Transkript
1 49 Ekonomik Açıdan En Avantajlı Teklifin Belirlenmesinde 2004/18/EC AB Kamu Ġhale Direktifi Ġle 4734 Sayılı Kamu Ġhale Kanununun KarĢılaĢtırılması Cemil Akçay 1, A.Sertaç KarakaĢ 2, BarıĢ Sayın 3, Ekrem Manisalı 4 Özet AB Direktifleri ve ülkemizde uygulanmakta olan 4734 Sayılı Kamu Ġhale Kanunu çerçevesinde, ihtiyaçların karģılanması sırasında; saydamlık, rekabetin sağlanması, eģit muamele, güvenilirlik, kamuoyu denetiminin sağlanması, ihtiyaçların uygun zamanda ve uygun koģullarda karģılanması, kaynakların verimli kullanılması unsurları ön plana çıkmaktadır. Yapım iģi projelerinin belirlenen sürede öngörülen bütçe sınırları içerisinde kalınarak istenen kalitede gerçekleģtirilebilmesi, belirtilen kriterlerin göz önünde bulundurularak, bu bilince sahip yüklenici seçimiyle mümkün olmaktadır. Bu doğrultuda, ihale karar verme sistematiği incelendiğinde, karar verme sürecinde etkin rol oynayan en önemli unsur, Ekonomik Açıdan En Avantajlı Teklifin belirlenmesidir. Anılan teklifin seçiminde iki alternatif söz konusu olmaktadır: (a) Ekonomik açıdan en avantajlı teklifin en düģük fiyat esasına göre belirlenmesi, (b) Ekonomik açıdan en avantajlı teklifin fiyat dıģı unsurlar dikkate alınarak belirlenmesidir. Bu çalıģmada, 2004/18/EC Sayılı AB kamu Ġhale Direktifi ve ülkemizde uygulanmakta olan 4734 Sayılı Kamu Ġhale Kanunu çerçevesinde ve belirtilen iki alternatife göre Ekonomik Açıdan En Avantajlı Teklifin belirlenmesi irdelenecek ve bu konuda AB üyesi ülkeler ile ülkemizde uygulanmakta olan modeller ortaya konularak değerlendirmeler yapılacaktır. Anahtar sözcükler: 2004/18/EC, 4734, Ekonomik Açıdan En Avantajlı Teklif GiriĢ ĠnĢaat sektöründeki projelerin baģarılı olabilmesi; kalite, süre ve maliyet üçgeninde en optimum noktada gerçekleģtirilmesi ile mümkün olabilmektedir (Akçay, 2008). Bu baģarıda, yapım iģi yüklenicisinin (müteahhid) bilgi, birikim, tecrübe ve ekonomik gücü Ġstanbul Üniversitesi, (0212) , Ġstanbul Üniversitesi, (0212) , Ġstanbul Üniversitesi, (0212) , Ġ.Ü. ĠnĢaat Mühendisliği Bölümü, (0212) ,
2 50 6. İnşaat Yönetimi Kongresi, Kasım 2011, Bursa önemli rol oynamaktadır. Günümüzde Kamu Ġhale Yasaları incelendiğinde iki farklı karar verme süreci olduğu görülmektedir. Ekonomik Açıdan En Avantajlı Teklifin Belirlenmesi AĢırı DüĢük Tekliflerin Değerlendirilmesi Ekonomik Açıdan En Avantajlı Teklifin Belirlenmesi Ekonomik Açıdan En Avantajlı Teklifin belirlenmesinde iki farklı değerlendirme söz konusudur: Ekonomik açıdan en avantajlı teklifin en düģük fiyat esasına göre belirlenmesi Ekonomik açıdan en avantajlı teklifin fiyat dıģı unsurlar dikkate alınarak belirlenmesi 2004/18/EC Sayılı Kamu Ġhale Direktifi Doğrultusunda Ekonomik Açıdan En Avantajlı Teklifin Belirlenmesi Direktif incelendiğinde, ihale bedellerinin belirlenmesinde En DüĢük Fiyat Ekonomik Açıdan En Avantajlı Teklif seçeneklerinin kullanabileceği anlaģılmaktadır. Ġhale sonucunda iģin verileceği isteklinin seçiminde, Ekonomik Açıdan En Avantajlı Teklif kullanılacaksa, bu değerlendirmenin sağlıklı bir Ģekilde yapılabilmesi için ekonomik ve kaliteye iliģkin kriterler, ihale öncesinde belirlenmeli; bu kriterler, hale ilanı ile idari Ģartnamede düzenlenmelidir. Ekonomik açıdan en avantajlı teklifin değerlendirilebilmesi için belirlenecek kriterler, ihale konusu iģe bağlı olarak değiģim göstermektedir. AB Direktiflerinde, her bir teklifin sunduğu performans seviyesinin, teknik Ģartnamelerde açıklanan ihale konusu doğrultusunda parasal değerinin hesaplanabilmesi mümkün olmalıdır. Ayrıca yeterlilik aģamasında kullanılan kriterlerin değerlendirme aģamasında kullanılamayacağı hüküm altına alınmıģtır. Kamu Ġhale Direktifi kapsamında Ekonomik Açıdan En Avantajlı Teklifi belirleyecek kriterler; (2004/18/EC) Fiyat Kalite ĠĢletme ve Bakım Maliyeti Süre Yapım Sonrası Teknik Destek
