Efendim, ilk iki sayıda hatırlarsanız beyaz ten ve cilt bakımından bahsetmiş, bu sayıda da Roma’da kişisel bakım nasıl oluyor ona değineceğiz demiştik.
Roma’da temizlik anlayışı bugünkünden çok farklı biliyorsunuz. Sabunun henüz Keltlerden ve Alman kavimlerinden öğrenilip de yaygın olmadığı zamanlarda vücut temizliği meşhur Roma Hamamlarında gerçekleştiriliyor. Bizim Osmanlı Hamamlarına da ilham kaynağı olan hamam kültürü, aslında Roma’ya Yunanlılardan geçmiş ancak her konuda olduğu gibi Romalılar başka kültürlerden adapte ettikleri davranış biçimlerini kendi anlayışlarınca geliştirmiş, gerektiğinde de bunun fiziki altyapısını inşa etmekten çekinmemişler.
Çeşit çeşit uygulama var haftanın belli günleri kadınlara, geri kalan zamanda da erkeklere ayrılan Roma hamamlarında. Ilıktan sıcağa, sıcaktan soğuğa (tepidarium-caldarium-frigidarium) geçiliyor, ardından gelen dinlenmeyi de kokulu yağlarla masaj takip ediyor. Herkese ücretli bu hamamlarda sadece çocuklardan para alınmıyor. Sadece beden değil ruh da temizleniyor denilebilir bu mekanlarda. İmparatorluk geleceğine dair politika üretmeye varan bir sosyal paylaşım alanı oluyorlar zira. İnternette direkt mesajlaşma aplikasyonları çıkmadan muhabbet döndürülen “chat room”lar vardı ya, aynı onlar gibi. Dedikodu yapılıyor, felsefe öğreniliyor, moda takip ediliyor, savaş haberleri tartışılıyor vesaire vesaire. Televizyon, radyo, gazete, internet, sinema gibi vakit geçirme ve sosyalleşme araçlarının mevcut olmadığı bir dönem için hayli önemli bir mekan diğer tüm sosyal alanlar gibi. Bütün bunların yanında esas maksat olan temizlik de ihmal edilmiyor elbette. Temizlik genelde kirli vücutların adaçayı gibi aromatik bitkilerle kokulandırılmış yağlar sürülerek kazınması şeklinde oluyor. Özel bir alet var cildi kazımak için: strigil. Halen atçılıkla uğraşanların “kaşağı” diye bildikleri nesnenin biraz daha düz ve eski bir modeli olarak düşünebilirsiniz strigil denilen aygıtı.
Bakırdan, bronzdan veya başka bir metalden üretiliyor; içe dönük ve kıvrık bir yapısı var. Eğer hamamın sıcağında terlediyseniz, bu temizlik daha da verimli oluyor çünkü strigil sadece sürülen kokulu yağı değil, teri de kirle beraber kazıyarak daha da kaygan, daha da temiz yapıyor insanı. Eğer sıradan bir Romalı değil de bir atlet veya gladyatörseniz, yani hem muteber bir vücuda sahip, hem de celebrity sıfatını taşıyabilecek şöhrette bir erkekseniz, bu stirigil ile kir kazıma işinin şekli değişiveriyor. Strigil kullanan kölenin yanına küçük bir şişecikle bir başka köle daha yanaşıveriyor ve kazınarak sıyrılan kirli ter, o şişeciğin içine aktarılıyor. Gözyaşı şişesi denilen şişelere benzeyen bu küçük kaplarda toplanan ünlü ve sportif kişilerin nadir bulunan teri de cüzdanı dolgun Romalı asil hanımefendilere satılıyor. Ne yapıyor hanımefendiler bu yağlı karışımı? Ciltlerini nemlendirmek için kullanılyorlar elbette.
Romalılar sadece temizliğe değil, sair bakımlarına da fazlaca düşkünler. Erkek veya kadın, vücutlardaki tüyler temizleniyor. Vücut tüyleri derken bunlara kadınlarda koltukaltı ve jenital bölgeler de dahil. Erkeklerdeyse zaten saç şart ama diğer tüyler, hele ki sakal neredeyse barbarlık göstergesi, asla kabul edilmiyor. Bu nedenle bazen keskin aletler traş için kullanılsa de genelde yolma işinde ustalaşmış köleler özel cımbızlarla yoluyorlar efendilerinin sakallarını. Sakal kadar genel olmasa da bazen erkeklerin vücudundaki diğer tüyler de cımbızlanıyor. Romalı erkek heykellerinde yüzleri bir gözünüzün önüne getirin, ne demek istediğimi anlayacaksınız.
