Transkript
1 T.C. GAZİOSMANPAŞA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ SELÇUK BARAN IN HAYATI, SANATI ve ESERLERİ Hazırlayan AKİF KARAKILIÇ Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı Yeni Türk Edebiyatı Bilim Dalı Yüksek Lisans Tezi Danışman Doç. Dr. Zekeriya Başkal TOKAT
2
3 I T.C. GAZİOSMANPAŞA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ MÜDÜRLÜĞÜNE Bu belge ile bu tezdeki bütün bilgilerin akademik kurallara ve etik ilkelere uygun olarak toplanıp sunulduğunu, bu kural ve ilkelerin gereği olarak, çalışmada bana ait olmayan tüm veri, düşünce ve sonuçlara atıf yaptığımı ve kaynağını gösterdiğimi beyan ederim. 20/09/2013 Akif Karakılıç
4 II TEŞEKKÜR Bu tezin ortaya çıkmasında, değerli hocam Prof. Dr. Turan Karataş ın inkâr edilemez bir yeri vardır. Öncelikle yüksek lisans derslerimizde ufuk açıcı bilgilerini bizimle paylaştığı için, sonrasında bana Selçuk Baran ı tanıttığı ve onu araştırmamı teşvik ettiği için kendisine çok teşekkür ederim. Yine ders dönemimizde engin bilgilerinden yararlandığım hocam Doç. Dr. Nesime Ceyhan a, Selçuk Baran la ilgili çalışmasını, elindeki diğer bilgi ve belgeleri benimle paylaşan Yrd. Doç Dr. Ömer Solak a, tezin bitmesi hususunda beni teşvik eden ve bana yol gösteren danışman hocam Doç. Dr. Zekeriya Başkal a çok teşekkür ederim. Ayrıca hem ders döneminde hem de sonrasında bize yakınlık göstererek yardımcı olan Prof. Dr. Hanifi Vural a çok teşekkür ederim. Tüm bunların yanında Selçuk Baran ın ölümünden sonra kalan evraklarını, yazı çalışmalarını ve hayatı ile ilgili bilinmeyen yönlerini bizimle paylaşan kızı Işıl Okşarın a, Baran ve ailesiyle ilgili bilgi ve belgeleri bizimle paylaşan kardeşi Aydın Veziroğlu na, yine Baran ın okul hayatıyla ilgili belgeleri temin etme hususunda bize yardımcı olan Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dekanlığına çok teşekkür ederim.
5 Uzun süren bu tez çalışmam boyunca kendilerini ihmal ettiğim Sevgili Eşime ve Kızıma III
6 IV ÖZET Selçuk Baran modern Türk öykücülüğünün önemli isimlerinden biridir. O, yazı hayatının ilk dönemlerinde önemli edebiyat ödülleri almış, eserleri ses getirmiş, belli düzeyde takip edilmiş ancak bir süre sonra unutulmuş, eski ilgiyi görememiştir. Son yıllarda hakkında yapılan araştırmalar artmış, eserleri yeniden okurla buluşmuş, adına öykü ödülü verilen bir yazar durumuna gelmiştir. Bu eserde Selçuk Baran ın hayatı, sanatı ve eserleri incelenmiştir. Yazarın hayatına dair bilinen ve bilinmeyen yönleri, yazarlık serüveni, bilinen eserleriyle birlikte bilinmeyen eserleri de tespit edilerek onun Türk edebiyatındaki yeri ve sanatının nitelikleri üzerinde durulmuştur. Anahtar Kelimeler: Selçuk Baran, hayatı, edebiyat serüveni, sanatı, eserleri.
7 V ABSTRACT Selçuk Baran is one of the leading Turkish shortstory writers. She received significant awards in literature in her early years of writing; her works made a great impact and were influencial to a certain extent; however, the influence of her works faded away soon and didn t catch the same interest anymore. On the other hand, in recent years the studies carried out about her have increased and her works began to meet readers again. In this study, the focus is on Selçuk Baran s life, art and works. Her place in Turkish literature and the aspects of her art have been studied by determining the vague or unknown sides of her life, her adventure in writing. Key words: Selçuk Baran, her life, her adventure in literature, her art, her works.