3 51 Estetik ĠĢlevsel Özellikler Çevresel Özellikler olarak belirtilmektedir. 2004/18/EC Direktifine göre; fiyat dıģı unsur için kriterler belirlenirken, bu kriterlerin ekonomik açıdan en avantajlı teklifi belirlemeye yönelik objektif kriterler olması gereklidir. Bu kriterlere örnek olarak kalite, fiyat, iģletme ve bakım maliyeti, iģ bitim tarihi, yapım sonrası teknik destek, estetik, iģlevsel özellikler, çevresel özellikler vb. belirtilebilir. Fiyat dıģı unsurlar ve teklif fiyatı, ağırlık katsayılarına göre değerlendirilmektedir (Bilgin, 2007). Fiyattan Ġndirim Yapma Modeli ile Ağırlıklı Değerlendirme Modeli, AB üyesi ülkelerde uygulanan modellerdir. Fiyat dıģı unsurlar ile teklif fiyatı arasındaki ağırlık oranları yenilikçi projelerde 20/80 ila 40/60, karmaģık projelerde 15/85 ila 35/65 ve basit projelerde ise 10/90 ila 25/75 arasında değiģmektedir (KĠK., 2005). AB Üyesi Ülkelerde Ekonomik Açıdan En Avantajlı Teklifin Belirlenmesine Yönelik Modeller Ekonomik açıdan en avantajlı tekliflerin belirlenmesinde fiyat dıģı unsur kriterleri ve teklif fiyatı ağırlık katsayıları ön plana çıkmaktadır. Kalite Kriterlerinin Toplam Ağırlığı+Teklif Fiyatın Ağırlığı+ĠĢletme ve Bakım Maliyetinin Ağırlığı = 100 formülü bu değerlendirmeye örnek olarak verilebilir. Fiyat dıģı kriterler değerlendirilirken teklifler birbiriyle karģılaģtırılabilir ya da idari Ģartnamede belirlenen kriterler çerçevesinde değerlendirme yapılabilir. Bu doğrultuda AB üyesi ülkelerde en çok kullanılan iki değerlendirme modeli (KĠK., 2005) aģağıda verilmiģtir. Fiyattan Ġndirim Yapma Modeli Ağırlıklı Değerlendirme Metodu Fiyattan İndirim Yapma Modeli Bu modelde, fiyat dıģı unsurları oluģturan kriterlerin ağırlıklarının belirlenmesi sonucu, ulaģılan Kalite puanına göre teklif bedellerinin indirim katsayıları ile çarpılması sonucu elde edilen rakamların değerlendirilmesi esas alınır. Teklif fiyatından kalite puanına göre indirim yapılması suretiyle ekonomik açıdan en avantajlı teklif belirlenir. Tablo 1 de bu modelle ilgili bir örnek verilmiģtir.
4 52 6. İnşaat Yönetimi Kongresi, Kasım 2011, Bursa Tablo 1. Fiyattan Ġndirim Yapma Modeli (Örnek) Kalite puanı (%) Ġndirim yüzdesi (%) Teklif fiyatı (TL) Tenzilat tutarı (TL) Tenzilatlı teklif fiyatı (TL) Kalite sıralaması Teklif Fiyatı Sıralaması Ekonomik açıdan en avantajlı teklif Açıklama Kriterlere göre toplam puan Kalite puanı x 0.40 (idarelerce belirlenir) Ġsteklilerin teklif ettiği bedel Teklif fiyatı x indirim yüzdesi Teklif fiyatı - Tenzilat tutarı Kalite puanına göre sıralama Teklif fiyatına göre sıralama Tenzilatlı teklif fiyatına göre sıralama 1. Ġstekli 2.Ġstekli 3. Ġstekli 4.Ġstekli Ağırlıklı Değerlendirme Metodu Bu modelde, diğer modelde olduğu gibi isteklilere kalite puanları verilir. Bu verilen kalite puanlarının en yükseği yüze tamamlanarak yükseltilir. Bu aģamadan sonra teklif fiyatları en düģüğü yüz olmak üzere yüzlük sisteme çevrilir. Yüze tamamlanan rakamlar idarece belirlenen ağırlık katsayıları ile çarpılır. Bu Ģekilde elde edilen kalite puanı ağırlığı ile teklif fiyatı ağırlığı toplanarak, Ekonomik açıdan en avantajlı teklif elde edilir. Tablo 2 de modelle ilgili bir örnek değerlendirme verilmiģtir.
