30 yıl öncesinin ‘demir perde’si olarak bilinen Doğu Avrupa ülkeleri, bugün yüz milyarlarca dolarlık uluslararası yatırıma ev sahipliği yapan bir cazibe merkezine dönüştü. Son yıllarda giderek artan bir ilgi ile Doğu Avrupa pazarlarını mercek altına alan Türk şirketleri de gelişmiş Avrupa Birliği ülkelerinin ve Rusya’nın en önemli tedarikçisi haline gelmeye başlayan Romanya, Polonya, Sırbistan ve Çek Cumhuriyeti gibi ülkelere yatırım akını başlattı. Otomotiv yan sanayinden tekstile, beyaz eşyadan enerjiye pek çok alanda Türk yatırımları artıyor.
Doğu Avrupa Ülkelerinde İş Kurmak
Son 20 yılda yurtdışında binlerce projeye imza atan ve ABD’den Çin’e, Kuzey Avrupa’dan Sahraaltı Afrika’ya dünyanın dört bir yanında milyarlarca dolarlık doğrudan yatırıma imza atan Türk şirketlerinin yeni gözdesi, Doğu Avrupa ülkeleri oldu. 18 Doğu Avrupa ülkesiyle toplamda 35 milyar doları aşan dış ticarete imza atan Türkiye, yeni dönemde bölgeye yapacağı milyarlarca dolarlık yatırımlarla Doğu Avrupa ekonomileri içindeki ağırlığını artıracak. Biz de Ekonomist Dergisi’nin bu sayısında, 18 bölge ülkesindeki doğrudan yatırım fırsatlarını ve yakın dönemde bölgeye yatırım planlayan Türk şirketlerini araştırdık.
SSCB’nin yıkılması sonrasında, 90’ların başından itibaren liberal ekonomiye entegre olmaya başlayan Doğu Avrupa ülkeleri, bugün Almanya, Fransa, Ingiltere gibi gelişmiş Avrupa ekonomilerinin en önemli tedarikçilerinden biri haline geldi. Başını Polonya, Macaristan, Romanya, Hırvatistan ve Çek Cumhuriyeti’nin çektiği Doğu Avrupa Bölgesi, hızlı büyüyen ekonomisiyle yatırımcıların dikkatini üzerine çekmeye devam ediyor. Bölgenin ortalama GSYİH artış oranı AB ortalamasının iki katı seviyelerinde bulunuyor. Uluslararası Para Fonu IMF’in 2017 tahminlerine göre, Eu-ro Bölgesi’ndeki ekonomik canlanma ile birlikte Doğu Avrupa ekonomilerindeki yükseliş de devam edecek. Öyle ki, 18 Doğu Avrupa ülkesinden 10’unun 2017’yi yüzde 3’ün üzerinde büyümeyle tamamlaması öngörülüyor.
AVANTAJLARI NELER?
Peki yaklaşık 30 yıl önce ‘Demir Perde’ ülkeleri olarak adlandırılan ve kapitalist sistemin dışında olan Doğu Avrupa ülkelerini, uluslararası yatırımcıların yeni gözdesi haline getiren faktörler neler?
Bölge ülkelerinin en büyük avantajı, hem gelişmiş AB pazarlarına hem de Rusya’dan Orta Asya ülkelerine kadar geniş bir pazara hitap etmeleri. Bunun yanı sıra becerikli ve ucuz işgücü, AB ile uyumlu ve yatırımcı dostu mevzuatı, basit ve çekici vergi sistemi, stratejik transit ve lojistik merkezleri, yüksek üretkenlik ve düşük kurumlar vergisi de Doğu Avrupa ülkelerini cazip kılan diğer etkenler. Diğer taraftan, zaman zaman yaşanan ekonomik istikrarsızlıklar ve ülke ölçeklerinin ufak olması yatırımcıları frenleyen unsurlar olarak belirtilebilir.
