... konulu sunumlar: "GÜNDEM 1. Hedef Piyasa Yapısı 2. DUY ile Değişiklikler ve Kazanımlar"— Sunum transkripti:
0 PMUMHedef Piyasa Yapısı ve Yol Haritası 1. Türkiye Elektrik Piyasası Konferansı Ünal Terzi – TEİAŞ EPHMU D. Bşk. Ankara,
1 GÜNDEM 1. Hedef Piyasa Yapısı 2. DUY ile Değişiklikler ve Kazanımlar 3. Bölgesel Piyasalar
2 GÜNDEM 1. Hedef Piyasa Yapısı 2. Mevcut DUY ile Değişiklikler ve Kazanımlar3. Bölgesel Piyasalar
3 TÜRKİYE ELEKTRİK PİYASASI YAPISI Dengeleme Mekanizması Uzun Vadeli Yatırım Teşviği veArz GüvenliğiÜretimOptimizasyonuSistem Güvenliğive GüvenirliğiAlacak ve BorçlarınUzlaştırmasıAmaçSistemFiyat Riskine Karşı Koruma ve ElektrikPortföyünün Finansal OptimizasyonuElektrik PortföyününFiziksel OptimizasyonuYeterli, Kaliteli ve SürekliElektrik EnerjisiHızlı, Güvenilir ve HatasızAlacak ve Borç YönetimiPiyasa KatılımcısıZamanUzun Vade ÖncesiBir Gün ÖncesiTeslimat GünüUzlaştırmaİkili AnlaşmalarDengeleme Mekanizması- EÜAŞ HES ve TETAŞ,- Portföy Grupları ve Dağıtım Şirketleri,- TETAŞ ve Dağıtım Şirketleri arasındaGeçiş Dönemi Sözleşmeleri- Katılımcıların aralarındayapacakları uzun dönemliİkili Anlaşmalar-Dengelemenin Saatlik Uzlaştırması+ Yük Alma Miktarı x SMF- Yük Atma Miktarı x SMF-Dengesizliklerin Aylık 3 UzlaştırmaDönemi (Gece, Gündüz ve Puant)Bazında Tek Sistem Dengesizlik Fiyatı(SDF) Üzerinden Uzlaştırılması– (Satış İkili Anlaşmalar – Alış İkili Anlaşmalar)(Üretim – Tüketim)- (Yük Alma Miktarı – Yük Atma Miktarı)= Enerji Dengesizlik Miktarı-Aylık Olarak FaturalanmasıGeçişDönemiAğustos2006YTL/MWhSistemMarjinalFiyatı(SMF)TalepArzGerçek Zamanlı DengelemeSistemdeki öngörülemeyen dengesizliklerin (iletim sistemi arızası,santral arızası, talep tahmini hataları gibi) giderilmesinisağlayacak- Yan hizmetleryük atma talimatı verilmesi- Gün öncesinden verilen talimatlara ilave yük alma veMWGün Öncesi Dengelemetahmini ile piyasa katılımcılarının sundukları Günlük ÜretimBir gün sonrası için Sistem İşletmecisi tarafından yapılan talepProgramları (GÜP) arasındaki farkın, dengelemeye katılan üretimtesislerinin ikili anlaşma satışlarından arta kalan kapasitelerinikullanmak üzere yük alma (YAL) ve yük atma (YAT) talimatıvermek suretiyle en ekonomik olarak dengelenmesi.İkili Anlaşmalar PiyasasıAralık2007Ocak2007Spot FiyatSMFMWYTL/MWh-Gün Öncesi Piyasasının,-Dengeleme Güç Piyasasının ve-Dengesizliklerin Saatlik UzlaştırmasıHaftalık ve/veya Günlük OlarakFaturalanmasıMWYTL/MWhArzTalepSpotFiyatHedefYapıAralık2008Vadeli İşlemler PiyasasıGün Öncesi PiyasasıDengeleme Güç PiyasasıBir gün sonrası teslim edilecek saatlikelektrik enerjisi alış ve satış işlemleriiçin kurulan organize elektrik piyasası15 dakikalık yedek kapasiteyi sağlayanve Sistem İşletmecisi tarafındanişletilen elektrik piyasasıForwards/Futures ve Opsiyon İşlemleri-Fiyat istikrarını sağlayacak,-Yatırımcıların önlerini görebilmelerine ve olası risklere karşıpiyasa mekanizmaları dahilinde korunmalarına imkan tanıyacak,-Bu sayede,- yatırımcılar için piyasanın cazibesini arttıracak ve-artan yatırımlara bağlı olarak arz güvenliğini