8 VI İÇİNDEKİLER Sayfa No: ETİK SÖZLEŞME... I TEŞEKKÜR... II İTHAF... III ÖZET... IV ABSTRACT... V İÇİNDEKİLER... VI KISALTMALAR... X 1. GİRİŞ LİTERATÜR MATERYAL VE YÖNTEM SELÇUK BARAN IN HAYATI, EDEBİYAT SERÜVENİ VE ESERLERİ HAYATI Ailesi Öğrenim Hayatı Evliliği ve Aile Hayatı İş Hayatı ve Vefatı EDEBİYAT SERÜVENİ Yazmaya Başlaması ve Yazma Amacı/Gerekçesi İlk Yazı Çalışmaları Profesyonel Çalışmaları, Aldığı Ödüller ve Edebi Çevresi Yazmayı Bırakması/Edebiyata Küsmesi Beslendiği ve Etkilendiği Kaynaklar Yılları Arasındaki Öykücülüğümüzün Genel Durumu Yılları Arasındaki Romancılığımızın Genel Durumu Sanat, Edebiyat, Öykü ve Roman Anlayışı SELÇUK BARAN IN ESERLERİ Öyküleri
9 VII 3.2. Romanları Radyo Oyunları Tiyatrosu Günlükleri Mektupları Diğer Yazıları Şiirleri TV Dizisi Senaryosu Çeviri Eserleri SELÇUK BARAN IN ÖYKÜCÜLÜĞÜ Selçuk Baran Öykücülüğünün Genel Özellikleri Selçuk Baran ın Öykülerinin İncelenmesi Tema Vak a (Olay Örgüsü) Zaman Mekân (Uzam) Şahıs Kadrosu Anlatıcı ve Bakış Açısı Anlatım Teknikleri Dil ve Üslup Özellikleri Sözcük Hazinesi Cümle Çeşitleri Şiirsellik Müzik Diğer Özellikler SELÇUK BARAN IN ROMANCILIĞI Selçuk Baran Romanclığının Genel Özellikleri Selçuk Baran ın Romanlarının İncelenmesi Bir Solgun Adam Romanın Yapısı
10 VIII Tema Vak a (Olay Örgüsü) Zaman Mekân (Uzam) Şahıs Kadrosu Anlatıcı ve Bakış Açısı Anlatım Teknikleri Dil ve Üslup Özellikleri Sözcük Hazinesi Cümle Çeşitleri Şiirsellik Müzik Diğer Özellikler Bozkır Çiçekleri Romanın Yapısı Tema Vak a (Olay Örgüsü) Zaman Mekân (Uzam) Şahıs Kadrosu Anlatıcı ve Bakış Açısı Anlatım Teknikleri Dil ve Üslup Özellikleri Sözcük Haznesi Cümle Çeşitleri Şiirsellik Müzik Diğer Özellikler Güz Gelmeden Romanın Yapısı
11 IX Tema Vak a (Olay Örgüsü) Zaman Mekân (Uzam) Şahıs Kadrosu Anlatıcı ve Bakış Açısı Anlatım Teknikleri Dil ve Üslup Özellikleri Sözcük Haznesi Cümle Çeşitleri Şiirsellik Müzik Diğer Özellikler SONUÇ KAYNAKÇA EKLER ÖZGEÇMİŞ
12 X KISALTMALAR ABG Bkz. CAKY Çev. Haz. IOD : Ayda Baran daki Günlüklerden : Bakınız. : Ceviz Ağacına Kar Yağdı. : Çeviren. : Hazırlayan. : Işıl Okşarın daki Dosyada s. : Sayfa. S. : Sayı. TBEA TDKTS vb. vs. : Tanzimat tan Bugüne Edebiyatçılar Ansiklopedisi. : Türk Dil Kurumu Türkçe Sözlük. : Ve benzerleri. : Vesaire.
13 1 1. GİRİŞ Edebiyat, insanın dış dünya ile olan ilişkilerinin iç dünyasındaki yansımalarını sözle ya da yazıyla ortaya koyan bir sanattır. Bu sanat, binlerce yıldır süregelen insanlık âleminin sürekli yenilediği ve geliştirdiği bir olgu olmaya devam etmektedir. Bunun sonucunda edebiyatta bir süreklilik ve bir tarihî akış oluşmuştur. Edebiyatta oluşan bu tarihî akışı inceleyen bilim dalını edebiyat tarihi olarak adlandırıyoruz. Edebiyat tarihi toplumların tüm sözlü ve yazılı kültürünü incelerken bunu oluşturan/ meydana getiren şahısları da incelemek durumundadır. Çünkü ortaya konan eser kadar, o eseri vücuda getiren kişiler de önemlidir. Dolayısıyla edebiyat tarihi aslında bir edebiyatçılar (şairler ve yazarlar) tarihi olarak da okunabilir. Türk edebiyatı da aslında bir şahıslar edebiyatı dır. Bunun için edebiyatımızı oluşturan şair ve yazarların hayatını, eserlerini ve sanatını incelemek bir zorunluluktur. Selçuk Baran, 1970 sonrası edebiyatımızda özellikle öykü alanında ön plana çıkmış, çıkardığı öykü kitaplarıyla adından söz ettirmiş, edebiyat dünyasının kayıtsız kalamadığı bir yazarımızdır. İlk öykü kitabı Haziran, 1973 Türk Dil Kurumu Hikâye Ödülü nü; ikinci öykü kitabı Anaların Hakkı, 1978 Sait Faik Hikâye Armağanı nı kazanmıştır. Romanda da başarı kazanan Baran ın, ilk yazdığı roman Bir Solgun Adam, 1974 Milliyet Yayınları Roman Yarışması nda, ikinci romanı Bozkır Çiçekleri yine 1979 Milliyet Yayınları Roman Yarışması nda mansiyon kazanmıştır. Baran, yaşadığı dönemdeki insanların iç dünyalarını, sıkıntılarını, erkek-kadın arasındaki çıkmazları, evliler arasındaki iletişimsizliği, kentli bireyin yalnızlığını, topluma ve kendisine yabancılaşmasını, buna bağlı olarak yaşadığı kentten kaçış ını, kendine özgü, şiirsel bir dille ve modern anlatım tekniklerini kullanarak anlatmıştır li yıllarda ise Baran edebiyat dünyası tarafından adeta görmezden gelinmiş, unutulmuş ve eskisi gibi ilgi toplayamamıştır lı yıllarda Baran, öykü ve romanın dışında radyo oyunu yazmaya da başlamış ve yazdığı oyunların bir kısmı TRT İstanbul Radyosunda oynanmıştır. Ancak bu yıllar Baran ın edebiyattan iyice soğuduğu, öykü ve romana tamamen sırt çevirdiği bir dönem olur. Son yazdığı romanın da yayımlanmaması onu edebiyat dünyasından iyice uzaklaştırır,
