği tarihten itibaren geçiş süreçlerinin 5 ya da 7 yıl gibi dönemsel olarak düzenlenebileceği gibi, geçişin sona ereceği tarihin spesifik olarak belirtilmesi suretiyle de düzenlendiği görülmektedir. Örnek olarak, Sermayenin Serbest Dolaşımı faslı kapsamında, ikinci ikamet edinimine ilişkin Katılım Antlaşması nın imzalandığı tarihte yürürlükte olan Macaristan ulusal mevzuatındaki sınırlamaların 5 yıl korunacağı hükme bağlanmıştır. Bir başka deyişle Macaristan, ilgili ulusal mevzuatının AB müktesebatına uyumunu, Birliğe katılımının gerçekleştiği tarihten itibaren 5 yıl içinde tamamlayacaktır. Geçiş sürecinin sona ereceği tarihin spesifik olarak belirtilmesine ise, Hizmet Sunum Serbestisi faslı kapsamında Slovakya örneği verilebilir. Bu fasıl kapsamındaki 97/9/EC sayılı Direktifin 4. maddesi derogasyonu ile AB deki yatırımcılar için uygulanan asgari tazminat seviyesi nin 31 Aralık 2006 ya kadar Slovakya da uygulanmayacağı hükme bağlanmıştır. Böylece, Birliğin ilgili hukukî düzenlemesinin Slovakya da hangi tarihten itibaren uygulanacağı Katılım Antlaşması nda hükme bağlanmıştır. Ayrıca, Katılım Antlaşması na geçiş sürelerinin uzatılmasına AB ye Katılım 15 Birliğin ilgili hukukî düzenlemesinin Slovakya da hangi tarihten itibaren uygulanacağı Katılım Antlaşması nda hükme bağlanmıştır. Ayrıca, Katılım Antlaşması na geçiş sürelerinin uzatılmasına imkân tanıyan hükümler de konulabilmektedir.
16 16 AB nin geçiş süreci konusunda fazla esnek davranmadığı bilinmektedir. Bu nedenle, aday ülkelerin geçiş süreci taleplerini gerekçelendirmesi gerekmektedir. Yine de Müzakere Çerçeve Belgesi nde, AB tarafından önerilebilecek geçiş süreci uygulamalarına ilişkin uzun geçiş süreçlerini ve kalıcı önlemleri mümkün kılabilecek ifadeler kullanılmıştır. imkân tanıyan hükümler de konulabilmektedir. Geçiş sürelerinin uzatılmasına ilişkin Katılım Antlaşması nda yer alan hükümlerde, gerekçelere ilişkin yeterli kanıtların varlığı halinde, yeni üye ülkenin talebi üzerine Komisyon tarafından uzatılabileceği belirtilmektedir. Örnek olarak, Macaristan 10 Eylül 2010 da ülkede yerleşik olmayan AB vatandaşlarının, tarım alanları ediniminin sağlanması için 3 yıl ek süre talep etmiştir. Komisyon 20 Aralık 2010 da aldığı karar ile, Macaristan daki tarım arazilerinin edinimine ilişkin geçiş süresini bir defaya mahsus olmak üzere 30 Nisan 2014 e kadar uzatmıştır. 27 AB ye katılım müzakereleri devam eden Türkiye ve Hırvatistan ın da, zorlanabilecekleri müzakere fasıllarında, uyum sürecinin katılım sonrası devam etmesini, bir başka deyişle geçiş süreci, talep etme hakları bulunmaktadır. AB nin Türkiye ve Hırvatistan ile yürüttüğü üyelik müzakerelerinin kılavuz ilkeleri ve dolayısıyla geçiş sürecine ilişkin genel prensipler ise her iki ülkenin 3 Ekim 2005 tarihli Müzakere Çerçeve Belgesi nde açıklanmıştır. 28 Bu Belge de, Türkiye nin kısa süreli ve kapsam bakımından dar olmak şartıyla, AB müktesebatının uygulanmasına ilişkin aşamaları açıkça tanımlayan bir program ile birlikte geçiş önlemleri talep edebileceği belirtilmektedir. İç pazarın genişletilmesine ilişkin konularda düzenleyici önlemlerin ivedilikle uygulanması gerektiği belirtilen Müzakere Çerçeve Belgesi nde geçiş sürecinin kısa tutulması gerektiğinin de altı çizilmiştir. AB nin geçiş süreci konusunda fazla esnek davranmadığı bilinmektedir. Bu nedenle, aday ülkelerin geçiş süreci taleplerini gerekçelendirmesi gerekmektedir. 29 Yine de Müzakere Çerçeve Belgesi nde, AB tarafından önerilebilecek geçiş süreci uygulamalarına ilişkin aşağıda yer aldığı şekilde uzun geçiş süreçlerini ve kalıcı önlemleri mümkün kılabilecek ifadeler kullanılmıştır. Long transitional periods, derogations, specific arrangements or permament safeguard clauses, i.e., clauses which are permanently available as a basis for safeguard measures, may be considered. The Commission will include these, as appropriate, in its proposals in areas such as freedom of movement of persons, structural policies or agriculture. 