Peki, bu kadar bakımına düşkün bir kültür kirli giysilerle dolaşır mı sizce? Elbette hayır. “İyi de çamaşırlar nasıl yıkanıyor?” derseniz, amonyakla elbette. Baz olma özelliğinden dolayı kısmen asidik olan inatçı lekeleri dahi çıkartmakta birebir işe yarıyor amonyak. Elbette önce bekletiliyor, sonra suyla yoğunluğunu azaltıp iyice seyreltiyor, ondan sonra kullanılıyor. Nereden buluyorlar amonyağı peki? Roma gibi umuma açık tuvaletlerin bol olduğu kozmopolit ve kalabalık bir kentte idrardan bol ne var? Umumi tuvaletler de aynı hamamlar gibi ayrı sosyalleşme alanları zaten. Beyefendiler orada hem ihtiyaç giderip hem sohbet ediyorlar, ardından da ortak olarak kullandıkları ucu süngerli tahta çubuktan mamul bir fırçayla (spongia) taharetlenip temiz ve huzurlu bir halde çıkıyorlar dışarıya.
Ama durun, temizlik bu, bedava olmaz. İdrarı üretene değil elbette ama hammadde haline getiren, yani umuma açık tuvaletlerden toplayıp gerek çamaşır, gerekse deri imalatında kullananlara satanlardan vergi alınması da ihmal edilmiyor. Bu ilginç vergiyi başlatan da İmparator Vespasian.Hatta oğluyla aralarında bir tartışma geçiyor bu konuda. Titus (Vespasian’ın oğlu) bu verginin ilan edildiğini duyunca “Yahu baba, idrardan da vergi mi olur?” diyecek gibi oluyor. Vespasian da durur mu, elindeki madeni parayı oğluna doğru fırlatıp “kokla bakalım, kokuyor mu” diye soruyor. Titus “Yok baba, kokmuyor” deyince “Ama işte bu da idrar vergisinden gelenlerden. ‘Para kötü kokmaz’ (pecunia non olet/ money does not stink)” diye tarihe geçen ünlü cümlesini sarfediyor.
Sadece tuvaletlerin önünden değil, çamaşırhanelerin (fullonica) önünden de toplanıyor bu içi idrar dolu taşınabilir kaplar (dolia curta) çünkü onlar da “gelen geçen sıkıştıysa işini görüp rahatlasın, ben de deterjan edineyim” zihniyetiyle kapılarının önlerine idrar kapları koyuyor, dolan kapları da içeri çamaşırhaneye alıveriyorlar.
drarla yıkanan çamaşırlarda sadece beyazlar daha beyaz olmuyor, aynı zamanda renkliler de daha renkli hale geliyorlar. Bir mordan vazifesi görerek tohum yaprak, çiçek, yosun, kök ve kabuklardan elde edilen doğal boyaların kumaşın dokusuna daha iyi sabitlenmesini, tutunmasını sağlıyor idrar ve amonyak zira.
Eminim “idrarla yıkanmış giysiyle nasıl dolaşılır?” diye bir soru geliyordur aklınıza kokusundan mülhem. Unutmayın, her şeyin kötü koktuğu yerde kötü koku yoktur. Farketmezsiniz bile, adapte olursunuz. Ayrıca emin olun zamanda yolculuk mümkün olsa da bir Romalıyı alıp bugüne getirsek, kentlerin yoğun yakıt ve egzos kokusunu idrar kokusundan bin beter bulacaktır. Oysa biz farkında bile değiliz; mutlu-mesut yaşıyoruz tüketim aşkına bu duman kargaşası içinde.
Kaldı ki Romalılar da güzel kokulara düşkünler ve o kokuyla bırakmıyorlar giysilerini. Pek çok aromatik bitki, özellikle de lavanta sık sık kullanılıyor günlük hayatlarında. Hem ilaç niyetine içiyorlar, hem uçuculardan korunmak hem de güzel kokmak için kullanıyorlar. Savaşçılar misal, sefere çıkarken yaralarını ve muhtelif enfeksiyonu tedavi etmek için lavanta alıyorlar mutlaka yanlarına.
Romalılar düşkün oldukları bu çiçeği çamaşır yıkama olayının içine de dahil ediyor ve son durulama suyuna bol bol lavanta çiçekleri atıyorlar. Belki de lavantanın Roma’da en yaygın kullanım şekli bu da diyebiliriz, zira lavare, latince “yıkamak” demek ve lavanta da lavare kökünden türeyen bir kelime olarak isim oluyor çiçeğe. Bir anlamda “yıkama çiçeği” gibi düşünebilirsiniz lavanta kelimesinin anlamını yani.
Devam edeceğiz efendim, bir sayıda tek yazıyla kurtulamaz koca Roma İmparatorluğu elimizden.