1 Ortadoğu Ticaret, Fuar ve Kongre Merkezi PROJESĠ FĠZĠBĠLĠTE RAPORU HAZIRLAYAN FĠRMA SERDEM Mak. ĠnĢ. Gıda. Turizim ve Tarım Ürünleri San. Tic. Ltd. ġti. Peyas Mh., Sellahattin Üyubi Blv., Azizoğlu Sitesi, A Blok, No:1/13, Merkez, Diyarbakır Tel / Fax: EKĠM 2013 DĠYARBAKIR
2 YÖNETĠCĠ ÖZETĠ Diyarbakır Ticaret ve Sanayi Odası tarafından 14 yıldır Diyarbakır'da fuar çalıģmaları sürdürülmekte olup, günümüzde Diyarbakır'da yaklaģık olarak ayda bir fuar düzenlenmeye baģlanmıģtır. Kısa sürede fuarcılık alanında Diyarbakır'ın önemli bir yere geldiği söylenebilir. Son 5 yılda düzenlenen fuar organizasyonu sayısını artırarak sektörde büyük geliģme gösteren Diyarbakır, Orta Doğu'nun fuar merkezi olma potansiyeline sahiptir. Diyarbakır-Elazığ karayolunun 13. kilometresindeki fuar alanında açılan Güneydoğu 1. Uluslararası Sanayi ve Ticaret Fuarı'' ile ilk kez bir fuara ev sahipliği yapan Diyarbakır, aradan geçen 14 yılda fuar organizasyonunda geliģme kaydetmiģtir. Diyarbakır Ticaret ve Sanayi Odası (DTSO) ve Tüm Fuarcılık Yapım Aġ (TÜYAP) arasında 2008'de imzalanan protokolle ilde düzenlenecek Orta Doğu fuarlarını TÜYAP'ın organize etmesi ararlaģtırılırken protokolün ardından fuar sayısı artıģ göstermiģtir. 10 bin metrekaresi kapalı, 57 bin metrekaresi açık olmak üzere toplam 67 bin metrekare alana sahip Diyarbakır Fuar ve Kongre Merkezi'nde 2008'de 4 fuara ev sahipliği yapan Diyarbakır, 2009'da 4, 2010 da 8, 2011 de 12, 2012 de 12 fuar gerçekleģtirildi yılında da 12 fuar düzenlenecektir. 2009'daki fuarları 128 bin, 2010 daki fuarları 286 bin ziyaret etmiģtir yılında ise 27 ülkeden 525 firmanın katıldığı fuarı Diyarbakır dıģından 115 bini aģkın olmak üzere toplam kiģi ziyaret etmiģtir yılında düzenlenecek olan 630 firmanın katılacağı fuarların ziyaretçi sayısının 200 binden fazlasının Diyarbakır dıģından olmak üzere 345 bin kiģiye ulaģacağı öngörülmektedir. Diyarbakır ve bölgenin yakın gelecekte iyi bir pazar olacağı kabulü ve batı bölgelerindeki pazarların doyuma ulaģmıģ olması, yenilenmemesi, Ortadoğu, güneydoğu ve Asya pazarlarındaki hareketlilik ve büyüme nedenleri ile firmalar artık yeni pazarlara daha kolay ve hızlı eriģim arayıģındalar yılında iģletmeye açılan Mevcut Fuar ve Kongre Merkezi tecrübesi ve bölgedeki ulusal ve uluslar arası geliģmeler ile Diyarbakır ın, Türkiye'nin en önemli fuar Ģehirlerinden biri olmaya aday olduğu gözlenmiģtir. Gerek fuar düzenlenme sayısı gerek fuar metrekareleri, yurt içinden ve yurt dıģından gelen ziyaretçi sayısı açısından Diyarbakır da fuar ve kongre aktiviteleri talebine cevap verecek bir ticaret merkezi kompleksi yatırımı gündeme gelmiģ bulunmaktadır. Diyarbakır, Osmanlı döneminin 2'nci sanayi kenti, Cumhuriyet'in ilk yıllarında da 3'üncü önemli kenti iken, bugün Diyarbakır, sosyo-ekonomik geliģmiģlik bakımından 66'ncı sıralara kadar gerilemiģtir. Diyarbakır'da mevcut durumda büyük yatırımlar bulunmamakta, üretim ve ticaret açısından Gaziantep, Adana ve KahramanmaraĢ, bu bölgede önde gelen Ģehirler olarak gözlenmektedir. Ancak, Diyarbakır fuarcılık alanında bu illerden önde yer almaktadır. Diyarbakır ın, yeni pazarlar bulma ve özellikle de Orta Doğu'ya girme açısından önemli bir bölge olması bunun en önemli nedenidir. Ayrıca, Diyarbakır da önemli bir sermaye birikimi olup, bu kaynak üretim ve ticarete yönlendirilememektedir. Fuar, kongre ve ticaret merkezleri açıldığı yerlerde kendi taleplerini yaratmaktadır. Diyarbakır tekrar eski üretim ve ticaret gücüne, düzenlenecek fuar ve kongrelerin de etkisiyle süreç içinde eriģme potansiyeline sahiptir. Diyarbakır ve çevresinde makine üretimiyle ilgili herhangi bir yatırım olmamasına rağmen açılan makine fuarında firmalar beklentilerinin üzerinde Diyarbakır'ın yanı sıra Van, Hakkari, Mardin ve Batman'daki müģteriler ile satıģ bağlantısı yapmıģlardır. Ayrıca, bölgedeki organize sanayi bölgelerindeki firmalara üretim ile ilgili çok sayıda makine satılmıģtır. Özetle bu tür aktiviteler bölgedeki yatırımları ve bağlı olarak istihdamı artırmaktadır. Fuar ve Kongre dönemlerinde il dıģından gelen katılımcı ve ziyaretçiler kente ticari anlamda önemli katkılar sağlamaktadır. ġu anda bile Fuar ve
3 Kongre dönemlerinde Diyarbakır otelleri ve hatta kurum misafirhaneleri tamamen dolmakta, yapılan harcamalarla Diyarbakır ekonomisine katkı ve canlılık sağlanmaktadır. Uluslararası Fuarlar Birliği'nin (UFI) verilerine göre; dünya fuarları sayısında Avrupa'nın ve Kuzey Amerika'nın paylarının düģtüğünü, Asya Pasifik ülkelerinin paylarının arttığını gözlenmektedir. Avrupa payının % 50'den % 48'e, Kuzey Amerika'nın payının ise % 26'dan % 24'e düģtüğü, Asya Pasifik ülkelerinin ise % 16'dan % 20'ye çıktığı görülmektedir. Türkiye'nin de içinde bulunduğu Orta Asya ve Kuzey Afrika'yı kapsayan Mena (Ortadoğu ve Kuzey Afrika) bölgesi dünya fuarcılığından aldığı pay artıģ göstererek, % 2'ye çıkmıģtır. Bu % 2'nin % 1'ini de tek baģına Türkiye almaktadır. Bu veriler bize bölgemizde ciddi bir kalkınma hamlesi olduğunu göstermektedir. Diyarbakır Sanayi ve ticaret Odası tarafından bu geliģmeler ve tecrübeler çerçevesinde, Diyarbakır ilinde bölgenin ve ortadoğu coğrafyasının cazibe merkezi olabilmesini sağlayabilecek "ORTADOĞU TĠCARET, FUAR VE KONGRE MERKEZĠ" kurulması öngörülmüģtür. Gelinen aģamada mevcut fuar alanının ihtiyacı karģılamata yetersiz kaldığı ve sadece Fuar alanı değil Kongre ve Ticaret Merkezi de dikkate alınarak daha büyük bir kompleksin yapılması için gerekli Ģartların oluģtuğu da düģünülerek yeni bir fuar, kongre ve ticaret merkezi kurma amaçlanmıģtır. Fizibilite çalıģmasına konu olan bu projenin gerçekleģtirilmesi halinde; Ortadoğu ülkelerindeki güçlü firmaların ve kurum kuruluģlarının kurulacak ticaret merkezinde yer alması mümkün olacağı, Ulusal ve uluslar arası kongre, sempozyum ve toplantıların yapılabileceği cazibe merkezi haline gelmesinin sağlanacağı, Fuarların daha geniģ katılımlı ve uluslar arası standartta yapılabilceği fiziki ve teknik bakımdan imkan ve kabiliyetlere ulaģmasının sağlanacağı, Bu projenin gerçekleģmesinde bağlı olarak Diyarbakır ın, Ortadoğu coğrafyasının fuar ve kongre merkezi olması mümkün hale geleceği ÖngörülmüĢtür. Bölge kalkınmasında öncü rol oynama vizyonu olan Karacadağ Kalkınma Ajansı, bu vizyonun gerçekleģtirilmesi için Misyonu, Sürdürülebilir sosyal ve ekonomik kalkınmayı hızlandırmak amacıyla, kamu kesimi, özel kesim ve STK lar arasındaki iģbirliğini geliģtirerek bölgede ortak kalkınma bilincini yükseltmek, katılımcı ve stratejik bir yaklaģımla bölgesel kalkınma planlarını hazırlamak ve etkin bir Ģekilde uygulamak, yerel kapasiteyi güçlendirmek ve üretkenliği artırmak, yatırım ortamını iyileģtirerek bölgenin çekiciliğini ve rekabet gücünü yükseltmek olup, Karacadağ Kalkınma Ajansı da projenin gerçekleģtirilmesi için bu misyon çerçevesinde gerekli katkı ve desteği sunmaktadır. Fizibilite çalıģmasının hazırlanması sürecinde özellikle sektörle ilgili tecrübe, mevcut durum ve beklenen geliģmeler konusunda ilgili Ladin Fuar ve Kongre Organizasyon Hizmetleri A.ġ., FLAP Kongre Toplantı Hizmetleri Otomotiv Turizm A.ġ gibi kuruluģlarla da görüģmeler yapılmıģtır. Fizibilite çalıģması sürecinde Dünya ekonomisi, Türkiye ekonomisi, Sektör hakkında bilgiler ve geliģmeler, Diyarbakır ın Sanayi, Tarım, Hizmetler Sektörü Göstergeleri, Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP), Demografik Yapı, Sanayi GeliĢimi ve Dağılımı, Temel Sektörler, DıĢ Ticaret Göstergeleri, Diyarbakır ili Sanayi Yapısı ve Ticari Yapısı incelenmiģ ve potansiyelin değerlendirilmesinde kullanılmıģtır. Bu uygulama fizibilite çalıģmasıyla, uluslar arası, ulusal, bölgesel geçmiģin, mevcut durumun ve geliģmelerin irdelenmesi, Diyarbakır ın potansiyelinin analizi ile yatırım yapılması sonucunda, öngörülen Ticaret, fuar ve kongre merkezinin yapılabilirliği test edilmiģ ve teknik-ekonomik-mali olarak tasarımı öngörülmüģtür.
4 BÖLÜM I. PROJENĠN ÖZETĠ BÖLÜM II. YATIRIMCI ĠLE ĠLGĠLĠ BĠLGĠLER BÖLÜM III. YATIRIM ĠLE ĠLGĠLĠ BĠLGĠLER BÖLÜM IV. SEKTÖR BĠLGĠLERĠ 4.1. EKONOMĠK DURUM Dünya daki durum MENA Ülkeleri Türkiye deki durum 4.2. BÜYÜME VE ĠSTĠHDAM 4.3. EKONOMĠNĠN GENEL DENGESĠ 4.4. YATIRIMLAR 4.5. ÖDEMELER DENGESĠ ĠÇĠNDEKĠLER 4.6. ENFLASYON ve PARA-KUR POLĠTĠKASI 4.7. KAMU MALĠYESĠNDE GELĠġMELER VE HEDEFLER 4.8. BÖLGESEL GELĠġMENĠN SAĞLANMASI 4.9. Sosyo-Ekonomik Durum ve Sektörler, Bölge ve Diyarbakır açısından incelenmesi; Sanayi Göstergeleri; Tarım Göstergeleri; Hizmetler Sektörü Göstergeleri; Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP) ve Diyarbakır Demografik Yapı Sanayi GeliĢimi ve Dağılımı Temel Sektörler: Tarım ve Madencilik DıĢ Ticaret Göstergeleri Diyarbakır ili Sanayi Yapısı ve Ticari Yapısı Değerlendirmesi DĠYARBAKIR ĠLĠ SEKTÖR ÖRGÜTLERĠ, ALTYAPI VE PROJELER KARACADAĞ KALKINMA AJANSI DĠYARBAKIR OSB TARIMA DAYALI ĠHTĠSAS BESĠ OSB DĠYARBAKIR TEKSTĠL KENT DĠYARBAKIR LOJĠSTĠK OSB DĠCLE VADĠSĠ PROJESĠ KENTSEL DÖNÜġÜM PROJESĠ KÜÇÜK SANAYĠ YAPILANMALARI DĠYARBAKIR SĠVĠL TOPLUM KURULUġLARI VE MESLEK KURULUġLARI DĠCLE ÜNĠVERSĠTESĠ TEKNOKENT
5 DĠYARBAKIR ĠLĠ BAZI ÖNEMLĠ GÖSTERGELERĠ ENERJĠ SU ve KANALĠZASYON DĠYARBAKIR HĠZMETLER SEKTÖRÜ MEVDUAT ve KREDĠ BĠLGĠLERĠ YATIRIM TEġVĠK BELGELERĠ KAMU YATIRIMLARI EĞĠTĠM ĠSTĠHDAM EDĠLEBĠLĠR NÜFUS SAĞLIK ULAġIM TARIM Genel Arazi Dağılımı ve Sulama Durumu Bitkisel Üretim Hayvansal Üretim Tarımda ĠĢletme Büyüklükleri ĠLLER ve ORTADOĞUYA ULAġIM, MESAFELER ĠNġAAT SEKTÖRÜ ÖNE ÇIKAN SEKTÖRLER Sanayi Genel Göstergeleri Sanayinin Sektörel Dağılımı, Sanayi Ġstihdamı a. Sanayinin Sektörel Dağılımı b. Sanayi Kapasite Verileri c. Sanayideki Ġstihdam Durumu Bölgede Öne Çıkan Sanayi Sektörleri a. Bölgenin Sanayi YoğunlaĢma Endeksi b. Bölgenin Sanayi Alt Sektörleri Bazında 3 Yıldız Analizi DĠYARBAKIR ĠLĠ TĠCARĠ YAPISI DEĞERLENDĠRMESĠ TÜRKĠYE SANAYĠSĠ VE DĠYARBAKIR SANAYĠSĠ FUAR VE KONGRE SEKTÖRÜ, GELĠġMELER HAKKINDA GENEL BĠLGĠ SEKTÖRÜN VE HĠZMETĠN TANIMI KONGRE TURĠZMĠ TÜRKĠYE DE KONGRE TURĠZMĠ Fuar Sektörü DÜNYADA FUAR SEKTÖRÜ Türkiye de Fuar Sektörü
6 BÖLÜM V. KURULUġ YERĠNĠN SEÇĠMĠ ÖNGÖRÜLEN YATIRIM YERĠ BĠLGĠLERĠ YÖNETĠM TALEP ANALĠZĠ Teknik Analiz: ĠĢ Modeli: BÖLÜM VI. PROJENĠN KAPASĠTESĠ BÖLÜM VII. PROJENĠN TEKNĠK YÖNÜ BÖLÜM VIII. PROJENĠN YATIRIM TUTARI Sabit Yatırım Giderleri ĠĢletme Sermayesi Ġhtiyacı BÖLÜM IX. PROJENĠN FĠNANSMANI Yatrırım Tutarı ve Finansman Ġhtiyacının Yıllar itibariyle öngörülen finansman modeli, Kredi ve Özkaynak ĠliĢkisi YILLAR ĠTĠBARĠYLE ANAPARA VE FAĠZ ÖDEMELERĠ BÖLÜM X. YILLIK ĠġLETME GELĠR VE GĠDERLERĠ BÖLÜM XI. TAHMĠNĠ GELĠR GĠDER ve NAKĠT AKIM TABLOSU BÖLÜM XII. NAKĠT AKIM TABLOSU BÖLÜM XIII. PROJENĠN KARLILIK VE VERĠMLĠLĠĞĠ BÖLÜM XIII. SONUÇ BÖLÜM XIV. PROJE FĠNANSMANINDA KULLANILABĠLECEK TEġVĠKLER ve FĠNANSMAN KAYNAKLARI BÖLÜM XV. PROJENĠN TANITIM VE PAZARLAMA YÖNTEMLERĠ, KANALLARI
7 BÖLÜM I. PROJENĠN ÖZETĠ Projenin Adı : Ticaret, fuar ve kongre merkezi 1.1. Yatırımın Cinsi : Komple Yeni Yatırım 1.2. Yatırımın Kapasitesi: Yatırımın öngörülen kapasitesi; ÜNĠTE OTEL (400 oda, 800 yataklı) TĠCARET MERKEZĠ AVM ve YEME ĠÇME ALANLARI KONFERANS SALONLARI SERGĠ SALONLARI KAPALI FUAR ALANI AÇIK FUAR ALANI ANFĠ TĠYATRO REKREASYON, PEYSAJ ALANLARI, YOLLAR, OTOPARKLAR TOPLAM ĠNġAAT ALANI M M M M M M M M M M KuruluĢ Yeri : Diyarbakır Elazığ Karayolu, Kentin 19 km. kuzeybatısı 1.4. Projenin Genel Yatırım Tutarı ve Finansman Ġhtiyacı: Sabit Yatırım Tutarı : TL ĠĢletme Sermayesi Ġhtiyacı : TL Toplam Yatırım Tutarı : TL Yatırım Dönemi Finansman Giderleri : TL Yatırım Dönemi Kredi Taksitleri : TL Yatırım Dönemi Vergi Ödemeleri : TL Toplam Finansman Ġhtiyacı : TL 1.5. Projenin Finansmanı: Projenin finansmanında TL Orta Vadeli Yatırım Kredisi kullanılması, bakiyesinin özkaynaklar ve kademeli olarak iģletmeye alınacak ünitelerden elde edilmesi öngörülen proje fonları ile karģılanması öngörülmektedir Uygulama Programı : Yatırımın kademeli olarak 7 yıl içinde gerçekleģtirilmesi öngörülmüģtür Projenin Karlılık ve Verimliliği: Net Bugünkü Değer : TL Ġç Karlılık Oranı : % 27
8 BÖLÜM IĞI. YATIRIMCI ĠLE ĠLGĠLĠ BĠLGĠLER Unvanı : Pilot Ortak Diyarbakır Sanayi ve Ticaret Odası koordinasyonunda kurulacak DĠYARBAKIR ULUSLAR ARASI FUAR VE KONGRE MERKEZĠ A.ġ Adresi : DĠYARBAKIR Telefon, Fax : E-Posta : Web : Hukuki ġekli : ANONĠM ġġrket Ortaklık Yapısı ve Sermayesi: Önerilen Ortaklık Yapısı ve KuruluĢ Sermayesi aģağıda verilmektedir. Ortak Adı Hisse Tutarı Hisse Oranı (TL) (%) Diyarbakır Sanayi ve Ticaret Odası ,00 40 Diyarbakır Ticaret Borsası ,00 20 Diyarbakır BüyükĢehir Belediyesi ,00 20 Diyarbakır Ġl Özel Ġdaresi ,00 10 Diyarbakır OSB MüteĢebbis Heyeti ,00 10 Toplam , Faaliyet Konusu : Kurulacak A.ġ. Ticaret, Fuar ve Kongre Merkezi yatırımı ve iģletmeciliği faaliyetleri ile bu faaliyet konusu ile ilgili diğer (stand kurulumu, inģaat, toplantı organizasyonları, seyahat acentacılığı, otel iģletmeciliği, AVM yöneticiliği, peysaj, vb) faaliyetleri de yürütebilecektir Proje Sorumlusu: MüĢavir Firma Proje Sorumlusu : Macit Kürüm
9 BÖLÜM III. YATIRIM ĠLE ĠLGĠLĠ BĠLGĠLER Projenin Amacı Diyarbakır'ın en önemli sorunları sırasıyla "ĠĢsizlik", "Kentin imaj sorunu ve tanıtım eksikliği" ile "Sanayi altyapısının yetersiz olması" dır. Bu sorunların asgariye indirilebilmesi için yapılması gerekenler; Ġstihdam kapasitesini arttırmak /iģsizliği azaltmak, Üretkenliği arttırmak, Sanayiyi geliģtirmek, Bölgenin tanıtımını sağlamak olarak belirlenmiģtir. Yapılan çalıģmalar sonucunda belirlenen bölgenin 2023 vizyonu: "Büyüyen ekonomisi ve yükselen yaģam kalitesi ile Ortadoğu'nun yeni çekim merkezi Diyarbakır-ġanlıurfa Bölgesi" olarak tanımlanmaktadır. Ġçinde bulunduğumuz yeni dönemde kentler ve bölgeler ulusal sınırların ötesinde iliģkilerle Ģekillenmekte ve küresel ve bölgesel ağlara entegre olmaktadır. Artık ülkeler yerine kentlerin rekabeti öne çıkmakta ve ülkelerin geliģmiģliğini kentlerin rekabetçiliği belirlemektedir. Bu nedenle Bölge kentlerinin nitelikli insan kaynaklarını bölgeye çekebilmesi, yatırım ve turist geliģlerini çekebilmek için etkin altyapı hizmetleri, insan sermayesi, sosyal sermaye ile yüksek yaģam kalitesi olanaklarını sunan bir yapıya dönüģmesi gerekmektedir. Diyarbakır da yapılması öngörülen Ticaret, Fuar ve Kongre Merkezi yatırımı ile belirlenen sorunların giderilmesine katkıda bulunulması, ilin ve bölgenin cazibe merkezi haline getirilmesi, ticari ve sınai faaliyetlerin bölgeye çekilmesi amaçlanmaktadır. GerçekleĢtirilmesi öngörülen Ortadoğu Ticaret Fuar ve Kongre Merkezi yatırımı ile aģağıdaki hedeflere eriģilmesi öngörülmektedir; Diyarbakır da tüm orta doğu ülkelerinin ticaret konusunda cazibe merkezi olabilecek bir yapı oluģturmak, Ortadoğu ülkeleri ve Türkiye deki büyük firmaların temsilciliklerinin bulunacağı bir merkez oluģturmak, Ortadoğu ülkeleri ile Ticari iģbirliklerinin Diyarbakır Merkezli olmasını sağlayacak yapı oluģturmak, Ortadoğu Ticaret Fuar ve Kongre Merkezi, 5 yıldızlı Otel, Ticaret Merkezi, Kongre Salonları, Açık-Kapalı Fuar Alanları, AlıĢveriĢ Merkezi, Açık Anfi Tiyatro ve Peysaj-Rekreasyon ünitelerinden oluģacaktır. Bu ünitelerdeki doluluğun arttırılmasını sağlamak için tanıtım faaliyetlerine ağırlık verilmesi gerekecektir. Bu hedeflere ulaģmak içinde kurulacak iģbirlikleri ve konsorsiyumların güçlü kurum ve kuruluģlardan seçilmesi gereklidir. Projenin finansmanında, Yatırım için gerekli kaynakların hibe, proje fonları kredilerden sağlanması, öz kaynakların asgari düzeyde olması önerilmektedir.
10 BÖLÜM IV. SEKTÖR BĠLGĠLERĠ 4.1. EKONOMĠK DURUM Dünya daki durum 2012 yılı tüm dünya için zorlu geçmiģtir. Özellikle Avrupa ülkelerinde yaģanan geliģmeler krizin kısa sürede atlatılamayacağını göstermektedir yılı özellikle Akdenizli Avrupa ülkeleri için çok daha zorlu geçecek gibi görünmektedir. Yunanistan, Ġspanya, Portekiz, Ġtalya ve Güney Kıbrıs için geçerli olan bu durum belli ölçüde Fransa yı da etkileyecektir. Alınan önlemlerin yetersiz kalması, yeni önlem paketlerini de gündeme getirebilecektir. Küresel krizin etkilerini gidermekte zorlanan geliģmiģ ekonomiler, parasal geniģlemeye karģılık reel sektörü yeterince canlandıramazken; geliģmekte olan ekonomiler ise dünya ekonomisinde ılımlı toparlanmaya güç vermektedir. ABD de baģlayarak dünyayı etkisi altına alan 2008 Krizi nin etkileri 2012 de hissedilmeye devam ederken, kriz sonrası toparlanma beklentilerin altında kalmıģtır. Euro Bölgesi nin Yunanistan, Güney Kıbrıs, Portekiz gibi çevre ülkelerinde kendisini gösteren borç krizinin Ġspanya ve hatta Ġtalya yı olumsuz yönde etkilemesi, Avrupa da birbiri ardına kemer sıkma önlemlerini gündeme getirmiģtir. Artan borçlar, daralan ekonomiler, rekor iģsizlik oranları Avrupa nın her yerinde karamsarlığın daha da artmasına yol açmıģtır. Bunlara ek olarak ABD Merkez Bankası nın parasal geniģlemeye hız vermesi ve bunun katkısıyla dünya borsalarında toparlanma gözlenmesine karģılık, parasal geniģleme kredi kanalıyla reel ekonomiye yeterince ulaģmamıģtır. Bu süreçte dünya ekonomisinin itici gücü Çin, aralarında Türkiye nin de bulunduğu geliģmekte olan ülkelerle birlikte küresel ekonomik istikrara önemli katkı yapmıģtır. GeliĢen ekonomilerin katkısıyla küresel ekonomide 2013 te ılımlı bir toparlanma beklenirken, IMF ve OECD gibi uluslararası kuruluģlar geliģmiģ ülkelerde büyüme hızlarının düģük kalacağı tahmininde bulunulmaktadır. ABD, Almanya ve Japonya haricinde 2013 yılında geliģmiģ ülkelerin dünya ekonomisine genelde olumlu bir etkisinin olmayacağı genel kanıdır. Bu da gösteriyor ki, 2013 yılında da küresel büyümenin lokomotifi, geliģmekte olan ülkelerin bir bölümü olacaktır. Ancak bu ülkeler geçmiģ yıllarda öne çıkan geliģen ülkelerin hepsi değil. Örneğin Brezilya ve Hindistan ın aynı performansı göstermesi beklenmemektedir. Çin yeniden toparlanma sürecine girerken, iç tüketimi artırmaya yönelik yeni önlemler aldı. Bu da devasa Çin ekonomisinin ithalatının artacağının bir göstergesi olarak değerlendirilebilir. Rusya da ise yapısal bir dönüģüm için adımlar atılmaktadır. Rus ekonomisinin devasa doğal zenginliklere dayalı ekonomisinin yeni sanayilerle çeģitlendirilmesi bu çerçevede en önemli vizyon olarak dikkat çekmektedir. Eğer bu yeniden yapılanma gerçekleģirse, Moskova nın büyük altyapı yatırımlarına imza atması gündeme gelecektir. BRIC ülkelerinde genel durum görünümde olup, GeliĢen ekonomiler arasında bu dört ülke yine baģı çekecek ve dünya ekonomisindeki rolleri artacaktır. Ancak büyüme performanslarında belli oranda bir yavaģlama olacağı kesin gibi görülmektedir. Buna karģın Endonezya, Vietnam gibi yeni aktörlerin daha güçlü performans sergilemesi öngörülmektedir yılında yaģanan daralma sonrasında 2010 yılında dünya ekonomisi toparlanma sürecine girmiģ ve % 5,1 oranında büyümüģtür. Ancak 2011 yılında bu toparlanma süreci sürdürülememiģtir yılı Ağustos ayından itibaren küresel büyümeye iliģkin endiģelerin artmasıyla küresel ölçekte aģağı yönlü riskler artmaya baģlamıģtır. Avro Bölgesinde yaģanan mali çalkantılar ve bunun bankacılık kesimine olan yansımaları ile ekonomi politikasına yönelik karar alma süreçlerinde yaģanan belirsizlikler ve kaybolan güven ortamı, geliģmiģ ülkelerde büyüme performansının beklenenden daha düģük seyretmesine neden olmuģtur. Bu durum geliģmekte olan ve yükselen ekonomilerin büyümelerine olumsuz yönde yansımıģtır. Bunun yanı sıra enerji, emtia ve gıda fiyatlarında yaģanan dalgalı seyrin yarattığı belirsizlik ortamı küresel büyümeyi olumsuz etkilemiģtir. Bu geliģmelerle birlikte, 2011 yılının Mart ayında Japonya da yaģanan felaketlerin tedarik zincirine olumsuz yansımaları ve Orta Doğu ve Kuzey Afrika bölgesinde yaģanan siyasi belirsizlikler 2011 yılında dünya büyümesinin % 3,8 e gerilemesine yol açmıģtır. GeliĢmiĢ ekonomilerde 2010 yılında % 3 olarak gerçekleģen büyüme hızı, 2011 yılında % 1,6 ya gerilemiģtir. Aynı dönemde geliģmekte olan ve yükselen ekonomilerin büyüme hızı ise % 7,4 ten % 6,2 ye inmiģtir yılından bu yana geliģmekte olan ekonomilerinin büyüme oranları, geliģmiģ ekonomilerin büyüme performanslarına paralel olarak yavaģlamıģtır. Son yıllarda küresel büyümenin motoru olarak görülen ve 2011 yılında % 9,2 oranında büyüyen Çin ekonomisinin 2012 yılı ikinci çeyreğinde % 7,6 olarak gerçekleģen büyüme oranı, Çin ekonomisinde önemli bir yavaģlama olduğunu göstermektedir. GeliĢmiĢ ülkeler krizin aģılmasına ve büyümenin desteklenmesine yönelik sıkı maliye ve parasal geniģleme
11 politikalarına devam etmiģlerdir. Avrupa Merkez Bankası, 2011 yılı sonunda piyasalara 1 trilyon avro tutarında düģük faizli ve uzun vadeli kaynak sağlamasına ek olarak, 2012 yılı Eylül ayında Doğrudan Parasal ĠĢlemler Programı kapsamında sorunlu ülke tahvillerini ikincil piyasalardan Ģarta bağlı olmak kaydıyla limitsiz bir Ģekilde alabileceğini açıklamıģtır. ABD Merkez Bankası da Eylül 2012 tarihlerinde ABD ekonomisini canlandırmak ve iģsizliği düģürmek amacıyla yeni tur niceliksel gevģeme (QE3) kararını ve üçüncü tur tahvil alım programına gideceklerini açıklamıģtır. Ayrıca Japonya ve Ġngiltere Merkez Bankaları da gevģek para politikaları izlemeye devam etmiģlerdir. Bu geliģmeler piyasalarda olumlu karģılanmakla birlikte, alınan yeni önlemlerin küresel ekonomide yaratacağı etkiler belirsizliğini korumaktadır. Dünya ekonomisinde yaģanan bu geliģmeler sonucunda uluslararası kuruluģlar büyüme tahminlerini aģağı yönlü revize etmiģlerdir yılı dünya büyümesini 2011 yılı Eylül ayında % 4 olarak tahmin eden Uluslararası Para Fonu (IMF), 2012 yılı Nisan ayında bu tahminini % 3,5 seviyesine, Ekim ayında ise % 3,3 seviyesine indirmiģtir yılı dünya büyüme tahminini de % 4,1 den % 3,6 ya düģürmüģtür. GeliĢmiĢ ekonomilerin 2012 ve 2013 yıllarında sırasıyla % 1,3 ve % 1,5 oranında büyüyeceği tahmin edilmektedir. Yükselen ve geliģmekte olan ekonomilerin ise 2012 ve 2013 yıllarında sırasıyla % 5,3 ve % 5,6 oranında büyümesi beklenmektedir yılı Eylül ayında yapılan tahminlerde, 2012 yılında % 1,1 oranında büyüyeceği öngörülen Avro Bölgesinin 2012 yılı Ekim ayında yapılan tahminlerde % 0,4 oranında daralacağı öngörülmektedir yılında Avro Bölgesinin % 0,2 oranında büyümesi beklenmektedir yılında % 1,8 oranında büyüyen ABD ekonomisinde, toparlanma eğilimine rağmen, halen zayıf bir büyüme performansı gözlenmektedir. ABD ekonomisinin yıllarında sırasıyla % 2,2 ve % 2,1 oranında büyümesi öngörülmektedir yılında % 5,8 oranında büyüyen dünya ticaret hacminin, ekonomik aktivitede beklenen yavaģlamaya paralel olarak, 2012 yılında % 3,2, 2013 yılında ise % 4,5 oranında artacağı tahmin edilmektedir yılında ABD doları bazında % 11,2 oranında artan dünya mal ve hizmet ticareti fiyatlarının, 2012 yılında % 1,9 ve 2013 yılında ise % 0,5 oranında azalacağı öngörülmektedir yılının ilk aylarında Orta Doğu da oluģan siyasi geliģmeler neticesinde artan petrol fiyatları, arz yönlü olumlu geliģmeler ve küresel ekonomik aktivitedeki yavaģlamanın talep baskısını azaltması sonucunda 2012 yılının ikinci çeyreğinden itibaren azalmıģ, ancak yılın ikinci yarısında yeniden bir artıģ eğilimine girmiģtir. Önümüzdeki dönemde Orta Doğu bölgesinde jeopolitik geliģmelerin ve yaģanan siyasi gerginliklerin tırmanması durumunda petrol fiyatlarında artıģ olabilecektir. Son aylarda baģta ABD olmak üzere bazı bölgelerde yaģanan kuraklık sonucu tarımsal üretimde yaģanan sorunlar ve stok seviyelerinin tarihsel ortalamasının altında kalmaya devam etmesi gıda fiyatlarının artmasına yol açmaktadır. Tarımsal emtia fiyatlarında gözlenen artıģlar iģlenmiģ gıda fiyatları ve dolayısıyla geliģmekte olan ülkelerde enflasyon üzerinde yukarı yönlü risk oluģturmaktadır. Emtia fiyatlarındaki dalgalı seyir ise belirsizliği artırmaktadır. Petrol ve gıda fiyatlarında yaģanan bu geliģmelere ek olarak, ABD Merkez Bankasının ve Avrupa Merkez Bankasının parasal geniģleme politikaları neticesinde 2011 yılında küresel düzeyde % 4,9 olarak gerçekleģen enflasyon oranının, 2012 yılında % 4 ve 2013 yılında ise % 3,7 seviyesinde gerçekleģeceği tahmin edilmektedir yılında geliģmiģ ekonomilerde % 2,7 olan enflasyon oranının 2012 ve 2013 yıllarında sırasıyla % 1,9 ve % 1,6 olması beklenmektedir. Yükselen ve geliģmekte olan ülkelerde ise 2011 yılında % 7,2 olan enflasyon oranının 2012 ve 2013 yıllarında sırasıyla % 6,1 ve % 5,8 olacağı tahmin edilmektedir yılında küresel ölçekte ekonomik toparlanmanın zayıf seyretmesine bağlı olarak birçok ülkede istihdam artıģının yeterli düzeyde sağlanamaması önemli bir sorun olmaya devam etmiģtir. Yunanistan, Portekiz, Ġrlanda ve Ġspanya gibi AB ülkelerinde iģsizlik oranları yüksek seviyelere çıkarken, genç iģsizliği kaygı verici boyutlara ulaģmıģtır yılında iģsizlik oranı Avro Bölgesinde % 10,2, ABD de % 9 ve OECD genelinde ise % 8 olarak gerçekleģmiģtir yılında küresel ekonomik aktivitenin yavaģlamasına paralel olarak istihdamda belirgin bir iyileģme beklenmemektedir yılında ABD ve Avro Bölgesi için iģsizlik oranları sırasıyla % 8,2 ve % 11,2 olarak tahmin edilmektedir yılında ABD de iģsizlik oranının aynı seviyelerde kalacağı, Avro Bölgesinde bir miktar artarak % 11,5 seviyesine yükseleceği beklenmektedir.
12 Küresel kriz nedeniyle ekonominin canlandırılmasına yönelik alınan önlemler ve finansal sisteme sağlanan destekler, AB üyesi birçok ülkede mali sorunlara ve buna paralel olarak kamu maliyesinde bozulmalara yol açmıģtır. Yüksek kamu borç stoku ve bütçe açıklarıyla karģı karģıya olan bazı ülkelerin buna ilave olarak düģük büyüme performansı göstermesi, borçların çevrilebilirliğine yönelik kaygıları daha da artırmıģtır. Bu ülkelerde artan risk sonucu kredi notlarının düģürülmesi ise borçlanma maliyetlerini yükseltmiģtir. Artan faizler bankaların bilançolarında bulunan devlet tahvillerinin değerinin düģmesine, banka bilançolarının kötüleģmesine ve bankacılık riskinin artmasına neden olmuģtur. BaĢta Yunanistan, Ġrlanda ve Ġtalya olmak üzere AB çevre ülkelerinde yüksek oranlı borçlar ve bozulan mali yapı nedeniyle alınan mali önlemlerin etkisiyle Avro Bölgesinde genel devlet bütçe açığının GSYH ya oranının önümüzdeki dönemde gerilemesi beklenmektedir yılında % 4,1 seviyesinde olan bu rakamın, 2012 yılında % 3,3 e ve 2013 yılında % 2,6 ya düģeceği tahmin edilmektedir yılı sonunda Avro Bölgesi genelinde % 85,4 olan genel devlet brüt borç stokunun GSYH ya oranı 2011 yılı sonunda % 88 e yükselmiģtir. AB ülkeleri arasında farklılık göstermekle birlikte, genel devlet brüt borç stokunun GSYH ya oranındaki artıģ eğiliminin devam edeceği ve bu oranın 2012 ve 2013 yıllarında sırasıyla % 93,6 ve % 94,9 olacağı tahmin edilmektedir. ABD ekonomisinde ekonomik toparlanmanın yavaģ seyretmesi ve orta vadeli mali planın ortaya konulmamıģ olması nedeniyle bütçe açığının önemli derecede azalması beklenmemektedir yılında % 10,1 olan genel devlet bütçe açığının GSYH ya oranının 2012 ve 2013 yıllarında sırasıyla % 8,7 ve % 7,3 olacağı tahmin edilmektedir. Genel devlet brüt borç stokunun GSYH ya oranının ise artmaya devam ederek 2012 yılında % 107,2 ye, 2013 yılında % 111,7 ye yükselmesi beklenmektedir. Son yıllarda uluslararası sermaye akımları mali sorunlar yaģayan ve geniģletici para politikası uygulayan geliģmiģ ekonomilerden, kriz sürecini çabuk atlatan, yüksek büyüme potansiyeline sahip geliģmekte olan ekonomilere yönelmiģtir yılında yükselen ve geliģmekte olan ekonomilere net dıģ kaynak akıģı 2009 yılına göre % 79,4 oranında artarak 604,7 milyar ABD dolarına yükselmiģ, ancak yaģanan olumsuz geliģmeler nedeniyle 2011 yılında 503 milyar ABD doları seviyesine gerilemiģtir. GeliĢmiĢ ülkelerdeki zayıf bankacılık yapısı ve finans sektöründeki bilanço küçültme süreci, artan küresel risk algısı ve belirsizliklere ek olarak geliģmekte olan ülkelerde büyümenin yavaģlaması ve enflasyonun artması sonucu ekonomik görünümün bozulması nedeniyle, geliģmekte olan ülkelere akan net dıģ kaynak miktarının önemli ölçüde etkilenmesi beklenmektedir. Net dıģ kaynak akıģlarının 2012 ve 2013 yıllarında krizin ilk dönemindeki seviyelerine dönmesi ve sırasıyla 268,3 milyar ABD doları ve 399,6 milyar ABD doları seviyesinde gerçekleģmesi beklenmektedir. IMF Dünya Ekonomik Görünüm Raporunda yer alan bazı göstergeler aģağıda veilmektedir; (1) 2012(2) 2012(3) 2013(3) Dünya Hasılası 5,1 3,8 3,5 3,5 3,3 3,6 GeliĢmiĢ Ekonomiler 3,0 1,6 1,4 1,4 1,3 1,5 ABD 3,0 1,8 2,1 2,0 2,2 2,1 Japonya 4,4-0,7 2,0 2,4 2,2 1,2 Avro Bölgesi 2,0 1,4-0,3-0,3-0,4 0,2 Almanya 4,0 3,1 0,6 1,0 0,9 0,9 Yükselen ve GeliĢmekte Olan Ekonomiler 7,4 6,2 5,7 5,6 5,3 5,6 Afrika (Sahra Altı) 5,3 5,1 5,4 5,4 5,0 5,7 Orta ve Doğu Avrupa 4,6 5,3 1,9 1,9 2,0 2,6 Bağımsız Devletler Topluluğu 4,8 4,9 4,2 4,1 4,0 4,1 Rusya 4,3 4,3 4,0 4,0 3,7 3,8 GeliĢen Asya 9,5 7,8 7,3 7,1 6,7 7,2 Çin 10,4 9,2 8,2 8,0 7,8 8,2
13 Hindistan 10,1 6,8 6,9 6,1 4,9 6,0 Latin Amerika 6,2 4,5 3,7 3,4 3,2 3,9 Brezilya 7,5 2,7 3,0 2,5 1,5 4,0 Orta Doğu ve Kuzey Afrika 5,0 3,3 4,2 5,5 5,3 3,6 Dünya Ticaret Hacmi 12,6 5,8 4,0 3,8 3,2 4,5 Mal ve Hizmet Ġthalatı GeliĢmiĢ Ekonomiler 11,4 4,4 1,8 1,9 1,7 3,3 Yükselen ve GeliĢmekte Olan Ekonomiler 14,9 8,8 8,4 7,8 7,0 6,6 Tüketici Fiyatları (Yıllık Ortalama, % ) GeliĢmiĢ Ekonomiler 1,5 2,7 1,9 2,0 1,9 1,6 ABD 1,6 3,1 2,1-2,0 1,8 Avro Bölgesi 1,6 2,7 2,0-2,3 1,6 Yükselen ve GeliĢmekte Olan Ekonomiler 6,1 7,2 6,2 6,3 6,1 5,8 ĠĢsizlik Oranı (% ) GeliĢmiĢ Ekonomiler 8,3 7,9 7,9-8,0 8,1 ABD 9,6 9,0 8,2-8,2 8,1 Avro Bölgesi 10,1 10,2 10,9-11,2 11,5 Genel Devlet Bütçe Dengesi/GSYH (% ) (1) 2012(2) 2012(3) 2013(3) ABD -11,2-10,1-8,1-8,2-8,7-7,3 Avro Bölgesi -6,2-4,1-3,2-3,2-3,3-2,6 Genel Devlet Brüt Borç Stoku/GSYH (% ) ABD 98,6 102,9 106,6 106,7 107,2 111,7 Avro Bölgesi 85,4 88,0 90,0 91,9 93,6 94,9 Ortalama Petrol Fiyatları (Dolar/Varil) 79,0 104,0 114,7 101,8 106,2 105,1 LIBOR, Altı Aylık ABD Doları (% ) 0,5 0,5 0,7 0,8 0,7 0,6 (1) IMF Dünya Ekonomik Görünüm Raporu, Nisan 2012 (2) IMF Dünya Ekonomik Görünüm Raporu, Temmuz Güncellemesi 2012 (3) IMF Dünya Ekonomik Görünüm Raporu, Ekim 2012 Artan emtia fiyatlarından dolayı yüksek cari fazla veren emtia ihracatçısı geliģmekte olan ülkeler bu dönemde döviz rezervlerini hızla artırmıģlardır. Yükselen ve geliģmekte olan ekonomiler 2010 yılında 862,9 milyar ABD doları, 2011 yılında ise 765,3 milyar ABD doları rezerv artıģı kaydetmiģtir. Söz konusu artıģın 2012 ve 2013 yıllarında sırasıyla 565,7 ve 632,3 milyar ABD doları seviyesine ulaģması beklenmektedir. Yükselen ve geliģmekte olan ekonomilerin güçlü kamu dengesi ve sahip oldukları yüksek döviz rezervleri bu ülkelerin dıģ Ģoklara karģı dayanıklılıklarını artırmaktadır. Ancak, sermaye akımlarının oynaklığı ve kurlar üzerinde yarattığı baskı geliģmekte olan ülkelerde makro finansal kırılganlığı artıran risk unsuru olmaya devam etmektedir.
14 Küresel düzeyde ekonomik iyileģme orta vadede kademeli olarak devam etmekle birlikte, aģağı yönlü risklerin ve belirsizliklerin önümüzdeki dönemde de devam etmesi beklenmektedir. Avro Bölgesi liderleri, krizle mücadele etmek için kurumsal yapının güçlendirilmesi, bankacılık birliği yol haritasının oluģturulması, ortak denetim mekanizmasının kurulması, kurtarma fonlarına esneklik kazandırılması, Avrupa Ġstikrar Mekanizmasına bankaları doğrudan sermayelendirme yetkisinin verilmesi konularında önemli kararlar almıģlardır. Ancak, bu kararların ayrıntıları ve nasıl uygulanacağına yönelik belirsizlikler devam etmekte ve küresel ekonomi açısından önemli bir risk unsuru oluģturmaktadır. Bu geliģmelere paralel olarak, Avrupa da yüksek seyreden borç oranları, zayıf bankacılık yapısı ve bankaların bilanço düzeltme süreci, 2013 yılında ABD'de mali uçurum olarak adlandırılan aģırı bir mali sıkılaģtırma olması ihtimali ve geliģmekte olan ve yükselen ekonomilerde büyümenin daha da yavaģlaması ihtimali küresel düzeyde öne çıkan diğer risk unsurlarıdır. Avro Bölgesinde borç krizinin kontrol altına alınamaması, alınan kararların uygulanmaması ve finansal stresin daha da artması, ABD de mali uçurum ve borç tavanı riskinin ortadan kaldırılamaması ve petrol fiyatlarının daha da yükselmesi, 2012 yılında % 3,3 olarak öngörülen küresel büyüme tahmininin daha da düģük gerçekleģmesine neden olabilecektir yılında yapılan G-20 zirvelerinde büyümenin ve istihdamın desteklenmesi yönünde önemli kararlar alınmıģtır. Küresel krizin çözümüne yönelik uluslararası iģbirliği ve koordineli hareket edilmesi kapsamında, G- 20 platformu gibi geliģmekte olan ülkelerin ağırlığının giderek arttığı hükümetler üstü yapıların etkin çalıģması gereği önemini korumaktadır. IMF, Dünyanın Ekonomik Görünümü Raporuna (World Economic Outlook) göre dünyanın ekonomik görünümü ise aģağıdaki gibi özetlenebilir; GSYH / Dünya (%) Nüfus / Dünya (%) GeliĢmiĢ ekonomiler (35) 50,4 14,8 ABD 19,5 4,5 Euro Bölgesi (17) 13,5 4,8 Japonya 5,5 1,8 GeliĢmekte olan Ekonomiler (154) 49,6 85,2 Çin 14,7 19,5 Türkiye (*) 1,1 1,2 Küresel sistemde 35 geliģmiģ ekonomi toplam nüfusun % 15 ine sahip olduğu halde gelirin yarıdan fazlasını almakta, buna karģılık 154 geliģmekte olan ekonomi toplam nüfusun % 85 ine sahip olmasına karģın toplam gelirin yarıdan azını almaktadır. Bu görünüme karģılık son yıllarda özellikle Çin ve Hindistan gibi yüksek nüfuslu ülkelerin hızlı ekonomik büyümeleri bu görünümü biraz değiģtirmiģ görünmektedir. Bunda geliģmiģ ekonomilerin üç dört yıldır yaģadıkları durgunluk ve küçülmelerin de etkisi var. Dünya Ekonomisine ĠliĢkin Temel Göstergeler (%) Tablodan görüleceği üzere, global büyüme trendi 2008 yılından itibaren küçülme eğilimi göstermiģ ve 2010 yılından itibaren tekrar büyüme trendi içine girmiģtir. Petrol fiyatlarında 2006 yılından itibaren izlenen yüksek artıģlar da hem büyüme oranlarını hem de dıģ ticaret hacmini olumsuz etkilemiģtir.
15 2013 yılına iliģkin büyüme tahminlerinde baģlangıç tahminlerine göre aģağı yönlü oldukça ciddi revizyon yapıldığı görülmektedir. Geleceğe iliģkin tahminlerde de özellikle Çin için büyüme tahminlerinin % 7 dolayına düģürüldüğü görülmektedir. Bir süre dünya ortalaması yukarılara taģıyan Çin in % 10 lara ulaģan büyüme oranını sürdüremeyeceği tahmin edilmektedir. Tablo, enflasyonun geliģmiģ ülkelerde bu yıl olduğu gibi gelecek yılda da sorun olmayacağını ortaya koymaktadır. Bütçe açığıyla ilgili oranlar Türkiye nin geliģmiģ ülkelere göre önemli üstünlüğünün mali disiplin konusunda olduğunu göstermekte, buna karģılık cari açık konusunda Türkiye, bütün çabasına karģın henüz disipline girememiģ görünmektedir. ĠĢsizlik sorunu bütün dünyada ciddi sorun olmaya devam ediyor. Bu tahminler tutarsa 2014 sonunda ABD de iģsizlik oranı % 7,4 olarak hedefin çok üzerinde kalmaya devam edecek. Bu durumda da kendisine % 6,5 luk bir iģsizlik hedefi koymuģ bulunan Fed in 2014 yılı sonuna kadar tahvil alımlarından tümüyle vazgeçmesi ya da faiz artırması olası görünmüyor. Tablo: IMF Verilerine Göre Ülkelerin GSYĠH Sıralaması döneminde BRIC+4 ülkeleri arasında en yüksek ortalama büyüme oranı %10,5 ile Çin de kaydedilmiģtir. Çin i Hindistan ve Endonezya takip etmektedir. Türkiye seçilen ülkeler arasında en yüksek ortalama büyümeye sahip 4. ülkedir yılı büyüme verileri incelendiğinde, Çin, Hindistan ve Endonezya nın büyüme açısından global krizden pek etkilenmedikleri görülmektedir. Rusya, Türkiye ve Meksika ise en fazla etkilenen ülkeler olmuģtur.
16 2012 yılında tüm ülkelerin büyüme oranlarının gerilediği dikkat çekmekte; söz konusu yılda Türkiye bu grup içerisinde Brezilya nın ardından en düģük büyüme oranının kaydedildiği ikinci ülke olmuģtur döneminde; BRIC+4 ülkeleri arasında nominal GSYH sini (USD cinsinden) en hızlı artıran ülke Çin dir. Çin i Rusya takip etmektedir. Türkiye nin GSYH si yalnızca Güney Afrika ve Meksika dan daha hızı artıģ kaydetmiģtir yılı itibarıyla BRIC+4 ülkeleri arasında kiģi baģı GSYH si en yüksek ülke Rusya dır döneminde söz konusu ülkeler arasında kiģi baģı GSYH si (USD cinsinden) en hızlı artan ülke ise Çin dir. Türkiye seçilen ülke grubu arasında en yüksek kiģi baģı GSYH ye sahip 3. ülkedir. Ancak, Türkiye döneminde kiģi baģı GSYH nin geliģiminde yalnızca Güney Afrika ve Meksika dan daha iyi performans göstermiģtir.
17 2012 yılı itibarıyla BRIC+4 ülkeleri arasında enflasyonun en yüksek olduğu ülke Hindistan dır. Türkiye enflasyon oranının görece yüksek olduğu ülkeler arasındadır 2012 yılı itibarıyla BRIC + 4 ülkeleri arasında en yüksek toplam yatırım/gsyh oranına Çin sahiptir. Brezilya ve Güney Afrika nın ardından en düģük toplam yatırım/gsyh oranı Türkiye dedir.
18 2012 yılı itibarıyla BRIC + 4 ülkeleri arasında en yüksek iģsizlik oranı %25,1 ile Güney Afrika dadır Güney Afrika nın ardından iģsizlik oranının en yüksek olduğu ülke Hindistan dır. Hindistan ı Türkiye takip etmektedir. Türkiye, iģsizlik oranı açısından yüksek bir oran gösterse de 2009 yılından itibaren bu oranlarda azalma eğilimi göstermektedir. Küresel Rekabet Gücü Küresel Rekabet Gücü Endeksi Dünya Ekonomik Forumu (World Economic Forum) tarafından 1979 yılından bu yana yayımlanmaktadır. Rekabet gücü, bir ülkenin ürettiği mal ve hizmetlerin dünya pazarlarındaki payı olarak değil, o ülkede sürdürülebilir büyümeyi sağlayacak olan kurumların, ekonomi politikalarının ve üretim faktörlerinin tümünü kapsayan verimlilik düzeyi olarak tanımlanmaktadır endeksine göre Türkiye, Çin ve Endonezya nın ardından BRIC+4 ülkeleri arasında 3. Sırada yer almaktadır. Söz konusu endekse göre Türkiye döneminde BRIC+4 ülkeleri arasında sıralamada en hızlı ilerleme kaydeden ikinci ülke olmuģtur. Not: Ülkeler 2013 yılı verilerine göre sıralanmıģtır. Üst sıralara yükselme (sıralamada negatif değiģim) rekabet gücünde artıģa iģaret etmektedir. Kaynak: Dünya Ekonomik Forumu
19 ĠĢ Yapma Kolaylığı ĠĢ Yapma Kolaylığı Endeksi World Bank ve International Finance Corporation tarafından yayımlanan Doing Business raporu kapsamında hazırlanmaktadır. Endeks özellikle küçük ve orta ölçekli özel sektör firmalarının faaliyetlerinde bürokrasinin ve regülasyonların ne ölçüde destekleyici veya ne ölçüde zorlaģtırıcı olduğunu değerlendirmektedir. Doing Business Raporu 2004 yılından bu yana yayımlanmasına rağmen veri kapsamının farklı olması ve metodoloji değiģiklikleri nedeniyle veriler 2011 yılından itibaren karģılaģtırılabilir niteliktedir. BRIC+4 ülkeleri arasında 2013 yılı itibarıyla Türkiye 3. sırada yer almaktadır döneminde en hızlı geliģme ise Rusya da kaydedilmiģtir. Not: Ülkeler 2013 yılı verilerine göre sıralanmıģtır. Üst sıralara yükselme (sıralamada negatif değiģim) iģ yapma kolaylığında artıģa iģaret etmektedir. Kaynak: Dünya Bankası, IFC Türkiye nin son yıllardaki geliģimi, global ekonomide konumları ve büyükleri itibarıyla rekabet içinde olduğu BRIC+4 ülke grubuyla kıyaslandığında; Makroekonomik performans açısından Türkiye nin döneminde BRIC+4 ülkeleri ile kıyaslandığında ortalama bir geliģim gösterdiği görülmektedir. BRIC+4 ülke grubu içinde makroekonomik performanstaki ortalama performansına rağmen Türkiye son yıllardaki iģ ortamını iyileģtirici yönde yapılan uygulamalar paralelinde global rekabet gücü endeksi ve iģ yapma kolaylığı endeksinde ortalamanın üzerinde performans göstermiģtir. Ayrıca, yolsuzluk algısı endeksi sıralamasında da BRIC+4 ülkeleri içinde en iyi konumdadır. Türkiye de büyümenin ortalama bazda görece yüksek seyri ve olumlu kamu maliyesi performansına karģılık, cari açığın GSYH ye oranının, enflasyonun ve iģsizliğin yüksek seyrinin Türkiye nin makroekonomik performansını olumsuz etkileyen faktörler olarak ortaya çıktığı görülmektedir. Ayrıca, Türkiye nin BRIC+4 ülkeleri arasında sermaye hareketlerindeki dalgalanmalara karģı duyarlılığı en yüksek ekonomi olduğu görülmektedir. Türkiye nin GSYH ye oran olarak yüksek dıģ borç stoku ve cari açığı ile yurtiçi tasarruflarının ve rezervlerinin düģük seviyesi bu geliģmede etkili olmaktadır. Bu nedenle, sürdürülebilir istikrarlı ekonomik büyüme hızına eriģilmesi açısından ekonomide yapısal reformların sürdürülmesi ve söz konusu reformlar sonuçlanana kadar mevcut risklerin yönetilmesi önem arz etmektedir.
20 MENA ÜLKELERĠ Ülkemiz ve Diyarbakır açısından daha çok önem arzeden ülkeler ise MENA ülkeleridir. MENA terimi Middle East and North Africa'nın kısaltması olarak özellikle yabancı literatürde çoktan yerini almıģ, baģta Dünya Bankası olmak üzere bir çok uluslararası kuruluģ tarafından kullanılan bir bölge tanımlamasıdır. Ġsrail hariç büyük çoğunluğu Arap veya Ġslam vasıfları ile ön plana çıkan bölge ülkeleri arasında; Bahreyn, BirleĢik Arap Emirlikleri, Cezayir, Cibuti, Fas, Filistin, Irak, Ġran, Katar, Kuveyt, Libya, Lübnan, Mısır, Suriye, Suudi Arabistan, Tunus, Umman, Ürdün, Yemen ve Ġsrail yer alır. Ortadoğu ve Kuzey Afrika petrol ve doğal gaz gibi doğal kaynaklar açısından zengin ve jeopolitik açıdan önemli bir bölgedir. Bu nedenle 20. yüzyıl boyunca ve günümüzde bölgedeki enerji kaynaklarına ihtiyaç duyan tüm devletlerin dıģ politika konuları arasında yer alan bölgede tarihsel süreç içinde, iç ve dıģ dinamiklerin etkileriyle, ekonomik ve siyasal anlamda istikrarsız bir yapı görülmektedir. Ortadoğu ve Kuzey Afrika ülkelerinde, 2010 yılı sonunda Tunus ta baģlayan protesto ve halk hareketleri çevre ülkelerde de bir kargaģa ortamının oluģmasına zemin hazırlamıģtır. Tunus taki protestoların sonuç olarak baģarıya ulaģmıģ olması baģka ülkelere doğru yayılan bir sürecin tetikleyicisi olmuģtur. Tunus un ardından protesto ve halk hareketleri Mısır, Cezayir, Fas, Ürdün, Umman, Yemen, Libya ve Suriye ye yayılmıģ ve bölgedeki geliģmeler tüm dünyada dikkat çekmiģtir. Bölgede ortaya çıkan kargaģa ortamı ilk defa gözlenen bir durum değildir. Tarihsel süreçte iç ve dıģ dinamiklerin etkisiyle bölgede halk hareketlerigörülmektedir. Ancak günümüzde yaģanan halk hareketleri bölgenin 1980 sonrası dönemde küresel sisteme entegrasyonuna yönelik çabaların sonrasında meydana gelmesi ve halk hareketlerinin geliģiminde birden fazla faktörün rol oynaması dikkat çekicidir. Genel olarak bölge ülkelerine bakıldığında, en önemli problemler genç nüfusta iģsizlik, yaģam standartlarının düģüklüğü, adil olmayan gelir dağılımı ve uzun yıllar aynı iktidarların halkı demokrasiden uzak bir Ģekilde yönetmeleri, yapılan yolsuzluklar olarak göre çarpmaktadır. Bunun yanında, bölgedeki halk hareketlerinin kısa zamanda geniģ bir alana yayılmasında halkın geliģen teknolojinin ve sosyal medya araçlarının kullanımının artması etkili olmuģtur. Bölgede yaģanan halk hareketleri, yani bölge halklarının değiģim talebinin küreselleģme süreci ile etkileģimi yaģanan olayların bir diğer boyutu olarak karģımıza çıkmaktadır. Ortadoğu ve Kuzey Afrika bölgesi tarihsel süreçte yaģanan geliģmeler, ekonomik, kültürel ve siyasal özellikleri nedeniyle küresel sisteme entegrasyonda gecikmeler yaģayan bir bölgedir. KüreselleĢme süreci bölgeyi dünyadaki diğer bölgelerden çok daha farklı Ģekilde etkilemektedir. Günümüzde bölgede yaģanan halk hareketlerinin yalnızca bölgenin iç dinamikleri tarafından açıklanmasını zorlaģtırmaktadır. Ortadoğu ve Kuzey Afrika ülkelerinin birkaçında hükümet değiģikliğiyle sonuçlanan halk ayaklanmaları; siyaset kurumlarının ve sosyal hayatın geliģip olgunlaģmasına izin verilmediği müddetçe, ekonomik yapıdaki geliģmelerin istikrarı kendiliğinden sağlayamayacağını göstermiģtir. KüreselleĢme sürecine ekonomik anlamda entegrasyonun yanında, sosyal ve kültürel anlamda bütünleģmeye yönelik adımların atılması ve bölge halklarının değiģim taleplerinin dikkate alınması, bölgenin istikrar kazanması açısından önemlidir. Bölgedeki konjonktürel istikrarsızlıklar süreç içinde stabilize olmuģ ve olmaktadır. DıĢ ticaret ile ilgili faaliyetlerin geçici aksamalara rağmen durmadığı ve durmayacağı kabulü ve sağlanacak stabilite ile birlikte daha istikrarlı seyredecektir. MENA bölgesine dahil edilen 16 ülkede 292 milyon insan yaģamaktadır. Toplam GSYH 1,5 milyar doların üzerinde; kiģi baģına düģen ortalama GSYH ise yaklaģık dolardır. Bölgenin nüfus ve gelir açısından büyük ülkeleri sırasıyla 83 milyon nüfus ve 188 milyar dolar milli gelir ile Mısır; 35 milyon nüfus ve 141 milyar dolar gelir ile Cezayir ve 26 milyon nüfus ve 363 milyar dolar milli gelir ile Suudi Arabistan Krallığıdır. BirleĢik Arap Emirlikleri (B.A.E.), Kuveyt ve Katar ise yüksek gelirli ama küçük nüfuslu ve kiģi baģına gelirin sadece bu bölgede değil tüm dünyada en yüksek olduğu ülkelerdir. Orta Doğu ve Kuzey Afrika (MENA) ülkeleri, Avrupa ekonomisinin Ģu anki durumu nedeniyle, Pazarlarımızı çeģitlendirmemiz nedeniyle MENA bölgesi önem arzetmekte ve değerlendirilmektedir. Türkiye açısından pazar
21 çeģitlendirilmesinin önemi nedeniyle Türkiye Avrupa pazarına ithalat ve ihracat yanında, pazar çeģitlendirmesi ve riski yaymak amacıyla bütün MENA ülkelerini hedef pazarlar olarak belirlemiģtir. Son on yılda meydana gelen ekonomik yapı değiģimleri ve özellikle 2008de baģlayan krizin sonrası "Üretim Merkezlerindeki Güney Asya'ya Kaymalar", "Çin'in Afrika Ülkelerine Açılımı ve Kurduğu Ortaklıklar", "Türkiye'nin Ortadoğu Açılımları", "Türkiye'nin Afrika Ülkelerine Açılımı" gibi geliģmeler bu bölgede önemli geliģmelere neden olmuģtur. Son zamanlarda Avrupa Bölgesi'yle yaģanılan zorluklar veavrupa'nın içinde bulunduğu ekonomik kriz nedeniyle, bu bölge ile olan ticaretimiz düģme eğilimi göstermektedir. Türkiye açısından pazar çeģitlendirilmesi önem arzetmekte ve daha fazla pazar çeģitlendirmesi gerekliliği nedeniyle MENA Bölgesinin değerlendirilmesi gündeme gelmiģ ve bu bölgedeki faaliyetler artmıģtır. MENA Ülkeleri Özet Göstergeler: ülkeyi ihracat gelirlerinin yarıdan fazlasını petrolden (fuel) elde eden Ekonomisi Petrole Dayanan Ülkeler (MENA I) grubu ile ihracat gelirlerinin yarıdan azını petrolden elde eden Ekonomisi Petrole Dayanmayan Ülkeler grubu (MENA II) olarak adlandırdığımız iki grupa ayırabiliriz. Ekonomisi Petrole Dayanan Ülkeler grubu dokuz ülkeden oluģmaktadır: Cezayir (petrolün ihracattaki payı % 97,7), Kuveyt (% 94,5), Libya (% 92,6), Katar (% 92,3), Yemen (% 89,1), S. Arabistan (% 88,7), Bahreyn (% 79,1), B.A.E. (% 79,1) ve Umman (% 70,7). Buna karģılık, petrol zengini olmayan Ekonomisi Petrole Dayalı Olmayan Ülkeler grupunda ise Ürdün (petrolün ihracattaki payı % 0,5), Lübnan (% 0,4), Fas (% 2,0), Tunus (% 13,6), Irak (% 33,8), Suriye (% 41,1) ve Mısır (% 44,0) yer alıyor döneminde Türkiye nin MENA ülkeleri ile mal ticaretinin geliģimi aģağıda verilmektedir. Türkiye nin MENA ülkelerine hem ihracatı hem de ithalatı 2001 den 2008 e kadar sürekli artmıģtır; ancak ihracatın artıģ hızı ithalatın artıģ hızından daha büyük olmuģtur. Kriz yılı 2009 da ise hem ihracat hem de ithalatta büyük bir gerileme yaģanmıģtır.
22 Türkiye nin MENA Ülkeleri Ġle Ticareti: (Milyon $) DıĢ Ticarette Payların GeliĢimi: (%) Kaynak: TÜĠK (2011) ve SESRIC (2011) verilerinden yazarın düzenlemesi. Son on yılda, Türkiye nin toplam ihracatında MENA ülkelerinin nispi payı 2 katından daha fazla bir artıģla 2001 de % 9,2 iken, 2009 da % 20,4 e çıkmıģtır. MENA ülkelerinin toplam ithalatlarında Türkiye den ithalatın (Türkiye nin ihracatının) nispi payı da tam 2 kat artarak % 1,8 den % 3,6 ya yükselmiģtir. BaĢka bir deyiģle, bir yandan MENA ülkeleri Türkiye için daha önemli bir pazar haline gelirken (ihracatın beģte biri), bir yandan da Türkiye MENA ülkeleri için göreli olarak daha önemli bir tedarikçi haline gelmiģtir. Bununla birlikte, Türkiye bu pazarda hala % 3,6 gibi çok küçük bir paya sahiptir. Öte yandan, Türkiye nin ithalatında MENA ülkelerinin nispi payında (% 8,6 dan % 5,6 ya) ve MENA ülkelerinin toplam ihracatı içinde Türkiye ye yapılan ihracatın nispi payında (% 1,8 den % 1,4 e) ciddi gerilemeler olmuģtur. Türkiye nin MENA ülkelerine ihracatının döneminde yaklaģık 18 milyar dolar artıģla 2,9 milyar dolardan 20,9 milyar dolara çıkarak ciddi bir sıçrama yaptığı ve buna paralelel olarak MENA ülkelerinin Türkiye nin toplam ihracat pazarındaki göreli payının ve öneminin arttığı açıktır. Bununla birlikte, MENA ya ihracattaki bu artıģın nereden kaynaklandığı da önemlidir ila 2009 yılları arasında tüm MENA ülkelerine ihracat artıģı sağlanmıģtır; ancak toplam 18 milyar dolarlık artıģın 5,1 milyar doları, yani yaklaģık % 30 u, Irak a yapılan ihracattaki artıģtan kaynaklanmıģtır. BaĢka bir deyiģle, 1980 sonrasında, Türkiye nin en önemli ihracat pazarlarından birisi olan ve 2000 li yılların ilk yarısında savaģ ve iģgal nedeniyle kapanma noktasına gelen Irak pazarının tekrar canlanması, Türkiye nin MENA ülkelerine sağladığı ihracat artıģının tek baģına en önemli kaynağıdır. Ayrıca, Türkiye nin MENA ülkelerine ihracatındaki ve pazar payındaki artıģın önemli kaynaklarından birisinin, Türk firmalarının bölge ülkelerinde gerçekleģtirdikleri projelerdeki önemli artıģ olduğunu ileri sürmek yanıltıcı
23 olmayacaktır. DıĢ Ticaret MüsteĢarlığı nın verilerine göre Türk müteahhitlerinin yurtdıģında üstlendikleri projelerin bedeli 2004 yılında toplam 10,6 milyar dolarken, bu rakam 2009 yılında 21,5 milyar dolara yükselmiģtir ve bunun 14 milyar dolarlık kısmı (% 63) Orta Doğu ve Afrika ülkelerindedir (DTM, 2011: 5). Bu ülkeler arasında öne çıkan Libya, Irak, S. Arabistan, B.A.E. ve Cezayir in aynı zamanda son on yılda en büyük ihracat artıģı sağladığı ülkeler yer almaktadır. Sonuç olarak, MENA ülkeleri pazarında Türkiye nin payında önemli bir artıģ eğilimi yaģanmıģtır. Bununla birlikte, bu artıģın önemli bir kısmının yeniden açılan Irak pazarından kaynaklandığı; daha da önemlisi, bölgedeki karıģıklıklar nedeniyle kesintiye uğrama riskinin yüksek olduğu; ve özellikle Türkiye nin MENA pazarındaki payını sadece % 3,6 ya çıkarabildiği dikkate alındığında, dıģ ticarette eksen kaymasından söz etmek için erken olduğunu ileri sürmek yanlıģ olmayacaktır. Türkiye Ġle MENA Arasında DıĢ Ticaretin GeliĢimi: ve (Milyon dolar ve % Pay) Ülke Gruplarına Göre GSYĠH nın Sektörel Dağılımı Kaynak: World Bank, World Development Indicators (WDI) and Global Development Finance (GDF), (EriĢim: 10 Mart 2012) Tabloda yer alan veriler incelendiğinde, Ortadoğu ve Kuzey Afrika ülkelerinin ekonomik yapı bakımından düģük gelirli ülkeler, yüksek gelirli ülkeler ve dünya ortalamasından oldukça farklı bir konumda olduğu görülmektedir. Ortadoğu ve Kuzey Afrika ülkelerini ekonomik yapı bakımından diğer ekonomilerden ayıran özellik GSYĠH içinde sanayi sektörünün %50 ler düzeyinde olması, buna rağmen imalat sanayinin düģük bir paya sahip olmasıdır. Bu durumu, bölge ülkelerinin zengin petrol ve doğalgaz rezervlerine sahip olması ve bu alanda faaliyet gösteren sanayinin geliģmesi açıklamaktadır.
24 Bölge ülkelerini ekonomik yapılarına göre gruplara ayırmak mümkündür. Ortadoğu ve Kuzey Afrika bölgesindeki ülkeler üretim açısından petrol üreten ve üretmeyen, gelir açısından yüksek, orta ve düģük gelirli ülkeler olarak sınıflandırılabilir. Yüksek gelir grubundaki ülkeler petrol üreticisi konumunda olan ülkelerdir. Orta gelir grubu ülkelerde hizmetler sektörü geliģmiģken, düģük gelir grubu ülkelerde tarım sektörü ön plandadır. Bölgede Suudi Arabistan, Kuveyt, BirleĢik Arap Emirlikleri, Katar, Umman, Bahreyn, Libya ve Cezayir petrol üretiminde önde gelen ülkelerdir. Bölgede nispeten küresel ekonomiyle bütünleģmiģ Mısır, Ürdün, Lübnan, Fas, Suriye ve Tunus gibi ülkelerin ekonomilerinde ilk hizmet sektörü ön plana çıkarken bunu sanayi ve tarım izlemektedir. Sudan, Yemen, Moritanya ve Cibuti gibi ülkeler ise düģük gelir seviyesinde olan ülkelerdir ve bu ülkelerde tarım sektörü ön plana çıkarken, ekonomik anlamda istikrarsızdırlar (Adak, 2011: 59). Bunun yanında bölge ülkelerinin genelinde sanayi üretiminde bir çeģitlilikten söz etmek mümkün değildir. Dolayısıyla bölgenin ekonomik anlamda dıģ dünyayla bağlantılarını ve bölge ekonomilerinin kurumsal yapısını belirleyen büyük ölçüde petrole dayalı sanayi olmaktadır. Günümüzde geliģmiģ ekonomi kavramı, nitelikli iģgücü ile ekonominin kaynak yapısını çok çeģitli mal ve hizmetleri üretebilmek üzere organize eden ve söz konusu malları ulusal ve uluslararası ticarete konu edebilen ekonomiler için kullanılmaktadır. Yani, ekonomik geliģme ile istikrarlı bir ekonomik yapı yalnızca kaynak zenginliğine bağlı olarak tesis edilememektedir. Ekonomideki sektörler arasındaki bağlantı ve dengeli geliģme bir taraftan üretilen ürünlerin çeģitliliğini belirlerken diğer taraftan dıģ dünya ile ekonomik iliģkilerin boyutunu belirlemektedir. Bu açıdan bakıldığında Ortadoğu ve Kuzey Afrika ülkelerinde var olan ekonomik yapının uzun süre çok büyük değiģiklik geçirmediği gibi, dünyadaki geliģmelere uyum sağlayacak biçimde piyasa ekonomisinin kurumlarının oluģmasına imkan tanıyan bir yapıya dönüģmesinde sıkıntılar yaģanmıģtır. Ortadoğu ve Kuzey Afrika bölgesinde aģağıdaki Grafikte yer alan döneminde büyüme oranlarının geliģimi incelendiğinde GSYĠH daki dalgalanmaların büyük ölçüde petrol fiyatlarında meydana gelen dalgalanmalardan kaynaklandığı söylenebilir. Bölgede büyüme oranlarında döneminde yüksek büyüme oranları ve Ģiddetli dalgalanmaların gerçekleģtiği görülmektedir. Bu durum bölgede üreticileri dıģ rekabetten koruyan düzenlemelerin ve artan petrol fiyatlarının etkisi olmuģtur. Ortadoğu ve Kuzey Afrika Ülkelerinde GSYĠH GeliĢme Hızı Kaynak: World Bank, World Development Indicators (WDI) and Global Development Finance (GDF), (EriĢim: 10 Mart 2012) AĢağıdaki Tabloda Ortadoğu ve Kuzey Afrika ülkelerinde kiģi baģına reel GSYĠH değerleri verilmiģtir döneminde bölgede kiģi baģına reel GSYĠH da yıllık ortalama %2,19 artıģ gerçekleģmiģtir. Bu dönemde Cezayir, Mısır, Kuveyt, Umman ve Suriye de kiģi baģına reel GSYĠH yıllık ortalama %2 nin üzerinde artarken, Ürdün, Lübnan, Fas, Sudan ve Tunus ta kiģi baģına reel GSYĠH yıllık ortalama %3 ün üzerinde büyümüģtür.
25 Bahreyn, Cibuti, Moritanya, Katar, Suudi Arabistan ve Yemen de kiģi baģına reel GSYĠH yıllık ortalama artıģ oranı bölge ortalamasının altında gerçekleģmiģtir. BirleĢik Arap Emirlikleri nde kiģi baģına reel GSYĠH yıllık ortalama %4,77 azalırken, Irak ta kiģi baģına reel GSYĠH yıllık ortalama %3,61 oranında azalmıģtır. Ortadoğu ve Kuzey Afrika Ülkelerinde KiĢi BaĢına Reel GSYĠH (ABD Doları) * 2009 değerleridir. **2007 değerleridir. Kaynak: World Bank, World Development Indicators (WDI) and Global Development Finance (GDF), Ortadoğu ve Kuzey Afrika bölgesinin önemli bir özelliği de demografik yapısından ileri gelmektedir. Bölgede nüfus artıģ hızı ve genç nüfusun toplam nüfus içindeki payı yüksektir. Genç bir nüfusun emek arzı olarak potansiyel bir güç olmasının yanında, istihdamla ilgili sorunları da beraberinde getirmektedir. Son yıllarda genel olarak bölgede genç istihdamında azalma meydana gelmektedir. Bölgede iģsizlik oranına iliģkin çok net veriler bulunmamakla birlikte 2010 yılı verilerine göre bölge genelinde %10,3 düzeyindeki iģsizlik oranı dünyada en yüksek bölgesel iģsizlik oranıdır. MENA ülkeleri ile DıĢ ticaretteki geliģmelerin genel bir değerlendirmesi yapılırsa; Türkiye nin MENA ülkelerine ihracatının döneminde yaklaģık 18 milyar dolar artıģla 2,9 milyar dolardan 20,9 milyar dolara çıkarak ciddi bir sıçrama yaptığı ve buna paralelel olarak MENA ülkelerinin Türkiye nin toplam ihracat pazarındaki göreli payının ve öneminin arttığı açıktır ila 2009 yılları arasında tüm MENA ülkelerine ihracat artıģı sağlanmıģtır; anca toplam 18 milyar dolarlık artıģın 5 milyar 123 milyon doları, yani % 8,3 ü, Irak a yapılan ihracattaki artıģtan kaynaklanmıģtır. BaĢka bir deyiģle, 1980 sonrasında, Türkiye nin en önemli ihracat pazarlarından birisi olan ve 2000 li yılların ilk yarısında savaģ ve iģgal nedeniyle kapanma noktasına gelen Irak pazarının tekrar canlanması, Türkiye nin MENA ülkelerine sağladığı ihracat artıģının tek baģına en önemli kaynağıdır. Türkiye nin MENA ülkelerine ihracatındaki ve pazar payındaki artıģın önemli kaynaklarından birisinin, Türk firmalarının bölge ülkelerinde gerçekleģtirdikleri projelerdeki önemli artıģtır. DıĢ Ticaret MüsteĢarlığı nın verilerine göre Türk müteahhitlerinin yurtdıģında üstlendikleri projelerin bedeli 2004 yılında toplam 10,6 milyar dolarken, bu rakam 2009 yılında 21,5 milyar dolara yükselmiģtir ve bunun 14 milyar dolarlık kısmı (% 63) Orta Doğu ve Afrika ülkelerindedir (DTM, 2011: 5). Bu ülkeler arasında öne çıkan Libya, Irak, S. Arabistan, B.A.E. ve Cezayir in aynı zamanda son on yılda en büyük ihracat artıģı sağladığı ülkeler yer almaktadır. MENA ülkeleri pazarında Türkiye nin payında önemli bir artıģ eğilimi yaģanmıģtır.