verekabet seviyesini arttıracaktır.Talep tarafının da katıldığı (demand side participation), ayrı birpiyasa işletmecisi (Market Operator) tarafından işletilen,belirledikleri ve bu sayede en ucuz kaynağın kullanılmasınıkatılımcıların piyasada oluşan fiyata göre alım-satım miktarlarınısağlayan, arzın yetersiz kalması durumunda fiyatın yükseldiğive talebin kısıldığı, bu sayede arz güvenliğine katkıda bulunan,katılımcıların talep öngörüleri çerçevesinde gerçek zamanakabul edilen Gün Öncesi Piyasası (Day Ahead Market)dengeli girmelerini sağlayan ve spot fiyatı referans fiyat olarak+ Yan HizmetlerPiyasa gelişimine bağlı olarakhedeflenen tarihlerden önceorganize piyasaların açılmasısöz konusu olabilir.PMUM
4 Hedef Piyasa Yapısı Elektrik Enerjisi Ticareti Sistem İşletimi Bir gün öncesine kadarBir gün öncesiGerçek zamanOcak2007Aralık2007İkili Anlaşmalar PiyasasıGün Öncesi PiyasasıDengeleme Güç PiyasasıSpot FiyatSMFMWYTL/MWhMWYTL/MWhArzTalepSpotFiyatAralık2008Avrupa ülkelerinin neredeyse tamamında uygulanmakta olan ikili anlaşmalara dayalı piyasa modelinin detayı Şekil 4.5.’de gösterilmektedir. Avrupa piyasa modelinde ikili anlaşmalar piyasası, gün öncesi piyasası ile tamamlanmaktadır.Gün öncesi piyasası organize elektrik borsaları (power exchange) tarafından organize edilmekte ve arz ve talep tarafının her ikisinin katılımıyla[1] spot fiyatını veya piyasa referans fiyatını, arz-talep eğrilerinin kesiştiği noktada belirlemektedir. Bu piyasada piyasa katılımcıları portföylerini[2] daha iyi dengeleyebilmekte ve gerçek zamanlı dengeleme piyasasını küçültmek suretiyle Sistem İşletmecisinin dengeleme yükünü azalmakta, dolayısıyla sistem güvenliğini arttırmaktadır. Gün öncesi piyasası kapandıktan sonra üreticiler ve iletime bağlı bazı büyük tüketiciler gerçek zamanlı dengeleme piyasasına YAL/YAT tekliflerini sunmaktadır. İki piyasa arasında arbitraj olanağını kaldırmak için YAL fiyat teklifinin en az spot fiyatına ve YAT fiyat teklifinin en fazla spot fiyatına eşit olması kuralı mevcuttur. Şekil 4.5. Avrupa Piyasa ModeliSpot fiyatı doğal olarak volatil olduğundan,Geleceğe yönelik forward fiyatlarının ortaya çıkarılmasını kolaylaştırmak ve böylece yeni yatırımlar için güvenilir bir yatırım ortamı sağlamak,Riskten korunma araçlarını sunmak ve böylece spot piyasada fiyat istikrarını sağlamaktır. (Elektrik enerjisi sektöründe Vadeli İşlemler (Finansal) Piyasası, gelişmiş elektrik enerjisi piyasalarına sahip ülkelerde mevcuttur.)Vadeli işlemler piyasasında piyasa katılımcıları geleceğe yönelik (örneğin, bir ay sonrası) spot fiyatı, (ki aynı zamanda bu fiyat ikili anlaşmalar fiyatıdır,) tahmin etmeye çalışmaktadır ve herkesin bu fiyata yönelik ortak tahmini bu piyasayı ortaya çıkarmaktadır.[1] Burada arz tarafı üretim arttırmak ve tüketim azaltmak, talep tarafı tüketim arttırmak ve üretim azaltmak olarak algılanmalıdır. Dolayısıyla, üretim şirketinin maliyet yapısına göre arz ve talep eğrilerin her ikisinde farklı noktalarda yer alması mümkündür. Detayları kitabın takip eden Bölümünde verilmektedir.[2] Gün öncesi piyasasında dengelenecek piyasa katılımcısının portföyü üretim, tüketim, ikili anlaşmalar kapsamında yapılan alım ve satış, ve gün öncesi piyasasında yapılan alım ve satışı kapsar.Vadeli İşlemler (Türev) PiyasasıElektrik Enerjisi TicaretiSistem İşletimi