30 Öte yandan AB üyelik sürecinde, Katılım Antlaşması nın imzalanmasını ve onaylanmasını müteakip Avrupa Adalet Divanı nezdinde görülen davalar, katılım sonrası uyum süreci kapsamında ihtilafların çıkabileceğini göstermektedir. AB nin son genişlemesinde, katılım-sonrası uyum sürecinin Adalet Divanı davalarına konu olması, Katılım Antlaşması nda düzenlenen geçiş sürecinin içeriği ya da süresine ilişkin ihtilaflardan kaynaklanmayıp Katılım Antlaşması nın imza tarihinden sonra Antlaşma nın 23üncü, 31 55inci 32 ve 57inci 33 maddelerine istinaden gerçekleştirilen hukukî tasarruflara ilişkin ihtilaflardan kaynaklanmıştır. Bir başka deyişle, ihtilafların asıl kaynağı,
17 Katılım Antlaşması nın imzalanmasından sonra, ikincil hukukî tasarruf araçları ile yeni üyelere derogasyon sağlanmaya çalışılması olmuştur. Avrupa Adalet Divanı nın 28 Kasım 2006 tarihli kararına dair davanın konusu, 34 Katılım Antlaşması nın 57inci maddesine istinaden hazırlanan 1223/2004 sayılı Konsey Tüzüğü nden kaynaklanan uyuşmazlık nedeniyle AP nin Adalet Divanı na iptal istemiyle başvurmasıdır. AP, elektrik piyasasında sınıraşan işlemler ağına giriş koşullarını düzenleyen 1228/2003 sayılı Tüzüğün uygulanmasına ilişkin Slovenya lehine geçici derogasyon sağlayan ve Katılım Antlaşması nın 57inci maddesine istinaden hazırlanan 28 Haziran 2004 tarihli ve 1223/ sayılı Tüzüğün iptal edilmesine yönelik talepte bulunmuştur. AP bu talebinde, dava konusu düzenlemenin Topluluk mevzuatının etkin uygulanmasını ertelemeyi amaçladığını, bu nedenle tasarrufun 57inci madde hükmü kapsamında değerlendirilemeyeceğini ileri sürmüştür. AP, Katılım Antlaşması nın yeni üye ülkeler lehine derogasyonların kabul edilmesine imkân veren genel bir uygulamaya ilişkin hüküm içermediğini, Antlaşma nın 57inci maddesinin de bu amaçla kullanılmayacağını ileri sürmüştür. Adalet Divanı ise kararında, 1223/2004 sayılı Tüzüğün Topluluk kuralının etkin olarak uygulanmasını geçici olarak ertelemeyi amaçlayan bir düzenleme olması nedeniyle Katılım Antlaşması nın 57inci maddesi hükmü kapsamında adaptation olmadığı kararıyla anılan Tüzüğü feshetmiştir. Ancak anılan feshin negatif etkilerini bertaraf etmek amacıyla, düzenlemenin etkilerinin yasal temeli olan yeni bir düzenleme kabul edilinceye kadar yürürlükte kalacağını belirtmiştir. Adalet Divanı nezdinde görülen bir diğer dava örneği ise, AP nun 2004/85/EC 36 sayılı Konsey Direktifi nin iptal edilmesi amacıyla Konsey e açtığı davadır. 37 AP, bir önceki davaya benzer şekilde, elektrik iç pazarına ilişkin ortak kurallar içeren 2003/54 sayılı Direktif in bazı hükümlerinin 38 Estonya tarafından etkin uygulanmasını geçici olarak önlemeye yönelik 2004/85/EC sayılı Direktifin, Katılım Antlaşması nın 57inci maddesine dayandırılamayacağını iddia etmiştir. Divan, ilgili düzenlemenin Estonya ya Katılım Antlaşması nın ötesinde ek derogasyon sağladığı gerekçesiyle, ihtilafa konu Konsey tasarrufunu feshetmiştir. Her iki davanın konusu, Birliğe yeni katılan herhangi bir üyeye, Birliğe uyum kapsamında, Birlik kurumlarının hukuki tasarrufları aracılığıyla sağlanacak derogasyonların yasal zemini üzerinde ihtilaf çıkabileceğini göstermektedir. Katılım-sonrası uyum sürecine konu bir diğer dava örneği de Polonya ve Konsey arasında ortak tarım politikasına uyum kapsamındaki ihtilaftan kaynaklanmıştır. 39 Katılım Antlaşması nın 23üncü maddesi, Konsey e Ortak Tarım Politikası na ilişkin Avrupa müktesebatında gerçekleştirilen değişikliklere AB ye katılmakta olan ülkelerin uyumunu sağlamaya yönelik tasarrufta bulunma yetkisi vermektedir. Anılan yetki kapsamında, Konsey AB ye Katılım 17 AP, Katılım Antlaşması nın yeni üye ülkeler lehine derogasyonların kabul edilmesine imkân veren genel bir uygulamaya ilişkin hüküm içermediğini, Antlaşmanın 57inci maddesinin de bu amaçla kullanılmayacağını ileri sürmüştür.