26 Türkiye deki durum Türkiye 2011 yılında kaydettiği % 8,5 oranındaki GSYH büyümesiyle, dünyada büyüme hızı en yüksek olan ülkeler arasında yer almıģtır yılında büyüme esas olarak özel tüketim ve sabit sermaye yatırımları kaynaklı olmuģtur. Yurtiçi talepteki canlanma özellikle imalat sanayii, inģaat, ticaret ve ulaģtırma sektörlerinde yüksek katma değer artıģlarını beraberinde getirmiģtir. Sürdürülebilir bir büyüme temel hedefi çerçevesinde; küresel ölçekteki belirsizlikler ve cari iģlemler açığındaki artıģ karģısında alınan önlemler sonucunda, ekonomik faaliyetler özellikle yılın son çeyreğinden itibaren yavaģlama eğilimine girmiģtir. Küresel ekonomiye iliģkin büyümenin beklentilerin altında kalması ve iç ve dıģ talebi dengeleyici politikalara devam edilmesiyle söz konusu yavaģlama 2012 yılının ilk yarısında da devam etmiģtir. Son bir yılda net mal ve hizmet ihracatının büyümeye katkısının giderek artması sonucunda iç talep yavaģlamasının büyüme üzerindeki olumsuz etkisi sınırlı kalmıģtır. Bu yılın son çeyreğinde net mal ve hizmet ihracatının büyümeye katkısının azalması, iç talebin ise nispi olarak toparlanması öngörülmektedir. Böylece 2012 yılı büyümesinin % 3,2 olması beklenmektedir yılında ekonomik büyümenin yüksek olması ve istihdamın artırılmasına yönelik alınan tedbirler istihdam imkânlarını artırmıģtır. Böylece, 2010 yılında % 11,9 olan yıllık iģsizlik oranı, 2011 yılında % 9,8 e gerilemiģtir. Aynı yıllar itibarıyla; tarım dıģı iģsizlik oranı % 14,8 den % 12,4 e, genç nüfusta iģsizlik oranı da % 21,7 den % 18,4 e gerilemiģtir yılının ilk yarısında da iģsizlik oranı azalmaya devam etmiģ, 2012 yılı Temmuz dönemi itibarıyla % 8,4 olarak gerçekleģmiģtir. Aynı dönemde; tarım dıģı iģsizlik oranı, bir önceki yılın aynı dönemine göre, 1,1 puan azalarak % 10,7 ye, genç nüfusta iģsizlik oranı ise 2 puan azalarak % 16,3 e gerilemiģtir. Ġstihdam olanaklarındaki iyileģmenin devam etmesiyle, 2012 yılının tamamında iģsizlik oranının % 9 olarak gerçekleģmesi beklenmektedir. Mevsimsel düzeltilmiģ seriler incelendiğinde; 2011 yılı Temmuz döneminde % 10 olan iģsizlik oranı 2012 yılı Temmuz dönemi itibarıyla % 9,1 e gerilemiģtir. Aynı dönemler itibarıyla istihdam oranı % 44,9 dan % 45 e yükselmiģtir. Toplam istihdam, mevsimsel düzeltilmiģ verilere göre, 2011 yılı Temmuz döneminde bin kiģi iken, 2012 yılının Temmuz dönemi itibarıyla bin kiģiye yükselmiģtir. ILO verilerine göre Türkiye 2009 yılının baģından bu yana iģsizlik oranını en hızlı düģüren ülkelerden biri olmuģtur. Ayrıca, OECD hesaplamalarına göre 2012 yılı Mayıs dönemi itibarıyla Türkiye de mevsimsel düzeltilmiģ iģsizlik oranı ilk kez OECD ortalamasının altına inmiģtir yılının ilk sekiz ayında ekonomik aktivitedeki yavaģlama devam etmiģ, buna bağlı olarak azalan ithalatla birlikte cari açık önemli miktarda gerilemiģtir yılında 77,1 milyar ABD doları olarak gerçekleģen cari iģlemler açığı, 2012 yılı Ağustos ayında yıllıklandırılmıģ olarak 59 milyar ABD dolarına gerilemiģtir. Bu eğilimin yılın geri kalanında da devam ederek 2011 yılında % 10 olarak gerçekleģen cari iģlemler açığının GSYH ya oranının, 2012 yılı sonunda % 7,3 e ineceği tahmin edilmektedir. Cari açığın kısa vadede azalmasına etki eden bu unsurların yanı sıra orta ve uzun vadede kalıcı bir Ģekilde sürdürülebilir düzeye indirilmesine yönelik olarak bir yandan dıģ ticaret açığını azaltıcı, diğer yandan yurtiçi tasarrufları artırıcı ve finansmanın kalitesini iyileģtirici adımlar atılmıģtır. Bu bağlamda, ithalata bağımlı üretim yapısını değiģtirmeyi amaçlayan yeni teģvik sistemi yürürlüğe konulmuģtur. Ayrıca, girdi tedarik stratejisi kapsamında eylem planları hazırlanmıģtır. Hizmet ihracatını destekleyici vergisel teģvikler getirilmiģtir. Ġhracatta pazar çeģitliliğini sağlayacak uygulamalar sürdürülmüģtür. Yurtiçi tasarrufların artırılmasına yönelik olarak bireysel emeklilik ve hayat sigortası daha cazip hale getirilmiģ ve doğal afet sigortasının yaygınlaģmasını sağlayacak yasal düzenlemeler yapılmıģtır. Ayrıca Ģirket tasarruflarının artırılmasına ve uluslararası doğrudan yatırım giriģlerine önemli katkı sağlayacak yeni Türk Ticaret Kanunu ile kayıtdıģılıkla mücadele stratejisi uygulamaya konulmuģtur. Firmalarda borçlanma yerine öz kaynak kullanımının özendirilmesi sağlanmıģ, bireysel katılım sermayesi ve giriģim sermayesi fonlarını destekleyecek düzenlemeler yapılmıģ, yeni Sermaye Piyasası Kanunu Tasarısı TBMM ye sevk edilmiģtir. Türkiye'nin finansal kapasitesinin artırılması amacıyla Ġstanbul Uluslararası Finans Merkezi projesini desteklemek üzere uluslararası fonların, portföy yönetim Ģirketlerince Türkiye den yönetilmesine vergisel kolaylık getirilmiģtir. Ayrıca, uluslararası ve yurtiçi piyasalarda kira sertifikası ihracına iliģkin altyapı oluģturulmuģtur.
27 2011 yılında Türk Lirasında gözlenen belirgin değer kaybının yanı sıra dolar bazında ithalat fiyatlarında kaydedilen artıģlar temel mal fiyatları artıģ hızını, maliyet koģullarındaki olumsuz geliģmeler ise hizmet fiyatları artıģ hızını ivmelendirmiģtir. Ayrıca toplam talep koģullarının enflasyona düģüģ yönünde verdiği katkının önceki iki yıla göre önemli oranda azalması da çekirdek enflasyonun % 8,1 e yükselmesinde etkili olmuģtur. Gıda fiyatları yıl boyunca dalgalı bir seyir izlemiģ ve yılın son çeyreğinde kayda değer artıģ göstermiģtir. Enerji fiyatlarındaki değiģim ise petrol fiyatlarında yaģanan artıģa paralel olarak yıl genelinde yüksek seyretmiģtir. Altın fiyatlarındaki hızlı yükselme, elektrik ve doğal gazda yapılan fiyat ayarlamaları ile tütün mamullerine yönelik ÖTV düzenlemeleri TÜFE yıllık artıģ hızını yaklaģık 2 puan yükseltmiģtir. Böylece, 2011 yılı sonunda TÜFE yıllık artıģ hızı, önceki yıla göre 4 puanlık bir artıģla, % 10,5 olarak gerçekleģmiģtir yılının Ocak-Eylül döneminde TÜFE birikimli artıģ hızı bir önceki yılın aynı dönemine göre 1,2 puan azalarak % 3,3 olarak gerçekleģmiģtir. Bu geliģmede, yurtiçi talepte kaydedilen yavaģlama, petrol dıģı emtia fiyatlarının gerilemesi ve iģlenmemiģ gıda ürünleri fiyatlarında kaydedilen azalma etkili olmuģtur. Ancak, 2011 yılının son çeyreğinde TÜFE deki yüksek artıģın oluģturduğu baz etkisi nedeniyle yıllık enflasyon 2012 yılında yüksek seyretmiģ ve Eylül ayı itibarıyla % 9,2 olarak gerçekleģmiģtir. Yıl sonunda TÜFE yıllık artıģ hızının bir önceki OVP tahmini olan % 5,2 nin üzerinde % 7,4 olarak gerçekleģmesi beklenmektedir. Bu geliģmede, 2012 yılında yüksek seyreden enflasyonun fiyatlama davranıģlarına olumsuz etkisi, petrol fiyatlarının öngörülen seviyelerin üzerinde seyretmesi ve Eylül ve Ekim aylarında yapılan fiyat ayarlamaları etkili olmuģtur. Merkez Bankası 2011 yılında yaģanan geliģmelerin temel enflasyon üzerinde kalıcı etki yaratmasını sınırlandırmak için para politikasında önemli bir sıkılaģtırmaya gitmiģtir. Bu çerçevede, faiz koridoru yukarı doğru geniģletilmiģ, ortalama fonlama maliyeti belirgin Ģekilde artırılmıģ ve esnek para politikası çerçevesinde ortalama fonlama maliyetinin politika faizinin üzerinde seyretmesine izin verilmiģtir. Enflasyonist risklerin görece azalmasıyla birlikte Merkez Bankası, son 3 aylık dönemde ortalama fonlama maliyetini düģürmüģ ve Eylül ve Ekim aylarında Para Politikası Kurulu toplantılarında faiz koridorunun üst sınırında indirime gidilmiģtir. Merkez Bankası, 2012 yılında bankaların likidite yönetimini daha az maliyetli ve daha esnek bir yapıya kavuģturmayı, döviz kurunda oynaklığı azaltmayı ve döviz rezervlerini güçlendirmeyi amaçlayan adımlar atmıģtır. Bu doğrultuda, Türk Lirası yükümlülükler için tesis edilmesi gereken zorunlu karģılıkların döviz veya altın olarak tutulabilecek kısmına iliģkin üst sınırlar kademeli olarak yükseltilmiģtir yılında genel devlet açığı GSYH ya oran olarak baģlangıçta öngörülenin % 1,8 puan altında gerçekleģmiģtir. Bu olumlu performansın % 0,6 puanı gelirlerden, % 0,7 puanı faiz giderlerinden, % 0,5 puanı ise faiz dıģı harcamalardan kaynaklanmıģtır. Gelirlerde sağlanan performansta, ekonomide yaģanan güçlü toparlanma, istihdamdaki artıģ ve bazı kamu alacaklarının yeniden yapılandırılması etkili olmuģtur. Nominal tutar olarak, faiz giderleri programlananın altında gerçekleģmiģ; faiz dıģı harcamalar ise programlananın üzerine çıkmıģtır yılında genel devlet gelirlerinin GSYH ya oranının sosyal güvenlik prim gelirlerindeki artıģa paralel olarak bir önceki yılın % 0,6 puan üzerinde, % 37 olarak gerçekleģmesi öngörülmektedir. Faiz giderlerinin 2011 yılı seviyesine yakın gerçekleģmesi, faiz dıģı harcamaların ise özellikle cari giderler ve transferlerdeki artıģ nedeniyle bir önceki yıla göre % 1,7 puan artması beklenmektedir. Böylece, GSYH ya oranla % 0,8 olarak hedeflenen genel devlet açığının, 2012 yılı sonunda, % 1,6 olarak gerçekleģeceği tahmin edilmektedir. Ayrıca, GSYH ya oran olarak, % 1,1 olması programlanan kamu kesimi borçlanma gereğinin % 1,7 olması öngörülmektedir. Öte yandan, faiz giderleri ve özelleģtirme gelirleri hariç kamu kesimi fazlasının ise programlanan seviye olan % 1,7 de kalması beklenmektedir. Bu geliģmelere paralel olarak 2011 yılında % 39,2 olarak gerçekleģen AB tanımlı genel devlet borç stokunun GSYH ya oranının 2012 yılında % 36,5 düzeyinde olması beklenmektedir.
28 4.2. BÜYÜME VE ĠSTĠHDAM GSYH ve Sektörel Büyüme Hızları a) Mevcut Durum Küresel ekonomik krizin ardından yaģanan güçlü toparlanma süreci 2011 yılının ilk yarısında devam etmiģ, yılın ikinci yarısında ise cari açığa karģı alınan önlemler neticesinde ekonomik aktivitede sınırlı bir yavaģlama ortaya çıkmıģtır. Böylece, Türkiye ekonomisi 2011 yılında reel olarak % 8,5 oranında büyümüģtür. Bu büyümenin gerçekleģmesinde, sanayi sektörü katma değerindeki % 9,4 ve hizmetler sektörü katma değerindeki % 8,9 oranındaki artıģlar etkili olmuģtur. Sanayi sektöründeki büyümede, imalat sanayinin katma değerindeki % 9,6 oranındaki artıģ önemli bir rol oynamıģtır. Hizmetler sektöründe görülen büyümede ise; toptan ve perakende ticaret, ulaģtırma ve inģaat sektörlerinin katma değerlerindeki sırasıyla % 11,1, % 10,6 ve % 11,3 oranındaki artıģlar etkili olmuģtur yılında tarım sektörü katma değeri ise % 5,6 oranında artmıģtır. Katma Değer ArtıĢ Hızları ve Sektörlerin GSYH Ġçindeki Payları Yıllık I II III IV I II (1) 2013(2) (Sabit Fiyatlarla, % DeğiĢme) Tarım 7,6 6,4 4,8 5,6 5,3 3,5 2,4 5,6 3,7 3,0 Sanayi 14,8 8,8 9,0 5,8 3,1 3,6 12,8 9,4 3,1 4,0 Hizmetler 10,9 9,7 9,7 5,7 3,5 2,9 8,6 8,9 3,2 4,2 GSYH 12,1 9,1 8,4 5,0 3,3 2,9 9,2 8,5 3,2 4,0 (Cari Fiyatlarla, % Pay)(3) Tarım 4,7 7,7 14,5 8,1 4,8 7,2 9,4 9,0 9,2 9,2 Sanayi 22,9 22,9 21,2 23,0 23,2 23,0 21,8 22,5 22,4 22,5 Hizmetler 72,3 69,4 64,3 68,9 72,1 69,8 68,8 68,5 68,4 68,3 GSYH Kaynak: Kalkınma Bakanlığı, TÜĠK (1) GerçekleĢme tahmini (2) Program (3) 2010 yılından itibaren dolaylı ölçülen mali aracılık hizmetleri ve vergi-sübvansiyon kalemleri sektörel ağırlıklara göre dağıtılarak GSYH içindeki payları elde edilmiģtir yılının birinci çeyreğinde GSYH % 3,3 oranında artarken, ekonomik aktivitedeki yavaģlamanın ikinci çeyrekte de devam etmesiyle yılın ilk yarısında % 3,1 oranında büyüme kaydedilmiģtir. Yılın ilk yarısında büyüme, sanayi ve hizmetler sektörlerinde sırasıyla % 3,3 ve % 3,2 oranındaki katma değer artıģlarından kaynaklanmıģtır. Bu dönemde, tarım sektörü katma değerinde de % 4,2 oranında artıģ kaydedilmiģtir yılının üçüncü çeyreğine iliģkin bazı öncü göstergeler ekonomik aktivitedeki yavaģlamanın sürdüğüne iģaret etmektedir. Nitekim 2012 yılının ilk yarısında sanayi üretimi % 3,2 oranında artarken, Temmuz-Ağustos döneminde sanayi üretim endeksleri ortalamasının bir önceki yılın aynı dönemine göre artıģ hızı % 1 olarak gerçekleģmiģtir. Diğer taraftan imalat sanayi kapasite kullanım oranı, 2012 yılının üçüncü çeyreğinde bir önceki yılın aynı dönemine göre 1,5 puan azalarak % 74,4 e düģmüģtür.
29 Fert BaĢına GSYH Yıllar Yıl Ortası Nüfusu(1) (Bin KiĢi) GSYH (Milyon TL) (Cari Fiyatlarla) Fert BaĢına GSYH TL ABD Doları(2) GSYH (Milyon TL) (1998 Yılı Fiyatlarıyla) Fert BaĢına GSYH TL ABD Doları(2) Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP) (ABD Doları/TL)(3) SAGP Göre Fert BaĢına GSYH (ABD Doları) (4) , , , , , , , , , , , , , , (5) , (6) , Kaynak: Kalkınma Bakanlığı, TÜĠK, OECD (1) TÜĠK yıl ortası nüfus tahminidir. (2) Merkez Bankası döviz alıģ kuru kullanılarak hesaplanmıģtır. (3) OECD tarafından GSYH için hesaplanan satın alma gücü paritesidir. Tabloda OECD tarafından 9 haneli olarak verilen katsayı 2 haneli olarak gösterilmiģtir. Söz konusu katsayılar OECD tarafından geriye dönük olarak her yıl revize edilmektedir. (4) SAGP hesaplamasında OECD nin 9 haneli katsayısı kullanılması nedeniyle tabloda verilen SAGP katsayısı kullanılarak SAGP ye göre fert baģına milli gelire ulaģılamaz. (5) GerçekleĢme tahmini, (6) Program
30 Türkiye nin geleceği Türkiye Ekonomisi için Temel Ekonomik Göstergeler (% ) IMF tarafından yapılan bu çalıģmada, Gayri Safi Yurtiçi Hasıla ile KiĢi BaĢı GSYH daki artıģ gözlenmektedir. GSYH ya göre Sabit Sermaye Yatırımları da yıllar itibariyle istikrarlı bir eğilim göstermekte ve GSYH nın yaklaģık %20 si civarında seyretmektedir. Bu husus reel ekonomi yatırımlarının sağlıklı geliģme gösterdiğnin göstergesi olup, buna paralel üretim ve satıģ artıģları da paralellik arzetmektedir. Bu oranın yani sabit sermaye yatırımlarının daha da arttırılması, ürünlerin ulusal ve uluslar arası platformda tanıtılması ve ilave talep artıģı yaratılması ile olabilecektir. Bu ise ülke, firma ve ürün tanımlarının medya, fuar, vb. yöntemlerle yapılmasına bağlıdır. Orta Vadeli Programda yer alan tahminlerin baģlıcaları aģağıda verilmektedir. Gösterge Büyüme 2,2 3,6 4,0 5,0 5,0 GSYH (MilyarTL) GSYH (Milyar USD) KiĢi BaĢı Gelir (USD) TÜFE 6,2 6,8 5,3 5,0 5,0 Bütçe Dengesi / GSYH -2,1-1,2-1,9-1,6-1,1 Cari Denge /GSYH -6,1-7,1-6,4-5,9-5,5 ĠĢsizlik 9,2 9,5 9,4 9,2 8,9 Ortalama USD kuru 1,80 1,89 1,98 2,04 2,10 Petrol fiyatı (Varil/USD) ,8 103,2 97,6 93,1 OVP, ilk ağızda istikrarlı bir yaklaģımı ön plana çıkarmıģ görünmekte, büyüme tahminleri potansiyel büyümenin (% 5) altından baģlamakta ve dönem boyunca bu seviyede kalmaktadır. Programa alınan tahminlerin istikrarı ön plana aldığı ve birbiriyle tutarlı olduğu görülmektedir. Kur tahmini tutarlı görülmesede, IMF için ABD nin iģsizlik oranıyla ilgili olarak yaptığı tahminle tutarlı bulunuyor. Geçen yılın Ekim ayında 2013, 2014 ve 2015 yıllarını kapsayan OVP açıklanmıģtı. Bu belgedeki hedeflerle yeni OVP deki 2013 yılı gerçekleģme tahminleriyle 2014 yılı program tahminlerini karģılaģtırırsak ilk hedeflere göre ne kadar bir sapma olduğunu da görmüģ oluruz.
31 Gösterge 2013 Eski 2013 Yeni 2014 Eski 2014 Yeni Büyüme 3,1 3,6 4,3 4,0 GSYH (MilyarTL) GSYH (Milyar USD) KiĢi BaĢı Gelir (USD) TÜFE 5,3 6,8 5,0 5,3 Bütçe Dengesi / GSYH -2,2-1,2-2,0-1,9 Cari Denge /GSYH -7,1-7,1-6,9-6,4 ĠĢsizlik 8,9 9,5 8,8 9,4 Ortalama USD kuru 1,83 1,89 1,89 1,98 Petrol fiyatı (Varil/USD) 110,0 108,8 110,0 103,2 Tablo bize büyüme ve cari denge tahminlerinde önemli bir sapma olmadığını, buna karģılık enflasyon (TÜFE), iģsizlik ve USD kuru tahminlerinde önemli sayılabilecek olumsuz yönde sapma olduğunu gösteriyor. Tablonun gösterdiği en olumlu geliģme ise bütçe açığındaki azalma beklentisi olarak ortaya çıkıyor. IMF ile OVP nin karģılaģtırılması IMF nin Türkiye tahminleri ile OVP tahminlerinin karģılaģtırılması; Gösterge Büyüme IMF 3,8 3,5 OVP 3,6 4,0 Enflasyon IMF 8,0 6,0 OVP 6,8 5,3 Bütçe Dengesi / GSYH IMF -2,3-2,3 OVP -1,2-1,9 Cari Denge / GSYH IMF -7,4-7,2 OVP -7,1-6,4 ĠĢsizlik IMF 9,4 9,5 OVP 9,5 9,4 IMF nin Türkiye tahminleri ile OVP tahminleri arasında oldukça yakınlık göze çarparken, en büyük farklılık enflasyon konusunda ortaya çıkıyor. Buna karģılık IMF büyümenin 2014 de daha düģük olacağını ve cari açığın da çok az düģeceğini öngörürken OVP büyümenin artacağını ama cari açığın düģeceğini öngörüyor. Eldeki verilere ve önlemlere bakınca IMF nin tahmini daha tutarlı görünüyor. OVP raporuna baktığımda en çarpıcı noktanın 2013 yılında % 12,6 ya düģmüģ bulunan tasarruf / GSYH oranı olduğunu görülmektedir. Yatırımların GSYH ya oranı % 19,6. Aradaki fark ise cari açık olarak ortaya çıkmaktadır. Türkiye de tasarruf sorununu çözülememektedir. Bireysel emeklilik sisteminin devreye girdiği yılda bu kadar düģük bir oran iyi bir gösterge değildir. OVP de öngörülen temel öncelikler Ģöyle sıralanıyor: (1) Cari açığı azaltmak a. Yurtiçi tasarrufları artırmak b. Mevcut kaynakları üretken alanlara yöneltmek c. Ekonominin verimlilik düzeyini yükseltmek (2) Enflasyonu düģürmek (3) Kamu maliyesinde güçlü duruģu sürdürmek (4) Büyüme ve istihdamı artırmak.
32 2013 yılı için aģağı yukarı bu hedeflerin hepsi aynı Ģekilde temel öncelik konumundaydı. Bu hedeflerden yalnızca kamu maliyesinde güçlü duruģu sürdürmek hedefine ulaģılmıģtır. istihdamı artırmak hedefinde az da olsa bir yol alınabilmiģ, bunun dıģındaki hedeflerin hiçbirine ulaģılamamıģtır. Önümüzdeki üç yıl için bu hedefler yeniden ortaya konulmaktadır. IMF nin 2014 yılına iliģkin beklentilerinin çok parlak olmasa da yavaģ yavaģ toparlanmaya dönük beklentiler olduğunu, Türkiye ye iliģkin beklentilerinin de iyi olduğu söylenebilir. OVP ise istikrardan yana oldukça muhafazakar bir yaklaģımı sergileyen gerçekçi bir program gibi görünmektedir. Türkiye nin GSYĠH si 2011 in 3. çeyreğinde, 2. çeyreğe göre %1,7 oranında büyümüģtür. Dünya Bankası verilerine göre, Türkiye nin GSYĠH sinin son yıllardaki geliģimine bakıldığında ise, 1998 den beri ortalama yıllık büyümesinin %3,5 civarında olduğu görülmektedir. Bu oran Mart 2009 da ekonomik krizin etkisiyle en düģük seviyesi olan %-7,57 seviyesine gelmiģ, aynı yıl içerisinde Haziran 2009 da ise, en yüksek seviye olan %6,69 a ulaģmıģtır. Türkiye, mevcut durumda hızla geliģen bir ülke olarak, Orta ve Doğu Avrupa nın önde gelen ekonomisi konumundadır. Grafik: Türkiye'nin Reel GSYĠH GeliĢimi * Kaynak:Economist Intelligence Unit (EIU), Eurostat * Bu rakamlar EIU tahminleridir BirleĢmiĢ Milletler Ticaret ve Kalkınma Konferansı (UNCTAD) Dünya Yatırım Beklentileri Anketi 2011 e göre, Türkiye 2010 yılında, uluslararası yatırım için geliģmekte olan ülkeler arasında en cazip 14. ülke konumunda bulunmaktadır. Genel sıralamada ise Türkiye 27. sırada yer almıģtır. Bu durum Türkiye açısından bir fırsat olarak değerlendirilmelidir. Özellikle cari açık oluģmasında yer alan sektörlerde yatırım fırsatlarının değerlendirilmesi gerekmektedir. Cari açığın çözümlenmesinde en önemli konunun ArGe ye dayalı üretimin olduğu bir gerçektir. Türkiye ye doğrudan yapılan yatırımlar, 2007 yılında tarihindeki en yüksek seviyeyi görmesine rağmen, 2009 yılında ekonomik krize bağlı olarak önemli miktarda bir düģüģ yaģamıģtır. Mevcut durumda yeni rakamlar ve tahminler göstermektedir ki Türkiye deki uluslararası yatırım oranı önümüzdeki yıllarda artmaya devam edecektir. Ancak bu durumu sürdürülebilir kılmak Türkiye deki geliģmeler kadar uluslararası geliģmelere bağlı olarak değiģim göstermektedir. Grafik: Türkiye'ye Yapılan Doğrudan Uluslararası Yatırımlar Kaynak:EIU 2011
33 Türkiye de yatırım yapmayı tercih eden ülkeler arasında AB ülkeleri, Arap ülkeleri ve ABD bulunmaktadır. Son beģ sene içerisinde en fazla uluslararası yatırımcı çeken sektörler arasında ise finansal aracılık, üretim ve sağlık sektörleri yer almaktadır. Demografik göstergeleri baktığımızda ise, Türkiye nüfusunun 2010 Aralık ayı itibariyle 73, 7 milyon kiģiye ulaģtığı görülmektedir. Nüfusun yıllık büyüme hızının ise yılları arasında ortalama olarak %1, 60 olması beklenmektedir. Türkiye nin nüfusunun en önemli özelliklerinden biri, nüfusun neredeyse yarısından fazlasının 35 yaģ altındaki kiģilerden oluģmasıdır. Öte yandan, Türkiye de gelir seviyelerinin artmasıyla birlikte, harcanabilir gelir miktarı da artmaktadır. Özellikle Ģehirlerde yaģayan kiģilerin harcanabilir gelirlerinde görülen yıllık artıģ devam etmektedir. Türkiye ĢehirleĢme hızı en yüksek olan ülkelerden biridir. Nüfus özellikle büyük Ģehirlerde ve sanayinin geliģmiģ olduğu bölgelerde yoğunlaģmaktadır yılında, yaģanan ekonomik krize bağlı olarak, ortalama yıllık gelirde büyük düģüģ yaģanmıģ ve hane harcamaları da geçmiģ yıllara nazaran azalmıģtır. Grafik: Bireysel Harcanabilir Gelir ve Reel Harcanabilir Gelirdeki Büyüme Kaynak: EIU, TÜĠK Avrupa ya bakıldığında ise (Ġngiltere, Fransa ve Almanya), mevcut ekonomik koģullarda bu ülkelerin ekonomilerinde önemli bir büyüme beklenmemektedir. Bunun yanında bu ülkelerin nüfusları hızlı bir Ģekilde yaģlanmaktadır. Bu da bu ülkelerin global ortalamalardan az da olsa uzaklaģabilecekleri ihtimalini ortaya çıkarmaktadır. Ekonomik aktivitedeki yavaģlama ve olumsuz baz etkisi sonucunda büyümenin 2012 yılının ikinci yarısında da ılımlı biçimde devam etmesi beklenmektedir. Buna göre, 2012 yılında % 3,2 olması beklenen GSYH artıģ hızının, 2013 yılında % 4 olması hedeflenmektedir. Ġstihdam Mevcut Durum 2011 yılında istihdam, 2010 yılına göre bin kiģi artarak bin kiģi olurken, iģsizlik oranı % 11,9 dan % 9,8 e gerilemiģtir. ĠĢgücüne katılma oranı ise, 2011 yılında bir önceki yıla göre 1,1 puan artarak % 49,9 olarak gerçekleģmiģtir. Yıllar Ġtibarıyla Yurtiçi ĠĢgücü Piyasasında GeliĢmeler (15+YaĢ, Bin KiĢi) (1) ÇalıĢma Çağındaki Nüfus ĠĢgücü Ġstihdam Tarım DıĢı Ġstihdam Ücretsiz Aile ĠĢçisi Hariç Ġstihdam Tarım Sanayi Hizmetler
34 ĠnĢaat ĠĢsiz ĠĢgücüne Katılma Oranı (% ) 46,2 46,9 47,9 48,8 49,9 Ġstihdam Oranı (% ) 41,5 41,7 41,2 43,0 45,0 ĠĢsizlik Oranı (% ) 10,3 11,0 14,0 11,9 9,8 Tarım DıĢı ĠĢsizlik Oranı (% ) 12,6 13,6 17,4 14,8 12,4 Genç Nüfusta ĠĢsizlik Oranı (% ) 20,0 20,5 25,3 21,7 18,4 Kaynak: TÜĠK, Hanehalkı ĠĢgücü Anketi Sonuçları (1) 2009 yılından itibaren sektörel dağılım NACE Rev.2 ye göredir yılında bir önceki yıla göre tarım, sanayi ve hizmetler sektörlerinde istihdam sırasıyla % 8,1, % 4,6 ve % 6,8 oranlarında artmıģtır. Özellikle hizmetler sektöründeki istihdam artıģında inģaat sektöründe kaydedilen % 17,1 oranındaki yükseliģ etkili olmuģtur yılında toplam istihdam içerisinde tarım sektörünün payı % 25,5, sanayi ve hizmetler sektörlerinin payları ise sırasıyla % 19,5 ve % 55 olmuģtur. Kentsel ve Kırsal ĠĢgücü Piyasasında GeliĢmeler (15+YaĢ, Bin KiĢi) Kent Kır ÇalıĢma Çağındaki Nüfus ĠĢgücü Ġstihdam Tarım Sanayi Hizmetler ĠĢsiz ĠĢgücüne Katılma Oranı (% ) 45,8 46,8 47,6 52,7 53,5 54,9 Ġstihdam Oranı (% ) 38,2 40,1 41,9 48,0 49,6 51,8 ĠĢsizlik Oranı (% ) 16,6 14,2 11,9 8,9 7,3 5,8 Kaynak: TÜĠK, Hanehalkı ĠĢgücü Anketi Sonuçları 2011 yılında kentsel istihdam bir önceki yıla göre % 5,6 oranında artarken, kırsal istihdam ise % 8,7 oranında artmıģtır. Kırsal alanlarda yaģanan istihdam artıģında tarımsal istihdamın artması etkili olmuģtur. Ayrıca, 2011 yılında kentsel yerlerde iģsizlik oranı % 11,9, kırsal yerlerde ise % 5,8 olarak gerçekleģmiģtir yılında bir önceki yıla göre toplam istihdam içerisinde ücretli ve yevmiyeli ve ücretsiz aile iģçilerinin payları artarken, kendi hesabına çalıģan ve iģverenin payı azalmıģtır. Ġstihdam Edilenlerin ĠĢteki ÇalıĢma Durumuna Göre Dağılımı (15+YaĢ, Bin KiĢi) KiĢi Sayısı % KiĢi Sayısı % KiĢi Sayısı % Ücretli ve Yevmiyeli , , ,7 Kendi Hesabına ÇalıĢan ve ĠĢveren , , ,6 Ücretsiz Aile ĠĢçisi , , ,7 Toplam Kaynak: TÜĠK, Hanehalkı ĠĢgücü Anketi Sonuçları
35 Türkiye genelinde iģsizlik oranı, 2012 yılının Haziran, Temmuz ve Ağustos aylarını içeren döneminde (Temmuz dönemi), bir önceki yılın aynı dönemine göre 0,7 puan azalarak % 8,4 olarak gerçekleģmiģtir. Aynı dönemde tarım dıģı iģsizlik oranı 1,1 puan azalarak % 10,7, genç nüfusta iģsizlik oranı ise 2 puan azalarak % 16,3 olmuģtur. Ġstihdam edilen kiģi sayısı söz konusu dönemde, bir önceki yılın aynı dönemine göre 545 bin kiģi artarak bin kiģiye yükselmiģtir. Yurtiçi ĠĢgücü Piyasasındaki GeliĢmeler (1) (15+YaĢ, Bin KiĢi) ÇalıĢma Çağındaki Nüfus ĠĢgücü Ġstihdam Tarım Sanayi Hizmetler ĠnĢaat ĠĢsiz ĠĢgücüne Katılma Oranı (% ) 51,2 50,8 Ġstihdam Oranı (% ) 46,5 46,6 ĠĢsizlik Oranı (% ) 9,1 8,4 Tarım DıĢı ĠĢsizlik Oranı (% ) 11,8 10,7 Genç Nüfusta ĠĢsizlik Oranı (% ) 18,3 16,3 Kaynak: TÜĠK, Hanehalkı ĠĢgücü Anketi Sonuçları (1) Temmuz dönemi itibarıyladır yılının Temmuz döneminde iģgücüne katılma oranı, bir önceki yılın aynı dönemine göre 0,4 puan azalarak % 50,8 olarak gerçekleģmiģtir. Bu dönemde istihdam, bir önceki yılın aynı dönemine göre, sanayi ve hizmetler (inģaat dahil) sektörlerinde sırasıyla 68 bin ve 544 bin kiģi artarken, tarım sektöründe ise 67 bin kiģi azalmıģtır yılında iģgücüne katılma oranının % 49,6, iģsizlik oranının ise % 9 oranında gerçekleģmesi beklenmektedir. b) 2013 Yılı Hedefleri 2013 yılında, öngörülen büyüme ve yatırım artıģlarına bağlı olarak istihdamın 495 bin kiģi artacağı, iģsizlik oranının ise % 8,9 oranında gerçekleģeceği öngörülmektedir Ekonominin Genel Dengesi a) Mevcut Durum Yurtiçi talepte 2011 yılının ilk dokuz ayında kaydedilen % 12,5 oranındaki yüksek artıģ yılın son çeyreğinden itibaren hızını kaybetmiģ ve 2012 yılının ilk yarısında yerini daralmaya bırakmıģtır yılının son çeyreğinde yurtiçi talepteki % 1,8 oranındaki artıģa rağmen yılın tamamında talep artıģı % 9,6 oranında gerçekleģmiģtir. Bu talep artıģı büyümeye 10 puan katkı yapmıģtır yılında, net mal ve hizmet ihracatının büyümeye katkısı negatif 1,5 puan olmuģ ve böylece GSYH reel olarak % 8,5 oranında artmıģtır. Net mal ve hizmet ihracatının 2011 yılındaki büyümeye negatif katkısında, ithal mallara yönelik yurtiçi talebin güçlü seyretmesi önemli olmuģ ve mal ve hizmet ithalatındaki artıģ mal ve hizmet ihracatındakinden yüksek olarak gerçekleģmiģ ve net mal ve hizmet ihracatı GSYH büyümesine negatif katkı yapmıģtır yılındaki toplam tüketim artıģında büyük ölçüde özel kesim tüketim harcamalarındaki olumlu seyir etkili olmuģtur. Bu dönemde özel tüketim % 7,8 oranında artarken kamu tüketiminde artıģ % 5,6 oranında gerçekleģmiģtir. Böylece GSYH içerisinde özel tüketimin payı % 74 olurken, kamu tüketiminin payı % 10,8 olarak gerçekleģmiģtir.
36 Kamu sabit sermaye yatırımları 2010 yılında baz etkisinin olumlu yansımasının da etkisiyle % 19,1 oranında artıģ kaydetmesinin ardından 2011 yılında % 3 oranında azalmıģtır. Özel sektör sabit sermaye yatırımları ise 2011 yılında ekonomideki yüksek büyümenin bir yansıması olarak % 22,6 oranında artmıģtır. Özel kesim sabit sermaye yatırımlarında kaydedilen bu artıģ, toplam sabit sermaye yatırımlarının GSYH içerisindeki payının 2011 yılında bir önceki yıla göre 2,9 puan artarak % 22,1 seviyesine ulaģmasına neden olmuģtur yılının ilk yarısında toplam tüketim harcamaları bir önceki yılın aynı dönemine göre % 0,5 oranında artarken, sabit sermaye yatırımlarında 2011 yılının son çeyreğinden baģlayan ivme kaybı devam ederek azalıģ % 3,2 seviyesine ulaģmıģtır yılının ilk yarısında, özel kesim tüketim ve sabit sermaye yatırım harcamaları sırasıyla % 0,2 ile % 3,5 oranlarında azalırken, kamu kesimi tüketim harcamaları % 4,9 oranında artmıģ, kamu kesimi sabit sermaye yatırım harcamaları ise % 1,5 oranında gerilemiģtir. Böylece, toplam yurtiçi talep yılın ilk yarısında % 1,9 oranında azalmıģtır. Toplam yurtiçi talep 2012 yılının ikinci yarısında nispi olarak toparlanmıģ, yılın tamamında toplam yurtiçi talep % 0,1 oranında azalmıģtır. Bununla birlikte, net mal ve hizmet ihracatının GSYH büyümesine olan katkısının pozitif 3,3 puan olarak gerçekleģmesinin de etkisiyle GSYH 2012 yılında % 3,2 oranında artmıģtır yılında özel tüketim harcamaları % 0,6, kamu tüketim harcamaları ise % 3,9 oranında artmıģ, böylece, toplam tüketim yılın tamamında % 1 oranında yükselmiģtir. GSYH Büyümesine Katkılar 2012 yılı GSYH büyümesine katkılar incelendiğinde öne çıkan unsur, ekonomide yeniden dengelenmenin bir sonucu olarak büyümeye iç tüketimin yaptığı katkının yerini net ihracatın almasıdır. Bu yılda net mal ve hizmet ihracatının GSYH büyümesine olan katkısı pozitif 3,3 puan olarak gerçekleģmiģ, özel kesim tüketim ve sabit sermaye yatırım harcamalarının büyümeye toplamda sadece pozitif 0,1 puan katkı yapmıģtır. Cari fiyatlarla özel harcanabilir gelirin GSYH ya oranının 2012 yılında bir önceki yıla göre 0,7 puan artarak % 85,4 e yükselmiģ, 2012 yılında özel tasarrufların GSYH ya oranı % 11,9 a yükselmiģ, özel yatırımların GSYH ya oranı ise % 17 ye gerilemiģtir. Bunun sonucunda, özel kesim tasarruf yatırım farkının 2011 yılında negatif % 9,3 olan seviyesinden 2012 yılında negatif % 5,1 seviyesine gerilemiģtir yılında kamu harcanabilir gelirinin GSYH ya oranının bir önceki yıla göre 0,5 puan azalarak % 14 olmuģtur. Söz konusu geliģmede, yurtiçi talepte ve ithalattaki düģüģün etkisiyle vergi gelirlerinin GSYH içindeki payındaki gerilemenin yanı sıra, sosyal fonlar ve cari transfer kalemlerindeki artıģ etkili olmuģtur yılında kamu yatırımlarının GSYH içindeki payının 0,3 puan artarak % 4,4, kamu tasarruflarının payının ise 1,3 puan azalarak % 2,4 olarak gerçekleģmiģ, Böylece, kamu tasarruf yatırım farkı 1,6 puan daha bozularak 2012 yılında negatif % 2 olmuģtur.
37 Ekonominin Genel Dengesi (1) 2013 (2) (1) 2013 (2) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) (GSYH Ġçindeki Paylar, %) Toplam Tüketim ,8 85,0 84,3 Kamu ,8 11,6 11,7 Özel ,0 73,5 72,6 Toplam Yatırım ,1 21,4 21,8 Kamu ,1 4,4 4,4 Özel ,0 17,0 17,4 Sabit Sermaye Yatırımı ,1 22,2 22,8 Kamu ,1 4,3 4,3 Özel ,0 17,9 18,5 Stok DeğiĢmesi ,0-0,9-1,0 Kamu ,0 0,1 0,0 Özel ,0-0,9-1,0 Toplam Yurtiçi Talep (Toplam Kaynaklar) ,9 106,4 106,1 Net Mal ve Hizmet Ġhracatı ,9-6,4-6,1 Mal ve Hizmet Ġhracatı ,7 25,2 25,0 Mal ve Hizmet Ġthalatı ,6 31,6 31,1 GAYRĠ SAFĠ YURTĠÇĠ HASILA (GSYH) ,0 100,0 100,0 Net Faktör Gelirleri ,0-0,9-0,9 Net DıĢ Âlem Cari Transferleri ,2 0,2 0,2 GAYRĠ SAFĠ MĠLLĠ HARCANABĠLĠR GELĠR (GSMHG) ,2 99,3 99,3 KAMU HARCANABĠLĠR GELĠRĠ ,5 14,0 13,8 Kamu Tüketimi ,8 11,6 11,7 Kamu Tasarrufu ,7 2,4 2,1 Kamu Yatırımı ,1 4,4 4,4 Kamu Tasarruf-Yatırım Farkı ,4-2,0-2,3 ÖZEL HARCANABĠLĠR GELĠR ,7 85,4 85,5 Özel Tüketim ,0 73,5 72,6 Özel Tasarruf ,7 11,9 12,9 Özel Yatırım ,0 17,0 17,4 Özel Tasarruf-Yatırım Farkı ,3-5,1-4,5 Toplam Yurtiçi Tasarruflar ,4 14,3 15,0 Kaynak: Kalkınma Bakanlığı (1 GerçekleĢme tahmini (2) Program
38 Ekonominin Genel Dengesi (2) 2013 (3) (2) 2013 (3) (1998 Yılı Fiyatlarıyla, Milyon TL) (% DeğiĢme) Toplam Tüketim ,5 1,0 3,1 Kamu ,6 3,9 3,6 Özel ,8 0,6 3,1 Toplam Yatırım ,2-3,4 6,4 Kamu ,0 6,9 4,2 Özel ,9-5,5 6,9 Sabit Sermaye Yatırımı ,4-0,5 6,8 Kamu ,0 5,4 5,4 Özel ,6-1,7 7,1 Stok DeğiĢmesi (1) ,3-0,8-0,1 Kamu ,2 0,1-0,1 Özel ,4-0,8-0,1 Toplam yurtiçi Talep (Toplam Kaynaklar) ,6-0,1 3,9 Net Mal ve Hizmet Ġhracatı (1) ,5 3,3 0,0 Mal ve Hizmet Ġhracatı ,4 14,1 4,2 Mal ve Hizmet Ġthalatı ,9 0,0 4,0 GAYRĠ SAFĠ YURTĠÇĠ HASILA (GSYH) ,5 3,2 4,0 Net Faktör Gelirleri ,7-4,1 9,4 Net DıĢ Alem Cari Transferleri ,1-6,1 10,6 GAYRĠ SAFĠ MĠLLĠ HARCANABĠLĠR GELĠR (GSMHG) ,6 3,3 4,0 KAMU HARCANABĠLĠR GELĠRĠ ,4-0,3 2,5 Kamu Tüketimi ,6 3,9 3,6 Kamu Tasarrufu ,4-4,9 1,2 Kamu Yatırımı ,0 6,9 4,2 Kamu Tasarruf-Yatırım Farkı ÖZEL HARCANABĠLĠR GELĠR ,2 3,9 4,2 Özel Tüketim ,8 0,6 3,1 Özel Tasarruf ,3 20,2 9,0 Özel Yatırım ,9-5,5 6,9 Özel Tasarruf-Yatırım Farkı Kaynak: Kalkınma Bakanlığı (1) % değiģimleri GSYH büyümesine katkıları göstermektedir. (2) GerçekleĢme tahmini (3) Program b) 2013 Yılı Hedefleri 2013 yılında GSYH nın % 4 oranında büyümesi hedeflenmektedir. Bu dönemde ekonomik büyümeye katkının tamamının toplam yurtiçi talepten gelmesi, net mal ve hizmet ihracatının GSYH büyümesine katkısının ise sıfır puana yakın olması hedeflenmektedir. Bu dönemde özel kesim tüketim harcamalarında % 3,1, kamu kesimi tüketim harcamalarında ise % 3,6 oranında artıģ olacağı öngörülmüģtür yılında, özel kesim sabit sermaye yatırımlarının % 7,1, kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının ise % 5,4 oranlarında artacağı tahmin edilmektedir yılı GSYH büyümesine; özel tüketimin 2,1 puan, kamu tüketiminin 0,3 puan, özel kesim sabit sermaye yatırımlarının ise 1,5 puan katkı yapması beklenmektedir. Aynı dönemde, stok değiģiminin GSYH büyümesine katkısının ise negatif 0,1 puan olacağı tahmin edilmektedir. Kamu harcanabilir gelirinin GSYH ya oranının 2013 yılında bir önceki yıla göre 0,2 puan azalarak % 13,8 olarak gerçekleģeceği tahmin edilmektedir yılında kamu tasarruflarının GSYH ya oranının 0,3 puan azalarak % 2,1 ye, kamu yatırımlarının GSYH içindeki payının ise bir önceki yıl seviyesinde kalarak % 4,4 olması
39 neticesinde, kamu tasarruf yatırım farkının GSYH ya oranının negatif % 2,3 olarak gerçekleģmesi beklenmektedir. Özel tasarrufların GSYH ya oranının 2013 yılında bir önceki yıla göre 1,0 puan artması ve özel yatırımlardaki artıģın 0,4 puan olması neticesinde, özel kesim tasarruf yatırım farkının GSYH ya oranının 0,6 puan iyileģerek negatif % 4,5 seviyesinde gerçekleģeceği öngörülmektedir. Tarım sektörü katma değerinin reel olarak 2012 yılında % 3,7 oranında artmıģ olup, 2013 yılında ise % 3 oranında artıģ göstereceği öngörülmektedir. Sanayi sektörü katma değerinde 2012 yılında % 3,1 artıģ gözlenirken, 2013 yılında ise % 4 oranında artacağı öngörülmektedir yılında % 3,2 oranında artan hizmetler sektörü katma değerinin, 2013 yılında % 4,2 oranında artacağı öngörülmektedir.
40 4.4. YATIRIMLAR Yatırımların Sektörel Dağılımı a) Mevcut Durum Kamu kesimi sabit sermaye yatırımları 2012 yılında reel olarak % 5,4 oranında artmıģtır. Bu dönemde, kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının % 57,3 ü merkezi yönetim bütçesi kapsamındaki idareler, % 26,2 si mahalli idareler, % 12,6 sı iģletmeci KĠT ler, % 1,3 ü özelleģtirme kapsamındaki kuruluģlar, % 0,1 i Ġller Bankası, % 2,6 sı döner sermayeli kuruluģlar ve sosyal güvenlik kuruluģları tarafından gerçekleģtirilmiģtir yılında kamu kesimi sabit sermaye yatırımları içinde ulaģtırma, konut ve diğer hizmetler alt sektörlerinin payları 2011 yılına göre azalmıģ, diğer alt sektörlerin paylarının ise artmıģtır. Türkiye ekonomisinde 2012 yılında özel kesim sabit sermaye yatırımları reel olarak % 1,7 oranında azalmıģtır. Bu dönemde, cari fiyatlarla özel kesim sabit sermaye yatırımları içinde imalat, tarım, konut, ulaģtırma ve sağlık alt sektörlerinin payı azalmıģ; enerji, turizm, eğitim, madencilik ve diğer hizmetler alt sektörlerinin payları ise artmıģtır. b) 2013 Yılı Hedefleri Kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının 2013 yılında reel olarak % 5,4 oranında artacağı öngörülmektedir. Bu dönemde, cari fiyatlarla kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının % 51,7 sinin merkezi yönetim bütçesi kapsamındaki idareler, % 28,5 sının mahalli idareler, % 15,7 sinin iģletmeci KĠT ler, % 1,2 sinin özelleģtirme kapsamındaki kuruluģlar, % 0,1 inin Ġller Bankası, % 2,8 inin döner sermayeli kuruluģlar ve sosyal güvenlik kuruluģları tarafından gerçekleģtirileceği tahmin edilmektedir yılında kamu kesimi sabit sermaye yatırımları içinde, bir önceki yıla göre ulaģtırma ve tarım alt sektörlerinin paylarında düģüģ, turizm sektörünün payında bir değiģme olmaması, diğer tüm alt sektörlerin paylarında ise artıģ olacağı öngörülmektedir yılında özel kesim sabit sermaye yatırımlarının reel olarak % 7,1 oranında artıģ göstereceği tahmin edilmektedir yılında cari fiyatlarla özel kesim sabit sermaye yatırımları içinde imalat, enerji, eğitim ve sağlık alt sektörlerinin paylarının bir önceki yıla göre artacağı, madencilik alt sektörünün payının aynı kalacağı, diğer sektörlerin paylarının ise azalacağı tahmin edilmektedir. Kamu Sabit Sermaye Yatırımları (2011) Sektörler Merkezi Yönetim (1) ĠĢletmeci KĠT ler (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) ÖzelleĢ. Döner Ġller ALT Kapsam. Sermaye Bankası TOPLAM KuruluĢ. + SGK % Pay Mahalli Ġdareler TOPLAM KAMU Tarım , ,1 Madencilik , ,5 Ġmalat , ,7 Enerji , ,6 UlaĢtırma , ,0 Turizm , ,6 Konut , ,7 Eğitim , ,6 Sağlık , ,8 Diğer Hizmetler , ,4 Toplam , ,0 % Dağılım 80,2 15,8 1,5 0,2 2,3 100,0 % Dağılım 59,3 11,7 1,1 0,2 1,7 73,9 26,1 100,0 Kaynak: Kalkınma Bakanlığı (1) Yatırım iģçiliği hariç % Pay
41 Kamu Sabit Sermaye Yatırımları (2012) (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) Sektörler Merkezi Yönetim (2) ĠĢletmeci KĠT ler ÖzelleĢ Kaps. KurulĢ. Ġller Bankası Döner Sermaye + SGK ALT TOPLAM % Pay Mahalli Ġdareler TOPLAM KAMU % Pay Tarım , ,2 Madencilik , ,6 Ġmalat , ,1 Enerji , ,9 UlaĢtırma , ,2 Turizm , ,7 Konut , ,5 Eğitim , ,5 Sağlık , ,2 Diğer Hizmetler , ,2 Toplam , ,0 % Dağılım 77,6 17,1 1,8 0,1 3,5 100,0 % Dağılım 57,3 12,6 1,3 0,1 2,6 73,8 26,2 100,0 Kaynak: Kalkınma Bakanlığı (1) GerçekleĢme tahmini (2) Yatırım iģçiliği hariç Kamu Sabit Sermaye Yatırımları (2013) (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) Sektörler Merkezi Yönetim (2) ĠĢletmeci KĠT ler ÖzelleĢ. Kapsam. KuruluĢ. Ġller Bankası Döner Sermaye + SGK ALT TOPLAM % Pay Mahalli Ġdareler TOPLAM KAMU % Pay Tarım , ,9 Madencilik , ,8 Ġmalat , ,4 Enerji , ,8 UlaĢtırma , ,5 Turizm , ,7 Konut , ,0 Eğitim , ,7 Sağlık , ,6 Diğer Hizmetler , ,5 Toplam , ,0 % Dağılım 72,3 21,9 1,7 0,1 4,0 100,0 % Dağılım 51,7 15,7 1,2 0,1 2,8 71,5 28,5 100,0 Kaynak: Kalkınma Bakanlığı (1)Program (2)Yatırım iģçiliği hariç
42 Sabit Sermaye Yatırımlarının Sektörel Dağılımı (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) (2) 2013 (3) Kamu Özel Toplam Kamu Özel Toplam Kamu Özel Toplam Tarım Madencilik Ġmalat Enerji UlaĢtırma Turizm Konut Eğitim Sağlık Diğer Hizmetler TOPLAM Kaynak: Kalkınma Bakanlığı (1) Merkezi yönetim bütçesinde yatırım iģçiliği dahildir. (2)GerçekleĢme tahmini (3) Program Sabit Sermaye Yatırımlarının Sektörel Dağılımı (1) (Cari Fiyatlarla, % Dağılım) (2) 2013 (3) Kamu Özel Toplam Kamu Özel Toplam Kamu Özel Toplam Tarım 9,8 3,3 4,5 10,5 2,8 4,3 10,3 2,7 4,2 Madencilik 2,3 1,5 1,6 2,5 1,6 1,8 2,7 1,6 1,8 Ġmalat 0,7 42,2 34,5 1,1 40,4 32,8 1,3 40,8 33,3 Enerji 5,7 4,0 4,4 5,8 6,2 6,1 6,7 6,3 6,4 UlaĢtırma 41,4 19,9 23,9 39,0 19,6 23,4 31,9 19,4 21,8 Turizm 0,6 6,2 5,1 0,7 6,7 5,5 0,7 6,6 5,5 Konut 1,7 14,4 12,0 1,5 13,8 11,4 2,0 13,4 11,2 Eğitim 12,2 2,2 4,0 13,9 2,4 4,7 15,3 2,6 5,0 Sağlık 5,0 2,4 2,9 5,1 2,2 2,8 5,7 2,4 3,0 Diğer Hizmetler 20,5 4,0 7,0 19,9 4,2 7,2 23,4 4,1 7,8 TOPLAM Kaynak: Kalkınma Bakanlığı (1) Merkezi yönetim bütçesinde yatırım iģçiliği dahildir. (2) GerçekleĢme tahmini (3) Program
43 Kamu Yatırım Uygulamaları Ülkemizin eğitim ve sağlık hizmetlerinin etkili bir Ģekilde sunulması ve yaģam kalitesinin yükseltilmesi, rekabet gücümüzün artırılması ve sürdürülebilir büyümenin sağlanması için gerekli sosyal ve fiziki altyapının geliģtirilmesi, çevrenin korunması, AB kriterlerine uyumun sağlanması, geliģmiģ ülkelerle ülkemiz arasındaki ve ülkemizdeki bölgeler arası, bölge içi geliģmiģlik farklarının azaltılması için önemli miktarlarda kamu yatırımı ihtiyacı bulunmaktadır döneminde genel devlet kapsamındaki kamu sabit sermaye yatırımlarının (KSSY) GSYH içindeki payının ortalamaları dikkate alındığında, ülkemizde, Avro Bölgesi dıģındaki 10 AB üyesi ülke ortalamasından, bazı yıllarda ise 27 AB üyesi ülke ortalamasından ve Japonya dan daha az oranda KSSY gerçekleģtirildiği görülmektedir. Söz konusu ülkelerin yüzölçümlerinin ve Almanya hariç nüfuslarının Türkiye den daha az olduğu, mevcut geliģmiģlik seviyelerinin Türkiye den daha yüksek olduğu, mevcut altyapı ihtiyaçlarının büyük ölçüde tamamlanmıģ olduğu ve GSYH larının mutlak büyüklüğü dikkate alındığında, ülkemizde daha fazla kamu yatırımı yapılması gereği ortaya çıkmaktadır. Genel Devlet Sabit Sermaye Yatırımlarının GSYH Ġçindeki Payı Ü l k e l e r Belçika 1,6 1,5 1,7 1,6 1,7 1,8 Almanya 1,5 1,6 1,7 1,6 1,6 1,5 Estonya 5,1 5,2 5,1 3,9 4,2 5,5 Ġrlanda 4,6 5,2 4,0 3,9 3,3 2,7 Yunanistan 3,4 3,7 3,1 2,2 1,6 2,5 Ġspanya 4,0 4,0 4,5 3,8 2,8 1,9 Fransa 3,3 3,2 3,4 3,1 3,1 3,1 Ġtalya 2,3 2,2 2,5 2,1 2,0 1,8 Lüksemburg 3,3 3,2 3,7 4,0 4,0 3,9 Malta 3,8 2,4 2,2 2,2 2,5 2,6 Hollanda 3,3 3,5 3,8 3,6 3,5 3,5 Avusturya 1,1 1,1 1,2 1,1 1,0 1,0 Portekiz 2,7 2,9 3,0 3,6 2,6 2,0 Slovenya 4,2 4,4 4,6 4,3 3,6 3,2 Slovakya 1,9 2,0 2,3 2,6 2,3 2,1 Finlandiya 2,4 2,5 2,8 2,5 2,5 2,5 Avro Bölgesi Ülke. Ort. (17 Ülke) 3,0 3,0 3,2 2,9 2,7 2,6 Bulgaristan 5,2 5,6 4,9 4,6 3,2 3,3 Çek Cumhuriyeti 4,2 4,6 5,1 4,3 3,6 3,7 Danimarka 1,9 1,9 2,0 2,1 2,1 2,4 Letonya 5,7 4,9 4,3 3,7 4,2 4,2 Litvanya 5,2 4,9 3,9 4,6 4,2 4,2 Macaristan 3,7 2,9 3,1 3,4 2,9 4,4 Polonya 4,2 4,6 5,2 5,6 5,8 5,6 (% )
44 Romanya 6,2 6,6 5,9 5,7 5,2 5,5 Ġsveç 3,1 3,3 3,5 3,5 3,4 3,5 Ġngiltere 1,9 2,3 2,7 2,5 2,2 2,2 Avro Bölgesi DıĢı AB Ülke. Ort. (10 Ülke) 4,1 4,2 4,0 4,0 3,7 3,9 AB Ülkeleri Ort. (27 Ülke) 3,4 3,5 3,5 3,3 3,1 3,1 ABD 2,4 2,6 2,6 2,5 2,3 2,2 Japonya 3,1 3,0 3,4 3,3 3,3 3,6 Türkiye 3,1 3,4 3,3 3,4 3,3 3,5 Kaynak: Avrupa Komisyonu, European Economy (Economic Forecasts), Ġlkbahar 2012, Kalkınma Bakanlığı yılı kamu yatırım uygulamalarında; sektörel, bölgesel ve proje bazındaki öncelikler dikkate alınarak ekonomik ve sosyal altyapıyı geliģtirecek yatırımlara ağırlık verilmiģtir yılında, mahalli idare yatırımları ve yatırım iģçilik giderleri hariç olmak üzere, ülkemizde; toplam tutarı 362 milyar TL, 2011 yılı sonu kümülatif harcaması 162,9 milyar TL ve 2012 yılı baģlangıç ödeneği 38,2 milyar TL olan kamu yatırım projesi yürütülmektedir. Türkiye de Kamu Yatırımları ( ) (1) Proje Sayısı (Adet) Toplam Proje Tutarı (Cari Fiyatlarla, Milyar TL) Cari Yıl Öncesi Kümülatif Harc. (Cari Fiyatlarla, Milyar TL) Toplam Program Ödenek (Cari Fiyatlarla, Milyar TL) Yatırım Programına Alınan Çok Yıllık Yeni Proje Sayısı (Adet) Toplam Program Ödenek/Toplam Proje Tutarı (% ) 187,1 196,1 206,7 200,4 209, ,8 273,4 303,7 362,0 80,4 86,8 84,0 86,5 93,5 102,4 110,9 118,4 140,6 162,9 12,5 12,0 16,2 17,5 17,1 17,1 21,5 27,8 31,3 38, ,7 6,1 7,8 8,7 8,2 7,8 8,7 10,1 10,3 10,5 Yatırım Stokunun Ortalama Tamamlanma Süresi (Yıl) (2) 7,6 8,1 6,6 5,5 5,8 5,8 5,3 4,6 4,2 4,2 (1) Mahalli idare yatırımları, kamulaģtırma harcamaları ve yatırım programında toplam dıģı tutulan yatırımlar hariçtir. (2) Mevcut stokun, ilgili yıldaki program ödenek seviyesiyle tamamlanması için gereken ilave süreyi göstermektedir Yılı Yatırım Programında yer alan projenin 9,1 milyar TL tutarındaki 696 adedi yıl içinde baģlanıp bitirilmesi programlanan yıllık projelerden oluģmaktadır. Ayrıca 2012 yılında toplam proje tutarı 8,2 milyar TL, 2011 yılı ödeneği 1,2 milyar TL olan 212 yeni çok yıllı proje yatırım programına dahil edilmiģtir Yılı Yatırım Programında projeye yapılan 38,2 milyar TL tahsis içinde % 31,5 oranındaki payla ulaģtırma-haberleģme sektörü ilk sırayı almıģ, bunu % 15,5 le eğitim, % 14,5 le tarım, % 9,8 le enerji ve % 5,6 yla sağlık sektörü izlemiģtir yılı kamu yatırım tahsisleri içinde madencilik, imalat, turizm ve konut sektörlerinin toplam payı % 6,6 olurken, diğer kamu hizmetlerinin payı % 16,5 olmuģtur Yılı Yatırım Programına göre, tamamlanmak üzere kalan proje stoku büyüklüğü 199 milyar TL dir. Bu durumda, 2012 yılı ödeneklerinin tamamının harcanacağı, kamu yatırımları için sonraki yıllarda da 2012 yılı
45 düzeyinde ödenek ayrılacağı ve Programa yeni proje alınmayacağı varsayımıyla, mevcut stokun tamamen bitirilebilmesi için 2012 yılı sonrasında 4,2 yıllık bir süre gerekmektedir yılı, proje tutarına oranla en yüksek seviyede kamu yatırım ödeneğinin tahsis edildiği yıl olmuģtur. Yıl içinde verilen ilave ödeneklerle, proje tutarına oranla ayrılan ödenek seviyesi daha da artırılmıģ ve proje stokunun ortalama tamamlanma süresi daha düģük seviyelere çekilmiģtir yılında tahsis edilen 38,2 milyar TL tutarındaki yatırım ödeneğinin % 73 üne karģılık gelen 27,8 milyar TL tutarındaki merkezi yönetim bütçesi yatırımlarından en büyük payı % 23,9 luk pay ile ulaģtırma-haberleģme sektörü almıģ, bu sektörü % 21,1 le eğitim sektörü, % 18,2 yle tarım sektörü takip etmiģtir. Genel idare, güvenlik, adalet, içmesuyu, çevre, teknolojik araģtırma gibi alt sektörlerin yer aldığı diğer kamu hizmetleri sektörünün payı ise % 21 dir proje için tahsis edilen 38,2 milyar TL tutarındaki ödeneğin % 11,4 ü olan 4,3 milyar TL nin dıģ proje kredisiyle finanse edilmesi öngörülmüģtür Yılı Yatırım Programında yer alan, kısmen veya tamamen dıģ proje kredisiyle finanse edilmesi öngörülen 60 projenin toplam tutarı 81,6 milyar TL dir. Kamu yatırım programının rasyonelleģtirilmesi çalıģmaları kapsamında, kısıtlı ödenekler, kısa sürede tamamlanabilecek acil ve öncelikli projelere tahsis edilmiģ, 2,1 milyar TL tutarındaki 10 proje ise sonraki yıllarda yürütülmek üzere, 2012 Yılı Yatırım Programında sembolik miktardaki iz ödenekle yer almıģtır. Ülkemizde, rasyonelleģtirme çalıģmalarıyla son yıllarda sağlanan iyileģtirmelere rağmen, sistematik proje döngüsü yaklaģımındaki ve kamu kuruluģlarının proje hazırlama, uygulama, izleme ve değerlendirme konularındaki eksiklikler gibi faktörler projelerin planlandığı Ģekilde yürütülmesini engellemektedir. Bununla birlikte, ülkemizin birçok alanda yeni yatırım ihtiyacının yanı sıra, mevcut sermaye stokunun daha etkin kullanılmasına ve korunmasına yönelik idame-yenileme, bakım-onarım, rehabilitasyon ve modernizasyon ihtiyacı bulunmaktadır yılında, sektörel ve bölgesel önceliklerin yanı sıra devam eden projelerden; 2013 yılı içinde tamamlanarak ekonomiye kazandırılabilecek projelere, Uygulamasında önemli fiziki gerçekleģme sağlanmıģ projelere, BaĢlatılmıĢ bulunan diğer projelerle bağlantılı veya eģ zamanlı olarak yürütülmesi ve tamamlanması gereken projelere, Mevcut sermaye stokunun daha etkin kullanılmasına ve korunmasına yönelik idame-yenileme, bakımonarım, rehabilitasyon ve modernizasyon türü yatırım projelerine, Afet risklerinin azaltılması ve afetlerin önlenmesi ile afet hasarlarının telafisine yönelik projelere, e-dönüģüm Türkiye Projesi ve Bilgi Toplumu Stratejisiyle uyumlu projelere ağırlık verilecektir. Kamu Özel ĠĢbirliği Uygulamaları Ülkemizde, 3996 ve 3359 sayılı Kanunlar kapsamında bugüne kadar, toplam 137 proje için Yüksek Planlama Kurulundan (YPK) yetki alınmıģtır. Yetki alınan 137 projeden 42 sinin uygulama sözleģmesi imzalanmıģtır. 42 projenin 29 u iģletmede olup kalan 13 ünün yapımına devam edilmektedir. Uygulama sözleģmesi imzalanan projeler içerisinde sayı bakımından yat limanları ilk sırada yer alırken havaalanları ve gümrük tesisleri yat limanlarını izlemektedir. Son 3 yıllık süreç içerisinde ise 19 projeyle YPK dan en fazla yetki alan sektör, entegre sağlık kampüsleri inģasıyla hizmetlerin daha modern Ģekilde sunulması amaçlanan sağlık sektörüdür. Söz konusu projelere ilaveten, YPK yetkisine tabi olmayan 17 otoyol hizmet tesisi projesi ve 25 enerji projesi Yap-ĠĢlet-Devret (YĠD) modeliyle hayata geçirilmiģtir. Bunlara ilaveten enerji sektöründe, halihazırda iģletmede olan 13 ĠĢletme Hakkı Devri (ĠHD) ve 5 Yap-ĠĢlet modelli KÖĠ projesi bulunmaktadır. Ayrıca, ÖzelleĢtirme Ġdaresi BaĢkanlığı tarafından 16 limanın, DHMĠ tarafından 5 ve Savunma Sanayii MüsteĢarlığı tarafından 1 olmak üzere toplam 6 havaalanının iģletme hakları özel sektöre devredilmiģtir yılı Eylül ayı itibarıyla KÖĠ envanterinde, yapım aģamasında olan 7 proje, sözleģmesi imzalanmıģ olup finansman aģamasında olan 7 proje, ihale süreci tamamlanmıģ ancak sözleģmesi imzalanmamıģ 6 proje ve ihale süreci devam eden 16 proje mevcuttur. ĠnĢaatı devam eden projelerin toplam tutarı 351 milyon TL iken sözleģmesi imzalanmıģ olup finansman arayan projelerin toplam tutarı 17,2 milyar TL dir. YĠD mevzuatında 2011 yılı içinde kapsamlı değiģiklikler gerçekleģtirilmiģtir. Bu çerçevede 25/02/2011 tarihli ve 6111 sayılı Kanunla 3996 sayılı Kanunda bir dizi değiģiklik yapılmıģtır. Söz konusu değiģikliklerle, YĠD
46 projelerinin hazırlık ve onay sürecinin kolaylaģtırılması, nitelikli proje belgelerinin hazırlanmasına imkân sağlanması ve projelerin yatırımcılar için daha cazip hale getirilmesi amaçlanmıģtır yılında ise 6288 sayılı Kanunla 2023 yılına kadar 3996 ve 3359 sayılı Kanunlar kapsamında gerçekleģtirilmesi planlanan KÖĠ projeleri ihale edilirken, projeyi üstlenen firmaların proje kapsamında inģaata yönelik olarak yaptığı mal ve hizmet teslimleri ile sağlık tesislerinin Sağlık Bakanlığına kiralanmasının katma değer vergisinden müstesna olması hususu düzenlenmiģtir. Yine aynı Kanunla YĠD Modelinde kredi üstlenimi hususu yasal zemine kavuģturulmuģtur. Eğitim alanında KÖĠ projelerinin uygulanmasının altyapısı 14/09/2011 tarihli ve 652 sayılı Kanun Hükmünde Kararnameyle oluģturulmuģtur. Yap-Kirala olarak adlandırılan modelin Yönetmeliği 08/09/2012 tarihli Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiģtir. Uzun bir uygulama geçmiģinin bulunmasına ve geliģen mevzuata rağmen, KÖĠ alanında; daha nitelikli yapılabilirlik etüdlerinin hazırlanması, diğer kamu yatırımlarına ait yapılabilirlik etüdlerinden farklı olarak, geleneksel yöntemler ile KÖĠ alternatifinin karģılaģtırmalı analizlerinin tam olarak yapılması, gerek yatırımcı kuruluģlarda gerekse sistemdeki diğer kurumlardaki kurumsal kapasitenin geliģtirilmesi, projelerin düzenli takibi ve raporlanmasına yönelik nitelikli bir izleme ve değerlendirme sisteminin kurulması ihtiyacı devam etmektedir. Artan kamu yatırım ihtiyacını karģılamak ve özel sektörün sermaye birikiminden ve yönetim becerilerinden azami Ģekilde faydalanılarak, yatırımlara alternatif finansman kaynakları yaratmak amacıyla KÖĠ modellerinin uygulanmasına devam edilecektir. Bu kapsamda nitelikli etütlere dayanan ve projelerin bütçeye olan yüklerini de analiz eden çalıģmalara dayalı olarak, KÖĠ nin geleneksel yöntemlere göre daha avantajlı olmasına ve muhtemel yük ile sorumlulukların kamu ve özel kesim arasında dengeli bir Ģekilde dağılmasına dikkat edilecektir. Ayrıca, bu alanda kurumsal kapasitenin geliģtirilmesine yönelik çalıģmalara hız verilecektir.
47 4.5. ÖDEMELER DENGESĠ Cari ĠĢlemler Hesabı a) Mevcut Durum 2010 yılında hızla artan iç talep, 2011 yılında da canlılığını korumuģ, yurtdıģı talep ise zayıf seyrini devam ettirmiģtir. Ġthalatın ihracattan hızlı artıģının devam etmesi dıģ ticaret açığı ve cari açığın yükselmesinde etkili olmuģtur. Bu geliģmeler sonucunda, 2010 yılında 46,6 milyar ABD doları seviyesinde gerçekleģen cari iģlemler açığı, 2011 yılında 77,1 milyar ABD dolarına ulaģmıģtır. Alınan tedbirler neticesinde yavaģlayan iç talep, 2012 yılının Ocak-Ağustos döneminde ithalatın hız kesmesine neden olmuģ ve net ihracattaki artıģın da etkisiyle Ağustos ayında yıllıklandırılmıģ cari iģlemler açığı 59 milyar ABD dolarına gerilemiģtir. Türkiye nin DıĢ Ticareti ve DıĢ Ticareti Etkileyen Faktörler (% DeğiĢim) (1) 2013 (2) Ġhracat (Milyar ABD Doları) 113,9 134,9 149,5 158,0 Ġthalat (Milyar ABD Doları) 185,5 240,8 239,5 253,0 Ġhracat 11,5 18,5 10,8 5,7 Ġthalat 31,7 29,8-0,6 5,6 Ġhracat Fiyatları 4,9 11,6-3,7 2,7 Ġthalat Fiyatları 9,0 15,8-1,7 1,5 Reel Ġhracat 6,3 6,2 15,1 2,9 Reel Ġthalat 20,8 12,1 1,2 4,0 Mamul Fiyatları 2,7 6,5-0,5-0,3 Yakıt DıĢı BaĢlıca Emtia Fiyatları 26,3 17,8-9,5-2,9 Ham Petrol Brent Varil Fiyatı (ABD Doları) 80,2 113,4 112,1 110,0 GSYH Büyüme Hızı 9,2 8,5 3,2 4,0 Sanayi Büyümesi 12,8 9,4 3,1 4,0 Yurtiçi Nihai Talep Büyümesi 10,8 9,9 0,6 4,0 Dünya Büyüme Hızı 5,1 3,8 3,3 3,6 Dünya Mal ve Hizmet Ticareti 12,6 5,8 3,2 4,5 Avro Bölgesi Büyüme Hızı 2,0 1,4-0,4 0,2 Kaynak: TÜĠK, Kalkınma Bakanlığı, IMF Dünya Ekonomik Görünümü, Ekim 2012 (1) GerçekleĢme tahmini (2) Program DıĢ Ticaret Dengesi 2011 yılının Ocak-Ağustos döneminde, ödemeler dengesinde gösterildiği Ģekliyle 61,3 milyar ABD doları olan dıģ ticaret açığı, 2012 yılının aynı döneminde 45,2 milyar ABD dolarına gerilemiģtir. Ayrıca, ihracatın ithalatı karģılama oranı aynı dönemde % 55,3 ten % 63,9 a yükselmiģtir. Bu geliģmede, iç talepteki yavaģlama ve kıymetli maden ihracındaki yüksek oranlı artıģ belirleyici olmuģtur. Ġhracat Ġhracat, 2012 yılının Ocak-Ağustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre % 12,8 oranında artarak 100,1 milyar ABD doları olmuģtur. Söz konusu dönemde, toplam ihracatın % 94,2 sini oluģturan imalat sanayii ürünlerindeki % 13,3 oranındaki artıģ, ihracat performansının temel belirleyicisi olmuģtur. Aynı dönemde tarım ve ormancılık sektörü ihracatı % 3,2, madencilik sektörü ihracatı ise % 8,7 oranında artmıģtır. Fasıllara göre ihracat rakamlarına bakıldığında 2012 yılının ilk sekiz ayında önceki yılın aynı dönemine göre inciler, kıymetli taģ ve metaller faslı, % 428,5 oranında artarak 11,2 milyar ABD dolarına ulaģmıģ ve en yüksek ihracat kaydedilen fasıl olmuģtur. Aynı dönemde, ikinci sırada yer alan kara taģıtları ve bunların aksam ve parçaları faslı % 5,8 oranında azalarak 9,9 milyar ABD dolarına gerilerken; makineler, mekanik cihazlar, kazanlar ve aksam parçaları faslı % 3,3 oranında artarak 7,9 milyar ABD dolarına; demir ve çelik faslı % 4,8 oranında artarak 7,8 milyar ABD dolarına ulaģmıģtır.
48 Ülke ve Fasıllara Göre Ġhracat (Milyar ABD Doları) Yıllık Ocak Ağustos TOPLAM ĠHRACAT 113,9 134,9 88,7 100,1 Avrupa Birliği Ülkeleri (AB-27) 52,7 62,3 42,2 38,2 Diğer 61,2 72,6 46,5 61,9 SeçilmiĢ Ülke Grupları Karadeniz Ekonomik ĠĢbirliği 14,5 17,8 11,4 11,9 Ekonomik ĠĢbirliği TeĢkilatı 7,6 9,3 6,0 12,9 Bağımsız Devletler Topluluğu 10,3 13,4 8,5 9,6 Türk Cumhuriyetleri 3,9 5,0 3,2 3,7 Ġslam Konferansı TeĢkilatı 32,5 37,3 23,9 37,5 En Yüksek Ġhracat Yapılan Ülkeler (1) Almanya 11,5 14,0 9,4 8,7 Irak 6,0 8,3 5,0 6,8 Ġngiltere 7,2 8,2 5,3 5,4 Ġtalya 6,5 7,9 5,5 4,1 Fransa 6,1 6,8 4,6 4,0 Ġran 3,0 3,6 2,3 8,6 En Yüksek Ġhracat Yapılan Fasıllar (1) 87. Kara taģıtları ve bunların aksam ve parçaları 13,8 15,8 10,5 9,9 84. Makineler, mekanik cihazlar, kazanlar ve aksam, parçalar 9,4 11,6 7,6 7,9 72. Demir ve çelik 8,7 11,2 7,5 7,8 85. Elektrikli makine ve cihazlar 7,5 8,9 5,5 6,1 61. Örme giyim eģyası 7,7 8,4 5,9 5,5 71. Ġnciler, kıymetli taģ ve metaller 3,7 3,7 2,1 11,2 Kaynak: TÜĠK, (1) Sıralama 2011 yılı verilerine göre yapılmıģtır. Ġhracat pazarlarını çeģitlendirme yönündeki çalıģmaların olumlu katkısının yanı sıra AB deki durgunluğun devam etmesinin etkisiyle AB nin toplam ihracatımız içindeki payı 2012 yılı Ocak-Ağustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemindeki % 47,5 oranından % 38,2 ye gerilemiģtir yılının tamamında ihracatın % 10,8 oranında artarak 149,5 milyar ABD dolarına ulaģması beklenmektedir. Ġhracat fiyatlarının 2012 yılında % 3,7 oranında azalması ve reel ihracatın % 15,1 oranında artması tahmin edilmektedir. Ġhracatın Sektörel Dağılımı (1) (Milyar ABD Doları) (% Pay) (% DeğiĢim) Yıllık Ocak-Ağustos Yıllık Ocak-Ağustos Yıllık Ocak-Ağustos /10 12/11 TOPLAM ĠHRACAT 113,9 134,9 88,7 100, ,5 12,8 Tarım ve Orman. 4,9 5,2 3,1 3,2 4,3 3,8 3,4 3,1 4,7 3,2 Balıkçılık 0,2 0,2 0,1 0,1 0,1 0,1 0,1 0,1 19,2-6,0 Mad. ve TaĢ Ocak. 2,7 2,8 1,8 2,0 2,4 2,1 2,0 2,0 4,4 8,7 Ġmalat Sanayi 105,5 126,0 83,2 94,3 92,6 93,4 93,8 94,2 19,4 13,3 Diğer 0,6 0,8 0,5 0,5 0,6 0,6 0,6 0,5 23,1 2,2 Kaynak: TÜĠK (1) ISIC Rev. 3'e göredir. Ġthalat Ġthalat, 2012 yılının Ocak-Ağustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre % 2,4 oranında azalarak 156,6 milyar ABD doları olarak gerçekleģmiģtir. Söz konusu dönemde, hızlı iç talep yavaģlamasına bağlı olarak tüketim ve yatırım malları ithalatında yüksek oranlı azalıģlar kaydedilmiģtir. Ancak, ihracat artıģına paralel olarak ara malı ithalatı artıģı devam etmiģtir. Tüketim ve yatırım malları ithalatı sırasıyla % 14,5 ve % 11 oranında azalırken; ara malları ithalatındaki artıģ % 1,7 ile sınırlı kalmıģtır.