5 Gün Öncesi Piyasası Spot Fiyatının Hesaplanması Fiyat, YTL/MWh2030354042454855900Kat. A, MW2020Kat. B, MW606040402020Kat. C, MW40-40-12020TOPLAM, Alış12010080604020TOPLAM, Satış-40-1204080120100200300YTL/MWhMWSatışAlışDenge:İşlem Hacmi:41 YTL/MWh60 MW
6 Gün Öncesi Dengeleme24000Talep tahminiYük AlmaÜretim Miktarı2200020000Yük Atma18000160001400012000100008000600040002000123456789101112131415161718192021222324
7 Gerçek Zamanlı Dengeleme 1200013000140002300024000123456789101112131415161718192021222324ZamanMWhPlanlanmışÜretimTüketimGerçekleşen
8 GÜNDEM 2. Mevcut DUY ile Kazanımlar 1. Hedef Piyasa Yapısı 3. Bölgesel Piyasalar
16 GÜNDEM 3. Bölgesel Piyasalar 1. Hedef Piyasa Yapısı 2. Mevcut DUY ile Kazanımlar3. Bölgesel Piyasalar
17 Bölgesel PiyasalarÜlkeler arası ve piyasalar arası enterkonneksiyonlar, piyasa gelişimi için;Arz güvenliğine katkı sağlaması,Farklı birincil kaynak (yakıt) dağılımlı (hidro-termik oranı gibi) ve farklı yük profili, puant yükü ve puant yük saatleri olan sistemler/piyasalar arası sinerji yaratılması,Piyasa katılımcılarının faaliyet gösterebilecekleri piyasayı büyütmesi,Yapısal değişime açık olması,Elektrik enerjisi fiyatlarında istikrar sağlaması, dolayısıyla yatırımların tahmin edilebilirliği oranını yükseltmesi nedeniyle son derece önemlidir.
18 Bölgesel Piyasalar Bölgesel elektrik enerjisi piyasalarının oluşması; Daha düşük maliyetli kaynaklara ulaşmasını,Rekabetin ve dolayısıyla verimliliğin artmasını ve maliyetlerin düşmesini,Ölçek ekonomisinden yararlanmasını,Kaynakların ve yedeklerin paylaşılması ile yatırım ihtiyaçlarının azalmasını,Arz güvenliğinin artmasını,Ülkeler arası bilgi ve tecrübe paylaşımından dolayı en iyi işletme ve yönetim uygulamalarının yaygınlaşmasını sağlayacaktır.
19 Avrupa Elektrik Piyasasına Yönelik Yol Haritası: Paralel Yaklaşım Avrupa İç PiyasasıAvrupa ölçeğinde entegrasyonBölgeler arası koordinasyonBölgeler arası gelişimUlusal piyasalarınsürekli serbestleşmesi
20 Avrupa Elektrik İç Piyasası için Orta Vadeli Vizyon İskandinav Piyasasıİngiltere-İrlanda Piyasası /2010?Baltık Piyasası(2008?)Orta Avrupa Piyasası( ?)Batı Avrupa Piyasası ( ?)Güney Doğu Avrupa Piyasası ( ?)İberya Piyasası(2005?)Günümüzde üye ülkelerin elektrik şebekelerinin enterkonnekte seviyesi yeterli değildir.İlaveten, bazı ülkeler ortak uyumlu kurallarını çoktan uygulamaya koy muşlar ve bazen de liberalizasyon paketinde öngörülenin ötesine geçmişlerdir.Sonuç itibarıyla, aralarındaki enterkoneksiyonların güçlü olduğu üye ülkeleri içeren bölgesel piyasaların oluşturulması orta vadede gerekli olmaktadır.Piyasa açıklık seviyesi, iletim tarifesinin belirlenmesi, ikili anlaşmalar ile ticaret kuralları ve standart gün öncesi ve gün içi piyasalar dahil kısıt yönetim metodolojileri dahil diğer tüm hususlarda bu bölgesel piyasalar içinde daha uyumlu düzenleme yaklaşımları sergilenebilir.