Dış Ekonomik İlişkiler Kurulu (DEİK) ve Bain&Company tarafından hazırlanan Yurtdışı Yatırım Endeksi 2017 raporunda, Doğu Avrupa ülkelerinin yatırım adresi olarak son yıllardaki çıkışını sürdürdüğüne vurgu yapılıyor.
UZUN VADELİ YATIRIM
Raporda özellikle Polonya, Macaristan ve Romanya’nın gerek Türkiye’den gerek dünyadan özellikle imalat operasyonlarına dönük önemli miktarda yatırım çektiğine dikkat çekiliyor. Ayrıca Estonya, Litvanya ve Letonya’nın başı çektiği Baltık grubu ülkelerinin de kişi başına düşen yüksek orandaki yabancı yatırım miktarı ile giderek daha fazla ilgi gördüğüne işaret ediliyor. Raporda Avrupa Birliği’nin genişleme politikası sonrasında iş ortamları hızla gelişen bölge ülkelerine ilişkin şu değerlendirmelerde bulunuluyor:
“Bu ülkeler anlık barındırdığı fırsatlardan ziyade daha uzun vadeli iş ve yatırım planlarının potansiyel parçası konumuna gelmişlerdir. Fırsat odaklı yatırımlar için gelişmiş Avrupa Birliği ülkelerinden ziyade; Romanya, Bulgaristan, Polonya, Macaristan ve Baltık Bölgesi ülkelerinin daha cazip olduğu söylenebilir.”
Ülke ülke bakıldığında Romanya, Türk yatırımcıların en çok tercih ettiği ülke olarak öne çıkıyor. Fiba Holding, Yıldız Entegre, Tomus Holding gibi pek çok dev firmanın Romanya’da uzun yıllardır yatırımları mevcut. Son yıllarda ise Çek Cumhuriyeti, Macaristan, Polonya, Hırvatistan ve Sırbistan Türk yatırımcıların gözdesi olmaya başladı. Bu ülkelerin kurumsal yetkinlikleri, maliyet ve lojistik avantajları pek çok yerli üreticiyi bu
ülkelerde üretim yapmaya itiyor. Sayfalarımızda yeni dönemde Doğu Avrupa’ya doğrudan yatırım planlayan Türk şirketlerin yer aldığı tablo da, bu eğilimi ispat eder nitelikte.
OTOMOTİV MERKEZİ OLDU
Bölgede belki de en fazla yatırım
çeken ve öne çıkan sektör otomotiv ve otomotiv yan sanayi. Orta ve Doğu Avrupa otomotiv endüstrisi, düşük maliyetli, yüksek kaliteli bir üretim merkezi olmasıyla, Amerika’da Meksika’nın otomotiv endüstrisine benzer bir rol oynuyor. Özellikle Avrupalı dev otomotiv markalarına üretim yapan
Türkiyeli yan sanayicilere Doğu Avrupa ülkelerinden büyük talep var. Bunun en önemli nedeni dev markaların yan sanayicilerini daha yakınlarına çekmek istemeleri ve Türk şirketlerin kaliteli ve nitelikli üretim gücü. Türkiye’den de pek çok otomotiv yan sanayi üreticisi bölgede tesis kurarak, AB ile Rusya’ya buralardan ihracat yapıyor.
ROMANYA’DA FABRİKA ALDI
Doğu Avrupa’da üretime soyunan yan sanayi şirketlerinden biri Beyçelik Holding. İlk yurtdışı yatırımını Beyçelik Gestamp markası ile Romanya’da yapma kararı alan şirket, kalıp tasarım ve imalatı ile sıcak/ soğuk şekillendirilmiş sac parça ve kaynaklı komponent üretimi yapacak. Romanya’nın otomotiv merkezi sayılan Piteşti’de presli ve kaynaklı sac parça ve komponent üretimi yapan bir tesisin çoğunluk hissesini satın alan Beyçe-lik, bu sayede küresel müşterileri olan Renault-Nissan Grup ve Ford ile ilişkilerini de güçlendirmiş olacak.