49 Ġthalatın Ekonomik Gruplara Göre Dağılımı (1) (Milyar ABD Doları) (% Pay) (% Değ.) Yıllık Ocak-Ağustos Yıllık Ocak-Ağustos Yıllık Ocak-Ağustos /10 12/11 TOPLAM ĠTHALAT 185,5 240,8 160,5 156, ,8-2,4 Sermaye Malları 28,8 37,3 24,9 22,2 15,5 15,5 15,5 14,1 29,3-11,0 Ara Malları 131,4 173,1 115,0 116,9 70,8 71,9 71,6 74,6 31,7 1,7 Tüketim Malları 24,7 29,7 20,1 17,2 13,3 12,3 12,5 11,0 20,0-14,5 Diğer 0,5 0,7 0,5 0,4 0,3 0,3 0,3 0,3 35,3-21,4 TOPLAM ĠTHALAT 185,5 240,8 160,5 156, ,8-2,4 Enerji Ürünleri (27. Fasıl) 38,5 54,1 34,4 39,1 20,7 22,5 21,4 24,9 40,6 13,7 Enerji Hariç 147,0 186,7 126,1 117,6 79,3 77,5 78,6 75,1 27,0-6,8 Kaynak: TÜĠK (1) BEC'e göredir yılında ithalatın bir önceki yıla göre % 0,6 oranında azalarak 239,5 milyar ABD doları olması beklenmektedir yılında ithalat fiyatlarının % 1,7 oranında azalacağı ve reel ithalat artıģının % 1,2 olacağı öngörülmektedir yılında, yurtiçi talep, üretim ve enerji fiyatlarındaki hızlı artıģla beraber ithalatın hızla artması cari açığı olumsuz etkilemiģtir. Nitekim 2010 yılında % 6,4 seviyesinde olan cari açığın GSYH ya oranı, 2011 yılında % 10 a yükselmiģtir yılında yurtiçi talebin yavaģlamasıyla yıllıklandırılmıģ cari açığın GSYH ya oranı ilk çeyrekte % 9,3 e ikinci çeyrekte ise % 8,3 e gerilemiģtir. Enerji fiyatlarının 2002 seviyesinde sabit kaldığı varsayıldığında ise söz konusu oran, 2011 yılında % 5,6 ya, 2012 yılı ikinci çeyreğinde % 3,4 e gerilemektedir. Enerji Fiyatlarının YıllıklandırılmıĢ Cari Açık Üzerine Etkisi (Milyar ABD Doları) Ç Ç. Cari ĠĢlemler Hesabı -46,6-77,1-71,8-63,2 Net Enerji Ġthalatı (27. Fasıl Ġhracatı - Ġthalatı) -34,0-47,6-49,9-51, Fiyatlarıyla Net Enerji Ġthalatı -13,2-13,9-14,0-14,3 Enerji Fiyat Etkisinden ArındırılmıĢ Cari ĠĢlemler Açığı (1) -25,8-43,5-35,9-26,1 Cari ĠĢlemler Açığı / GSYH (%) -6,4-10,0-9,3-8,3 Enerji Fiyat Etkisinden ArındırılmıĢ Cari ĠĢlemler Açığı / GSYH (%) -3,5-5,6-4,7-3,4 Kaynak: Kalkınma Bakanlığı, TÜĠK, TCMB (1) TÜĠK tarafından yayımlanan DıĢ Ticaret Ġstatistikleri ve Endekslerinden zımni olarak oluģturulan enerji ürünleri fiyat endeksi kullanılarak ilgili yıllar için 2002 enerji fiyat seviyesinin aynı kalması durumunda cari iģlemler açığının seviyesini göstermektedir. Hizmetler Dengesi, Gelir Dengesi ve Cari Transferler 2011 yılında 23 milyar ABD dolarına ulaģan turizm gelirleri, 2012 yılının Ocak-Ağustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemindeki seviyesini koruyarak 14,8 milyar ABD doları olarak gerçekleģmiģtir. Hizmetler dengesinin en önemli kalemi olan turizm gelirlerinin, 2012 yılının tamamında 23,5 milyar ABD dolarına ulaģacağı tahmin edilmektedir. Turizm gelirlerinde 2011 yılına göre kayda değer bir artıģın gerçekleģtirilememesinde çevre ülkelerde yaģanan olumsuzluklarla birlikte AB ülkelerindeki durgunluğun devam etmesi etkili olmuģtur yılı Ocak- Ağustos döneminde önceki yılın aynı dönemine göre % 12,7 oranında artarak 13,1 milyar ABD doları olan hizmetler dengesi fazlasının, yılın tamamında yaklaģık 20 milyar ABD doları olması beklenmektedir.
50 Cari ĠĢlemler Dengesi (Milyar ABD Doları) (1) 2013(2) CARĠ ĠġLEMLER HESABI -46,6-77,1-58,7-60,7 DIġ TĠCARET DENGESĠ -56,4-89,1-73,4-77,4 Ġhracat (fob) 117,9 140,7 145,3 164,2 Ġhracat (fob) 113,9 134,9 149,5 158,0 Bavul Ticareti ve Uyarlama 4,0 5,8-4,2 6,2 Ġthalat (fob) -173,9-224,9-223,1-241,4 Ġthalat (cif) -185,5-240,8-239,5-253,0 Navlun ve Sigorta ve Uyarlama 11,6 16,0 16,4 11,6 HĠZMETLER DENGESĠ 15,5 18,0 19,9 22,6 Gelir 34,7 38,6 40,3 44,0 Gider -19,3-20,6-20,5-21,5 Turizm 16,0 18,0 19,3 21,0 Gelir 20,8 23,0 23,5 25,4 Gider -4,8-5,0-4,3-4,4 GELĠR DENGESĠ -7,1-7,8-6,8-7,7 Gelir 4,5 4,0 4,8 5,0 Gider -11,6-11,7-11,6-12,7 Yatırım Geliri Dengesi -7,0-7,6-6,6-7,5 Doğrudan Yatırımlar -2,2-2,8-2,2-2,4 Portföy Yatırımları -0,5-0,9-0,4-0,5 Diğer Yatırımlar -4,3-3,9-4,1-4,6 Faiz Geliri 1,1 1,2 1,7 1,8 Faiz Gideri -5,4-5,1-5,8-6,4 Uzun Vade -5,1-4,5-4,8-5,4 CARĠ TRANSFERLER 1,4 1,7 1,6 1,8 Kaynak: Kalkınma Bakanlığı, TCMB (1) GerçekleĢme tahmini, (2) Program Gelir dengesindeki açık, 2012 yılının Ocak-Ağustos döneminde önceki yılın aynı dönemine göre % 12,9 oranında azalarak 4,9 milyar ABD dolarına gerilemiģtir. Söz konusu dönemde kar transferi 1,5 milyar dolara gerilemiģ, faiz gideri ise 3,7 milyar dolara yükselmiģtir Yılı Hedefleri 2013 yılında ihracatın % 5,7 oranında artarak 158 milyar ABD dolarına, ithalatın ise % 5,6 oranında artarak 253 milyar ABD dolarına ulaģacağı ve böylece dıģ ticaret açığının 95 milyar ABD doları olacağı öngörülmektedir. Ödemeler dengesindeki gösterimiyle dıģ ticaret dengesinin ise 77,4 milyar ABD doları açık vereceği tahmin edilmektedir. Ġhracat fiyatlarının 2013 yılında % 2,7, ithalat fiyatlarının ise % 1,5 oranında artacağı ve böylece ihracat ve ithalatın reel olarak sırasıyla % 2,9 ve % 4 oranında yükseleceği tahmin edilmektedir yılında turizm gelirlerinin 25,4 milyar ABD dolarına ulaģacağı, hizmetler dengesinin ise 22,6 milyar ABD doları fazla vereceği tahmin edilmektedir yılında gelir dengesinde 7,7 milyar ABD doları açık öngörülürken, cari transferler kaleminde 1,8 milyar ABD doları fazla beklenmektedir. Cari iģlemler açığının bu geliģmeler sonucunda 2013 yılında 60,7 milyar ABD doları seviyesinde gerçekleģeceği öngörülmektedir yılında cari açığın GSYH ya oranının, bir önceki yıla göre % 7,3 seviyesinden % 7,1 e gerileyeceği tahmin edilmektedir. Sermaye ve Finans Hesapları Küresel krizden çıkıģ döneminde hızla artarak 2010 yılında 604,7 milyar ABD dolarına ulaģan geliģmekte olan ülkelere yönelik sermaye giriģleri, 2011 yılında 503 milyar ABD doları olarak gerçekleģmiģtir 4. Sermaye giriģlerindeki söz konusu gerilemeye karģın Türkiye ye 2010 yılında 56,7 milyar ABD doları olarak gerçekleģen rezerv hariç sermaye giriģi, 2011 yılında 63,9 milyar ABD dolarına yükselmiģtir.
51 GeliĢmekte olan ülkeler ve yükselen piyasa ekonomilerine yönelik doğrudan yabancı sermaye giriģleri, 2010 yılında 392 milyar ABD doları seviyesinden 2011 yılında 462,4 milyar ABD dolarına yükselmiģtir. Söz konusu büyüklüğün 2012 yılında 393,8 milyar ABD doları olarak gerçekleģmesi beklenmektedir yılında dünya genelinde doğrudan yabancı yatırım akımlarında kaydedilen geniģleme, Türkiye yi de etkilemiģ ve 2010 yılında 7,6 milyar ABD doları olan net doğrudan yatırım giriģi, 2011 yılında 13,6 milyar ABD dolarına yükselmiģtir yılında ülkemize giren 16 milyar ABD doları tutarındaki doğrudan yabancı yatırımların yaklaģık 11 milyar ABD doları tutarındaki kısmının birleģme ve satın alma Ģeklinde olduğu tahmin edilmektedir yılının ilk sekiz ayında ise net doğrudan yatırım giriģi geçen yılın aynı dönemine göre gerileyerek 6,8 milyar ABD doları olarak gerçekleģmiģtir. Mevcut durumda birleģme ve satın alma Ģeklinde ve ağırlıklı olarak mali aracılık hizmetleri ve perakendecilik sektörlerine gelen doğrudan yabancı yatırımların yeni teģvik kararıyla birlikte yeni yatırımlara yönelmesi ve imalat sanayii sektörlerinin payının artması öngörülmektedir. Böylece doğrudan yabancı yatırımların istihdam artıģına ve teknoloji transferine önemli katkı vermesi beklenmektedir yılında finansal piyasalardaki toparlanmaya bağlı olarak, Türkiye ye yönelik portföy yatırım giriģleri 22 milyar ABD dolarına ulaģmıģtır. Söz konusu yılda, DĠBS yatırımlarında 14,8 milyar ABD doları net giriģ olurken, Hazine tarafından ihraç edilen yurt dıģı tahviller yoluyla 2,5 milyar ABD doları net borçlanma gerçekleģtirilmiģtir. Ayrıca bankalar 2011 yılında yurt dıģı tahvil ihraçları yoluyla 2,8 milyar ABD doları tutarında kaynak giriģi sağlamıģtır yılının ilk sekiz ayında, Türkiye ye yönelik net portföy yatırımları 20,3 milyar ABD dolarına ulaģmıģ ve söz konusu büyüklüğün alt kalemleri olan DĠBS de 10,4 milyar ABD doları, bankaların yurt dıģı tahvil ihraçlarında 2,3 milyar ABD doları ve Hazine nin yurt dıģı tahvil ihracında 2,3 milyar ABD doları ve hisse senetlerinde 2,4 milyar ABD doları net giriģ kaydedilmiģtir. Hazine MüsteĢarlığının finansman araçlarını çeģitlendirmesi neticesinde 2012 yılının son aylarında faizsiz DĠBS ve EUROBOND ihracıyla 2012 yılının genelinde portföy yatırımlarının ağırlığının artması beklenmektedir. Diğer yatırımlar kaleminde 2011 yılında bir önceki yıla göre özellikle yurtdıģı bankaların mevduatlarındaki azalmanın etkisiyle net giriģ 28,4 milyar ABD dolarına gerilemiģtir yılının Ocak-Ağustos döneminde ise diğer yatırımlar kaleminde 20,4 milyar ABD doları giriģ kaydedilmiģtir. Bankaların ve diğer sektörlerin yurt dıģından sırasıyla 2,6 ve 3,8 milyar ABD doları tutarındaki net kredi kullanımları ile bankaların mevduatlarındaki 11,1 milyar ABD doları tutarındaki artıģ diğer yatırımlar kalemindeki geliģmede belirleyici olmuģtur.
52 Sermaye ve Finans Hesabı (Milyar ABD Doları) Ocak-Ağustos (1) Cari ĠĢlemler Dengesi -46,6 77,1-59,0-54,2-36,1 Türlerine Göre Sermaye Hareketleri (Rezerv Hariç) 56,7 63,9 61,6 49,8 47,6 Doğrudan Yatırımlar (net) 7,6 13,6 11,4 9,0 6,8 Portföy Yatırımları (net) 16,1 22,0 24,8 17,5 20,3 Yabancıların Hisse Senedi Alımları 3,5-1,0 2,6-1,2 2,4 Yabancıların DĠBS Alımları 10,7 14,8 12,7 12,4 10,4 Diğer Yatırımlar (net) 33,1 28,4 25,4 23,4 20,4 Kullanıcıya Göre Sermaye Hareketleri (2) 49,1 50,3 50,2 40,9 40,7 Kamu Kesimi 15,7 14,5 11,9 12,5 9,9 Özel Kesim 33,5 35,9 38,3 28,4 30,8 Bankalar 40,4 15,8 27,9 11,0 23,2 Banka dıģı -6,9 20,1 10,4 17,4 7,7 Doğrudan Yatırımlar (net) 7,6 13,6 11,4 9,0 6,8 Rezerv Varlıklar (3) -12,8 1,8-9,3-4,7-15,7 Net Hata Noksan 2,7 11,4 6,6 9,0 4,2 Kaynak: TCMB (1) Ağustos ayı itibarıyla, yıllıklandırılmıģ (2) Doğrudan yatırımlar giriģinde kamu özel ayrımı net olarak yapılamadığından ve borç yaratan bir kalem olarak kabul edilmediğinden kullanıcıya göre sermaye hareketleri kısmında hesaplamaya dahil edilmeyip ayrı olarak verilmiģtir. Ayrıca sermaye hesabı altında yer alan göçmen transferleri ve üretilmeyen ve finansal olmayan varlıklar kalemleri hesaplamaya dahil edilmemiģtir. (3) ( ) iģareti artıģı göstermektedir. Doğrudan yatırımlar hariç sermaye hareketleri 2012 yılı Ocak-Ağustos döneminde yurtdıģından sağlanan krediler ile yurtdıģı tahvil ihraçları ve DĠBS lere yatırım baģta olmak üzere 9,9 milyar ABD dolarının kamu kesimi yoluyla, bankaların yurt dıģı uzun ve kısa vadeli kredi kullanımları ve sendikasyon kredileri ile yurt dıģı banka ve yerleģiklerin mevduatları baģta olmak üzere 30,8 milyar ABD dolarının ise özel kesim yoluyla yurtiçine getirildiği görülmektedir. DıĢ Borç Stoku 2011 yılında bir önceki yıl sonuna göre % 5 oranında artarak 306,7 milyar ABD doları olan toplam dıģ borç stoku, 2012 yılının ikinci çeyreği itibarıyla 323,5 milyar ABD dolarına yükselmiģtir. Bu geliģmede söz konusu dönemde kısa vadeli dıģ borçlarda gerçekleģen artıģ belirleyici olmuģtur yılında % 39,6 olarak gerçekleģen dıģ borç stokunun GSYH ya oranı, 2012 yılının ikinci çeyreği itibarıyla % 42,3 e yükselmiģtir. Diğer taraftan, 2011 yılında % 27,3 olarak gerçekleģen kısa vadeli dıģ borçların toplam dıģ borç stoku içindeki payı, 2012 yılı ikinci çeyreği sonunda % 30,6 ya yükselmiģtir.
53 DıĢ Borç Stokuna Ait Bazı Göstergeler (Milyar ABD Doları) (2) Toplam DıĢ Borç Stoku 250,4 281,4 269,5 292,2 306,7 323,5 Vadesine Göre Kısa Vadeli DıĢ Borçlar 43,2 52,5 49,0 77,5 83,8 99,0 Kamu 2,2 3,2 3,6 4,3 7,0 12,8 TCMB 2,3 1,9 1,8 1,6 1,3 1,2 Özel 38,7 47,4 43,7 71,6 75,6 85,1 Finansal KuruluĢlar 16,7 24,1 21,9 47,7 48,1 53,8 Finansal Olmayan KuruluĢlar 22,1 23,3 21,8 23,9 27,5 31,3 Uzun Vadeli DıĢ Borçlar 207,3 228,9 220,5 214,8 222,9 224,5 Kamu 71,4 75,0 79,9 84,8 87,3 89,5 TCMB 13,5 12,2 11,5 10,3 8,4 7,6 Özel 122,4 141,6 129,1 119,7 127,2 127,4 Finansal KuruluĢlar 51,4 50,8 44,3 40,3 46,9 47,5 Finansal Olmayan KuruluĢlar 70,9 90,8 84,8 79,4 80,3 79,9 Borçluya Göre Kamu Kesimi DıĢ Borç Stoku 73,5 78,3 83,5 89,1 94,3 102,3 TCMB DıĢ Borç Stoku 15,8 14,1 13,3 11,8 9,7 8,7 Özel Sektör DıĢ Borç Stoku 161,1 189,0 172,8 191,3 202,7 212,5 Oranlar Kısa V. DıĢ Borçlar/ Top. DıĢ Borç Stoku 17,2 18,7 18,2 26,5 27,3 30,6 Kamu DıĢ Borç Stoku / Top. DıĢ Borç Stoku 29,4 27,8 31,0 30,5 30,7 31,6 TCMB Rezervler (net) / Kısa Vadeli DıĢ Borçlar 177,1 141,3 152,6 111,0 105,4 96,4 Toplam DıĢ Borç Stoku / GSYH (3) 38,6 37,9 43,6 39,9 39,6 42,3 Kaynak: Hazine MüsteĢarlığı, (1) Yuvarlamalar nedeniyle hesaplamalar net sonuçları vermeyebilir. (2) Haziran sonu itibarıyla (3) 2012 yılı GSYH verisi Haziran ayı itibarıyla yıllıklandırılmıģtır.
54 4.6. ENFLASYON ve PARA-KUR POLĠTĠKASI 1. Enflasyon 2011 yılı sonunda TÜFE ve ÜFE yıllık artıģ hızları sırasıyla yüzde 10,45 ve yüzde 13,33 olarak gerçekleģmiģtir. ĠĢlenmemiĢ gıda fiyatlarındaki olumlu geliģmeler ve baz etkisi nedeniyle 2011 yılı Mart ayı sonu itibarıyla yüzde 3,99 ile oldukça düģük bir düzeye gerileyen TÜFE yıllık artıģ hızı, Türk Lirasında gözlenen değer kaybının yanı sıra dolar bazında ithalat fiyatlarında kaydedilen artıģlar nedeniyle ivmelenmeye baģlayarak 2011 yılı Eylül ayı itibarıyla yüzde 6,15 e yükselmiģtir. Yılın son çeyreğinde Türk Lirasında yaģanan değer kayıplarının belirginleģmesi, yönetilen/yönlendirilen fiyatlarda yapılan ayarlamalar ve iģlenmemiģ gıda fiyatlarında kaydedilen yüksek artıģların etkisiyle 4,3 puan artan TÜFE yıllık artıģ hızı yüzde 10,5 olarak gerçekleģmiģtir. Bu geliģmede yıl genelinde yurtiçi talepte kaydedilen güçlü seyrin de etkisi olmuģtur yılının ilk çeyreğinde yatay seyreden TÜFE yıllık artıģ hızı Nisan ayında giyim ve ayakkabı grubu fiyatlarında yaģanan mevsimsel ortalamaların üzerindeki artıģ ve elektrik ile doğal gaz fiyatlarına yapılan ayarlamanın etkisiyle yüzde 11,14 e yükselmiģtir yılı Mayıs ayında olumlu baz etkisiyle yüzde 8,28 gerileyen TÜFE yıllık artıģ hızı Ocak-Eylül döneminde ise 2011 yıl sonuna göre 1,26 puan gerileyerek yüzde 9,19 olarak gerçekleģmiģtir. Bu geliģmede, yavaģlayan ekonomik faaliyet ile döviz kurunun gecikmeli yansımalarının büyük ölçüde tamamlanmasının yanında yılın ilk yarısında iģlenmemiģ gıda fiyatlarında kaydedilen olumlu seyir etkili olmuģtur. Temel mal grubu fiyatları yıllık artıģ hızı, Türk Lirasındaki değer kaybının etkilerinin yavaģlamasıyla ivme kaybetmeye baģlamıģ ve 2012 yılı Eylül ayında 2011 yıl sonuna göre 3,7 puan azalarak yüzde 6,41 olarak gerçekleģmiģtir. Hizmet grubu fiyatları yıllık artıģ hızı ise TÜFE yıllık artıģ hızının yüksek seyrettiği bu dönemde 0,7 puanlık sınırlı bir artıģla 6,93 olarak gerçekleģmiģtir. Öte yandan, Eylül ayı içinde açıklanan vergi ayarlamaları ile 1 Ekim 2012 tarihinden geçerli olmak üzere doğalgaz ve elektrik tarifelerinde yapılan artıģ yılın son çeyreğinde enflasyona artırıcı yönde etki yapacaktır yılı Ekim ayından itibaren istikrarlı bir Ģekilde yükselen özel kapsamlı TÜFE göstergelerinden ÖKTG-H ve ÖKTG-I endeksleri yıllık artıģ oranları 2012 yılında temel mal fiyatlarında yaģanan geliģmelere paralel olarak azalmaya baģlamıģtır yılı Eylül ayı itibarıyla ÖKTG-H ve ÖKTG-I endeksleri yıllık artıģ hızları sırasıyla yüzde 7,21 ve yüzde 6,68 olarak gerçekleģmiģtir. Mal ve Hizmet Fiyatları (Yıllık Yüzde DeğiĢim) 2011 yılında temelde uluslararası emtia fiyatları ve döviz kuru geliģmelerine bağlı olarak ivmelenen ÜFE yıllık artıģ hızı, 2012 yılında söz konusu etkilerin yavaģlamasıyla azalmaya baģlamıģ ve 2012 yılı Eylül ayı itibarıyla yüzde 4,03 olarak gerçekleģmiģtir. Tarım fiyatları mevsimsel geliģmeler sonucunda dalgalı seyrederken, imalat sanayi fiyatlarının aylık artıģ eğilimi 2012 yılında oldukça düģük seviyelerde seyretmiģtir. Üretici fiyat geliģmeleri tüketici fiyatları üzerindeki maliyet yönlü baskıların zayıf seyrettiğine iģaret etmektedir. Para ve Kur Politikası Mevcut Durum Merkez Bankası fiyat istikrarını sağlamak ve sürdürmek temel amacı doğrultusunda enflasyon hedeflemesi rejimi çerçevesinde para politikası uygulamalarını sürdürmektedir yılı için enflasyon hedefi Hükümetle birlikte yüzde 5 olarak belirlenmiģtir. Merkez Bankasının hesap verme yükümlülüğüne esas teģkil edecek olan belirsizlik aralığı ise ±2 puan olarak ilan edilmiģtir. Banka, fiyat istikrarı ve finansal istikrarın makroekonomik açıdan iki önemli hedef olması sebebiyle, finansal sistemde istikrarı sağlayıcı tedbirler de almaktadır. Bu bağlamda, temel para politikası aracı olan bir hafta vadeli repo faiziyle birlikte, faiz koridoru (gecelik borç verme ve borçlanma faizi arasındaki fark), zorunlu karģılıklar ve likidite yönetimi gibi alternatif araçları da etkin bir Ģekilde kullanmaktadır. Merkez Bankasının 2011 ve 2012 yılı para politikası uygulamalarında küresel ekonomideki geliģmeler ve süregelen belirsizlikler etkili olmuģtur yılının son çeyreğinden itibaren baģlayan süreçte geliģmiģ ülke merkez bankalarının aldığı kararlar Türk Lirasının aģırı değer kazanmasına ve hızlı kredi geniģlemesine yol açarak cari iģlemler açığının hızla artmasına neden olmuģtur. Bu geliģmeler karģısında Banka, makro finansal riskleri kontrol altında tutabilmek amacıyla enflasyon hedeflemesi rejimini geliģtirerek bir yandan kısa vadeli faizleri düģük tutarak kısa vadeli sermaye giriģlerini caydırmayı, diğer yandan zorunlu karģılık oranlarını artırarak kredi artıģ hızını yavaģlatmayı hedefleyen yeni bir para politikası stratejisi izlemeye baģlamıģtır.
55 Yıllık Enflasyon ve Hedefle Uyumlu Patika 2011 yılının son çeyreğinde enflasyonda öngörülenden daha hızlı bir yükseliģ yaģanmıģtır. Banka, bu durumun orta vadeli enflasyon beklentilerini ve görünümünü olumsuz etkilemesini engellemek amacıyla, Ekim ayından itibaren güçlü bir parasal sıkılaģtırmaya gitmiģtir. Bu çerçevede, gecelik borç verme faizleri 350 baz puan artırılarak faiz koridoru yukarı doğru geniģletilmiģtir. Ayrıca, haftalık repo faiz oranından yapılan bir hafta vadeli fonlama miktarı düģürülerek bankaların fon ihtiyaçlarını, geniģletilmiģ bant içinde daha yüksek maliyetli kaynaklardan karģılamaları sağlanmıģtır. Böylece, Banka tarafından piyasaya sağlanan likiditenin ağırlıklı ortalama maliyeti yükseltilmiģtir. Bunun yanında, Banka 29 Aralık 2011 tarihinde ek parasal sıkılaģtırmaya giderek politika faizinden yapılan fonlamayı kaldırmıģ ve geleneksel ihale yöntemiyle gün içi bir hafta vadeli repo fonlaması yapmaya baģlamıģtır. Bu ihalelerde faizlerin piyasa tarafından belirlenmesi fonlama maliyetini artırmıģtır. Ayrıca döviz satım ihaleleri ve doğrudan müdahaleler yoluyla piyasadan çekilen Türk Lirasının daha sonra tekrar piyasaya verilmemesi de ek sıkılaģtırmaya katkıda bulunmuģtur. Ek parasal sıkılaģtırma uygulaması 10 Ocak 2012 tarihinde sonlandırılmıģtır. Haftalık repo ihalelerine ilave olarak, 30 Aralık 2011 tarihinden itibaren Merkez Bankası küresel ekonomik geliģmeleri dengelemek ve likiditenin daha etkin dağılmasına katkıda bulunmak amaçları ile her hafta Cuma günü bir ay (dört hafta) vadeli repo ihalesi düzenlemeye baģlamıģtır. Merkez Bankası, 2012 yılının ilk çeyreğinde küresel risk algılamalarındaki olumlu seyre karģın maliyet unsurlarına dair yukarı yönlü risklerin varlığı nedeniyle temkinli duruģunu sürdürmüģtür. Küresel ölçekte alınan parasal geniģlemeye iliģkin kararlar göz önüne alınarak ġubat ayında faiz koridorunun üst sınırı 100 baz puan indirilmiģtir. Diğer taraftan, petrol fiyatları ve diğer maliyet unsurlarında gözlenen artıģların enflasyon beklentilerini bozmasını engellemek amacıyla 22 Mart 4 Haziran 2012 tarihleri arasında Banka toplam beģ kez ek parasal sıkılaģtırmaya gitmiģtir. Merkez Bankası bu dönemde bankaların likidite yönetimlerini kolaylaģtırmak ve toplam fonlama maliyetlerini öngörebilmelerine yardımcı olmak amacıyla bir hafta vadeli repo ihalesiyle sağlamayı planladığı fonlama miktarının alt sınırına ilave olarak, ihalelerin günlük miktarına iliģkin alt ve üst sınırlarını da ilan etmeye baģlamıģtır. Takip eden dönemde para politikası temkinli duruģunu devam ettirmiģ, bununla birlikte risk iģtahının artmasına paralel olarak Temmuz ayından itibaren gerek ortalama fonlama maliyetinin gerekse piyasada oluģan gecelik faizin daha düģük seviyelerde oluģması sağlanmıģtır. Ayrıca, küresel ölçekte alınan parasal geniģlemeye iliģkin kararlar göz önüne alınarak Eylül ve Ekim aylarında faiz koridorunun üst sınırı toplamda 200 baz puan indirilmiģtir. Bu dönemde FED ve AMB tarafından alınan parasal geniģlemeye yönelik kararlara rağmen küresel ekonomiye dair belirsizliklerin sürmesi nedeniyle Merkez Bankası para politikasındaki esnekliği korumaya devam etmiģtir. Merkez Bankasının altın rezervlerinin güçlendirilmesi, bankacılık sisteminin maliyet ve likidite kanallarının olumlu etkilenmesi amacıyla Türk Lirası yükümlülükler için tesis edilmesi gereken zorunlu karģılıkların altın olarak tesis edilebilecek kısmı 27 Mart 2012 tarihinde yüzde 10 dan yüzde 20 ye yükseltilmiģtir yılı Mayıs ayında Merkez Bankası finansal istikrarı desteklemek amacıyla Türk Lirası yükümlülükler için tutulması gereken zorunlu karģılıkların döviz ve altın cinsinden tesis imkânına dair getirdiği esnekliği artırmıģtır. Ġlk aģamada zorunlu karģılıkların yabancı para olarak tutulabilecek oranı yüzde 40 dan yüzde 45 e, altın olarak tutulabilecek oranı ise yüzde 20 den yüzde 25 e yükseltilmiģtir. Öte yandan Banka, Türk Lirası zorunlu karģılıkların Türk Lirası, altın veya döviz cinsinden tesis edilmesindeki maliyet farkının azaltılması amacıyla, ilave imkânlar için birim Türk Lirası baģına tutulacak altın ve döviz cinsi miktarının rezerv opsiyon katsayısı (ROK) yoluyla artırılmasına karar vermiģtir. Banka Mayıs-Eylül döneminde bu imkânın uygulandığı dilimleri kademeli olarak artırmıģ ve kullanılan imkan arttıkça artan ROK uygulamasını benimsemiģtir. Söz konusu mekanizmanın sermaye hareketlerindeki dalgalanmalar karģısında bankacılık sektörünün yabancı para likidite ihtiyacı açısından otomatik bir dengeleyici olarak çalıģması beklenmektedir. Merkez Bankası 22 Temmuz 2011 tarihine kadar olan dönemde düzenlediği döviz alım ihaleleriyle piyasadan 6,5 milyar ABD doları döviz likiditesi çekerken, 5 Ağustos 2011 tarihinden itibaren düzenlediği döviz satım ihaleleriyle ve döviz satım müdahaleleri ile piyasaya toplam 13,6 milyar döviz likiditesi sağlamıģtır. Bu geliģmelere paralel olarak 2010 yılı sonu itibarıyla 80,7 milyar ABD doları düzeyinde olan altın hariç brüt döviz rezervleri, 2011 yılı sonunda 78,3 milyar ABD doları düzeyine gerilemiģtir yılının ikinci yarısından itibaren zorunlu karģılık oranlarına iliģkin alınan kararların etkisiyle altın hariç brüt döviz rezervlerinin seviyesi yükselmeye baģlamıģtır. 28 Eylül 2012 tarihi itibarıyla söz konusu rezervin seviyesi, 2011 yıl sonuna göre 16,5 milyar ABD doları artıģla 94,8 milyar ABD doları olarak gerçekleģmiģtir. Altın rezervlerinin seviyesinin artırılmasına yönelik tedbirlerle ise altın rezervi 28 Eylül 2012 tarihi itibarıyla 2011 yıl sonuna göre 7,4 milyar ABD doları artıģla 17,3 milyar ABD doları seviyesine yükselmiģtir.
56
57 Merkez Bankası Döviz Müdahale ve Ġhaleleri (Milyon ABD Doları) Yıl Döviz Alım Ġhaleleri Döviz Satım Ġhaleleri Döviz Alım Müdahaleleri Döviz Satım Müdahaleleri Toplam Net Döviz Alımları (1)(2) Kaynak: TCMB Ekim 2012 tarihi itibarıyla 2. En son döviz satım ihalesi 24 Ocak 2012 tarihinde yapılmıģtır yılı Eylül döneminde 2011 yılı sonuna göre Merkez Bankası net dıģ varlıklarının ABD doları ve TL değeri artmıģtır. Söz konusu dönemde toplam iç varlıklar kalemi 11,9 milyar TL artarak -14,3 milyar TL olmuģtur. Bu artıģta değerleme hesabında yaģanan 5,1 milyar TL tutarında artıģ etkili olmuģtur. Merkez Bankasının temel
58 yükümlülük kalemlerinden olan emisyon hacmi, yüzde 10,4 oranında artarak 60,8 milyar TL ye yükselmiģtir. Bu geliģmeler sonucunda Merkez Bankası Parası, 2011 yılı sonunda 53,2 milyar TL iken 2012 yılı Eylül ayı itibarıyla 61 milyar TL olarak gerçekleģmiģtir. M1, M2 ve M3 para arzları, 28/09/2012 tarihi itibarıyla 2011 yılı sonuna göre sırasıyla yüzde 17,1, yüzde 7,5 ve yüzde 7,8 oranlarında artmıģtır. M1 para arzındaki artıģta, Türk Lirası cinsinden vadesiz mevduatlarda yaģanan artıģ etkili olmuģtur. M2 para arzında kaydedilen artıģta ise mevduat bankalarındaki vadeli Türk Lirası mevduatların yükseliģi belirleyici olmuģtur. Parasal Büyüklükler ve Merkez Bankası Bilançosu SeçilmiĢ Kalemleri (1) Para Arzları Aralık Aralık Mart Haziran Eylül (Milyon TL) M M M (Milyon TL) Net DıĢ Varlıklar Net Ġç Varlıklar DĠBS Portföyü Değerleme Hesabı Rezerv Para Emisyon Bankalar Serbest Mevduatı Parasal Taban APĠ den Borçlar Merkez Bankası Parası Kamu Mevduatı (Milyon ABD Doları) Net Döviz Pozisyonu Net DıĢ Varlıklar Net Rezervler KMDTH ve SDMH (-) Ġç Döviz Yükümlülükleri Döviz Olarak Takip Edilen Kamu Mevduatı Bankaların Döviz Mevduatı Kaynak: TCMB (1) Alt kalemlerin tamamı gösterilmediği için toplamlar tutmayabilir. Veriler ayın son Cuma günü itibarıyladır.
59 2013 Yılı Hedefleri Para politikası, finansal istikrarı da gözetecek Ģekilde enflasyon hedeflemesi çerçevesinde yürütülecektir. Bu kapsamda, Banka tarafından 2013 yılı için yüzde 5 olarak açıklanan hedef enflasyonun, 2013 Yılı Programında yüzde 5,3 oranında gerçekleģmesi beklenmektedir KAMU MALĠYESĠNDE GELĠġMELER VE HEDEFLER Mevcut Durum 2010 ve 2011 yıllarında kaydedilen yüksek büyüme performansı kamu kesimi göstergelerini olumlu etkilemiģtir. Bu dönemdeki güçlü toparlanma ile iç talep ve dıģ ticaret hacmindeki artıģlar vergi ve sosyal güvenlik prim tahsilatına olumlu yönde yansımıģ, ayrıca bazı kamu alacaklarının yeniden yapılandırılmasına iliģkin düzenleme kapsamında ilâve gelirler elde edilmiģtir. Böylece, merkezi yönetim bütçesi, mahalli idareler, sosyal güvenlik kuruluģları, genel sağlık sigortası, fonlar, döner sermayeli iģletmeler, ĠĢsizlik Sigortası Fonu ve KĠT leri kapsayan kamu sektörünün en önemli göstergesi olan kamu kesimi borçlanma gereğinin GSYH ya oranı 2009 yılındaki yüzde 5 seviyesinden, sırasıyla yüzde 2,4 ve yüzde 0,1 düzeyine gerilemiģtir. Aynı dönemde kamu kesimi kapsamından KĠT ler hariç tutularak elde edilen genel devlet dengesi de benzer bir geliģme göstermiģtir yılında GSYH ya oranla yüzde 5,5 olarak gerçekleģen genel devlet açığı 2010 yılında yüzde 3 düzeyine gerilemiģ, 2011 yılında yüzde 0,4 seviyesinde gerçekleģmiģtir yılında genel devlet vergi gelirlerinin GSYH ya oranının önceki yıla göre 0,1 puan azalması beklenmektedir. Bununla birlikte, Merkez Bankasından elde edilen kar payı ile özel kesim ve kamu kesiminden elde edilen sosyal güvenlik prim tahsilatlarındaki artıģ sonucunda 2012 yılı özelleģtirme hariç genel devlet gelirlerinin GSYH ya oranının bir önceki yıla göre 0,8 puan yükselerek yüzde 36,9 düzeyinde gerçekleģeceği tahmin edilmektedir. Genel devlet faiz dıģı harcamalarının cari giderler ve cari transferlerdeki artıģlar sonrasında 2012 yılında önceki yıla göre 1,7 puan artarak GSYH nın yüzde 35,1 i düzeyine yükselmesi, faiz giderlerinin ise 0,2 puan artarak yüzde 3,5 düzeyinde olması beklenmektedir. Bu çerçevede, GSYH ya oran olarak, 2012 yılında bir önceki yıla göre genel devlet açığının 1,2 puan yükselerek yüzde 1,6 olarak gerçekleģmesi; faiz giderleri ve özelleģtirme gelirleri hariç genel devlet fazlasının ise 0,9 puan azalarak yüzde 1,8 düzeyine gerilemesi öngörülmektedir. Kamu kesimi borçlanma gereğinin bir önceki yıl seviyesinin 1,6 puan üzerine çıkarak GSYH ya oranla yüzde 1,7 olması; program tanımlı kamu kesimi faiz dıģı fazlasının GSYH ya oranının ise bir önceki yıla göre 1,4 puan azalarak yüzde 0,5 seviyesinde gerçekleģmesi beklenmektedir. Genel Devlet Ġstatistiklerinin Üretilmesi ve Konsolidasyonu Ülkemizde Devlet Planlama TeĢkilatı (DPT) tarafından 1975 yılında yayımlanmaya baģlanan kamu kesimi genel dengesi; merkezi yönetim bütçesi kapsamındaki kurum ve kuruluģlar, mahalli idareler, sosyal güvenlik kuruluģları ile genel sağlık sigortası, fonlar, döner sermayeli iģletmeler, ĠĢsizlik Sigortası Fonu ve KĠT leri kapsamaktadır. Kamu kesimi genel dengesi belli bir dönemde kamunun gelir, gider, tasarruf ve yatırımları ile tasarruf-yatırım farkının hangi kaynaktan finanse edildiğini göstermektedir. DPT tarafından 1999 yılında üretilmeye baģlanan genel devlet istatistiklerinde toplam harcama ve gelir büyüklüklerinin elde edilmesi ve kapsam dahilinde yer alan idareler arasındaki mali iliģkilerin netleģtirilmesi açısından kamu kesimi genel dengesinden farklı bir yöntem esas alınmıģtır. Genel devlet toplam harcama ve gelir büyüklükleri elde edilirken KĠT ler kapsam dıģında bırakılmıģ, uluslararası standartlara paralel olarak gayri safilik ilkesi esas alınmıģ ve yöntem olarak gelir-gider kalemleri arasında herhangi bir netleģtirme iģlemi yapılmamıģtır. Genel devlet kapsamında yer alan birimlerin harcama ve gelirlerinin hesaplanması sürecinde; bir kamu geliri, geliri ilk olarak elde eden birimin hesabında gelir, nihai olarak harcayan birimin hesabında da gider olarak yazılmaktadır. Böylece, kapsam dahilindeki birimler arasındaki transfer iģlemlerinde, ilgili transfer tutarlarının, transferi yapan kuruluģta harcama olarak; transfer yapılan kuruluģta da gelir olarak gösterilmemesi sağlanmıģtır. Yapılan bu iģlem sonucunda kuruluģlar itibarıyla denge rakamları değiģmekte, ancak toplam genel devlet dengesi değiģmemektedir.
60 Benimsenen konsolidasyon yaklaģımı çerçevesinde; - Genel bütçe vergi gelirleri üzerinden mahalli idarelere ve fonlara aktarılan paylar ve diğer transferler, merkezi yönetim bütçe harcamalarından temizlenmekte ve ilgili oldukları mahalli idare ya da fon dengesinde gösterilmekte, - Merkezi yönetim bütçesinden sosyal güvenlik ve genel sağlık sigortası sistemine aktarılan cari transferler, merkezi yönetim bütçe harcamalarından ve sosyal güvenlik ile genel sağlık sigortası sisteminin gelirlerinden temizlenmekte, - Döner sermayeli iģletmeler, fonlar ve ĠĢsizlik Sigortası Fonundan merkezi yönetim bütçesine aktarılan tutarlar merkezi yönetim bütçe gelirlerinden ve ilgili birimlerin harcamalarından temizlenmekte, - Genel devlet kapsamı içerisinde yer alan merkezi yönetim bütçe haricindeki diğer alt kurumsal birimler arasındaki mali iliģkiler mükerrerliği önleyecek Ģekilde düzenlenmektedir Yılı Hedefleri 2012 yılında yüzde 19,9 düzeyinde gerçekleģmesi beklenen genel devlet vergi gelirlerinin GSYH ya oranının, 2013 yılında dolaylı vergilerdeki artıģın etkisiyle 0,8 puan artarak yüzde 20,7 düzeyine yükseleceği tahmin edilmektedir yılında GSYH içinde pay olarak dolaysız vergilerin yüzde 5,9, dolaylı vergilerin yüzde 14,2, servet vergilerinin ise yüzde 0,7 seviyesinde gerçekleģeceği öngörülmektedir yılında GSYH ya oran olarak yüzde 7,5 düzeyinde gerçekleģmesi beklenen genel devlet vergi dıģı normal gelirleri ile faktör gelirleri toplamının 2012 yılında Merkez Bankasından elde edilen kar payının 2013 yılında öngörülmemesi ve örgün-yaygın öğretimden elde edilen üniversite harçlarının kaldırılmasıyla birlikte yüzde 6,9 düzeyine gerilemesi beklenmektedir. Aktif sigortalı sayısındaki ve ödeme gücü olmayanlar için ödenen genel sağlık sigortası primi ödemelerindeki artıģlar sonucunda sosyal fon gelirlerinin GSYH ya oranının, 2013 yılında bir önceki yıla göre 0,3 puan artarak yüzde 9,7 seviyesinde gerçekleģeceği öngörülmektedir yılı özelleģtirme gelirlerinin, orman vasfını yitirmiģ Hazine arazilerinin satıģından elde edilecek gelirlerle birlikte değerlendirildiğinde, bir önceki yıla kıyasla GSYH ya oranla 0,5 puan artarak yüzde 0,6 düzeyinde gerçekleģmesi beklenmektedir. Bu çerçevede, özelleģtirme gelirleri hariç genel devlet gelirlerinin 2013 yılında GSYH ya oran olarak bir önceki yıla göre 0,4 puan artarak yüzde 37,3 olması, genel devlet toplam gelirlerinin ise 0,9 puan artarak yüzde 37,9 düzeyine yükselmesi beklenmektedir yılında genel devlet cari harcamalarının özellikle mahalli idare harcamalarındaki artıģın etkisiyle GSYH ya oran olarak önceki yıla göre 0,2 puan artarak yüzde 17,7 düzeyine yükselmesi beklenmektedir. Genel devlet transfer harcamalarının ise, sosyal güvenlik harcamalarındaki artıģın etkisiyle 0,7 puan artarak yüzde 18,3 düzeyine yükseleceği tahmin edilmektedir. Aynı dönemde, yatırım harcamalarının yüzde 3,4 olarak gerçekleģeceği öngörülmektedir. GSYH ya oran olarak, 2012 yılında yüzde 35,1 olması beklenen genel devlet faiz dıģı harcamalarının 2013 yılında yüzde 35,9 düzeyinde gerçekleģeceği öngörülmektedir. Genel devlet faiz harcamalarının 2012 yılı seviyesini koruyarak yüzde 3,5 olarak gerçekleģmesi, böylece genel devlet toplam harcamalarının yüzde 39,4 seviyesine yükselmesi beklenmektedir. Yukarıda ifade edilen geliģmeler sonucunda, genel devlet dengesinin 2013 yılında GSYH ya oranla yüzde 1,5 düzeyinde açık vermesi beklenmektedir. Genel devlet faiz dıģı fazlasının yüzde 2 düzeyinde olacağı, faiz ödemeleri ve özelleģtirme gelirleri hariç genel devlet dengesinin ise yüzde 1,4 oranında fazla vereceği tahmin edilmektedir. Kamu kesimi borçlanma gereğinin 2013 yılında GSYH ya oran olarak yüzde 1,5 düzeyinde gerçekleģeceği, program tanımlı kamu kesimi faiz dıģı fazlasının GSYH ya oranının ise önceki yıla göre 0,3 puan artarak yüzde 0,8 seviyesine yükseleceği beklenmektedir.
61 Genel Devlet Toplam Gelir ve Harcamaları (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) (GSYH'ya Oran, Yüzde) (2) 2013 (3) (2) 2013 (3) Vergiler ,49 19,67 20,05 19,94 20,73 -Vasıtasız ,01 5,58 5,86 5,96 5,86 -Vasıtalı ,84 13,42 13,49 13,31 14,22 -Servet ,64 0,67 0,70 0,68 0,66 Vergi DıĢı Normal Gelirler ,02 1,77 1,84 1,91 1,59 Faktör Gelirleri ,24 5,53 5,04 5,61 5,26 Sosyal Fonlar ,44 8,15 9,16 9,43 9,71 TOPLAM ,18 35,11 36,08 36,89 37,29 -ÖzelleĢtirme Gelirleri ,46 0,36 0,32 0,09 0,60 TOPLAM GELĠR ,64 35,47 36,40 36,99 37,89 Cari Harcamalar ,72 17,10 16,64 17,50 17,67 Yatırım Harcamaları ,30 3,42 3,34 3,47 3,39 -Sabit Sermaye ,30 3,43 3,32 3,46 3,37 -Stok DeğiĢmesi ,00-0,02 0,01 0,01 0,01 Transfer Harcamaları ,08 17,96 16,78 17,61 18,34 -Cari Transferler ,08 16,79 15,86 16,83 17,54 -Sermaye Transferleri ,01 1,16 0,92 0,78 0,80 FAĠZ DIġI ,37 33,95 33,39 35,06 35,92 HARCAMALAR TOPLAM HARCAMA ,10 38,47 36,75 38,58 39,39 BORÇLANMA GEREĞĠ ,46 3,00 0,35 1,59 1,50 FAĠZ DIġI BORÇLANMA GEREĞĠ FAĠZ GĠD. VE ÖZEL. GEL. HARĠÇ BORÇ. GER ,27-1,52-3,01-1,93-1, ,19-1,17-2,69-1,83-1,37 Kaynak: Kalkınma Bakanlığı Not: Negatif iģaret fazlayı göstermektedir. (1) Genel devlet; merkezi yönetim bütçesi, mahalli idareler, döner sermayeli kuruluģlar, ĠĢsizlik Sigortası Fonu, sosyal güvenlik kuruluģları, genel sağlık sigortası ve fonları kapsamaktadır. (2) GerçekleĢme tahmini (3) Program Kamu Kesimi Borçlanma Gereği (KKBG) (1) 2013 (2) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) Merkezi Yönetim Bütçesi Borçlanma Gereği KĠT Borçlanma Gereği ĠĢletmeci KĠT Borçlanma Gereği ÖzelleĢtirme Kapsamındaki KuruluĢlar borçlanma Gereği Mahalli Ġdareler Borçlanma Gereği Döner Sermaye Borçlanma Gereği Sosyal Güvenlik KuruluĢları Borçlanma Gereği ĠĢsizlik Sigortası Fonu Borçlanma Gereği Fonlar Borçlanma Gereği TOPLAM KKBG Toplam KKBG (Faiz Giderleri Hariç) Toplam KKBG (ÖzelleĢtirme Gelirleri Hariç) Toplam KKBG (Faiz Giderleri ve ÖzelleĢtirme Gelirleri Hariç) (GSYH ya Oran, Yüzde) Merkezi Yönetim Bütçesi Borçlanma Gereği 5,54 3,65 1,37 2,33 2,16 KĠT Borçlanma Gereği -0,41-0,64-0,22 0,14-0,01 ĠĢletmeci KĠT Borçlanma Gereği -0,44-0,73-0,17 0,06-0,10 ÖzelleĢtirme Kapsamındaki KuruluĢlar Borçlanma Gereği 0,03 0,09-0,05 0,08 0,08 Mahalli Ġdareler Borçlanma Gereği 0,42-0,09-0,19-0,07 0,08
62 Döner Sermaye Borçlanma Gereği -0,09-0,13-0,12-0,03-0,01 Sosyal Güvenlik KuruluĢları Borçlanma Gereği -0,06-0,03-0,02 0,00 0,00 ĠĢsizlik Sigortası Fonu Borçlanma Gereği -0,39-0,35-0,58-0,56-0,66 Fonlar Borçlanma Gereği 0,04-0,04-0,10-0,09-0,06 TOPLAM KKBG 5,05 2,36 0,14 1,73 1,49 Toplam KKBG (Faiz Giderleri Hariç) -0,76-2,22-3,27-1,82-2,02 Toplam KKBG (ÖzelleĢtirme Gelirleri 5,51 2,72 0,46 1,83 2,09 Hariç) Toplam KKBG (Faiz Giderleri ve ÖzelleĢtirme Gelirleri Hariç) Kaynak: Kalkınma Bakanlığı Not: Negatif iģaret fazlayı göstermektedir. (1) GerçekleĢme tahmini (2) Program -0,30-1,86-2,95-1,72-1,41
63 2010 Yılı Kamu Kesimi Genel Dengesi Merkezi Yönetim Bütçesi Mahalli Ġdareler Fonlar (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) ĠĢsizlik Sigortası Sosyal Güvenlik Döner Sermaye GENEL DEVLET TOPLAMI ĠĢletmeci KĠT ÖzelleĢ. Kapsamı TOPLAM TOPLAM KAMU 1. Vergiler a. Vasıtasız b. Vasıtalı Vergi DıĢı Normal Gelirler Faktör Gelirleri Sosyal Fonlar Cari Transferler I. KAMU HARCANABĠLĠR GELĠRĠ II. CARĠ GĠDERLER III. KAMU TASARRUFU IV. YATIRIMLAR a. Sabit Sermaye b. Stok DeğiĢmesi V. TASARRUF-YATIRIM FARKI VI. SERMAYE TRANSFERLERĠ Servet Vergileri Diğer Transferler KamulaĢ.ve Sabit Değer. Art VII. KASA-BANKA/BORÇLANMA Kasa-Banka DeğiĢimi DıĢ Borçlanma (net) DıĢ Borç Ödemesi DıĢ Borç Kullanımı Ġç Borç/Alacak (net) Stok DeğiĢim Fonu BORÇLANMA GEREĞĠ Kaynak: Kalkınma Bakanlığı Not: Genel sağlık sigortası hesapları, sosyal güvenlik dengesi içerisinde yer almaktadır.
64 4.8. BÖLGESEL GELĠġMENĠN SAĞLANMASI BÖLGESEL GELĠġME POLĠTĠKASININ MERKEZĠ DÜZEYDE ETKĠNLEġTĠRĠLMESĠ Mevcut Durum Bölgesel geliģme politikaları kapsamında bölgeler arası ve bölge içi geliģmiģlik farklarını azaltmak, kırsal alanda asgari yaģam standartlarını geliģtirmek ve rekabet edebilirliklerini artırmak suretiyle bölgelerin ulusal kalkınmaya, rekabet gücüne ve istihdama katkılarını azami seviyeye çıkarmaya yönelik çalıģmalar yapılmaktadır. Görece geri kalmıģ yörelerde; gelir seviyesinin artırılması, ekonomik faaliyetlerin çeģitlendirilmesi, yerel yönetimlerin güçlendirilmesi, yerel potansiyeli harekete geçirecek giriģimlerin desteklenmesi, kurumsal kapasitenin güçlendirilmesi ve iģbirliğine dayalı rekabetin geliģtirilmesi önemini korumaktadır. Bölgesel geliģmenin hızlandırılabilmesi için ülke bütününü kapsayan, kalkınma ve yatırım dinamiklerini yönlendiren bölge planları, operasyonel nitelikli programlar hazırlama ve bu kapsamda finansman ihtiyacını karģılamaya yönelik merkezi ve yerel düzeyde yönetiģimi ve kurumsal kapasiteyi güçlendirme çalıģmaları devam etmektedir. GAP Eylem Planı kapsamında döneminde 20 milyar TL tutarında yatırım ödeneği tahsis edilmiģtir. Bu dönem içerisinde gerçekleģtirilmesi planlanan eylemler önemli ölçüde tamamlanmasına rağmen, bitirilemeyen eylemlere yönelik olarak Planın dönemini içerecek Ģekilde revize edilmesi çalıģmaları devam etmektedir.
67 Ulusal düzeyde bölgesel geliģme politikalarının oluģturulmasında ve etkilerinin analiz edilmesinde Onuncu Kalkınma Planı ile bölge planlarının makroekonomik katmanda sektör-bölge iliģkisinin kurulmasında önemli bir altlık olacak bölgesel girdi-çıktı tablolarının 26 Düzey 2 bölgesi için oluģturulması öngörülmektedir. 19/06/2012 tarihli Resmi Gazete de yayımlanan 2012/3305 sayılı Yatırımlarda Devlet Yardımları Hakkında Kararla yürürlüğe giren teģvik sistemiyle, 2011 Sosyo-Ekonomik GeliĢmiĢlik Endeksine (SEGE) göre belirlenen altı bölgede desteklenecek sektörler ayrı ayrı tespit edilmiģ ve kademeli olarak artan teģvikler tanımlanmıģtır. Bölgesel ve sektörel uygulama yanında, büyük ölçekli yatırımlar için daha fazla avantaj getiren ek destekler sunulmaktadır. TeĢvik Sistemi Kapsamında Düzenlenen Devlet Yardımlarının Bölgesel Dağılımı TeĢvik Bölgesi Düzenlenen Belge Sayısı (Cari fiyatlarla) Sabit Yatırım (Milyar TL) Ġstihdam (KiĢi) (1) (1) (1) ,9 26,6 22,4 10, ,0 24,1 10,7 6, ,1 6,2 7,5 4, ,2 6,2 6,8 3, ,5 5,4 5,1 3, ,9 2,0 3,0 1, Muhtelif Bölgeler ,7 0,1 2,8 1, Toplam ,4 70,6 58,2 30, Kaynak: Ekonomi Bakanlığı, 2012 Temel Amaç ve Hedefler (1) 2012 yılı Ocak-Ağustos aylarını kapsamaktadır Bölgesel geliģme politikalarıyla, bir taraftan bölgelerin verimliliğini yükseltmek yoluyla ulusal kalkınmaya, rekabet gücüne ve istihdama katkı sağlamaya, diğer taraftan da bölgeler arası geliģmiģlik farklarını azaltmaya hizmet edilecek; iç göç hareketlerinin sosyal, ekonomik ve kentsel geliģme bakımından uyumlu ve istikrarlı bir yapıya kavuģması ve refahın yurt sathına dengeli dağılması gözetilecektir. Bölgesel GeliĢme Yüksek Kurulu ve Bölgesel GeliĢme Komitesi, merkezi politikalar ile bölgesel geliģme politikaları arasında planlama, uygulama ve izleme bakımından bağdaģıklığı ve koordinasyonu sağlayarak yönetiģimi geliģtirecektir. Bölgesel GeliĢme Yüksek Kurulu tarım, sanayi, turizm, ulaģtırma, mekânsal geliģme, kırsal kalkınma, giriģimcilik, yenilik, küçük ve orta ölçekli iģletmeler gibi ana politika alanlarıyla bölgesel geliģme politikalarının bütünlüğünü ve koordinasyonunu sağlayacak üst düzey kararlar alacaktır. Bölgesel GeliĢme Komitesi ise Yüksek Kurulun kararlarına arka plan oluģturacak, kümelenme ve bölgesel yenilik gibi bölgesel nitelikli iģletme politikalarının ulusal koordinasyonunu gerçekleģtirecek, mekânsal geliģme stratejileriyle kalkınma politikaları arasında bütünlük sağlamaya yönelik çalıģmaları yönlendirecektir. Bölgesel geliģme ve bölgesel rekabet edebilirlik açısından ulusal düzeyde koordinasyonu sağlamak, mekânsal geliģme ve sosyo-ekonomik kalkınma politikaları arasında uyumu güçlendirmek ve alt ölçekli (bölge ve il) plan ve stratejilere genel çerçeve oluģturmak üzere Bölgesel GeliĢme Ulusal Stratejisi (BGUS) hazırlanarak Kurul onayını müteakip uygulamaya geçirilecektir. Ulusal düzeyde mekânsal geliģmenin yasal ve teknik çerçevesi geliģtirilecek, bölgesel geliģme stratejileri mahallinde hazırlanacak, alt ölçekli plan ve stratejilerin kapsamı, ilke ve standartları belirlenecektir. Onuncu Kalkınma Planı hazırlık çalıģmalarına da katkı sağlayacak Ģekilde Düzey 2 Bölgelerine iliģkin bölge planlarının güncellenmesi çalıģmaları yürütülecektir. Bölgelerde yaģam kalitesinin artırılmasına, ulaģılabilirliğin ve bölge içi ve bölgeler arası etkileģimin geliģtirilmesine yönelik olarak, kamu yatırım uygulamalarında ve hizmet arzında mekânsal önceliklendirme ve odaklanma sağlanacaktır. BaĢta potansiyeli yüksek kentler olmak üzere sosyal ve fiziki altyapı güçlendirilecektir.
68 1982 yılında Devlet Planlama TeĢkilatı tarafından yayımlanan YerleĢme Merkezlerinin Kademelenmesi çalıģması, yerleģme merkezlerinin ticaret, ekonomik ve sosyal faaliyetler ile haberleģme akım ve iliģkilerini ortaya koyarak bunlar arasındaki etkileģimi ve kademelenmeyi analiz etmektedir. Ancak, geçen 30 yıllık dönemde söz konusu yapının, bu akım ve iliģkilerin geçirdiği değiģikliklerin ve yeni durumun tespiti önem arz etmektedir. Ülkemizin yerleģme merkezleri sisteminin günümüzdeki kademeli yapısının ve sosyal ve ekonomik iliģkilerin ortaya çıkarılması amacıyla mezkûr çalıģma yenilenecektir. Ġlçelerin sosyo-ekonomik geliģmiģlik durumlarını karģılaģtırmalı olarak tespit etmek amacıyla 2004 yılında yayımlanan Ġlçelerin Sosyo-Ekonomik GeliĢmiĢlik Sıralaması AraĢtırması yenilenecektir. Devlet yardımları, giriģim sermayesi ve kredi garanti fonları gibi yatırımı, üretimi ve istihdamı artırıcı araçlar seçici ve mekânsal odaklı olarak geliģtirilecektir. Yerindenlik ilkesi doğrultusunda kalkınma ajansları ile diğer kuruluģların verdiği teknik ve mali destekler arasında tamamlayıcılık ve koordinasyon gözetilecektir. Bu bağlamda Kalkınma Bakanlığı ve kalkınma ajansları ile ortak faaliyet alanlarına sahip diğer kurum ve kuruluģlarla protokollerin imzalanması öngörülmektedir.
69 4.9. SOSYO-EKONOMĠK DURUM VE SEKTÖRLER, BÖLGE VE DĠYARBAKIR AÇISINDAN ĠNCELENMESĠ; Sosyo-Ekonomik GeliĢme; En son 2003 yılında yayınlanan ve yeni teģvik sistemine de dayanak oluģturulması amacıyla T.C. Kalkınma Bakanlığı tarafından yapılan çalıģma sonucunda 2011 sonu verilerine göre hazırlanan açıklanan Sosyo-Ekonomik GeliĢmiĢlik Endeksi'ne (SEGE) göre, istanbul'un birinci sırada yer aldığı sıralamada ilk 10 içinde Karadeniz, Doğu Anadolu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinden ilk yok. Sıralamada son 10 sırayı alan illerin tamamı ise Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nden. Ġlk 10 sırada yer alan illerin dördü marmara Bölgesi, üçü Ege Bölgesi, ikisi iç Anadolu bölgesi, biri Akdeniz bölgesinden. Bu iller sırayla Ģunlar: istanbul, Ankara, izmir, Kocaeli, Antalya, Bursa, EskiĢehir, Muğla, Tekirdağ, Denizli. Son 10 sırada yer alan iller ise Ģunlar: Bingöl, Urfa, Mardin, van, Bitlis, Siirt, ġırnak, Ağrı, Hakkari, MuĢ. SEGE-2003 çalıģmasında 10 alt kategoride 58 adet değiģken kullanılmıģ iken, SEGE-2011'de ise demografi, eğitim, sağlık, istihdam, rekabetçi ve yenilikçi kapasite, mali kapasite, eriģilebilirlik ve yaģam kalitesi olmak üzere sekiz alt kategoride çoğunluğu yıllarına ait 61 değiģken kullanılmıģtır. ÇalıĢmaya dahil edilen yeni değiģkenler arasında hane baģına ADSL abone sayısı, internet bankacılığı, marka ve patent oranları gibi değiģkenlerin de bulunmaktadır. SEGE çalıģması, Belediyelere ve il özel idarelerine kaynak tahsis edilmesi, kamu kurum ve kuruluģlarının personel atamaları ve özlük haklarının düzenlenmesi ile kalkınma ajansları merkezi bütçe paylarının belirlenmesi gibi bölgesel nitelikli kamu politikalarının uygulanmasında önemli bir kıstas olarak kullanılmaktadır. ĠĢ Bankası Ġktisadi AraĢtırmalar Birimi tarafından yapılan Ġllerin GeliĢmiĢlik Endeksi SEGE ile birlikte aģağıda verilmektedir. Kalkınma Bakanlığı tarafından hazırlanan SEGE ile ĠĢ Bankası AraĢtırma Bölümü tarafından oluģturulan ĠGE karģılaģtırıldığında, her iki çalıģmada da temel bileģenler analizi uygulandığı görülmektedir. SEGE nin hazırlanmasında yılları verileri kullanılırken ĠGE de SEGE den farklı olarak 2011 yılı verileri de kullanılmıģtır. ĠGE ile SEGE arasındaki en önemli fark ise seçilen veri setlerinin kapsamında gözlenmektedir. ĠGE ye kıyasla daha fazla kriter kullanılan SEGE de ekonomik değiģkenlerin endeks içindeki payı daha düģük seviyededir. Ġki endeks sıralaması arasındaki bölgesel farklılıkların daha net tespit edilebilmesi amacıyla, illerin ĠGE sıralaması SEGE de oluģturulan gruplandırmaya benzer Ģekilde her biri aynı sayıda il içeren 6 geliģmiģlik grubuna ayrılmıģ ve renklendirilmiģtir. Ġki harita karģılaģtırıldığında çalıģmaların geliģmiģlik grupları itibarıyla genel olarak benzer bir görünüm arz ettiği ve farklı geliģmiģlik grubuna sahip iller arasındaki grup sapmasının Hatay haricinde sadece bir grup ile sınırlı olduğu görülmektedir. Hatay ili ise ĠGE de 2. geliģmiģlik grubunda yer alırken Kalkınma Bakanlığı tarafından hazırlanan SEGE de 4. geliģmiģlik grubunda yer almaktadır. Bu geliģmede SEGE de sosyal kriterlerin daha fazla ağırlığa sahip olmasının etkili olduğu düģünülmektedir.
70 SEGE ve ĠGE Sıralamalarının Ġl Bazında KarĢılaĢtırması* *Kırmızı renkli hücreler ilin SEGE de, yeģil renkliler ise ĠGE de belirgin Ģekilde daha üst sıralarda yer aldığına iģaret etmektedir. Diğer iller ise her iki çalıģmada benzer sıralamada konunmlanmıģ illeri göstermektedir.
71 DıĢ Ticaret Hacmi ($ '000) Ġhracat ($ '000) Sanayi Göstergeleri; Ġstanbul Sanayi Odası AraĢtırma ġubesi'nce hazırlanan Sektörel Göstergeler Raporları, Sanayi sektörü ve içerisinde yer alan üç ana faaliyet kolu (Ġmalat, madencilik ve Enerji) ile Ġmalat Sanayi altında yer alan 24 alt sektörü kapsamakta ve tüm bu sektörlere ait Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası ve Türkiye Ġstatistik Kurumu'nca açıklanan Üretim Endeksi, Kapasite Kullanım Oranları, ÜFE, DıĢ Ticaret ve Sanayi-Hizmet istatistikleri verilerini yıllar itibarıyla çeģitli kırılımlarda içermektedir ĠMALAT SANAYĠ SEKTÖRÜ YILLIK ENDEKS, ORAN ve MĠKTARLAR Üretim Endeksi ,7 100,0 98,5 87,3 100,0 110,5 113,0 115,5 Kapasite Kullanım Oranı ,7 65,2 72,6 75,4 74,2 74,4 Ġhracat ($ '000) Ġthalat ($ '000) DıĢ Ticaret Hacmi ($ '000) DıĢ Ticaret Açığı ($ '000) YILLIK ĠHRACAT VERĠLERĠ YILLIK ENDEKS, ORAN ve MĠKTARLAR Ġmalat Sanayi Toplam Sanayi Türkiye YILLIK DIġ TĠCARET HACĠM VERĠLERĠ Ġmalat Sanayi Toplam Sanayi Türkiye
72 Tarım Göstergeleri; SeçilmiĢ tahıllar ve diğer bitkisel ürünler
73 SeçilmiĢ sebze ürünleri
74 SeçilmiĢ meyveler, içecek ve baharat bitkileri üretimi
75 Traktör sayısı
76 Türüne göre hayvan sayısı
77 Hizmetler Sektörü Göstergeleri; Günümüzde hizmetler sektörünün geliģmesiyle birlikte üretim ve ticaretin artması küresel ekonomideki değiģimin önemli bir unsuru olmuģtur. Küresel düzeyde hizmetler sektörünü etkileyen eğilimler, teknoloji kullanımının yaygınlaģması, yeni hizmet alanları ve mesleklerin ortaya çıkması, bilgi teknolojileriyle birlikte hizmet sunumunun yaygınlaģması, üretim ve hizmet alanlarının giderek bütünleģmesi ve dıģ kaynaklardan edinmenin önem kazanmasıdır. KüreselleĢme ve teknolojik geliģmeler hizmet sektörlerini etkilemekte ve bu sektörlerin değer yaratma potansiyelini önemli ölçüde değiģtirmektedir. Tarım ve sanayi sektörleri dıģında kalan bütün faaliyetler olarak tanımlanan hizmetler sektöründe, yeni faaliyet alanlarının ortaya çıkması ve mevcut faaliyet alanlarının etkinliğinin artması sektörün yarattığı katma değeri ve istihdamı önemli ölçüde artırmaktadır yılı itibarıyla toptan ve perakende ticaretin GSYH içindeki payı % 12 dir. Ekonominin ve nüfusun dinamik yapısına, iç pazardaki potansiyele, ticareti destekleyen fuar alanları, kongre merkezleri, kültür, turizm ve konaklama yatırımlarına bağlı olarak önümüzdeki yıllarda sektörün milli gelir içindeki payının artması beklenmektedir. Yurt dıģında açılan alıģveriģ merkezleri ve mağazalarda yerli markaların yurt dıģına taģınmasıyla birlikte, sektörün uluslararası piyasalarda da geliģmesi beklenmektedir. Dünya ekonomisinde yaratılan katma değerin önemli bir bölümü hizmetler sektöründen sağlanmaktadır. OECD ülkelerinde hizmetler sektörünün katma değer içindeki payı artıģ göstermektedir. Bu ülkelerde 2000 yılında katma değerin % 75,7 si hizmet sektörlerinden sağlanırken bu oran 2010 yılında % 77,6 ya yükselmiģtir. Türkiye de de hizmetler sektörünün ekonomideki ağırlığı değiģmektedir yılında % 64,6 olan bu pay 2009 yılında % 69,8 seviyesine yükselmiģtir yılında ise bu payın % 68,4 olarak gerçekleģeceği tahmin edilmektedir. Hizmetler sektörünün dıģ gelirler içerisinde önemli bir yeri bulunmaktadır yılında 34,7 milyar ABD doları olan hizmet dıģ ticaret geliri, 2011 yılında 38,6 milyar ABD dolarına yükselmiģtir. Hizmet dıģ ticaret gelirinin mal ihracatına oranı ise 2010 yılında % 28,7 iken 2011 yılında % 26,9 olmuģtur. Hizmet dıģ ticaret geliri içerisinde turizm, taģımacılık ve inģaat sektörlerinin ağırlığı bulunmaktadır. Hizmetler sektörünün istihdam içindeki payı ise son yıllarda % 55 civarında gerçekleģmiģtir. Hizmetler Ġle Ġlgili Temel Göstergeler (% ) GSYH Ġçindeki Payı(1)(2) 69,1 69,6 69,8 68,8 68,5 68,4(3) Hizmetler Sektöründe Büyüme (4) 6,3 1,2-3,2 8,6 8,9 3,2(3) Hizmet DıĢ Ticaret Geliri (milyon ABD doları) (5) Hizmet DıĢ Ticaret Geliri/Mal Ġhracatı 25,1 25,3 30,9 28,7 26,9 24,7 (5) Hizmetlerin Ġstihdam Ġçindeki Payı (2) 55,7 55,4 56,2 55,0 55,0 55,2(6) Kaynak: Kalkınma Bakanlığı, TÜĠK, TCMB
78 Hizmetler Sektörünün Katma Değer Dağılımı (% ) (1) HĠZMETLER UlaĢtırma, depolama ve haberleģme 22,5 21,4 22,3 22,0 Toptan ve perakende ticaret 19,8 17,9 19,8 20,0 Konut Sahipliği 17,5 18,2 16,4 15,9 Gayrimenkul, kiralama ve iģ faaliyetleri 6,6 7,8 7,7 8,4 ĠnĢaat 7,9 6,8 7,3 7,3 Kamu yönetimi ve savunma, zorunlu sosyal güvenlik 6,3 6,8 6,6 7,1 Eğitim 4,7 5,5 5,4 6,1 Mali aracı kuruluģların faaliyetleri 5,3 6,0 5,2 5,0 Oteller ve Lokantalar 3,7 3,8 3,7 2,8 Diğer sosyal, toplumsal ve kiģisel hizmet faaliyetleri 2,8 2,8 2,7 2,7 Sağlık iģleri ve sosyal hizmetler 2,7 2,7 2,5 2,5 Eviçi personel çalıģtıran hanehalkları 0,3 0,3 0,3 0,3 Kaynak: TÜĠK, Milli Gelir Ġstatistikleri Toplam istihdamın yaklaģık yarısını sağlayan hizmetler sektöründe istihdamın hizmet sektörlerine dağılımı incelendiğinde, toptan ve perakende ticaret, inģaat ile kamu yönetimi ve savunma alanlarının ağırlıklı olduğu görülmektedir. Ayrıca, yılları arasında inģaat, eğitim, idari ve destek hizmet faaliyetleri, sağlık ve sosyal hizmet faaliyetleri, mesleki, bilimsel ve teknik faaliyetler, bilgi ve iletiģim ile gayrimenkul faaliyetlerinin hizmetler istihdamı içindeki paylarında artıģ gözlenmektedir. Hizmetler Sektörünün Ġstihdam Dağılımı (% ) (1) HĠZMETLER TOPLAMI Toptan ve perakende ticaret 29,8 26,8 26,2 24,6 ĠnĢaat 10,7 11,5 12,6 13,4 Kamu yönetimi ve savunma 10,9 10,4 10,1 10,2 Konaklama ve yiyecek hizmeti faaliyetleri 8,6 8,7 8,6 9,2 Eğitim 7,5 8,2 8,3 7,8 UlaĢtırma ve depolama 8,8 8,1 7,9 7,8 Ġdari ve destek hizmet faaliyetleri 3,3 6,2 5,9 6,7 Ġnsan sağlığı ve sosyal hizmet faaliyetleri 4,8 4,8 5,2 5,6 Diğer hizmet faaliyetleri 7,3 6,7 6,3 5,1 Mesleki, bilimsel ve teknik faaliyetler 3,1 3,5 3,2 3,8
79 Finans ve sigorta faaliyetleri 2,2 2,2 2,1 2,0 Bilgi ve iletiģim 1,5 1,6 1,6 1,8 Gayrimenkul faaliyetleri 0,4 0,5 1,2 1,3 Kültür, sanat, eğlence, dinlence ve spor 1,1 0,8 0,8 0,7 Kaynak: TÜĠK, Hanehalkı ĠĢgücü Ġstatistikleri
80 Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP) ve Diyarbakır Güneydoğu Anadolu Bölgesi; Adıyaman, Batman, Diyarbakır, Gaziantep, Kilis, Mardin, Siirt, ġanlıurfa ve ġırnak illerinden oluģmaktadır. Ġstatistiki Bölge Birimleri Sınıflandırması (ĠBBS) Düzey 2 ye göre ise GAP Ġlleri TRC1 (Adıyaman, Gaziantep, Kilis), TRC2 (Diyarbakır, ġanlıurfa), TRC3 (Batman, Mardin, Siirt, ġırnak) Ģeklinde gruplandırılmıģtır. Bu bölümde, TRC2 bölgesi (ġanlıurfa ve Diyarbakır) öncelikli olmakla birlikte Güneydoğu Anadolu Bölgesinin lojistik potansiyeline dönük bir değerlendirme yer almaktadır. Değerlendirmenin sağlıklı olması amacıyla, öncelikle Güneydoğu Anadolu Projesi ile ilgili genel bilgiler verilmiģ, sonraki aģamalarda ise seçilmiģ ekonomik ve sosyal göstergeler incelenmeye çalıģılmıģtır. Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP) ve Diyarbakır GAP ın uygulandığı bölgede Adıyaman, Batman, Diyarbakır, Gaziantep, Kilis, Mardin, Siirt, ġanlıurfa ve ġırnak olmak üzere 9 il yer almakta ve bu illerin kapsadıkları alan Türkiye nin % 9,7 lik ( km2) bir bölümüne karģılık gelmektedir. GAP Bölgesi, Türkiye genelinde ekonomik olarak sulanabilir toplam alanın % 20 sine sahiptir. ĠĢlemeli tarıma elveriģli I., IĞI. ve IĞIĞI. sınıf arazi miktarı 2.467,5 bin hektar alan olup, toplam arazinin % 33 ü kadardır. Kısıtlı iģlemeye uygun arazi (649,3 bin hektar alan/iv. sınıf) hesaba katıldığında ise, Güneydoğu Anadolu Bölgesinde bulunan topraklarının % 42,2 sinin tarıma elveriģli olduğu ortaya çıkmaktadır (GAP Bölge Kalkınma Ġdaresi BaĢkanlığı, 2010) Fırat Havzası ve Dicle Havzası projeleri olmak üzere iki gruptan oluģan GAP Su Kaynakları GeliĢtirme Programı kapsamında 22 baraj, 19 hidroelektrik santrali inģaatı öngörülmüģ, projenin tamamlanması sonucunda bin hektar alanın sulanması ve yılda 27 milyar kilovat saat elektrik enerjisi üretilmesi planlanmıģtır. GAP bölgesi, Fırat ve Dicle nehirleri ile birlikte Türkiye nin toplam su potansiyelinin % 28 ini oluģ-turmaktadır. GAP Bölgesi nde hektar alanın sulamaya açılması planlanmıģtır. Fırat ve Dicle Havzası nda ise 2009 yılı sonu itibariyle toplam hektar alan sulamaya açılmıģtır hektar alanda halen sulama Ģebeke inģaatı devam etmekte olup, hektar alan planlama aģamasındadır. Sulama projelerinin % 16,5 i iģletmededir (GAP Bölge Kalkınma Ġdaresi BaĢkanlığı, 2010) yılından itibaren sulamanın baģladığı ġanlıurfa-harran Ovası nda ise hektar alanda sulama öncesi kiģi baģına yaratılmakta olan 596 ABD Doları katma değer, 2008 yılında ABD Dolara ulaģmıģtır. Bölge, Türkiye toplamı içerisinde firma sayısı bakımından % 0,8 ve sermaye açısından % 0,4 gibi bir paya sahiptir. Bölgede GAP ın sulama ve enerji projeleri sayesinde ve Arap ülkeleriyle sınır ticaretinin geliģmesine bağlı olarak Gaziantep, ġanlıurfa, Mardin ve Diyarbakır illeri giderek artan miktarda yabancı sermayenin tercih ettiği iller arasında yer almaktadır. Diyarbakır da faaliyet gösteren uluslararası sermayeli Ģirket sayısı 19 dur. Bilim
81 Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı nın 2012 yılında hazırladığı 81 Ġl Durum Raporu na göre; Diyarbakır ilinde sanayi siciline kayıtlı sanayi iģletmesi sayısı 342 dir. Diyarbakır toplam sanayi iģletmesi içerisinde %0,4 lük oranla sanayisi geliģmekte olan iller arasında yer almaktadır. Bölgenin diğer illeri yabancı sermaye anlamında önemsiz sayılabilecek değerde yatırımlar almaktadır. GAP Master Planı, Bölgenin Tarıma Dayalı Ġhracat Merkezi olmasını öngörmektedir. Bu doğrultuda sınaî geliģmenin sağlanması için gerçekleģtirilecek yatırımlarla, ortaya çıkacak potansiyelin, sanayi ve hizmet sektöründe etkin bir Ģekilde değerlendirilmesi ve özel sektör yatırımlarının yanı sıra GAP kapsamında özel sektörün katkısının sağlanmasına yönelik projeler uygulamaktadır (GAP Master Planı, 2011). GAP Bölgesinin Sosyo-Ekonomik GeliĢimi ve Diyarbakır: SeçilmiĢ Göstergelerin Ġncelenmesi Güneydoğu Anadolu bölgesinde km2 yüzölçümü içinde kiģilik nüfusa sahip olan Diyarbakır ili, 2012 yılı içerisinde gerçekleģtirdiği $ lık ihracat rakamıyla GAP bölgesi içinde % 2,46 lık orana sahiptir. Diyarbakır; 2011 yılında iģyerinin beyanıyla ,47 TL lik Gelir Vergisi yaratarak, GAP bölgesinde Gaziantep ve ġanlıurfadan sonra üçüncü olmuģtur. GAP Bölgesi 2001 yılı fiyatlarıyla 6,077 milyar TL lik bir Gayri Safi Yurt Ġçi Hâsıla (GSYĠH) yaratmıģtır. Bu durumda kiģi baģına düģen gelir ise dolar olarak gerçekleģmiģtir. Diyarbakır ise, 2001 yılında 2,2 Milyar TL GSYĠH gerçekleģtirmiģ ve kiģi baģına düģen gelir dolar olmuģtur. Türkiye ortalaması ile karģılaģtırıldığında, bu değerlerin çok düģük olduğu gözlenmektedir. Ayrıca TÜĠK in Bölgesel Gayri Safi Katma Değer hesaplarına göre TRC2 (Diyarbakır-ġanlıurfa) Bölgesi nde 2008 yılında kiģi baģı GSKD Dolar olarak belirlenmiģtir. Tablo: Türkiye ve GAP Bölgesi nde GSYĠH ve KiĢi BaĢına DüĢen Gelir Kaynak: TÜĠK Demografik Yapı GAP Bölgesi nüfusu 2011 yılı itibariyle toplam tür ve Türkiye nüfusunun % 10,46 lık kısmına denk gelmektedir. Bölgenin en kalabalık illeri sırasıyla; Gaziantep, ġanlıurfa ve Diyarbakır dır Tablo: GAP Bölgesi ndeki Ġllerin Nüfusu Kaynak: TÜĠK TRC2 Bölgesi kapsamında değerlendirildiğinde ise Diyarbakır ilinin ĢehirleĢme oranının (% 72,6), ġanlıurfa ilinden çok yüksek olduğu (% 55,4) gözlenmektedir. Diyarbakır ilinde nüfus yoğunluğu (106) da ġanlıurfa ilinden (94) bir hayli yüksektir. Ancak, yıllık ortalama nüfus artıģı anlamında Diyarbakır (% 13,4) ġanlıurfa ilinden (% 26,3) düģük bir orana sahiptir.