14 2 kendisini derin bir yalnızlık içinde bulur. İçki bağımlılığı, ailevi sorunlarla da birleşince Baran hayattan iyice kopar ve 1999 yılında hayata gözlerini yumar. Biz bu çalışmamızda Baran ı tüm yönleriyle ele almaya; yaşamını, eserlerini, edebiyat serüvenini ve sanatını bilimsel anlamda ortaya koymaya çalışacağız. Bir zamanlar ülkemizde çok değerli edebiyat ödüllerini almış ancak değişik nedenlerden dolayı unutulmuş, yalnızlığa terk edilmiş bir yazar olan Selçuk Baran bugün artık değeri bilinen, üstelik adına öykü yarışması düzenlenen bir yazar haline gelmiştir. 1 Biz bu çalışmayla edebiyat dünyamıza -elimizden geldiğince- Selçuk Baran ın değerini anlatma, son zamanlarda hakkında yapılan çalışmaları destekleyici ve besleyici bir çalışma ortaya koyma ümidindeyiz. Tezimizi oluştururken Baran la ilgili pek çok yeni bilgiye ulaştık. Bunların bir kısmını tezin yazılış aşamasında edebiyat kamuoyuyla paylaşmıştık. Bu tezle birlikte Baran hakkında bilinmeyen bazı bilgileri de paylaşmış olacağız. Bundan sonra yapılacak Selçuk Baran araştırmalarına kaynaklık edeceğini düşündüğümüz bu bilgilerin ilk defa bu tezde dile getirilmiş olmasından ayrıca mutluluk duymaktayız. 1 İstanbul Galapera Kültür ve Sanat Derneği tarafından, başvurularının 2012 yılında yapıldığı Selçuk Baran Öykü Yarışması düzenlenmiştir. Selim İleri nin seçiçi kurul başkanı olduğu yarışmanın diğer kurul üyeleri şunlardır: Sezer Ayvaz Ateş, İlknur Özdemir, Mehmet Zaman Saçlıoğlu ve Turhan Günay. Yarışma 20 Ocak 2013 te sonuçlanmış ve birincilği Hakkı İnanç Ocakta Yemeğim Var adlı öykü kitabıyla kazanmıştır. Ödül töreni nisan ayında yapılmıştır. Ayrıntılı bilgi için bkz.
15 3 2. LİTERATÜR Ulaşabildiğimiz kadarıyla Selçuk Baran yaşarken kendisiyle ilgili hiçbir akademik ve bilimsel çalışma yapılmamıştır. Onunla ilgili yazılan yazılar genellikle herhangi bir kitabı yayımlandıktan sonra yazılmış değerlendirme yazılarıdır. Bunlara tezin içinde değindiğimiz ve bunları Kaynakça bölümünde gösterdiğimiz için burada değinme gereği hissetmiyoruz. Bunlardan en kayda değer olanı Nazım Kutlu nun Varlık dergisinde yayımlanan Gerçekçilik, Tortu ve Selçuk Baran adlı eleştiri yazısıdır. (Kutlu, 1987: 24) Baran dan bahseden ansiklopedi ve edebiyat sözlüklerinde 2 hakkında çok kısa bilgiler verilmiş ve genellikle eserleri değerlendirilmemiştir. Bunların içinde en kayda değer olanı ise Behçet Necatigil in Edebiyatımızda Eserler Sözlüğü dür. Necatigil eserinde Baran ın ilk öykü kitabı olan Haziran ı ve ilk romanı Bir Solgun Adam ı değerlendirmiştir. Haziran için Yazar, birer olay anlatmıyor hikâyelerde. Keskin, belirgin çizgilerden kaçınarak, dikkat isteyen, belirsiz yaşantı parçalarını birleştiriyor; çağrışım ve yorumlara açılma gücü için okuyucudan katkılar bekleyen bir iç hayat görünümleri çiziyor. değerlendirmesinde bulunur. (Necatigil, 1992: 183) Baran hayattayken yazılan Gölgenin Kadınları adlı kitap onun yaşamıyla ilgili kayda değer ilk bilgileri vermesi açısından önemlidir. Berat Günçıkan ın bazı kadın şair ve yazarlarla yaptığı mülakatlar sonucunda oluşan bu kitapta Baran, hayatına dair kendi ağzından önemli bilgiler vermiştir. Ayrıca kitabın ikinci baskısına yerleştirilen Baran ın bir düzeltme mektubuna da yer verilerek Baran ın yazmayı bırakma nedeni yine kendi ifadeleriyle verilmiştir. (Günçıkan, 2008: 73) Baran la ilgili kayda değer asıl çalışmalar ölümünden sonra yapılmaya başlanmıştır. Bunlardan ilki Ömer Lekesiz in hazırladığı Yeni Türk Edebiyatında Öykü adlı kitabın dördüncü cildinde yer alan Selçuk Baran bölümüdür. Ömer Lekesiz, Baran ın hayatı ve eserleri hakkında kısa bilgiler verdikten sonra onunla ilgili değişik yazarların yazdığı değerlendirme yazılarını toplamış, bunların peşine Baran ın Kavak Dölü adlı öyküsünü vererek bununla ilgili kendi inceleme yazısını vermiştir. (Lekesiz, 2001: 307) Baran la ilgili diğer önemli bir çalışma da Cumhuriyet Kitap ekinin 24 Nisan 2003 te yayımladığı anma dosyasıdır. Bu dosyada Baran ın hayatına ve sanatına dair 2 Bu ansiklopedi ve sözlükler Kaynakça da gösterilmiştir.