Yine Haksan firması da otomotiv pazarına yönelik kauçuk parça üretmek için bu yıl Romanya’ya yatırım planlıyor. Bölgedeki önemli bir diğer Türk yatırımı ise Arçelik’in yine Romanya’daki çamaşır makinesi fabrikası. Toplamda 105 milyon Euro’luk yatırım bedeline sahip tesis, Damboti-va kentinde yeşil teknoloji ile üretim yapacak. Bunun yanında Güriş Holding ve Atlas Global Energy, Ukrayna’da rüzgar enerjisi kurma hazırlığında.
DOĞUŞ’UN YENİ YATIRIMLARI
Son birkaç yılda ucuz ve kaliteli tatilin adresi haline gelen Doğu Avrupa ülkeleri, Türk turistlerin de yoğun ilgisini çekiyor. Bunu gören turizm yatırımcıları da bölgeye çıkarmaya yapmaya başladı. Bunlardan en önemlisi ise Doğuş Holding oldu. Doğuş, Yunanistan’da dört, Hırvatistan’da üç marina işletiyor. Ayrıca yine Hırvatistan’da beş yıldızlı bir oteli bulunan Doğuş, şimdi de 100 milyon Euro’yu aşan yatırımla ülkede ilk Hyatt markalı oteli açmaya hazırlanıyor. Adı Hyatt Regency Zadar Maraska olacak otelin 2019 baharında faaliyete geçmesi planlanıyor.
Yabancı yatırımcı için cazibe merkezi
Nüfus ve ekonomik potansiyeli ile orta büyüklükte bir Avrupa ülkesi olan Polonya’nın GSYİH’da son yıllardaki artış nedeniyle dünya ekonomisindeki önemi ve payı artıyor. Uyguladığı özelleştirme politikasıyla merkezi ve Doğu Avrupa ülkeleri içerisinde en fazla doğrudan yabancı sermaye yatırımı çeken üke haline gelen Polonya’ya giren doğrudan yabancı yatırım stoğu, 2016 sonunda 224 milyar dolara ulaştı. Ülkede alt yapı yatırımlarının hız kazanması, doğrudan . yabancı sermayenin pazara olan ilgisinin kesintisiz devam etmesi ve tüketim harcamalarının mali krizlerden az etkilenmesi gibi nedenlerden ötürü Polonya, son yıllarda pozitif büyüme gösteren yegane AB üyesi ülke oldu. Ülkedeki yabancı yatırımlar imalat sanayinin yanı sıra ticaret ve finansman alanlarında yoğunlaşıyor. Yabancı yatırımların yoğun olduğu imalat sanayi kolları ise gıda işleme, otomotiv, kağıt, elektrik ve kimya endüstrileri. Doğrudan yabancı sermayenin Polonya’yı tercih etmesinin başlıca nedenleri arasında, ülkenin AB üyeliği ve Orta Avrupa’daki konumu, kalifiye iş gücü, büyük şirketlerle işbirliğine hazır çok sayıda küçük ve orta ölçekli işletmenin mevcudiyeti, AR-GE, iyi yönlendirilmiş devlet yardımları ve üniversitelerle işbirliğine hazır tekno parklar sayılabilir.
Altyapı, sağlık ve gıda öne çıkıyor
Romanya, Doğu Avrupa coğrafyasında Polonya ile birlikte Türkiye’nin ticaret ve yatırımda en fazla işbirliği içinde olduğu ülke olarak öne çıkıyor. Romanya’nın ihracatında yüzde 21, ithalatında ise yüzde 12-14 civarında bir pay Türkiye tarafından gerçekleştiriliyor. 2016 yılında Romanya’da gerçekleşen doğrudan yabancı yatırım miktarı 3,9 milyar dolar iken, aynı yıl ülkedeki toplam doğrudan yatırım stoğu miktarı 76,9 milyar dolara ulaştı. Türkiye’den de Romanya’ya yatırım için yönelen firma sayısının hızla arttığını dile getiren DEİK/Türkiye-Romanya iş Konseyi Başkanı Fatih Karamancı, “Toplam 13 binin üzerinde firma Romanya’da yatırım gerçekleştirdi. Türkiye, Romanya’ya yatırım açısından üçüncü ülke konumunda” diyor. Bugüne kadar Türkiye’den Romanya’ya 500 milyon dolarlık bir sermaye transferi gerçekleştirildiğini anlatan Karamancı, altyapı, enerji ve yenilenebilir enerji, sağlık sektörü ve özelleştirme projelerinin Romanya hükümeti tarafından öncelikli olarak desteklenen atanlar olduğunun altını çiziyor. Arıca ülkede tüketicilerin en büyük gider kalemini yüzde 39,27 ile yiyecek-içecek oluşturuyor. Romanya’da birçok büyük market ürünlerini doğrudan ithal etme veya büyük ithalatçılardan temin etme yoluna gittikleri için, bu alanda da önemli yatırım fırsatları mevcut.