82 Tablo. TRC2 Bölgesi ne Ait SeçilmiĢ Demografik Göstergeler Kaynak: TÜĠK TRC2 Bölgesi, 2012 yılı itibariyle temel iģgücü göstergeleri açısından incelendiğinde ise Diyarbakır ilinin gerek iģgücüne katılma oranı (%40,4) gerekse istihdam oranı (% 34,9) anlamında ġanlıurfa ilinden çok aģağı bir durumda olduğu görülmektedir. Ayrıca, Diyarbakır bu iki değiģken kapsamında Türkiye ortalamasının bir hayli gerisinde kalmaktadır. ĠĢsizlik oranı açısından değerlendirme yapıldığında ise, Diyarbakır ilinin Türkiye ortalamasından yaklaģık 4 puan kadar fazla (% 13,8) bir değere sahip olduğu tespit edilmektedir. TRC2 Bölgesi Temel ĠĢgücü Göstergeleri Kaynak: TÜĠK
83 Sanayi GeliĢimi ve Dağılımı GAP Bölgesi, 2006 yılı fiyatları itibariyle, tarım sektöründe TL (% 9,2), sanayi sektöründe TL (% 4,1) ve hizmetler sektöründe TL lik (% 4,6) bir katma değer yaratmıģtır. Bu durum itibariyle, bölgenin özellikle sanayi ve hizmetler sektöründe Türkiye ye katkısının çok düģük düzeyde olduğu gözlenmektedir. Sektörler Ġtibariyle Türkiye ve GAP Bölgesi nde Gayri Safi Katma Değer (2006) Kaynak: TÜĠK Yatırım teģvikleri açısından bakıldığında ise, 2001 yılından bugüne önemli bir geliģme olduğu gözlenmektedir. Örneğin, 2011 yılı itibariyle GAP Bölgesinde toplam 463 yatırım teģviki kullandırılmıģtır. Bu değer, Türkiye de kullandırılan teģviklerin yaklaģık % 10 una denk gelmektedir GAP Bölgesi ve Türkiye Yatırım TeĢvikleri Belge Sayısı Kaynak: Ekonomi Bakanlığı, TRC2 Bölgesi kapsamında bir değerlendirme yapıldığında, Diyarbakır ilinin gerek imalat sanayi sıralamasında (53) gerekse de sosyo-ekonomik geliģmiģlik sıralamasında (67) Türkiye nin çok gerisinde kaldığı gözlenmektedir. Diyarbakır, iģ kayıtlarına göre giriģim sayıları toplamı açısından da Türkiye geneli ile karģılaģtırıldığında oldukça düģük değerlere sahiptir. Diyarbakır-ġanlıurfa Ġllerine Ait Genel Göstergeler Kaynaklar: SEGE, 2011; TÜĠK, 2011; Karacadağ Kalkınma Ajansı, 2010 GAP Bölgesindeki imalat sanayi iģletmelerinin sayısı anlamında bir değerlendirme yapıldığında, Gaziantep ilinin firma ile Güneydoğu Anadolu Bölgesinde önde olduğu gözlenmektedir. Diyarbakır ili ise 430 iģletme ile Bölge deki iģletmelerin ancak % 10,24 unu bünyesinde barındırabilmektedir.
84 GAP Bölgesindeki Ġmalat Sanayi ĠĢletmelerinin Ġllere Göre Dağılımı Kaynak: Diyarbakır Ticaret ve Sanayi Odası, Diyarbakır ili kapsamında, 2009 yılında yapılan bir sayımda ise imalat sanayinde faaliyet gösteren iģletme sayısı 522 olarak tespit edilmiģtir. Sayı itibariyle bu durumda öne çıkan sektörlerin; Tekstil, Örme ve Deri Sanayi (% 16,3) ve TaĢ ve Toprağa Dayalı Sanayi (% 32,1) olduğu gözlenmektedir. Diyarbakır Sanayisinin Sektörel Dağılımı Kaynak: Diyarbakır Ticaret ve Sanayi Odası, Temel Sektörler: Tarım ve Madencilik Diyarbakır ili kapsamında tarım sektörü çok önemli bir yer tutmamaktadır. Bu bölümde öncelikle Tarım ve hayvancılık sektörü ile madencilik sektörü temel sektörler çerçevesinde TRC2 Bölgesi kapsamında değerlendirilecektir. Diyarbakır ili; pamuk, buğday, arpa, mercimek ve dane mısır üretimi alanlarında ġanlıurfa nın çok gerisindedir. TRC2 Bölgesi Önemli Tarla Ürünleri ve Üretim Miktarları Kaynak: Diyarbakır Ticaret ve Sanayi Odası, Meyve ve Sebze üretimi anlamında da TRC2 bölgesinde üzüm, antepfıstığı, domates, biber üretimi ön plana çıkmaktadır. Bahsi geçen meyve ve sebzelerin Diyarbakır ili 2011 yılı toplam üretim miktarı tona karģılık gelmektedir.
85 TRC2 Bölgesi Meyve ve Sebze Üretim Miktarları (Ton) Kaynak: Karacadağ Kalkınma Ajansı, TRC2 Bölgesi hayvansal ürün üretimi açısından ise Tablo 2.12 de yer alan değerlere sahiptir. Bahsi geçen hayvansal ürünlerin Diyarbakır ili 2008 yılı toplam üretim miktarı tona karģılık gelmektedir. TRC2 Bölgesi Hayvansal Ürün Üretimi Kaynak: Karacadağ Kalkınma Ajansı, TRC2 Bölgesi hayvansal ürün üretimi açısından ise hayvansal ürünlerin Diyarbakır ili 2008 yılı toplam üretim miktarı tona karģılık gelmektedir. TRC2 Bölgesi, özellikle Diyarbakır Ġli, büyük bir maden potansiyeline sahip olup son yıllarda mermer sektörünün öne çıktığı ve önemli bir istihdam yarattığı görülmektedir. Ayrıca TPAO, Perenco ve Alaaddin East firmalarına ait Merkez, Dicle, Eğil, Hani ve Kocaköy Ġlçelerinde çok sayıda petrol kuyusu bulunmaktadır. DıĢ Ticaret Göstergeleri GAP Bölgesi içinde en yoğun ihracat Gaziantep ili içerisinde gerçekleģtirilmektedir. Bu il, 2012 yılı itibariyle GAP Bölgesi içerisinde toplam ihracatın % 69,21 lik kısmını gerçekleģtirmiģtir. Gaziantep ilini sırasıyla ġırnak, Mardin, Diyarbakır ve ġanlıurfa illeri takip etmektedir. Diyarbakır ili 2012 yılında dolarlık ihracatıyla GAP Bölgesi içinde ancak % 2,47 lik bir yer edinebilmiģtir.
86 2012 Yılı GAP Bölgesi Ġhracat Verileri Kaynak: TÜĠK, GAP Bölgesi ithalatı açısından bir inceleme yapıldığında ise Gaziantep ili bölgenin tüm ithalatının yaklaģık % 90 ını gerçekleģtirmektedir. Diyarbakır ili ise dolarlık ithalatı ile bölgede dördüncü sırada yer alan ithalatçı il konumundadır 2012 Yılı GAP Bölgesi Ġthalat Verileri Kaynak: TÜĠK, Yılı GAP Bölgesi Toplam DıĢ Ticaret Verileri Kaynak: TÜĠK
87 Diyarbakır a Ait DıĢ Ticaret Grafiği Kaynak: TÜĠK Diyarbakır ili bağlamında detaylı bir değerlendirme yapıldığında ise, Ġmalat Sanayisi Ürünlerinin ihracatı yapılan ürünler anlamında ön sırada olduğu (% 70,89), bu ürün grubunu Madencilik ve TaĢ Ocakçılığı (% 30,91) nın takip ettiği görülmektedir. Diyarbakır dan Ġhraç Edilen Ürünlerin Ġl Ġhracatı Ġçindeki Miktarları ve Payları Kaynak: TÜĠK Diyarbakır dan Ġhraç Edilen Ürünlerin Ġl Ġhracatı Ġçindeki Pay Grafiği Diyarbakır ın ülkelere göre ihracatı ele alındığında ise ilk üç sırayı Irak, Çin ve Suudi Arabistan ın aldığı görülmektedir. Özellikle Irak (% 53,69) ve Çin (% 30,28) in Diyarbakır ın en önemli ticari ortakları olduğu görülmektedir. Avrupa ülkeleri ise Diyarbakır ihracatı içerisinden çok az bir pay içermektedir.
88 Diyarbakır Ġhracaatının Ülkelere Göre Dağılımı, 2012 Kaynak: TÜĠK Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından 2012 yılında yayınlanan 81 il durum raporunda yeralan Diyarbakır iline ait ihracat verileri incelendiğinde Diyarbakır Ġli nde 2008 ile 2012 yılları arasında ciddi bir ihracat geliģimi görünmektedir. Bu geliģime bağlı olarak il de ihracatçı firma sayısı da artmaktadır. Diyarbakır Ġline Ait Ġhracat Bilgileri Kaynak: Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, 2012 Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından 2012 yılında yayınlanan 81 il durum raporunda yeralan Diyarbakır iline ait ithalat verileri incelendiğinde Diyarbakır Ġli nde 2008 ile 2012 yılları arasında ciddi bir ithalat geliģimi görünmektedir. Bu geliģime bağlı olarak il de ithalatçı firma sayısı da artmaktadır. Diyarbakır Ġline Ait Ġthalat Bilgiler Kaynak: Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, 2012 Genel Bütçe Vergi Gelirleri GAP Bölgesi genel bütçe vergi gelirleri açısından tahsilât anlamında 2010 yılı içerisinde TL lik bir değere ulaģmıģtır. Diyarbakır ilinin GAP bölgesi içindeki payı yaklaģık olarak % 19 dur.
89 2010 Yılı GAP Bölgesi Genel Bütçe Vergi Gelirleri Kaynak: Gelir Ġdaresi BaĢkanlığı Diyarbakır ili Sanayi Yapısı ve Ticari Yapısı Değerlendirmesi Diyarbakır Ġline iliģkin yukarıda verilen detaylı istatistik bilgilere dayanarak Diyarbakır ili Sanayi ve Ticari yapısının değerlendirilmesi; Diyarbakır Ġli Sanayi Yapısı Değerlendirmesi Diyarbakır ekonomisi; baģta tarım ve hayvancılık olmak üzere sanayi, ticaret ve hizmet sektörlerine dayanmaktadır. Bölgede geçmiģ dönemlerde yaģanan sorunlardan dolayı arzu edilen düzeyde bölgeye sanayi yatırımı yapılmamıģ ve dolayısıyla sermaye akıģı gerçekleģmemiģtir. Katma değeri yüksek yatı-rımcılar Diyarbakır bölgesi yerine baģka bölgelere kaymıģtır. Fakat bölgenin ciddi bir tüketim noktası olması, Ortadoğu ile Türki Cumhuriyetlerinin pazarına yakın olması, ucuz iģ gücü, yöresel hammadde potansiyeli ve yürürlüğe giren son teģvik sistemi ile yatırımcı-lar için bir cazibe merkezi olmuģtur. Son yıllarda Diyarbakır da güven ortamının tesis edilmesiyle, özel sektöre dayalı ekonomi, geliģme sağlamıģtır. Bu bağlamda 2008 yılı itibari ile (2008 yılında 62 adet yeni firma kurulmuģtur) il genelinde ciddi sanayi yatırımları yapılmıģtır. Bu nedenle Diyarbakır ilinde orta ve uzun vadede ekonomideki geliģim daha da artacağı tahmin edilmektedir. Nitekim bölgede yaģanan ekonomik sorunlara rağmen ilde ve bölgede sağlanan güven ortamından dolayı sermaye akıģının baģladığı ve ciddi sanayi yatırımlarının yapıldığı gözlenmektedir.
90 DĠYARBAKIR ĠLĠ SEKTÖR ÖRGÜTLERĠ, ALTYAPI VE PROJELER KARACADAĞ KALKINMA AJANSI AMAÇ ve HEDEFLERĠ KARACADAĞ Kalkınma Ajansı tarafından yürütülen TRC2 BÖLGESĠ BÖLGE PLANI çalıģmalarında, Ajansın Internet sitesindeki oylamalar, Yönetim Kurulu ve Kalkınma Kurulu üyeleri, bölgenin kurum ve kuruluģları ve Bölge Planı çalıģtaylarına katılan kurum, kuruluģ, STK ve özel sektör temsilcilerinin değerlendirme sonuçlarına göre çıkan sonuçlar aģağıda verilmektedir. TRC2 BÖLGESĠ ĠÇĠN KALKINMADA ÖNCELĠKLĠ TEMALAR 1. Ġstihdam kapasitesini arttırmak /iģsizliği azaltmak 2. Üretkenliği arttırmak 3. Sanayiyi geliģtirmek 4. Bölgenin tanıtımını sağlamak SORUN ALANLARI 1. ĠĢsizlik 2. Kentin imaj sorunu ve tanıtım eksikliği 3. Sanayi altyapısının yetersiz olması Bu çalıģma sonucunda, GeliĢme ekseni kapsamında beģ temel amaç belirlenmiģtir: AĢağıda sıralanan bu temel amaçlar çerçevesinde alt hedefler ve stratejiler belirlenmiģtir. Stratejik Hizmet Sektörlerinde UzmanlaĢmanın Sağlanması ve Büyümenin Hızlandırılması: Hızlı büyüme potansiyeline sahip aynı zamanda hızlı istihdam artıģı ve iģgücünün niteliğini geliģtirici etkisi bulunan stratejik hizmet sektörlerinde geliģmenin, hizmet kalitesi artıģı ve uzmanlaģmanın artırılması ile sektörel geliģme ve ekonomik büyümenin desteklenmesi amaçlanmaktadır. Diyarbakır ve ġanlıurfa'da Tarımsal Üretimin Rekabetçi Bir Yapıya KavuĢturulması: Modern tarım yöntemleri kullanılmasıyla tarımsal yapıda bir dönüģümün gerçekleģtirilmesi; tarımsal üretimde katma değerin artırılması ve ürün çeģitliliğinin sağlanması, tarımsal girdi maliyetlerinin düģürülmesine yönelik önlemlerin alınması ile tarımsal iģletmelerin rekabet güçlerinin yeniden yapılandırılması amaçlanmaktadır. Bölge Ġllerinde Sanayinin GeliĢmesi ve Katma Değerli Üretim Yapısına GeçiĢ: Bölge ekonomisinin güçlendirilmesi ve üretkenliğin artırılması için bölge illerinde imalat sanayinin geliģtirilmesi, öncü ve stratejik sektörlerde yığılma ve ihti saslaģmanın sağlanması, sektörler arasında tedarik ve değer zincirlerinin oluģturulmasıyla bölgenin dıģa açılması amaçlanmaktadır. KOBĠ'lerin Rekabet Güçlerinin Artırılması, GiriĢimciliğin Desteklenmesi ve Ġçsel Potansiyelin Harekete Geçirilmesi: KOBĠ lerin kapasitelerin geliģtirilmesi, giriģimcilik konusunda farkındalığın artırılması, giriģimcilere yönelik finansal araçların geliģtirilmesi ve eriģilebilirliğinin artırılması ile bölgede üretim kapasitesinin geliģtirilmesi, iģ olanaklarının yaratılarak istihdam kapasitesinin artırılması amaçlanmaktadır. ĠĢ ve Yatırım Ortamının ĠyileĢtirilmesi: ÇalıĢma alanlarında altyapının iyileģtirilmesi, yeni yatırım taleplerini karģılayabilecek çalıģma alanlarının oluģturulması, bölgeye yönelik oluģmuģ olumsuz imajın ortadan kaldırılması için acil önlemlerin alınması ve beģeri sermayenin sektörel geliģme politikalarıyla uyumlu olarak geliģtirilmesi, bölgede yaģam kalitesinin artırılması ve kentsel çekiciliğin artırılması ile bölgenin iģ ve yatırım açısından cazip hale getirilmesi amaçlanmaktadır. TRC2 Bölgesi ülkenin düģük gelirli bölgeleri arasında olmasına karģın, Diyarbakır baģta olmak üzere metropolleģme sürecindeki merkezlerdeki kentsel ekonomilerin etkisi, genç nüfus ve iģgücü potansiyeli, doğal kaynaklar ve tarım potansiyeli ile ekonomik canlılığın ve dinamizminin bulunduğu bir bölgedir. Yapılan iktisadi analizlerde bölge ekonomisinde son 4 yılda hızlı geliģmelerin olduğu; sanayi sektörlerinde uzmanlaģma ve yığılmaların artmasının yanı sıra kentsel geliģme, talep koģulları, inģaat ve bölgeye gelen yatırımların da etkisi ile baģta tekstil ve giyim eģyaları ile mobilya olmak üzere aģağıdaki tabloda yer alan sektörlerin hızlı büyüme gösterdiği görülmüģtür. Bölgede uzmanlaģma ve nitelikli yığılmalar gösteren, kümelenme olanakları açısından ele alınılabilecek olan bu sektörler bölgenin temel sektörleri olup, emek yoğun ve katma değerli üretim yapısına sahip yükselen sektörler de bölgede geliģtirilecek stratejik sektörler olarak değerlendirilmektedir.
91 Bu kapsamda Diyarbakır da ilgili sektörler için Küçük ve Organize Sanayi siteleri ile sanayi alanlarının kurulması önerilmektedir.
92 DĠYARBAKIR OSB Organize sanayi bölgesi Heyeti, Diyarbakır Ġl Özel Ġdaresi Müdürlüğü ve Ticaret Sanayi Odası BaĢkanlığının iģtirakiyle 1991 yılında kurulmuģtur. Bölge Diyarbakır Elazığ Devlet Karayolunun 22.KM sinde YaytaĢ Köyü Sınırları içerisinde 1992 yılında 523 hektar alana kamulaģtırma iģlemleri tamamlanarak 5000 ile M2 arasında toplam 255 sanayi parseli oluģturulmuģtur Yılında 100 hektarlık alanda altyapı inģaatına baģlanmıģtır yılı itibarı ile altyapıda % 99 oranında fiziki gerçekleģme sağlanmıģtır. Bölgenin elektrik, su, doğalgaz, iletiģim ve ulaģım ile ilgili önemli altyapı eksiği bulunmamaktadır. 120 firma üretimde 40 firma inģaat ta ve 39 firmada projede olmak üzere toplam 199 firma yer almaktadır m2 arasında değiģen 301 sanayi parselinden oluģmakta iken, yapılan tevhitlerle 255 sanayi parseline dönüģtürülmüģtür. Günümüzde yaklaģık istihdam sayısı 3000 civarındadır. Tam doluluk oranı sağladığında bu sayının ile arasında olacağı öngörülmektedir yılında alt yapı çalıģmalarına baģlanmıģ olup ulaģılan rakamsal veriler aģağıda gösterilmiģtir ; BÖLGENĠN ALT YAPI DURUMU m. Trafik yolu m Kanalizasyon ġebekesi m Yağmur Suyu ġebekesi m Ġçme Suyu ġebekesi 500 m3 ve 5000 m3 2 adet gömme su deposu 50 lt /sn 3 adet aktif su kuyuları Elektrik altyapısı; 94 adet OG, 12 adet AG trafo mevcut olup, toplam KVA kurulu trafo gücüne sahiptir. Havai hatların uzunluğu m dir. 1 adet merkez trafo binası 2 adet alt trafo binası 500 adet demir ve betonarme direk 200 adet dıģ aydınlatma armatörü mevcuttur. Bölgede yıllık ortalama milyon kwh elektrik enerjisi tüketilmiģtir. Üretilen ürünlerin sınır ya da limanlara düģük maliyetle ulaģtırılması için gerekli olan Demiryolu Hattının alt ve üst geçitleri, kamulaģtırma iģlemleri ile birlikte OSB ye bağlanmasının kısa sürede tamamlanması ve 2013 sonunda hizmete açılması beklenmektedir. SOSYAL DONATILAR 2003 yılında yapımı biten hizmet binası TaĢ laboratuarı olarak hizmet veren hizmet binası MüteĢebbis heyetce yaptırılan jandarma karakol binası ve 4 daireli lojmanı Sağlık ünitesi olarak hizmet veren bina Sanayicilerin katkıları ile zemin katı hizmete açılmıģ camii 2009 yılı itibari ile Organize Sanayi Bölgesinin Evsel çöp atıkları ve çevre temizliği iģi hizmet alımı yapılmıģtır.
93 MEVCUT DURUM YATIRIMCILARIN DURUMU Üretimde olan firma sayısı: 120 ĠnĢaatta olan firma sayısı: 40 Projede aģamasında olan firma sayısı: 39 Toplam: 199 ÜRETĠMDE OLAN FĠRMALARIN SEKTÖREL DAĞILIMI Çırçır, Ham yağ ve Biodizel: 14 (Dönemsel çalıģanlar) Tekstil ve Çorap: 7 Mermer ve Bazalt iģleme: 16 Gıda ve Yem: 17 Yapı elemanları ve Kimyasalları: 16 Metal ve Elektrik Malzemeleri: 14 Kereste, Mobilya ve Pen imalatı: 16 Diğerleri: 20 Toplam: 120 Talebin devam etmesi nedeniyle 2. OSB projesi de gündeme gelmiģ ve altyapı (elektrik, su, doğalgaz, yol vb) inģaat hazırlıkları yapılmaya baģlamıģtır. TARIMA DAYALI ĠHTĠSAS BESĠ OSB Tarım ve KöyiĢleri Bakanlığı ile Sanayi ve Ticaret Bakanlığı arasında imzalanan protokol kapsamında kurulmasına karar verilen, Ticaret Borsası, Esnaf ve Sanatkarlar Odası ile Ticaret ve Sanayi Odası tarafından ortaklaģa yapılan 187 hektar alanda inģa edilen, 113 parselden oluģan ve Türkiye de bir ilk olan Diyarbakır Tarıma Dayalı Ġhtisas Besi Organize Sanayi Bölgesi nde tesisler tamamlanıp iģletmeye alınmaya baģlanmıģtır. Tam doluluğun sağlanması ve yatırımların iģletmeye alınması ile yaklaģık BüyükbaĢ besiciliği yapılacak olup, yaklaģık 4000 kiģilik istihdam sağlanacaktır.
94 DĠYARBAKIR TEKSTĠL KENT Diyarbakır'da 750 dönüm alana yaklaģık kiģinin istihdam edileceği "Tekstilkent" kurulması planlanmıģtır. Güneydoğu Tekstil Sanayi ve ĠĢ Adamları Derneği (GÜNTĠAD) çatısı altında birleģen Güneydoğulu tekstilcilerin Tekstil Kent Projesi Diyarbakır Valiliği öncülüğünde Karacadağ Kalkınma Ajansı'nın koordinasyonunda kurulacaktır. Diyarbakır Elazığ karayolu üzerinde kurulacak ve tüm Türkiye'den gelecek tekstilcileri bir araya getirecek Tekstil Sanayi Sitesi'nin kurulacağı alanın tahsisi için baģbakanlıktan onay bekleniyor. Hükumetin yeni stratejisine göre, Ġstanbul ve Ġzmir''in tekstilde moda ve tasarım merkezi Anadolu'nun ise üretim merkezi olacaktır. Tekstil Sanayi Sitesi'nde okul, kreģ, parklar ve showroom gibi sosyal altyapıya da yer verilecek. Açıklanan yeni teģvik paketinden sonra tekstil firmalarının bölgeye ilgisi artmıģ olup, emek yoğun bir sektör olan Tekstil sektörünün istihdama sağlayacağı katkı nedeniyle Tekstil Kent Projesinin hayata geçirilmesi kararlaģtırılmıģtır. Mevcut durumda Mera olan arazinin Tekstil Kent alanı olarak tahsisi için çalıģmalara baģlanmıģ olup, Mera komisyonunca alınan karar, Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığınca onaylanmıģ ve Yerin tahsisi için artık baģbakanlıktan onay beklenmektedir. Yüzlerce fabrika bir araya geleceği için yönetiminin de ya organize sanayi bölgesi ya da küçük sanayi sitesi olması gerekirken, Organize sanayi bölgelerinin kuruluģu ve iģletilmesi zaman aldığı için küçük sanayi sitesi olarak kurulması kararı doğrultusunda yönetimi için GÜNTĠAD üyelerinden oluģan bir kooperatif kurulmuģtur. Diyarbakır BüyükĢehir Belediyesince imar planı için olumlu görüģ bildirilmiģ ve bir mimarlık firmasınca imar planı hazırlığına baģlanmıģtır. Yer tahsisi ve imar planı tamamlandıktan sonra alanın alt ve üst yapıya iliģkin projeler hazırlanacaktır. Alanın geniģ olması nedeniyle proje 3 etap Ģeklinde gerçekleģtirilecektir. Ġlde merdiven altı üretim yapan yaklaģık 120 iģ yerinin bulunduğu bilinmekte olup var. Bu firmalar yer sıkıntısından dolayı istenen Ģartlarda üretim yapamamaktadırlar. Büyük bir kısmı uygun bir yer olması halinde taģınma niyetini dile getirmiģlerdir. Tekstil kentin bir kısmında mevcut yerel imalatçılara ve önemli bir kısmına da Ġzmir, Ġstanbul, Bursa ve Antalya gibi illerden yatırım yapmak isteyen tekstilcilere tahsis yapılması planlanmaktadır. Böylece yerel firmalar bu alanda büyük firmalara üretim yapar hale gelebilecektir. Üretim, rekabet nedeniyle Ġstanbul ve Ġzmir'in dıģına kaymakta olup, Tekstil ürünlerinin Anadolu'da üretilip Ġstanbul'da pazarlanması modeli geliģtirilmektedir. Bu alanda yapılacak yatırımlarla Diyarbakır'da sanayinin istihdamdaki payı, özellikle kadın istihdamı artacak, üretim ve ihracat potansiyeli harekete geçirilecektir. GÜNTĠAD Yönetim Kurulu il dıģındaki tekstil firmalarının maliyetlerinin yüksek olduğunu, bu nedenle Diyarbakır'a yatırım için yoğun talep gösterdiğini belirtmektedir. Sektörel bazdaki bu geliģimde hem Avrupa hem de Ortadoğu iyi bir pazar olacak. ĠĢbirliği halinde tüm dünyaya ürünleri pazarlama Ģansı olacaktır. Bir anlamda tekstilciler güçlerini birleģtirecekler ve kümelenme sağlayacaklardır. Tekstilkentin 2014 yılının sonunda tam anlamıyla üretime geçmesi hedeflenmektedir. Bu konuda valilik, belediye, Diyarbakır Ticaret ve Sanayi Odası, sivil toplum kuruluģları ve Karacadağ Kalkınma Ajansından destek alınmaktadır. Bu yatırım baģka sektörlere de emsal olacaktır. Yatırımcılar, hem lojistik hem sosyal anlamda yatırımcı için çok cazip bir il olduğu için Diyarbakır da yatırım yapmayı düģünmektedirler.
95 DĠYARBAKIR LOJĠSTĠK OSB Ġlin ekonomik ve sosyal kalkınması için önem ta-ģıyan Lojistik Merkez kurulması projesi fizibilite ve geliģtirme aģamasındadır. Diyarbakır lojistik sektörüne yönelik yapılan saha ve anket çalıģmaları kapsamında, il bütününde sektörde hizmet vermekte olan firmaların yerel ağırlıkta olduğu, ulusal veya uluslararası alanda hizmet vermekte olan lojistik firmaların bulunmadığı tesbit edilmiģtir. Ayrıca, sektörün fiziksel dağınıklığı, firmaların küçük ölçekli ve verimsiz olduğu ve dolayısı ile yönetsel yapılarının oluģmadığı gözlemlenmiģtir. Öte yandan ihracatta, Türkiye genelinde Diyarbakır ın ciddi oranda geliģme gösterdiği, bu geliģimin sektörün antrepo ve depo kullanımına iliģkin gereksinimlerini arttırdığı, bundan dolayı Diyarbakır ilinde yakın zamanda gümrüklü ve gümrüksüz olmak üzere özelikle gıda, paketleme ve tekstil sektörüne hizmet verecek oluģumlar olacağı vurgulanmaktadır. Ġlin mevcut lojistik altyapısı değerlendirildiğinde ise, küreselleģen rekabet ortamında firmaların yoğun olarak kullanmayı ekonomik nedenlerden dolayı tercih ettiği multi modal taģımacılık alt yapısının da yeterli olmadığı tesbit edilmiģtir. Fakat ilin geliģen sanayisi karģısında bu tür alt yapıların da süreç içerisinde kendiliğinden oluģacağının gözlemlendiği raporda yer almaktadır. Bunun mevcut durumda göstergelerinden biri de OSB lerde bulunan firmaların talepte bulundukları demiryolu bağlantısı ve aktarım istasyonu alt yapısıdır. Ġlin yerel ve ekonomik aktörleri son dönemde lojistik sektörünün geliģimine yönelik ortak bir olgu yaratmıģtır. Bu bağlamda Karacadağ Kalkınma Ajansı sektörün sorunları ve çözüm önerileri için tüm tarafların katılımı ile çalıģtaylar düzenlemiģ ve bunları ilgili taraflara iletmiģtir. Bu ve bu tür çalıģmalar ile sektörün mevcut durumunun geliģtirilmesi için vizyon yaratılmıģtır. Diyarbakır Ġli lojistik sektöründe var olan en temel sorunlardan bir tanesinin kavramsal olarak lojistik kelimesinin sektör tarafından sadece taģımacılık-nakliye olarak algılanması, Sektörün fiziksel dağınıklığı, firmaların küçük ölçekli ve verimsiz olması, teknoloji kullanımında uzak olunması önemli sorunlar arasında yer almaktadır. Optimal ölçekli Ģirket birleģmeleri yoluyla (kümelenme değil) daha verimli ve güçlü Ģirketlerin il genelinde oluģturulması gerekliliği, küçük firmaları bir araya gelmeye teģvik edecek bir yönetsel yapı oluģturulması hedeflenmektedir. Ġl genelinde bulunan sanayi firmaların genel anlamda üretim ölçeklerinin küçük olması ve üreticilerin kendi iģlerini, kendi araç ve depolarında kendilerinin yöneterek gerçekleģtirmekte olmaları Ġl genelinde lojistik hizmetlerden artı değer elde edilmesini zorlaģtırmaktadır. Ayrıca lojistik sektörünün taģımacılık ve depolama olarak geliģmesinden çok nakliye ağırlıklı oluģumların meydana gelmesini neden olmaktadır. Diyarbakır da Ģirketlerin çoğunluk ile aile Ģirketleri olmasından dolayı kurumsallaģma ve Ģirket birleģmelerine sıcak bakılmaması bir gerçektir. Bu durum firmaların ekonomik ölçeklerinin büyümesini engellemektedir. Demiryolu taģımacılığı, Ġl genelinde sadece dökme yükler için kullanılmaktadır. Bölgede bulunan demir yolları eski ve genellikle tek hatlıdır. Ġstasyonlarda yük elleçleyebilecek alan ve ekipman yeterli oranda bulunmamaktadır. Bu neden ile bölgenin multi-modal veya intermodal taģımacılık yapabilme kabiliyeti düģüktür. Ġlin önemli oranda yük üretim noktaları olan Organize Sanayi Bölgelerine demiryolu bağlantısının bulunmaması lojistik sektörü için diğer bir sorundur. Bu bağlamda, sektör kapsamında limanların ve gümrük kapılarının demiryolu ulaģımı ile eriģilebilir liklerinin artırılması, bölge illeri arasında demiryolu bağlantısının sağlanarak demiryolları kullanımının etkinleģtirilmesi ve sanayi bölgelerine demiryolu terminali altyapısı olan depolama alanlarının oluģturulması elzemdir. Diyarbakır ilinin otoyol bağlantısının olmaması ve mevcut karayolu kalitesinin yetersiz olması taģımacılık sektöründe zaman kaybına ve maliyetlerin artmasına neden olmaktadır. Bu ortaya çıkan sorunlardan dolayı bölgede ithalat veya ihracat yapmakta olan firmaların taģıma maliyetleri artmaktadır. Ayrıca karayolunun bölgede
96 nerede ise tek taģıma Ģekli olarak kullanılmasından dolayı ihracatçı firmalar, özelikle mevsimsel olarak araç bulma sıkıntısı yaģamaktadır. Ġl de lojistik sektörünün geliģiminde Ġpek yolunun geliģtirilmesi önem teģkil etmekte olduğu merkezi hükümet tarafından da vurgulanmaktadır. Fakat bu bağlamda Ġl de bulunan gümrük alt yapısı yetersiz ve kısırdır. Ġlin geliģen sanayisine cevap verebilecek mevcut durumda gümrük denetimine uygun gümrüklü saha ve kantar bulunmamaktadır. Bu neden ile kaçak eģyaların alınıp tasfiye edilme iģlemlerinde sıkıntılar yaģanmakta, ihracat ve ithalat iģlemlerinde darboğazlar oluģmaktadır. Tüm bu süreçler bölgede bulunan sanayici üzerinde ciddi anlamda zamansal ve mali kayıplar yaratmaktadır. Gümrük iģlemleri bölgede antrepo kavramının oluģmamasından ve gümrüğe ait bir gümrüklü saha olmamasından dolayı, ihracata tabi yükler araç üzerinde mühürlenmektedir. Bu araçların büyük oranda konteynerize olmamasından dolayı gümrük müdürlüğü tarafından kontrol edilme olasılıkları düģüktür. Yani açık araçlar ile bölgede ihracata sevk yapılmaktadır. Bu da bölgede kaçakçılığı teģvik etmektedir. Ġl de 2012 yılı itibari ile yeni yapılacak olan Gümrük Hizmet binasının Ģehir içinde olması ve TIR giriģ çıkıģlarına uygun olmaması da gümrük iģlemlerini ciddi oranda yavaģlatmaktadır. Bunun temel nedeni ise bölgede antrepo kullanımının olmaması ve araç üzeri gümrük iģlemlerinin yapılıyor olmasıdır. Diyarbakır da sivil havaalanının olmaması, mevcut havaalanının kargo taģımacılığına yönelik bir alt yapısının olmaması da sektör için mevcut durumda büyük bir sorun teģkil etmese de ilerleyen süreçlerde hava kargo sektörünün geliģmesi sonucunda hissedilecek olan sorunlar arasında yer almaktadır. Ayrıca havaalanında gümrüklü kısım amirliği kâğıt üzerinde bulunmakta iken fiili olarak her hangi bir yapılaģma bulunmamaktadır. Raporun hazırlanmasına yönelik olarak yapılan çalıģmalarda ortaya çıkan diğer sorunlar arasında sektöre yönelik doğru bilgi akıģının ve yönlendirmenin olmadığı, firmaların yurtdıģı bağlantı eksikliği, yerel firmalar da markalaģmanın yetersiz düzeyde olduğu, sektöre yönelik mevcut durumda giriģimcilik ruhunun olmadığı gibi sorunlar da gözlemlenmiģtir. Bütün bu tesbitler ve eksiklerin giderilmesine yönelik ihtiyaç sebebi ile Lojistik OSB yatırımına karar verilmiģtir. Hedeflenen yatırımın GeliĢme Planı çerçevesinde ise, yyerel gereksinmelerle baģlayarak bölgesel hizmetler baģta olmak üzere ulusal ve uluslararası gereksinmelere yönelecek bir lojistik merkez öngörülmektedir. Bu çerçevede demiryolu yapımı öncesi ve sonrası olmak üzere iki aģamalı bir geliģme planlanmıģtır. Yatırım aģamaları 1. AĢama ( ): Bu aģamada 84 dönüm arazi üzerinde TCDD tarafından yapılacak demiryolu hat, elleçleme ve depolama alanları yatırımları öngörülmüģtür. Bu aģamaya paralel olarak Lojistik Ġhtisas OSB onay ve kuruluģ çalıģmaları sürecektir. TCDD istasyon, depolama ve elleçleme sahası olarak öngörülen alan büyüklüğü m2 dir. Bu aģamada Lojistik Ġhtisas OSB kuruluģ çalıģmalarının tamamlanması, plan ve projelerin hazırlanması ve Bakanlık tarafından onaylanması sağlanacaktır. 2. AĢama ( ): Bu aģamada altyapı yatırımının tamamlanması öngörülmektedir. Firma yatı-rımları 2015 yılında baģlayacaktır. Bu aģamada öngörülen geliģme için öngörülen alan 630 dönümdür ( m2 ) Proje sonunda ilk etapta toplam 708 dönümlük bir alan kullanılmıģ olacaktır. Diyarbakır lojistik merkezinin geliģmesini etkileyecek baģlıca nedenler aģağıda belirtilmiģtir: a. GAP Projesi deki ekonomik geliģme, b. Kentin sanayi, ticaret ve diğer hizmetler sektörlerindeki geliģimi, c. OSB nin varlığı, d. Mevcut demiryolu altyapısı, e. Gümrükleme iģlemlerinin yapılabilir olması ve Irak sınırına yakınlık, f. Lojistik hizmet verecek giriģimcilerin artması, g. Kent içindeki yük trafiğinin kent dıģına çıkarılması, h. Merkezin ulusal ve uluslararası bazda tanıtılması, fuar vb. etkinlikler düzenlenmesi. Merkezde yaklaģık tahmini olarak kiģi çalıģacak olup, bunlar ağırlıklı olarak taģıt sürücüleri, depo elemanları, vinç ve diğer makine operatörleridir.
97 DĠCLE VADĠSĠ PROJESĠ Diyarbakır ın görünümünü değiģtirecek bu proje ile Dicle Vadisi nin ekolojik potansiyeli de dikkate alınarak, Kent ve çevresinde yaģayanların dinlenme alanları gereksinimlerini karģılamak amacıyla ilk aģamada Dicle Vadisi nin Master Planı hazırlanacak. Bu planın ardından ise kentsel tasarım ve peyzaj projeleri ile uygulama çalıģmaları baģlatılacak. Bu çalıģma ile Diyarbakır da önemli ölçüde ihtiyaç duyulan yeģil alanlar artırılacak. Geneksel hava korunacak Bölgede meydanlar, bahçeler, yaya yolları, bisiklet yolları, hobi ve sportif alanları oluģturulacak. Geleneksel, yöresel, kültürel, doğal özellikleri ve çevresindeki alanlar ile kentin doğal yapısı da korunacak. Geleneksel öğeler yanında çağdaģ peyzaj düzenlemeleri de yapılacak. Öncelikli hedef bisiklet yolları Projenin ilk etabı, On Gözlü Silvan Köprüsü ile hemen üst tarafından yükselen, Diyarbakır sur içinin ve çevresinin algılandığı Kırklar Tepesi yamaçlarında olacak. 280 hektar büyüklüğünde olacak Kırklar Tepesi Parkı içerisinde doğal gölet, açık hava etkinlik alanı, gezi, yürüme ve koģu yolları, dinlenme ve çocuk oyun alanları, kır kafeleri ile piknik alanları bulunacak. Parkı engelli ve yaģlıların da rahat kullanabilmesi amacıyla engelsiz bir tasarım düzenlemesi yapılacak. Ayrıca çevre ve doğanın korunması için öncelikle parkta sonrasında tüm kentte bisiklet yollarının yapılması öncelikli hedefler arasına alındı. KENTSEL DÖNÜġÜM PROJESĠ BaĢbakanlık Toplu Konut Ġdaresi BaĢkanlığı (TOKĠ) tarafından Diyarbakır Surları'nı gecekondulardan kurtarmak için baģlatılan Kentsel DönüĢüm Projesi devam etmektedir. Proje kapsamında evleri yıkılan hak sahiplerine ödemeleri yapılmaktadır. Diyarbakır Surları'nı gecekondulardan kurtarmak için baģlatılan Kentsel DönüĢüm Projesi yürütülmektedir. CumhurbaĢkanlığı tarafından himaye altına alınan Tarihi Sur Bölgesi, Valilik, TOKĠ ve Belediye iģbirliğiyle yürütülen projelerle ayağa kaldırılmaktadır. AlipaĢa-Lalebey ve Suriçi (CevatpaĢa) Mahallelerinin Kentsel DönüĢüm Projesi kapsamında Tarihi Diyarbakır Surları çerçevesinde Valilik, BüyükĢehir ve Sur Belediyesi ile TOKĠ tarafından yürütülen çalıģmalarda hak sahiplerine ödemeleri yapılmakta olup, bölgenin gecekondularla plansız yapılardan temizlenmesiyle ortaya çıkan 30 bin 372 metrekarelik alan TOKĠ'ye devredilmiģtir. KÜÇÜK SANAYĠ YAPILANMALARI Diyarbakır da Merkez Oto, Marangozlar, 2. Oto Tamircileri, 3. Oto Tamircileri, Bismil, Ergani ve Silvan Küçük Sanayi Sitesi olmak üzere toplam 7 KSS mevcut olup, toplam 1497 iģyeri mevcuttur. Bu bölgelerdeki kayıtlı istihdan ise yaklaģık m5.700 kiģidir.
98 DĠYARBAKIR SĠVĠL TOPLUM KURULUġLARI VE MESLEK KURULUġLARI Geleneksel kalkınma modellerinin aksine yeni yaklaģımlar, kalkınmada fiziki ve beģeri sermayenin yanında ülkelerin sosyal sermayeleri ve yüksek güven düzeyine sahip kurumlarının da önemli etkiye sahip olduğunu ortaya koymaktadır. Sivil toplum kuruluģları ulusal düzeyde organizasyonu bulunan yasal dayanağa sahip örgütlenmelerle sağlanmaktadır. Kamu kurumu niteliğinde mesleki kuruluģlara bağlı oda, borsa ve birlikler, Sendikalar Kanunuyla kurulan ĠĢçi ve ĠĢveren Sendikaları, Dernekler Kanunuyla kurulan Dernekler ve Vakıflar Kanunuyla düzenlenen Vakıflar sivil toplum örgütlenmesinin genel yapısını oluģturmaktadır. 1 Mesleki KuruluĢlar, Odalar, Borsalar ve Birlikler Türkiye de oda ve borsalar 5174 sayılı Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği Ġle Odalar ve Borsalar Kanunu kapsamında faaliyet göstermektedir. Bu kanun çerçevesinde Ticaret ve Sanayi Odaları, Ticaret Odaları, Sanayi Odaları, Deniz Ticaret Odaları, Ticaret Borsaları ile Türkiye Odalar ve Borsalar Birliğinin kuruluģ ve iģleyiģine iliģkin esaslar düzenlenmiģtir. Bölgede bu kapsamda Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği (TOBB) ne bağlı; Diyarbakır Ticaret ve Sanayi Odası (7.440 Aktif Üye), Diyarbakır Ticaret Borsası (475 Aktif Üye), Diğer yasal dayanaklarla kurulan kuruluģlardan bölgede Türkiye Esnaf ve Sanatkârları Konfederasyonu na (TESK) bağlı; Diyarbakır Esnaf ve Sanatkârları Odaları Birliği bulunmaktadır. Diyarbakır da 2012 yılı itibariyle 42 Esnaf ve Sanatkâr Odası ve üyesi mevcuttur. Türkiye Ziraat Odaları Birliği ne (TZOB) bağlı; Diyarbakır Merkez ve Ġlçe Ziraat Odaları kamu kurumu niteliğinde meslek kuruluģu olarak hizmet vermektedir. Diyarbakır Barosu, Yasa ile kurulmuģ kamu kurumu niteliğindeki meslek odalarından Bölgede Türk Mühendis ve Mimar Odaları Birliği (TMMOB) ne bağlı; Ziraat Mühendisleri Odası, Çevre Mühendisleri Odası, Elektrik Mühendisleri Odası, Fizik Mühendisleri Odası, Gıda Mühendisleri Odası gibi çeģitli mühendislik/mimarlık branģlarında mesleki kuruluģlar kamu yararına hizmet vermektedir. Ayrıca Türk Tabipleri Birliğine (TTB) ne bağlı; Diyarbakır Tabip Odası Türk DiĢ Hekimleri Birliği (TDB) ne bağlı; Diyarbakır DiĢ Hekimleri Odası (Bölgedeki 9 ili temsilen), Türk Eczacıları Birliği (TEB) ne bağlı; Diyarbakır Eczacı Odası (11. Bölge), Türk Veteriner Hekimleri Birliği ne bağlı; Diyarbakır Veteriner Hekimleri Odası, Türkiye Noterler Birliği ne bağlı; Diyarbakır Noter Odası, Türkiye Serbest Muhasebeci Mali MüĢavirler ve Yeminli Mali MüĢavirler Odaları Birliği(TÜRMOB) ne bağlı; Diyarbakır SMMM Odası ilde mesleki faaliyette bulunan sivil toplum kuruluģlarıdır. 2 Sendikalar Ġlde ayrıca, iģçi sendikaları TÜRK-Ġġ, DĠSK, BASK ve HAK-Ġġ konfederasyonlarına bağlı olarak faaliyet göstermektedir. Memur sendikaları ise KESK, KAMU-SEN, MEMUR-SEN, BASK, HAK- SEN ve DESK konfederasyonlarına bağlıdır. Diyarbakır ilinde TÜRK-Ġġ e bağlı; TÜRK-Ġġ 7. Bölge Temsilciliği, HARB-Ġġ, SAĞLIK Ġġ, YOL Ġġ (1 Nolu, 2 Nolu), TEZ KOOP-Ġġ, TES-Ġġ (1 No lu, 2 No lu), BELEDĠYE-Ġġ, HABER-Ġġ, TARIM-Ġġ (Bölge Temsilciliği), ÖZ GIDA Ġġ, TEK GIDA Ġġ sendikaları, DĠSK e bağlı; DĠSK Güney Doğu Bölge Temsilciliği, GENEL-Ġġ Bölge BaĢkanlığı, GENEL-Ġġ, DEV SAĞLIK-Ġġ sendikaları, BASK a bağlı; EMEK-Ġġ, TÜM KÖY SEN Bismil ġubesi, TÜRK-TĠS, TÜRK-TĠS
99 (Güneydoğu Bölge BaĢkanlığı) sendikaları ve HAK-Ġġ e bağlı ÖZ GIDA-Ġġ Diyarbakır temsilciliği Bölgede faaliyet gösteren iģçi sendikalarıdır. Diyarbakır ilinde faaliyet gösteren memur sendikaları ise KESK e bağlı; BTS ġubesi, BES ġubesi, EĞĠTĠM SEN ġubesi, ESM ġubesi, HABER-SEN ġubesi, SES ġubesi, TARIM ORKAM SEN ġubesi, TÜM BEL SEN ġubesi, YAPI YOL-SEN ġubesi, DĠVES ġubesi, KAMU-SEN e bağlı; KAMUSEN konfederasyon temsilciliği, TÜRK TARIM ORMAN SEN temsilciliği, TÜRK HABER SEN temsilciliği, TÜRK EĞĠTĠM SEN temsilciliği, TÜRK SAĞLIK SEN temsilciliği, TÜRK ĠMAR SEN temsilciliği, MEMUR-SEN e bağlı; MEMUR SEN konfederasyon temsilciliği, BÜRO MEMUR SEN 29. ġubesi, TOÇ BĠR SEN ġubesi, EĞĠTĠM BĠR SEN ġubesi, SAĞLIK SEN ġubesi, DĠYANET SEN ġubesi, ENERJĠ BĠR SEN temsilciliği, BAYINDIR MEMUR SEN temsilciliği, BEM BĠR SEN temsilciliği, BĠRLĠK HABER-SEN temsilciliği, KÜLTÜR MEMUR- SEN temsilciliği, ULAġTIRMA MEMUR-SEN temsilciliği, BASK a bağlı; BAĞIMSIZ YAPI ĠMAR SEN temsilciliği, ÖZERK DĠYANET temsilciliği, HAK-SEN e bağlı; HAK-SEN konfederasyon temsilciliği, TOÇ HAK SEN temsilciliği, ENERJĠ HAK-SEN temsilciliği, ĠMAR HAK-SEN temsilciliği, EĞĠTĠM HAK-SEN temsilciliği, DESK e bağlı; DEMOKRATĠK OFĠS- SEN temsilciliği, DĠN BĠR-SEN temsilciliği Ģeklinde yapılanmıģtır. 3 Dernekler Türkiye de önemli sivil toplum unsurlarından olan dernekler, 5253 sayılı Dernekler Kanunu kapsamında faaliyet göstermektedir. Bölge illerinden Diyarbakır ilinde 2013 yılı itibariyle 921, aktif dernek mevcuttur. Nüfus yoğunluğu ve kurumsal kapasite geliģimi gibi etkenlerden dolayı dernekler il merkezlerinde yaygınlaģmıģtır.
100 DĠCLE ÜNĠVERSĠTESĠ DicleÜniversitesi, 1966 yılında Ankara Üniversitesi ne bağlı olarak Diyarbakır TıpFakültesi nin açılmasıyla ilk temellerini atmıģ, 1974 yılında ise FenFakültesi nin açılıģı ile kuruluģunu tamamlamıģtır. Diyarbakır kentinindoğusunda 27 bin dekar alan üzerine kurulan Dicle Üniversitesi; bünyesinde 14fakülte, 4 yüksekokul, 10 meslek yüksekokulu ve 4 enstitüsü, merkezi kütüphane, merkez araģtırma laboratuvarı, teknokent, 22 AraĢtırma ve Uygulama Merkezi ve örneğinadir kongre merkezi ile 27 bin öğrenciye modern ve çağdaģ eğitim olanakları sunmaktadır. Toplam kullanılabilir kapalı alanı ise M2 dir. Merkez kampüsü dıģında, Diyarbakır ın Ergani, Çermik, ÇüngüĢ, Bismil ve Silvan ve Kulp ilçelerinde de Yüksek okulları mevcuttur. Dicle Üniversitesi nin bugün 27 bin 500 öğrenci, 3600 civarında kadrolu akademik ve idari elemanı mevcuttur. Üniversite, sunmakta olduğu öğretim hizmetleri dıģında 1200 yataklı AraĢtırma Hastanesiyle, mevcut hastane kompleksiyle aynı zamanda bölgenin sağlık merkezi konumundadır. Üniversite AraĢtırma Hastanesi nde verilen üst düzeyde sağlık hizmeti sayesinde bölgedeki vatandaģlar çok önemli sorunlar dıģında büyük merkezlere gitmemektedirler. Dicle Üniversitesi, bölgede ihtiyaç duyulan hemen her alandaki meslek elemanlarını yetiģtiren, ulusal ve uluslar arası düzeyde araģtırmalar yapan ve bölge ekonomisine yönelik projeler üreten bölgedeki enönemli kurumlardan biridir. TEKNOKENT Teknoloji GeliĢtirme Bölgeleri (TEKNOPARK-TEKNOKENT) Teknoloji GeliĢtirme Bölgeleri; yeni fikir ve buluģ sahiplerinin baģarılı olabilmeleri için büyük ve küçük Ģirketlerin, giriģimcilerin ve akademik personelin bir araya getirilmesiyleüniversite ve sanayi kuruluģları arasındaki iģbirliğini sağlamayı amaçlayan organizasyonlardır. Teknoparklar; bilim ve teknoloji alanındaki buluģları ve geliģmeleri, giriģimciler aracılığıyla sanayi alanına aktarmak için bir araç olarak da tarif edilebilir. Bu bölgelerdeki firmalara çeģitli alanlarda vergi ve KDV muafiyeti avantajı sağlanmaktadır. Bu teģvikler aracılığıyla, ileri teknoloji üreten ve kullanan, ülke ekonomisine daha yüksek katma değer ve istihdam sağlayan, uluslararası rekabet gücü yüksek firmaların oluģumu desteklenmektedir. TRC2 Bölgesi nde TEKNOPARK olarak Diyarbakır ilinde Dicle Üniversitesi Teknoloji GeliĢtirme Bölgesi A.ġ. nin kuruluģu 2009 yılında tamamlamıģ olup, 2011 yılında hizmete girmiģtir. Dicle Üniversitesi kampus alanı içinde 300 dönümlük alana sahip bölgede m2 kapalı alan mevcuttur.
101 DĠYARBAKIR ĠLĠ BAZI ÖNEMLĠ GÖSTERGELERĠ ENERJĠ Türkiye de önümüzdeki yıllarda artan oranda enerji ihtiyacı daha da hissedecektir. Çünkü, ekonomik kriz dönemleri hariç Türkiye elektrik enerji talebinin büyüme hızına paralel olarak her yıl %6-8 oranında artığı görülmektedir. Ülkemizin 2020 yılına kadar elektrik enerji talebinin, yıllık ekonomik %5 büyüme hızı göz önüne alındığında her yıl MW ilave kurulu güç tesisi gerektiği hesaplanmaktadır. Bu ise her yıl yaklaģık en az 3-4 milyar Dolar yatırım gerektirmektedir. Enerji hammaddeleri açısından Türkiye nin zengin olduğu söylenemez. Bütün dünyada olduğu gibi Türkiye de de enerji talebinin %90 nı madencilik kökenli fosil yakıtlarla (petrol,doğal gaz ve kömür) ile karģılanmaktadır.alternatif enerji kaynaklarının geliģtirilmesi için yoğun çalıģmalar olmasına rağmen daha uzun süre fosil kaynaklı enerji kaynaklarına bağımlılık devam edecektir yılına kadar dünya enerji endüstrisinin toplam yatırım gereksinmeleri 30 trilyon ABD doları civarındadır. Türkiye kendi kaynakları ile ancak enerji ihtiyacının %10 nu karģılayabilmektedir. Türkiye elektrik üretimin %35 i kömür,%48.5 i doğal gaz,%16,5 hidroelektrik kaynaklardan üretilmiģtir. 1. Bölgedeki Elektrik Üretimi TRC2 Bölgesinde herhangi bir termik santral bulunmayıp hidroelektrik santrallerden elektrik üretilmektedir. Toplamda MW Kurulu gücü bulunan 7 adet hidroelektrik santral ile bölgede yıllık GWh elektrik üretim kapasitesi mevcuttur. Türkiye hidroelektrik kurulu gücünün % 36,6 sı, toplam kurulu gücün ise % 9 u TRC2 Bölgesinde bulunmaktadır. TRC2 Bölgesi nin Türkiye Toplam Kurulu Güç Ġçindeki Payı, Bölgedeki Elektrik Tüketimi Kaynak: DSĠ, 2012b. En önemli geliģmiģlik göstergelerinden biri olan kiģi baģına elektrik tüketimi TRC2 Bölgesi nde KWH değeriyle, KWH olan Türkiye ortalamasının oldukça altında bulunmaktadır. Bölge Türkiye toplam elektrik tüketimi içinde % 2,07 lik bir pay alarak 26 Düzey 2 Bölgesi içinde 19. sırada yer almaktadır.
102 TRC2 Bölgesi ve Türkiye Elektrik Tüketim Durumu, 2011 Kaynak: TÜĠK, 2011b. Grafik 4.4- Düzey 2 Bölgeleri Elektrik Tüketim Miktarları, 2011 Kaynak: TÜĠK, 2011b. Elektrik tüketiminin sektörel dağılımına bakıldığında, bölgenin sanayi elektrik tüketim oranının ülke ortalamasının çok altında olduğu, buradan da bölgedeki sanayinin yeterince geliģmediği görülebilmektedir. Tarımsal sulamanın Türkiye toplam elektrik tüketimi içindeki oranı % 2 iken TRC2 Bölgesi nde bu oran % 17'dir yılları arasında TRC2 Bölgesinde elektrik tüketim miktarında % 189 artıģ görülmüģ olup, bu artıģ miktarı % 177 olan Türkiye artıģ miktarı ile paralel bir çizgidedir. Sanayi elektrik tüketiminde söz konusu yıllarda Türkiye de % 136 artıģ görülmüģken TRC2 Bölgesi nde % 220 oranında artıģ olmuģtur.
103 TRC2 Bölgesi Elektrik Abone Gruplarına Göre Abone Sayıları, 2012 Kaynak: DEDAġ, TRC2 Bölgesinde sanayi abone sayısı sınırlı düzeyde bulunmaktadır. Genel olarak Türkiye'deki toplam elektrik abone sayısının % 2'sini TRC2 Bölgesi oluģturmaktadır. 3. Petrol Diyarbakır il sınırları içinden Batman-Dörtyol Ham Petrol Boru Hattı, ġanlıurfa il sınırları içinde ise Irak - Türkiye Ham Petrol Boru Hattı bulunmaktadır. Batman ve çevresinden çıkarılan ham petrolü tüketim noktalarına ulaģtırmak üzere 4 Ocak 1967 tarihinde Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı tarafından iģletmeye açılan Batman - Dörtyol Ham Boru Hattının mülkiyeti, 10 ġubat 1984 tarihinde BOTAġ'a devredilmiģtir. Yıllık taģıma kapasitesi 3,5 milyon ton olan boru hattının uzunluğu ise 511 kilometredir yılında, Batman-Dörtyol Ham Petrol Boru Hattı ile taģınan ham petrol miktarı varildir. Irak - Türkiye Ham Petrol Boru Hattı Sistemi, Irak'ın Kerkük ve diğer üretim sahalarından elde edilen ham petrolü Ceyhan (Yumurtalık) Deniz Terminali'ne ulaģtırmaktadır. 35 Milyon ton yıllık taģıma kapasitesine sahip bulunan söz konusu boru hattı, 1976 yılında iģletmeye alınmıģ ve ilk tanker yüklemesi 25 Mayıs 1977'de gerçekleģtirilmiģtir yılında baģlayıp, 1984 yılında tamamlanan I. Tevsi Projesi ile hattın kapasitesi 46,5 milyon ton/yıl'a yükseltilmiģtir. I. Boru Hattı'na paralel olan ve 1987 yılında iģletmeye alınan II. Boru Hattı ile de yıllık taģıma kapasitesi 70,9 milyon tona ulaģmıģtır. Türkiye'nin bu konumu, Türkiye'nin enerji konusunda üreteceği stratejileri ve uygulayacağı politikaları önemli kılmaktadır. TRC2 Bölgesi, dünyanın enerji merkezi Ortadoğu ile birlikte stratejik bir konuma sahiptir. 4. Doğalgaz Doğal gaz kullanımının yurt genelinde yaygınlaģtırılması çerçevesinde Malatya-Gaziantep Doğal Gaz Boru Hattından alınan bir branģman ile Adıyaman, ġanlıurfa, Elazığ, Diyarbakır Boru Hattı fazlarının 2007 yılında tamamlanmasından sonra TRC2 Bölgesi nde doğalgaz dağıtımı altyapı çalıģmalarına baģlanmıģtır. 5 TRC2 Bölgesi Planlanan Enerji Yatırımları Türkiye nin, Cumhuriyetin 100. yılının kutlanacağı 2023 yılına yönelik iddialı vizyonu gereği, enerji sektörüne iliģkin yüksek hedefler öngörülmektedir. Bu hedefler arasında aģağıdakiler yer almaktadır: MW düzeyinde kurulu güç (2012 yılında MW), Yenilenebilir enerji payının % 30'a yükseltilmesi, km taģıma hattı (2010 yılında ), MVA düzeyinde enerji dağıtımı birim kapasitesi (2010 yılında MVA), Elektrik kaybının / kaçak elektrik kullanımının % 5'e düģürülmesi ve akıllı Ģebeke kullanımının artırılması, 5 milyar m3 doğal gaz depolama kapasitesi (2010 yılında 2,6 milyar m3), Enerji borsası oluģturulması, MW kapasiteli 8 nükleer reaktörün aktif hale gelmesi, MW kapasiteli 4 nükleer reaktörün inģa edilmesi, Kömür havzalarına MW kapasiteli elektrik santrallerinin yapılması, Su enerjisinden tam yararlanılması, Rüzgâr enerjisinin MW düzeyine çıkarılması (2010 yılında MW), 600 MW jeotermal ve MW güneģ enerjisi kapasiteli elektrik santralleri.
104 Türkiye deki enerji ihtiyacının karģılanması için yapılacak yatırımların 2023 yılına kadar toplamda yaklaģık 130 milyar ABD dolarına ulaģacağı tahmin edilmektedir yılında toplam kurulu kapasitenin % 64 ünü termik, % 34 ünü de HES kapasitesinin oluģturmasına karģın, 2018 yılına kadar termik kapasitenin payının % 60 a inmesi ve HES kapasitesinin ise % 38 e çıkması beklenmektedir. Bölge Dağıtım ġirketi Dönemi Yıllık Yatırım Harcaması (TL), 2012 TRC2 Bölgesinde elektrik altyapısının geniģletilmesi ve iyileģtirilmesi çalıģmaları kapsamında yeni trafo inģası ve iletim ağlarının inģa çalıģmaları devam etmektedir. Türkiye'nin yılları arasındaki elektrik enerjisi talebinin ortalama % 7,3 oranında artması öngörülmektedir ve bu oranın Avrupa Birliği ülkelerinin enerji talebinden yüksek bir oran olduğu görülmektedir. Son 10 yılda Diyarbakır a 479, TL enerji yatırımı gerçekleģtirilmiģtir. Ġlin elektrik altyapısını güçlendirmek için bu yıl içinde gerçekleģtirilecek elektrik iletim projelerinin yatırım tutarı 59 milyon TL dır. Dünyanın en büyük su projelerinden olan GAP ın temel barajlarından biri konumunda olan Ilısu Barajı, bin 200 MW lık kurulu gücü bakımından Atatürk, Karakaya ve Keban barajlarının ardından Türkiye nin dördüncü büyük barajı konumunda olacaktır. Doğalgaz ve petrol yatırımları Diyarbakır 2007'de doğalgazla tanıģmıģ olup ve abone bağlantıları hızla sürdürülmektedir. Diyarbakır a son 10 yılda petrol arama ve üretimine yaklaģık 300 milyon liralık yatırım yapılmıģtır. Diyarbakır Saribuğday-1 kuyusunda TPAO-Shell ortaklığında baģlatılan ülkemizin ilk kaya gazı sondajında 3 bin 850 metrede çalıģma devam etmektedir. 4 bin 500 metrede sondajın tamamlanması ve bulgulara göre yeni kuyu açılıp açılmamasına karar verilecektir. Elektrik Üretim, Ġletim ve Dağıtım Dicle Elektrik Dağıtım Anonim ġirketi (DEDAġ) tarafından 2013 yılında Diyarbakır a 28 milyon lira ödenek sağlanmıģ olup, ödeneğin tamamının yatırıma dönüģtüreceği belirtilmiģtir. Diyarbakır a 2012 yılı içerisinde 340 adet güç artıģı ve ilave trafolar Ģebekeye dahil edilmiģtir yılında TEĠAġ tarafından DökmetaĢ mevkiinde yapılan 125 megawatlık trafo merkezi ve enerji nakil hatları yatırımı gerçekleģtirilmiģ olup, Bismil-Çınar ilçeleri yol ayırımı ġükürlü Köyü mevkiinde TEĠAġ tarafından yaptırılan 2x100 megawatlık trafo merkezinin tamamlanması ile birlikte Diyarbakır da önümüzdeki 20 yıla kadar orta gerilimde enerji darboğazının olmayacağı belirtilmektedir. GAP kapsamında inģa edilen ve edilmekte olan Karakaya, Devegeçidi, Kral Kızı, Dicle gibi barajların önemli bir bölümü Diyarbakır çevresindedir. Hidroelektirik enerji yanında baraj ve göletlerden elde edilen su, tarımsal alanlarda yeni olanaklar sağlamaktadır. Almanya nın en büyük güneģ enerjisi firmalarından Ilıotec, Diyarbakır firması Vivatek Enerji ortaklığıyla Türkiye nin güneģ enerjisi potansiyelinin en yüksek olduğu bölge olan Güneydoğu ya önemli bir yatırım kararı alındı. 10 milyon Euro yatırım tutarlı proje ile GüneĢ enerjisinden elektrik enerjisi üretmek hedeflenmiģtir. Diyarbakır GiriĢimci ĠĢadamları Derneği'nde(DĠGĠAD) bir araya gelen Vivatek ile Ilıotec firmasının yetkilileri, yatırım için ortaklık sözleģmesini imzalamıģtır.
105 SU ve KANALĠZASYON 1. Göller, Göletler ve Baraj Gölleri Atatürk Barajı ülkemizde yapımı tamamlanan en büyük barajdır. Baraj seddesinin nehir tabanından yüksekliği 169 metredir. Bu özelliğiyle dünyada dolgu tipindeki barajlar arasında dokuzuncu, gövde tipi bakımından üçüncü ve baraj gölünde biriktirilecek su hacmi bakımından on beģinci sıradadır. Diyarbakır ilinde doğal göl bulunmamaktadır. Özellikle sulama amaçlı kullanılan önemli baraj gölleri mevcuttur. Devegeçidi Baraj Gölü, ilin ilk yapay gölüdür. Atatürk Baraj Gölü, Kral kızı Baraj Gölü, Dibni Baraj Gölü, Ilısu Baraj Gölü, Devegeçidi Baraj Gölü, Batman Baraj Gölü, Karakaya Baraj Gölü ilde bulunan barajların en önemlileridir. Diyarbakır Ġli Sulama Göletleri, 2012 Kaynak: DSĠ X. Bölge Müdürlüğü, Yukarıdaki göletler dıģında Karahan Göleti, Kozan Göleti ve Alatosun Göleti önemli göletlerdir. Diyarbakır Ġli Baraj Göletleri Kaynak: DSĠ X. Bölge Müdürlüğü, 2012
106 2 Ġçme ve Kullanma Suyu Kalitesi ġanlıurfa il merkezinin içme suyu temel olarak Atatürk Baraj Gölünden gelen tünellerin yanında kurulan arıtma tesisinden karģılanmaktadır. Ġçme suyu arıtma tesisinden ilimizin tüm içme suyu ihtiyacı karģılanmaktadır. Atatürk Baraj Gölü ne; Adıyaman Ģehir merkezinin Samsat ve Kâhta ilçe merkezlerinin atık suları, ġanlıurfa nın Bozova ilçe merkezinin atık suları direkt deģarj edilmektedir. Diyarbakır'da mevcut içme suyu iki ana gruptan ibarettir; kaynak suları ve derin kuyulardan dalgıç pompalarla çıkarılan sular. Ġlimizin su temini Dicle Barajı ve Gözeli Su Havzasından sağlanmaktadır. Su barajdan 32 Km uzaklıktaki Ham Su Arıtma Tesisine pompalar yardımıyla iletilmektedir. Gözeli su membası Diyarbakır ın en eski su kaynağıdır. Zamanla bu kaynağın su kapasitesi artırılmıģtır ancak havza civarında kontrolsüz açılan sulama amaçlı kuyular ile küresel ısınma gibi çevre faktörlerinin etkisi ile havzada bulunan mevcut kuyuların bir kısmından su alınamamaktadır. 3 Su Kaynakları 3.1 Yüzeysel Su Kaynakları TRC2 Bölgesi zengin su kaynaklarına sahiptir. Güneydoğu Anadolu Bölgesi nin yerüstü su kaynaklarını oluģturan iki önemli nehir olan Fırat ve Dicle Nehirleri TRC2 Bölgesi sınırları içinde yer almaktadır. Sınır aģan sular niteliğinde olan bu nehirlerden Fırat Nehri nin ülke sınırları içindeki toplam su potansiyeli 32x109 m3, Dicle Nehri ninki ise 21x109 m3 olup iki havzanın 53x109 m3 olan toplam su potansiyeli Türkiye nin 26 havzasındaki 186x109 m3 lük toplam su potansiyelinin % 30 una karģılık gelmektedir. Diyarbakır ili içerisinden geçen akarsuların toplam uzunluğu 768 km.dir, bunun 592 km.sini Dicle Nehri, 122 km.sini Batman Nehri ve 54 km.sini Fırat Nehri oluģturur. Diyarbakır ilinin Çermik ve ÇüngüĢ ilçeleri Fırat Havzası nda kalmakta, diğer ilçeler ise Dicle Havzası nda yer almaktadır. Diyarbakır ilinde toplam yer üstü su potansiyeli hm3 tür. Bu miktarın hm3 ü Dicle Havzası nda, 385 hm3 ü ise Fırat Havzası nda bulunmaktadır. Bunun yanı sıra ildeki yeraltı ve yerüstü toplam su akıģı miktarı hm3 tür. AkıĢ miktarının hm3 ü Dicle Nehri akıģı, 200 hm3 ü ise Sinek Çayı (Fırat Nehri nin bir kolu) akıģıdır. Diyarbakır ilindeki en önemli akarsu Dicle Nehri dir. Diğer akarsuların çoğu Dicle Nehri nin kollarını oluģturmaktadır. Dicle Nehri batıdan Devegeçidi Çayı ve Fabrika Deresi ni, güneyden Karasu, Göksu, ġeyhan ve Savur Çaylarını, kuzeyden ise Ambar Çayı, Kuru Çay, Pamuk Çayı, Salat Çayı ve Batman Çayı nı alır. Bu çaylardan en önemlisi Batman Çayı dır. Diğer çayların büyük çoğunluğu düzensiz akıģa sahiptir. Dicle Nehri Batman Çayı nı da aldıktan sonra 18,956 m3/sn su akıtmaktadır. Ġldeki diğer akarsular; Kulp Çayı, Zori Çayı, Sason Çayı, Zellek Kaynağı, Koki Kaynağı, Serdi Kaynağı, Hani Kaynağı, Silvan Kaynağı ve Yılanlı Kaynağı dır. Diyarbakır BüyükĢehir Belediye sınırları içerisindeki su kaynaklarından üretilen ve 2011 yılı içerisinde terfi ettirilen toplam içme su miktarı ( ) = m³/yıldır. Diyarbakır il merkezinin içme ve kullanma suyu temini Dicle Barajı ve Gözeli Yeraltı suyu Havzası ndan sağlanmaktadır. Kent suyunun büyük bir kısmının karģılandığı Dicle Baraj Gölünden 2011 yılı itibariyle, m³/yıl içme suyu üretilmiģ olup, üretilen bu içme suyu kent için üretilen toplam su miktarının % 88 ini oluģturmaktadır. Ġçme suyu+sulama+enerji amaçlı baraj, Kralkızı Barajı ve Devegeçidi Barajları ile ortak olarak çalıģmaktadır. Dicle Nehri debisi 110 m³/sn düzeyindedir. Su barajdan 32 km uzaklıktaki Ham Su Arıtma Tesisine pompalar yardımıyla iletilmektedir. Diyarbakır-Serapgüzeli (Gözeli) civarındaki içme suyu sondaj kuyularından (16 aktif kuyudan) 2011 yılı içerisinde toplam m³/yıl su üretilerek üretilen bu su miktarı, BüyükĢehir sınırları içerisinde üretilen su miktarının % 12'sine tekabül etmektedir. DiyarbakırSerapgüzeli (Gözeli) Mahallesi civarında yer alan havza, içme suyu sondaj kuyularının çevresi DSĠ tarafından yeraltı suyu iģletme sahası olarak tespit edilmiģtir. Hâlihazırda havzadan derin kuyular ve artezyen olarak elde edilen sular toplanarak kente iletilmektedir. Derin kuyulardan yaklaģık olarak 250 lt/sn lik su temini yapılabilmektedir. Kaynaktan elde edilen sular ise; maksimum 200 lt/sn civarındadır.
107 5.3. Yeraltı Su Kaynakları Diyarbakır ilinin yer altı su potansiyeli 350 hm3/yıl dır. Diyarbakır kenti ve çevresinde en üstte önemli miktarda yeraltı suyu bulunduran bazalt birimi mevcuttur. Bu birimin altında yeraltı suyu yönünden verimsiz olan ġelmo formasyonu yer almaktadır. Bunun altında ise sahanın kuzey kısımlarında Silvan formasyonu, güney kısımlarında Çermik formasyonu bulunmaktadır. En alt kısımda ise yeraltı suyu yönünden verimli olan akifer niteliğindeki Midyat formasyonu vardır. Midyat formasyonu kent ve yakın çevresinde m derinlikte bulunmakta olup m kalınlığa sahiptir. KireçtaĢı-Killi, tebeģirli kireçtaģlarından oluģan bu formasyonda açılan kuyularda ortalama lt/sn su alınmaktadır. 4 Atık Su Arıtma Sistemleri TRC2 Bölgesi ndeki kent yerleģimlerinde atıksu arıtma sistemleri geliģmemiģ durumdadır. Bölgede bulunan 55 belediyeden tam verimle çalıģtırılabilen arıtma tesisi sayısı 4 tür. Diyarbakır da 2 adet arıtma tesisi mevcuttur. TÜĠK 2012 yılı verilerine göre, TRC2 Bölgesindeki 55 belediyeden 45 inde (18 ġanlıurfa, 27 Diyarbakır ) kanalizasyon Ģebekesi bulunmaktadır. Aynı verilerde kanalizasyon Ģebekesi ile hizmet verilen nüfusun, belediye nüfusu içindeki oranı ġanlıurfa için % 80, Diyarbakır için ise % 96 olarak verilmiģtir. TRC2 Bölgesi ile Türkiye genelinde bu oranın % 88 olduğu görülmüģtür. Ayrıca bu veriler bölgede kanalizasyon Ģebekesi olmayan yerleģimlerin daha çok küçük belediyeler olduğunu göstermektedir. Diyarbakır BüyükĢehir Belediyesi DĠSKĠ Genel Müdürlüğü tarafından, atık su arıtma tesisi faaliyete geçirilmiģtir. BüyükĢehir Belediyesine tabi olan atık su arıtma tesisi, Ģu anda % 30 verimle, mekanik olarak arıtma yapmaktadır. ġehirdeki evsel atık sular yaklaģık 694 km uzunluğunda toplama sistemi ile toplanarak, toplam 52 km uzunluğunda çapları 700 mm ile mm arasında değiģen kolektör hatlarına bağlanarak mm lik tek bir kolektör hattı ile cazibeli bir Ģekilde arıtılmak üzere atık su arıtma tesisine verilmektedir. Kent içindeki atık suların toplanıp bunların tekrar kullanıma sunulması amacıyla yapılan toplama sistemleri dört ilçe belediyesinden, Suriçi sınırları dâhilinde tamamlanmıģ olup; Bağlar, Kayapınar ve YeniĢehir Belediyesi gibi yeni yerleģim alanlarında tamamlama çalıģmaları devam etmektedir. DĠSKĠ Genel Müdürlüğü'nün Avrupa Birliği IPA Kapsamında Kent Merkezinde ayrık sistemde Yağmur suyu projesi, Kentin E Havzasına hitap eden Batı kolektörü, Bağıvar-Çarıklı-Pirinçlik ve Üniversite Bölgesini kapsayan kanalizasyon Ģebeke çalıģmaları yapılacaktır. Atıksu arıtma tesisinin çamur arıtım ünitesinden çıkan çürümüģ çamurların, gerekli analiz ve araģtırmalardan sonra uygun bulunursa tarım arazilerinde toprak iyileģtirici ve gübre Ģeklinde kullanılması düģünülmektedir yılı içerisinde tesiste m3 gaz üretimi sağlanmıģ ve yaklaģık m3 gaz tesiste kullanılmıģ, geri kalan ise; yakma ünitesinde yakılmıģtır. Ayrıca, mevcut Mekanik Arıtma Tesisine ilave olarak diyarbakır ileri biyolojik atıksu arıtma tesisi de IPA dönemi kapsamında bulunmaktadır. Ġleri biyolojik arıtma tesisi, Avrupa Birliği IPA Programının Teknik Yardım Projesi kapsamında yapılmaya baģlanmıģ olup; proje giderleri Avrupa Birliği, Çevre ve Orman Bakanlığı ve DĠSKĠ tarafından karģılanmaktadır. Tesis, 2025 yılında nüfusa hizmet edecek kapasitede ve organik karbon, azot ve fosfor giderimine sahip ünitelerden oluģacaktır. 5. Katı Atıklar Üretim iģlemleri, ürünlerin tüketilmesi ve diğer insan aktiviteleri sonucunda oluģan ve artık ihtiyaç duyulmayan ve uzaklaģtırılmak istenen her türlü madde atık olarak tanımlanmaktadır. Katı atıklar; evsel katı atıklar, tıbbi atıklar, tehlikeli ve zararlı atıklar, atık yağlar, pil ve aküler, arıtma çamuru, gibi katı maddelerden oluģmaktadır. Diyarbakır'da hızla artan nüfusun yanında tüketim toplumu zihniyetinin yaygınlaģmasıyla birlikte, katı atıklarının bertaraf edilmesi büyük bir sorun teģkil etmektedir. Hali hazırda kullanılan atık depolama sahası, düzensiz depolama yüzünden ömrünü doldurmak üzeredir. Bunun neticesinde yeni bir atık sahası zorunlu hale gelmiģ olup BüyükĢehir Belediye BaĢkanlığı tarafından planlanan Düzenli Depolama ve Kompost Tesisi proje aģamasındadır.