16 4 önemli bilgilere yer verilmektedir. Dosyada yer alan Baran ın yakın arkadaşı Ülkü Uluırmak, İnci Aral ve Füsun Akatlı nın yazıları, hayatının belli bir dönemine tanıklık ettikleri Baran ı, yaşadığı kırgınlıkları ve yazı serüveninin ipuçlarını vermesi bakımından önemli bir kaynaktır. (Cumhuriyet Kitap, 2003: 1-6) Baran la ilgili diğer önemli bir çalışma da Eşik Cini dergisinin 10. sayısında hazırlanan Baran Dosyası dır. Bu dosyada Baran ın hem hayatına hem de eserlerine dair altı tane kayda değer yazı yayımlanmıştır. (Eşik Cini, 2007: 4-35) Baran la ilgili ilk müstakil çalışma arkadaşı Ülkü Uluırmak ın hazırladığı Haziran dan Kasım a Selçuk Baran dan Kalanlar: Günlükler Mektuplar Yayımlanmamış Yazılar adlı kitaptır. Bu eser, Baran ın o güne kadar bilinmeyen birçok yönünü gün yüzüne çıkarmış; Baran ın günlüklerinin bir kısmını, bazı mektuplarını, dolayısıyla iç dünyasını, kırgınlıklarını, aile hayatını, edebiyat serüvenini, aldığı ödülleri, daha önce hiç yayımlanmamış yazılarını edebiyat dünyasına sunmuştur. Bu kitap tezimizi hazırlarken bizim de sıkça başvurduğumuz bir kaynak olmuştur. (Uluırmak, 2007) 2008 yılında Yapı Kredi Yayınları, Selçuk Baran ın yedi öykü kitabını tek bir kitapta toplayarak, Ceviz Ağacına Kar Yağdı -Bütün Öyküleri- adıyla yayımladı. Bu kitabın yayımlanmasının da etkisiyle Selçuk Baran üzerine yapılan araştırmalar hem sayıca hem de nitelik bakımında artış göstermeye başlamıştır. Baran la ilgili ilk kapsamlı çalışma Ömer Solak ın hazırladığı Selçuk Baran Öykücülüğü adlı çalışmadır. Bu eser Baran ın hayatı, edebi kişiliği ve öykücülüğü üzerine yapılan en kapsamlı ve en derinlikli ilk eserdir. (Solak, 2009) Hemen ardından Ayfer Yılmaz ın hazırladığı Hüzün Mevsiminde Bir Yazar Selçuk Baran ve Eserleri adlı inceleme kitabı yayımlanmıştır. Bu eser de son derece geniş kapsamlı hazırlanmış, eserde Baran ın öyküleriyle birlikte romanları da incelenmiştir. Böylece Baran ın romanları da ilk defa bu kitapta incelenmiş olmaktadır. (Yılmaz, 2010) Bu eserin yayımlandığı yıl Baran la ilgili bir yüksek lisans tezi, takip eden yıllarda ise üç tane daha yüksek lisans tezi hazırlanmıştır. 3 Baran la ilgili son olarak yapılan çalışma 3 Banu Metin, Selçuk Baran'ın Hikâyelerinde Kadın Tipleri, Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, yayımlanmamış yüksek lisans tezi, 2010; Derya Güven, Selçuk Baran'ın Hayatı-Eserleri-Sanatı, Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, yayımlanmamış yüksek lisans tezi, 2011; Neslihan Kösedağ, Selçuk Baran'ın Romanlarına Göstergebilimsel Bir Yaklaşım, Çukurova Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü
17 5 ise A. Mecit Canatak ın hazırladığı Bir Solgun Resim Selçuk Baran ın Öyküleri adlı eserdir. Bu eserde de Baran ın öyküleri yapı, tema, anlatım teknikleri, dil ve üslup açısından incelenmiş ve Baran la ilgili yapılan çalışmalara önemli bir katkı sağlanmıştır. (Canatak, 2011) Bizim çalışmamız, tüm bu verilerden de yola çıkarak Baran la ilgili çalışmaları toplu halde göstermek, Baran ın hayatıyla, eserleriyle, sanatıyla ilgili bilinmeyenleri ya da yanlış bilinen bazı şeyleri düzeltmek, kitaplarında olmayan öyküleriyle birlikte romanlarını da inceleyip Baran ın edebiyat serüvenini bütüncül bir bakış açısıyla ele almak amacındadır. yayımlanmamış yüksek lisans tezi, 2011; Naciye Ayda Toker, Selçuk Baran'ın Roman ve Hikâyelerinin Tahlili, Afyon Kocatepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, yayımlanmamış yüksek lisans tezi, 2012.