5 53 Tablo 2. Ağırlıklı Değerlendirme Modeli (Örnek) Açıklama 1. Ġstekli 2.Ġstek li 3. Ġstekli 4.Ġstek li Kalite puanı (%) Kriterlere göre toplam puan DeğerlendirilmiĢ kalite puanı (%) Kalite puanı ağırlığı (%) Teklif fiyatı (TL) DeğerlendirilmiĢ teklif fiyatı (%) Teklif fiyatı ağırlığı (%) Toplam puan ağırlığı(%) En yüksek kalite puanını yüze tamamlayarak yapılan değerlendirme DeğerlendirilmiĢ kalite puanı x 0.40 (idarece belirlenir) Ġsteklilerce teklif edilen tutarlar En düģük teklif bedelini yüz yapacak Ģekilde değerlendirme DeğerlendirilmiĢ teklif fiyatı x 0.60 (idarece belirlenir) Kalite puanı ağırlığı + Teklif fiyatı ağırlığı ,33 72,46 57, Kalite sıralaması Kalite puanına göre sıralama Teklif fiyatı sıralaması Ekonomik açıdan en avantajlı teklif sıralaması Teklif fiyatına göre sıralama Toplam puan ağırlığına göre sıralama Sayılı Kamu İhale Kanunu Çerçevesinde Ekonomik Açıdan En Avantajlı Teklifin Belirlenmesi a. Ülkemizde, Ekonomik Açıdan En Avantajlı Teklifin Belirlenmesi kapsamındaki uygulama, 4734 sayılı Kamu Ġhale Kanununun 40. maddesine göre yapılmaktadır (KĠK, 2003). Söz konusu maddeye göre, ihale, ekonomik açıdan en avantajlı teklif veren isteklinin üzerinde bırakılır. Ekonomik açıdan en avantajlı teklif, sadece fiyat esasına göre veya fiyat ile birlikte iģletme ve bakım maliyeti, maliyet etkinliği, verimlilik, kalite ve teknik değer gibi fiyat dıģındaki unsurlar da dikkate alınarak belirlenir. Ekonomik açıdan en avantajlı teklifin fiyat dıģındaki unsurlar da dikkate alınarak belirleneceği ihalelerde, ihale dokümanında bu unsurların parasal değerleri veya nispi ağırlıkları
6 54 6. İnşaat Yönetimi Kongresi, Kasım 2011, Bursa belirlenir. Ġhale yasasına paralel olarak düzenlenen Yapım ĠĢleri Ġhaleleri Uygulama Yönetmeliği nin 61. Maddesi Ekonomik açıdan en avantajlı teklif, sadece fiyat esasına göre veya fiyat ile birlikte fiyat dıģındaki unsurlar da dikkate alınarak belirleneceğini hüküm altına almıģtır. Ayrıca Fiyat dıģı unsurlar ve bu unsurlara yönelik düzenleme baģlıklı 62. Maddesinde; Ekonomik açıdan en avantajlı teklifin, fiyat ile birlikte fiyat dıģı unsurların da dikkate alınarak belirleneceği ihalelerde; fiyat dıģı unsurların parasal değerleri veya nispi ağırlıkları ile hesaplama yöntemi ve bu unsurlara iliģkin değerlendirmenin yapılabilmesi için sunulacak belgeler idari Ģartnamede açıkça belirtilir. Fiyat dıģı unsurlar, bir marka veya model esas alınarak rekabeti ortadan kaldırıcı bir Ģekilde belirlenemez. Fiyat dıģı unsurlara, bu unsurların parasal değerlerine veya nispi ağırlıklarına ve hesaplama yöntemine yönelik düzenlemeyi yapan birim veya görevliler tarafından gerekçeli bir açıklama belgesi hazırlanır ve bu belge ihale onay belgesinin ekinde yer alır. (KĠK, 2011b) düzenlemesi mevcuttur. Mevzuatta, ekonomik açıdan en avantajlı teklifi, en düģük fiyat teklifi olarak değerlendirdikten sonra ekonomik açıdan en avantajlı teklifin sadece fiyat en düģük fiyat esasına göre belirlenmesinin mümkün olmadığı durumlarda, iģletme ve bakım maliyeti, maliyet etkinliği, verimlilik, kalite ve teknik değer gibi fiyat dıģı unsurların dikkate alınmasını öngörülmüģken, yapılan değiģiklikle AB Kriterleri doğrultusunda düzenleme yapılmıģtır. Yapım iģlerinde kullanılabilecek kriterler; Süre Finansmanı Sağlanan Ġhalelerde Geri Ödeme Süresi ĠĢletme ve Bakım Maliyeti Kalite Teknik Değer olarak belirtilmektedir. (KĠK, 2005) Söz konusu kriterler, bazı yapım iģlerinde kullanılabilir. Asansör yapım iģi bunun en güzel örneğidir. Genellikle uygulamada Ekonomik Açıdan En Avantajlı Teklif, en düģük fiyat teklifi olarak kabul edilmektedir (Akçay, Manisalı, 2007). Ekonomik Açıdan En Avantajlı Teklifin Belirlenmesi Konusunda AB Kamu İhale Direktifi ile 4734 Sayılı Kamu İhale Kanununun Karşılaştırılması b. AB Kamu Ġhale Direktifi ile 4734 Sayılı Kamu Ġhale Kanununun karģılaģtırması Tablo 3'te verilmiģtir.