108 Diyarbakır Ġli Ġlçelerinin Katı Atık Üretimi ve Bertaraf ġekilleri, 2011 Kaynak: DĠÇġM, Diyarbakır BüyükĢehir Belediye BaĢkanlığı tarafından planlanan Düzenli Depolama ve Kompost Tesisi proje aģamasındadır. Diyarbakır BüyükĢehir Belediye sınırları dahilinde bulunan 4 merkez ilçe belediyesinin yanı sıra Bismil, Çınar, Dicle, Eğil, Ergani ve Hani belediyeleri de düzenli katı atık depolama projesine dahildir Katı atık analizlerine bakıldığında Diyarbakır kent merkezinden kaynaklanan çöpün içinde organik maddenin oranının yüksek seviyelerde olduğu gözlenir. Cam, tekstil, metal ve plastik maddeler ise düģük yoğunlukta bulunmaktadır. Diyarbakır'da üretilen tıbbi atık miktarı toplam ton/yıl olarak tahmin edilmektedir. Sağlık kuruluģlarından kaynaklanan tıbbi atıkların, kaynağında yönetmeliğe uygun toplanması yönünde çalıģmalar sürdürülmekte, BüyükĢehir Belediyesi tıbbi atık araçları tarafından nihai depo alanına taģınmakta ve burada evsel atıklardan ayrı olarak iģlem görmektedir. Sıvı yağlar otomotiv sektöründen, fabrikalardan ve iģ makinalarından kaynaklanmaktadır. Diyarbakır'da atık madeni yağların geri kazanımı amacıyla bir tesis kurulmuģ olup faaliyete geçmiģtir. Diyarbakır'da atık pil, akü ve bataryaların geçici olarak depolanması amacı ile kurulu tesisler bulunmakta olup maksimum 90 gün depolanan bu atıklar, lisanslı taģıyıcılarla bertaraf edilmek üzere anlaģmalı tesislere taģınmaktadır. Diyarbakır'da, hayvan kadavraları ve mezbaha atıkları için üç ayrı tesis mevcuttur. Tesislerde üretilen atıklara yönelik geri kazanım yapılmamakta ve atıklar sahada gömülerek ya da BüyükĢehir Belediyesi atık sahasına götürülerek atıkların bertarafı sağlanmaktadır. 6 Atıkların Geri Kazanılması ve Değerlendirilmesi Diyarbakır'da Ģimdiye kadar bu tür atıklar belli bir sistemle düzenli olarak ayrıģtırılmadığı için, bu iģlem nihai depo alanında çok sağlıksız koģullarda kısmen gerçekleģtirilmeye çalıģılmaktaydı. Diyarbakır'da 1999 yılından beri, ildeki kurum ve kuruluģlarda imha edilmesi gereken evrak ve atık kâğıtların, diğer atıklardan ayrı olarak toplanması sağlanmaktadır.
109 DĠYARBAKIR HĠZMETLER SEKTÖRÜ Diyarbakır ili hizmetler sektörü, alt sektörlerine ait bilgiler özetle aģağıdadır; 1. Turizm Turizm, dünya genelinde 20 nci yüzyılın son yarısında en hızlı büyümenin görüldüğü yükselen sektörlerden biridir. BaĢta sadece belli bölgelerde geliģen ve sınırlı sayıda ülkeye gelir getiren turizmde, hızlı bir geliģim yaģanarak yeni destinasyonlar oluģmuģ, geliģmekte olan ülkeler de turizm gelirlerinden pay almaya baģlamıģtır. TRC2 Bölgesi Turizm Göstergeleri ve Altyapı Durumu 1 GeliĢ, Geceleme, Ortalama KalıĢ ve Doluluk Ġstatistikleri yılları arasında TRC2 ve ġanlıurfa-diyarbakır özelinde turizm iģletme ve belediye belgeli tesislerdeki geliģ sayısı, geceleme sayısı, ortalama kalıģ süresi ve doluluk oranlarına baktığımızda; TRC2 Bölgesine gelen yabancı turist sayısı 2007 yılında iken 2011 yılında yükselmiģ, yerli turist sayısı den e inmiģ, toplam turist sayısı dan e düģmüģtür. TRC2 Bölgesine gelen yabancı turist sayısının, Türkiye ye gelen yabancı turist sayısına oranı 2007 yılında % 0.14 iken 2011 yılında % 0.21 e yükselmiģtir. Yerli turist oranına bakıldığında ise; 2007 yılında % olan oran 2011 yılında % 2.09 a düģmüģtür. Bölge, yabancı turist sayısında oransal olarak artıģ yakalamakla birlikte yerli turist oranında azalma yaģamıģtır. Bölgenin geceleme sayısı 2007 yılında iken 2011 yılında e gerilemiģ, Türkiye deki geceleme sayısına oranı da % 2.51 den % 0.62 ye düģmüģtür. Ortalama kalıģ süreleri 2007 yılında 1, yılında 1.45 olarak gerçekleģerek Türkiye ortalamasının (2,55 ve 2,7) oldukça gerisinde kalmıģtır. Bölge için iģletmelerin doluluk oranlarına baktığımızda; 2007 yılında turizm iģletme belgeli tesisler için oran % iken, 2011 yılında % e yükselmiģ ancak Türkiye ortalamasının (%51.46) altında kalmıģ, belediye belgeli tesisler için ise oran % den % 37,5'e düģmüģ fakat yine de bu oran Türkiye ortalamasının (% 33.91) üzerinde gerçekleģmiģtir. Diyarbakır ili tesislerinin doluluık oranları ise %45 lere ulaģan oldukça iyi bir oranda seyretmektedir.
110 Diyarbakır ve ġanlıurfa Turizm ĠĢletme ve Belediye Belgeli Tesislere GeliĢ Sayısı, Geceleme Sayısı, Ortalama KalıĢ Süresi ve Doluluk Oranları, Kaynak: KTB, TRC2 Bölgesi Turizm ĠĢletme ve Belediye Belgeli Tesislere GeliĢ Sayısı, Geceleme Sayısı, Ortalama KalıĢ Süresi ve Doluluk Oranları, Kaynak: KTB, 2011.
111 Turizm iģletme ve belediye belgeli tesislerdeki geliģ sayısı, geceleme sayısı, ortalama kalıģ süresi ve doluluk oranlarına il düzeyinde baktığımızda; Diyarbakır iline gelen yabancı turist sayısı 2007 yılında iken 2011 yılında e yükselmiģ, yerli turist sayısı ise den e inmiģ, toplam turist sayısı ise den ine düģmüģtür. Diyarbakır a gelen yabancı turist sayısının Türkiye ye gelen yabancı turist sayısına oranı 2007 yılında % 0.08 iken 2011 yılında % 0.14 e yükselmiģtir. Diyarbakır'daki yerli turist oranına bakıldığında ise; 2007 yılında % olan oran 2011 yılında % 1.39 a düģmüģtür. Diyarbakır, yabancı turist sayısında oransal olarak artıģ yakalamakla birlikte, ilde yerli turist oranında azalma yaģamıģtır. Diyarbakır ın geceleme sayısı 2007 yılında iken 2011 yılında e yükselmiģ ancak Türkiye deki geceleme sayısına oranı % 1.37 den % 0.38 e gerilemiģtir. Ġlde ortalama kalıģ süreleri 2007 yılında 1.15, 2011 yılında 1.3 olarak gerçekleģerek Türkiye ortalamasının (2,55 ve 2,7) oldukça gerisinde kalmıģtır. Diyarbakır için iģletmelerin doluluk oranlarına baktığımızda; 2007 yılında turizm iģletme belgeli tesisler için oran % iken, 2011 yılında % e yükselmiģ ancak Türkiye ortalamasının (% 51.46) altında kalmıģ, belediye belgeli tesisler için ise oran % den % e yükselerek Türkiye ortalamasının (% 33.91) üzerinde gerçekleģmiģtir. Diyarbakır ve ġanlıurfa nın turizm iģletme ve belediye belgeli tesislere geliģ sayısı, geceleme sayısı, ortalama kalıģ süresi ve doluluk oranları, turizm ile ön plana çıkan diğer TRC illeri ve Hatay ile karģılaģtırıldığında; tesise geliģ sayısında Diyarbakır, diğer TRC illeri olan Adıyaman, Gaziantep, Mardin ile Hatay ilinden daha iyi durumdadır. Geceleme sayısına baktığımızda ise; Diyarbakır ın 2007 yılındaki geceleme sayısı, diğer illere göre daha yüksek iken 2011 yılında Hatay ve Gaziantep in gerisine düģmüģtür yılında Diyarbakır da ortalama kalıģ süresi Hatay, Gaziantep ve Mardin in gerisinde, Adıyaman ın ise ilerisindedir. Doluluk oranı da diğer tüm illere göre Diyarbakır da daha yüksektir. 2. Turizm Tesisleri Bölgede turizm tesisi varlığı; turizm iģletme belgeli ve belediye iģletme belgeli olarak, 112 tesis, oda ve yatak kapasitesinden oluģmaktadır. TRC2 Bölgesi Turizm ĠĢletme ve Belediye ĠĢletme Belgeli Tesisler, 2012 Kaynak: ġġktm, 2012; DĠKTM, 2012 Diyarbakır da ise 17 adet turizm iģletme belgeli konaklama tesisi ve 46 adet belediye iģletme belgeli konaklama tesisi bulunmaktadır. Ġlde bulunan 17 adet turizm iģletme belgeli konaklama tesisinin, 1 adedi özel belgeli, 1 adedi beģ yıldızlı, 4 adedi dört yıldızlı, 4 adedi üç yıldızlı ve 7 adedi iki yıldızlıdır. Bu tesisler genelde il merkezinde bulunup ilçe olarak sadece Çermik te, belediye iģletme belgeli, toplam 389 oda ve 842 yatak kapasitesine sahip, 20 konaklama tesisi mevcuttur. Turizm yatırımı belgeli tesis sayısı; 7 adettir Yatırımda bulunan tesislerin tamamlanıp faaliyete gösterecektir. Diyarbakır'da yatak kapasitesi adet artıģ
112 Bölge genelindeki seyahat acentesi sayısı 84 dür. Diyarbakır da faaliyet gösteren 53 seyahat acentesinin 48 i A grubu, 5 i de B grubudur. Bölgede konaklama tesisleri içerisinde diğer konaklama türlerinden olan pansiyon, tatil köyü, kamping, termal otel tesislerinin eksikliği görülmektedir. Ayrıca tarihi dokunun yoğun olduğu yerlerde ev pansiyonculuğu veya butik otel iģletmeciliğinin değerlendirilmesi, turizm tesisi altyapısının geliģmesi açısından önem arz etmektedir. 3 Bölgedeki Turizm Türleri Türkiye Turizm Stratejisi (2023) belgesinde Diyarbakır GAP Kültür ve Turizm GeliĢim Bölgesi ile Ġnanç Turizmi Koridorunda yer almaktadır.. Bölgede öne çıkan kültür ve inanç turizminin yanı sıra kıģ turizmi, su sporları, sağlık turizmi ve termal turizm, gurme turizmi, ekoturizm, fuar ve kongre turizmi potansiyeli bulunmaktadır. Kültür Turizmi Kültür turizmi, uluslararası turizm pazarında yükselen alanlardan biridir. Bunun en önemli nedenleri arasında, deniz turizmi pazarına yönelik kitle turizminin doyuma ulaģması, çevre ve çevre dengesi konusunda yapılan tartıģmalar, doğal güzellikler ve kaynaklardan yoksunluk ve bireylerin tarihi değerler ve kültürel miras hakkında bilinçlenmeye baģlamıģ olması gibi unsurlar gelmektedir. Diyarbakır; neolitik dönemin ve Anadolu nun ilk yerleģmelerinden olan Çayönü yerleģmesi, Ġçkale, inģa tarihi bilinmeyen ve günümüze en iyi Ģekilde ulaģmıģ sağlam Surları, Paleolitik ve Mezolitik dönem izlerini taģıyan mağaralar (Hasuni Mağaraları, Hilar Mağaraları, Bırkleyn Mağaraları), farklı dönemlere ait çok sayıda anıtsal yapı ve sivil mimarlık örnekleri ve büyük ölçüde bozulmadan günümüze kadar ulaģmıģ tarihi kent dokusu ile kültür turizmi için yüksek potansiyele sahiptir. Ġnanç Turizmi Peygamberler Ģehri olarak anılan ġanlıurfa ve sahabeler Ģehri olarak bilinen Diyarbakır illeri ile Bölge, inanç turizminin önemli merkezlerinden biridir. Bölge; geçmiģten günümüze ilkel dinlerden, çok tanrılı dinlere ve semavi dinlere uzanan bir yelpazede pek çok inanç için önemli yere sahiptir. ġanlıurfa Ģehir merkezine 15 km. uzaklıkta bulunan Göbeklitepe de yapılan arkeolojik kazılarda, günümüzden yıl öncesine ait dünyanın en eski tapınak kalıntılarının bulunmuģ olması; Harran ve Soğmatar'da Asur, Babil dönemlerinde ay, güneģ ve gezegenlerin kutsal sayıldığı Pagan dini tapınakları, Ġbrahim Peygamber'in doğduğu, Yakub, Eyyub, Elyesa, ġu ayb ve Musa peygamberlerin yaģadığı Ģehir olduğuna inanılmıģ olması, Urfa'ya "Ġnançlar Diyarı" ve "Peygamberler ġehri" denilmesine sebep olmuģtur. Müslümanlar için ġanlıurfa, Hz. Ġbrahim in ve Hz Eyüp ün makamının olduğu, Hz. Ġlyas ve Hz. Yakup gibi peygamberlerin yaģadığı kutsal Ģehirdir. Diyarbakır'da inanç turizmi açısından önemli bir merkezdir. Sahabe kabirleri, Anadolu nun ilk camisi olan, Ġslam dünyasının beģinci Harem-i ġerif i (Kutsal Mabet) olan Ulu Camii (Camii Kebir), Keldani mezhebine ait Keldani Kilisesi, Hıristiyanlıktan önce ġemsi mabedi olan ve kutsal kitapların dili olan Süryanice ibadet edilen Meryem Ana Süryani Kadim Kilisesi, Eğil ilçesinde bulunan Peygamber Kabirleri yoğun olarak ziyaretçi çeken önemli dini merkezlerdendir. KıĢ Turizmi Siverek sınırları içersinde yer alan Karacadağ Kayak Merkezi, ġanlıurfa nın ve Bölgenin kayak yapılan ve kıģ turizmine yönelik hizmet veren tek tesisidir. ġanlıurfa ve Diyarbakır merkezlerine yakın konumu nedeniyle her iki ilden de ziyaretçi çekmektedir. Su Sporları Bölgenin su sporları için uygun alanları ġanlıurfa nın batı ve kuzeybatısında KarkamıĢ, Birecik ve Atatürk Baraj Gölleri dir. Atatürk Barajı ile oluģan göl, ülkenin 3. büyük gölüdür. Atatürk Baraj Gölü nde yılda bir kere Su Sporları ġenliği düzenlenmektedir. Bozova ve Halfeti ilçelerinde su
113 sporları yapmak için uygun alanlar bulunmaktadır. Ayrıca Diyarbakır'ın Eğil ilçesinde de su sporlarının geliģtirilmesi için çalıģmalar devam etmektedir. Sağlık Turizmi ve Termal Turizm GeliĢmiĢ sağlık hizmetlerine sahip Diyarbakır ili, Dicle Üniversitesi AraĢtırma Hastanesi, Diyarbakır Bölge Eğitim ve AraĢtırma Hastanesi ve çok sayıda özel sağlık kuruluģları ile bölgesel sağlık merkezi konumundadır ve çevre illere hizmet vermektedir. Kültür ve Turizm Bakanlığınca termal turizm merkezi olarak ilan edilen Çermik ilçesi Kaplıca bölgesinde 73 ha. alanda sıcak su rezervi tespit edilmiģtir. Yapılan araģtırmalarda, üst solunum yolu enfeksiyonlarında, romatizmal hastalıklarda ve kadın hastalıklarında olumlu etkisi olduğu tespit edilmiģtir. ġanlıurfa'nın 40 km. güneydoğusunda bulunan Karaali köyündeki sıcak su kaplıcasında 90 ha. alanda sıcak su rezervi tespit edilmiģtir. Ġl Özel Ġdaresi tarafından 1997 yılında açılan Kaplıca Otel Tesisleri ve Kapalı Havuz Tesisleri 34 odalı 68 yataklıdır ve m3 /saat sıcak su kapasitelidir. Ayrıca 2000 yılında açılmıģ olan 54 daireli bir apart otel tesisi bulunmaktadır derecedeki sıcak suyun, sinir sistemi, eklem, cilt, dolaģım ve benzeri hastalıklar için Ģifa özelliği taģıdığı tespit edilmiģtir. Çermik Kaplıcaları ve Karaali Kaplıcaları bölgeden ve çevre illerden yılın her döneminde çok sayıda ziyaretçi çekmektedir. Fakat kaplıcaların altyapıları ve çevre kalitesi yetersiz durumdadır. Kaplıca merkezlerinde altyapının iyileģtirilmesi, tesislerin modernizasyonu, mevcut kapasitenin kullanılmasına yönelik olarak yeni tesislerin kurulması, çevre kalitesi ve hizmet kalitesinin arttırılması gerekmektedir. Gurme Turizmi Diyarbakır mutfak kültürü de yağlı, baharatlı ve etli yemekleri ile burmalı kadayıf gibi yöresel tatlılarıyla ön plandadır. Diyarbakır karpuzu, iriliği nedeniyle Ģehrin sembolü olmuģtur. Ekoturizm Diyarbakır ilinde bulunan Hassuni Mağaraları, Brıkleyn Mağaraları, Eğil ilçesi gibi doğal ve tarihi özelliklere sahip alanlar bölgede ekoturizm potansiyelini öne çıkarmaktadır. Pirinç ve buğday tarımının dünyada ilk kez yapıldığı ve bu ürünlerin gen merkezi olan Karacadağ etekleri bazalt taģların temizlenmesi durumunda kimyevi gübre ve zirai ilaç kullanılmamıģ toprağıyla organik tarım ve Agro-turizm için uygun alanlar oluģturacaktır. Karacadağ yayla turizmi ve ekoturizm olanakları değerlendirilecek alanlardandır. Fuar ve Kongre Turizmi Diyarbakır ili, TRC2 Bölgesin içinde fuar ve kongre turizmi açısından ön plana çıkmaktadır. Türkiye deki beģ fuar merkezinden biri olarak gösterilen Diyarbakır ilinde düzenlenen fuarlara Suriye ve Irak gibi komģu ülkelerden ve Türkiye nin birçok yerinden çok sayıda katılımcı ve ziyaretçi gelmektedir. Kültür ve Turizm Bakanlığınca hizmete açılan Cahit Sıtkı Tarancı Kültür ve Kongre Merkezi, BüyükĢehir Belediyesi Sümerpark Kongre Merkezi ve Dicle Üniversitesi Kongre Merkezi ile Diyarbakır kongre turizmi için önemli altyapıya sahiptir.
114 MEVDUAT ve KREDĠ BĠLGĠLERĠ Güneydoğu Anadolu Bölgesi nde ve TRC2 Bölgesi özelinde genel olarak alternatif finansal araçları pek kullanılmamakta, finansman ihtiyacının büyük bir kısmının krediler ile karģılanmaktadır. Finansal araçlar içerisinde krediler çok yüksek bir paya sahip iken, finansal kuruluģlar içerisinde de bankalar ağırlıktadır. Bu durum, finansal olarak yeteri kadar yayılma olmadığının ve finansal sistemin Bölgede oldukça sığ olduğunun göstergesidir. Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu (BDDK) verilerine göre, 2012 yılı sonu itibariyle Türkiye de banka Ģubesi bulunmaktadır. Bunlardan 87 si Diyarbakır da olmak üzere TRC2 Bölgesinde 162 banka Ģubesi bulunmaktadır. Banka Ģube sayısı sıralamasında 81 il arasında Diyarbakır 23 üncü olmuģtur. ġube baģına nüfus 2012 yılı sonunda Diyarbakır da olarak gerçekleģmiģtir. Türkiye, ġanlıurfa ve Diyarbakır da Banka ġube Sayıları Kaynak: BDDK, yılında yurt içi mevduat hacmi 737 milyar TL seviyesindedir. Diyarbakır yurt içi mevduat hacmi açısından 2012 yılı sonunda 26 ıncı sırada yer almıģtır. KiĢi baģına düģen mevduat verilerine bakıldığında Diyarbakır da 2012 yılında TL mevduat gerçekleģmiģtir. ġanlıurfa ve Diyarbakır Ġllerinin Yurt Ġçi Mevduat Hacmi (Bin TL) Kaynak: BDDK, yılında yurt içi nakdi kredi hacmi 785 milyar TL seviyesindedir. Bunun 9,5 milyar TL si (% 1,2) TRC2 Bölgesindedir. Diyarbakır yurt içi nakdi kredi hacmi açısından 2012 yılında 23 üncü sırada yer almıģtır. Sektörel açıdan bakıldığında Diyarbakır da ziraat ve balıkçılık baģta gelmektedir. Diyarbakır da inģaat, toptan ticaret ve komisyonculuk sektörleri kredilerin yoğun olduğu alanlardır. KiĢi baģına düģen nakdi kredi verilerine bakıldığında Diyarbakır da 2012 yılında TL nakdi kredi gerçekleģmiģtir.
115 ġanlıurfa ve Diyarbakır Ġllerinin Yurt Ġçi Nakdi Kredi Hacmi (Bin TL) Kaynak: BDDK, 2012 YATIRIM TEġVĠK BELGELERĠ 19 Haziran 2012 tarih ve 2012/3305 sayılı Yatırımlarda Devlet Yardımları Hakkında Karar ile yayınlanan yeni yatırım teģvik sistemine göre sosyo-ekonomik geliģmiģlik durumları dikkate alınarak 6 farklı bölge oluģturulmuģ ve bölgesel geliģmiģlik farklarını azaltmayı, sektörel kümelenmeyi öne çıkarmayı hedefleyerek bu bölgelere farklı teģvik uygulamaları getirilmiģtir. Buna göre TRC2 Bölgesi teģvik sisteminden en fazla faydalanan 6.Bölgede yer almaktadır. Yatırım TeĢvik Belgesi Ġstatistikleri TRC2 Bölgesi nde 2007 ve 2012 yılları arasında Yatırım TeĢvik Belgesi sayısı, sabit yatırım tutarları ve bununla sağlanan istihdam miktarları aģağıdaki tabloda verilmiģtir. TRC2 Bölgesi bu 6 yıllık dönemde toplam olarak Türkiye genelinde; belge sayısında % 3,2, sabit yatırım tutarında % 1,3, istihdam sayısında % 2,8 oranlarıyla toplamdan çok düģük pay almıģtır. Ayrıca bu paylara baktığımızda, toplam yatırım tutarı ve istihdam oranlarının, belge sayısı oranına göre daha düģük kaldığı görülmektedir. Bu da TRC2 Bölgesindeki yatırımların daha küçük ölçekli olduğunu, daha az toplam sabit yatırım tutarı barındırdığını ve daha az istihdam sağladığını ortaya koymaktadır yılında, Diyarbakır ilinde düzenlenen yatırım teģvik belgesi sayısı 69 iken, ġanlıurfa ilinde bu sayı 98 olarak gerçekleģmiģtir. TRC2 Bölgesi Yatırım TeĢvik Belgesi Ġstatistikleri Kaynak: Kalkınma Bakanlığı
116 2012 yılında TRC2 Bölgesi ndeki yatırım teģvik belgesi sayısı 2011 yılındaki miktarı aģmıģtır yılında Diyarbakır ilinde imalat sanayi sektöründe 39, hizmetler sektöründe 16, madencilik sektöründe 12, enerji ve tarım sektöründe 1 er adet yatırım teģvik belgesi düzenlenmiģtir. Bu dönemde alınan yatırım teģvik belgesi sayısı önceki yıllara göre daha yüksek olup Diyarbakır için Türkiye toplamının yajklaģık % 1,5 unu oluģturmaktadır. Bölgenin yatırım tutarı ve istihdamda Türkiye toplamından aldığı pay önceki yıllara göre daha yüksek olmasına rağmen yinede ülke ortalamasına göre düģük kalmıģtır Sektörel Bazda Yatırım TeĢvik Belgesi Ġstatistikleri, 2012 Kaynak: Kalkınma Bakanlığı Diyarbakır ili için verilen TeĢvik belgelerinin önemli kısmı imalat sektörü için düzenlenmiģtir. KAMU YATIRIMLARI Kamu yatırımları, özellikle özel sektörün yatırım yapmaktan çekindiği ya da yüksek teģvikler bekleyerek yatırımları baģka noktalara kaydırdığı yerlerde ciddi bir önem kazanmaktadır. Güneydoğu Anadolu Bölgesi, Türkiye de çoğu yere göre özel sektör yatırımlarının sınırlı olduğu bir bölge olarak öne çıkmaktadır. Bu durum kamu yatırımlarının bölge için önemini daha da arttırmaktadır.
117 TRC2 Bölgesi Kamu Yatırımları (Bin TL) Kaynak: Kalkınma Bakanlığı 2008 Yılından baģlayarak Diyarbakır da kamu yatırımlarında ve Türkiye genelinden aldığı payda ciddi bir artıģ gözlenmektedir. Ayrıca, Kamu Yatırımları sıralamasında Diyarbakır 4. Sırayı almıģtır. Kamu Yatırımlarında ilk 10 il (2012) Kaynak: Kalkınma Bakanlığı 2012 yılı için TRC2 Bölgesi nde gerçekleģtirilmesi düģünülen kamu yatırımı milyon TL seviyesinde olup, bu tutarın TL sı Diyarbakır için tahsis edilmiģtir. Bu miktarın yarıdan fazlası Tarım sektörü için tahsis edilmiģ olup, bölgede tarım faaliyetlerine olumlu Ģekilde yansıyacaktır. Madencilik ve eğitim sektörleri de tarımdan sonra en fazla pay alan sektörler konumundadır.
118 EĞĠTĠM Eğitim düzeyi ulusal ve uluslararası geliģmiģlik endekslerinde yer alan en önemli göstergelerden biridir. Eğitim, ekonomik ve sosyal ihtiyaçların karģılanması için gereken nitelikli iģgücünün yetiģmesinde, değiģen talep yapısına uygun beceri ve bilgi altyapısının oluģturulmasında, kaynakların verimli olarak kullanılmasında önemli bir role sahiptir. Türkiye genelinde 6 yaģ ve üzeri nüfus için okuma yazma bilmeyenlerin oranı % 4,2 olarak tespit edilmiģken, Bölgede bu değerin % 9,7 olduğu görülmektedir. Bu durum okuryazarlığın bölgede önemli bir sorun olduğunu göstermektedir. Okuma yazma bilmeyenlerin oranı Diyarbakır ili için % 9 olarak belirlenmiģtir. Bölge de dezavantajlı gruplardan olan kadın nüfusun okuryazarlık durumu incelendiğinde; Türkiye geneli kadın nüfusu okuma yazma bilmeyen oranı % 7 iken Bölge de % 16,2 ile Türkiye ortalamasının 2 katından fazla olduğu görülmektedir. Diyarbakır ilinde ise bu oran % 14,9 olarak tespit edilmiģtir. Veriler bölgede okuma yazma bilmeyen kadınların oranının yüksek olduğunu, bu konuda Bölge de çalıģmalar yapılması gerektiğini göstermektedir. Ġlkokul Genç nüfusa sahip bir bölge olması sebebiyle TRC2 Bölgesi nde öğrenci sayısı yüksektir. Türkiye genelinde ilkokul öğrencisi sayısının toplam nüfusa oranı % 7,4 iken TRC2 Bölgesindeilkokul öğrencisi sayısının Bölge toplam nüfusuna oranı % 12,3 tür. Ġlkokul eğitiminde eğitim-öğretim yılı okullaģma oranlarına bakıldığında Diyarbakır Türkiye ortalamasının üzerindedir ve okullaģma oranı % 100 e çok yakın bir değerdedir. Öğretmen baģına düģen öğrenci sayısını bölge bazında incelediğimizde TRC2 Bölgesinde bu sayı 25 iken Türkiye de 20 dir. Bu sayılar ilkokul eğitiminde öğretmen açığının olduğu göstermektedir. TRC2 Bölgesinde derslik baģına düģen öğrenci sayısı 29 iken Türkiye de bu sayı 24 tür. Derslik baģına düģen öğrenci sayısı Türkiye ortalamasının üzerindedir. Eğitim ortamının kalitesinde önemli göstergelerden biri olan derslik baģına düģen öğrenci sayısının ülke ortalamasının üstünde olması ilkokulda derslik ihtiyacının yüksek olduğunu göstermektedir. TRC2 Bölgesinin 2023 yılındaki çocuk nüfusu göz önünde bulundurulduğunda derslik ihtiyacı önem arz etmektedir. Ortaokul Temel eğitimin son basamağı olan ortaokul eğitiminde TRC2 bölgesinde öğrenci sayısı yüksektir. Türkiye genelinde ortaokul öğrencisi sayısının toplam nüfusa oranı % 7,4 iken TRC2 Bölgesi nde ortaokul öğrencisi sayısının Bölge toplam nüfusuna oranı % 11,2 dir. Ortaokul eğitiminde eğitim-öğretim yılı okullaģma oranlarına bakıldığında Diyarbakır Türkiye ortalamasının altındadır. Öğretmen baģına düģen öğrenci sayısı ülke ortalamasının üstündedir. TRC2 Bölgesinde derslik baģına düģen öğrenci sayısı 45 iken Türkiye de bu sayı 30 dur. Derslik baģına düģen öğrenci sayısı Türkiye ortalamasının oldukça üzerindedir. Derslik baģına düģen öğrenci sayısının ülke ortalamasının üstünde olması ortaokulda derslik ihtiyacının yüksek olduğunu göstermektedir. TRC2 Bölgesinin 2023 yılındaki çocuk nüfusu göz önünde bulundurulduğunda, derslik ihtiyacı önem arz etmektedir. Ortaöğretim Ortaöğretim; genel ortaöğretim, mesleki ve teknik ortaöğretim olmak üzere ayrı ayrı ĠncelenmiĢtir Genel ortaöğretimde eğitim-öğretim yılı okullaģma oranlarına bakıldığında Diyarbakır ülke ortalaması ile aynı düzeydedir. Diyarbakır illerinde öğretmen baģına düģen öğrenci sayısı ülke ortalamasının oldukça üstündedir. TRC2 Bölgesinde derslik baģına düģen öğrenci sayısı 45 iken,
119 Türkiye de bu sayı 28 dir. Derslik baģına düģen öğrenci sayısının ülke ortalamasının üstünde olması ortaokulda derslik ihtiyacının yüksek olduğunu göstermektedir. Mesleki ve teknik ortaöğretimde eğitim-öğretim yılı okullaģma oranlarına bakıldığında Diyarbakır ın mesleki ve teknik eğitimde okullaģma oranı, Türkiye ortalamasının oldukça altındadır. Öğretmen baģına düģen öğrenci sayısı, ülke ortalamasına yakındır. TRC2 Bölgesinde derslik baģına düģen öğrenci sayısı 37 iken, Türkiye de bu sayı 34 tür. ĠSTĠHDAM EDĠLEBĠLĠR NÜFUS TRC2 Bölgesi 2012 yılı iģgücü istatistikleri incelendiğinde, iģgücüne katılma oranı, istihdam oranı, iģsizlik oranı ve tarım dıģı iģsizlik oranı verilerinin 2004 yılına kıyasla daha düģük seviyelerde olduğu görülmektedir yılında krizin etkisiyle iģsizlik en yüksek noktaya ulaģmıģtır. TRC2 Bölgesi Temel ĠĢgücü Göstergeleri, Kaynak: TÜĠK, 2012d. Düzey 2 Bölgeleri iģgücü göstergelerine bakıldığında TRC2 Bölgesi 2012 yılında 26 Düzey 2 Bölgesi içinde iģgücüne katılım oranı ve istihdam oranı en düģük olan bölgedir. ĠĢsizlik oranı ise Türkiye ortalamasının altındadır yıllarında TRC2 Bölgesinin Düzey 2 Bölgeleri arasında yerini incelediğimizde iģgücüne katılma oranı ve istihdam oranında genel olarak son sıralarda olduğu, iģsizlikte ise son yıllarda iyileģme olduğu görülmektedir. TRC2 Bölgesi Temel ĠĢgücü Göstergeleri Düzey 2 Sıralaması, Kaynak: TÜĠK, 2012d.
120 2011 yılında iģgücü konusunda TÜĠK tarafından yayınlanmıģ iki ayrı istatistik bulunmaktadır. Bunlardan Hanehalkı ĠĢgücü Ġstatistikleri her ay TÜĠK tarafından yayınlanan sadece iģgücü göstergelerini ölçmeyi amaçlayan saha çalıģmasıdır. Diğeri ise 2011 yılında yayınlanan ve istisnai bir çalıģma olan Nüfus ve Konut AraĢtırması baģlıklı saha çalıģmasıdır. Ġki çalıģmanın sonuçları arasında çeliģkiler bulunmaktadır. Hanehalkı ĠĢgücü istatistiklerinde Türkiye deki iģsizlik rakamı 9,8 iken, Nüfus ve Konut araģtırmasında bu rakam 7,9 gözükmektedir. AĢağıdaki tabloda nüfus konut araģtırmasına ait istatistikler verilmiģtir. Buna göre Diyarbakır iģgücüne katılma oranında, iģsizlik oranında ve istihdam oranında en düģük 2. ilkonumundadır. ĠĢgücüne Katılım TRC2 Bölgesi nin iģgücüne katılım oranı, Türkiye ortalamasının oldukça altında seyretmektedir. ġanlıurfa nın iģgücüne katılım oranının ise, genel olarak Diyarbakır ortalamasının üstünde değerlere sahip olduğu görülmüģtür. Nüfus konut araģtırması sonuçlarına göre Diyarbakır % 40,4 ile Kırıkkale den sonra iģgücüne katılım oranı en düģük olan 2. ildir. Nüfus konut araģtırmasında Düzey 2 bazında istatistik yayınlanmamıģtır. Hanehalkı iģgücü istatistiklerine göre ise 2011 yılında TRC2 Bölgesi iģgücüne katılım oranı % 32,8 dir. Matematiksel olarak 2011 yılında TRC2 bölgesinin iģgücüne katılım oranı % 40,4 ten az, %45,2 den fazla olamaz. Nüfus konut araģtırmasının Bölge gerçeğini daha iyi yansıttığı düģünülmektedir. AĢağıdaki tablo ve grafikte iģgücüne katılım oranına ait istatistikler yıllar itibariyle verilmiģtir. ĠĢgücüne Katılım Oranı (%), Kaynak: TÜĠK, 2012d. Ġstihdam TRC2 Bölgesi nin istihdam oranı Türkiye ortalamasının oldukça altında seyretmektedir. Nüfus konut araģtırması sonuçlarına göre Diyarbakır % 34,9 ile Kırıkkale den sonra istihdam oranı en düģük olan 2. ildir. Nüfus konut araģtırmasında Düzey 2 bazında istatistik yayınlanmamıģtır. Hanehalkı iģgücü istatistiklerine göre ise 2011yılında TRC2 Bölgesi istihdam oranı % 30,1 dir. Matematiksel olarak 2011 yılında TRC2 bölgesinin istihdam oranı % 34,9 dan az, % 40,5 ten fazla olamaz. Nüfus konut araģtırmasının Bölge gerçeğini daha iyi yansıttığı düģünülmektedir. AĢağıdaki tablo ve grafikte istihdam oranına ait istatistikler ve yıllar itibariyle değiģim verilmiģtir. Ġstihdam Oranı (%), Kaynak: TÜĠK, 2012d Türkiye de ve TRC2 Bölgesinde kayıt dıģı istihdam yıllar itibariyle düģme eğiliminde olmakla birlikte TRC2 Bölgesi kayıtdıģı istihdam oranları Türkiye ortalamasının oldukça üstündedir yılında toplam istihdamın % 80 i kayıt dıģı iken, 2011 yılı itibariyle bu oran % 60'lara kadar gerilemiģtir. Tarım sektöründe istihdamın azalması, kayıt dıģılığın da azalmasını olumlu yönde etkilemiģtir.
121 SAĞLIK Hastane Sayısı 2011 yılı hastane sayılarına bakıldığında Diyarbakır 14 kamu hastanesi ve 8 özel hastane olmak üzere toplam 22 hastaneye sahiptir. Diyarbakır 81 il içerisinde toplam hastane sayısı sıralamasında 17.sıradadır. Yatak Kapasiteleri 2011 yılı hastane yatak kapasiteleri incelendiğinde, Diyarbakır sı kamu hastanelerine ait ve 595 i özel hastanelere ait olmak üzere toplam hastane yatak sayısına sahiptir. Diyarbakır, 81 il içerisinde toplam hastane yatak sayısı sıralamasında 10.sıradadır. TRC2 Bölgesinde yüzbin kiģi baģına düģen toplam hastane yatak sayısı 2007 yılında bu sayı 145 iken, 2011 yılında 185 e çıkmıģtır. Diyarbakır'da bu sayı 254 yatak ile Türkiye ortalamasına çok yakındır. Personel Durumu Sağlık personeli sayısı bakımından Diyarbakır ın Türkiye sıralamasındaki yeri iyi denilebilecek düzeydedir. Uzman hekim sayısında TRC2 bölgesi 26 bölge içinde 11.sıradadır. DiĢ hekimi sayısında TRC2 bölge sıralaması 17 ye düģmektedir. Yıllara göre toplam hekim sayısı hem Türkiye de hem de bölge illerinde paralel bir artıģ içindedir. YeĢil Kart Sayısı Hiçbir sosyal güvenlik kurumunun güvencesi altında olmayan ve sağlık hizmetleri giderlerini karģılayacak durumda bulunmayan vatandaģların bu giderlerinin karģılanması için yeģil kart sistemi uygulanmaktadır. Sağlık hizmetlerinin verilmesinde bölgede yeģil kart uygulaması yaygın olarak kullanılmaktadır. Diyarbakır ilinde de sağlık hizmetlerinden yeģil karttan yararlananların sayısı çok yüksektir. Ġl nüfusunun % 34,9 u yeģil kartlıdır. Diyarbakır da bulunan yeģil kartlının % 23,9 u merkez ilçelerde, % 51,1 i diğer ilçelerdedir. Bölgede istihdam ve iģgücüne katılım göstergelerindeki düģüklüğün bir sonucu olarak, genel sağlık sigortası olan nüfusun oranı düģük seviyede, yeģil kartlı nüfusun oranı yüksek seviyededir.
122 ULAġIM Genel UlaĢım Sistemi Diyarbakır ilindeki baģat ulaģım sistemi, tüm Türkiye genelinde olduğu gibi kara yolu ulaģımıdır. Diyarbakır ve ġanlıurfa Ģehirleri Gaziantep'ten sonra Güneydoğu Anadolu Bölgesinin en büyük iki ili olup sanayi, ticaret ve hizmetler sektöründe de yörede öncü konumdadırlar. Ayrıca, ġanlıurfa ilinin Suriye ye olan sınırı ve her iki ilin de Mardin ve ġırnak illeri üzerinden Irak a olan yakınlığı sebebiyle bu iki il, ulaģım açısından sınır kapıları ve Türkiye nin iç kesimlerine doğru uzanan akslar üzerinde konumlanmaktadır. Diyarbakır, Adıyaman hariç diğer bölge illerinden gelen ulaģım ağlarının düğümlendiği bir merkez iken, ġanlıurfa bölgenin batıya açılan kapısı durumundadır. Bölge sınırları içerisinde bulunan karayolu, demiryolu ve havayolu taģımacılığı ile kent içi ulaģım sistemleri aģağıdaki haritada gösterilmiģtir. TRC2 Bölgesi Karayolu UlaĢım Sistemi, 2012 Kaynak: DKĠM, Karayolu Mardin, ġırnak, Batman ve Siirt illeri ile birlikte Diyarbakır ve ġanlıurfa illeri de Karayolları Genel Müdürlüğü 9. Bölge Müdürlüğü hizmet alanı içinde kalmaktadır. Ana ulaģım Ģekli karayolu ulaģımı olduğu için bölge içerisindeki merkezlerin civar yerleģimlere olan uzaklıkları önem kazanmaktadır. AĢağıdaki tabloda, Diyarbakır ve ġanlıurfa Ģehir merkezlerinin bazı önemli merkezlere olan karayolu mesafeleri verilmiģtir. TRC2 Bölgesi sınırları içinde toplam km lik karayolu yol ağının km si devlet ve il yolu, 146 km si otoyol, km'si ise köy yoludur.
123 Ülke, Bölge ve Ġl Düzeyinde Yol Uzunlukları (km), 2012 Kaynak: TUĠK, 2012ı. Güneydoğu Anadolu Bölgesi karayolu ağı, toplam Türkiye karayolu ağı içerisinde % 4'lük paya sahipken; TRC2 Bölgesi karayolu ağı, Güneydoğu Anadolu Bölgesi karayolu ağı içerisinde % 39,9 oranında pay almaktadır. ġanlıurfa ili, toplam karayolu uzunluğu açısından, tüm iller arasında 8'inci, Diyarbakır ili, toplam karayolu uzunluğu açısından, tüm iller arasında 17'ncidir. Diyarbakır ve ġanlıurfa Devlet ve Ġl Yollarının Satıh Cinslerine Göre Uzunlukları, 2012 Uluslararası ve Ulusal UlaĢım Aksları Kaynak: KBM, TEN-T (Trans-Avrupa UlaĢtırma Ağları) AB'de üç temel ağ yapısı bulunmaktadır. Bunlar; Trans-Avrupa UlaĢtırma Ağları (TEN-T), Pan- Avrupa UlaĢtırma Ağları (Pan European Corridors-PEC) ve Bölgesel UlaĢtırma Ağları olarak sıralanabilir. TEN-T ulaģtırma ağları 30 öncelikli koridor üzerine kurulmuģ, üye ülkelerin birbirleri ile olan bağlantılarını güçlendirmek için geliģtirilen projeleri kapsamaktadır. Avrupa Birliğinin oluģturduğu proje içinde Türkiye gibi aday ülkelerin yanı sıra, Rusya gibi komģuluk politikasına tabi olan ülkeler de yer almaktadır. AB resmi istatistik kurumu tarafından hazırlanan son analizlere göre, TEN-T ağının yoğun olduğu ve ticaret hacimlerinin yüksek olduğu Batı Avrupa ülkeleri arasında akıģlar oldukça yüksek oranlardadır. TRACECA Mayıs 1993 te Brüksel de üç Kafkas ülkesi; Gürcistan, Ermenistan, Azerbaycan ve beģ Orta Asya ülkesi; Kazakistan, Kırgızistan, Tacikistan, Türkmenistan, Özbekistan ın katılımlarıyla Avrupa- Kafkasya-Asya TaĢıma Koridoru projesi doğmuģtur. Projeye Moğolistan, Ukrayna, Moldova, Bulgaristan, Romanya ve Türkiye de dâhil olmuģlardır. TRACECA Projesinin temel amacı, Avrupa Birliği öncülüğünde, AB fonlarının kullanılması ve teknik yardımın alınması suretiyle Avrupa dan baģlayarak Karadeniz, Kafkaslar, Hazar Denizi ve Orta Asya arasında bir taģıma koridorunun oluģturulmasıdır.
124 TRACECA projesi çerçevesinde Türkiye nin Kuzey Anadolu bölgesi geçiģ güzergâhı olarak belirlenmiģtir. Bu çerçevede, devam eden beģ adet ana proje bulunmaktadır. Bu projeler; Gerede-Merzifon Karayolu iyileģtirilmesi, Refahiye-Erzurum Gürbulak Karayolu iyileģtirilmesi, Mersin Konteyner Limanı, Filyos Limanı, Irmak-KarabükZonguldak Hattının Sinyalizasyonu olarak listelenmiģtir. Denize sınırı olmayan ülkeleri de içeren koridordaki ağ, özellikle denizle bağlantısı olmayan Merkez Asya ülkeleri için, dıģ ticaretlerini ve ulaģtırma ağlarını geliģtirebilmeleri açısından oldukça önem taģımaktadır. Türkiye, TRACECA programına 2002 yılında dâhil olmuģ ve güzergâh LondraBulgaristan- Ġstanbul-Ankara-Gürcistan olarak değiģmiģtir. Türkiye, Ġstanbul-Batum/Gümri karayolu bağlantısı, Ġstanbul-Sivas-Kars/Gümri demiryolu bağlantısı ve Ġstanbul, Samsun limanları ile TRACECA haritasında yer almaktadır. Türkiye tarafından önerilen haritada yer alan Samsun'dan Mersin ve Ġskenderun'a inen belli bir demiryolu hat kesimi ile Mersin, Ġskenderun ve Derince limanları koridora dâhil edilmemiģlerdir. Mersin limanında, Ortadoğu ülkelerine yönelik taģımaların geliģtirilmesi amacıyla demiryolu feribot yanaģma rıhtımı yer almaktadır. Bu sayede, Orta Asya, Karadeniz ve Kafkas ülkelerinin yükleri Akdeniz e indirilebilecektir. TRC2 Bölgesi yukarıda açıklanan ve Avrupa Birliği tarafından hazırlanan TEN-T ve TRACECA uluslararası ulaģım proje aksları içerisinde mevcut ulaģım durumu itibariyle etkin olarak yer almamaktadır. Öte yandan Türkiye kapsamında değerlendirildiğinde ise dokuz ayrı ulaģtırma ekseni ve geleceğe yönelik yatırımlar belirlenmektedir. Bunlar aģağıdaki gibidir; TEM Yol Ağı, 2012 Kaynak: UBAK, 2012 ġanlıurfa sınırları içerisinde TEM otoyolunun, otoyol bağlantı yolları ile beraber, 145km lik kısmının yapımı tamamlanmıģ olup iģletmededir. Toplam 225 km uzunluğundaki ġanlıurfa- Gaziantep otoyolu GAP ın ana arterini oluģturmaktadır. Otoyol; Birecik-Suruç, Suruç-ġanlıurfa, Gaziantep çevreyolu, Gaziantep-Birecik kesimlerinden oluģmaktadır. ġanlıurfa-habur otoyolu, Gaziantep otoyolunun devamı niteliğinde planlanmaktadır. Otoyolun ana gövdesi toplam 109,5 km. olup; Gaziantep'ten baģlayarak, ġanlıurfa, Mardin ve Cizre üzerinden Habur sınır kapısına kadar ulaģtırılması planlanmaktadır. Bu otoyolun ana gövdesine Diyarbakır'dan yaklaģık 36,5 km'lik bağlantı yolu yapılarak, Diyarbakır'dan Irak'a otoyol bağlantısı sağlanması planlanmaktadır. Diyarbakır-Mardin otoyol bağlantısı projesinin ihalesi yapılmıģ olup, alternatif güzergâhlar üzerinde çalıģmalar devam etmektedir.
125 Asya Karayolları, 2012 Kaynak: UBAK, Türkiye'den geçen Asya Karayolları tali yol hattı, Mersin'den baģlayarak ġanlıurfa ve Diyarbakır illeri üzerinden Ġran sınır kapısı Gürbulak'a bağlanmaktadır. Diyarbakır ile Adıyaman illerini bağlayacak karayolu olan Nissibi Köprüsü'nün, Siverek ile Kâhta ilçeleri arasında kalan bölgede, Fırat Nehri üzerinde yapılması planlanmıģtır. Fırat Köprüsünün 1990 yılında baraj gölü altında kalmasıyla, Atatürk Baraj Gölünde ġanlıurfa Siverek-Adıyaman Kâhta arasında çalıģan 1 adet ve ġanlıurfa Hilvan-Adıyaman Kâhta arasında çalıģan 1 adet feribot olmak üzere toplam 2 adet feribot bulunmaktadır. Bu feribotlar ile hemaraç, hem yolcu taģımacılığı yapılmaktadır. Adıyaman ve Diyarbakır ile birlikte birçok ilin geçiģ noktası olacak Nissibi Köprüsünün inģa edilmesi bölgedeki ulaģımın rahat ve güvenli bir Ģekilde yapılmasını sağlayacaktır. Ayrıca bölgenin Nemrut Dağı gibi turistik değerleri göz önüne alındığında, yapılacak köprü bölgeye ekonomik olarak da bir canlılık getirecektir. Eğik kablo askılı Ģeklinde 610 m. uzunluğunda ve 22,9 m. geniģliğinde olan bu köprünün çalıģmalarına baģlanmıģ olup 2014 yılında bitirilmesi hedeflenmektedir. Diyarbakır Ġl Yolları, 2012 Kaynak: KBM, 2012.
126 Diyarbakır Çevre Yolları, 2012 Kaynak: KBM, Karayolu kent içi geçiģlerini yerleģim alanları dıģına taģımak amacı ile iki çevre yolu projesi planlanmıģtır. Birincisi Elazığ Yolunun batısından ġanlıurfa Yoluna bağlanan çevreyoludur. Ġkincisi, ġanlıurfa yolundan, Mardin yoluna bağlanmaktadır. Diyarbakır çevreyolu çalıģmalarında: 1. Etap toplam 13 km.lik Diyarbakır çevreyolunun 1. etabı BSK seviyesinde bitirilmiģ ve trafiğe açılmıģtır. 2. Etap 29 km.lik kesimin ise sözleģmesi yapılmıģ olup, 2014 yılı sonunda bitirilmesi hedeflenmektedir. 2. Etapta 9 km. lik havaalanı bağlantısının ihalesi yapılmıģ olup, havaalanı projesinin bitirilmesi ile eģ zamanlı olarak bağlantı yolunun da tamamlanması planlanmaktadır. 3. ve 4. Etap, 44 km.lik doğu çevreyolu için toplulaģtırma çalıģmaları kapsamında önerilecek güzergâhlar neticesinde proje ihalesi yapılacaktır. Diyarbakır'da çevre yollarının yapımı ve bu yolların kavģaklar ile diğer yollarla bağlanması sonucu trafiğin rahatlayacağı beklenmektedir. Trafik Hacmi Trafik hacmi değerlendirmesi, Karayolları Genel Müdürlüğü tarafından gerçekleģtirilmiģ yol boyu trafik anketlerine dayanmaktadır yılında Karayolları 9. Bölge Müdürlüğü tarafından etüdü yapılan Yıllık Ortalama Günlük Trafik (YOGT) sayımlarının Diyarbakır ilsınırları içerisindeki kesiti incelendiğinde; Diyarbakır'da baģlayan yolculukların büyük bölümünün Elazığ yönü, Silvan yönü ve Mardin yönünde sonlandığı görülmektedir: Elazığ yolundan taģıt/gün, Batman yolundan taģıt/gün, ġanlıurfa yolundan taģıt/gün, Mardin yolundan taģıt/gün araç geçtiği gözlenmektedir 2. Havayolu Diyarbakır Askeri Havalimanı, 1952 yılından bu yana sivil uçuģlara da hizmet veren, sadece yurtiçi uçuģlara açık ve bölgesel niteliktedir. Toplam m2 lik kurulu alan üzerindedir, bunun m2 lik kısmı yolcuya açık alana sahiptir ve Havalimanı kent merkezinden sadece 6 km uzaklıkta bulunmaktadır. Apron kapasitesi 3 uçaktır, havalimanının kapasitesi ise yolcu/yıl dır.
127 Gümrük hizmeti verilemediğinden havalimanında doğrudan uluslararası hava ulaģımı yapılamamaktadır yılı yolcu sayısı , 2012 yılı yolcu sayısı 'tür yılında yaģanan bu düģüģün nedeni yolcu trafiğinin en yoğun olduğu 3 aylık dönemde havalimanının bakımının yapılmasıdır. Mevcut terminal binası kapasitesini aģmıģ durumda olduğundan, DHMĠ Genel Müdürlüğü tarafından aynı havalimanı sınırları içinde yeni bir arazi üzerinde, iç ve dıģ hatlara hizmet verebilecek; m2 oturum alanına sahip, yaklaģık m2 kullanım alanı ve 936 araç kapasiteli açık otoparkı ve araçlık kapalı otoparkı olan, 10 uçak kapasiteli (6 adedi yolcu köprülü) yeni bir terminal binasının yapılması planlanmaktadır. Havalimanının yolcu kapasitesi yolcu/yıl olacaktır yılı baģında havalimanı inģaatı ihalesi sonuçlanmıģ olup, inģaat çalıģmalarına baģlanmıģtır. Bölgedeki bazı havalimanlarında yılları, yolcu, yük ve uçak trafiği aģağıdaki tabloda verilmiģtir. Bu tabloda Adana ve Gaziantep havaalanlarına ait bilgiler de verilmiģ olup, bölge dıģında yer alan ama yaklaģık aynı büyüklükteki hinterlantlara hizmet veren yakın havalimanlarındaki değiģim de gözlenmiģtir. Bu verilere göre, Adana Havalimanı dıģındaki bölge havalimanları kargo taģımacılığında etkisiz kalmaktadır. Yolcu taģımacılığında ise en düģük kapasitede çalıģmakta olan ġanlıurfa GAP Havalimanı dıģındaki havalimanlarında Türkiye genelindeki artıģa paralel bir artıģ gözlenmiģtir. ġanlıurfa GAP Havalimanının hizmete giriģi ile 3 yıl içinde taģınan yolcu sayısı hemen hemen iki katına çıkmakla birlikte havalimanı hala oldukça düģük kapasitede (% 13) iģletilmektedir. TRC2 Bölgesi ve KomĢu Ġllerin KarĢılaĢtırmalı Hava Kargo, Yolcu ve Uçak Sayısı, Kaynak: DHMĠ, Demiryolu Ulusal demiryolu ağı bölgeyi iki aks üzerinden doğu-batı doğrultusunda beslemektedir. Kuzeydeki hat, Ergani den Bölge ye girmekte, Diyarbakır ve Batman ı geçerek Kurtalan da son bulmaktadır. Bu hat Malatya merkezli TCDD 5. Bölge Müdürlüğü sorumluluk sahasında kalmaktadır. Güneydeki hat ise, Narlı (KahramanmaraĢ) dan dan baģlayarak Gaziantep ve Nizip üzerinden Barak (KarkamıĢ) a varmakta, buradan Suriye sınırını izleyerek Nusaybin e kadar ulaģmakta ve Suriye topraklarından geçerek Irak a bağlanmaktadır. Bu hat, Adana merkezli TCDD 6. Bölge Müdürlüğü sorumluluk sahasına girmektedir. Diyarbakır ili sınırlarında 150 km., ġanlıurfa ili sınırlarında da 221 km. demiryolu hattı mevcuttur. Demiryolu ağı, Bölgedeki yerleģimlerin çok azına hizmet vermekte olup, mevcut iki hattın da birbirine bağlantısı bulunmamaktadır. ġanlıurfa, Ģehir merkezinden demiryolu geçmemesine rağmen GAP illeri içerisinde, Gaziantep ten sonra en çok demiryolu uzunluğuna sahip il konumundadır. TCDD 6. Bölge sorumluluk sahası içerisinde bulunan MürĢitpınar tren istasyonu hem Suriye sınırında bulunması hem de sınırın hemen ötesinde bulunan Ayn-el Arap Ģehrine yakınlığı sebebiyle oldukça önemli bir yerdedir m2'lik bir alanda yer alan MürĢitpınar tren istasyonu ġanlıurfa Ģehir merkezine 56,3 km lik uzaklıktadır.
128 GAP Bölgesi Ġllerinin Demiryolu Uzunlukları, Kaynak: TCDD, Ġstanbul HaydarpaĢa dan kalkan Güney Ekspresi bölge içerisindeki kuzey hattı boyunca Ergani, Diyarbakır ve Bismil den geçerek Batman a yönelir. Batman-Diyarbakır ve Kurtalan Diyarbakır arasında günde birer sefer olmak üzere karģılıklı bölgesel tren seferleri bulunmaktadır. Ayrıca Kurtalan-Diyarbakır yönünde de haftada 3 defa olmak kaydıyla karģılıklı seferler yapılmaktadır. Ancak bu güzergâhtaki seferler yolcu kapasitesine bağlı olarak düģürülmekte ve hatta durdurulabilmektedir. Demiryolu; Diyarbakır kent merkezinden kuzeybatı-güneydoğu yönünde geçerek, YeniĢehir ve Bağlar ilçeleri arasında 1,3 km uzunluğunda bir istasyon oluģturmakta ve bu hatģehir içinden geçtiği kısımlarda kentin bölgelerini ayıran bir eģik oluģturmuģtur. TCDD 6. Bölge Müdürlüğü sınırları içerisinde kalan güney hattı üzerinde MürĢitpınarı, Akçakale ve Ceylanpınar önemli istasyonlardır. Bu hat, Bağdat demiryolunun bir parçasıdır. TCDD verilerine göre hatta düzenli yolcu treni seferleri bulunmamaktadır. Diyarbakır il sınırları içerisinde yük taģımacılığı Diyarbakır, Ergani, Leylek ve Bismil istasyon Ģefliğince yürütülmektedir. TCDD 5. Bölge Müdürlüğünden gelen verilere göre Diyarbakır dan Malatya ve Kurtalan yönlerine her gün yük treni kaldırılmakta olup, 2010 yılı içerisinde gelen vagon sayısı , giden vagon sayısı olmak üzere toplam iken 2012 yılında gelen vagon sayısı 8.119, giden vagon sayısı 2.720'ye düģmüģtür yılında ton gelen yük ve ton giden yük olmak üzere toplam ton yük taģıması gerçekleģtirilmiģtir. Diyarbakır il sınırları içinde, giden yolcu toplamı adettir.
129 Diyarbakır Yük Durumu, Kaynak: TCDD5BM Demiryolu Projeleri Diyarbakır Organize Sanayi Bölgesi Demiryolu Bağlantısı Projesi Diyarbakır Organize Sanayi Bölgesi, Elazığ yolu üzerinde kent merkezine 23 km.uzaklıkta, BüyükĢehir Belediyesi sınırları dıģındadır ve mevcutta demiryolu bağlantısı bulunmamaktadır. Diyarbakır OSB nin demiryolu bağlantısı olmadığı için üretilen ürünlerin sınır ya da limanlara ulaģtırılması, sanayiciler için büyük bir maliyet oluģturmaktadır. Bu bağlamda OSB nin demiryolu bağlantısının sağlanması ile OSB'de bulunan firmaların taģımacılıkmaliyetlerinin azalacağı, dolayısı ile firmaların rekabet avantajına sahip olacakları öngörülmektedir yılında OSB ye demir yolu bağlantısının yapılması amacıyla, Geyik-Leylek istasyonları arasında ayrılan hat için ihtiyaç duyulan yaklaģık m2 lik taģınmaz ile üzerindeki muhdesatın T.C.D.D. Genel Müdürlüğü tarafından acele kamulaģtırılmasına iliģkin karar yayımlanmıģtır. TaĢınmazın T.C.D.D. Malatya Bölge Müdürlüğüne teslim edilmesi ve kamulaģtırma iģleminin çok kısa sürede tamamlanması planlanmaktadır. Erzincan-Diyarbakır-Mardin Demiryolu Projesi Erzincan-Diyarbakır-Mardin demiryolu projesi kapsamında ġanlıurfa ve Diyarbakır, Erzincan, Elazığ, Mardin, Sivas ve Ankara'ya, yüksek hızlı tren hatlarıyla bağlanacaktır. Ayrıca bölgede planlanan diğer projeler ile Diyarbakır ve ġanlıurfa nın, Gaziantep üzerinden Adana'ya eriģiminin sağlanması planlanmaktadır. Avrupa Birliği ne katılım sürecinde artacak yolcu ve yük taģımacılığında, yüksek hızlı tren hatlarının oluģturduğu ulaģım koridorları stratejik önem kazanacaktır. Öngörülen demiryolu hattının Ġç Anadolu ve Karadeniz bölgelerini birleģtirecek olması nedeniyle yerel ve uluslararası yük ve yolcu ulaģımı açısından önemli bir iģleve sahip olması beklenmektedir. Etüt, proje ve mühendislik hizmetleri devam eden Erzincan-MuĢ ve Trabzon-Erzincan Demiryolu hatları ile Erzincan ili kavģak niteliğinde olacak olup, geniģleyen demiryolu ağı ile pek çok ile ulaģım sağlanacaktır. Planlama aģamasında olan ġanlıurfa-mürģitpınar hattı ile ġanlıurfa ile ilçelerine ulaģım sağlanacaktır. Diyarbakır-ġanlıurfa Demiryolu Projesi Diyarbakır-ġanlıurfa arasında yapılması planlanan demiryolu hattının ortalama seyahat süresi yolcu trenleri için 45 dakika, yük trenleri için 135 dakika olarak planlanmaktadır. Diyarbakır-ġanlıurfa Demiryolu Projesi güzergâhını kapsayan bölgede ulaģım genelde karayolu ile sağlanmaktadır. Hattın baģlangıcı olarak Diyarbakır ili mevcut demiryolu koridoru belirlenmiģtir. Aynı zamanda Diyarbakır kesiminde planlanan Diyarbakır Ġstasyonunda, bir diğer hızlı tren projesi olan Erzincan-Diyarbakır-Mardin Demiryolu Projesi ile entegrasyon sağlanacaktır. Hat sonu olan ġanlıurfa kesiminde ise, ġanlıurfa-mürģitpınar Demiryolu na entegrasyon sağlanacaktır.
130 Proje kapsamında 4 adet istasyon yapılması planlanmaktadır. Diyarbakır ili idari sınırları içerisinde 1 adet, ġanlıurfa ili idari sınırları içerisinde 3 adet istasyon planlanmıģtır. Proje kapsamında ġanlıurfa merkezinde bir istasyon tasarlanmamıģtır. Diyarbakır-ġanlıurfa demiryolu ġanlıurfa-mürģitpınar demiryolu projesine bağlanacaktır. ġanlıurfa merkezinde ġanlıurfa- MürĢitpınar demiryolu projesi kapsamında istasyon yapılacak olup, iki demiryolu hattı da bu istasyonu ortak kullanacaktır. Diğer yüksek hızlı tren projeleri ile entegrasyonu sağlanacak olan Diyarbakır-ġanlıurfa Demiryolu Hattı vasıtasıyla; Diyarbakır ve ġanlıurfa, Malatya, Sivas ve Ankara'ya bağlanacaktır. Ayrıca bölgede planlanan diğer projeler ile Gaziantep üzerinden Adana'ya eriģiminin sağlanması da planlanmaktadır. Diyarbakır Ġstasyonuna entegre olması planlanan Erzincan-DiyarbakırMardin Demiryolu Projesi ile Erzincan, Diyarbakır ve Mardin il ve ilçelerine ulaģım sağlanacaktır.
131 TARIM Genel Arazi Dağılımı ve Sulama Durumu Türkiye geneli tarım alanları içinde önemli bir yere sahip olan TRC2 Bölgesinin sulanabilir toprakları GAP'ın etkisiyle her yıl artıģ göstermektedir. TRC2 Bölgesi Tarım Alanlarının Dağılımı, Kaynak: TÜĠK, 2012 TRC2 Bölgesi ve Türkiye geneli tarım alanlarının dağılımı incelendiği zaman yılları arasında Türkiye geneli tarım alanlarının dağılımında % 2,45'lik bir azalmanın meydana geldiği görülmektedir ve bu oranın % 38,1'lik kısmı TRC2 Bölgesindeki azalmadan kaynaklanmaktadır. Türkiye geneli ve TRC2 Bölgesi geneli tahıllar ve diğer bitkisel ürünlerin alanlarında döneminde bir azalma gözlenmektedir. Türkiye geneli ve TRC2 Bölgesinde büyük bir alan nadas alanı olarak ayrılmaktadır. Türkiye genelinde sebze bahçelerinin alanında % 3,18'lik bir artıģ meydana gelirken TRC2 Bölgesinde % 10,73'lük bir artıģ meydana gelmiģtir. Meyveler, içecekler ve baharat bitkileri alanında yılları itibariyle % 6,7'lik bir artıģ meydana gelirken TRC2 Bölgesi genelinde % 7,5'lik bir artıģ meydana gelmiģtir. Türkiye ve TRC2 Bölgesi süs bitkileri alanında büyük bir potansiyele sahip olmakla beraber üretim yapılan alanlar Ģu an için sınırlı ve bu ürünlerden elde edilen gelir düģük düzeydedir.
132 TRC2 Bölgesi Tarım Arazilerinin Sulama Durumu (ha), 2012 Kaynak: DSĠ, 2012a. Mevcut durumda ülkemizde 5,28 milyon hektar alan sulanmaktadır. TRC2 Bölgesi nde 565 bin hektarlık sulanan alan mevcut olup oran olarak Türkiye de sulanan alanın % 11'ine tekabül etmektedir. Diyarbakır da ise hektarlık alan sulanmakta, bu ise Türkiye de sulanan alanın yaklaģık %2 sidir. TRC2 Bölgesi Sulama Hedefi (ha) Kaynak: DSĠ, 2012a. Türkiye nin 77,94 milyon hektar olan yüzölçümünün yaklaģık 25,3 milyon hektarını sulanabilir araziler oluģturmaktadır. Ancak DSĠ tarafından yapılan çalıģmalar sonucunda, Türkiye genelinde ekonomik olarak sulanabilecek toplam alan yaklaģık %33 ile 8,5 milyon hektar olarak tespit edilmiģtir. Bu oran Diyarbakır da da daha yüksek seviyededir. Sulamaya elveriģli arazi hektar olup, bunun yaklaģık %75 i yani hektarı ekonomik olarak sulanabilecek alandır. Ancak sulanan alan olarak oranlara bakıldığında durum tersine dönmektedir. Türkiye de ekonomik olarak sulanabilecek alanın %62 si yani hektarı sulanan alan iken, Diyarbakır da ekonomik olarak sulanabilecek alanın %26 sı yani hektarı sulanmaktadır. Bitkisel Üretim AĢağıdaki tabloda bazı önemli tarla ürünleri ve üretim miktarları yer almaktadır yılı itibariyle Türkiye'deki toplam 238 milyon dekar arazinin % 43,2'sinde buğday ve arpa ekimi yapılmıģ olup bu alanlardan 27,3 milyon ton ürün elde edilmiģtir. Türkiye'de bu iki üründen, özellikle buğdaydan dekar baģına alınan verim dünya ortalamasının altında seyretmektedir. GeliĢmiĢ ülkelerin buğdaydan dekar baģına aldıkları verim Türkiye'deki elde edilen verimden en az 3 kat fazladır. Akıllı tarım uygulamaları ve sertifikalı tohum uygulamalarının etkin bir Ģekilde uygulanması sonucu ülkemizdeki buğdaydan alınan verim miktarında en az %50-60'lık bir artıģın olması imkân dâhilindedir. Diyarbakır da %4,5 i olmak üzere TRC2 Bölgesi Türkiye'deki buğday ve arpa üretiminin yaklaģık % 11'ini karģılamaktadır ve Diyarbakır da %85 olmak üzere TRC2 Bölgesi tarım arazilerinin % 55'inde buğday ve arpa ekimi yapılmaktadır.
133 Türkiye tarım arazilerinin % 2'sinde pamuk ekimi yapılmıģ olup, ton pamuk (lif) üretimi gerçekleģtirilmiģtir yılında Türkiye genelinde üretilen pamuğun (lif) % 49'u TRC2 Bölgesinde üretilmiģtir. Bir diğer önemli tarla ürünü olan dane mısır üretiminde TRC2 Bölgesi önemli bir yere sahip olup toplam ülke genelinin % 16'sını üretmektedir. Bu oran Diyarbakır açısından ülke genelinin %2,5 udur. TRC2 Bölgesi Önemli Tarla Ürünleri ve Üretim Miktarları, 2012 Kaynak: TÜĠK, 2012f TRC2 Bölgesinde döneminde pamuk üretimi % 422 kat artmıģ olup, günümüzde Türkiye'de üretilen toplam pamuğun yaklaģık yarısı TRC2 Bölgesinde üretilmektedir. Hâlihazırda TRC2 Bölgesi toplam tarım alanlarının % 15'inde pamuk hasadı yapılmakta olup bu oranın ilerleyen yıllarda artıģ trendine bağlı olarak, önümüzdeki yıllarda da TRC2 Bölgesinde üretilen pamuk miktarında artıģ olması beklenmektedir. Önemli bir sanayi girdisi olan pamuğun ülkenin ihtiyaç duyduğu düzeyde üretilme potansiyeli ülkemizde özellikle TRC2 Bölgesinde mevcut olup tekstil sektörü talebini karģılayabilecek ölçüde pamuk üretiminin yapılması durumunda milyarlarca dolarlık pamuk ithalatının da önüne geçilmiģ olunacaktır. TRC2 Bölgesindeki pamuk üretim miktarının artırılması ve tekstil sektörünün hammadde talebinin karģılanması sektörün dünya pamuk piyasası fiyat dalgalanmalarından olumsuz olarak etkilenme riskini de azaltmıģ olacak, böylelikle ülke tekstilinin rekabetçiliği olumlu yönde etkilenecektir. Bu geliģme Tekstilde önemli bir aktör olmaya aday olan Diyarbakır Tekstil Sektörünü de olumlu etkileyecektir. Hayvansal Üretim Türkiye de hayvansal üretim, bitkisel üretimden sonra gelmekte ve tarımsal üretim değerinin yaklaģık % 30 unu oluģturmaktadır. Bu durumun birçok önemli nedeni bulunmakla birlikte, temel neden Türkiye de hayvancılığın ticari bir faaliyet olarak algılanmamasıdır. Ayrıca geleneksel tarım kültürü içerisinde bitkisel üretim birincil üretim faaliyeti durumundadır. Türkiye tarafından son yıllarda izlenen tarım politikaları, daha çok bitkisel üretimin artırılması ve kalite olarak iyileģtirilmesinin yanında, hayvancılık için yem bitkileri üretimi ve süt teģviki gibi bazı özendirici ve geliģtirici önlemlerin de alındığı görülmektedir. Bu çerçevede, hayvancılık sektörü, önümüzdeki dönemlerde de ülke ekonomisi ve insan beslenmesindeki önemini artırarak sürdürecektir. Türkiye nin de özellikle ülke insanının yeterli ve dengeli beslenebilmesi için, bu konudaki mevcut potansiyelini değerlendirmesi yönünde önemli çalıģmalar sürdürülmektedir. TRC2 Bölgesinde hayvancılık ürünleri üretimi için uygun koģullar bulunmakla birlikte hayvancılığın geliģtirilmesi yönünde önlemler alınması gerekmektedir.
134 TRC2 Bölgesi Mevcut Hayvan Varlığı, 2011 Kaynak: TÜĠK, 2011 TRC2 Bölgesindeki küçükbaģ hayvan varlığı 1991 yılından beri düģüģ eğiliminde olmakla beraber 2011 yılında hem yerli koyun sayısında hem de keçisi sayısında bir artıģ meydana gelmiģtir. TRC2 Bölgesinde yılları arasında yerli koyun sayısında % 32 ve keçi sayısında % 41'lik bir düģüģ meydana gelmiģtir. TRC2 Bölgesi 2011 yılı itibariyle Türkiye'deki kültür, melez ve yerli büyükbaģ hayvan sayısının % 4'ünü oluģturmaktadır. Bölgede yıllar itibariyle yerli sığır miktarı hızla düģerken kültür sığır sayısında özellikle 2010 yılından sonra hızlı bir artıģ meydana gelmiģtir. TRC2 Bölgesindeki arı kovanı sayısı 1991 yılından beri sürekli bir artıģ göstermiģtir yılındaki kuraklık bölgedeki kovan sayısını düģürmüģtür fakat son yıllarda kovan sayısındaki hızlı artıģ devam etmektedir. TRC2 Bölgesindeki bal üretimi son yıllarda yaģanan kuraklığın ardından sert bir düģüģ yaģamıģ olmasına rağmen tekrar hızlı bir yükselme sürecine girmiģ bulunmaktadır. Hâlihazırda Türkiye bal üretiminde dünyada ikinci sırada bulunmaktadır. TRC2 Bölgesinin kuzey kesimlerinde arıcılığın teģvik edilmesinin, son yıllarda hızlanan bal üretimine olumlu Ģekilde yansıyacağı öngörülmektedir. TRC2 Bölgesi 2011 yılında Türkiye'de üretilen alabalığın % 4'ünü karģılamıģtır ve bölgede 20 milyon TL'lik bir değer üretilmiģtir. Bu dönemde Elazığ ili ülke toplam üretiminin % 15'ini karģılamıģtır ve toplamda 75 milyon TL'lik bir değer üretmiģtir. Yakın bir gelecekte TRC2 Bölgesini çevreleyen su kaynaklarında tatlı su balığı üretim potansiyelinin yeterince kullanılması veya teģvik edilmesi suretiyle bölgede üretilen değer miktarında katlanmalar meydana geleceği öngörülmektedir. TRC2 Bölgesinde üretilen süt miktarı toplam ülke genelinin % 3'ünü karģılamaktadır. Süt ve süt mamulleri stratejik beslenme açısından stratejik ürünler arasında bulunmaktadır. Hayvancılıkta modern tekniklerin kullanıldığı Avrupa ülkelerinde özellikle Ġngiltere, Fransa ve Almanya'da yıllık süt üretim miktarı 150 milyon tonu aģmıģ bulunmaktadır. TRC2 Bölgesindeki bitkisel üretim potansiyeli ile hayvancılığın paralel bir Ģekilde geliģtirilmesi durumunda bölgenin yakın bir gelecekte önemli süt üretim merkezlerinden birinin olması öngörülebilir.
135 TRC2 Bölgesi özellikle süt üretim miktarı açısından bakıldığında büyükbaģ süt üretiminin ülke ortalamasının altında olması ve bölgede çok yoğun miktarda koyun sütü üretilmesi sonucu bölge üretimi diğer bölgelere nazaran düģük görülmekle beraber, üretimin yıllar itibariyle artıģ kazandığı tespit edilmiģtir. Tarımda ĠĢletme Büyüklükleri Tarımda Ortalama ĠĢletme Büyüklükleri, 2012 Kaynak: TÜĠK, 2012f. Yukarıdaki tabloda görüldüğü üzere Türkiye de iģletme baģına düģen ortalama alan sadece 6 hektardır. Bu miktar TRC2 Bölgesi nde 13,6 hektar, Diyarbakır da ise 8,2 Hektardır. Küçük çiftliklerde modern donanım ve binalara yapılan büyük yatırımlardan ekonomik getiri elde etme olanakları sınırlıdır. Küçük çiftlikler aynı zamanda iģgücüne yeterli istihdamı sağlamamaktadır. Bu kısıtlamalara ek olarak, çoğunluğa tekabül eden bu küçük iģletmeler; hanehalkının büyük bir bölümünün düģük gelirli ya da yoksulluk sınırında olması gibi sosyal sorunlar doğurmaktadır. Bir diğer sorun ise tarım iģletmelerinin birden fazla parsele bölünmesidir. Çiftliklerin büyük bir kısmı 3 parselden fazla parçaya ayrılmıģtır. Bu bölünme bir yandan makineleģme, yoğun otlatma sistemlerinin benimsenmesi gibi olanakları kısıtlamakta bir yandan da kayıpların artmasına ve üretim maliyetlerinin yükselmesine neden olmaktadır.
136 ĠLLER ve ORTADOĞUYA ULAġIM, MESAFELER Diyarbakır ın SeçilmiĢ Yurt Ġçi /Yurt DıĢı Merkezlere ve Sınır Kapılarına karayolu ile Uzaklığı aģağıda verilmektedir;
137 ĠNġAAT SEKTÖRÜ ĠnĢaat sektörü, yatırımlarla doğrudan ilgili olması nedeniyle ekonominin genel durumundan kolayca etkilenebilen bir sektördür. ĠnĢaat sektörü, doğrudan ya da dolaylı olarak birçok alt sektöre girdiçıktı sağladığı için ekonomide lokomotif etkisi yaratarak geniģ bir etki alanı oluģturmaktadır. Fabrika, atölye, imalathane, mağaza, dükkan gibi iģyerlerinin faaliyet olarak ekonomiye kazandırılması, ihtiyaç duyulan mekanların yapımı ile mümkündür. ĠnĢaat sektörünün üretimi, genel ekonomik yapıdaki değiģim hakkında da önemli bilgiler vermektedir. Ülkemizde, inģaat sektörünün en önemli faaliyeti olan konut üretimi; ĢehirleĢme, halkın barınması, istihdam gibi sosyal konuları da kapsadığından, sektörün geliģimi sosyo ekonomik yapının da geliģiminin göstergelerinden birini oluģturmaktadır. TRC2 Bölgesinde inģaat sektörünün büyüklüğü ve niteliğini görmek için TÜĠK ĠĢ istatistikleri altındaki yapı izin istatistikleri incelenmiģtir. "Yapı ruhsatı" ve "Yapı kullanım izin belgesi" olarak iki baģlıkta incelenen veriler yıllarını kapsamaktadır. Kullanım amaçlarına göre "Ġkamet amaçlı" ve "Ġkamet amaçlı olmayan" Ģeklinde ayrılan istatistikler TRC2 Bölgesi iller ve ilçeler düzeyinde inģaat sektöründeki geliģmeler hakkında karģılaģtırma yapma imkânı vermektedir. Yapı Ruhsatı: Yapı Ruhsatı, 3194 Sayılı Ġmar Kanunu nun 21. maddesi gereğince, yapımına baģlanacak yapılar için; belediye sınırları içinde belediyelerce; belediye sınırları dıģında Ġl Özel Ġdaresi; organize sanayi bölgelerinde organize sanayi bölge müdürlükleri; serbest bölgelerde ise serbest bölge müdürlükleri tarafından verilmesi zorunlu bir belgedir. TÜĠK iģ istatistiklerine göre TRC2 Bölgesi ve illerinde yılları arasında yapı ruhsatı alınan yapılara iliģkin istatistikler yapı sayısı, yüzölçümü ve daire sayısı baģlıkları seçilerek aģağıda verilmektedir.