18 6 3. MATERYAL ve YÖNTEM Hazırladığımız bu tez aynı zamanda bir biyografi çalışması olduğu için öncelikle Baran ın hayatına dair tespitleri toplamaya çalıştık. Bunun için Baran ın hayatını anlatan kitapların yanında buradaki bilgilerin doğruluğunu da teyit etmek amacıyla Baran ın Ankara da yaşayan kızı Işıl Okşarın la görüştük. Böylece Baran ın aile hayatına dair birinci ağızdan bilgilere ulaştık. Yine bu görüşme sırasında Baran ın erkek kardeşi Aydın Veziroğlu yla irtibata geçerek Baran ın anne-babasına ait bilgilere ve Baran ın babasıyla ilgili düşüncelerini içeren bir yazıya ulaştık. Bu bilgileri ve yazıyı tezimizin sonundaki Ekler bölümüne aldık. Baran Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi mezunu olduğu için burada arşiv çalışması yaparak onun öğrencilik yıllarına ait belgelere ulaştık ve onun öğrencilik yıllarına ait bilgileri ortaya çıkardık. Bu belgeleri de Ekler bölümünde gösterdik. Hayatına dair bilgileri toplarken diğer yandan Selçuk Baran ın ortaya koyduğu tüm eserleri de bir araya getirmeye çalıştık. Çünkü çalışmamıza kaynaklık teşkil eden Baran ın Ceviz Ağacına Kar Yağdı -Bütün Öyküleri- adlı kitapta eksik öykülerin olduğunu gördük. Mesela Baran la ilgili bilgi veren tüm kaynaklarda onun ilk öyküsü olarak geçen Çocuğun Biri adlı öykü, bu kitapta yer almamaktadır. Baran ın hem bu öyküsüne hem de varsa başka öykülerine ulaşmak için Ankara da Milli Kütüphanede ve Türk Dil Kurumunun dergi bölümlerinde arşiv çalışması yaptık ve Baran ın dergilerde kalmış, daha önce bir kitapta yayımlanmamış ilk öyküsü Çocuğun Biri ile altı tane daha öyküsüne ulaştık. Tezimizde bunları da değerlendirmeye aldık. Baran ın yakın arkadaşı Ülkü Uluırmak tarafından hazırlanan Haziran dan Kasım a Selçuk Baran dan Kalanlar: Günlükler Mektuplar Yayımlanmamış Yazılar (Uluırmak, 2007) adlı kitapta Baran ın gün yüzüne çıkmamış günlükleri, yazıları, mektupları ve birtakım oyunları hakkında bilgiler verilmektedir. Baran ın kızı Işıl Okşarın la yaptığımız görüşme sırasında bu kitaptan ve dolayısıyla günlüklerinden de söz açılınca Işıl Hanım bize hem bu günlükler hakkında bilgi verdi hem de annesinden kalan bir klasörlük dosyayı gösterdi. Bu dosyayı incelediğimizde Baran ın 1964 yılında yazmış olduğu şiirlere, bir tane dizi film senaryo taslağına, bitmemiş oyun taslaklarına ve kendisine ait birtakım yazılara rastladık ve tezimizde bunlara da değindik.
19 7 Tüm bu materyalleri topladıktan sonra çalışmamızda kolaylık olması açısından Baran ın öykülerini Ceviz Ağacına Kar Yağdı -Bütün Öyküleri- (2008) kitabından inceledik. İncelememizde kullandığımız romanlar da sırasıyla şunlar olmuştur: Bir Solgun Adam (1975), Bozkır Çiçekleri (2009), Güz Gelmeden (2000). Tezimizde geçen alıntılar ve sayfa numaraları kitapların bu baskılarına aittir. Tezimiz dört bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde yukarıda anlattığımız materyallerden, Literatür Özeti nde ve Kaynakça da gösterdiğimiz eserlerden yararlanılarak Selçuk Baran ın hayatını, edebiyat serüvenini ve eserlerini ortaya koymaya çalıştık. İkinci bölümde öykülerini, üçüncü bölümde ise romanlarını incelemeye çalıştık. Her iki bölümde de inceleme yaparken Mehmet Tekin in Roman Sanatı 1 (2006), Şerif Aktaş ın Roman Sanatı ve Roman İncelemesine Giriş (2005) ve Ali İhsan Kolcu nun Öykü Sanatı (2006) adlı eserlerindeki öykü ve roman inceleme yöntemlerinden ve Kaynakça da gösterdiğimiz diğer kuramsal kitaplardan faydalanarak Baran ın öykü ve romanlarını tema, vak a, zaman, mekân, şahıs kadrosu, anlatıcı ve bakış açısı, anlatım teknikleri, dil ve üslup özellikleri bakımından inceledik. Dördüncü bölümde Baran ın sanatıyla ilgili genel bir değerlendirme yaparak çalışmamızı bitirdik.