Şekil 4.3’de Avrupa’da potansiyel bölgesel piyasalar gösterilmiştir. Burada uluslararası ilk bölgesel piyasa olan İskandinav Piyasası örnek teşkil etmektedir. İtalya kendi çapında bir bölgesel piyasaya tekabül edecek büyüklüktedir ve 2004 yılında enterkoneksiyonlarını tamamlamıştır. İberya yarım adasında bulunan İspanya ve Portekiz piyasaları ile İngiltere ve İrlanda piyasaları 2005 yılında bölgesel piyasalar olarak ortaya çıkabilir.Daha sonra Batı ve Orta Avrupa bölgesel piyasaları ve Türkiye’nin de dahil olduğu Güney Doğu Avrupa bölgesel piyasası (Detayları kitabın 5.2. Bölümünde verilmektedir) 2006 yılında, son olarak Baltık ülkelerini kapsayan bölgesel piyasanın 2008 yılında kurulması muhtemel görünmektedir. Bölgesel piyasalar arası enterkoneksiyon güçlendikçe tek bir ortak iç piyasaya kademeli geçiş yapılması öngörülmektedir.İtalya Bölge Piyasası(2004)Kaynak: European Commission, DG Transport and Energy Strategy Paper, Medium Term Vision for the Internal Electricity Market, March 2004
21 ECSEE (Güney Doğu Avrupa Enerji Topluluğu) Türkiye,Avrupa Birliği enerji piyasası ile yakından bağlantılı,Avrupa Birliği içerisindeki yasal çerçeveye tamamen uyumlu,Güney Doğu Avrupa’daki entegre bölgesel piyasaları oluşturmayı amaçlayan,Balkanları Hazar denizine ve Orta doğu ile Güney Afrika gaz rezervlerine bağlayacak girişimleri sağlayarak Güney Doğu Avrupa ve Avrupa Birliğinin enerji güvenliğini zenginleştirmeyi hedefleyenGüney Doğu Avrupa Enerji Topluluğu’nun (ECSEE) bir üyesidir.Güneydoğu Avrupa ülkeleri ve Avrupa Komisyonu tarafından, bölge ülkeleri arasındaki elektrik enerjisi ticaretinin artırılmasını teminen2007 yılında bölgesel bir enerji piyasasının açılması venihayetinde bu piyasanın Avrupa Birliği Elektrik Piyasasına entegrasyonunu sağlamak üzere, Güneydoğu Avrupa Enerji Topluluğu oluşturulması çalışmaları (Atina Süreci) sürdürülmektedir.
22 ECSEE (Güney Doğu Avrupa Enerji Topluluğu) Avrupa Komisyonu tarafından koordinasyonu sağlanan Güney Doğu Avrupa Enerji Topluluğu (The Energy Community of South East Europe (ECSEE)) aşağıdaki ülkelerden oluşmaktadır:AB’ye Üye Ülkeler : Avusturya, Yunanistan, Macaristan, İtalya, Slovenya;AB’ye Aday Ülkeler: Arnavutluk, Bosna Hersek, Bulgaristan, Hırvatistan, Makedonya, Romanya, Sırbistan, Türkiye ve Kosova;Gözlemci: Moldova.Avrupa Komisyonu tarafından koordinasyonu sağlanan Güney Doğu Avrupa Enerji Topluluğu (The Energy Community of South East Europe (ECSEE)) AB’ye üye ülkelerden Avusturya, Yunanistan, Macaristan, İtalya ve Slovenya, AB’ye aday ülkeler olarak Arnavutluk, Bosna Hersek, Bulgaristan, Hırvatistan, Makedonya, Romanya, Sırbistan, Türkiye ve Kosova, ve gözlemci olarak Moldova’nın katılımıyla elektrik enerjisi olarak 330 TWh’in üzerinde bir tüketim miktarından oluşmaktadır.
23 Hedeflenen UCTE Kontrol Blokları UASKSKAHMDAROROHHRSLOBiHSLOBORZENOPCOMHRALSerMonMKROBiHSerBGIMonBGBGGRMKALTEİAŞ/PMUMGRTR
24 Vizyonumuz Avrasya-Akdeniz Enerji Havuzu Ankara