138 TRC2 Bölgesi Yılları Yapı Ruhsatı Durumu (A. Yapı sayısı B.Yüzölçümü (m2) D. Daire Sayısı), Kaynak: TÜĠK 2012h. Bölgede inģaat yapım amacıyla yapı ruhsatı alınan toplam bina sayısı verileri yıllara göre incelendiğinde Bölge genelinde 2002 yılından 2006 yılına kadar kademeli bir artıģ olduğu, yıllarında ise düģüģ meydana geldiği gözlemlenmektedir. Söz konusu yıllarda, özellikle inģaat sektöründe meydana gelen küresel ekonomik krizin etkilerinin yaģandığı değerlendirilmektedir. Sonraki yıllarda özellikle 2010 yılında Bölgede yapı ruhsatı izinlerinde önemli bir artıģ olmuģtur. Bu yıllarda iki ilde de kentsel yapılaģmanın arttığı gözlemlenmektedir.
139 2011 yılındaki ruhsat izin sayılarındaki düģüģün sektörde 2011 yılındaki daralmayla paralellik arz ettiği değerlendirilmektedir. Yapı ruhsatı izinlerinde Bölge illeri karģılaģtırıldığında, ġanlıurfa ilinde Diyarbakır'a nazaran daha fazla ruhsat alındığı görülmektedir. Bölgede alınan yapı ruhsatı izinlerinin yüzölçümüne göre niteliği incelendiğinde Bölge illeri arasındaki fark daha iyi anlaģılmaktadır yılları arasında ġanlıurfa ilinde Diyarbakır'a nazaran daha fazla yapı ruhsatı alınmıģken, izin alınan yapıların yüzölçümü değerlerinde Diyarbakır ili ġanlıurfa iline göre daha fazla inģaat alanı yüzölçümü içermektedir. ġanlıurfa ilindeki yapı ruhsatları sayıca fazla olmasına karģın inģaat alanlarının düģük olduğu görülmektedir. Yapı ruhsatlarının niteliği hakkında bilgi veren diğer bir veri baģlığı ikamet amaçlı yapılan binalardaki daire sayısıdır. Grafik incelendiğinde, yıllara göre dağılımın önceki grafiklerle aynı geliģme eğilimini izlediği görülmektedir. Diyarbakır ili, yapı yüzölçümü değerlerinde olduğu gibi ikamet amaçlı binalardaki daire sayısı verilerinde de genel itibariyle ġanlıurfa ilinden yüksek değerlere sahiptir. Ġki ildeki yapılaģma bu yönüyle farklılık göstermektedir. Yapı Ruhsatlarının YerleĢim Yerlerine Göre Dağılımı Diyarbakır YerleĢim Merkezlerine Göre Yapı Ruhsatı Sayıları, Kaynak: TÜĠK, 2012h.
140 TÜĠK ĠĢ istatistiklerinden alınan, TRC2 Bölgesi son 10 yıllık yapı ruhsatı sayılarının yerleģim yerlerine göre dağılımı verileri, yapılaģmanın ilçelere göre dağılımı hakkında fikir vermektedir. ĠnĢaat sektörünün geliģimi diğer sektörleri de etkilediğinden, yerleģim yerlerinin geliģimi hakkında değerlendirmede bulunulabilir. Veriler incelendiğinde, Diyarbakır ilinin kuzeybatı yönündeki Kayapınar ilçesi ile güneybatı yönündeki Bağlar ilçeleri, toplam yapı sayısı ve niteliği açısından kentin yeni geliģme alanları olarak değerlendirilebilir. Bunu sırasıyla merkez ilçelerden YeniĢehir (3.) ve Sur ilçesi (5.) takip etmektedir; merkez ilçeler dıģında kalan ilçelerde ise Ergani (4.), Bismil (6.) ve Silvan (7.) ilçelerinin geliģtiği göze çarpmaktadır. Yapı Kullanım Ġzin Belgeleri Yapı Kullanım Ġzin Belgesi, 3194 Sayılı Ġmar Kanunu nun 30. maddesi gereğince tamamen veya kısmen biten yapılar için: belediye sınırları içinde belediyelerce; belediye sınırları dıģında Ġl Özel Ġdaresi; organize sanayi bölgelerinde organize sanayi bölge müdürlükleri; serbest bölgelerde ise serbest bölge müdürlükleri tarafından verilmesi zorunlu bir belgedir. Yapı kullanım izinleri, ruhsat alınmıģ yapının bittiğini ifade eden bir belge olduğundan yapı stoku ve piyasa koģullarına göre inģaat satıģları hakkında fikir vermektedir. ĠnĢaat stoklarının eritilememesi, genelde nakit kaynakları kısıtlı firmaların piyasa ödemelerini etkilemekte, bu da zincirleme olarak diğer sektörlere de yansımaktadır. AĢağıda TÜĠK ĠĢ istatistiklerine göre TRC2 Bölgesi ve illerinde yılları arasında yapı kullanım izni alınan yapılara iliģkin istatistikler; yapı sayısı, yüzölçümü ve daire sayısı baģlıkları seçilerek verilmektedir.
141 TRC2 Bölgesi ve Ġlleri Yapı Kullanım Ġzin Ġstatistikleri, Kaynak: TÜĠK, 2012h. TRC2 Bölgesinde yapı kullanım izni alınan yapılara iliģkin veriler, dönemsel farklılıklar göstermektedir.
142 Son 10 yılda TRC2 Bölgesinde yapı kullanım izni alınan bina sayılarının, yapı ruhsatı alınan bina sayılarından farklı olduğu görülmektedir. Yapı ruhsatı istatistikleri, ekonomik kriz ve sektörel daralma dönemlerinden doğrudan etkilenmektedir. Yapı kullanım izni ise biten inģaatlar yani sektörün yapı stoku hakkında bilgi vermektedir. Bölgede 2007 yılına kadar bina bazında yapı kullanım izinleri sayısında önemli bir değiģiklik görülmezken, 2008 yılından sonra artıģ trendinde olan bu sayı 2010 yılında en üst noktasına ulaģmıģtır ve 2012 yıllarında ise izin sayılarında düģüģlerin baģladığı görülmüģtür. Ayrıca tüm yıllar değerlendirildiğinde, Bölgede alınan yapı kullanım izni sayılarının alınan ruhsatlara göre düģük seviyede kaldığı belirlenmiģtir. Bu durum veri kaynaklarının güvenirliği göz ardı edilirse, sektördeki yapı stokunun arttığı anlamına gelmektedir. Veriler iller bazında incelendiğinde; 2008, 2010 ve 2012 yıllarında ġanlıurfa ilinde alınan yapı kullanım izin belgesi sayılarının, Diyarbakır'a göre önemli ölçüde yüksek olduğu görülmektedir. Kullanım izin belgelerinin niteliği sonraki bölümlerde incelenmektedir. TÜĠK iģ istatistiklerinden alınan son 10 yıllık yapı kullanım izni sayılarının yerleģim yerlerine göre dağılımı, kentsel yapılaģmanın ilçeler bazında geliģimi hakkında fikir vermektedir. Veriler incelendiğinde, Diyarbakır'da inģaat yüzölçümü büyüklüklerine göre; Bağlar ve Sur ilçeleri yer almaktadır. Daire sayısına göre yapılan sıralamada ise Kayapınar, YeniĢehir ilçelerinden sonra, Ergani ilçesinin Sur ve Bağlar ilçelerinin önünde, 3. Sırada olduğu belirlenmiģtir. Bu ilçeleri takiben Bismil ve Silvan ilçelerindeki kentsel yapılaģmadaki geliģme dikkat çekmektedir.
143 ÖNE ÇIKAN SEKTÖRLER Diyarbakır ilinde Tarım ve Hayvancılık dıģında Sanayi sektörü de önem kazanmaya baģlamıģtır Sanayi Genel Göstergeleri TRC2 Bölgesi henüz kendi potansiyelini yansıtan geliģmiģ bir sanayiye sahip değildir. Yapılan Ġllerin ve Bölgelerin Sosyo-Ekonomik GeliĢmiĢlik Sıralaması AraĢtırması sonuçlarına göre Diyarbakır 67 sırada yer almaktadır. Ġmalat sanayi geliģmiģlik sıralamasında ise 53. Sırada yer almaktadır. Sanayi için önemli geliģmiģlik göstergelerinden biri olan elektrik tüketimine TRC2 Bölgesi Genel Göstergeler bakıldığında, TRC2 Bölgesi nin sanayi elektrik tüketiminin Türkiye toplamı içindeki payının sadece % 0,71 olup, Diyarbakır ın payı ise % 0,26 dır TRC2 Bölgesi Genel Göstergeler Kaynak: TÜĠK, 2011b; Kalkınma Bakanlığı, Diyarbakır ve ġanlıurfa TSO'ları verilerine göre mevcut iģletmelerin faaliyete geçme yıllarına bakıldığında, Bölgede sanayileģme süreci, güvenlik ve istikrar durumuna paralel olarak değiģtiği görülmektedir. ĠĢletmelerin faaliyete geçme baģvuruları son 10 yılda hız kazanmıģ, özellikle son 5 yılda önemli bir yükseliģ sağlamıģtır. Bölge illerinde 2008 yılından sonra faaliyete geçen iģletme sayısı tüm iģletmelerin % 60'ını oluģturmaktadır. Bu durum bölgede olumlu bir geliģmenin göstergesi olarak anlaģılabilir. Aynı zamanda bölgede faaliyet gösteren iģletmelerin genç olduğunu göstermektedir.
144 Sanayinin Sektörel Dağılımı, Sanayi Ġstihdamı a. Sanayinin Sektörel Dağılımı TRC2 Bölgesinde sanayinin sektörel dağılımı incelenirken Bölge illerinin Ticaret ve Sanayi Odalarında kayıtlı iģletme verilerinden ve Sosyal Güvenlik Kurumu istatistikleri yıllığından faydalanılmıģtır. NACE Rev.2 sınıflandırmasına göre B grubu (05-09) Madencilik ve TaĢ Ocakçılığı ve C grubu (10-33) Ġmalat Sanayi alt faaliyet kollarındaki iģletmeler baz alınmıģtır. Söz konusu faaliyet kollarında Ticaret ve Sanayi Odalarına kayıtlı Diyarbakır'da 732 adet iģletme vardır. Sosyal Güvenlik Kurumu verilerine göre ise iģletme sayıları aģağıdadır. TRC2 Bölgesi nde Sanayi ĠĢletmelerinin Sektörel Dağılımı, 2011 Kaynak: SGK, 2011 SGK verilerine göre sanayi faaliyet kolunda Diyarbakır'da iģletme bulunmaktadır. Ġldeki sanayi iģletmeleri; 10-Gıda Ürünleri Ġmalatı (Diyarbakır % 29), 33-Makine ve Ekipman Kurulumu ve Onarımı (Diyarbakır % 14) ve 23-Metalik Olmayan Ürünlerin Ġmalatı (Diyarbakır % 7) faaliyet kollarında yoğunlaģmaktadır.
145 Önceki yıllarda faaliyet kolu oranlarında ön plana çıkan Tekstil Ürünleri Ġmalatındaki iģletme sayısı özellikle ġanlıurfa'da geçen senelere oranla düģük görünmektedir. Türkiye ve TRC2 Bölgesi ndeki sanayi iģletmelerinin sektörel dağılımı karģılaģtırıldığında;bölgedeki iģletmelerin 10-Gıda Ürünleri Ġmalatı, 33-Makine ve Ekipman Kurulumu Onarımı, 23-Metalik Olmayan Ürünlerin Ġmalatı ve 08-Diğer Madencilik ve TaĢ Ocakları faaliyet kollarında Türkiye ortalamasını aģtığı görülmektedir. Ancak 14-Giyim EĢyaları Ġmalatı (% 12), 25-Fabrikasyon metal ürünleri imalatı (% 12) ve 31-Mobilya imalatı (% 7) faaliyet kollarında Türkiye ortalaması Bölge ortalamasının üzerinde bir orana sahiptir. b. Sanayi Kapasite Verileri TRC2 Bölgesinin Sanayi durumu hakkında fikir vermesi açısından, il genelinde sanayi kapasite raporu alan iģletmelere iliģkin veriler ve imalat için kodlanan ürünler verilmiģtir. TRC2 Bölgesi Kapasite Raporu Verileri, Nisan 2013 Kaynak: TOBB, TRC2 Bölgesinde alınan kapasite raporu verilerine bakıldığında son 3 yıl içerisinde Diyarbakır'da 411iĢletmenin kapasite raporu aldığı görülmektedir. Ġlçelere Göre Kapasite Raporu Verileri, Nisan 2013 Kaynak: TOBB, 2013.
146 Kapasite raporlarının ilçelere göre dağılımında Merkez ilçeler ön plana çıkmaktadır. Merkez ilçelerden sonra en fazla kapasite raporu alan ilçeler arasında Diyarbakır'da Bismil,ġanlıurfa'da ViranĢehir ilçeleri gelmektedir. Diyarbakır Ġli Kapasite Raporunda Kodlanan Ġlk 10 Ürün, Nisan 2013 Kaynak: TOBB, ĠĢletmelerin imalat için kodladığı ilk 10 ürün bilgilerine bakıldığında; her iki ilde de pamuk, mıcır, kepek, hazır beton ve yiyecek hizmetleri ürünleri listeye girmektedir. Diyarbakır'da bölgedeki doğal kaynaklara bağlı olarak (mermer, bazalt taģı vb) mermer imalatı ve doğal taģlardan kaldırım döģemeleri imalatının ön plana çıktığı görülmektedir ayrıca mutfak mobilyaları imalatı da listeye girmiģtir. c. Sanayideki Ġstihdam Durumu Türkiye Ġstatistik Kurumu verilerine göre TRC2 Bölgesi nde sanayi iģ kolunun toplam istihdamdaki payı artıģ eğilimindedir. Özellikle son 3 yıldaki geliģme sonucu sanayi iģ kolunda Bölge ortalaması % 23,7 ile Türkiye ortalamasına (% 24,6) yaklaģmıģtır. Grafiğe göre 2008 yılında tarım sektöründeki istihdamda yaģanan kırılmanın ardından toparlanma yaģamıģtır. Tarımdan kopan iģgücü Bölgede hizmetler iģ koluna yönelirken Türkiye genelinde ise daha çok sanayi iģ koluna geçmiģtir.
147 TRC2 Ġlleri ve Türkiye Sanayi Ġstihdamının Sektörel Dağılımı, 2011 Kaynak: SGK, Sosyal Güvenlik Kurumu verileri esas alındığında sanayinin sektörel dağılımı Türkiye genelinde; 14-Giyim EĢyaları Ġmalatı (% 13), 13-Tekstil Ürünleri Ġmalat (% 12), 10-Gıda Ürünleri Ġmalatı (% 12), 25-Fabrikasyon Metal Ürünleri Ġmalatı (% 11) faaliyet kolları ön plana çıkmaktadır. Diyarbakır'da ise en çok istihdamı 33-Makine Ve Ekipmanları Kurulumu ve Onarımı (% 18), 10- Gıda Ürünleri Ġmalatı (% 17), 23- Metalik Olmayan Ürünlerin Ġmalatı (% 13), 08- Diğer Madencilik Ve TaĢ Ocakçılığı (% 9), 13-Tekstil Ürünleri Ġmalatı (% 9) faaliyet kolları sağlamaktadır.
148 Bölgede Öne Çıkan Sanayi Sektörleri a. Bölgenin Sanayi YoğunlaĢma Endeksi Sanayi ĠĢyeri YoğunlaĢma Endeksine göre; Diyarbakır ilinde gıda ürünleri imalatı 1,92, kok kömürü ve petrol ürünleri imalatı 3,9, eczacılık ve eczacılığa iliģkin malların imalatı 2,86, metalik olmayan ürünler imalatı 1,37, motorlu kara taģıtı ve römork imalatı 1,53 ve makine ve ekipman kurulumu ve onarımı 1.81 endeks değerleriyle ilde görece yoğunlaģmıģ sektörlerdir. Diyarbakır ili 1316 iģyeri sayısı ile Türkiye deki sanayi iģyerleri içinde % 0,51 lik paya sahip olup, 81 il içindeki sıralamada 31 inci sıradadır. Sanayi Ġstihdamının YoğunlaĢma Endeksine göre; Diyarbakır ilinde gıda ürünleri imalatı 1,43, içecek imalatı 1,18, ağaç, ağaç ürünleri ve mantar ürünleri imalatı 1,38, metalik olmayan ürünler imalatı 2,17, makine ve ekipman kurulumu ve onarımı 3,71 endeks değeri ile Türkiye referansına oranla yoğunlaģma göstermektedir. b. Bölgenin Sanayi Alt Sektörleri Bazında 3 Yıldız Analizi Sanayi alt sektörleri içinde, bölgenin temel sektörleri olup kümelenme potansiyeli taģıyan sektörlerin belirlenmesi için, Sosyal Güvenlik Kurumu istatistikleri kullanılarak 3 yıldız analizi uygulanmıģtır. Nace revize 2 sınıflamasına göre 2 basamaklı alt sektörler için yapılan analizde; sektörlerin büyüklük, baģatlık ve uzmanlaģma katsayılarının, belirlenen eģik değerleri aģması durumunda 3 yıldız aldığı ve kümelenme potansiyeli taģıdığı kabul edilmektedir. Analizde kullanılan eģik değerler literatürde kullanılan değerler göz önünde bulundurularak bölge sanayi alt sektörlerinin göstergelerine uygun olarak belirlenmiģtir. Buna göre eģik değerler; büyüklük için 5, baģatlık için % 3 uzmanlaģma için ise 1 olarak alınmıģtır. Buna göre Diyarbakır da 4 adet sanayi alt sektörü, her 3 katsayıda eģik değerin üstünde değer alarak 3 yıldız almıģtır. Diyarbakır Ġli Sanayi Alt Sektörleri Üç Yıldız Analizi, 2011 Kaynak: SGK, Diyarbakır da ayrıca 06 kodlu ham petrol ve doğalgaz çıkarımı, 09 kodlu madenciliği destekleyici hizmet, 11 kodlu içecek imalatı, 12 kodlu tütün ürünleri imalatı ile 16 kodlu ağaç ve ağaç ürünleri ve mantar üretimi sektörleri 2 yıldız almıģtır.
149 DĠYARBAKIR ĠLĠ TĠCARĠ YAPISI DEĞERLENDĠRMESĠ Diyarbakır da ticaret, küçük esnaf veya iģletmelerden meydana gelen, ağırlıklı olarak tarımsal ve hayvansal ürünler, gıda maddeleri, giyim, ev araç ve gereçleri, inģaat malzemeleri ile diğer tüketim mallarının alım ve satımlarının yapıldığı içe dönük bir yapı arz etmektedir. Tarımsal alanda tarla ürünleri üretiminde, kırmızı mercimek, pamuk, buğday, arpa, susam üretimi bölgede önemli tarla ürünleri içerisinde gözükmektedir ve bölge içinde kırmızı mercimek üretiminde lider olan Diyarbakır ili, pamuk ve buğday üretiminde de ön plana çıkmaktadır. Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından 2012 yılında hazırlanan 81 il durum raporuna göre, Diyarbakır Ġli Sebze üretim değeri bakımından ekonomiye en fazla katkısı olan bölge ürünü karpuz olup, üretimde Diyarbakır ili ön plana çıkmaktadır. Diğer sebze ürünlerinde belirgin bir üretim göze çarpmamaktadır. Bölgede Diyarbakır baklagil ve yumrulu bitki üretiminde lider durumdadır. Güneydoğu Anadolu Bölgesinde hayvan sayıları bakımından; keçi, sığır, manda, et tavuğu, ördek ve açılan ipek böceği kozası sayısında Diyarbakır, ön plana çıkmaktadır. Ġlde üretilen tarımsal ürünler ile sanayi bitkilerinin bir kısmı ilde diğer bir kısmı da çevre illerinde pazarlanmaktadır. Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından 2012 yılında hazırlanan 81 il durum raporuna göre, Diyarbakır Ġli toplam mevduatın ve kredinin bölgelere göre pay sıralamasında Diyarbakır ili Bölge illeri arasında Gaziantep ilinden sonra ikinci sırada yer almaktadır yılı verilerine göre ihracatçı firma sayısı bakımından Diyarbakır ili bölge illeri içinde Gaziantep ve Mardin illerinden sonra ġanlıurfa ili ile birlikte 3. sırada yer alırken, ithalatçı firma sayısına göre Gaziantep, ġanlıurfa ve Mardin illerinden sonra 4. sırada yer almaktadır. Aynı yıl toplam ihracat değeri açısından il, bölge illeri arasında 4. toplam ithalat değeri açısından yine 4. sırada yer almıģtır.
150 TÜRKĠYE SANAYĠSĠ VE DĠYARBAKIR SANAYĠSĠ Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığının 2012 yılında hazırladığı 81 il durum raporunda, resmi kayıtlara göre sanayi iģletmeleri baģta Ġstanbul (% 31) olmak üzere, Bursa (% 8), Ankara(% 7), Ġzmir(% 5), Konya(% 4), Gaziantep (% 3), Denizli(% 3), Kocaeli(% 2), Adana(% 2), Tekirdağ(% 2), Kayseri(% 2 ), Mersin(% 2) de olmak üzere, toplam % 71 i, oluģturmaktadır. Bölgelere göre bir değerlendirme yaptı-ğımızda, sanayi iģletmelerinin % 48 Marmara Bölgesinde, %17 Ġç Anadolu Bölgesinde, % 14 Ege Bölgesinde, % 8 Akdeniz Bölgesinde, %6 Karadeniz Bölgesinde, % 5 Güneydoğu Anadolu Bölgesinde, % 2 Doğu Anadolu Bölgesinde olduğu görülmektedir. Diyarbakır Ġlinde sanayi siciline kayıtlı sanayi iģletmesi sayısı 342 dir. Toplam sanayi iģletmesi içerisinde % 0,4 lük bir oran ile sanayisi geliģmekte olan iller arasında yer almaktadır. Güneydoğu Anadolu Bölgesi ndeki illerin sanayisine göre bir değerlendirilmesi yapıldığında, % 65 lik bir oran ile Gaziantep ili bölge illeri arasında birinci sırada yer alırken, % 10 ġanlıurfa, % 9 Diyarbakır, % 6 Adıyaman, % 4 Batman, % 3 Mardin, % 1 Kilis, % 1 Siirt, % 1 ġırnak yer almaktadır. Diyarbakır ilinde bulunan sanayi iģletmelerinin sektörel dağılımına baktığımızda, % 27 lik bir oran ile gıda ürünlerinin imalatı, %23 lük bir oran ile diğer madencilik ve taģ ocakçılığı sektörlerinin ilk iki sırada olduğu görülmektedir. Diğer sektörler sırasıyla; % 8 Diğer metalik olmayan mineral ürünlerin imalatı, % 8 Kimyasalların ve kimyasal ürünlerin imalatı, % 5 Ağaç ve mantar ürünleri imalatı (mobilya hariç) % 4 Tekstil ürünleri imalatı, % 2 BaĢka yerde sınıflandırılmamıģ makine ve ekipman imalatı, % 2 Fabrikasyon metal ürünleri imalatı (makine ve teçhizatı hariç), % 2 Kok kömürü rafine edilmiģ petrol ürünlerinin imalatı, % 2 Kağıt ve kağıt ürünlerinin imalatı, % 2 Elektrik gaz,buhar ve haval., % 1 Mobilya imalatı, % 1 Motorlu kara taģıtı,treyler (römork) ve yarı treyler (yarı römork) imalatı, % 1 Bilgisayarların elekt.ve optik ürün imalatı, % 1 Ana metal sanayi, % 1 Kömür ve linyit çıkartılması, % 1 Ġçecek imalatı, % 1 Metal çevherleri madenciliği, % 1 Ham petrol ve doğal gaz çıkarımı, saha arama, tetkiki hariç petrol, gaz çıkarımı ile ilgili hizmetler, % 1 Elektrkli teçhizat imalatı, % 1 Diğer imalatlar, % 1 Deri ve ilgili ürürnlerin imalatı, % 4 Diğer. Sanayi sicil kayıtlarına göre, Diyarbakır da kayıtlı iģletmelerde istihdam sayısı Toplam: dir. Kalite kontrol birimi olan firma sayısı 48, çalıģan sayısı 125 tir. Ar-Ge birimi bulunan firma sayısı 9 ve Ar-Ge çalıģan sayısı 8 dir. Diyarbakır ilinde lider sektör Diğer Madencilik ve TaĢ Ocakçılığı Ürünleri sektörüdür. Diğer sektörlerden Gıda ürünlerinin imalatı sektörü merkezli bir kümelenme içinde olduğu görülmektedir. Sanayi çalıģanların, % 27 si Diğer madencilik ve TaĢ Ocakçılığı, % 18 i Gıda Ürünlerinin Ġmalatı sektörlerinde istihdam edilmektedir. Ġstihdamın % 72 si iģçi, % 4 ü mühendistir. Diyarbakır ilinde bulunan sanayi iģ-letmelerinin % 23 ü mikro ölçekli, % 69 u küçük ölçekli, % 8 i orta ölçekli iģletmelerdir.
151 4. 2. FUAR VE KONGRE SEKTÖRÜ, GELĠġMELER HAKKINDA GENEL BĠLGĠ SEKTÖRÜN VE HĠZMETĠN TANIMI KONGRE TURĠZMĠ Kongre kavramının turizm sektörü açısından ele alınmasında ulusal ve uluslararası kongre ve yabancı Kongre turizmi, giderek artan kongre ve konferans faaliyetlerinin ortaya çıkardığı turizm koludur. Kongre Turizminin Ekonomik, Sosyal ve Kültürel ve Diğer Etkileri ana hatları ile aģağıda verilmektedir; Kongre Turizminin ana hatları ile ekonomik etkileri; Sıradan bir tatil paketinin fiyatı kiģi baģı 600 ABD Doları iken; ortalama bir kongre paketi kiģi baģına 1150 dolara satılmaktadır. Kongre turizminden elde edilen gelir, dünya çapında yılda ortalama 175 milyar dolardır. ongreler, gerek hazırlık gerekse düzenleme aģamasında inģaat, ulaģım, teknik hizmetler, yiyecek içecek, kiralık otomobil, halıcılık, dericilik, konaklama, tercümanlık v.b. gibi 37 iģkolunu direkt etkilemektedir. Ġstihdamı arttırır Yeni iģyerlerinin açılmasını sağlar Yapılan araģtırmalara göre Kongre katılımcılarının kongre aidatı dıģındaki harcamalarının dağılımı Ģöyledir; Otel harcamaları % 35 Restoran harcamaları % 26 AlıĢveriĢ harcamaları % 12 ġehir içi turlar % 6 Eğlence harcamaları % 6 Ġçecek harcamaları % 6 Diğer harcamalar % 4 Yapılan araģtırmalar, kongre katılımcılarının normal bir ziyaretçiye oranla 3 kat daha fazla harcama yaptığını göstermektedir. Kongre katılımcılarının % 25 i eģleri ile seyahat etmekte, % 75 i ise pre ve post (önce ve sonra) kongre turlarına katılmaktadır. Dünyadaki tüm otel konaklamalarının % 13.4 ü kongre katılımcıları tarafından yapılmaktadır ICCA nın yaptığı araģtırmaya göre; 2002 yılında uluslararası toplantılara katılan delegelerin delege baģına harcamalarının ortalama ABD Doları olduğu tespit edilmiģtir. Delegelerin toplam harcamalarının ise; 2.8 milyar dolar olduğu tahmin edilmektedir. Kongre Turizminin Sosyal ve Kültürel Etkileri ise aģağıda özetlenmiģtir; Ġnsanlar arasında kültürel bağları güçlendirir. Ġnsanlar arasında yabancı dil öğrenme isteği artar. Yerli halkın davranıģları da değiģir. Bölgedeki turistik değerler daha iyi korunur. Alt-üst yapıya daha çok önem verilir, geliģme sağlanır. Kongre Turizminin Diğer Etkiler ise; Turizm sezonu uzar, turizm geliri bu doğrultuda artar, istihdamda (ölü sezonda) dalgalanma azalır. Ölü sezonda fiyat düģürme zorunda kalınmaz. Ülke, bölge tanıtımı açısından olumludur. Potansiyel turist sayısı da artar. Tarih ve kültür hazinesi çok zengin olan Türkiye, Avrupa ve Asya nın birleģtiği yerde toplantı ve kongrelere ev sahipliği yapmaktadır. Türkiye birinci sınıf otel konaklama hizmeti, tesis sayısı, dünyanın belli baģlı Ģehirlerine kolayca ulaģım, Avrupa ülkelerine yakınlık, doğal güzellikler, uygun iklim koģulları ve alternatiflerine göre maliyet avantajı ile kongre turizmi açısından ideal bir destinasyondur.
152 Türkiye nin Kongre Turizmi kavramı ile tanıģması ise 1995 yılında HABĠTAT IĞI nin Ġstanbul da yapılması ile olmuģtur. Çünkü Kongre Turizmi için her Ģeyden önce bir kongre merkezi veya merkezleri yapılanmasına ihtiyaç duymaktadır. Türkiye ilk ciddi kongre merkezine Habitat IĞI nedeniyle tamamlanan Lütfü Kırdar Kongre ve Sergi Sarayı ile kavuģmuģtur. Habitat öncesi dönemde de Ġstanbul da kongreler düzenlenmiģse de Ġstanbul ve Türkiye için kongre turizminin dönüm noktasının Habitat IĞI olduğu tartıģmasızdır. Tarih ve kültür hazinesi çok zengin olan Türkiye, Avrupa ve Asya nın birleģtiği yerde toplantı ve kongrelere ev sahipliği yapmaktadır. Türkiye birinci sınıf otel konaklama hizmeti, tesis sayısı, dünyanın belli baģlı Ģehirlerine kolayca ulaģım, Avrupa ülkelerine yakınlık, doğal güzellikler, uygun iklim koģulları ve alternatiflerine göre maliyet avantajı ile kongre turizmi açısından ideal bir destinasyondur. Kongre kavramının turizm sektörü açısından ele alınmasında ulusal ve uluslararası kongre ve yabancı kongreler Ģeklinde bir ayrım yapılabilir. Teknik olarak kongre niteliği taģımayan bazı organizasyonlar da turizm organizasyonu olarak kongrelerle aynı özellikleri taģıdıkları, organizatör açısından aynı temel hizmetleri gerektirdikleri, aynı ticari iliģkilerin uygulanmasına neden oldukları için kongre baģlığı altında değerlendirilir. Ġnceleme konusu açısından ise aynı organizasyon özelliklerini arz eden tüm toplantılar kongre kavramı içinde değerlendirilmektedir. ULUSLARARASI KONGRE Türkiye de organizasyon sahibi veya sahibini temsilen bir kurumun var olduğu, kongre katılımcılarının Türkiye den ve Türkiye dıģından katılanlardan oluģtuğu kongreler, kongre turizminin en önemli kısmını bu kongreler oluģturur. Genellikle büyük kongre merkezlerinde düzenlenir ve ön hazırlığı çok aģamalı ve yorucu, ticari riski de fazla olan kongrelerdir. ULUSAL KONGRE Kongre sahibinin Türkiye den bir kurum ve katılımcılarının tamamının Türkiye den olduğu kongreler bu kapsamda olup, sayısının çokluğu, katılımcı sayısının belli bir büyüklüğü aģmaması nedeniyle kongre pazarındaki pastanın toplantı salonu olanağı bulunan çeģitli otellerce de paylaģılmasını sağlayan önemli organizasyonlardır. YABANCI KONGRE Kongre sahibinin ve katılımcıların Türkiye dıģından olduğu, toplanılacak yer olarak Türkiye nin seçildiği, genellikle meslek örgütlerinin seçimli veya seçimsiz Genel Kurul toplantılarıdır. Katılım ve getirisi uluslararası kongreler kadar olmasa da itibari değeri oldukça fazla olmaktadır Dünyada Kongre Turizmi Dünya da kongre turizmi çoğunlukla sanayileģmiģ ülkelerde yapılmaktadır. Son yıllarda kongre turizmi turizm zenginliği fazla olan ülkelere doğru bir yönelme göstermektedir. Kongre katılımcıları genel olarak kültür düzeyi ve gelir seviyesi yüksek kesimlerden oluģtuğu için kongreye katılımın yanı sıra bir tatil imkânı ve en azından bir turistik kent ziyaret etme ve eğlenme Ģansını elde etmektedir. Bu itibarla, kongrenin konusu kadar yapıldığı mekân ve mekânın yer aldığı kent de önem taģımaktadır. Son dönemlerde 5 yıldızlı büyük tesislerde yapılan kongreler dünyada olduğu kadar Türkiye de de ön plana çıkmıģtır. Turizm özelliklerini taģıyan ülkelerde, Türkiye örneğinde olduğu gibi, kongre merkezleri henüz organize olamamıģ ve yeterince tanıtımını yapamamıģ ya da bu konuda henüz giriģimlere baģlanamamıģtır. SanayileĢmiĢ ülkelerde kongre merkezleri donanımlı olmakla birlikte organize eden kurum ve kuruluģlar da deneyimlidir. Ancak katılımcı her defasında aynı Ģehir ve mekândaki kongreleri tercih etmemeye baģladığından yeni arayıģlar yeni bir turizm sektörü olan kongre turizmini gündeme getirmektedir yılında dünyada yapılan uluslararası kongre rakamları aģağıdaki tabloda verilmiģtir. Bu sıralamaya göre Türkiye 159 kongre ile 23. Sırada yer almaktadır. Mekan tipi Oteller 41. 5% 42. 4% 42. 7% 44. 6% 43. 1% Kongre Merkezleri 33. 7% 30. 7% 28. 3% 25. 6% 26. 3% Üniversite 17. 4% 17. 9% 20, 0% 20. 6% 21. 1% Diğer 7. 4% 9. 1% 9. 2% 9. 2% 9. 5% Toplam % % % % % Kaynak: ICCA Rapor
153 Görüleceği üzere Dünya daki kongrelerin yaklaģık %70 i oteller ve kongre merkezlerinde yapılmaktadır. Turizm özelliklerini taģıyan ülkelerde, Türkiye örneğinde olduğu gibi, kongre merkezleri henüz organize olamamıģ ve yeterince tanıtımını yapamamıģ ya da bu konuda henüz giriģimlere baģlanamamıģtır. SanayileĢmiĢ ülkelerde kongre merkezleri donanımlı olmakla birlikte organize eden kurum ve kuruluģlar da ziyadesiyle deneyimlidir. Ancak katılımcı her defasında aynı Ģehir ve mekândaki kongreleri tercih etmemeye baģladığından yeni arayıģlar yeni bir turizm sektörü olan kongre turizmini gündeme getirmektedir yılında dünyada yapılan uluslararası kongre rakamları aģağıdaki tabloda verilmiģtir. Bu sıralamaya göre Türkiye 159 kongre ile 23. Sırada yer almaktadır. Sıra No Ülke Kongre Sayısı 1 Amerika Almanya Ġspanya BirleĢik Krallık Fransa Ġtalya Brezilya Çin Halk Cumhuriyeti Hollanda Avusturya Kanada Ġsviçre Japonya Portekiz Kore Avustralya Ġsveç Arjantin Belçika Meksika Polonya Finlandiya Türkiye 15
154 2011 yılında dünyaca ünlü kongre Ģehirlerinde yapılan uluslararası kongre rakamları aģağıdaki tabloda verilmiģtir. Bu sıralamaya göre 113 kongre ile Ġstanbul 9. Antalya ise 23 kongre 92. sırada yer almaktadır. Sıra No Ülke Kongre Sayısı 1 Viyana Paris Barselona Berlin Singapur Madrid Londra Amsterdam Ġstanbul Antalya 23 Kaynak: ICCA Raporu Kongre turizminde, kongre organizasyon iģinin doğası gereği, farklı faaliyet alanlarına sahip birçok iģletme ortak bir amaç çerçevesinde bir araya toplanmaktadır. Bu birliktelik sonucunda ortaya çıkan yapının temel özelliği; bir ürün veya hizmeti üretebilmek için yapılması gereken iģ ve faaliyetlerin, tek bir iģletmenin bünyesinde toplanması yerine, farklı iģletmelere dağıtılmıģ olmasıdır. Dolayısıyla kongre turizmi sektöründeki iģletmelerin faaliyetleri, iģ yaptıkları ve içinde bulundukları destinasyonu tanıtmak ve pazarlamak amacındaki bireysel firmaların kollektif çalıģmaları ile Ģekillenmektedir. Bu noktada Kongre ve Ziyaretçi Büroları birbirinden bağımsız ve aralarında organik iliģki bulunmayan hizmet sağlayıcıların yaptıkları iģleri uyumlaģtırma görevi görmektedir. En iyi örneklerden biri Barselona Turizm Konsorsiyumu dur yılında Barselona Belediye BaĢkanlığı, Barselona Ticaret Odası, Barselona Tanıtma Vakfı ve diğer ilgili kuruluģların katılımı ile kurulmuģtur. Konsorsiyum sayesinde Barselona kısa sürede tüm dünyada tanınmıģ ve büyük kongre ve toplantılara ev sahipliği yapmak üzere eksiksiz olarak donatılmıģ bir metropol haline gelmiģtir. Bu arada paydaģlarla iliģkiler de geliģtirilmiģ ve kongre ve toplantı turizminde uzmanlık ve profesyonellikleri dikkate alınarak seçilen 300 den fazla üyeye sahip olmuģtur. Sonuçta, turist sayısının katlandığı, otel doluluk oranlarının %80-90 lara ulaģtığı, tüm paydaģların mutlu olduğu bir sistem kurulmuģtur ve halen baģarıyla yürütülmektedir. Uluslararası Kongre ve Konferans ġirketleri Birliği (ICCA), 1963 te dört kıtada faaliyet gösteren seyahat acentelerinden oluģan küçük bir grup tarafından, o günlerde yeni bir olgu olan uluslararası tıp kongrelerine cevap vermek üzere kurulmuģtur. ICCA yı kuranların amacı, bu dönüģümlü organizasyonlara iliģkin bilgi ve tecrübelerini birbirlerine aktararak farklı ülkelerden aldıkları iģleri, o ülkede bildikleri ve güvendikleri firmalarla paylaģabilmektir. Bugün 86 ülkede tedarikçi sektörlerin her dalından 900 den fazla Ģirket ve kuruluģ ICCA nın üyeleri arasında yer almaktadır. ICCA nın merkezi Amsterdam da, bölgesel birimleri Malezya, Uruguay ve ABD de yer almaktadır. ICCA kongre ve toplantı merkezleri, destinasyon pazarlama, toplantı yönetimi, toplantı destek ve ulaģtırma olmak üzere toplam 5 sektörden oluģmaktadır. Veri alıģveriģi yoluyla oluģturulan güven ortamı sayesinde hem yıllık kongrelerde hem de diğer iletiģim kanalları üzerinden yürüyen son derece etkili bir iç pazarı oluģmuģtur. Bunlara ek olarak, birçok firma da ICCA yı kullanıcı grupları, pazarlama konsorsiyumları, diğer faydalı ağlar ve iģ iliģkileri oluģturmakta kullanmaktadır. Türkiye deki Ġstanbul, Ġzmir, Antalya kongre büroları da ICCA üyesidir. Bunların yanı sıra Türkiye den baģlıca kongre mekanları, destinasyon pazarlama kuruluģları, toplantı yönetimi Ģirketleri ve Türk Hava Yolları nı da içeren 40 dan fazla kuruluģ da ICCA üyeleri arasında yer almaktadır.
155 TÜRKĠYE DE KONGRE TURĠZMĠ Türkiye de kongre turizmi yeni bir sektör olarak ortaya çıkmıģtır yılında Türkiye de toplamda 160 uluslararası, 2011 yılında ise 159 kongre düzenlenmiģtir. Ġstanbul a uluslararası firmaların direk uçuģlarının çok olması ve uluslararası zincir firmaların Ġstanbul da merkezlerinin olması Ġstanbul u uluslararası kongreler için cazip hale getirmektedir. Ġstanbul un yanı sıra Ġzmir ve Ankara gibi büyük Ģehirler de ön plana çıkmaktadır. Türkiye nin dünya kongre turizminde önemli bir konuma sahip olduğu yönündeki göstergeleri değerlendiren turistik tesis ve otel iģletmecileri, kongre merkezleri açma ve kongre tertip etme konusunda atılımlar gerçekleģtirmiģlerdir. Türkiye de yaklaģık 500 bin kiģilik kapasiteye sahip otel ve kongre merkezi bulunmakta olup, Ġstanbul, Ankara, Antalya ve Ġzmir gibi Ģehirlerde beģ yıldızlı otel ve kongre merkezlerinin sahip oldukları teknik donanım ile sundukları hizmet kalitesi çok yüksek seviyededir Yukarıdaki tabloya göre; Antalya nın çekiciliği, Ġstanbul ve Ġzmir ile büyük ölçüde aynıdır. Antalya nın göreceli üstünlüğünün nedeni, yedek kapasiteye sahip olan mevcut otel ve konferans tesisleridir. Ancak gerek Almanya gerekse Ġspanya, Antalya dan oldukça yüksek puanlar almıģlardır. Bu ülkelerde kongre turizmi alanında köklü bir tarih ve tahsis edilmiģ altyapı bulunmaktadır ve Avrupa daki müģteriler tarafından daha iyi tanınmaktadır. ANTALYA ĠSTANBUL ĠZMĠR ALMANYA ĠSPANYA AZAMĠ ĠĢletme Ġmajı %4,2 %4,5 %4,3 %5,0 %4,3 %5 Altyapı hizmetleri %3,0 %3,0 %3,0 %6,0 %6,3 %9 Lojistik %2,5 %2,8 %2,8 %5,0 %5,0 %5 ĠĢgücü %9,1 %8,8 %9,1 %4,6 %6,5 %13 Gayrimenkul %4,5 %0,6 %3,3 %4,5 %4,8 %9 Küme Gücü %6,8 %8,3 %6,5 %8,3 %8,1 %9 Toplam %30,1 %28,0 %29,0 %33,4 %35,0 %50 TÜRKĠYE DE KONGRE VE TURĠZM BÜROLARI Türkiye de Ġstanbul, Ġzmir ve Antalya da olmak üzere üç tane Kongre ve Turizm Bürosu bulunmaktadır. En eski ve aktif kongre ve turizm bürosu olan Ġstanbul Kongre ve Ziyaretçi Bürosu Ġstanbul Convention & Visitors Bureau -ICVB)1997 yılında Turizm GeliĢtirme ve Eğitim Vakfı nın (TUGEV) bir iktisadi iģletmesi olarak kurulmuģtur. BaĢbakanlık Tanıtma Fonu BaĢkanlığı ile Kültür ve Turizm Bakanlığı nın desteğini alan ve Bakanlıkça görevlendirilen bir kuruluģ olarak birçok kongre ve incentive fuarı organize etmiģ, ayrıca kamu kesimi ve özel sektörle iģbirliği halinde pek çok toplantıda yararlı çalıģmalar yapmıģtır. Türkiye de kongre turizminin geliģtirilebilmesi ve kongre turizmi potansiyeli olan illere yaygınlaģtırılması amacıyla hazırlanarak uygulamaya konulan Türkiye Turizm Stratejisi 2023 ve Eylem Planına göre Ankara, Bursa, Konya ve Mersin Ģehirleri kongre Ģehri olarak; Ġstanbul, Antalya, Ġzmir, Ankara, Adana, Gaziantep ve Trabzon ise önemli fuar Ģehirleri olarak belirlenmiģtir. BATI AKDENĠZ BÖLGESĠNDE KONGRE TURĠZMĠ Batı Akdeniz Bölgesinde kongre turizmi ağırlıklı olarak Antalya ilinde yapılmaktadır. Antalya merkezinde ve ilçelerinde kongre salonuna sahip Kültür ve Turizm Bakanlığı ndan belgeli 225 tane beģ yıldızlı otel bulunmaktadır. Antalya da, kongre turizminin diğer önemli bileģeni olan bir fuar merkezi Antalya Fuarcılık ĠĢletme ve Yatırım A. ġ. (ANFAġ) ve orta büyüklükte bir sergi merkezi (Cam piramit) bulunmaktadır. Antalya ilindeki büyük kapasiteli beģ yıldızlı oteller Antalya nın kongre turizmi konusunda konumunu güçlendirmektedir. Söz konusu otellerin birçoğu geliģmiģ ses, ıģık ve görüntü teknolojileriyle donatılmıģ merkezde ve ileri derecedeki teknolojik alt yapıya sahip olmalarının yanı sıra konaklamaları sırasında da ihtiyaç duyabilecekleri bir çalıģma masası, kapalı devre yayın sistemi her oda da standart olarak sunmaktadır. Antalya nın en büyük kongre otellerinden biri 3 kongre ve 23 toplantı salonu, 5 sergi salonu, 2320 m2, 1000 m2, 1300 m2 kolonsuz kapalı alanlara ait kongre salonları ve 100 er metrelik 2 fuaye alanı ve 5000 kiģiye ikram verebilecek ziyaret ofisi ve özel mutfağı ile dünya standartlarında bir kongre oteli olma özelliği taģımaktadır. Antalya özellikle kara ve hava ulaģımı alanlarında da güçlü bir ulaģtırma altyapısına sahip olmasıyla ön plana çıkmaktadır. Yaz döneminde 10 hedef Avrupa kenti ile düģük maliyetli tarifeli günlük uçuģlar yapılmaktadır.
156 UlaĢtırmanın da kongre turizmi açısından önemi göz önüne alındığında Antalya nın avantajlı konumu pekiģmektedir. Antalya da edinilen teknik bilgi (know-how) tecrübesi ve yüksek kaliteli ağırlama hizmetleri sektörün baģlıca avantajları arasındadır. Antalya nın salon kapasitesi yaklaģık 165 bin kiģi ile 87 bin kiģilik salon kapasitesine sahip olan Ġstanbul un iki katına yakındır. Antalya Türkiye nin kongre kapasitesi içinde % 37 lik pay ile ilk sırada yer almaktadır. Antalya kısa dönemde kongre turizmi konusunda büyük atak gerçekleģtirmiģtir yılında 40 uluslararası ve 46 ulusal olmak üzere toplamda 86 kongreye ev sahipliği yapmıģtır. Bu kongrelere refakatçiler hariç 37 bin kiģi katılmıģtır. Son olarak da dünya çapında 95 ülkeden kongre düzenleyicisi ve dünya kongre sektörüne yön veren en az 3500 profesyonelin katılacağı Uluslararası Toplantı ve Kongreler Birliği nin (International Congress and Convention Association, ICCA) 2014 Genel Kurulu nun Antalya da yapılmasına karar verilmiģtir. Antalya ve Türkiye nin tanıtımı için çok büyük bir fırsat olan ICCA Genel Kurul Toplantısı, turizmi 12 aya yaymak ve üst gelir grubundaki turistlerin ülkemizi ziyaret etmelerini sağlaması açısından büyük önem taģımaktadır. ANTALYA KONGRE VE ZĠYARETÇĠ BÜROSU Antalya Kongre Bürosu (Antalya Convention Bureau - ACB) 1996 yılında Antalya Tanıtım Vakfı (ATAV)bünyesinde kurulmuģtur. Söz konusu büronun oluģturulmasının baģlıca sebebi Antalya da kongre turizminin geliģmesini sağlamak ve yaygınlaģtırılmaktır. Antalya Convention Bureau Antalya Ticaret ve Sanayi Odası nın da katkılarını aldığı 2010 yılından bu yana faaliyetlerini arttırmıģ, Antalya nın ciddi bir potansiyeli olan Kongre, Toplantı, Seminer, organize edebilme potansiyelini hayata geçirmekte tanıtım faaliyetlerine hız vermiģtir. Antalya Kongre Ziyaretçi Bürosu, Uluslararası Toplantı ve Kongreler Birliği nin (International Congress and Convention Association, ICCA) 2014 Genel Kurulu nun yapılması için Antalya nın seçilmesini sağlayarak büyük bir baģarıya imza atmıģtır Fuar Sektörü Dünyayı ticarette ulusal sınırları olmayan ortak bir pazar hâline getiren küreselleģme, yeni satıģ ve tanıtım tekniklerini zorunlu kılmaktadır. Bir ürün yada hizmetin tanıtımı onun kalitesinden daha önemli satıģ unsuru hâline gelmiģtir. Ticaret hayatında UlaĢım ve ĠletiĢim Araçlarının geliģimleri doğrultusunda rekabetin artık yurt içi piyasası ile yeterli olamayacağı yurtdıģı piyasalarda da var olmanın önemi ve gerekliliği kaçınılmaz sonuçtur. Bu nedenledir ki fuarcılık baģlı baģına bir sektör hâline gelmiģtir. Günümüzde Fuarlar; Son derece çağdaģ, YurtdıĢı ve yurt içi tanıtım ve pazarlamanın yoğun yaģandığı, Ürün ve hizmetlerin sergilendiği, Geleceğe yönelik çalıģmaların yürütüldüğü, Katılımcı firmalar açısından mükemmel birer organizasyonu olan, Binlerce izleyici ile düzenlendiği ülke, bölge, Ģehir de yarattığı ticari turistik hareketliliği sağlayan, ĠĢ bağlantılarının kurulduğu iģ geliģtirme merkezleri hâlini almıģtır. Ayrıca ulusal ve uluslararası boyutta düzenlenen ihtisas fuarları tüm sektörler de ihtisaslaģmaya neden olmaktadır. Fuarlar zaman açısından sınırlandırılmıģ aktiviteler olup genel olarak düzenli bir biçimde gerçekleģtirilmektedir. Burada çok sayıda katılımcı bir veya birden fazla ekonomik dalın önemli ürünlerini sergilemekte ve ağırlıklı olarak sanayi toptancılarına sanayi tüketicilerine ve büyük miktarlarda satın alanlara örnek ürünler tanıtılmaktadır. Fuarlarda alıcı ve satıcılar çeģitli iģ anlaģmaları gerçekleģtirmek üzere bir araya gelmektedir. Konuya bu açıdan yaklaģıldığında fuarlar ticareti geliģtirebilmek amacıyla kurulan geçici pazarlar olarak da nitelendirilebilmektedir. Fuarlar düzenli aralıklarla genellikle aynı yer de ve tarihte düzenlenen ve belirli süreleri kapsayan ticari aktiviteler olarak da değerlendirilebilmektedir. Fuar; Ticaretle ilgili ürün ya da hizmetlerin teknolojik geliģmelerin bilgi ve yeniliklerin tanıtımı, pazar bulunabilmesi ve satın alınabilmesi, teknik iģbirliği, geleceğe yönelik ticari iģbirliği kurulması ve geliģtirilmesi için belirli bir takvime bağlı olarak düzenli aralıklarla genellikle aynı yerlerde gerçekleģtirilen bir tanıtım etkinliğidir.
157 Buamaçla yapılan iģe fuarcılık adı verilmektedir. Fuarların geliģimi üç evreye ayırılabilir; Festivaller, Pazar yerleri den sonraki dönem ġimdiki dönem Festivaller ve Pazar yerleri Sanayi Devrimi öncesi, tüketiciye yönelik malların sergilendiği, tüccarların mallarını satıģ amaçlı teģhir ettiği fuarlar dönemidir. Tarihte bilinen ilk fuar, Kral Dagobert tarafından Paris yakınlarındaki St. Denis banliyösünde 629yılında kurulan Foire desaint Denis dir. 18. ve 19. yüzyıllarda, sanayi devrimi ile birlikte fuarlar, malların satıldığı pazarlardan malların sadece sergilendiği ortamlara dönüģmüģtür. Artık amaç, aynı ürünler den bol miktarda getirip, onları fuar süresince satmak değil, çok çeģitli ürünlerden yalnızca birer numune sergileyerek, yapılacakalıģveriģin ilk adımının atılması olmuģtur. Fuarlar, elektronik iletiģimindeki hızlı geliģmeye rağmen, satıģ ve pazarlamanın en dinamik ve efektif unsurlardan biri olarak günümüzde de geliģmeye devam etmektedir. Günümüz modern ekonomi düzeninde, kiģisel ve uzun vadeli ticari temaslar kurulması için en uygun ortamları fuarlar sağlamaktadır. Yüz yüze etkileģim ortamında beģ duyu organının tam kapasite kullanım olanağını sunan yegane mekânlar fuarlardır densonraki Dönem Sanayi Devrimi ile baģlayan süreçtir. Bu süreçte el yapımı ürünlerden teknoloji ile üretilen ürünlere geçilmiģtir. Fuarcılığın temeli Fransa kabul edilmekle birlikte, modern anlamda fuarcılığın baģlangıcı 1851 de Ġngiltere de düzenlenen fuar kabul edilmektedir. Günümüzdeki Ģekliyle ilk büyük fuar 1851yılında Londra da Hype Park da gerçekleģtirildi. Crystal Palace adı ile tanınan bu sergiyle birçok ülke ilgilendi ve sık aralıklarla fuarlar düzenlenmeye baģladı. Bu fuarlar genellikle uluslararası nitelikte oluyordu. ġimdiki Dönem Ürünlerin yanında hizmetlerinde kendini gösterdiği ve ihtisaslaģmanın hissedildiği fuarlar dönemidir. Fuarcılık profesyonel bir iģ kolu bir devlet politikası halinialmıģtır. Fuarların Önemi Günümüzde tüm sektörlerde yaģadığımız geliģmeler ve pazarda meydana gelen yeni oluģumlar rekabetin yoğun bir Ģekilde yaģadığı ortam doğurmuģtur. Bugün artık sadece kaliteli mal üretip pazara sürmek baģarı elde etmek ve satıģ yapabilmek için yeterli görülmemektedir. Çünkü günümüz koģullarında tüketiciler aynı malın değiģik fiyat kalite ve biçimleri ile karģılaģabilmekte ve ihtiyacı olan mal ya da hizmeti değiģik alternatifler arasından seçme Ģansına sahip olmaktadır. Katılımcı firmalar açısından önemi 21. yüzyılda tüm pazarlarda oldukça yoğun bir rekabet yaģanmakta ve bu rekabet ortamında üretiminden gelen liderlik gücü, yerini pazarlama ve tanıtım çalıģmalarının baģarısından gelen liderliğe bırakmaktadır. Çünkü küreselleģme süreci, bilgi iletiģim teknolojilerinde yaģanan hızlı geliģmeler, üretim olanaklarının çok geniģlemiģ olması gibi sebeplerle bir iģletmenin ortaya çıkardığı en hızlı, kaliteli ve düģük maliyetli bir üretimin yöntemi, çok kısa bir süre içerisinde diğer iģletmeler için de bir üretim standardı oluģturmakta ve ürün hizmet kalitesi açısından iģletmeler arası farklar giderek yok olmaktadır. Bu tip geliģim ve değiģimlerin yaģandığı bir dönemde artık tüketicilerin zihninde farklı bir konum ve değer yaratabilen iģletmeler pazardaki paylarını koruyabilmekte ve ilerleme kaydedebilmektedir. ĠĢte bu noktada firmaların yürüttükleri pazarlama ve tanıtım aktivitelerinin çok önemli bir rolü bulunmaktadır. Böylesi bir pazar ortamında da ticari ihtisas fuarlarına katılım, firmalara oldukça önemli avantajlar sunmakta ve hem pazarlama hem de tanıtım aktivitelerini bir arada yürütmelerine olanak sağlamaktadır. Ticari ihtisas fuarları, mal ve hizmet üreticilerinin ve tüketicilerinin belli zaman ve mekân dilimi içersinde buluģtukları bir pazar niteliği taģımakta ve fuarların belirli bir konuya yönelik olması katılımcı firmalara ilgili talebi doğrudan, kısa sürede ve en etkili biçimde yakalama imkânı vermekte; bu sayede de hem satıģ hem tanıtım açısından önemli kazanımlar elde edilmesini sağlamaktadır. Bu açıdan fuarlar, tanıtım kapsamlı olmakta katılımcıların etkili satıģ grafiğinin bire bir pazarlama iliģkileri ile artmasına aracılık etmektedir. Günümüzde farklı sektörlerde faaliyet gösteren pek çok firmanın karģı karģıya olduğu en önemli sorunlardan bir tanesi üreticileri ile tüketiciler arasındaki fiziksel mesafenin son derece artmıģ olması bu iki grup arasında sınırlı düzeyde bir iletiģim kurulabilmesidir.
158 Üreticiler bu Ģartlar altında, giderek zorlaģan rekabet koģulları içersinde bir yandan yeni ve kaliteli üretim teknolojileri geliģtirmeye, bir yandan rakipleri izlemeye bir yandan da mevcut ve potansiyel müģterilerine ulaģmaya, onların düģünce istek ve beklentilerini belirlemeye çalıģmakta ve haliyle son derece zorlanmaktadırlar. Firmalar, bu iģletmeleri, aradaki mekânsal ve zamansal uzaklık nedeniyle genellikle pazar analizleri, tüketici isteklerini belirleyen pazarlama araģtırmaları, reklam etkinliğini ölçümleme araģtırmaları gibi yöntemlerle gerçekleģtirmekte ve müģteriyle gerçek anlamda fiziksel bir iliģki kuramamaktadır. Konuya bu açıdan bakıldığında, ticari ihtisas fuarlarının firmalar açısından önemi açıkça ortaya çıkmaktadır. Çünkü ticari ihtisas fuarları, günümüz Pazar koģullarında üretici ile tüketicileri, alıcı satıcıları karģı karģıya getirebilen, bu gruplar arasında karģılıklı, yüz yüze bir iliģki kurulmasını sağlayabilen nadir aktivitelerden bir tanesidir. Ġhtisas fuarları sayesinde katılımcı firmalar, iģ yaptıkları müģterileri ile yüz yüze iletiģim kurmakta, onların firmaları ve ürünleri hakkında düģündüklerini ilk kaynaktan öğrenme Ģansına sahip olmakta ve firma tanıtımlarını bizzat müģterilerin kendilerine, araya baģka herhangi kiģi ya da kitle iletiģim aracını sokmadan gerçekleģtirebilmektedir. Fuar alanında katılımcı firma için anahtar konumda olan müģterilere gösterilen konukseverlik, bu kimselere fuar dönemi boyunca yakından ilgilenilmesi ve otellerde özel yerler ayırtılması, birebir yapılan toplantılar, bu müģterilerin sergi alanına ulaģımları ve diğer özel ihtiyaçlarının karģılanması gibi ayrıcalıklı iģlemlerle mevcut iliģkilerin sağlamlaģtırılması yönünde önemli adımlar atılmaktadır. Ġhtisas fuarları, mevcut iliģkiler üzerindeki faydasının yanında yeni yüzlerle karģılaģmak adına da önem kazanmaktadır. Ġhtisas fuarları, yüksek ilgi düzeyine sahip ziyaretçileri iģletme standına çekmesi açısından bulunmaz bir fırsat olarak görülmektedir. Firmalar, ticari ihtisas fuarlarına katılarak mevcut müģterileri ile bir araya gelebildikleri ve iģ iliģkilerini geliģtirebildikleri gibi ilerde iģ bağlantıları kurabilme ihtimali olan potansiyel müģteriler ile de karģılaģma Ģansına sahip olmaktadır. Ġhtisas fuarları, fuarın düzenlendiği sektöre ait pek çok iģletmeye fuar alanında bir araya getirmekte ve böylece bu iģletmeler arasında geleceğe yönelik bilgi paylaģımlarının yapılmasına ve iģ ortaklıklarının kurulmasına olanak sağlamaktadır. Sektördeki diğer iģletmelerle bağlantı kurulmasının yanı sıra ticari ihtisas fuarlarında, o sektörle iģ yapan ya da yapmak isteyen profesyonel ziyaretçiler bulunmakta ve katılımcı firmalar bu kimselere ürün ve hizmetlerinin doğrudan tanıtımını yapma fırsatına sahip olmaktadır. Ġhtisas fuarlarında söz konusu sektöre ait ve hizmet satın almak isteyen potansiyel müģteriler, fuar alanına bu amaçla ve kendi istekleriyle gelmekte ve iģletmeler, ihtisas fuarlarının ilgili müģteriyi fuar organizasyonuna çekebilme özelliğinden faydalanmaktadır. Fuara ziyaretçi olarak iģtirak eden kimseler zaten sektörle, fuar alanında tanıtılan hizmetlerle ilgili oldukları konu hakkında gönüllü olarak bilgilendirilmek istedikleri ve bu sürecin sonucunda bir iģ bağlantısı gerçekleģtirme potansiyeline sahip oldukları için katılımcı firmalar açısından büyük kolaylıklar ortaya çıkmaktadır. Fuarcılık konusunda yapılan araģtırmalar göstermektedir ki ihtisas fuarları, pazarlama araģtırmalarının gerçekleģtirilmesi için önemli fırsatlar sunmaktadır. Örneğin, eğer katılımcı firma yeni bir ürün ya da hizmeti pazara sunmayı düģünüyorsa, katıldığı ihtisas fuarındaki ziyaretçiler üzerinde çalıģmalar yürüterek, fiyatlama ve dağıtım gibi konular hakkına fikir geliģtirebilmekte, ürünün sahip olması gereken temel özellik ve faydalar, kalite standartları hakkında bilgi toplayabilmektedir. Fuar organizasyonların katılımcı firmalar için bu kadar önem arz eden bir çalıģma haline gelmesinin nedenlerinden bir tanesi de bu tipteki organizasyonların çok sayıdaki firmayı bir araya getirmesi; bu sayede de firmalara rakiplerini izleme Ģansı vermesidir. Ġhtisas fuarlarında firmalar, sektördeki rakiplerinin birçoğuyla aynı alanda hatta yan yana ya da karģı karģıya olan fuar standardına da sahip olmakta, onları yakından gözlemleme fırsatı bulmaktadır. Bu sayede de rakiplerin ulaģtıkları mevcut durumu görme rakip firmaların müģterileri ile kurdukları iliģkileri, onlara davranıģ biçimlerini ve iģ yapma yöntemlerini takip edebilme gibi sektörle ilgili bilgi toplama açısından son derece önemli çalıģmaları yürütebilmektedir. Aynı zamanda ihtisas fuarları, rakiplerin müģterilerini görme ve fuar sırasında yürütülecek çeģitli ve pazarlama
159 ve tanım aktiviteler ile ilgili söz konusu müģterilere ulaģma, onlarla da bağlantı kurma Ģansı veren organizasyonlar olma bakımından da önem taģınmaktadır. Katılımcı firmalar fuar alanında iyi eğitilmiģ stand personeli, aktif ve baģarılı fuar öncesi ve fuar sırası tanıtım çalıģmaları, destek faaliyetleri, dikkat çekici bir sergi dizaynı ve özenle yürütülen fuar sonrası çalıģmaları sayesinde rakiplerinden daha baģarılı bir konuma geçebilmektedir. Ayrıca, ziyaretçiler fuar alanında katılımcı firmaları karģılaģtırma Ģansına sahip olduklarından ürünlerin performans fiyat kalite, hizmet açısından üstünlüklerini ortaya koymak için önemli bir fırsat yakalanmaktadır. Rakiplerin yeni ürünleri fiyatlama ve pazarlama stratejileri hakkında ilgi toplamanın, rakipleri dinlemenin ve izlemenin bu kadar rahat yapılabileceği baģka bir platform bulunamamaktadır. Fuar organizasyonlarına katılan firmalar fuar süresince firma ve ürün hizmetlerini tanıtmak amacıyla stant kiralamakta ve tüm aktivitelerini, çalıģmalarını buradan yönlendirmektedir. Firmaların kiraladıkları bu stantlar, iģletmelerin kendi çalıģma alanlarının bir nevi küçük birer kopyası, benzeri niteliğinde olmaktadır. Katılımcı firmalar stant alanlarını kendi isteklerine göre dekore etmekte ve bir yerleģim düzeni oluģturmaktadır. Bu düzen içinde kullanılan mobilyalar dekorasyon malzemeleri, renkler, afiģler, broģürler gibi diğer tanıtım materyalleri, firmanın tanıtılmasında katkıda bulunmaktadır. Katılımcı firmalar katıldıkları fuar organizasyonlarında, kiraladıkları standları dekore ederken: Firma logosunu, Logoda kullanılan renkleri, Kurumu temsil eden diğer renk ve görsel özellikleri amacına uygun bir Ģekilde bir araya getirip kullanabilirse kurum kimliğinin hedef müģteri gurubuna tanıtılması, benimsetilmesi ve bu görsel kimliğin pekiģtirilmesi konusunda önemli bir adım atmıģ bulunmaktadırlar. Firmaların fuar alanında stand düzenlerken: Büyüklüğe, Dekorasyona, Standda kullanılan malzemelerin ve mobilyaların özellikleri, Standda görevli personelin tavırları, kıyafetleri, MüĢteriye yaklaģma ve onlarla konuģma biçimleri, Fuar alanında sergilenen ürünlerin özellikleri Fuar standında yapılan sunum, gösteri, Ģov ve diğer aktiviteler organizasyonla ilgili tüm unsurlar, fuarı ziyaret eden mevcut ve potansiyel müģteriler üzerinde etkili olmakta, kurum imajını olumlu ya da olumsuz bir biçimde etkileyebilmektedir. Fuar organizasyonları iģletmelere yüz yüze tanıtım fırsatı vermektedir. Ancak bir fuarın katılımcı firmalara sunduğu bu yüz yüze tanıtımla sınırlı kalmamaktadır. Günümüzde fuar organizasyonları ve buralarda gerçekleģtirilen aktiviteler birer haber niteliği taģımakta ve medya kuruluģlarının ilgisini çökmektedir. Bu sayede çok sayıda basın yayın kuruluģu fuar süresince dikkatini fuar alanında yoğunlaģtırmakta ve yayınlarında fuarla ilgili haberlere yer vermektedir. Katılımcı firmalar, standlarında baģarılı gösterimler, ilgi çekici tanıtım aktiviteleri gerçekleģtirdikleri taktirde medyada haber olarak yer alma ve bu Ģekilde de tanıtım yapma fırsatına sahip olmaktadır. Katılımcı firmaların yürüttüğü bilimsel tanıtım çalıģmalarının dıģında fuarı organize eden ajans ya da Ģirketinde yürüttüğü birtakım tanıtım çalıģmaları da vardır. Organizatör firmalar, fuar alanına ziyaretçi çekebilmek amacıyla gazete, dergi ve televizyonlara reklam verme, sektörde yer alan kiģi ve kuruluģlara davetiye gönderme, sektörel yayınlarda fuarla ilgili ilan ve haberler yayınlatma, alternatif reklam mecralarından yararlanarak fuar organizasyonu ile ilgili bilgiler verme gibi tanıtım çalıģmaları sürdürerek katılımcı firmaların tanıtım çabalarında destek vermekte ve bir sinerji ortamının oluģmasına katkıda bulunmaktadır. Orta ve uzun süreli firma planlaması anlayıģı içinde, bir fuara katılım, firmanın söz konusu pazardaki gelecekteki durumuna açıklık getirmeye de yardımcı olmaktadır. Yukarıda saymıģ olduğumuz katkılarının yanı sıra fuar organizasyonları,
160 SatıĢ çalıģmalarını destekleme, Yeni müģteri gruplarını tanıma, Kârlılığı arttırma, Dağıtımın geniģletilmesi, Yeni temsilciler, Bayiler bulunması, Sunulan yeni ürünün piyasadaki baģarısının değerlendirilmesi, Piyasaya sunulması düģünülen ürünlerin kabul edilebilirlik durumunun incelenmesi, basınla iliģkilerin geliģtirilmesi, Bilgi alıģveriģi yolu ile araģtırma ve satıģ faaliyetlerinin geliģtirilmesi, Ġhracat imkânlarının değerlendirilmesi gibi pek çok noktada katılımcı firmalar açısından önemli sonuçlar ve kazanımlar doğurabilmektedir. Görüldüğü gibi, rekabetçi pazar ekonomilerinde, oldukça etkili pazarlama iletiģimi araçlarından birisi olarak karģımıza çıkan fuarla, ĠĢ bağlantıları kurmanın, Etkili tanıtım yapmanın, Pazarı tanımanın, en verimli Ģekillerinden biri durumuna gelmiģtir. Firmaların pazardaki mevcut durumlarını korumaları ya da geliģtirmesi açısından diğer pazarlama ve pazarlama iletiģimi çalıģmalarının yanında fuarlardan da yararlanması gerekliliği artık tüm otoriteler tarafından kabul edilen bir gerçektir ve özellikle ihtisas fuarları önümüzdeki yıllarda da iģletmelerin yürüttüğü en önemli pazarlama iletiģimi faaliyetlerinden biri olmayı sürdürecektir. Dünyanın pek çok bölgesinde ekonomik krizler yaģanmasına ve buna bağlı olarak da birçok sektörün büyük gerilemeler yaģanmasına rağmen AUMA nın dönemi için yaptırdığı bir araģtırma, fuarcılık konusunda, gelecek için umut ıģığı saçmaktadır. Söz konusu araģtırma, Ekim 2002 de Emnid Institute tarafından 500 Alman fuar katılımcısı üzerinde yapılmıģ ve katılımcılara önümüzdeki 2 yıl için beklentileri sorulmuģtur. Alman fuar katılımcıların ortalama olarak yıllık fuar bütçelerinin Euro olarak tespit edilmesi ve bu bütçenin geçmiģ yıllara göre %3 fazla olması cesaret verici bir bulgu olarak değerlendirilmiģtir. Bu bütçe değeri firmaların diğer tanıtım mecraları için değerlerle kıyaslanınca da fuar bütçelerine verilen önem ortaya çıkmaktadır. Diğer mecralara (yazılı ve görsel medya vb. ) ayrılan bütçede bu oranda bir artıģ gözlenmemektedir. Bir Kitle ĠletiĢim Aracı Olarak Önemi Modern toplum hayatının organizasyon, koordinasyon ve icra anlayıģındaki büyük geliģmenin güzel bir ürününü teģkil eden fuarlar, her an değiģen ve geliģen yaģam ile orantılı olarak her geçen gün geliģmekte ve değiģmektedir. Bu geliģme doğrultusunda fuarlar, dünya devletlerinin Ticari, Ekonomik, Sosyal ve kültürel açıdan birbirlerini iyi tanıyıp aralarındaki iliģkileri ve dayanıģmayı en üst seviyede gerçekleģtirmeleri açısından da önemli yararlar sağlamakta ve önem taģımaktadır. Bir ürün ya da hizmet üreten iģletmeler hayatlarına devam edebilmek için söz konusu ürün ve hizmetlerini satmak ve kâr elde etmek zorundadır. Günümüz koģullarında ise ürün ve hizmetleri ilgili müģteri gruplarına satabilmek için öncelikle bunların tanıtımını etkin bir biçimde gerçekleģtirmek ve bu sayede yurt içi ve yurt dıģı pazarlara ulaģmak gerekmektedir. ĠĢte bu noktada reklâm, halkla iliģkiler ve tanıtım çalıģmalarının önemi ve gerekliliği ortaya çıkmaktadır. Fuar organizasyonları da günümüzde reklam, halkla iliģkiler gibi çağdaģ iletiģim olanaklarından bir tanesi haline gelmiģ ve hedef kitleye firma ve firmanın pazarlama bileģimi hakkında bilgi verme, tanıtımı sağlama ve imajı güçlendirme konusunda önemli aģamalar kaydetmiģtir. Bunu sağlarken de reklam, tanıtım, halkla iliģkiler gibi uygulamalardan yararlanmaktadır.
161 Düzenlendiği Alanda Yarattığı Sosyo-Kültürel Ortam Bakımından Önemi Fuar organizasyonları sadece organizatör firmalar ya da katılımcı firmalar açısından değil düzenledikleri Ģehir, bölge hatta ülkeler için olumlu sonuçlar doğurmaktadır. Düzenlendikleri ilk dönemlerden beri fuar organizasyonları, yöre halkının sosyal ve kültürel geliģimlerine önemli katkılarda bulunmuģtur. Fuarlar, Farklı yöre, Ülke, Kültürden insanları bir araya getirmesi, bunlar arasında iletiģim kurulmasına ve kültürel paylaģımlar gerçekleģtirilmesine yardımcı olması bakımından önem kazanmaktadır. Günümüzde de fuar organizasyonları düzenlendikleri alanlara ciddi anlamda bir canlılık getirmektedir. Fuar dönemi boyunca, fuarı ziyaret etmek için baģka Ģehir ve ülkelerden gelen katılımcı ve ziyaretçiler sayesinde kısa süreli de olsa ticari bir hareketlilik yaģanmakta ve de ekonomilere ciddi katkılar sağlamaktadır. Katılımcı ve ziyaretçilerin konaklama, yeme, içme gibi temel ihtiyaçlarını fuarın düzenlendiği bölgede karģılama zorunluluğu o bölgede faaliyet gösteren birçok iģletmenin gelirlerinin artmasına yardımcı olmaktadır. Ayrıca bölge halkı fuar dönemi boyunca gerçekleģtirilen aktivitelere katılma Ģansını elde etmekte, sosyal ve kültürel aktivitelere katılabilmektedir. Pazarlama Açısından Önemi Günümüz pazarlarında tüketici davranıģları son derece değiģken ve karmaģık bir yapı kazanmıģ, bir ürün ya da hizmetin tanıtımı, en az o ürünü üretmek kadar önemli bir hâle gelmiģtir. Böylesi bir ortamda da, söz konusu ürünler için gerçekleģtirilecek tutundurma çabalarının daha dikkatli, titiz ve kompleks bir Ģekilde gerçekleģtirilmesi gerekliliği ortaya çıkmıģtır. Çünkü, pazardaki mevcut Ģartlar altında bir firma, ne kadar iyi ve kaliteli ürün üretirse üretsin, o ürünü iyi ve doğru bir biçimde tanıtmayı baģaramazsa, faaliyet gösterdiği sektörde baģarı sağlayamamaktadır. Bu noktada firmaların yürüttüğü bütünleģik pazarlama iletiģimi çalıģmalarının çok büyük bir önemi bulunmaktadır. BütünleĢik pazarlama iletiģimi kapsamında ele alınan iletiģim teknik ve yöntemlerinin uygulanmasıyla birlikte, firmaya ait tek ve güçlü bir imaj oluģturulmakta ve sinerjik bir etki elde edilmektedir. Daha önceki bölümde ayrıntılı olarak incelendiği gibi bütünleģik pazarlama iletiģimi yaklaģımı içerisinde pek çok farklı iletiģim yöntemi bulunmaktadır. Tüm bu yöntemlerin birbirine göre üstünlükleri ve zayıflıkları vardır. Ancak bütünleģik pazarlama iletiģimi süresince odak nokta, üretilen ürün ve/veya hizmetlerin ve firmanın en iyi Ģekilde tanıtılması olduğundan tüm bu iletiģim yöntemleri birbirini destekleyecek biçimde kullanılmaktadır. Bu aģamada ticari ihtisas fuarları da bütünleģik pazarlama iletiģimi sürecinin çok önemli bir parçasını oluģturmakta ve diğer iletiģim çabalarının etkinliğinin arttırılmasına yardımcı olmaktadır. Ticari ihtisas fuarlarını, diğer iletiģim çabalarından ayıran önemli özellikleri nedeni ile bu aracın kullanımı, bazı açılardan iģletmelere diğer iletiģim yöntemlerinden daha büyük kazanımlar sunmaktadır. Örneğin, ticari ihtisas fuarları gibi yüz yüze olmasa da müģteri ile birebir iletiģim kurma olanağı veren, satıģ amaçlı telefonla arama maliyetleri ve fuarda yüz yüze yapılan görüģme maliyetleri arasında Trade Show Bureau tarafından ve 1988 yılları boyunca yapılan araģtırma ve karģılaģtırmalarda fuarların maliyetler bakımından ne denli büyük avantajlar sunduğu açıkça ortaya çıkmıģtır. AĢağıdaki Ģekilde söz konusu araģtırma sonuçları gösterilmektedir.