20 SELÇUK BARAN IN HAYATI, EDEBİYAT SERÜVENİ ve ESERLERİ 1. HAYATI 1.1. Ailesi Selçuk Baran, 7 Mart 1933 yılında Ankara da doğdu. Babası, Vezirzade Hüseyin Talat Bey, Annesi Banazlızade ailesinin kızı Halide Hanım dır. Selçuk Baran ın hem babası hem de annesi Uşak ın Banaz ilçesindendir. Baba Hüseyin Talat Bey 1310 (1895), anne Halide Hanım 1326 (1911) yılında doğmuştur. Hüseyin Talat Bey ( ) eğitim-öğretim yılında Bursa Ziraat Mektebinden mezun olmuştur. Mezuniyetinden itibaren ziraat memuru olarak çalışma hayatına başlayan Hüseyin Talat Bey, 1930 yılına kadar Mümbiç (Halep in bir kazası), Birecik (Urfa nın bir ilçesi), Nezir, Urfa gibi şehir ve kasabalarımızda memurluk, müfettişlik ve nahiye müdürlüğü gibi görevlerde bulunmuştur ile 1934 yılları arasında Ankara da Ziraat Müdürlüğüne bağlı zirai mücadele müfettişi olarak çalışmıştır. Ankara ya geldikten kısa bir süre sonra 1932 de Halide Hanım la evlenmişlerdir. Selçuk Baran, bu evliliğin ilk çocuğu olarak 7 Mart 1933 te Ankara da dünyaya gelmiştir yıllarında Ankara Zirai Mücadele Müdürü olan Hüseyin Talat Bey, kısa bir süreliğine (3 ay kadar) Malatya Zirai Mücadele Müdürü olarak görev yapmış (1939 yılında) ve 1943 yılında Ankara Ziraat Müdürü olmuştur. 4 Bu arada (1942 yılında) Hüseyin Talat-Halide Hanım çiftinin bir erkek çocukları olmuş ve adını Aydın koymuşlardır. Hüseyin Talat Bey Ankara Ziraat Müdürlüğü görevini 1950 yılına kadar yerine getirmiştir tarihinde kendi isteği dışında emekliliğe sevk edilen Hüseyin Talat Bey, kızı Selçuk Baran üzerinde derin izler bırakmıştır. Selçuk Baran babasının üzerindeki bu etkisini daha sonraki yıllarda şöyle anlatmıştır: Büyük adamların ardından heykelleri dikilir. Küçük adamlarsa geride ya bir taş parçası ya da toprak bir tümsek bırakırlar. Ama büyüğünün de küçüğünün de kendi biricik hayatına verdiği değer aynıdır. Babam -bence- büyük adamdı. Yalnız kendisini sevenlerce önemsenen 4 Bkz. Ek-1( Hüseyin Talat Veziroğlu nun Memur Sicil Cüzdanı)
21 9 bir büyük adam Aslında babamın, herkesin hayran olduğu o bilgece gülümseyişinin sırrını çözemezsen, yaşamın bir anlamı olmaz. İsterim ki, o bilgece gülümseyiş, bizler yaşlandıkça benim ve kardeşimin yüzüne de sinsin Daha sonra da çocuklarımızın Ben kendimi hep anneme hayran bilirdim. Baskın kişi annemdi hayatımda. Hep onun dediği olurdu ama annem sık sık Babanız böyle ister. diyerek babamın üstünlüğünü vurgulamak isterdi. Kısacası annem baskın kişiliğini, isteklerinin başa çıkılmazlığını örtmeyi bilirdi. Şimdi altmış beş yaşımda fark ediyorum ki, başat olan (hiç değilse benim hayatımda oynadığı rol bakımından) babammış. (Ek-2 5 ) 1950 yılında Demokrat Partinin iktidara gelmesiyle Tarım Bakanı Müsteşarı yla anlaşamayan Hüseyin Talat Bey, istemediği halde emekli edilir. Ancak Ankara nın meşhur valisi Nevzat Tandoğan kendisini vilayete alarak Ziraat Mücadele Müdürü olarak çalışmasını sağlamıştır. Babası Hüseyin Talat Bey in bu şekilde emekli edilişi Selçuk Baran ı ve Hüseyin Talat Bey i oldukça sarsmış ve bu durum Selçuk Baran ın Demokrat Parti den nefret etmesine neden olmuştur. Hüseyin Talat Bey, iş hayatının bu şekilde sonlanması ve yaşadığı düş kırıklıklarının da etkisiyle 1960 yılında felç geçirmiş ve hayatının son 8 yılını yatağa bağımlı geçirmek zorunda kalmıştır. 6 Şubat 1968 yılında da vefat etmiştir. Selçuk Baran ın annesi Halide Hanım ilkokulu bile bitirememiş (Günçıkan, 2008: 72) ama çocuklarının okumasını çok isteyen bir ev hanımıdır. Bu yüzden kızı Selçuk Baran a hiç ev işleri yaptırmamış, onun daima dersleriyle ilgilenmesini sağlamıştır. Hatta Selçuk Baran evlenip çocukları olduğunda bile çocukların bakımında kızına yardımcı 5 Ek-2 olarak isimlendirdiğimiz alıntılar Selçuk Baran ın Ankara da alkol tedavisi gördüğü yıllarda psikiyatrının isteği üzerine kaleme aldığı 7 sayfalık bir yazıdır. Bu belge Selçuk Baran ın kardeşi Aydın Veziroğlu ndan alınmıştır.