7 55 Tablo 3. Ekonomik Açıdan En Avantajlı Teklifin Belirlenmesi Konusunda AB Kamu Ġhale Direktifi ile 4734 Sayılı Kamu Ġhale Kanunun KarĢılaĢtırılması Ġlgili Maddeler Madde 53 Değerlendirme Ekonomik Açıdan En Avantajlı Teklif Konusunda Ön KoĢul Fiyat DıĢı Unsurlarda Ön KoĢul Kullanılabilecek Kriterler 2004/18/EC Kamu Ġhale Direktifi En DüĢük Fiyat Ekonomik Açıdan En Avantajlı Teklif Yok Yeterlilik Değerlendirmesinde Kullanılan Kriterler Değerlendirme aģamasında kullanılmaz. Her ihale için ayrı ayrı belirlenmelidir. Fiyat Kalite ĠĢletme ve Bakım Maliyeti Süre Yapım Sonrası Teknik Destek Estetik ĠĢlevsel Özellikler Çevresel Özellikler 4734 Sayılı Kamu Ġhale Kanunu Kanunun 40. maddesi Yapım ĠĢleri Ġhaleleri Uygulama Yönetmeliğinin 61. ve 62. maddesi En DüĢük Fiyat Esası Ekonomik Açıdan En Avantajlı Teklif Yok (sonradan kaldırıldı) Yeterlilik Değerlendirmesinde Kullanılan Kriterler Değerlendirme aģamasında kullanılmaz. Her ihale için ayrı ayrı belirlenmelidir. ĠĢletme ve Bakım Maliyeti Maliyet Etkinliği Kalite Teknik Değer Verimlilik ĠĢlevsel Özellikler Çevresel Özellikler Değerlendirme ve Sonuç 2004/18/EC AB Kamu Ġhale Direktifi ve 4734 sayılı Kamu Ġhale Kanununda, Ekonomik Açıdan En Avantajlı Teklif Belirlenirken fiyat dıģı unsurların kullanılabileceği belirtilmektedir. Mevzuatta Ekonomik Açıdan En Avantajlı Teklifin sadece en düģük fiyat esasına göre belirlenmesinin mümkün olmadığı durumlarda yerine Ekonomik açıdan en avantajlı teklif, sadece fiyat esasına göre veya fiyat ile birlikte iģletme ve bakım maliyeti, maliyet etkinliği, verimlilik, kalite ve teknik değer gibi fiyat dıģındaki unsurlar da dikkate alınarak belirlenir düzenlemesi yapılarak fiyat dıģı unsurların belirlenmesi önündeki ön koģul kaldırılmıģ ve bu konuda AB kriterlerine uyum sağlanmıģtır. Yeterlilik değerlendirmesinde kullanılan kriterlerin değerlendirme
8 56 6. İnşaat Yönetimi Kongresi, Kasım 2011, Bursa aģamasında fiyat dıģı unsur olarak kullanılamaması koģulu, kullanılabilecek kriterler olarak belirlenen iģletme bakım maliyeti, maliyet etkinliği, verimlilik ve kalite gibi kriterler ile bir arada düģünüldüğünde, bu koģulların Yapım ĠĢlerinde karģılığını bulmasının çok zor ve kısıtlı olduğu ortaya çıkmaktadır. Konu, AB kriterleri açısından ele alındığında ise ekonomik açıdan en avantajlı teklif kavramı mevzuatta (KĠK, 2005) olduğu gibi yeterliliğin belirlenmesi için kullanılacak kriterlerin değerlendirme aģamasında kullanılamayacağı öngörülmüģtür. Kullanılacak fiyat dıģı unsurlar her ihale için kalite, fiyat, çevresel özellikler, cari masraflar, satıģ sonrası hizmet, süre v.b. kriterler göz önüne alınarak ayrı ayrı