162 ġekilden de görülebildiği gibi, telefon görüģmesi maliyetleri sürekli artıģ gösterirken, fuarda görüģme maliyetleri ilk aģamada artmakta daha sonra bir gerileme göstermektedir. Bu maliyet farkı, telefon ile yapılan görüģmelerde, satıģ gerçekleģtirebilmek için zaman zaman 3 veya 4 kez görüģme gereksimi doğmasına karģılık, fuar standın da gerçekleģtirilecek fazla sayıdaki görüģmelerin artı bir maliyet getirmemesinden kaynaklanmaktadır. Elbette ki ticari ihtisas fuarlarının bütünleģik pazarlama iletiģimi süreci içerisinde bu derece önem kazanmasının tek nedeni bazı konularda yarattığı maliyet avantajı değildir. Ticari ihtisas fuarları bütünleģik pazarlama iletiģimini oluģturan tüm elemanlar üzerinde çeģitli yönlerden etkili olmaktadır. Çünkü ticari ihtisas fuarları günümüzde, bir takım ürün ve hizmetlerin satıldığı basit bir kavram olmaktan çıkmıģ, farklı bir anlam kazanmıģ, bir enformasyon ve iletiģim kaynağı hâline gelmiģtir. Konuya öncelikle pazarlama ve bütünleģik pazarlama iletiģimi sürecinin ilk elemanı olan ürün açısından yaklaģtığımızda, ticari ihtisas fuarına katılımın, ürün karmasının bileģenleri ve bu sayede de ürünün kendisinin test edilmesine önemli ölçüde imkân sağladığını söylemek mümkündür. Bu özelliği ile ticari ihtisas fuarları, hem ürünün tanıtımını gerçekleģtirmekte hem de söz konusu ürünlerin, nasıl birer iletiģim mesajı verdiklerinin ve bu mesajın tüketiciler tarafından nasıl algılandığının doğrudan gözlemlenmesine olanak sağlamaktadır. Ticari ihtisas fuarları, bir firmaya ait ürün yelpazesinin, profesyonel ziyaretçiler ile buluģmasını sağlayan organizasyonlar olması bakımından da etkili olmaktadır. Fuar organizasyonuna katılımla, Firma ürün kalitesi, Ürün dizisi, Marka ve Ürün tasarımı konuları hakkında ilk elden bilgi edinilmesi ve gerekli düzenlemelerin yapılabilmesi adına da önemli fırsatlar sunmaktadır. Görüldüğü gibi ticari ihtisas fuarları, bütünleģik pazarlama iletiģimi yaklaģımının baģarı ile uygulanabilmesi açısından oldukça önemli bir nokta olan ürün ile ilgili olarak alınacak pek çok kararda kullanılmak üzere önemli bir veri girdisi elde edilmesini sağlamakta bu yönüyle de sürecin iģlerliğine katkıda bulunmaktadır. Ticari ihtisas fuarlarına katılım ile firmanın mevcut fiyat politikalarının gözden geçirilmesi, yeni bir anlayıģ ile tanımlanması da mümkün olmaktadır. Çünkü ticari ihtisas fuarlarında iģletmeler, mevcut fiyat politikalarını etkileyebilecek değiģiklik ve yeniliklerle karģılaģabilmekte ve kendilerine yeni fırsatlar yaratabilmektedirler. Ticari ihtisas fuarlarında kurulan bağlantılar ile miktar indirimleri, çeģitli özel indirimler, fiyat politikası değiģiklikleri gibi önemli adımlar atılabilmektedir. Bunların dıģında, yine fuar organizasyonlarında gerçekleģtirilen, ödeme koģullarının değiģtirilmesi, kredilendirme gibi imkanlar fuar dönemine özgü uygulamalar oldukları için firmalara fiyat imajını zedelemeden kısa dönemli değiģiklikler yapma imkânı vermektedir. Bu örneklerden de görülebileceği gibi ticari ihtisas fuarları, ürün kararları üzerinde olduğu gibi fiyat ile ilgili olarak alınan kararlar üzerinde de etkili olmaktadır. Ticari ihtisas fuarları diğer iletiģim çabalarından farklı olarak sürecin tamamı üzerinde etki yaratmakta ve bu sayede de giderek daha önemli bir pazarlama iletiģimi elemanı hâline gelmektedir. Pazarlama karması ve aynı zamanda bütünleģik pazarlama iletiģimi sürecinin bir diğer elemanı olan dağıtım açısından konuya yaklaģtığımızda diyebiliriz ki, ticareti ihtisas fuarlarına katılım, iģletmelerin dağıtım fonksiyonu açısından çok büyük önem taģımaktadır. Çünkü ihtisas fuarları, iģletmelerin dağıtım politikalarının desteklenmesi ve dağıtım alanlarının geniģletilmesi konularında destek vermektedir. Ticari ihtisas fuarlarında katılımcı firmalar, yeni bayiler ve distribütörlerle bir araya gelip yeni bağlantılar kurmaktadır. Ġhtisas fuarları, belirli bir sektöre ait birçok iģletmeyi bir araya getirdiği için katılımcı firmaların kendi çabalarıyla bulup ulaģamayacağı farklı bölge ve dağıtım alanındaki bayilerle, bunlara ihtiyaç duyan üretici firmalara karģılaģma fırsatı vermektedir. Ġhtisas fuarları, kendi içerisinde öncelikle bir iletiģim çalıģması olmakla beraber bütünleģik pazarlama iletiģiminin temelini oluģturan ürün-fiyat ve dağıtım unsurları üzerinde önemli ölçüde etkili olmakta, bu unsurlar hakkında alınacak karar ile ilgili bilgi toplanmasına, veri elde edilmesine katkı sağlamakta ve tüm bunlara paralel olarak da
163 söz konusu unsurların tanıtımını da aynı Ģekilde yardımcı olmaktadır. Bu sayede fuarlar, bütünleģik pazarlama iletiģimi sürecinin iģlerliğinde önemli bir rol üstlenmektedir. Ticari ihtisas fuarlarına katılımın, pazarlama ve bütünleģik pazarlama iletiģimi karmasının bir parçası olarak bulunduğu nokta aģağıda Ģekil de gösterilmektedir. ĠĢletmenin satıģ gücünün yeniden yapılandırılması, yeni satıcı ve satıģ temsilcilerinin bulunması, depolama ve nakliye için yeni partnerlerin aranması gibi konular hakkında da uygun çözüm ve açılımların bulunması açısından da diğer bütünleģik pazarlama iletiģimi unsurlarından farklılaģmakta ve süreçteki önemi artmaktadır. Görüldüğü gibi ihtisas fuarları, diğer pazarlama iletiģimi unsurlarından değiģik bir yapılanma göstermekte ve tutundurma çalıģmalarının dıģında pazarlama karmasının diğer elemanlarının iģleyiģinde önemli etkilerde bulunmakta ve yürütülen kampanyanın gerekliliklerine bağlı olarak, fuarlar kendilerine göre tipik özelliklere sahip olmaktadır. Temel olarak bir ihtisas fuarı, standa çekildikleri ya da yönetildikleri takdirde talep miktarını kolayca arttırabilecek on binlerce alıcının olduğu bir alana kurulmakta ve bu yönüyle de satıģ sürecinde oldukça etkin bir rol üstlenmektedir. ĠĢletmenin fuar standındaki bir görevli, diğer satıģ aktivitelerinin yaklaģık on kat fazlası ile günde alıcıya hitap edebilmektedir. Bu nedenle ihtisas fuarları, belirli dönemlerde, iģletmenin bütünleģik pazarlama iletiģimi çalıģmalarına yoğun bir satıģ desteği ve canlılık getirmesi bakımından da süreç içerisinde oldukça önemli bir yer ve öneme sahiptir.
164 Tek bir aktivite içerisinde pek çok mesaj sunma fırsatı verdiğinden bir çok pazarlama iletiģimi elemanından daha yüksek oranda gerçekleģmekte ve bu sayede de söz konusu iletiģim yöntemlerinin iģleyiģine ve bilinirliğine katkıda bulunmaktadır. Ticari ihtisas fuarları, bütünleģik pazarlama iletiģimi ile iģletme hakkında oluģturulmaya çalıģılan imaja somut bir boyut katmaktadır. Bir gazete reklamında, tanıtım broģürlerinde, diğer reklam aktivitelerinde olduğu gibi, soyut bir etki yaratmak yerine, ihtisas fuarlarında, ürün ve/veya hizmetler merkezi bir unsur olarak ele alınmakta, iģletmenin makine, teknoloji ve üretim sistemleri sergilenerek, imajın somut boyutu desteklenmektedir. Bu sayede de bütünleģik pazarlama iletiģimi sürecinin iģlerliğine bir devamlılık getirilmektedir. Çünkü, bütünleģik pazarlama iletiģimi kapsamında yararlanılan diğer iletiģim yöntemleri, müģterinin zihninde soyut bir imaj yaratmakta, iģletmenin vaat ettikleri, ürün ve hizmetleri hakkında aktarılan mesajlarla iģletmenin müģterilerine olan bakıģ açısı yansıtılmaya çalıģılmaktadır. Ticari ihtisas fuarları ise, yansıtılmaya çalıģılan bu bakıģ açısının birebir uygulamasını sunarak, diğer iletiģim yöntemlerine somut boyutta bir destek sunmaktadır. Ġhtisas fuarları bu özellikleri açısından da bütünleģik pazarlama iletiģimi çalıģmalarının sonuca ulaģmasında oldukça önemli bir rol oynamaktadır yılları arasında merkezi New York ta bulunan Erdos&Morgan AraĢtırma ġirketi tarafından gerçekleģtirilen bir araģtırmayla fuarların tüm pazarlama araçları içindeki yeri belirlenmeye çalıģılmıģtır. Fuarlar, dünya üzerinde yaģanan geliģmelere paralel olarak pazarlama iletiģimi araçları arasında yer alan reklam ve satıģ geliģtirme yöntemlerinin ardından 3. sırada yer almaktadır ve son iki yıl içerisinde 5. sıradan 3. sıraya yükselerek çok büyük bir ilerleme kaydetmiģtir. Fuarların iki yıl gibi kısa bir sürede bu kadar hızlı bir geliģim kaydetmesi sektörün geleceği için de umut vermektedir. AraĢtırma sonuçlarına göre firmalar tarafından tercih edilen araçlar aģağıdaki Ģekilde gösterilmiģtir. Ticari ihtisas fuarlarını bütünleģik pazarlama iletiģimi içerisinde ön plana çıkaran oluģumlardan bir tanesi de iģletmeden iģletmeye ve iģletmeden iģletmeye pazarlama çalıģmaları içinde önemli bir rol oynamasıdır. Yani ticari ihtisas fuarları özellikle iģ pazarları açısından büyük önem taģımaktadır. Tüketici pazarlarındaki satın alma davranıģı ile iģ pazarlarındaki satın alma davranıģları birbirinden farklı Ģekillenmektedir. ĠĢ pazarlarında mevcut ve potansiyel müģteri sayısı tüketici pazarlarına göre daha azdır. Bu nedenle de alıcı ve satıcılar arasında daha yakın bir iliģki söz konusu olmaktadır. Ancak müģterilerin verdikleri sipariģler tüketici pazarlarına göre çok daha büyük miktarda olduğu için bir tek müģterinin kaybı ya da kazancı büyük önem taģımaktadır. Ayrıca iģletmeden iģletmeye pazarlamanın yapıldığı iģ pazarlarında satın alma davranıģı çok daha rasyonel, ekonomik, tarafsız, fayda ve etkinlik orijinli olarak gerçekleģmektedir. ĠĢletmeden iģletmeye pazarlama çalıģmalarında mevcut müģterilerle iliģkileri sağlıklı bir biçimde devam ettirebilmek ve potansiyel müģterilere iģletme ile ilgili bilgi aktarabilmek için özellikle kiģisel iletiģim tekniklerinden faydalanılmakta ve müģteri ile bire bir iletiģim kurulmasına önem verilmektedir. Bu noktada iģ pazarlarında yürütülen bütünleģik pazarlama iletiģimi çalıģmalarında ticari ihtisas fuarları da kiģiselleģtirilmiģ ve interaktif bir görüģme ve iletiģim biçimi olarak nitelendirilmektedir. Ġhtisas fuarları, iģletmeden iģletmeye pazarlama çalıģmalarında taraflar arasındaki iletiģimi sağlayan ve güçlendiren önemli bir iletiģim biçimidir ve özellikle de rakipler arası karģılaģtırmaların yapılabildiği bir ortam yaratması açısından avantajlar sunmaktadır. Yukarıda sayılan niteliklerinin yanında ticari ihtisas fuarlarının kendi içinde de bütünleģik bir yapısı
165 bulunmaktadır. Ġhtisas fuarları aynı organizasyonun içinde birçok farklı iletiģim yöntem ve tekniğini bir araya getirmektedir. Ġhtisas fuarlarına katılan firmalar öncelikle mevcut ve potansiyel ziyaretçilerini çekebilmek amacıyla reklam çalıģmalarından yararlanmakta, gazete, dergi, TV ve açıkhava ortamlarında fuar katılımıyla ilgili reklamlar yayımlatılmaktadır. Yine profesyonel ziyaretçilere ulaģabilmek amacıyla doğrudan postalamadan faydalanılmakta, fuara katılımın duyurulabilmesi için çeģitli basın toplantıları ve kokteyller düzenleyerek basınla iliģkilerini geliģtirmekte, firmanın fuar organizasyonunda yürüttüğü aktivitelerin medyada haber olarak yer bulması sayesinde halkla iliģkiler çalıģmalarına destek verilmekte, fuar alanında hazırlanan stand, yapılan dekorasyon vb. unsurlarla firmanın görsel kimliğinin pekiģtirilmesine yardımcı olunmakta ve fuarda yapılan müģteri görüģmeleri ile kiģisel satıģ süreci desteklenmektedir. Sayılan tüm çalıģmaların doğru bir planlama dahilinde Ģekillendirilip birbirini destekler nitelikte kullanılması durumunda, bütünleģik pazarlama iletiģimi sürecinden beklenen sinerjik etkinin elde edilmesi mümkün olmaktadır. Ticari ihtisas fuarları bütünleģik pazarlama iletiģimi sürecinin etkinliğini arttıran en önemli elemanlardan bir tanesidir ve gelecekte de firmaların en çok yararlandığı iletiģim yöntemlerinden bir tanesi olacaktır. Uluslararası ticaretin hızlı bir Ģekilde geliģtiği günümüzde, fuarların düzenlendikleri bölgenin ekonomisine getirdiği canlılık yadsınamaz bir gerçektir ve tüm dünyada fuarların önemi giderek artmaktadır. Bu nedenle diğer illerimizde de fuarcılık sektörüne önem verilmesi, belirli bölgeler belirlenerek bu bölgelerde dünya standartlarında fuar alanları inģa edilmelidir. Kalkınmada kaldıraç görevi gören fuarcılık sektörüne yerel yönetimlerin gereken önemi vermesi ile hem ülke hem de bölge ekonomisine büyük katkısı olacaktır.
166 DÜNYADA FUAR SEKTÖRÜ Dünyada 25 milyar doların üzerinde pazar hacmine sahip olan fuarcılık sektörü uluslararası ticarette gün geçtikçe daha fazla önem kazanmaktadır. Dünyada düzenlenen organizasyonlarda üretici firmaların yer almaları, ürünlerini sergilemesi ve müģterilerle direk bağlantı kurmalarını sağlayan fuar organizasyonları ülkemizde de büyük ilgi topluyor. Dünya fuarcılık sektörü çok dağınık bir yapıya sahiptir. Son dönem verileri ile baktığımızda tasnif edilmiģ 4 bini aģkın fuarda 25 milyar doların üzerinde sadece fuar katılımı için ödenen miktarda pazar büyüklüğü söz konusudur. Katılımın yan harcamaları örneğin stand yapımı, yolculuklar, konaklama, ağırlama gideri, sergilenecek malların nakliyesi, gümrüklemesi vb. masraflar bu rakamın en az 8-10 katı mertebesindedir. Yani fuarlar hazırlandığı Ģehirleri, ülkeleri zenginleģtiren, ilgililerine alıģık oldukları gelirlerin yanında çok önemli ölçüde ek gelirler sağlayan faaliyetlerdir. Dünyada Fuarcılğıın ulaģtığı heryıl ortalama 120 ülkede alt sektörler dâhil yaklaģık 250 farklı sektörde civarında fuar düzenlenmektedir. Bu fuarlar uluslar arası veri tabanlarına kayıtlı fuarlardır. Reklamlar, fuarcılığın dünyada baģlı baģına bir sektör hâline geldiğini ve dev bir bacasız endüstriyi bünyesinde barındırdığını göstermektedir. Dünyada fuarcılığın lideri Almanya dır. Almanya nın bu konudaki liderliği, düzenlemiģ olduğu fuarların sayısından kaynaklanmaktadır. Günümüzde fuar alanları konusunda yaģanan problemler ortadan kaldırabilmek amacıyla pek çok proje üretilmekte ve çeģitli iller de yeni fuar alanları inģa etmek üzere çalıģmalar yürütülmektedir. AĢağıda verilen tabloda Avrupa da bulunan önemli fuar alanlarının büyüklükleri görülmektedir. Türkiye deki fuar alanlarıyla Avrupa da bulunan alanlar karģılıklı olarak incelendiğindearada çok büyük farkın olduğu açıkça görülmektedir.
167 UFI Ortadoğu ve Afrika Fuar Endüstrisinin, Orta Doğu da 12 Afrika da 32 toplam 44 ülkeyi kapsayan raporu göre, yaģanan global kriz ve Arap Baharının olumsuz etkilerine rağmen organizatör kuruluģların %80 inin geleceğe umutla baktığını göstermektedir. Yapılan araģtırmada Afrika ve Ortadoğu da fuar endüstrisinin düzenlenen organizasyonlar bazında % 14, fuar alanı kapasitesi bazında ise % 21 büyüme kaydettiği gözlenmektedir.. Ġlgili bölgede içinde fuar alanı kapasitesi bazında BirleĢik Arap Emirlikleri m2 ile birinci sırada yer almaktadır. BirleĢik Arap Emirliklerini m2 ile Güney Afrika ve m2 ile Ġran izlemektedir. Diğer ülkeler ise Suriye, Tunus ve Cezayir olarak sıralanmaktadır. Düzenlenen fuar sayısı bazında ise Ġran 219 fuar ile öndedir. Ġran ı BirleĢik Arap Emirlikleri, Güney Afrika, Cezayir, Kuveyt, Suudi Arabistan ve Fas takip etmektedir. Ġlgili ülkeler arasında uluslar arası yatırımcılar açısından öncelikli ülkelerin baģında Güney Afrika, daha sonra BirleĢik Arap Emirlikleri ve Ġran gelmektedir. Gelecekte büyüme potansiyeli içeren ülkeler arasında ise Tunus, Cezayir, Fas, Mısır, Suudi Arabistan, Kenya ve Kuveyt gelmektedir. KomĢu ve benzer ülkelerdeki fuar ve kongre merkezleri ile ilgili bilgiler Ek-1 de sunulmuģtur. YURTDIġI ÖNEMLĠ BAZI FUAR KURULUġLARI UFI The Global Association of The Exhibition Industry (Uluslararası Fuarlar Birliği) BIE Bureau International des Expositions (Uluslararası Fuarlar Bürosu) AUMA Association of the German Trade Fair Industry (Alman Fuar Endüstrisi Cemiyeti) AEO The Association of Exhibition Organisers Ltd. (Ġngiliz Fuar Organizatörleri Cemiyeti) IAEM International Associationfor Exposition Management (Amerikan Fuar Organizatörleri Cemiyeti) Avrupa Birliği içindeki ekonomik sıkıntılar nedeniyle üretim doğu ve Uzakdoğu'ya kaymakta olup, baģta Asya Pasifik ülkeleri olmak üzere özellikle Çin, Tayvan ve Japonya'da üretimlerin yoğunlaģmasıyla fuarcılık doğuya kaymaya baģlamıģtır. ABD'deki terör saldırısından sonra tüm dünyada ve özellikle batıda vize problemi ortaya çıktı. Vize sorunu nedeniyle Arap ülkelerinden veya Kafkaslar'dan birçok ziyaretçinin Almanya, Ġtalya, Fransa veya ABD'deki bir fuara gidememesi, oradaki fuarların önemini yitirmesine neden oldu. Bu durumda, Türkiye öne çıktı.
168 Türkiye de Fuar Sektörü Ülkemizde fuarcılıkla ilgili çalıģmaların sonuçlarını rakamsal açıdan ölçen mekanizmalar henüz oluģturulamadığı için fuarcılığın ülke ekonomisine ne kadar katkı sağladığını bilmemiz ne yazık ki mümkün olmamaktadır. Türkiye dünyadaki 25 milyarlık dolar mertebesindeki faaliyetten 300 milyon dolar mertebesinde bir pay almaktadır. Ülkemizde iģini doğru yapan fuarcılar tarafından hazırlanan yapı, metal iģleme, ambalaj, ahģap teknolojisi, ev tekstili, seramik, otomotiv yan sanayi, plastik endüstrisi, pencere cam endüstrisi, tarım vb. birçok konuda fuar, bir buçuk milyarı aģkın nüfusa sahip Avrasya Coğrafyasının en önemli fuarları. Bugün özellikle Ġstanbul da hazırlanan çok sayıda fuar Avrupa Birliği içinde ilk üç beģ fuar arasında anılmakta olup, önemleri her geçen gün artmaktadır. Aslında Türkiye, dünya fuarcılık pazarından çok büyük bir pay almıyor. Türkiye'nin dünya fuarcılığındaki payı % 1. Asya Pasifik ülkelerinin payı ise % 25 civarında ve her sene baģta Çin olmak üzere Uzakdoğu'nun fuarcılık pazarından aldığı pay yükseliyor. Avrupa ve ABD'nin pazar payı ise her sene düģüyor. Fuarcılıkta, Asya Pasifik ülkeleri ve MENA (Ortadoğu ve Kuzey Afrika) ülkelerini kapsayan coğrafyada güvenli liman olarak Türkiye ön plana çıkıyor.'' Türkiye'deki fuar sektöründe akla ilk olarak Ġstanbul'un gelmektedir. TOBB'un açıkladığı fuar takvimindeki 452 fuarın yaklaģık 230'unun Ġstanbul'da, geriye kalan kısmının ise Anadolu Ģehirlerinde gerçekleģtirilmiģtir. Üretimin Ġstanbul'dan çıkıp Anadolu'ya kaymasıyla Anadolu'daki fuarcılık da büyümektedir. Adana, Konya, Ġzmir, Kayseri, Bursa, Diyarbakır gibi Ģehirler fuarcılıkta daha da söz sahibi olacaktır. Üretim bu Ģehirlerde çok fazlalaģmaya baģlamıģ olup, üretim oldukça da bu iģin pazarlanması ve satılması söz konusu olacaktır. Bu bakımdan Anadolu'da, Ġstanbul'u zorlayacak Ģehirler olacaktır. Ancak, Türkiye'nin dünya fuarcılığındaki payını geliģtirmek için fuarcılığı da geliģtirmek gereklidir. Türkiye'de en büyük fuar salonları Ġstanbul'da ve bu salonlar 100 bin metrekare civarında. Rekabet etmeye çalıģtığımız, örneğin Almanya'daki fuar salonları ise 200 binle 300 bin metrekare arasında değiģiyor. Bu farklılığı lehimize çevirmemiz ve Batıdaki fuar standartlarını yakalamamız gereklidir. Fuar sektörünün büyümesi için turizm, konaklama ve lojistik sektörlerinin de güçlü olması gerekli olup, son dönemde fuarlara katılan firmalar da kendilerini yenilemeye ve fuarlara önem vermeye baģlamıģlardır. Fuarcılık bilinci arttıkça fuar sektörünün de büyümesi doğaldır. Türkiye ile Almanya fuarlarının rakamsal olarak karģılaģtırmasını vermemizin amacı bir ülkede düzenlenen fuarlarının sayısının değil niteliklerinin ve taģıdığı önemin altını çizmektir. Hatta ülkemiz fuarcılığında yaģanan sorunları değerlendirirken bahsettiğimiz gibi fuar sayısında yaģanan aģırı fazlalık ülke fuarcılığının geliģimine engel olan bir unsur olarak karģımıza çıkabilmektedir. Türklerin ekonomik hayatında panayır adıyla yer alan bölgesel pazarların tarihi oldukça eskidir. Panayır kelimesi, Yunanca Penegyris (bütün halkın toplanması) kelimesinden gelmekte olup sözlük anlamı "bir yerde belirli zamanda kurulan pazar" olarak açıklanmaktadır. Tarihte ilk yerleģimlerin kurulduğu Anadolu da Truva, KalkamıĢ Çatalhöyük izlerine rastlanmaktadır. Kayseri ise Asurlulardan kalma tabletlerde bile önemli ticaret, antrepo ve fuar yeri olarak görülmektedir. Fuarların iģletmeler ve ülkeler açısından bir tanıtım aracı olarak kullanılması Türkiye de 1923 yılına kadar plansız ve programsız olarak düzenlenen panayırlarla gerçekleģtirilmiģtir. Düzenlenen söz konusu panayırların yeterince iģlevsel olduğunu söylemek mümkün değildir. Fuarlar konusundaki bu düzensiz uygulamalar, Ġzmir Ġktisat Kongresi ne kadar sürmüģtür. Söz konusu organizasyon hakkında Mustafa Kemal Atatürk Ġktisat sergisi çok güzel olmuģ her sene tekrarlayın bunu. Bölgemizde böyle sergiler, iktisadın geliģmesine yol açar Ģeklinde görüģ belirterek konuya verdiği önemi vurgulamıģtır. Sergiye yerli yabancı toplam kuruluģlar katılmıģtır. Bir sonra açılan 9 Eylül sergisine Mustafa Kemal Atatürk bir telgraf çekerek düģüncelerini aktarmıģtır. Ġzmir deki bu etkinliklerin ardından Türkiye nin diğer illerinde de fuarlar kurulmaya baģlanmıģtır. Kurulan bu fuarlarda ekonomik ve ticari amaçlar ile her türlü eğlence iç içe düģünülmüģ, ihtisasla ilgili iģlevsel özellikler pek dikkate alınmamıģtır.
169 20 Agustos 1936 yılında açılan ilk Ġzmir Enternasyonel Fuarı ile uluslararası kimliğe kavuģturulmuģ ve yerli yabancı kuruluģlarda katılmıģtır. Ġzmir Enternasyonel Fuarı 1946 yılında Uluslararası Fuarlar Birliği ne ( UFI ) üye olmuģtur ve bu geliģme, Türkiye de fuarcılık sektörünü baģlatmıģtır. Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği (TOBB) verilerine göre, 2012 yılında da fuarcılık büyümeye devam ediyor yılında yabancı katılımcıların hizmetine sunulan stant alanı da 138 bin 244 metrekare oldu. Fuar endüstrisi dünya genelinde 500 milyar doları aģan bir pazar büyüklüğüne ulaģmıģ durumda iken, Türkiye de ise fuar sektörünün doğrudan yarattığı katma değer yıllık 1 milyar dolar civarında dır. Türkiye de yılda irili ufaklı 400 ü aģkın fuarın düzenlenmekte, 150 dolayında da fuar firması bulunmaktadır. Fuarların büyüklüğüne bağlı olarak değiģmekle birlikte bir fuarda kurulum, stant hizmetleri, teknik ekibi ve destek unsurlarıyla 2000 in üzerinde kiģi görev almaktadır. Sektörün Avrupa merkezli ekseni doğuya kaymakta olup, Türkiye, 600 milyar doları aģan mal hareketliliği bulunmakta olup, doğu ile batı koridorunda önemli bir konumdadır. Ġstanbul bir fuar merkezi olarak öne çıkmaktadır. Türkiye de 2012 yılında en çok fuarın düzenlendiği il 204 fuar organizasyonu ile Ġstanbul olurken, bu ili 27 Ģer fuar ile Bursa ve Ġzmir takip etmiģtir. Bu illeri 24 fuarla Ankara izlerken, turizm sektörü ile ön plan çıkan Antalya da 23 fuar organizasyonu yapıldı. Diyarbakır ise, 2011 yılında gerçekleģtirilen 12 fuar organizasyonu ile bölgesinde en çok fuarın düzenlendiği il konumunda bulunuyor lı yıllardan itibaren fuarcılık konusunda daha ciddi adımlar atılmaya baģlanmıģ ve hem kurulan hem de katılımcı fuar sayılarında artmalar görülmüģtür yılları arasında Samsun, Bursa, Balıkesir, Kayseri, Trabzon, Erzurum, Tatvan, Konya, Kocaeli ve Gaziantep te ulusal fuarlar kurulmuģtur li yıllara gelindiğinde fuarcılık konusunda bir adım daha ileri gidilmiģ ve fuarlar ithalat -ihracat iliģkilerinin olmazsa olmaz bir parçası hâline gelmiģtir. Fuarcılık Sektörü ülkemizde özellikle 1990 larda geliģme yolunda önemli bir ilerleme kaydederek düzenlenen fuarların ve kurulan organizatör firmalarının sayılarında artıģ olmuģtur. Türkiye de fuarcılık sektörü baģta Ġstanbul olmak üzere diğer illerde de geliģim göstermektedir, 2011 senesinde Ġstanbul 204 fuar organizasyonu düzenlenirken diğer illerimizde ise Bursa ve Ġzmir de düzenlenen fuar sayısının 27 olduğu belirlenmiģtir. Bu rakamları 24 fuar ile Ankara, turizm sektörünün öncü illerinden olan Antalya da da 23 fuar organizasyonu gerçekleģmiģtir. Diyarbakır da gerçekleģen fuar organizasyonu ise 12 olarak belirlenerek doğu bölgesinde en çok fuarın düzenlendiği il konumunda olması dikkat çekmektedir. Türkiye'de son zamanlarda fuarcılığın geliģmesinde Avrupa'da yaģanan ekonomik sıkıntılar ve Arap baharı ile ortaya çıkan siyasi problemler etkili olmuģtur. Günümüzde fuarcılık alanıyla ilgili pek çok çalıģma yürütülmektedir ve düzenlenen fuarlar ihtisas fuarları niteliğine bürünmüģtür. Ġhtisas fuarları doğrudan sektörle ilgili alıcı ve satıcıları bir araya getirir. Bu nedenle dünya genelinde ihtisas fuarlarına ciddi yönelme vardır.
170 TÜRKĠYE DEKĠ FUAR ALANLARI ALANYA PARK ALFA ALTINPARK EXPO CENTER ANTALYA EXPO CENTER CAM PIRAMIT SABANCI KONGRE VE FUAR MERKEZI CNR EXPO CENTER ÇORLU EMLAK KONUTLARI ÇORUM TSO FUAR VE SERGĠ KOMPLEKSĠ DENĠZLĠ EGS FUAR MERKEZĠ DĠYARBAKIR FUAR VE KONGRE MERKEZĠ FESHANE ULUSLARARASI FUAR KONGRE SARAYI FETHĠYE KARAÇULHA BELEDĠYESĠ PARK ALANI FETHĠYE SALI PAZARI ALANI FULYA FUAR & KONGRE MERKEZĠ GAZĠANTEP M1 ALIġVERĠġ MERKEZĠ FUAR ALANI GAZĠANTEP ORTADOĞU FUAR MERKEZĠ GAZĠANTEP ULUSLARARASI FUAR MERKEZĠ (SEAP) GÖNEN BELEDĠYESĠ PAZAR ALANI GRAND CEVAHIR HOTEL VE KONGRE MERKEZI HALĠÇ KONGRE MERKEZĠ HARBĠYE ASKERĠ MÜZESĠ KÜLTÜR SĠTESĠ HASKÖY YÜN ĠPLĠK FABRĠKASI ISPARTA SÜLEYMAN DEMĠREL KONGRE VE SERGĠ SARAYI ĠSTANBUL EXPO CENTER ĠNEGÖL KÜLTÜRPARK ULUSLARARASI FUAR MERKEZĠ ĠZMĠR KÜLTÜRPARK ULUSLARARASI FUAR MERKEZĠ KARAEVLĠ KÖYÜ AÇIK ALAN KAYSERĠ DTM FUAR MERKEZĠ KOCAELI B. BELEDĠYESĠ ULUSLARARASI FUAR MERKEZĠ KTO TUYAP KONYA ULUSLARARASI FUAR MERKEZI LÜTFI KIRDAR - RUMELI FUAR VE SERGI SALONU MERSĠN YENĠġEHĠR BELEDĠYESĠ FUAR MERKEZĠ SĠNCAN 1. ORGANĠZE SANAYĠ BÖLGESĠ TEPEKULE KONGRE VE SERGĠ MERKEZĠ TRABZON DTM FUAR MERKEZĠ TÜYAP ADANA ULUSLARARASI FUAR VE KONGRE MERKEZĠ TÜYAP BURSA ULUSLARARASI FUAR VE KONGRE MERKEZI TÜYAP DĠYARBAKIR ULUSLARARASI FUAR VE KONGRE MERKEZĠ TÜYAP ĠSTANBUL FUAR VE KONGRE MERKEZĠ WOW CONVENTION CENTER DĠYARBAKIR a yakınolması ve geliģme trendiyle irdelenmesi gereken Gaziantep fuarı ile ilgili bilgiler aģağıdadır; Stratejik konumu, turizm değerleri, güçlü ekonomik yapısı, yüksek ihracat hacmi, sanayisi ve bölgenin ticaret merkezi olma özelliğiyle, Cumhuriyet Tarihinin ilk yıllarından bu güne kadar kendi öz kaynaklarıyla düzenli ve hızlı bir Ģekilde büyüyen, ekonomik yönden çevresinde bulunan 20 ili etkisi altında bulunduran, ticaret ve sanayi alanlarında gerçekleģtirdiği yatırımlar ile ülke ekonomisinde önemli bir paya sahip olan Gaziantep kendi baģına bir değer olarak düģünüldüğünde, Gaziantep OFM bu bölgenin önemli bir ticaret ve fuar merkezi olma özelliğini kazanmakta ve bu nedenle fuar organizatörleri, katılımcıları ve ziyaretçileri için önemli bir buluģma noktası haline gelmektedir. Alternatif ulaģım yollarına sahip olan fuar alanına ulaģım son derece kolay olmakla birlikte Ģehir merkezine 20 km, karayolu ile gelecek olanlar için merkez otogarına 6 km, dıģ ülkelerden ve Türkiye nin diğer illerinden hava yoluyla gelecek olanlar için havaalanına 25 km mesafededir. Gaziantep - Adana otoyoluna sadece 1 km mesafede olan fuar merkezine Ģehrin belirli noktalarından fuar dönemlerinde servis hizmeti sağlanmaktadır. Ġlerleyen yıllarda projelendirilmiģ 3 ayrı fuar alanı ile toplam m2 kapalı alana, kongre ve seminer merkezine, otel ve alıģveriģ merkezlerine sahip olacak olan Gaziantep OFM, Ģu anda m2 ye yayılmıģ olan bir arazi üzerinde kurulmuģ olup m2 lik kapalı fuar alanı, alt yapısı hazırlanmıģ yaklaģık m2 açık fuar alanı ve sosyal tesisleri ile yurtiçi ve yurtdıģı fuarlara hizmet vermektedir m2 lik A holü, 995 m2 lik B holü (Fuaye Alanı) ve 5670 m2 lik C holü ile projelerin büyüklüğüne, niteliğine ve hedeflenen kitleye en uygun çözümleri ve farklı alternatifleri sunabilen fuar merkezinin air-
171 condition ve ısıtma sistemleri en modern teçhizat ve ekipman kullanılarak yapılmıģtır. Ayrıca compleks içinde 1 basın merkezi, 1 VIP ve toplantı salonu, restoranlar ve yöneticiler için ofisler bulunmaktadır. 2 ayrı otopark alanı ile toplam aracı alabilecek, katılımcı ve ziyaretçilere rahat bir konaklama imkanı sağlayabilecek kapasitededir. Gaziantep Ortadoğu Fuar Merkezi, Türkiye'nin en önemli sanayi metropollerinden biri haline gelen; ticaret hacmi ve sanayisiyle Ortadoğu'nun ticaret ve sanayi merkezi olma yolunda hızla ilerleyen Gaziantep'te Anadolu'nun en büyük ve modern fuar merkezi olarak 2007 yılında kapılarını ziyaretçilerine açmıģtır. Gaziantep Organize Sanayi Bölgesi Müdürlüğü, Gaziantep Sanayi Odası, Gaziantep Ticaret Odası ve Gaziantep Ticaret Borsası gibi ġehirdeki Oda, Kurum ve KuruluĢların yönetimindeki Gaziantep Ortadoğu Fuar Merkezi, Gaziantep'in dünyaya açılan bir penceresi olmakla beraber; Gaziantep Ģehrine, Bölgeye ve merkezinde bulunduğu Ortadoğu ülkelerine artı bir değer katacak ve katma değer sağlayacaktır. Gaziantep gibi sanayisi ve ticareti ile ülke ekonomisine büyük değerler katan bir kentte kurulan ve Ortadoğu'nun en büyük fuar merkezlerinden birisi olan Gaziantep Ortadoğu Fuar Merkezi m2 kapalı sergi alanı, altyapısı hazırlanmıģ m2 açık sergi alanı, araç kapasiteli otoparkı, güçlü teknik altyapısı, tam donanımlı medya merkezi, çok amaçlı toplantı salonları, soğuk ve sıcak iklimlendirme altyapısı ile bölgenin alternatifsiz bir fuar merkezi haline gelmekte ve bölgede sanayi ve ticaretin buluģma merkezi olarak ön plana çıkmaktadır.
172 BÖLÜM V. KURULUġ YERĠNĠN SEÇĠMĠ Diyarbakır iki nehir arası adı verilen Mezopotamya bölgesinde yer almaktadır. Mezopotamya bölgesi Orta Asya dan dünyaya yayılan Neolitik medeniyetin Ön Asya da ilk ortaya çıkıģı nedeniyle eski çağ tarihi açısından çok önemli yere sahiptir. Mezopotamya da M. Ö lerde yazının kullanılmaya baģlamasıyla Tarih Öncesi Çağ kapanarak, Tarih Çağı baģlamıģtır. Yazılı belgelerden elde edilen bilgilere göre M. Ö. 3 binde bugün Dicle ve Fırat Nehirleri arasındaki bölgede birçok kavim yaģamaktaydı. Bu nedenle coğrafyada birçok devlet kurulmuģtur. Diyarbakır ın kuruluģ tarihi kesin olarak bilinmemekle birlikte, bilinen tarihi Hurri-Mitanni uygarlıkları ile baģlar. Diyarbakır ilinde yapılan kazı çalıģmaları sonucu ortaya çıkan tarih öncesi yerleģim yerleri, Diyarbakır ın Bismil ilçesi sınırları içerisinde, Batman çayının batı kıyısında olan Demirköy Höyük; Ergani ilçesinin Hilar (Sesverenpınar) köyünün kuzeyinde Boğazçay ın kenarında olan Çayönü, yine Ergani ilçesinin sınırları içerisinde bulunan Tilhuzur (Yayvantepe) Höyüğü ve Girikihaciyan dır yılında yapılan sanayi sayımına göre Diyarbakır genelinde 771 adet sanayi iģletmesi bulunmaktadır. Bunlardan 348 adedi tarımsal sanayi, 199 adedi dokuma sanayi, 50 adedi sair bitkisel madde ve ağaç mamulleri sanayi, 22 adedi bina inģaatı sanayi, 2 adedi maden çıkarma sanayi, 133 adedi maden iģletme sanayi, 2 adedi kâğıt ve karton sanayi ve 15 adedi kimya sanayisidir. Ġstihdam daha çok tarımsal, dokuma ve madencilik sanayi dallarında yoğunlaģmıģtır. 19. yüzyılda Diyarbakır'da pamuklu, yünlü, ipekli kumaģ dokumacılığı, demircilik, bakırcılık ve kuyumculuk önemli sanayi ve ticari faaliyetlerdir. Diyarbakır, Avrupa pazarlarına büyük miktarlarda tekstil ürünü ihraç etmesi açısından zengin bir geleneğe sahiptir. 1900'lerin baģında Diyarbakır, Osmanlı Devletinde Ġstanbul, Bursa ve Trabzon'dan sonra en önemli tekstil üretim merkezidir. Diğer taraftan diğer bölgelere mal ihraç eden önemli bir sanayi merkezidir. Ġpekyolu ticaret güzergâhında yer aldığından, Bölge hem ticaret, hem de tarihsel ve kültürel değer olarak canlılığını korumuģtur. Dünya da Konum Diyarbakır, Türkiye'nin güneydoğusunda bulunduğundan, Ortadoğu ülkeleri ile geçmiģten gelen iliģkilere sahip sınır bölgesidir. Türkiye nin 2000 li yıllarda Ortadoğu politikasındaki değiģiklik ile Bölgenin sorunlarıyla yakından ilgilenmesi, Bölgede her geçen gün etkinlik kazanmasına ve Bölge ülkeleriyle ekonomik iliģkilerinin geliģmesine katkıda bulunmuģtur. Türkiye'nin 2012 yılında Irak ile yaptığı ihracat, 2008 yılından bu yana yıllık ortalama % 30 artarak 10, 8 milyar dolara ulaģmıģ ve Irak, Türkiye'nin Almanya'dan sonra en fazla ihracat yaptığı ülke konumuna gelmiģtir. Irak ihracatında % 24,2 oranıyla "gıda ürünleri ve içecek" sanayi birinci sırada yer alırken "ana metal sanayi" ikinci ve "elektrikli makine ve cihazlar" üçüncü sırada öne çıkmaktadır. Irak'a ihracatın neredeyse tamamı Habur Sınır Kapısından karayolu ile sağlanmaktadır. DıĢ ticaret verileri, ülkeler arası iģbirliğini açıklayan önemli göstergelerden biridir. Diyarbakır'ın Irak'a yaptığı ihracat yıllar itibariyle artıģ göstererek, 2012 yılında Diyarbakır toplam ihracatının % 54'ünü oluģturmuģtur. Buna rağmen Diyarbakır'ın Irak'a yaptığı 107 milyon dolar ihracat miktarı, Türkiye'den Irak'a yapılan toplam ihracatın sadece % 1'ini oluģturmaktadır. Diyarbakır'ın en çok ihracat yaptığı diğer ülkeler sırasıyla Çin (61 milyon), Umman (9 milyon) ve Suudi Arabistan'dır (5 milyon). ġanlıurfa ihracatında da Irak 61 milyon dolar ile en büyük paya sahiptir. Irak'ı Umman (9 milyon), Endonezya (5 milyon) ve Suriye (3, 5 milyon) takip etmektedir. Türkiye'nin en uzun kara sınırına sahip olduğu komģusu Suriye olup bu sınırın uzunluğu 911 km. dir. ġanlıurfa da Suriye ye açılan 3 sınır kapısı bulunmaktadır. Bunlardan ikisinin sınır kapıları kapalı, Akçakale sınır kapısından ise sadece yolcu geçiģleri yapılmaktadır. Türkiye, 2000 li yıllardan itibaren Suriye ile geliģtirilen olumlu ekonomik ve siyasal iliģkiler sonucu, Suriye yi Türkiye nin Ortadoğu ya açılan kapısı konumuna getirmiģtir. Böylece yılları arasında ġanlıurfa nın Suriye ye ihracatı 157 kat artmıģtır. Suriye, 2009 da Türkiye ile çeģitli alanlarda 51 adet iģbirliği anlaģması imzalamıģtır. Suriye nin ġanlıurfa toplam ihracatındaki payı 2005 yılında % 1, 1 iken 2009 ve 2010 yılında ġanlıurfa nın en çok ihracat yaptığı ülke olmuģtur. ġanlıurfa, Suriye ye en çok ihracat yapan iller sıralamasında 2011 yılında 5. il olmuģtur. Kriz sonrası dönem olan 2012 yılında ġanlıurfa dan Suriye ye ithalatın durduğu,
173 ihracatın ise % 90 ların üstünde azaldığı, Suriye'ye ihracat yapan firma sayısı da bir önceki yıla göre % 25 civarında azalmıģtır. Türkiye nin Suriye den ithalatındaki ürün grupları incelendiğinde; yıllarında aynı zamanda Suriye ye en çok ihraç ettiğimiz ürün grubu olan kok kömürü, rafine edilmiģ petrol ürünleri ve nükleer yakıtlar grubunun % 31, 5 ile ithalatta da 1. sırayı aldığını görmekteyiz. Ġkinci sırada tekstil ürünleri bulunmaktadır. Ülke Ġçindeki Konum TRC2 Bölgesi Türkiye nin güneydoğusunda, Yukarı Mezopotamya olarak adlandırılan, Dicle ve Fırat havzaları içerisinde yer almaktadır. Bölge; Güneydoğu Anadolu Bölgesinin orta bölümünde yer alan Diyarbakır ve ġanlıurfa illerinden oluģmaktadır. Bölge; batısında Gaziantep, Adıyaman ve Malatya, kuzeyinde Elazığ ve Bingöl, doğusunda Mardin ve Batman illeri ve güneyinde Suriye ile sınır komģusudur. Harita - TRC2 Bölgesi nin Türkiye ve Düzey 2 Bölgeleri Arasındaki Konumu 2003 yılı Ġllerin ve Bölgelerin Sosyoekonomik GeliĢmiĢlik Sıralaması AraĢtırması na göre, Diyarbakır 63. sırada, ġanlıurfa ise 68. sırada yer almaktaydı. Aynı araģtırmanın 2011 yılında hazırlanmıģ güncel verilerine göre iller; demografi, eğitim, sağlık, istihdam, rekabetçi ve yenilikçi kapasite, mali kapasite, eriģilebilirlik ile yaģam kalitesi olmak üzere 8 alt kategoride incelenmiģ ve bu araģtırmada Diyarbakır 67. sıraya, ġanlıurfa ise 73. sıraya gerilemiģtir. Bu kapsamda GeliĢmiĢlik Endeksine Göre Kademeli Ġl Gruplarında tüm iller 5 gruba ayrılmıģ; Diyarbakır dördüncü derece geliģmiģ iller grubunda, ġanlıurfa ili beģinci derece geliģmiģ iller grubunda yer almıģtır yıllarını kapsayan GAP Eylem Planında bölge içinde kalkınmayı tetikleyici merkezler olarak Diyarbakır ve ġanlıurfa kentleri cazibe merkezleri olarak belirlenmiģtir. Bu yaklaģıma paralel olarak Bölgesel GeliĢme Ulusal Stratejisinde, Diyarbakır ve ġanlıurfa bölgesel büyüme merkezleri olarak belirlenmiģtir. Bölgesel GeliĢme Ulusal Stratejisinde belirlenen kentsel sınıflama aģağıdaki haritada görülmektedir.
174 Harita - Bölgesel GeliĢme Ulusal Stratejisinde Kentsel Sınıflama, 2012 Kaynak: KB, Bölgesel GeliĢme Ulusal Stratejisinde, Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgesinde belirlenen 9 adet bölgesel büyüme odağı arasındaki en büyük kentsel merkezin Diyarbakır ( kiģi)olduğu, en büyük 2. merkezin de ġanlıurfa ( kiģi) olduğu görülmektedir. Bu iki büyük merkezin birlikte yaratacağı sinerji ile TRC2 Bölgesindeki bölgesel büyüme odakları politikalarının etkisinin daha güçlü olması beklenmektedir. Su ve toprak kaynaklarının geliģtirilmesi ile sosyal ve ekonomik kalkınmanın hedeflendiği GAP Projesinde, Diyarbakır (% 25) ve ġanlıurfa (% 38) illeri, sulanabilir alan ve sulama hedefleri açısından en büyük paya sahiptir. Sulama alanlarının büyük bölümünü bünyesinde barındıran TRC2 Bölgesinde sulama projelerinin tamamlanması ile tarımsal üretimde meydana gelecek artıģın, bölgede sanayinin geliģimini tetiklemesi beklenmektedir. Bölgesel geliģmiģlik farklarını azaltmayı, sektörel kümelenmeyi öne çıkarmayı hedefleyen yeni yatırım teģvik sistemine göre, sosyo-ekonomik geliģmiģlik durumları dikkate alınarak 6 farklı bölge oluģturulmuģtur. Buna göre TRC2 Bölgesi teģvik sisteminden en fazla faydalanan 6. Bölgede bulunmaktadır yılında alınan yatırım teģvik belgesi sayısı önceki yıllara göre daha yüksek olup Türkiye toplamının % 4 ünü oluģturmaktadır. EDAM (Ekonomi ve DıĢ Politikalar AraĢtırma Merkezi) tarafından 2009 yılında yapılan Türkiye Ġçin Bir Rekabet Endeksi AraĢtırmasına göre, bölge illeri performansında en kötü endeks değerini; insani sermaye, sosyal sermaye ve emek piyasasında aldığı görülmektedir. Ġnsani sermayesini düģüren önemli bir etkenin okuma yazma oranının düģüklüğü olduğu belirtilmektedir. Temel Göstergeler Yüzölçümü ,88 km 2 Nüfusu (2012) (Nüfusun % 59 u yaģ aralığındadır. ) Yıllık Nüfus ArtıĢ Hızı (2012) 9 Nüfus Yoğunluğu (2012) 102 kiģi/km 2 Nüfus Dağılımı (2012) % 71,3 Ġl ve Ġlçe, % 28,7 Belde ve Köyler Okur-Yazarlık Oranı (2010) % 86,84 Ortalama Yükseklik 650 m Toplam YerleĢim Sayısı (2010) 17 Ġlçe, 29 Belediye, 809 Köy KomĢu Pazarlar Irak, Suriye Ortalama Sıcaklık ile En Yüksek ve En Ortalama 15, 8 DüĢük Sıcaklıklar C, en yüksek 46, 2 0 C ve en düģük -24, 2 0 C Ġhracat Tutarı ABD Doları (2011) Ġthalat Tutarı ABD Doları (2011) Ana Ġhracat Pazarları Irak (%48), Çin (%34), Nijerya (%3,6), Kazakistan (%2.5), Suudi Arabistan (%2,2), Libya (%1,3), Hindistan (%1,06), Tayvan (%0,8) Turist Sayısı (Yerli ve Yabancı) (2009)
175 Arazi Kullanım Durumu (2009) % 45 tarım alanı, % 15 çayır ve mera alanı, % 21 orman ve fundalık alan, % 19 tarım dıģı alan Ana Sektörler Tarım, Hizmetler, Sanayi, Turizm GSYĠH nın Türkiye Ġçindeki Payı (2001) % 1,1 KiĢi BaĢına GSYĠH (2001) ABD Doları (63. Sıra) GSYĠH Ülkeye Katkısı ABD Doları Uluslar arası Sermayeli ġirket Sayısı 20 KiĢi BaĢına Toplam Elektrik Tüketimi 729 kwh Sanayi Elektrik Tüketimi 163,881 MWh Tablo - Türkiye Ġçin Bir Rekabet Endeksi, 2009 Türkiye Sıralaması Diyarbakır Genel Sıralama 67 Ekonomik Etkinlik ve Canlılık 42 Emek Piyasası 68 Fiziki Altyapı 66 Ġnsani Sermaye 71 Yaratıcı Sermaye 48 Sosyal Sermaye 68 Kaynak: EDAM, Grafik - EDAM Türkiye Ġçin Rekabet Endeksi Sıralaması (Son 30 il) Kaynak: EDAM, 2009a. Uluslararası Rekabet Kurumu tarafından yapılan Ġller Arası Rekabetçilik Endeksi sonuçlarına göre, Diyarbakır genel endeks sıralamalarında sırası devamlı yükselen 10 il arasında yer almıģ, Diyarbakır yılları arasında 7 basamak yükseliģle en hızlı yükselen il olmuģtur döneminde en rekabetçi 32. il olarak belirlenen Diyarbakır ın MarkalaĢma Becerisi ve Yenilikçilik Alt Endeksi nde göstermiģ olduğu ilerlemenin Alt Endeksi genel endeks değerine olumlu yönde yansıdığı belirtilmiģtir. Ancak beģeri sermaye ve yaģam kalitesi endeksinde bölge illerinin performansı çok düģük kalmaktadır.
176 ÖNGÖRÜLEN YATIRIM YERĠ BĠLGĠLERĠ Ticaret, Fuar ve Kongre Merkezinin kurulacağı alanın seçimi, iģlevselliği, doluluk oranının yüksek olabilmesi, ekonomik sürdürülebilirliği için büyük önem taģımaktadır. Ġdare ve Kalkınma Ajansı tarafından önerilen alan, kente, çevre yollarına, OSB ye, otoyol ve karayoluna yakın konumda olup, mevcut demiryolu içinden geçmektedir. Arazi büyüklüğünün uygun ve kamu mülkiyetinde olması, kentin geliģme planı kapsamında olması, kent merkezi, fuar ve lojistiği ile ilgili tesislere yakın olması yatırım yerinin uygun olmasını sağlamaktadır. Karacadağ Kalkınma Ajansı tarafından Lojistik Merkezi yatırımı için yer seçimi çalıģmaları sonucunda belirlenen ve 6. Bölge olarak tanımlanan alandaki arazi yapılacak yatırım için dikkate alınan kriterler açısından benzer öneme sahip olması nedeniyle Ticaret, Fuar ve Kongre Merkezi içinde uygun alandır. Bu alan; 6 Nolu Bölge olarak tanımlanmakta olup, Kentin kuzeybatısında Diyarbakır-Elazığ Karayoluna yakın ve demiryolunun üzerinden geçtiği alandır dönüm büyüklüğündedir. Yukarı Nasırlar Köyünün kuzeybatısında demiryolu istasyonu bitiģiğindedir. OSB nin hemen güneybatısında olması, demiryolunun içinden geçmesi, karayoluna çok yakın olması, arazinin büyük olması ve iģgalli olmaması en önemli avantajlardır. Bölge arazilerinin büyük oranda mera ve Hazine arazisi olması kamulaģtırma maliyetlerini düģürecektir. Alanın büyük olması, muhtemel geniģleme alanı için avantaj olarak değerlendirilebilir. Ayrıca, belirlenen yatırım yeri, yatırımı planlama aģamasında olan DĠYARBAKIR LOJĠSTĠK MERKEZĠ projesi ile birlikte ele alındığında, özellikle Demiryolu Araçları, Otomotiv, ĠĢ Makineleri, vb büyük hacimli ve kütleli imalat sanayi Ġhtisas Fuarları için sergilenecek ürünlerin lojistik hizmetleri için büyük bir avantaj sağlayacak ve cazibe merkezi olmasını sağlayacaktır. Ülkemizde halen aktif olan büyük fuar alanlarında bile bu avantaj ya yoktur, yada yetersizdir. Ticaret-Fuar ve Kongre Merkezi ile Lojistik merkezin kurulması sinerji yaratacak ve ilde yapılacak sanayi yatırımlarını, buna paralele olarak tetiklenecek hizmet sektörü (nakliye, pazarlama, tanıtımi, catering, güvenlik, vb) yatırımlarını teģvik ederek arttıracaktır. Bölgesel ekonomi için çok önemli bu geliģimlerin doğrudan parasal yararları yanında diğer dolaylı etkileri daha önemli hale gelecektir.
177 Yatırım alanında yapılaması önerilen tesisler aģağıda verilmektedir; OTEL M2 Oda Katları (10 kat 400 oda) Odalar Koridor Asansör, Merdiven Alanı 80 Oda Katı Alanı Çatı Kat Restoran 500 Sirkülasyon 100 Kafe Bar 300 WC ler 100 GiriĢ Kat Loby 400 Loby Bar 200 Restoran 600 Mutfak 50 Ofisler (4) 80 Resepsiyon 40 WC'ler 80 Bagaj Odası 50 Sirkülasyon 100 Bodrum Sauna Hamam 300 Fitness Center 200 WC ler 100 Sirkülasyon 200 ÇamaĢırhane 100 Personel Yemekhane 80 Personel Soyunma Giyinme 80 Teknik Servis 70 Depo 70 Toplantı Salonu 400 Bodrum Otopark Bodrum Otopark TOPLAM
178 TĠCARET MERKEZĠ M2 Ofis Katları (10 kat 1500 m2) Ofisler Koridor, WC ler 200 Asansör, Merdiven Alanı 100 GiriĢ Kat GiriĢ Kontrol, DanıĢma, Güvenlik 400 Kafe 300 Kırtasiye, Fotokopi 100 Kuaför x Terzi 30 Kuru Temizleme 50 ATM Alanı 60 WC'ler 120 Asansör, Merdiven Alanı 120 Sirkülasyon 220 Bodrum Sauna Hamam 200 Fitness Center 100 WC ler 100 Sirkülasyon 160 Teknik Servis 70 Depo 70 Otopark Bodrum Otopark Bodrum Otopark TOPLAM Kiralanabilir Alan AVM ve YEME ĠÇME ALANLARI M2 Katlar (2 kat 6200 m2) Mağazalar, dükkanlar,ofisler Sirkülasyon 800 Asansör, Merdiven Alanı 100 WC ler 100 GiriĢ Kat GiriĢ Kontrol, DanıĢma, Güvenlik 300 Mağazalar, dükkanlar,ofisler ATM Alanı 60 WC'ler 120 Asansör, Merdiven Alanı 120 Sirkülasyon 800 Bodrum Teknik Servis 100 Depolar 800 Otopark Bodrum Otopark TOPLAM Kiralanabilir Alan KONFERANS SALONLARI M2 BĠNA Salon
179 Salon Salon Salon Sirkülasyon 800 Fuaye Alanları (4) Asansör, Merdiven Alanı (4) 400 WC ler (4) 200 BĠNA Salon Salon Salon Salon Sirkülasyon 300 Fuaye Alanları (4) Asansör, Merdiven Alanı (4) 200 WC ler (4) 200 TOPLAM Bina 1 Otorum Alanı M Bina 2 Otorum Alanı M Kiralanabilir Alan Bina Kiralanabilir Alan Bina SERGĠ SALONLARI KAPALI FUAR ALANI AÇIK FUAR ALANI ANFĠ TĠYATRO M2 M2 M BĠNA BĠNA BĠNA BĠNA BĠNA BĠNA TOPLAM BĠNA Genel Vaziyet Planı (Avan/Taslak Proje) Diyarbakır da kurulması planlanan Ticaret, Fuar ve Kongre Merkezi nin öngörülen genel vaziyet planı EK:1 de verilmektedir;
180 YÖNETĠM Diyarbakır Ticaret, Fuar ve Kongre Merkezi için önerilen model, temel altyapı yatırımlarının kamu tarafından yapılacak olması, arazi tahsisinde kamu arazilerinin kullanımında kolaylık sağlanacak olması nedenleriyle Kamu kuruluģları ve Sivil Toplum Kurumları tarafından kurulacak bir Ģirket tarafından yönetilmesidir. Yeni kurulacak Ģirketin ortakları olarak aģağıdaki kurumlar önerilmektedir. - Diyarbakır BüyükĢehir Belediyesi, - Diyarbakır Ticaret ve Sanayi Odası, - Diyarbakır Ticaret Borsası, - Diyarbakır Organize Sanayi Bölgesi - Diyarbakır Ġl Özel Ġdaresi Yatırım aģamasını takiben, iģletme aģamasında tesisin birimleri ilgili kuruluģlara bedeli karģılığında iģletme için devredilebilecektir. TALEP ANALĠZĠ Fizibilite etüdü Diyarbakır da yapılması planlanan Ticaret, Fuar ve Kongre Merkezi yatırımının talep analizini yapmak ve yapılan talep analizine bağlı olarak teknik, finansal ve ekonomik yapılabilirliğini belirlemek için hazırlanmıģtır. Talep analizi kapsamında bölgenin sosyo ekonomik yapısı incelenmiģtir. Uluslararası Rekabet AraĢtırmaları Kurumunun (Urak) Literatür çalıģmalarının yanı sıra il düzeyinde yayımlanan veriler de göz önünde bulundurularak yapılan çalıģmalarda, BeĢeri Sermaye ve YaĢam Kalitesi (BSYK), MarkalaĢma Becerisi ve yenilikçilik (MBY), Ticaret Becerisi ve Üretim Potansiyeli (TBÜP), EriĢilebilirlik (E) olmak üzere dört ana değiģkenden oluģan çalıģma ile hazırladığı illerarası rekabet endeksinde, Diyarbakır 32. Sıradadır. Ġllerarası Rekabetçilik Endeksi sonuçlarına göre 39. sırada yer alan Diyarbakır ın, döneminde 36. sıraya, Genel Endeks değerine göre ise 32. sıraya yükseldiği tespit edilmiģtir. 19,55 Genel Endeks değerine sahip olan Diyarbakır ın rekabet gücünü meydana getiren alt endeksler incelendiğinde; EriĢilebilirlik Alt Endeksi nin payının %48,14 olduğu, bunu sırasıyla %21,34 oranı ile Ticaret Becerisi ve Üretim Potansiyeli Alt Endeksi nin ve %18,78 oranı ile BeĢeri Sermaye ve YaĢam Kalitesi Alt Endeksi nin takip etmekte olduğu belirlenmiģtir. MarkalaĢma Becerisi ve Yenilikçilik Alt Endeksi nin ilin rekabetçiliğine katkısı ise %11,74 oranındadır. Kilometrekare BaĢına DüĢen BölünmüĢ Yol Uzunluğu bakımından 45. sıradan 43. sıraya yükseldiği tespit edilen Diyarbakır a iç ve dıģ hat havayolu ulaģımının mümkün olması ve ilin demiryolu ağına bağlı olması ilin eriģilebilirliğini kolaylaģtıran faktörlerdendir verilerine göre il, Kilometrekare BaĢına DüĢen Araç Sayısı bakımından önceki yıllarda bulunduğu sırasını koruyarak 60. sırada yer almaktadır. BeĢeri Sermaye ve YaĢam Kalitesi Alt Endeksi nde verilerine göre en rekabetçi 65. il olan Diyarbakır, sonuçlarına göre bu alt endekste 62., verilerine göre ise 2 sıra gerileyerek 64. sırada yer almaktadır. Bir önceki seneye göre gerilemenin nedenleri detaylı olarak incelendiğinde; Ġldeki Bir Yüksek Öğrenim Programından Mezun Olan KiĢi Sayısı bakımından 5 sıra gerileyerek 32. sırada yer alması, KiĢi BaĢına Mevduat Miktarı na iliģkin sıralamadaki yerinin 1 sıra gerileyerek 69. olması, Ġlde ĠĢlenen Suç Sebebiyle KiĢi BaĢına Ceza
181 Ġnfaz Kurumu na Giren Hükümlü Sayısı bakımından 52. sıradan 44. sıraya yükselmesi ve Ġlde KiĢi BaĢına Mesken Elektrik Tüketim Miktarı nda 2 sıra gerileyerek 71. sırada yer alması dikkat çeken noktalar olarak göze çarpmaktadır. Ġlin dönemi rekabetçiliğine %11,74 oranında katkı sağlayan MarkalaĢma Becerisi ve Yenilikçilik Alt Endeksi ndeki sıralamasında da yıllar itibariyle yükselme gözlemlenmiģolup, verilerine göre 56. olan ilin, döneminde 55. sırada yer aldığı, sonuçlarına göre ise Türkiye nin 81 ili arasında bu alt endekste en rekabetçi 13. il olduğu tespit edilmiģtir. Alt endekse ait değiģkenler incelendiğinde; Son BeĢYıla Ait Endüstriyel Tasarım Tescil ortalaması bakımından bir önceki seneye göre 5 sıra yükselerek 38. sırada yer alan Diyarbakır ın, Son BeĢYıla Ait Faydalı Model Tescil Ortalaması na ait sıralamada 51. sıradan 47. sıraya geldiği görülmektedir. Diğer taraftan döneminde Diyarbakırspor un Süper Lig e çıkması ilin bu alt endekse ait sıralamada yükselmesine büyük oranda yardımcı olmuģtur. Mevcut durumda, Bölgede düzenlenecek fuarlara sınırlı da olsa potansiyel talep mevcuttur. Ġlde düzenlenecek ticari fuar sayısının ilk iģletme yılında 20 olacağı, ekonomik geliģmelere bağlı olarak 15 yıl içinde yılda 50 fuar a kadar ulaģacağı tahmin edilmektedir. Fuarlara civar iller ve Ortadoğu ve Kuzey Afrika (MENA) ülkeleri, AB ülkeleri, Çin, Hinditsan, Asya ülkeleri, vb. ülkelerden katılım hedeflenmelidir. Planlanan Ticaret, Fuar ve Kongre merkezi yatırım alanlarında, fuar düzenleme kapasitesi yüksektir. Yatırımcı ve tüketiciye dönük Seminerler, Kongreler, fuarlar ve panayır, festival gibi sosyal organizasyonlar fuar alanının doluluğunu ve bu nedenle yatırımın geri dönüģ hızını artıracak, yeni yatırımları teģvik edecek ve bölgede yerleģik mikro iģletmelerin pazarlama faaliyetlerine de destek olacaktır.
182 Teknik Analiz: Önerilen ve öngörülen yatırım yeri, ulaģım kolaylıkları, altyapıya eriģim olanakları, yapım iģlerinin ve lojistiğinin elveriģli olması açısından uygun görülmektedir. Dünyadaki ve Ülkemizdeki sektörle ilgili geliģmeler çerçevesinde, özellikle merkezin bilinilirliği sağlanıncaya kadar sektör ihtisas fuarcılığı ve bilimsel mesleki kongrelerin düzenlenmesine ve yönlendirilmesine yönelik faaliyetler gerekmektedir. Diyarbakır da 2012 Yılı itibariyle Turizm ĠĢletme Belgeli1994, Turizm Yatırım Belgeli 2030 ve Belediye Belgeli 2031 olmak üzere toplam 6055 yatak kapasitesi mevcuttur. Diyarbakır ın turizm potansiyeli göz önüne alındığında bu kapasite yetersiz kalmaktadır. Ġldeki Turizm ĠĢletme Belgeli Tesis yatak sayısının ülkedeki yatak sayısına oranı binde 3 olup, bu oranın Diyarbakır ın nüfusunun ülke nüfusu ile kıyaslandığında olması gerekenin en az % 2,09 oranı ile toplam yatak sayısına ulaģılması gerekmektedir. Turizm ĠĢletme Belgeli Tesisler, Turizm Yatırım Belgeli Tesisler ve Belediye ĠĢletme Belgeli Tesislerin yatak sayısı toplamı 2012 yılı itibariyle adedi bulmaktadır. Buna göre Diyarbakır da en az yatak sayısına sahip iģletmelere daha ihtiyaç olduğu görülmektedir. Yapılması öngörülen Ticaret-Fuar-Kongre Merkezi de dikkate alındığında bu sayıların 2-2,5 kat seviyelerinde gerçekleģmesi gereklidir. Projenin gerçekleģtirilebilmesi için, yapılacak yatırımın yanında Havayolu ile eriģim kapasitesinin arttırılması ve iyileģtirilmesi gibi, Diyarbakır ilindeki konaklama kapasitesinin de arttırılması ve iyileģtirilmesi gerekecektir. Bu alandaki yatırımlar, Ticaret-Fuar-Kongre Merkezi yatırımı paralelinde gerçekleģmesi söz konusu olan yatırımlardır. ĠĢ Modeli: Yapılacak yatırımın birinci aģamasının kamu kaynakları ile gerçekleģtirilmesi ve/veya iģletilmesi ya da fuar iģletmeciliği konusunda tecrübeli bir özel sektör kuruluģuna yatırım sonunda kiraya/iģletmeye verilmesi önerilmektedir. Yatırımı gerçekleģtirecek yatırımcı kuruluģun hukuki yapısının, Ġlin kamu ve özel sektör kuruluģları ile Sivil Toplum KuruluĢlarının ortaklığında kurulacak Anonim ġirket olması uygun görülmektedir. Bu Ģirket türü ile süreç içinde yerli ve yabancı ortaklıkların sağlanması, halka arz gibi finansman teminine yönelik yöntemler kullanılabilecektir.
183 BÖLÜM VI. PROJENĠN KAPASĠTESĠ Projenin Kapasite Bilgileri Tesisin öngörülen Temel üniteleri ve özellikleri aģağıda verilmektedir; Öngörülen temel ünitelerin önerilen yatırım ve iģletmeye alma aģamaları Projenin Teknik Yönü kısmında (Bölüm VII) verilmektedir. KAPALI ALANLAR A. KONFERANS VE SERGĠ MERKEZĠ SALONLARI A1. BÜYÜK SALON 1 Kalabalık izleyiciler için 6000 M2, Bölünebilen, ses geçirmez duvarlar, 10 mt yükseklik Oditoryum olarak düzenlenebilecek 2500 geri çekilebilir katlamalı koltuk, ek olarak 2000 koltuk, 10 çok iģlevli kabin, 3-4 oda - kulis ofisi Genel kurul, kongre, toplantı, konser, tiyatro, sportif aktiviteler gibi etkinlikler için. Ayrıca yaklaģık 6000 kiģilik kokteyl veya 3500 kiģilik yemek organizasyonu yapılabilir. 5-6 salona bölünebilir. A2. BÜYÜK SALON 2 Salon1 ile birleģik, 3000 m kiģilik izolasyonlu 4-5 odaya bölünebilir Gerekmesinde Salon 1 ile birlikte 9000 m2 alan olarak kullanılabilecek. A3. SERGĠ SALONLARI 6 Adet Ġhtiyaçlara göre adapte edilebilen çok amaçlı 6 salon. 6*4000= M2 sergi alanı Yüksek tavanlı ve esnek yapılı, dahili olarak alt salonlara ayrılabilir. Salonların terminal salonları ile birbirine bağlı. B. TĠCARET MERKEZĠ 1500 M2 oturum alanlı (Her kat kullanıma uygun m2 lere bölünebilir ofisler için) 14 Ofis Katı 1 GiriĢ, Hizmet Katı 3 Bodrum Katı C. AVM ve YEME ĠÇME ALANLARI Ticaret, Fuar, Kongre ve Sergi Kompleksinde katılımcılar, organizatörler, ziyaretçiler ve yöre halkı için yemek, alıģveriģ, perakende ve iģ hizmetleri sunmak amaçlıdır. AlıĢveriĢ fonksiyonları yanında, araba kiralama, eczane, kafe, restoran, banka, posta-kargo hizmetleri, döviz büroları, vb. ihtiyaçlara hitap etmesi öngörülmüģtür M2 inģaat alanı olarak planlanmıģtır.
184 D. 5 YILDIZLI OTEL 1200 m2 Oda Katları Oturum Alanı, Toplam M2 ĠnĢaat alanı 400 oda, 800 KiĢi konaklama kapasitesi 2 restoran, 2 bar 1 toplantı odası Sauna, Hamam, Fitness merkezi Kapalı + Açık Otopark AÇIK ALANLAR E. FUAR SERGĠ ALANLARI m2 bölünebilir, birleģtirilebilir, esnek kullanıma uygun Elektrik, su, iletiģim altyapısı olan alan Asfalt beton kaplama F. ANFĠ TĠYATRO kiģilik Sahne arkası 300 m2 kapalı Kulis alanı G. AÇIK RESTORAN, KAFE, BAR H. WC 50 x 10 = 500 M2 (muhtelif yerlerde) Ġ. REKREASYON ALANLARI Çocuk parkı Oturma alanları YürüyüĢ alanları J. GĠRĠġ, GÜVENLĠK 100 M2 Kapalı alan (ofis, WC, dinlenme) Turnikeler Emanet Dolapları (200 M2) K. OTOPARKLAR M2
185 BÖLÜM VII. PROJENĠN TEKNĠK YÖNÜ Verilecek hizmetlerlerin kapsamı ana hatları ile aģağıda verilmektedir; - Kongre faaliyetleri hizmetleri - Fuar Organizasyon hizmetleri - Ticaret ve ĠĢ Merkezi iģletmeciliği - AVM iģletmeciliği - Toplantı ve Eğlence organizasyonları Projenin Termin Planı Yapılacak yatırımın zamanlaması ile ilgili öngörülen plan aģağıda verilmektedir; Öngörülen bu zamanlama ile, Ticaret-Fuar-Kongre Merkezi konsepti korunarak, gelir getirme oranı yüksek yatırımlara öncelik verilerek, yaratılacak nakit akıģlarının projenin diğer ünitelerinin finansmanında kullanılması, talebin seyrine bağlı olarak yatırımların gerçekleģtirilmesi hedeflenmiģtir. ÜNĠTE ĠNġAAT ALANI 1. AĢama- Yıl 2. AĢama- Yıl 3. AĢama- Yıl 4. AĢama- Yıl OTEL M M2 TĠCARET MERKEZĠ M M M2 AVM ve YEME ĠÇME ALANLARI M M M2 KONFERANS 5. AĢama- Yıl M M M2 6. AĢama- Yıl 7. AĢama- Yıl SALONLARI SERGĠ SALONLARI M M M M M2 KAPALI FUAR ALANI M M M2 AÇIK FUAR ALANI M M M M M2 ANFĠ TĠYATRO M M2 REKREASYON, PEYSAJ ALANLARI, YOL ve OTOPARKLAR M M M M M M2 TOPLAM M M M M M M2 0 M M2
190 YILLAR ĠTĠBARĠYLE ANAPARA VE FAĠZ ÖDEMELERĠ KREDĠLER / YILLAR 1. Yıl 2. Yıl 3. Yıl 4. Yıl 5. Yıl 6. Yıl 7. Yıl 8. Yıl 9. Yıl 10. Yıl 11. Yıl 12. Yıl 13. Yıl 14. Yıl TOPLAM FAĠZ ÖDEMELERĠ YATIRIM KREDĠSĠ I YATIRIM KREDĠSĠ II TOPLAM ANAPARA ÖDEMELERĠ YATIRIM KREDĠSĠ I YATIRIM KREDĠSĠ II TOPLAM ANAPARA VE FAĠZ ÖDEMELERĠ TOPLAMI
191 YATIRIM KREDĠSĠ I KREDĠ TUTARI : TL AÇILIġ TARĠHĠ : Yıl 1 KREDĠ BAKĠYESĠ : TL VADE : 2/7 FAĠZ ORANI : 10% TAR ĠH ANAPARA TAKSĠT FAĠZ TOPLAM 1. Yıl Ay Yıl Ay Yıl Ay Yıl Ay Yıl Ay Yıl Ay Yıl Ay Yıl Ay Yıl Ay Yıl Ay Yıl Ay Yıl Ay Yıl Ay Yıl Ay Yıl Ay Yıl Ay Yıl Ay Yıl Ay Yıl Ay Yıl Ay Yıl Ay Yıl Ay Yıl Ay TOPLAM YATIRIM KREDĠSĠ II KREDĠ TUTARI : TL AÇILIġ TARĠHĠ : Yıl 3 KREDĠ BAKĠYESĠ : TL VADE : 2/7 FAĠZ ORANI : 10% TAR ĠH ANAPARA TAKSĠT FAĠZ TOPLAM 3. Yıl Ay Yıl Ay Yıl Ay Yıl Ay Yıl Ay Yıl Ay Yıl Ay Yıl Ay Yıl Ay Yıl Ay Yıl Ay Yıl Ay Yıl Ay Yıl Ay Yıl Ay Yıl Ay Yıl Ay Yıl Ay Yıl Ay Yıl Ay Yıl Ay Yıl Ay Yıl Ay TOPLAM
192 BÖLÜM X. YILLIK ĠġLETME GELĠR VE GĠDERLERĠ Yıllık ĠĢletme Gelirleri TAM KAPASĠTEDE/DOLULUKTA GELĠRLER Satılabilir/ ÜNĠTE Kiralanabilir Birimler SatıĢ Fiyatı Sayı GELĠRLER Yatak 365 Gün OTEL TLYatak+Kahvaltı/Gün TL TĠCARET MERKEZĠ M2 30 TL/M2/Ay 12 Ay TL AVM ve YEME ĠÇME ALANLARI M2 40 TL/M2/Ay 12 Ay TL KONFERANS SALONLARI M2 5 TL/M2/Toplantı 52 Hafta TL SERGĠ SALONLARI M2 5 TL/M2/Sergi 26 Hafta TL KAPALI FUAR ALANI M2 10 TL/M2/Fuar 26 Hafta TL AÇIK FUAR ALANI M2 2 TL/M2/Fuar 26 Hafta TL ANFĠ TĠYATRO M2 1 TL/M2/Aktivite 20 Etkinlik TL TOPLAM TL Yıllık ĠĢletme Giderleri Tam Dolulukta Yıllık ĠĢletme Giderleri Tablosu aģağıda verilmektedir; TAM KAPASĠTEDE/DOLULUKTA GĠDERLER ÜNĠTE Kapasite BĠRĠM GĠDERLER SÜRE GĠDERLER GĠDERLER (TL) SABĠT GĠDERLER DEĞĠġKEN GĠDERLER 74 TLYatak 800 Yatak OTEL +Kahvaltı 365 Gün TL TL TL TĠCARET MERKEZĠ M2 3,0 TL/M2/Ay 12 Ay TL TL TL AVM, YEME ĠÇME ALANLARI M2 6,0 TL/M2/Ay 12 Ay TL TL TL KONFERANS SALONLARI M2 1,0 TL/M2/Ay 52 Hafta TL TL TL SERGĠ SALONLARI M2 1,0 TL/M2/Ay 26 Hafta TL TL TL KAPALI FUAR ALANI M2 1,2 TL/M2/Ay 26 Hafta TL TL TL AÇIK FUAR ALANI M2 0,3 TL/M2/Ay 26 Hafta TL TL TL ANFĠ TĠYATRO M2 0,2 TL/M2/Ay 20 Etkinlik TL TL TL YOL, PEYSAJ, VB. BAKIM ONARIM M2 0,5 TL/M2/Ay 365 Gün TL TL TL TOPLAM TL TL TL
193 BÖLÜM XI. TAHMĠNĠ GELĠR GĠDER ve NAKĠT AKIM TABLOSU Proforma (Tahmini) Gelir ve Gider Tablosu Doluluk Oranları 2. Yıl 3. Yıl 4. Yıl 5. Yıl 6. Yıl 7. Yıl 8. Yıl 9. Yıl ve sonrası OTEL 60% 70% 80% 80% 80% 80% 80% 80% TĠCARET MERKEZĠ 40% 60% 70% 80% 90% 90% 95% AVM ve YEME ĠÇME ALANLARI 60% 70% 80% 90% 95% 95% KONFERANS SALONLARI 50% 60% 70% 80% 80% 80% SERGĠ SALONLARI 40% 50% 60% 70% 80% 80% 80% 80% KAPALI FUAR ALANI 40% 50% 60% 70% 80% 80% 80% 80% AÇIK FUAR ALANI 40% 50% 60% 70% 80% 80% 80% 80% Öngörülen kabuller çerçevesinde yapılan hesaplamalara göre 10 yıllık tahmini Gelir-Gider tabloso aģağıda verilmektedir; PROFORMA GELĠR - GĠDER TABLOSU TL AÇIKLAMALAR / YILLAR 1. Yıl 2. Yıl 3. Yıl 4. Yıl 5. Yıl 6. Yıl 7. Yıl 8. Yıl 9. Yıl 10. Yıl A - ĠĢletme Gelirleri OTEL TĠCARET MERKEZĠ AVM ve YEME ĠÇME ALANLARI KONFERANS SALONLARI SERGĠ SALONLARI KAPALI FUAR ALANI AÇIK FUAR ALANI B - ĠĢletme Giderleri B.2. Hizmet Maliyeti OTEL TĠCARET MERKEZĠ AVM ve YEME ĠÇME ALANLARI KONFERANS SALONLARI SERGĠ SALONLARI KAPALI FUAR ALANI AÇIK FUAR ALANI ANFĠ TĠYATRO YOL, PEYSAJ, VB. BAKIM ONARIM B.2. Amortismanlar B.3. Finansman Giderleri C- Kanuni Kâr / Zarar D - Ġndirim ve TeĢvikler E - Vergi Matrahı F- Kurumlar Vergisi (%20) G -Vergi Sonrası Kar
194 BÖLÜM XII. NAKĠT AKIM TABLOSU Öngörülen kabuller çerçevesinde yapılan hesaplamalara göre 10 yıllık nakit akıģ tahmini aģağıda verilmektedir; PROFORMA NAKĠT AKIM TABLOSU TL AÇIKLAMALAR / YILLAR 1. Yıl 2. Yıl 3. Yıl 4. Yıl 5. Yıl 6. Yıl 7. Yıl 8. Yıl 9. Yıl 10. Yıl H - Nakit giriģleri (1+2+3) ĠĢletme Geliri Ġndirilecek K.D.V. 3 - Orta Vadeli Krediler Özkaynaklar I - Nakit ÇıkıĢları ( ) Yatırım Harcamaları Sabit Yatırım Ġndirilecek KDV (Ġstisna) 1.2. ĠĢletme Sermayesi ĠĢletme Giderleri Zorunlu Ödemeler (Vergi, vb) Kredi Anapara Taksit Ödemeleri J - Borç Ödeme Gücü (H- ( I ) / (I.4+B.3) 11,33 10,84 12,28 13,74 22,03 23,82 28,91 31,52 37,77 K - Nakit Akımı (H-I) ( ) ( ) K - Kümülatif Nakit Akımı
195 BÖLÜM XIII. PROJENĠN KARLILIK VE VERĠMLĠLĠĞĠ Yapılan hesaplamalar sonucunda projenin karlılık hesapları aģağıda verilmektedir; Net Bugünkü Değer : TL Mali Ġç Karlılık Oranı : % 27
196 BÖLÜM XIII. SONUÇ Diyarbakır Sanayi ve Ticaret Odası pilot ortaklığında kurulacak Anonim ġirket tarafından gerçekleģtirilmesi planlanan Diyarbakır Ticaret-Fuar-Kongre Merkezi ile ilgili olarak yapılan yapılabilirlik çalıģmasının ncelenmesi sonucunda; Projenin Finansman Ġhtiyacı (Toplam Yatırım Tutarı), TL sı Sabit Yatırım Tutarı, TL sı ĠĢletme Sermayesi Ġhtiyacı olmak üzere TL olarak hesaplanmıģtır. Bu finansman ihtiyacına, yatırım için kullanılması öngörülen kredilerin yatırım dönemine tekabül eden faiz ödemeleri tutarı TL, kullanılması öngörülen kredilerin yatırım döneminde ödenmesi gereken anapara taksitleri TL ve yatırım dönemi içinde iģletmeye alınan tesislerle ilgili kurumlar vergisi olarak hesaplanan TL eklendiğinde toplam finansman ihtiyacı TL olarak hesaplanmıģtır. Yatırımın finansmanında, toplam finansman ihtiyacının TL nın Özkaynaklar, TL nın Orta Vadeli Yatırım Kredileri, TL nın ise iģletmeye alınan tesislerin yaratacağı hesaplanan proje fonları ile karģılanması öngörülmüģtür. Hesaplamalarda, Kullanılacak kredinin, 2 yılı anapara ödemesiz 7 yıl vadeli, 6 ayda bir ödeme dönemli ve %10 yıllık faiz oranlı olacağı öngörülmüģtür. Yatırımın kademeli olarak 7 yıl içinde gerçekleģtirilerek iģletmeye alınması öngörülmüģtür. Yapılan çalıģma ile, mevcut veriler, uluslar arası durum, komģu ülkelerdeki durum, piyasa gerçekleri ve kabul edilen varsayımlar ile karlılık ve nakit akıģ sonuçları projenin yapılabilir (feaisble feasible) olduğu sonucuna varılmıģtır. Bu projenin gerçekleģtirilmesi ile, Diyarbakır geliģen ekonomisi, jeopolitik ve coğrafi konumu ile cazibe merkezi haline gelecektir. Bu yatırım, Diyarbakır, Güneydoğu Anadolu Bölgesi, Türkiye için ticari ve sınai hareketlilik ve geliģme sağlayacak. Çarpan etkisi ile hizmetler, inģaat, vb.diğer sektörlerde de geliģme sağlayacaktır. Hedeflenen geliģmelerin sağlanması komģu ve bölge ülkeleri açısından da ekonomik hareketlilik ve dıģ ticaret artıģı oluģturacaktır.