22 10 olmuştur. 6 Selçuk Baran annesinin bu özverili yardımsever tutumuna karşı kendisinin yeterince annesine destek olamadığını dile getirmiştir: Bu arada annemi unutmamalıyım. O, babamın kardeşlerine benzemedi. Hep sadık, dürüst kaldı. O, babama hep bağlıydı. Babamın ölümünden sonra onun da hayatı bir bakıma bitti (son sekiz yılı felçli olan babama bağımlı olarak geçmişti, babamın altını temizleyerek falan). Biz çocukları, babamın yerini tutamadık, annemize hayatta kalma cesareti veremedik. (Ek-2) Halide Hanım da eşinin ölümünden 7 yıl sonra, 1975 te vefat etmiştir Öğrenim Hayatı Selçuk Baran çok başarılı bir öğrencilik hayatı geçirmiştir. Öğrenim hayatının son 2 yılı hariç hep Ankara dadır. Baran, ilkokulu 1944 te Atatürk Erkek İlkokulu nda; ortaokulu 1947 de 7 Ankara V. Ortaokulda; liseyi 1950 de Ankara Kız Lisesinde tamamlar. Ardından eğitim-öğretim yılında Ankara Hukuk Fakültesine kaydını yaptırır. Diğer okulları Pekiyi derecesiyle bitirdiği gibi Hukuk Fakültesini de 1954 yılında yine Pekiyi derecesiyle tamamlar. 8 Baran, Hukuk Fakültesi nden mezun olduğu 1954 yılının Ağustos unda Milli Eğitim Vekâletine başvurarak yurtdışında öğrenim görmek için izin istemiştir. Gerekli izin alınca da aynı yıl Almanya ya hukuk alanında yüksek lisans yapmak için gitmiş ve 2 yıl 6 Bkz. Ek-3: Selçuk Baran ın kızı Işıl Okşarın la yapılan görüşme. Bu görüşme Selçuk Baran ın kızı Işıl Okşarın la 12 Mayıs 2008 de Ankara da, Portakal Çiçeği Sk. Portakal Çiçeği Apartmanı, No: 3/2, Aşağı Ayrancı adresindeki evinde yapılmıştır. Tezimizde bundan sonra bu görüşmeye yapılacak atıflarda sadece Görüşme adı geçecektir. 7 Selçuk Baran ın ilkokul ve ortaokul diplomalarında soyadı Evin olarak geçmektedir. Veziroğlu sülalesinin ilk soyadı Evin dir. Evin soyadı ailenin Uşak ta yaşayan fertleri tarafından Veziroğlu soyadıyla değiştirilmiştir. Hüseyin Talat Bey de ailenin aldığı bu karara uyarak Veziroğlu soyadını kabul etmiştir. Ailenin soyadı 1950 den sonra Veziroğlu olmuştur. Veziroğlu soyadının tercih edilme sebebi, ailenin soyunun, Yavuz Sultan Selim zamanında Kütahya da sancakbeyliği yapmış bir kişiye dayanmasından ileri gelmektedir. (Bu bilgi Selçuk Baran ın kardeşi Aydın Veziroğlu ndan alınmıştır.) 8 Ek-4 (Baran ın Okul Diplomaları)
23 11 Berlin Üniversitesinde yüksek lisans eğitimi görmüştür. 9 Ancak Ayhan Baran la tanışması bu eğitimi tamamlamadan evlenmesine sebep olacak ve Baran ın öğrenim hayatı bu şekilde sona erecektir Evliliği ve Aile Hayatı Selçuk Baran, yüksek lisans için gittiği Almanya dan 1956 da tatil dönüşü sırasında, gemiyle İtalya üzerinden Türkiye ye gelirken opera ve şan sanatçısı Ayhan Baran la tanışmıştır. Bu tanışma kısa sürede ciddi bir ilişkiye dönüşmüş ve 1 yıl sonra 3 Nisan 1957 de evlenmişlerdir. (Alanyalı, 2007: 5) Bu evlilikten Ayda ve Işıl adlı iki kız çocukları olmuştur. Ayhan Baran, o yıllarda hem ülkemizde hem de yurt dışında konserler veren tanınmış bir sanatçıdır. Çok hareketli ve yoğun bir çalışma temposu vardır. Selçuk Baran eşinin konserlerini elinden geldiğince takip etmekte, verilen kokteyllerde eşini yalnız bırakmamaya çalışmaktadır. Fakat ilk çocukları Ayda doğduğundan (1958) Selçuk Baran çocuğunun bakımı üstlenmiş, Ayhan Baran konserlere tek başına gitmiştir. Bu arada aile içi birtakım sıkıntılar, huzursuzluklar baş göstermiş -buna özellikle Ayhan Baran ın