belirlenmelidir. Dolayısıyla özellikle yapım iģlerinin tümünü kapsayacak Ģekilde fiyat dıģı unsur kullanımı olanaksızdır. Yapım iģinin özelliğine göre her ihale için ayrı bir modelleme yapmak Direktifler açısından uygun olacaktır. Konuyla ilgili olarak, Gencer (2003) tarafından çok ölçütlü karar verme sistemiyle en ekonomik teklifin seçimi ve Akçay (2003) tarafından Bulanık Çok Ölçütlü Karar Verme Metodu ile En Ekonomik Teklifin belirlenmesine yönelik çalıģmalar gerçekleģtirilmiģtir. Bu konuda, AB üyesi ülkelerde uygulanan fiyattan indirim yapma modeli ile ağırlıklı değerlendirme modeline benzer bir model geliģtirilip mevzuata dâhil olması sağlanabilir. Kaynaklar Akçay, C.,(2003) ĠnĢaat Mühendisliğinde Fuzzy Logic Uygulama Örnekleri, Yüksek Lisans Tezi, Ġ.Ü. Fen Bilimleri Enstitüsü, Ġstanbul, Türkiye. Akçay, C., (2008) Avrupa Uygunluk Kriterlerine Göre Bir Kamu Ġhale Karar Destek Modeli, Doktora Tezi, Ġ.Ü. Fen Bilimleri Enstitüsü, Ġstanbul, Türkiye. Akçay, C., Manisalı, E., (2007) 4734 Sayılı Kamu Ġhale Kanunu ve 4735 Sayılı Kamu Ġhale SözleĢmeleri Kanunlarının AB Uygulamaları Çerçevesinde Uygulamada KarĢılaĢılan Sorunlar Açısından Ġncelenmesi, 4. ĠnĢaat Yönetimi Kongresi, Bildiriler Kitabı, ĠTÜ Süleyman Demirel Kültür Merkezi, Ġstanbul, Türkiye. Bilgin, A.,(2007) Türk Ġhale Mevzuatı ile 2004/18/EC Sayılı Direktif Arasındaki Temel Farklar, 4. ĠnĢaat Yönetimi Kongresi, Bildiriler Kitabı, ĠTÜ Süleyman Demirel Kültür Merkezi, Ġstanbul. Türkiye. Bilgen, Y. (2001) Türkiye deki Ġhale Mevzuatı ve Avrupa Birliği Ġhale Mevzuatına Uyarlanması, Doktora Tezi, Ġstanbul Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Ġstanbul. Directive 2004/18/EC of the Europen Parliament and of the Council on the Coordination of Procedures for the Award of Public Works Contracts Public Supply Contracts and Public Service Contracts (2004/18/EC), 30/04/2004, Official Journal of theeuropenunion.
9 57 Gencer, H. (2003) En Ekonomik Teklifin Analitik HiyerarĢi Metodu ile Seçimi, ĠnĢaat Mühendisleri Odası Ġstanbul Bülteni, Yıl:14, Sayı:64, Sh:9-13. Gök, Y.,(2005) Açıklamalı Ġhale Kanunu, Ġlksan Matbaası, Ankara. Kamu Ġhale Kurumu, KĠK, (2005) Kamu Alımlarında AB ve Ġngiltere deki Düzenleme ve Uygulamalar, Ankara. Kamu Ġhale Kurumu, KĠK. (2011a) 4734 Sayılı Kamu Ġhale Kanunu, Ankara. Kamu Ġhale Kurumu, KĠK. (2011b) Yapım ĠĢleri Ġhaleleri Uygulama Yönetmeliği (YĠĠUY), Ankara. Kamu Ġhale Kurumu, KĠK. ( ) Ġhale Ġstatistikleri, Ankara. Manisalı, E. (1996) ĠnĢaat Ġhalelerinde Uygun Bedelin Tespitinde Yeni Bir Modelin Belirlenmesi, 5. ĠnĢaat Mühendisliğinde Bilgisayar Kullanımı Sempozyumu, Bildiriler Kitabı, ĠTÜ ĠnĢaat Fakültesi, Ġstanbul.