197 BÖLÜM XIV. PROJE FĠNANSMANINDA KULLANILABĠLECEK TEġVĠKLER ve FĠNANSMAN KAYNAKLARI TeĢvik Tedbirleri TeĢvikTedbirleri çerçevesinde Diyarbakır &. Bölge içinde olup uygulanabilecek TeĢvikler aģağıdaki tabloda verilmektedir. Bu tedbirlerden yararlanılabilecek olan en önemlileri; KDV Ġstisnası, Yatırım Yeri Tahsisi, Faiz Desteği, Gümrük Vergisi Muafiyeti ve Vergi Ġndirimidir. Bu teģvik tedbirleri fizibilite çalıģmasında dikkate alınmıģtır. Ücretlerle ilgili Sosyal Güvenlik Primi ile Ücretler Vergi Stopajı Desteği yatırımın karlılığını çok fazla etkilememektedir. Yatırım kapsamındaki ünitelerin yatırımcı Ģirket tarafından değil, kira sözleģmesi yapılacak iģletmeciler tarafından yatırımcı Ģirket kontrolünde iģletilmesi uygun olacaktır.
198 14.2. Kullanılabilecek Finansman Kaynakları Projenin finansmanında kullanılabilecek yabancı kaynaklar, hibe destekleri konusunda aģağıdaki kurum ve kuruluģların kaynakları, yatırım kararının verilmesinden sonra yapılması gereken detaylı Fizibilite ve ĠĢ Planı çalıģmalarında irdelenmelidir. EriĢilebilecek Kaynaklar; Kredi Kaynakları Türkiye Kalkınma Bankası Ġslam Kalkınma Bankası (IDB) Avrupa Yatırım Bankası (EIB) Dünya Bankası (IBRD) Körfez Fonları Çin Halk Cumhuriyeti Eximbank Ve diğerleri Hibe Kaynakları T.C. Hazinesi AB fonları Dünya Bankası Kalkınma Ajansları Muhtemel diğer Sermaye Ortakları Ulusal ve Uluslararası Fuar ve Kongre Organizatörleri AVM ve Otel sahipleri ve/veya iģletmecileri Yerel ve ulusal sermayedarlar Uluslararası Fonlar TOBB Bölge Odaları, Borsalar MENA ülkelerindeki Ticaret ve Sanayi Odaları, Borsalar Ulusal ve Uluslar arası Finansal Yatırım kuruluģları Projenin gerçekleģtirilmesine karar verilmesi halinde, bir yöntem olarak hazırlanacak Türkçe ve Ġngilizce sunumlar ve demo malzemesi ile profesyonel firmalar tarafından muhtemel finansör ve yatırımcılar nezdinde roadshow çalıģmaları yapılarak proje tanıtılıp talepler toplanarak değerlendirilebilir. Diğer bir yöntem olarak, özellikle uluslar arası fonlarla iliģkili ve eriģimi olan danıģman firmalar ile bedeli konusunda anlaģma yapılarak onların sermaye ve/veya orta-uzun vadeli finansman temin etmeleri sağlanabilir.
199 BÖLÜM XV. PROJENĠN TANITIM VE PAZARLAMA YÖNTEMLERĠ, KANALLARI Projenin üniteleri ile ilgili olarak uygulanması önerilen pazarlama, tanıtım ve satıģ yöntemleri aģağıda özetlenmektedir; Otel Bu konuda yatırım aģamasında ve hatta mümkünse öncesinde otel iģletmeciliği konusunda uzman ulusal, uluslar arası zincir otel iģletmecileri ile görüģmeler yaparak seçilen iģletmeci ile birlikte belirlenecek mimari ve dekorasyonun tamamlanması ve iģletme sözleģmesi yapılmalıdır. Bu iģletme sözleģmesi yapılacak görüģmeler ve beklentiler çerçevesinde Cirodan Pay, Sabit Kira, Sabit Kira+Cirodan Pay, Kar PaylaĢımı vb farklı Ģekillerde ve kombinasyonlar ile yapılabilir. Bu yöntem doluluk, ciro ve karın arttırılması için gerekli tanıtım ve pazarlaması iģletmeci tarafından yapılacaktır. ĠĢ Merkezi ve AVM Kiralanması öngörülen ve fizibilite çalıģması bu çerçevede yapılan bu ünitelerin de kiralanması ve/veya satıģı konusunda uzman ulusal, uluslar arası emlak ofisleri tarafından mutabık kalınacak belli komisyon oranları ile ve zamanlaması belirlenmiģ sözleģmelerle tanıtım ve pazarlaması yapılabilir. Bu yöntem ile pazarlamayı yapacak emlak firması kendi gelirini de arttırmak amacı ile yöresel, ulusal ve uluslar arası platformlarda gerekli tanıtım ve pazarlama faaliyetlerini yürütecektir. Kongre, Fuar Sergi Üniteleri Kongre ve Fuar faaliyetlerinin tanıtımı, pazarlaması ve geliģtirilmesi için bu konuda uzman uluslar arası bağlantıları olan ulusal kuruluģlar ile uluslar organizasyon kuruluģlarıyla iģbirliği yapılması gerekmektedir. Bu tür kuruluģlar, müģteri portföyleri, deneyimleri, meslek ve sektör ögütleri, özel sektör ve kamu sektörü iliģkileri ile fuar, kongre ve sergi aktiviteleri organize etmekte ve satmaktadırlar. Bu tür ünitelerin pazarlama, satıģ ve doldurulması tüm dünyada ve ülkemizde bu Ģekilde ve profesyonel kuruluģlarla yapılan anlaģmalar ve/veya ortaklıklarla yapılmaktadır.
200 EK:1 Genel Vaziyet Planı (Avan/Taslak Proje) Diyarbakır da kurulması planlanan Ticaret, Fuar ve Kongre Merkezi nin öngörülen genel vaziyet planı
201
202 Bu vaziyet planı taslak olup, arazi ile ilgili zemin etüdleri ve alanın imar planı yapıldıktan sonra yeniden düzenlenmesi gerekecektir.
203 EK - 2 KOMŞU ve BENZER KONUMDAKİ ÜLKELERDE FUAR ve KONGRE MERKEZLERİ
204 DUBAI ULUSLAR ARASI FUAR VE KONGRE MERKEZİ (DUBAI INTERNATIONAL CONVENTION & EXHIBITION CENTER DICEC) DUBAİ ULUSLAR ARASI KONGRE VE SERGİ MERKEZİ (DICEC) Ortadoğu bölgesindeki en geniş fuar ve kongre merkezidir M2 kapalı alana sahip esnek salonlar ve toplantı salonları mevcuttur. ULAŞIM Havayolu ile; Havayolu ile 135 ten fazla havayolu şirketi Dubai uluslararası havayolunu kullanmaktadır. Diğer uluslararası havalimanları Abu Dhabi, Shajah ve Ras al-khaimah dır. Denizyolu ile;birleşik Arap Emirliklerindeki ana limanlar Dubai deki Jebel Ali, Abu Dhabideki Rashid ve Zayed limanları, Shajahdaki Khalid limanı, Ras al-khaimah daki Sagr limanı ve Fujairah limanlarıdır. Gemiler düzenli olarak Dubai ve Abu Dhabi yi ziyaret ederler. ABD, Uzak Doğu, Avustralya ve Avrupa dan karşılıklı yolcu seferleri vardır. Karayolu ile; Dubai den Suudi Arabistan a ve Umman a kolay ulaşılır. Dubai, Abu Dhabi ve Umman arasında günlük otobüs seferleri vardır. Mısır, Ürdün, Lübnan ve Suriye den Abu Dhabi ye düzenli olarak otobüs seferleri vardır. KONAKLAMA Her zevke ve ihtiyaca uygun 350 otel, otel odası ve 160 apart otel ve in üzerinde daire mevcuttur. Dubai de otellerde yıllık konaklama 7-9 milyon kişi civarındadır. DWTC de (Dubai dünya ticaret merkezi) iş seyahetlerine, sergi sahiplerine ve organizatörlere hitap eden 3 otel mevcuttur. The Novotel, The Ibis ve DTC Apart Otel DICEC (DUBAİ KONFERANS VE SERGİ MERKEZİ) SALONLARI 1) ŞEYH RAŞİD SALONU Büyük ölçekli izleyiciler için 7703 metrekarelik bir salondur. Bölünebilen, ses geçirmez duvarları ile 12 m yüksekliğindeki bu ultramodern salon genel kurul toplantı, konser ve tiyatro etkinlikleri, sportif aktiviteler gibi her etkinliğe göre özelleştirilebilir. Oditoryum olarak düzenlenen bu salon 2500 geri çekilebilir katmanlı koltuk, takviye olarak 2000 koltuk, 10 çok işlevli kabin, iki yeşil oda ve üç kulis ofisi sağlar. Alternatif olarak Şeyh Raşid salonu 6400 kişiyi kokteyl tarzı ve 3800 kişiyi ziyafet tarzında ağırlayabilecek kombinasyonda 6 büyük toplantı salonuna ayrılabilir. 2) ŞEYH MAKTOUM SALONU 3859 metrekarelik Şeyh Maktoum salonu Şeyh Raşid salonu ile birleştirilmiş ve aynı mimari tarzda dizayn dilmiştir. Bir konferans buluşma noktası olarak her biri 600 ila 750 delegeye yer sağlayan 4 ses geçirmez toplantı odasına bölünebilir. Şeyh Maktoum ve Şeyh Raşid salonlarının esnek yapısı, 5600 ü aşkın kişiye ziyafet tarzında ağırlayabilecek bir kapasiteyle, metrekare üzerine yayılan bir sergi yeri ya da dev bir toplantı bölgesi şeklinde bütünleşmesine izin verir.
205 3) ZA ABEEL SALONU metrekare ile Zaabeel salon 3 ayrı alt salona ayrılabilir. Büyük sergiler, zarif düğünler, kurum personel partileri ve konserler için kullanılabilen bir mekandır ve kişi kapasiteye sahiptir. 4) AL ZAHEYAH BALO SALONU Abu Hail bölgesinde yer alan bu balo salonu büyük bir fuaye, meclis ve gelin odası sunar. Salon 600 kişiye kadar hizmet verebilir. 5) SALONLAR 1-8 Hem 1 ve 2 park yollarının etrafını çevreleyen hem de ihtiyaçlarınıza göre adapte edilebilen çok amaçlı 8 salona vardır. Yüksek tavanlı ve tam esnek yapısı ile bu salonlar metrekare üzerinde bir sergi salonu sağlar ve dahili olarak alt salonlara ayrılabilir. Bu salonların hepsi terminal salonları ile birbirine bağlıdır. 6) ŞEYH SAİD SALONLARI DICEC in en yeni üyesi Şeyh Said in salonları 2009 fuar sezonu için açılmış bir sanat anıtının uzantısıdır. yeni salonlar metrekare ekle, DICEC total kapalı sergi yerini metrekare üzerine çıkarmıştır. DWTC nin konumu Orta Doğu bölgesinin en büyük mekanı haline gelmiştir. Salonlar tüm bölgedeki artan sergi alanı talebini karşılamak ve Dubai deki MICE ( toplantı, teşvik, konferans, etkinlikler) sektörünün artan ihtiyacını karşılamak amacıyla dizayn ve inşa edilmiştir. Şeyh Sait salonları mevcut tesisi tamamlamakta ve yeni DWTM metro istasyonunu DICEC ile bağlayacak yeni ticaret merkezi plazası tarafından desteklenmektedir. Plaza perakende, restoran ve kafeler, geçici açık sergiler ve yıl boyunca ziyaretçileri eğlendirmek için kullanılacak pro-aktif yönetilen, açık olan etrafında gölgeli alanları da dahil olmak üzere birinci sınıf olanaklar içerir. Ticaret Merkezi Arena Şeyh Said in salon merkezinde çok amaçlı ticaret merkezi Arena gerçekten dünya standartlarında bir mekan ve orta doğudaki en büyük arenadır. Tek başına Arena den fazla misafir için konserler ve çeşitli etkinlikleri kaldırabilecek kapasite, 9100 metrekare üzerinde kapalı sergi, fuar alanı ile bilinir. 14 mt tavan yüksekliği ile bu çok amaçlı salon konserler için kapalı mekan sağlamakta ve prestijli soylu düğünlerden yüksek sınıf eğlence etkinliklerine, resmi spor ve atletik etkinlikler gibi diğer çeşitli etkinliklere ev sahipliği yapacak esnekliğe sahiptir. 7) AL MULTAQUA BALO SALONU Bu salon 600 misafire kadar özel etkinlikler için tasarlanmış ve döşenmiştir. Geleneksel Arap dekor stili, salonu ziyafetler, düğünler, partiler, kokteyl resepsiyonlar ve sanat sergileri için popüler bir mekan yapmaktadır. Balo salonu 1038 metrekarenin üzerinde olup, yemek için 600 koltuk kapasitelidir ve kokteyl resepsiyonu 1500 kişiye kadar verilebilir. Ayrıca 1000 delege için tiyatro tarzı oturma ile konferanslar da verilebilir. DÜNYA TİCARET KULÜBÜ Kulüp, 1989 yılında açıldı. Ticaret merkez kulesinin 33. katından Dubai nin panoramik manzarasını sunan Dünya Ticaret Kulübü Dubai nin en seçkin özel kulüplerinden biridir.
206 DİĞER MEVCUT TESİSLER DICEC Mağazaları ve Hizmetler Dubai uluslararası Kongre ve Sergi Sarayı(DICEC) hem organizatörler hem de ziyaretçiler için yemek, perakende ve iş hizmetleri sunmaktadır. Araba kiralama, eczaneler, kafeler, bankalar, posta hizmetleri, döviz büroları gibi ihtiyaçlara hitap etmektedir. Gıda Pazarı İş yemekleri, ziyafetler, temalı resepsiyonlar için DICEC deki geniş restoran, kafe ve salon yelpazesi mevcut. Engelli Ziyaretçiler Organizatörler ve katılımcılar için tasarlanan bebek arabasındaki çocuklar ve engelli kişiler için uygun rampa ve asansörler vardır. Tüm sergi salonları, toplantı odaları ve ortak kullanım alanları tekerlekli sandalye ile erişilebilir durumdadır ve birkaç alanda handikap otapark için ayrılmıştır. Salon 6, 7, 8 ve yanı sıra asansörler ve kapılar engellilerin erişim gereksinimini karşılamak için tasarlanmıştır. Ayrıca sergi salonu 5 yanındaki sağlık hizmetleri merkezinde acil ihtiyaçlar için kolayca erişilebilir bir yerdir. KİRACILAR Dubai Dünya Ticaret Merkezi (DWTC) Büyükelçiliklere, devlet dairelerine, ticari komisyonculara ve dünyanın önde gelen şirketlerin bölgesel merkezlerine ev sahipliği yapmaktadır. DWTC kiracıları için profesyonel hizmet ve olanaklar sunmaktadır. Ticari Ofis Konaklama Profesyonel Ofisler Farklı bireysel iş gereksinimlerini karşılamak için çeşitli ofis boyutları ile yönetim ofisleri kiracılara işlerini sürdürebilmeleri için uygun bir ortam sağlar Odalarda son teknoloji ile donatılmış toplantı odası, internet ve telefon bağlantıları da dahil olmak üzere tüm imkanlar sunulmaktadır. Kiracılara sunulan geniş çaptaki kolaylıkların dışında, yönetim ofislerini kiralayan müşterilere tam zamanlı resepsiyonist ve tam zamanlı ofis asistanı sağlanır. Fax ve parsel hizmetleri aynı zamanda mümkündür ve sekreterlik hizmetleri isteğe bağlı olarak kolayca sağlanır. TİCARİ OFİSLER ŞEYH RAŞHİD KULESİ (TİCARET MERKEZ KULESİ OLARAKDA BİLİNİR. ) 1979 Yılından bu yana faaliyette olan 39 katlı kule uluslar arası ticaretin önemli bir sembolüdür. Şeyh Raşid kulesi bölgesel ve uluslararası ticaretin bağıdır. Merkezi bir konumdadır ve havaalanına 10 dakikada erişilebilir. 10 yüksek hızlı asansörü, 7/24 güvenliği, kapalı otoparkı, merkezi kliması buluna kulenin Dünya kongre ve sergi sarayına direk geçişi mevcuttur. DWTC KONGRE KULESİ Dubai kongre ve sergi merkezinin dibinde bulunan kulenin Dubai sergi ve kongre merkezine direk geçişi mevcuttur. Ulusal ve uluslar arası işletmelerin ofislerine ev sahipliği yapmaktadır. 6 yüksek hızlı asansör, 7/24 güvenlik, bodrum otopark, merkezi klima mevcuttur.
207 KULÜP Şeyh Zayed yolu üzerindeki DTC Apart Hotelindeki kulüp manzaralı bahçesi ile tüm ziyaretçilere, katılımcılara ve kiracılara huzurlu bir ortam sunar. Dubai Uluslararası Kongre ve Sergi Merkezine yakınlığı ile hem iş hem de zevk için uygun bir yerdir. TESİSLER Sıcaklık kontrollü yüzme havuzu Çocuk havuzu Oyun alanları Işıklandırılmış tenis kortu Jakuzi Spor salonu, sauna, buhar odası Havuz bar Açık havada yemek yeme Masa tenisi Tırmanma duvarı Restoran ve salon YILLAR ITIBARİYLE GELİŞİMİ ZİYARETÇİ FUAR ÜLKE SPONSOR YILLAR SAYISI KATILIMCI ALANI m2 SAYISI SAYISI
208 DUBAİ FUAR VE KONGRE MERKEZİ YERLEŞİM PLANI
209 ABU DHABI ULUSAL KONGRE MERKEZİ VE ŞİRKETİ ABU DHABI NATIONAL EXHIBITION CENTER & COMPANY(ADNEC) Abu Dhabi, BAE nin başkenti ve nüfus bağlamında en büyük 2. şehridir.abu Dhabi, BAE nin 7 emirliğinden en genişidir.abu Dhabi uluslar arası havalimanının 49 ülkede 85 noktaya 53 havayolu şirketi ile tarifeli uçuşları vardır. Havalimanının iş bölgelerine olan uzaklığı 20 dakikadır. Konferans alanı olarak Abu Dhabi deki en geniş alan Abu Dhabi Ulusal Sergi Merkezidir. Mekan m² alanı ve 12 salonu ile ortadoğunun en geniş mekanıdır. Abu Dabideki otel sayısı 106 dır ve toplam oda sayısı dir. Abu Dabideki en geniş otel 844 odalı ve yaklaşık 400 m²lik toplantı odasıyla Grand Millenium Al Wahda dır. SERGİ SALONLARI Yer esneklik ve stili ile ADNEC in birbirine bağlı ve düz çatılı 12 salonu mevcuttur. ADNEC in tasarımının bir parçası olarak, her salonun ön kısmı kısmen genişletilebilir. Teknik Bilgi Salon Boyutları Salon No Kat Alanı (m²) Boyutlar (m) Tavan Yüksekliği (m) Salon 1 3, x Salon x Salon x Salon x Atriyum x Salon x Salon x Salon x Salon x Salon x Salon x Salon x 60 10
210 KONFERANS SALONLARI Uygun, erişilebilir şık Arap ve modern demirbaşlar karışımı ile dekore edilmiş, ADNEC in konferans salonları, ziyafet, konferans ve özel etkinlikler için tasarlanmıştır. Maksimium 1000 misafir kapasitesiyle, konferans salonları tamamen geri çekilebilir duvarlar yardımıyla 2, 3 ya da 4 küçük toplantı odalarına bölünebilir. Konferans Salonu A Boyutlar Kat Alanı (m²) m² Tavan Yüksekliği 7m Kapasiteler Max Alanı Bölüm A Bölüm B Bölüm C Bölüm D Alan (m²) Tiyatro Düzeni Kokteyl / Resepsiyon Ziyafet Sınıf Konferans Salonu B Boyutlar Kat Alanı (m²) 765 m² Tavan Yüksekliği 7m Kapasiteler Max Alanı Bölüm A Bölüm B Bölüm C Bölüm D Alan (m²) Tiyatro Düzeni Kokteyl / Resepsiyon Ziyafet Sınıf ANA SUITLER ( TOPLANTI ODALARI) ADNEC 20 ila 200 delegeye ev sahipliği yapabilecek 19 toplantı odasına sahiptir. ADNEC in asma katında yer alan ana suitler, özel ihtiyaçları karşılayabilen kolay girişlere sahiptir ve küçük konferanslara ve bir dizi toplantıya ev sahipliği yapabilir. Bu suitler çeşitli ihtiyaçları karşılamak için düzenlenmiş koltuklara sahiptir ve daha geniş toplantı ya da sunumlar için geri çekilebilir duvarlarla birbirine bağlanabilir. Daha geniş Ana Suitler, boyu 20 m den büyük olmayan, içten bağlantılı mutfak imkanlarıyla donatılmıştır. A bu Dhabi International Book Fair (ADIBF) Etkinlik frekansı: Yıllık Organizasyon: Kültür ve Kurum için Abu Dabi Kurumu Ziyaretçi: Genel Bakış: Abu Dabi Uluslararası Kitap Fuarı (ADIBF) ADACH tarafından büyük bir girişimdir ve Abu Dabi Kültür & Miras ve Frankfurt Kitap Fuarının ortak girişimi olan KITAB tarafından yönetilmektedir. KITAB ın amacı Abu Dabi ve komşu Arap ülkelerinde okumayı ve kitap ve yayıncılık sektörünü geliştirmek ve teşvik etmektir.
211 ÜNİTELER AL AIN KONGRE MERKEZİ Al Ain kongre merkezi, Al Ain şehrine sergi, konferans, düğün ve diğer özel etkinlikler için kullanılmaktadır metrekaredir. AL KHABISI SALONU 1 Bu salon 6600 metrekarelik bir alandır ve yerel düğünler için popüler bir yerdir.2 bölüme ayrılabilen salon, yıllardır Al Ain deki en popüler düğün salonudur. AL KHABISI SALONU de hizmete açılan salon 5400 metrekaredir ve düğün, ödül törenleri, şiir okumaları, konferanslar ve sergileri içeren çeşitli etkinliklere ev sahipliği yapar. 2 bölüme ayrılabilir. BAĞLANTI ALANI Yukarıdaki 1 ve 2. salonları birbirine bağlayan bu bölge 900 metrekaredir ve sergiler sırasında kayıt ve ana giriş alanı olarak kullanılır. Alanın önde yer alan su etkinlikleri ile 2 giriş kapısı vardır. ODİTORYUM Mekan, raflı oturma düzeninde 250 kişiyi ağırlayabilir. Güncel konferans ekipmanları ile görsel-işitsel suitlere ve sahneye sahiptir. NOT: Yukarıdaki tesisler, su özellikleri ile geniş peyzaj, 256 araçlık otopark, iyi aydınlatılmış dış dans alanları, 8125 metrekarelik açık etkinlik alanı ve gölgeli sütun ile tamamlanmaktadır. Tesiste servis mutfakları da mevcuttur. ULAŞIM Al Ain Uluslararası Havalimanı şehir merkezinin 13 km kuzeybatısında ve Al Ain kongre merkezinden 10 dakika uzaklıktadır. Abu Dhabi Uluslararası Havalimanı ise Al Ain kongre merkezinin yaklaşık olarak 1 saat uzaklığındadır. YİYECEK & İÇECEK Kongre merkezinden 2-6 dakika uzaklıkta restoran ve cafeler mevcuttur. Olivia s, Delimarche Uluslarası Büfe, Delimarche Cafe, Concourse Cafeleri ADNECTE OFİS KİRALAMA Özel ve zarif döşenmiş 29 ofis mevcuttur. Ofisler Abu Dhabi nin hızlı gelişen pazarlarına yakın olmak isteyen şirketler ve firmalar için uygundur. Ofisler, ADNEC in birinci katındadır ve VIP girişine, yiyecek alanlarına ve alışveriş tesislerine yakındır CAPITAL GATE DEKİ OFİSLER Pisa Kulesi olarak da bilinen Capital Gate, 2. katından 15. katına kadar metrekarelik seçkin ticari ofis alanlarına sahiptir. Bu bina ADNEC ile bitişiktir. Kule 5 yıldızlı Hyatt Capital Gate Hoteline de mekan sağlamaktadır.
212 GENEL GÖRÜNÜM, YERLEŞİM PLANI
213
214 BAKÜ EXPO CENTER BAKÜ SERGİ VE KONGRE MERKEZİ Yeni sergi merkezi, Hazar Petrol ve Gaz sergisinin faaliyete başlaması ile birlikte 1 Haziran 2010 da açılmıştır. Bakü Expo Center Sergi ve Konferans Merkezi yüksek uluslar arası standartlara uygun inşa edilmiştir. Sergilerin yanı sıra konferanslar, seminerler, davetler ve benzeri eğlence içerikli muhtelif etkinlikler için kullanılmaktadır. 10 hektar arazi üzerine yapılan kompleksin, işlevsel faaliyet alanı 3 hektardır. Bunun metrekareden fazla kısmı sergi alanıdır. Merkez, çeşitli türde sergi için gerekli teçhizata sahip 3 salondan oluşur. İlave olarak burada konferans salonları, toplantı odaları, iş merkezi, yemek yerleri ve diğer hizmetler sunulmaktadır metrekare alanı olan lobide, misafirlerin istirahatı ve rahatlığı için bütün imkanlar sunulmuştur. 500 otomobilden fazla olan geniş park alanı kompleksin karşısında yer alır. Bakü Expo merkezi Haydar Aliyev havaalanına yakındır. Şehir merkezine 20 dakikalık yürüyüşle ulaşmak mümkündür. Bakü Expo Center her formatta ve ölçekte etkinlik için altyapısı ve çeşitli hizmetleri ile müşteri ihtiyaçlarına cevap verebilmektedir. Geniş sergi salonları, 4000 M2 den M2 ye kadar kullanıma göre düzenlenebilmektedir. SERGİ ALANLARI Bakü Expo Merkezi kapalı alan olarak 3 sergi salonundan ibarettir; 1. Sergi Salonu=4.131 metrekare 2. Sergi Salonu=5.019 metrekare 3. Sergi Salonu= metrekare Sergi salonları, özel ses geçirmez bölmelerle bölünmüştür. Bu özel ses geçirmez bölmeler istenilirse sökülebilir. Bu 3 sergi salonu bu şekilde birleştirilebilir. Bütün sergi salonları elektrik, su, havalandırma ve klima sistemi, yangın koruma sistemi ile donatılmıştır. Sergi Salonlarının tavan yüksekliği 9 m olarak planlanmıştır. Tabanın yük kapasitesi ise her metrekare için 20 tondur. Yük arabalarının giriş kapısı yüksekliği 7 metre eni ise 4 metredir
215 KONFERANS, SEMİNER VE TOPLANTI SALONLARI Bakü Expo Merkezi 1 konferans, 1 seminer ve 2 toplantı salonları ile hizmet vermektedir. Salonlar Düzen Alan, m 2 Yükseklik, m Hacim 1. Konferans salonu Tiyatro 140 3, Seminer salonu Sınıf 77 3, Toplantı salonu Yuvarlak masa 74 3, Toplantı salonu Yuvarlak masa 50 3, BAKÜ EXPO CENTER ORTAKLIKLARI Pasha Travel 91, Neftchilar ave., Baku, AZ1000, Azerbaijan tel. ( ) , , , , fax ( ) Pasha Insurance 170 Tolstoy street, Baku AZ1000 Azerbaijan Tel: (012) Insurance Consultancy: (021) / (050) ITE Group PLC 105 Salusbury Road, London, NW6 6RG, UK Tel: + (44) , Fax: + (44) Iteca Caspian 15, Nobel Avenue, 7th floor, Azure Business Center, Baku, AZ1025, Azerbaijan Phone: , Fax: Caspian Freight Services Baku Expo Center H.Aliyev ave, Surakhani District, Airport circle, AZ 1128, Baku, Azerbaijan Phone: , AzExpoMontage Baku Expo Center H.Aliyev ave, Surakhani District, Airport circle, AZ 1128, Baku, Azerbaijan Phone: (ext. 2203/2212) Azerbaijan Export & Investment Promotion Foundation 11, Hasan Abdullayev street, AZ 1001, Baku, Azerbaijan Tel.:( ) , ( ) Fax: ( )
216 Buta Palace Baku Baku, Yeni Surakhani settlement., Baku-Airport road, 8 km., 1 Phone: +(994 12) /68 Fax: +(994 12) "Uzexpocentre" NEC Republic of Uzbekistan Tashkent, , Amir Temur street phone: (99871) , , fax: (99871) ,
217
218 KATAR ULUSAL KONGRE MERKEZİ QATAR NATIONAL CONVENTION CENTER ( QNCC ) QNCC, Doha Sergi Merkezi diye de adlandırılmaktadır. Katar Vakfının 2500 dönümlük kampüsü üzerine konumlandırılmıştır. Kampus dünyaca ünlü Weill Cornell, Texas A&M ve Georgetown gibi üniversitelerin fakültelerine ve Sidra Medical & Araştırma Merkezi, Qatar Fen & Teknoloji Parkı ve El Cezire Çocuk Kanalı gibi merkezlere de ev sahipliği yapmaktadır. QNCC devamlılık odaklı düşünülmüştür. Kongre Merkezi, ABD Yeşil Bina Enerji ve Çevre Konseyi Liderliği (LEED) Altın Sertifika Standartlarına göre inşa edilmiştir. Bina, su ve enerji israfını engellemeye yönelik tesisat gibi yeniliklerle dizayn edilmiştir. Benzer yenilikleri kapsamayan aynı bir bina ile kıyaslandığında yaklaşık % 32 oranında daha tasarrufludur. Özelliklerden biri de merkezin enerji ihtiyacının %12.5 ini karşılayan 3500 metrekarelik güneş panelleridir. Sergi salonları son derece enerji tasarruflu LED aydınlatma donanımına sahiptir. Diğer entegre elemanların çoğu, çevresel ve sürdürülebilir standartların en yüksek seviyesine ulaşabilmesi için adapte edilmiştir. Doha, bütün kıtalardan düzenli uçuşlarla kolay ulaşılabilen bir merkezdir. Merkez; önemli iş merkezlerine ve otellere yakınlığıyla, kültürel noktalarla iç içe oluşuyla küresel iş çevreleri için uygun bir noktadır. QNCC YE ULAŞIM Merkez İş Bölgesinden 20 dk sürüş mesafesindedir. Taxi, araba, otobüs ve limuzin ile kolayca ulaşılabilir. Katar Avrupa ve Asya başkentlerinden sadece 7 saat uzaklıkta ve Kuzey Amerikadaki ana noktalardan 13 saat uzaklıktadır. HİZMETLER Görsel İşitsel Destek Merkez yüksek profilli konferans ve sergilerden uluslararası tiyatral yapımlara kadar her türlü etkinliğe uygun inşa edilmiştir. Etkinlikleri sahnelemez için teknolojik ekipmanla donatılmıştır. Yeme & İçme Konferans yemekleri, tazeleyici anlar, ziyaretçiler ve katılımcılar için sergi yemeklerine ilaveten yeme-içme standlarının hepsi merkezin yeme & içme ekibi tarafından sağlanır. Temizlik Servisi Etkinlik Yönetimi QNCC deki her etkinliğe bir Etkinlik Planlama Müdürü ve Etkinlik Hizmeti Müdürü atanır. Etkinlik Planlama Müdürü, bütün isteklerin yerine getirilebilmesi için iletişim kurulabilecek kişidir. Güvenlik Merkezin güvenlik ekibi, merkezin 24 saat güvenliğini sağlar. Güvenlik hizmetlerine ek olarak özel talepler doğrultusunda kişisel güvenlik hizmeti kiralanabilir.
219 Bilgi Teknolojileri & Telekomünikasyon QNCC aşağıdaki alanları içeren entegre iletişim çözümleri sunmak için çok yetenekli teknisyenlerden oluşan bir ekibe sahiptir. Alanlar şunlardır: 2 MBdan 1 GB kadar, binanın her tarafında kapsama genişliği ve erişilebilirliği olan kablolu internet Kapsama alanı geniş kablosuz ağ bağlantısı, 1 MB bant genişliği ile ücretsiz kablosuz ağ servisi Geleneksel kablolu telefonlar, kablosuz telsiz takımları, sekreterlik birimleri ve konferans telefonları Ekipman kiralama dahil PCler, laptop, yazıcılar, fotokopi, faks cihazları ve çeşitli çevre birimleri QNCC sergi salonunun tavanı, her biri bireysel olarak bir düğmeyle kaldırıp indirilebilen metrekarelik ızgara modüllerinden oluşur. Bu sayede, sergi salonu ev sahipliği yapacağı etkinliğe göre şekil değiştirecek esnekliğe sahip olur. Sergi salonları, organizatörlerin ambiyansı kontrol etmelerini sağlayan tam renkli LED aydınlatma ile donatılmıştır. KONFERANS SALONLARI SERGİ SALONLARI TİYATRO
220
221
222 MISIR KAHİRE ULUSLARARASI KONGRE VE SERGİ MERKEZİ Kahire uluslararası kongre ve sergi merkezi(kahire expo city olarak da bilinir.) 30 hektar üzerine kurulu ülkedeki tek kapsamlı sergi merkezidir. Merkez, Kahire Uluslararası havalimanına 10 dakika sürüş mesafesinde, 5 yıldızlı otellere kısa bir sürüş mesafesindedir. Mısır Expo&Kongre Kurumu (EECA) Bu kurum Mısırdaki ve yurtdışındaki sergi, fuar ve kongrelerle ilgilenen resmi otoritedir.aynı zamanda 323/56 nolu kararnameye göre sergi ve fuar açmak isteyen şirketlere izin verir. YERLEŞİM PLANI
223 KONGRE SALONLARI CHEOPS SALONU Bu salon 2 katlıdır. Birinci katı 2700 metrekaredir i masalı koltuk olmak üzere toplamda 1230 koltuk sayısı vardır. İkinci katı 1150 metrekaredir.1207 koltuk kapasitelidir. Bu Salon; Genel kurul salonudur. Kapalı devre tv ye sahiptir. 7 dile kadar simultene çeviri yapılabilir. Koridorda mikrofonlarla stereofonik konferans sistemi yapılabilir. Oylama sistemi mevcuttur. 3 seviyede, soyunma odaları ve küçük ofisler olarak kullanılabilen 15 sahne arkası oda mevcuttur. CHEFREN SALONU Bu salon; 800 koltuk kapasitelidir. Kapalı devre tv bulunur. 7 dile kadar simultene çeviri yapılabilir. Salonu iki eşit parçaya bölen kayan bölümler vardır. Chefren A Seviye metrekaredir. 240 ı masalı koltuk olmak üzere 275 koltuğa sahiptir. Chefren A Seviye 2 ise 95 metrekare ve 112 koltuk kapasitelidir. Chefren B Seviye metrekaredir. 240 ı masalı olmak üzere 275 koltuğa sahiptir. Chefren B Seviye 2 ise 95 metrekaredir ve 112 koltuğa sahiptir. Chefren A+B bölümlerinin toplamı 940 metrekaredir. 480 i masalı olmak üzere toplamda 774 koltuğa sahiptir.
224 MYCERİNOS SALONU Bu Salon; 600 koltuk kapasitelidir. Kapalı devre tv ye sahiptir. 5 dile kadar simultene çeviri yapılabilir. Oylama sistemi mevcuttur Salonu 4 farklı salona ( ) bölen kayan bölümler mevcuttur. Mycerinos A 200 Salonu 300 metrekaredir. 150 si masalı 200 koltuğa sahiptir.salonda 6 dile kadar simultene çeviri yapılabilir. Mycerinos B 200 Salonu 300 metrekaredir. 150 si masalı 200 koltuğa sahiptir.6 dile kadar anında çeviri yapılabilir. Mycerinos C 100 ve D 100 Salonları 180 er metrekaredir. 50 si masalı 100 koltuğa sahiplerdir.her iki salonda da 4 dile kadar simultene çeviri yapılabilir. BASIN MERKEZİ Basın ve Medya insanlarının ihtiyaçlarına hitap edecek şekilde dizayn edilmiştir. Ana salonunda 3 dile kadar simultene çeviri yapılabilir. Genel adres sistemine sahiptir. Kapalı devre tv ye sahiptir Telekomünikasyon sistemleri mevcuttur. Kafeterya bulunmaktadır. 4 çok amaçlı odaya sahiptir. 177 metrekare alanı olan 3 toplantı odasına sahiptir.bu toplantı odaları 100 ü masalı 150 koltuğa sahiptir. Basın Merkezinde 270 metrekare olan 153 koltuk kapasiteli konferans salonu bulunmaktadır. Basın Merkezi aynı zamanda 12 metrekarelik ve 5 masalı koltuklu 3 kabine sahiptir.
225 SEKRETERLİK ODALARI Burada her biri 50 metrekare olan 3 büyük oda, her biri 25 metrekare olan 4 orta büyüklükte oda ve her biri 15 metrekare olan 15 küçük oda bulunmaktadır. Büyük odalarda 50, orta büyüklükteki odalarda 20, küçük odalarda ise 5 tane çalışma masalı koltuk bulunur. Bütün odalar telefon hizmetleri, faks makinesine sahiptir ve bilgi ağlarıyla bağlanabilir. SERGİ SALONLARI GALERİ Toplantı tesislerinin yanındadır metrekare alana sahiptir. KÖPRÜ Köprü, ana binadaki ana oditoryum salonları ile sergi kompleksini birbirine bağlar. Brüt 1000 metrekarelik alana sahiptir.farklı tür sergilere ev sahipliği için sergi kompleksine ya da galeriye ideal bir uzantı olabilir.
226 SERGİ KOMPLEKSİ Brüt alanı 7630 metrekaredir. Alan 2720, 2190 ve 2720 metrekarelik 3 salona bölünebilir. Her bir salonun kendine ait ürün ve müşteri giriş kapısı bulunur. Asma katında organizatörlerin ofisleri için telekomünikasyon hizmetleri, bilgisayar, bilgi iletişim ağı, mobilya gibi gereksinimler bulunmaktadır. İyi donanımlı mutfağı olan kafeterya mevcuttur. SALON 4 Brüt alanı sütunsuz 5050 metrekaredir. Ürün ve ziyaretçiler için kendi giriş kapısı vardır. Sergi kompleksi ile bağlantılıdır. Asmakatında organizatörlerin ofisleri için telekomünikasyon hizmetleri, bilgisayar, bilgi iletişim ağı, mobilya gibi gereksinimler bulunmaktadır. SALON 5 Yeni sergi salonudur. Salon 4 ile yan yanadır. Bodrum katı ile toplam inşa alanı metrekaredir. Sergi alanı metrekaredir Maksimum zemin yükü 2.5 ton/metrekaredir. Maksimum yüksekliği 11 metredir.
227 BANQUET ( ZİYAFET, ŞÖLEN) SALONLARI NEFERTİTİ Kahire Uluslar arası Sergi Merkezinin ana ziyafet salonudur. Koltuklu 1000 kişiyi, resepsiyon şeklinde 3000 kişiyi ağırlayabilir. Canlı müzik için orkestra balkonu mevcuttur. Bütün ihtiyaç duyulan donanımla geniş bir mutfağı vardır metrekare alana sahiptir. AMOUN Koltuklu 200 kişiyi ağırlayabilir. Güzel havalarda önündeki eklenmiş alanla birleşebilir. 450 metrekare alana sahiptir. KAFETERYA Chefren Salonunda 200 metrekarelik, Mycerinos Salonunda 200 metrekarelik, Basın merkezinde 200 masalı 610 metrekarelik ve Sergi Kompleksinde birer kafeterya mevcuttur.
228 ECCA HAKKINDA Kahire Uluslar arası Sergi ve Kongre Merkezi 1990 yılında açılmıştır. Merkezin otopark kapasitesi maksimum 1200 araçtır. ECCA Mısır Expo ve Sergi Kurumu bir çok sanayi birliğinin üyeliğine sahiptir. Bu durum, Merkezin ulusal ve uluslar arası sanayi etkinliklerine katılmasına olanak sağlar. ECCA nın Üye Olduğu Birlikler; The Global Association of the Exhibition Industry (UFI) (BIE) International Congress and Convention Association (ICCA) International Association of Congress Centres (AIPC) Arab Union for International Exhibitions and Conferenes (AUIEC) International Associations for Exhibition and Events American Chamber of commerce in Egypt
229 ŞAM ULUSLARARASI FUAR ALANI DAMASCUS INTERNATIONAL FAIR GROUND Dünyanın en geniş sergi merkezi olmakla övünen DIF, her türlü etkinlik, ticari fuarlar ve sergileri yürütmek için inşa edilmiştir. Fuar, havaalanı yolundadır. Tesisleri ve altyapısı ile sergi merkezi toplam 1.2 Milyon metrekare sergi alanına sahiptir. Yeni bir sergi ve etkinlik alanı olarak metrekare civarında kapalı alan ve yaklaşık metrekare açık alan sağlamaktadır. Bu tesis iş merkezi ve geniş bir otoparktan oluşmakta ve katılımcı hizmetleri sunmaktadır. Fuar, Arap ve yabacı ülkeler arasındaki yarım yüzyılı aşkın ekonomik ve kültürel işbirliği üzerine şekillenmiştir. FUAR ALANI İÇİN RAKAMLAR (www.peife.gov.sy) 1. Toplam alan: 1.2 milyon metrekare 2. Kapalı alan: metrekare 3. Açık teşhir alanları: metrekare 4. Gümrük, depolar, atölyeler, binalar: metrekare 5. 3 güvenlik binası ( sürekli sağlık merkezi, radyo tv merkezi, banka, itfaiye) 6. İş merkezi: 2725 metrekare + sürekli basın merkezi: 2725 metrekare 7. Restorantlar ve kafateryalar: metrekare 8. Toplantı, seminer odası, 4 salon: 363 metrekare 9. Yönetim binaları: 4500 metrekare 10. Yeşil alanlar: metrekare ( mevcut yeşillik alanların ilk aşaması) 11. Otopark (1800 arabalık): metrekare 12. Dahili yollar ve çevresi: metrekare 13. İletişim ve gözetim hizmetleri: 200 harici tel hattı tel hattı ( fiber optik ağ) 14. Ziyaretçiler için 10 kapı 15. Otomobiller için 5 kapı 1. Şam Uluslararası Fuar, 1954 Şamdaki ilk ulsulararası fuar 1 Eylül 1954 te yapıldı ve metrekarelik alanda 1 ay sürdü. Suriyedeki endüstriyel ve ticari yatırımcıların yanı sıra 26 ülke katıldı. Ziyaretçilerin sayısı milyona ulaştı. Zamanında fuarın her 5 yılda yapılması planlanmıştı, fakat büyük başarıları sayesinde yıllık düzenlenmeye başlandı. 57. Şam Uluslararası Fuarı, Arap ve yabancı ülkeden 1640 katılımcı ve Suriyeden 2700 katılımcıyla tarihinde düzenlenmiştir.
230 YERLEŞİM PLANI
231 TAHRAN SERGİ ALANI TAHRAN ULUSLARARASI SERGİ ALANI İran ın en ünlü ve görkemli alanıdır metrekareden daha fazla kapalı alana ve metrekare açık alana yayılmıştır. Her yıl neredeyse 34 aktif sergi yer alır. Gümrük ofisi, internet, banka ve sigorta, 9 donanımlı konferans salonu, restoran, kamyon, vinç, iletişim donanımları ve benzeri gibi gerekli hizmetler ve gereksinimler fuar alanında mevcuttur. Tahran sergi alanı, İranda ileri gelen etkinlik ve sergiler için ana mekan olmuştur. Uluslararası İçecek Fuarı, Tahran Uluslararası Sergi Fuarında Eylül 2012 de açılmıştır. İsviçre, Almanya, İspanya ve Japonya dan 4 yabancı şirket, İran şirketlerinden 114 şirket katılmıştır. Katılımcılar alkol içermeyen içecekler örneğin meyve suları, soda, günlük içecekler, bitkisel içerikler gibi en son ürünlerini 4 gün süren etkinlikte sergilemişlerdir.
232 YERLEŞİM PLANI
233 TEBRİZ ULUSLAR ARASI SERGİ MERKEZİ TIEC, ulusal ve uluslarası sergiler düzenleyerek, kaliteli ürünlerin tanıtımını yaparak ve iş adamlarını bir çatı altında toplayarak, ticari aktivitelerde önemli bir nokta olmayı amaçlayarak, bölgesel üreticiler ve iş adamlarının yoğun katkısıyla 1990 yılında kurulmuştur. 3 yıl kiralık köşklerde çalıştıktan sonra, TIEC günün standartlarına uygun olarak kendi kalıcı alanının inşa etmiştir. Tebriz 94, Tebriz in gelişme yılında, 2. Uluslararası Genel Ticari Fuar (Tebriz, İran) ile eşzamanlı olarak açılışı yapıldı. Önemli ölçüde bölgenin petrolle ilgili olmayan ihracat alanlarını motive ettiği için ülke ekonomisinde hatırı sayılır bir adım olmuştur. Tebriz in önemli coğrafik konumu, ticari alışverişlerindeki tarihi zenginliği, İpek Yolunun bu bölgeden geçmesi, TIEC deki ulusal ve uluslar arası sergilerdeki başarının önemli faktörleridir. Ayrıca bütün bunlar, Tebriz İran ın fuar şehri olacak sloganının dönüm noktası olmuştur. Daha önce de bahsedildiği gibi, bölgenin Türkiye, Azerbaycan ve Nahçıvan Cumhuriyetlerine olan sınırı birçok fayda sağlamaktadır. Bu bölge, bilindiği gibi Avrupa ve BDT ( Bağımsız Devletler Topluluğu) ye giriş kapısıdır. 9 köşkle, metrekarelik kapalı, metrekarelik açık sergi alanlarıyla yabancı katılımcılar için özel hizmetler ve uygun tesis konusunda, yapılacak sergiler için İran düşünüldüğünde önemli bir alandır. AMİRKABİR KÖŞKÜ Alan: 127m 72m = 9144 metrekare Kemer tipi tavan 5m. Yüksek yan duvarlar, tavan merkezi 15m. Taban döşeme: Granit mozaik Stand sistem: Sima Kafe: içerde 2 ayrı VIP odası, yükleme ve boşaltma için 6 kapı ziyaretçiler için bir giriş ve çıkış kapısı ısıtma ve soğutma sistemi
INTERNATIONAL MONETARY FUND IMF (ULUSLARARASI PARA FONU) KÜRESEL EKONOMİK GÖRÜNÜM OCAK 2015 Hazırlayan: Ekin Sıla Özsümer AB ve Uluslararası Organizasyonlar Şefliği Uzman Yardımcısı IMF Küresel Ekonomik
ĠZMĠR FĠNANS ALTYAPISI VE TÜRKĠYE FĠNANS SĠSTEMĠ ĠÇĠNDEKĠ YERĠ Erdem ALPTEKĠN Türk finans sistemi incelendiğinde en büyük payı bankaların, daha sonra ise sırasıyla menkul kıymet yatırım fonları, sigorta
Ekonomi Bülteni, Sayı: 32 Yurt Dışı Gelişmeler Yurt İçi Gelişmeler Finansal Göstergeler Haftalık Veri Akışı Ekonomik Araştırma ve Strateji Dr. Saruhan Özel Ezgi Gülbaş Orhan Kaya 1 DenizBank Ekonomi Bülteni
DÜNYA BANKASI TÜRKİYE DÜZENLİ EKONOMİ NOTU TEMMUZ 2015 Hazırlayan: Ekin Sıla Özsümer Uluslararası İlişkiler Müdürlüğü DÜNYA BANKASI TÜRKİYE DÜZENLİ EKONOMİ NOTU Temmuz ayı içerisinde Dünya Bankası Türkiye
Kıvanç Duru 2015 Yılı Merkezi Yönetim Bütçe Programı Değerlendirmesi Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İktisadi ve Mali Analiz Yüksek Lisansı Bütçe Uygulamaları ve Mali Mevzuat Dersi 2015 YILI
2015 2017 Yılları Bütçesinin Makroekonomik Çerçevede Değerlendirilmesi Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İktisadi ve Mali Analiz Yüksek Lisansı Bütçe Uygulamaları ve Mali Mevzuat Dersi Kıvanç
21. YÜZYILDA TEMEL RİSKLER KÜRESEL EKONOMİYİ ROTASINDAN ÇIKARABİLECEK 10 BÜYÜK TEHLİKE DÜNYA EKONOMİSİ VE ABD EKONOMİSİNDE OLASI MAKRO DENGESİZLİKLER (BÜTÇE VE CARİ İ LEMLER AÇIĞI) (TWIN TOWERS) İSTİKRARSIZ
HALI SEKTÖRÜ 2014 EYLÜL AYLIK İHRACAT BİLGİ NOTU İİTKİİB GENEL SEKRETERLİİĞİİ AR & GE VE MEVZUAT ŞUBESİİ EKİİM 2014 1 2014 YILI EYLÜL AYINDA HALI SEKTÖRÜ İHRACATININ DEĞERLENDİRMESİ Ülkemizin halı ihracatı
Ekonomi Bülteni, Sayı: 17 Yurt Dışı Gelişmeler Yurt İçi Gelişmeler Finansal Göstergeler Haftalık Veri Akışı Ekonomik Araştırma ve Strateji Dr. Saruhan Özel Ezgi Gülbaş Orhan Kaya İnci Şengül 1 DenizBank
İKTİSADİ GÖRÜNÜM VE PARA POLİTİKASI 25 Mayıs 2016 Ankara Özet: Makroekonomik Görünüm ve Para Politikası Dış ticaret hadlerindeki olumlu gelişmeler ve tüketici kredilerinin ılımlı seyri cari dengedeki iyileşmeyi
GENEL DEĞERLENDİRME Küresel kriz sonrası özellikle gelişmiş ülkelerde iktisadi faaliyeti iyileştirmeye yönelik alınan tedbirler sonucunda küresel iktisadi koşulların bir önceki Rapor dönemine kıyasla olumlu
TİSK AYLIK EKONOMİ BÜLTENİ- MART 2016 (SAYI: 85) GENEL DEĞERLENDİRME 31.03.2016 Ekonomi ve İşgücü Piyasası Reformlarına Öncelik Verilmeli Gelişmiş ülkelerin çoğunda ve yükselen ekonomilerde büyüme sorunu
AB Krizi ve TCMB Para Politikası Erdem Başçı Başkan 28 Haziran 2012 Stratejik Düşünce Enstitüsü, Ankara Sunum Planı I. Küresel Ekonomik Gelişmeler II. Yeni Politika Çerçevesi III. Dengelenme IV. Büyüme
Ekonomi Bülteni 17 Ağustos 2015, Sayı: 23 Yurt Dışı Gelişmeler Yurt İçi Gelişmeler Finansal Göstergeler Haftalık Veri Akışı Ekonomik Araştırma ve Strateji Dr. Saruhan Özel Ezgi Gülbaş Orhan Kaya İnci Şengül
İKTİSADİ GÖRÜNÜM VE PARA POLİTİKASI 24 Şubat 2016 Ankara Özet: Makroekonomik Görünüm ve Para Politikası Dış ticaret hadlerindeki olumlu gelişmeler ve tüketici kredilerinin ılımlı seyri cari dengedeki iyileşmeyi
DÜNYA EKONOMİSİNDEKİ GELİŞMELER 1.KÜRESEL EKONOMİK GÖRÜNÜM 2013 yılının ikinci çeyreğinde yüzde 2,8 oranında büyüyen ABD ekonomisi üçüncü çeyrekte yüzde 3,6 oranında büyümüştür. ABD de 6 Aralık 2013 te
Ekonomik Rapor 2011 I. MAKRO BÜYÜKLÜKLER AÇISINDAN DÜNYA EKONOMİSİNE GENEL BAKIŞ 67. genel kurul 5 6 1. MAKRO BÜYÜKLÜKLER AÇISINDAN DÜNYA EKONOMİSİNE GENEL BAKIŞ Küresel ekonomiyi derinden etkileyen 2008
Çimento Sektörü ve 2010 Beklentileri Nisan,2010 Çimento tüketimi gelişmiş ülkelerde az çok uzun dönem GSMH ile orantısal bir büyüklüğü sahip iken gelişmekte olan ülkelerde GSMH daki büyümenin çok üstünde
TURKISH BANK A.ġ. 1 OCAK- 30 HAZĠRAN 2009 DÖNEMĠNE AĠT KONSOLĠDE OLMAYAN FAALĠYET RAPORU A-BANKAMIZDAKĠ GELĠġMELER 1-ÖZET FĠNANSAL BĠLGĠLER Bankamızın 2008 yıl sonunda 823.201 bin TL. olan aktif büyüklüğü
Ekonomi Bülteni, Sayı: 34 Yurt Dışı Gelişmeler Yurt İçi Gelişmeler Finansal Göstergeler Haftalık Veri Akışı Ekonomik Araştırma ve Strateji Dr. Saruhan Özel Ezgi Gülbaş Orhan Kaya 1 DenizBank Ekonomi Bülteni
Büyüme, Tasarruf-Yatırım ve Finansal Sektörün Rolü Hüseyin Aydın Yönetim Kurulu Başkanı Büyüme: Yatırım ve Tasarrufun Fonksiyonu Büyüme : Büyümenin Temel Unsuru : Üretimin Temel Faktörleri : Üretimin Diğer
IMF Küresel Ekonomi Raporu Nisan 2016 Çok Uzun Süredir Çok Yavaş Büyüyen Dünya Ekonomisi Hazırlayan: Sıla Özsümer AB ve Uluslararası Organizasyonlar Şefliği Uzman Yardımcısı Nisan 2016 IMF Küresel Ekonomi
GARANTİ EMEKLİLİK VE HAYAT A.Ş. ALTIN EMEKLİLİK YATIRIM FONU 2013 YILI 6 AYLIK FAALİYET RAPORU 1-Ekonominin Genel durumu Dünya ekonomisi 2013 ü genel olarak bir toparlanma dönemi olarak geride bıraktı.
Ekonomi Bülteni, Sayı: 44 Yurt Dışı Gelişmeler Yurt İçi Gelişmeler Finansal Göstergeler Haftalık Veri Akışı Ekonomik Araştırma ve Strateji Dr. Saruhan Özel Ezgi Gülbaş Orhan Kaya Deniz Bayram 1 DenizBank
UNCTAD DÜNYA YATIRIM RAPORU 2015 LANSMANI 24 HAZİRAN 2015 İSTANBUL UNCTAD Dünya Yatırım Raporu Türkiye Lansmanı Birleşmiş Milletler Ticaret ve Kalkınma Örgütü nün (UNCTAD) Uluslararası Doğrudan Yatırımlar
2016/17 Global İhracat-Büyüme Tahminleri Kaynak : EDC Export Credit Agency - ÜLKE ANALİZLERİ BÜYÜME ORANLARI ÜLKELERİN YILI BÜYÜME ORANLARI (%) Avrupa Bölgesi; 1,5 % Japonya; 0,50 % Kanada ; 1,30 % Amerika;
T.C. AVRUPA BİRLİĞİ BAKANLIĞI Ekonomik ve Mali Politikalar Başkanlığı Avrupa Komisyonu Ekonomik ve Mali Konular Genel Müdürlüğü nün AB ye üye ülkeler ile aday ve potansiyel aday ülkelerdeki makroekonomik
SUNUŞ Türk hazır giyim sektörü her dönem sürdürdüğü yatırım eğilimi ve özellikle dıģ talebe bağlı üretim artıģı ile ekonomik büyümenin itici gücü olmakta, yatırım, kapasite ve üretim artıģı ile emek yoğun
HAZIRGİYİM VE KONFEKSİYON SEKTÖRÜ 2013 HAZİRAN AYLIK İHRACAT BİLGİ NOTU İİTKİİB GENEL SEKRETERLİİĞİİ AR & GE VE MEVZUAT ŞUBESİİ Temmuz 2013 HAZIRGİYİM VE KONFEKSİYON SEKTÖRÜNÜN 2013 HAZİRAN İHRACAT PERFORMANSI
DÜNYA EKONOMİSİNDEKİ GELİŞMELER 1.KÜRESEL EKONOMİK GÖRÜNÜM ABD Merkez Bankası FED, 18 Aralık tarihinde tahvil alım programında azaltıma giderek toplam tahvil alım miktarını 85 milyar dolardan 75 milyar
Dünya Ekonomisi Bülteni Ekim 2012 İstanbul Sanayi Odası Araştırma Şubesi Dünya Ekonomisine Küresel Bakış 1 IMF tarafından açıklanan World Economic Outlook Ekim 2012 raporuna göre, küresel iyileşme yeni
T.C. ZİRAAT BANKASI A.Ş. DÜNYA TÜRK GİRİŞİMCİLER KURULTAYI 10-11 NİSAN 2009 Boğazdan Körfeze Fırsatlar 1 SUNUM PLANI KÖRFEZ BÖLGE PROFİLİ KÖRFEZ ÜLKELERİ İLE İLİŞKİLER SONUÇ VE ÖNERİLER 2 Bölge Profili
CİGNA FİNANS EMEKLİLİK VE HAYAT A.Ş. PARA PİYASASI LİKİT KAMU EMEKLİLİK YATIRIM FONU 01.01.2015 30.06.2015 DÖNEMİ ALTI AYLIK RAPORU Bu rapor Cigna Finans Emeklilik ve Hayat A.Ş. Para Piyasası Likit Kamu
İÇİNDEKİLER FİNANS, BANKACILIK VE KALKINMA 2023 ANA TEMA SÜRDÜRÜLEBİLİR KALKINMA: FİNANS VE BANKACILIK ALT TEMALAR Türkiye Ekonomisinde Kalkınma ve Finans Sektörü İlişkisi AB Uyum Sürecinde Finans ve Bankacılık
İÇİNDEKİLER FİNANS, BANKACILIK VE KALKINMA 2023 ANA TEMA SÜRDÜRÜLEBİLİR KALKINMA: FİNANS VE BANKACILIK ALT TEMALAR Türkiye Ekonomisinde Kalkınma ve Finans Sektörü İlişkisi AB Uyum Sürecinde Finans ve Bankacılık
ZİRAAT BANKASI 2012 SINAVLARI İÇİN GÜNCEL EKONOMİ ÇALIŞMA SORULARI (40 Test Sorusu) 1 ) Aşağıdakilerden hangisi bir kredi derecelendirme kuruluşudur? A ) FED B ) IMF C ) World Bank D ) Moody's E ) Bank
Ekonomi Bülteni, Sayı: 20 Yurt Dışı Gelişmeler Yurt İçi Gelişmeler Finansal Göstergeler Haftalık Veri Akışı Ekonomik Araştırma ve Strateji Dr. Saruhan Özel Ezgi Gülbaş Orhan Kaya İnci Şengül 1 DenizBank
2010 OCAK HAZİRAN DÖNEMİ HALI SEKTÖRÜ İHRACATININ DEĞERLENDİRMESİ 2010 yılına iyi başlayan ülkemiz halı ihracatı, yılın ilk yarısının sonunda bir önceki yılın aynı dönemine kıyasla % 19,7 oranında artarak
Dünya Ekonomisindeki Son Gelişmeler Risk Yönetimi ve Kontrol Genel Müdürlüğü Ekonomik Analiz ve Değerlendirme Dairesi Küresel Ekonomik Görünüm Çin Ekonomisi Nisan-Haziran döneminde bir önceki yılın aynı
FİNANSAL SERBESTLEŞME VE FİNANSAL KRİZLER 4 Prof. Dr. Yıldırım Beyazıt ÖNAL 6. HAFTA 4. GELİŞMEKTE OLAN ÜLKELERE ULUSLAR ARASI FON HAREKETLERİ Gelişmekte olan ülkeler, son 25 yılda ekonomik olarak oldukça
Ekonomik Görünüm ve Tahminler: Nisan 215 BÜYÜME DÜŞMEYE DEVAM EDİYOR Zümrüt İmamoğlu* ve Barış Soybilgen ** 13 Nisan 215 Yönetici Özeti Mevsim ve takvim etkisinden arındırılmış Sanayi Üretim Endeksi (SÜE)
MALİYE BAKANI SAYIN MEHMET ŞİMŞEK İN MAKROEKONOMİK GELİŞMELER İLE 2013 YILI İLK YARI MERKEZİ YÖNETİM BÜTÇE GERÇEKLEŞMELERİNİ DEĞERLENDİRMEK ÜZERE DÜZENLEDİĞİ BASIN TOPLANTISI KONUŞMA METNİ 15 TEMMUZ 2013
Ekonomi Bülteni 14 Aralık 2015, Sayı: 39 Yurt Dışı Gelişmeler Yurt İçi Gelişmeler Finansal Göstergeler Haftalık Veri Akışı Ekonomik Araştırma ve Strateji Dr. Saruhan Özel Ezgi Gülbaş Orhan Kaya İnci Şengül
MERCOSUR ÜLKELERİ - Ekonomik Genel Bilgi Başta MERCOSUR Bloğunda yer alan ülkeler olmak üzere, Latin da 1990 lı yılların sonunda ve 2000 li yılların başında oldukça ağır bir şekilde hissedilen ekonomik
Ekonomi Bülteni, Sayı: 15 Yurt Dışı Gelişmeler Yurt İçi Gelişmeler Finansal Göstergeler Haftalık Veri Akışı Ekonomik Araştırma ve Strateji Dr. Saruhan Özel Ezgi Gülbaş Orhan Kaya Çağlar Kuzlukluoğlu İnci
Ekonomi Bülteni, Sayı: 48 Yurt Dışı Gelişmeler Yurt İçi Gelişmeler Finansal Göstergeler Haftalık Veri Akışı Ekonomik Araştırma ve Strateji Dr. Saruhan Özel Ercan Ergüzel Ezgi Gülbaş Ali Can Duran 1 DenizBank
AB inin Temel Ekonomik Göstergeleri Üye ve Sayfa No Nüfus (Bin Kişi) 1 Nüfus Artış Hızı (%) 2 Cari Fiyatlarla GSYİH (Milyar $) 3 Kişi Başına GSYİH ($) 4 Satınalma Gücü Paritesine Göre Kişi Başına GSYİH
NUROLBANK 2011 YILI ÜÇÜNCÜ ÇEYREK ARA DÖNEM FAALİYET RAPORU ORTAKLIK YAPISI VE SERMAYEYE İLİŞKİN DEĞİŞİKLİKLER Bankamızın 30.09.2011 itibarıyla ortaklık yapısı ve paylarında herhangi bir değişiklik gerçekleşmemiştir.
NUROL YATIRIM BANKASI A.Ş. 2013 YILI İKİNCİ ÇEYREK ARA DÖNEM FAALİYET RAPORU DÖNEM İÇERİSİNDE BANKANIN YÖNETİM KURULU ÜYELERİNE İLİŞKİN DEĞİŞİKLİKLER Dönem içerisinde Bankamız ortaklık yapısında değişiklik
Ekonomi Bülteni, Sayı: 28 Yurt Dışı Gelişmeler Yurt İçi Gelişmeler Finansal Göstergeler Haftalık Veri Akışı Ekonomik Araştırma ve Strateji Dr. Saruhan Özel Ezgi Gülbaş Orhan Kaya 1 DenizBank Ekonomi Bülteni
TÜRK PLASTĠK AMBALAJ SEKTÖRÜ 2009 YILI DEĞERLENDĠRMESĠ ve ĠLERĠYE DÖNÜK BEKLENTĠLER Firma Sayısı : Barbaros Demirci Genel Müdür PAGEV / PAGDER Plastik ambalaj sektöründe 1.152 firma mevcut olup, firmaların
Cari işlemler açığında neler oluyor? Bu defa farklı mı, yoksa aynı mı? Sarp Kalkan Ekonomi Politikaları Analisti TEPAV Değerlendirme Notu Şubat 2011 Cari işlemler açığında neler oluyor? Ekonomide gözlemlenen
21 Ocak Enflasyon Raporu Bilgilendirme Toplantısı Erdem BAŞÇI Başkan 2 Ocak 21 Ankara 21 Ocak Enflasyon Raporu: Ana Bölümler Genel Değerlendirme Uluslararası Ekonomik Gelişmeler Enflasyon Gelişmeleri Arz
Ekonomi Bülteni, Sayı: 8 Yurt Dışı Gelişmeler Yurt İçi Gelişmeler Finansal Göstergeler Haftalık Veri Akışı Ekonomik Araştırma ve Strateji Dr. Saruhan Özel Ezgi Gülbaş Orhan Kaya Deniz Bayram 1 DenizBank
12.03.2014 CARİ İŞLEMLER DENGESİ Ocak ayı cari işlemler açığı piyasa beklentisi olan -5,2 Milyar doların altında -4,88 milyar dolar olarak geldi. Ocak ayında dış ticaret açığı geçen yılın aynı ayına göre
TÜRKİYE DE BU HAFTA 7 11 EYLÜL 2015 PERAKENDE SATIŞ HACMİ ARTTI Perakende satış hacmi, temmuzda aylık bazda yüzde 1,3, yıllık bazda ise yüzde 7,1 arttı Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK), temmuz ayına ilişkin
AĞUSTOS 2015 DÜNYA EKONOMİSİ 2015 yılının Ağustos ayında; küresel ekonomiye olan güvensizlik ortamının sürdüğü ve buna bağlı olarak riskten kaçınma eğiliminin artış gösterdiği görülmektedir. 2008 krizi
2015 HALI SEKTÖRÜ Şubat Ayı İhracat Bilgi Notu Tekstil, Deri ve Halı Şubesi İTKİB Genel Sekreterliği 03/2015 Page 1 HALI SEKTÖRÜ 2015 ŞUBAT AYI İHRACAT PERFORMANSI Ülkemizin halı ihracatı 2014 yılını %
SEKTÖREL GELİŞMELER İÇİNDEKİLER Otomotiv Otomotiv İç Satışlarda Hızlı Artış Temmuz Ayında Devam Ediyor. Beyaz Eşya Beyaz Eşya İç Satışlarda Artış Temmuz Ayında Hızlandı. İnşaat Reel Konut Fiyat Endeksinde
TEB HOLDİNG A.Ş. 2012 YILI 3. ARA DÖNEM KONSOLİDE FAALİYET RAPORU Raporun Ait Olduğu Dönem : 01.01.2012 30.09.2012 Şirketin Ticaret Ünvanı Genel Müdürlük Adresi : TEB Holding A.Ş. : TEB Kampüs C Blok Saray
ULUSLARARASI DOĞRUDAN YATIRIMLAR DEĞERLENDİRME RAPORU Ağustos 2010 TÜRKİYE YE ULUSLARARASI DOĞRUDAN YATIRIM GİRİŞLERİ 2010 YILI İLK YARISINDA 3,2 MİLYAR DOLAR OLDU 2010 yılının ilk yarısında, Türkiye ye
Sayı: 2015-16 BASIN DUYURUSU 3 Mart 2015 PARA POLİTİKASI KURULU TOPLANTI ÖZETİ Toplantı Tarihi: 24 Şubat 2015 Enflasyon Gelişmeleri 1. Ocak ayında tüketici fiyatları yüzde 1,10 oranında artmış ve yıllık
Makro Veri Büyüme ve Dış Ticaret: Türkiye ekonomisi için yüksek büyüme=yüksek dış ticaret açığı İbrahim Aksoy Ekonomist Tel: +90 212 334 91 04 E-mail: firstname.lastname@example.org TÜİK tarafından bugün açıklanan
İNŞAAT SEKTÖRÜNÜN DIŞ PİYASALARDAKİ DURUMU Nurel KILIÇ Yurtdışı müteahhitlik hizmetleri, doğrudan hizmet ihracatını gerçekleştirmenin yanısıra, mal ve servis ihraç eden birçok sektörün yeni pazarlar bulmasına
Ekonomi Bülteni, Sayı: 45 Yurt Dışı Gelişmeler Yurt İçi Gelişmeler Finansal Göstergeler Haftalık Veri Akışı Ekonomik Araştırma ve Strateji Dr. Saruhan Özel Ezgi Gülbaş Orhan Kaya Deniz Bayram 1 DenizBank
İÇİNDEKİLER BİRİNCİ BÖLÜM TÜRKİYE EKONOMİSİNE PANORAMİK BAKIŞ... 1-20 1.1. Temel Makro Ekonomik Göstergelere Göre Türkiye nin Mevcut Durumu ve Dünyadaki Yeri... 1 1.2. Ekonominin Artıları Eksileri; Temel
AKBANK Ekonomi Sunumu Ocak 2016 2016 görünüm Gelişmekte olan ülkelerde yavaşlama Zayıf küresel ticaret hacmi Çin belirsizliği Uzun süreli düşük emtia fiyat seyri ve emtia ihraç eden ülkelerdeki düşük talebin
ANADOLU HAYAT EMEKLİLİK A.Ş PARA PİYASASI LİKİT EMEKLİLİK YATIRIM FONU(KAMU) YILLIK RAPOR Bu rapor ANADOLU HAYAT EMEKLİLİK A.Ş Para Piyasası Likit Emeklilik Yatırım Fonu(KAMU) Emeklilik Yatırım Fonu nun
Dünya Ekonomisindeki Son Gelişmeler Risk Yönetimi ve Kontrol Genel Müdürlüğü Ekonomik Analiz ve Değerlendirme Dairesi Küresel Ekonomik Görünüm OECD 6 Mayıs ta yaptığı değerlendirmede 2014 yılı için yaptığı
Sayı: 2015-34 BASIN DUYURUSU 30 Nisan 2015 PARA POLİTİKASI KURULU TOPLANTI ÖZETİ Toplantı Tarihi: 22 Nisan 2015 Enflasyon Gelişmeleri 1. Mart ayında tüketici fiyatları yüzde 1,19 oranında artmış ve yıllık
tepav Economic Policy Research Foundation of Turkey Türkiye nin esas gündemi orta gelir tuzağından çıkmak olmalıdır Ankara 26 Haziran 212 28, kişi başı gelirin ABD ye oranı (doğal log) Türkiye nin esas
Ekonomi Bülteni, Sayı: 21 Yurt Dışı Gelişmeler Yurt İçi Gelişmeler Finansal Göstergeler Haftalık Veri Akışı Ekonomik Araştırma ve Strateji Dr. Saruhan Özel Ezgi Gülbaş Orhan Kaya İnci Şengül 1 DenizBank
EYLÜL Gayrisafi Yurtiçi Hâsıla (GSYH), yılının. çeyreğinde, önceki yılın aynı dönemine göre %, oranında büyüdü.. çeyrek gelişim hızı ise, %, e yukarı yönlü revize edildi. Böylece Türkiye ekonomisi, yılın
NUROL YATIRIM BANKASI A.Ş. 2013 YILI BİRİNCİ ÇEYREK ARA DÖNEM FAALİYET RAPORU DÖNEM İÇERİSİNDE BANKANIN YÖNETİM KURULU ÜYELERİNE İLİŞKİN DEĞİŞİKLİKLER Dönem içerisinde Bankamız ortaklık yapısında değişiklik
Ekonomi Bülteni, Sayı: 24 Yurt Dışı Gelişmeler Yurt İçi Gelişmeler Finansal Göstergeler Haftalık Veri Akışı Ekonomik Araştırma ve Strateji Dr. Saruhan Özel Ezgi Gülbaş Orhan Kaya İnci Şengül 1 DenizBank
Ekonomi Bülteni, Sayı: 18 Yurt Dışı Gelişmeler Yurt İçi Gelişmeler Finansal Göstergeler Haftalık Veri Akışı Ekonomik Araştırma ve Strateji Dr. Saruhan Özel Ezgi Gülbaş Orhan Kaya İnci Şengül 1 DenizBank
Finansal Krizler ve Türkiye Deneyimi Nazlı Çalıkoğlu 11103567 Aslı Kazdağlı 10103545 Finansal Krizler İkinci Dünya Savaşı ndan sonra başlayıp 1990 sonrasında ivme kazanan ulusal ve uluslararası finansal
ANADOLU HAYAT EMEKLİLİK A.Ş GELİR AMAÇLI ESNEK EMEKLİLİK YATIRIM FONU YILLIK RAPOR Bu rapor ANADOLU HAYAT EMEKLİLİK A.Ş. Gelir Amaçlı Esnek Emeklilik Yatırım Fonu nun 01.01.2008-31.12.2008 dönemine ilişkin
2014 OCAK SEKTÖREL YURTDIŞI MÜTEAHHİTLİK HİZMETLERİ Nurel KILIÇ Yurtdışı müteahhitlik hizmetleri sektörü, ekonomiye döviz girdisi, yurt dışında istihdam imkanları, teknoloji transferi ve lojistikten ihracata
EKİM YÖNETİCİ ÖZETİ Bu çalışmada, Türkiye İhracatçılar Meclisi tarafından her ayın ilk günü açıklanan ihracat rakamları temel alınarak Türkiye nin aylık dış ticaret analizi yapılmaktadır. Aşağıdaki analiz,
ULUSLARARASI GELİŞMELER Yazar Nesli ÖZKAN ŞUBAT 2014 ULUSLARARASI GELİŞMELER Birleşmiş Milletler tarafından 2013 yılı Aralık ayında yayınlanan Küresel Ekonomik Görünüm ve Beklentiler 2014 Raporuna göre,
4. Cari Denge 211 yılında GSYH nin yüzde 9 una kadar ulaşan cari açık, devam eden dönemde uygulanan makroihtiyati tedbirler ve kredilerdeki yavaşlama neticesinde azalma eğilimine girmiştir (Grafik-4.1).
Fırsatlar Ülkesi Türkiye Yatırımcılar için Güvenli bir Liman Tarım ve Gıda Sektöründe Uluslararası Yatırımlar Dr Mehmet AKTAŞ Yaşar Holding A.Ş. 11-12 Şubat 2009, İstanbul sunuş planı... I. Küresel gerçekler,
1. Uluslararası Gelişmeler 1.1 Küresel Büyüme 9 ekonomik kriz sonrası, ekonomik büyümede görülen yavaşlama 1 yılında da devam etmiştir (Grafik-1.1) 1. Gelişmiş ülkelerin ortalama ekonomik büyümesi 1 yılı
EKONOMİK GÖRÜNÜM Bursa Ticaret ve Sanayi Odası Erdem Başçı Başkan 6 Ocak 212 Bursa Sunum Planı I. Küresel Gelişmeler II. Para Politikası III. Türkiye Ekonomisinde Son Gelişmeler 2 Sunum Planı I. Küresel
Balayı bitti, yeni bir dönem başladı Mayıs ayında başlayan türbülansın nedenleri ve muhtemel sonuçları 1 Haziran 2006 Emin Öztürk 2002-2005 döneminin kısa özeti Büyüme performansı çok iyi (ortalama %7.8)
CARİ AÇIK NEREYE KADAR? Prof. Dr. Doğan CANSIZLAR ANKARA - 14 Aralık 2011 1 Türkiye Ekonomisindeki Bazı Eşitlikler -Ekonomik Büyüme = Artan Dış Açık -Artan Dış Açık = Artan Dış Borçlanma -Artan Dış Borçlanma
NİSAN ÖZEL SEKTÖRÜN YURT DIŞINDAN SAĞLADIĞI KREDİ BORCU GELİŞMELERİ 15 Haziran Özel Sektörün Yurt Dışından Sağladığı Kredi Borcuna ilişkin yılı verileri, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) tarafından