başka kadınlarla beraber olması sebep olmuştur- bu da hassas bir ruha sahip olan Selçuk Baran ın bunalım yaşamasına neden olmuştur. (Uluırmak, 2007: 27) Yine bu dönemde, 1959 yılında, Ayhan Baran ın lenf kanseri olduğu anlaşılır. Tedavi için Almanya ya gidilir. Bu hastalık eşler arasındaki buzların çözülmesine vesile olur. Tedavi süresince eşler birbirine yardımcı olur ve kısa bir süreliğine de olsa yeniden aile mutluluğu yakalanır. Ayhan Baran bu hastalığı yener ve eski yoğun yaşantısına kaldığı yerden devam eder. Bu arada Baran çiftinin ikinci çocukları Işıl doğar (1960) fakat Selçuk Baran kendi iç çatışmaları ve gelgitleriyle hayatının sonuna kadar yaşayacaktır. (Uluırmak, 2007: 31) Selçuk Baran, eşi Ayhan Baran la 1984 e kadar Ankara da yaşamıştır. Her ne kadar sorunlu bir evlilikleri olsa da aile hayatları devam etmektedir. Çocuklar büyüyüp evlenene kadar kocasıyla beraber yaşamışlar ve ailecek yaz tatillerinde Selçuk Baran ın çok sevdiği 9 Bu bilgi Selçuk Baran ın kardeşi Aydın Veziroğlu ndan alınmıştır. Ayrıca bkz. Berat Günçıkan, Gölgenin Kadınları, s. 73. (Günçıkan, 2008: 73)
24 12 doğayla iç içe olmuşlardır. Selçuk ve Ayhan Baran, çocukları evlendikten sonra, Ayhan Baran ın İstanbul Operasında çalışmak istemesi sebebiyle 1984 te İstanbul a taşınmışlardır. Aradan yaklaşık 3 yıl geçtikten sonra, yine Ayhan Baran ın başka bir kadınla ilişkisi yüzünden boşanmışlardır. (Solak, 2009: 30) Artık Selçuk Baran tek başına kalmış ve ömrünün sonuna kadar yalnız yaşamıştır. Ancak Baran soyadı edebi çevrelerce tanındığı için yazılarını yine aynı soyadla yazmıştır İş Hayatı ve Vefatı Selçuk Baran Almanya dan dönüp evlendikten kısa bir süre sonra, 1958 yılında, mezun olduğu Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesinin Bankacılık ve Ticaret Hukuku Enstitüsünde çalışmaya başlamıştır. Burada 1968 yılına kadar çalışmış, değişik kademelerde görev yapmıştır. En son 1968 de daire müdürüyken görevinden ayrılmış, hem yazıyla hem de çocuklarıyla daha çok ilgilenmeye çalışmıştır. Selçuk Baran 1968 den 1993 e kadar herhangi bir yerde çalışmamış, yazarlıkla ev hanımlığını beraber götürmüştür te İstanbul dan Ankara ya döndüğünde eski iş arkadaşlarından Prof. Dr. Yaşar Karayalçın ın büyük destekleriyle tekrar Bankacılık ve Ticaret Hukuku Enstitüsünde işe başlamış ve 6 yıl boyunca (ölümüne kadar) buranın yayın bölümünde çalışmıştır. Önce yayın sekreteri, ardından da 1995 ten 1999 a kadar yayın müdürü olarak görev yapmıştır. (Uluırmak, 2007: 264) Selçuk Baran gerek arkadaş ortamlarında gerekse eşi Ayhan Baran la katıldığı kokteyllerde içki içmeyi sevmektedir. Ancak bu alkol sevgisi, özellikle de bunalım dönemlerinde, aile sıkıntılarının yaşandığı günlerde Selçuk Baran ın aşırıya kaçmasına sebep olmuş ve belli bir dönem alkol tedavisi görmesine yol açmıştır. İlk alkol tedavisini İstanbul da yılları arasında Anatem de görmüş ama bu tedavi fazla başarılı olmamıştır. Daha sonra Ankara ya döndüğünde 1993 te anonim alkolikler adlı bir grupla tedaviye başlamış ve bu tedavi belli bir süre işe yaramıştır. Ancak Selçuk Baran bir süre sonra yeniden içkiye başlamıştır. Bu, onun yaşamını yavaş yavaş tüketecek ve onu tedavisi olmayan bir sona götürecektir. Kendisi de bunun farkındadır ama bir türlü bu durumdan kendisini kurtaramamaktadır. Yine arkadaşı Ülkü Uluırmak a yazdığı bir mektupta bu konu