18 /281/EC 40 sayılı Kararı yeni üye ülkelerde tarım sektörüne yapılacak doğrudan ödemeleri düzenlemektedir. Polonya, Konsey Kararı nın uyuma yönelik bir karar değil, katılım koşullarının değiştirilmesine yönelik bir karar olduğunu iddia ederek tasarrufun feshedilmesini istemiştir. Divan Kararında ise Polonya nın iddialarını kabul edilmeyerek Konsey Kararı nın Katılım Antlaşması nın 23üncü maddesi uyarınca gerekli uyum un teminine yönelik olduğunu, anılan madde kapsamında Konsey in yetki aşımında bulunmadığını ve mevcut tarım politikasında kapsamlı değişiklikler öngörmediğini belirtmiştir. Anılan dava, AB müktesebatının dinamik yapısı nedeniyle, Katılım Antlaşması nın imzalandığı tarihten sonra müktesebatta gerçekleştirilen değişikliklere yeni üyelerin uyumu konusunda gerçekleştirilecek tasarrufların ihtilafa sebep olabileceğini göstermektedir. Polonya, Konsey Kararı nın uyuma yönelik bir karar değil, katılım koşullarının değiştirilmesine yönelik bir karar olduğunu iddia ederek tasarrufun feshedilmesini istemiştir.
19 19 Sonuç AB ye uyum süreci, Birliğe üyelik başvurusu ile başlayan ve katılımın gerçekleştiği anda sona eren bir süreç olmayıp, katılımın gerçekleştiği tarihten itibaren de devam eden bir süreçtir. Dolayısıyla, AB ye uyum sürecinin katılım-öncesi ve katılım-sonrası olarak iki alt sürece ayırmak gerekmektedir. Katılım-öncesi uyum süreci, aday ülkenin üyeliğin gerektirdiği şartları karşılama ve AB müktesebatına uyum çalışmalarının sürdüğü ve üyelik yolundaki ilerleyişinin AB tarafından yakından izlenilerek değerlendirildiği bir süreçtir. Katılım-sonrası uyum süreci ise, müzakereler esnasında her bir fasıl görüşüldükten sonra Katılım Antlaşması hükümleri ile düzenlenmektedir. Böylelikle, yeni üye ülkenin hangi fasıla ne kadar süre sonra tamamen uyum sağlayacağı, bir diğer deyişle AB nin hangi tasarrufunun yeni üye ülkeye ne zamandan itibaren yürürlüğe gireceği, Katılım Antlaşması nın geçiş süreçlerini düzenleyen hükümlerinden anlaşılmaktadır. Ancak, AB nin son genişlemesinde, yeni üyelerin Birliğe adaptasyonuna ilişkin tasarrufların Avrupa Adalet Divanı nezdinde dava konusu olduğu görülmektedir. Dolayısıyla Birlik üyeleri ile aday ülkeler arasında akdedilen Katılım Antlaşmaları nın iki özelliğinin altını çizmek gerekmektedir. Birincisi, katılım sonrası uyum sürecinde uygulanacak geçiş süreci Antlaşma hükümleri ile düzenlenmektedir. İkincisi ise, yeni üyenin katılım sonrası uyum sürecinde, AB kurumlarının yeni üye ülke lehine derogasyon uygulamaya yönelik tasarruflarının yasal zemini Katılım Antlaşması hükümlerinde aranmaktadır. AB ye katılım müzakereleri devam eden Türkiye şu ana kadar geçici olarak kapanan bir başlığı ile katılım öncesi uyum sürecindedir. Türkiye nin AB ye tam üyeliğinin gerçekleşmesiyle katılım sonrası uyum süreci başlayacaktır. Türkiye nin katılım sonrası uyum sürecinin içeriği ve süresi, Müzakere Çerçeve Belgesi ndeki ilkeler ışığında ve beşinci genişlemenin birinci ve AB ye katılım müzakereleri devam eden Türkiye şu ana kadar geçici olarak kapanan bir başlığı ile katılım öncesi uyum sürecindedir. Türkiye nin AB ye tam üyeliğinin gerçekleşmesiyle katılım sonrası uyum süreci başlayacaktır.