500 milyonluk pazara hükmediyor
Bir AB ülkesi olan Macaristan yatırımcıların hem AB fonlarından yararlanmasını sağlıyor, hem de kendi teşvik fonlarını devreye sokuyor. Teşvikler başta AR-GE desteği, arazi tahsisi, vergi muafiyeti, istihtam teşvikleri, eğitim desteği gibi birçok alanda mevcut. Yatırımın yapılacağı bölgeye göre yüzde 50’ye varan teşviklerin bazıları kredi, bazıları da hibe şeklinde kullanılabiliyor. 2017’den itibaren kurumlar vergisi oranı yüzde 9’a çekilirken, bu oran AB’deki en düşük değer konumunda. Macaristan’da yüksek potansiyeli olan sektörler otomotiv, lojistik, su arıtma, biyoteknoloji, bilişim, elektronik, inşaat, gıda, tarım, hayvancılık, hizmet, sağlık turizmi, yenilenebilir enerji ve paylaşımlı hizmetler olarak sıralanabilir. Macaristan’da inşaat, gayrimenkul, ticaret ve enerji alanında yatırımları bulunan Polat Holding Yönetim Kurulu Başkanı Adnan Polat, Macaristan’ın Doğu Avrupa ve Balkanlardaki 493 milyon nüfusluk bir pazara doğrudan hükmetme imkanına sahip olduğunu söylüyor. Polat, “Avrupa’ya ihracat yapan veya yapmayı planlayan Türk yatırımcıların, teşviklerden yararlanıp yatırım yapan birçok global şirket gibi Macaristan’a yatırım yapmalarını öneriyorum” diyor.
Finans ve gayrimenkulde yatırım çağrısı
2004 yılında AB üyesi olan ülkeye olan doğrudan yabancı yatırımlar, makroekonomik istikrar, dış ticaret yapısındaki köklü değişiklik, AB coğrafyasındaki konumu ve vasıflı işgücü nedeniyle giderek artıyor. Üretim ve ihracatta AB pazarına, özellikle de Almanya’ya bağımlı olan Çek Cumhuriyeti, yeni dönemde ihracat pazarlarını çeşitlendirmeyi hedefliyor. Halihazırda son derece sıkı olan kredi alma sürecini basitleştirici yeni bankacılık düzenlemeleri hayata geçirilirken, Euro’ya geçiş sürecinin de tamamlanması ile yabancı yatırımcı için daha çok tercih edilecek bir ülke olası bekleniyor.
Başkent Prag, iş çevreleri için en önemli cazibe merkezi konumunda ve Avrupa kıtasındaki ekonomik ağırlığını sürekli artıran bir şehir. Merkezi ve Doğu Avrupa ülkeleri içinde daha büyük bir rol oynama potansiyeline sahip. Yatırımlar Prag, Brno ve Plzen kentlerinde yoğunlaşırken, sadece üretim faaliyetleri değil, perakende ve hizmet sektöründe de yoğun yatırım ihtiyacı dikkat çekiyor. Hatta Çek Cumhuriyeti’ne yapılan yabancı sermaye yatırımlarının büyük bir bölümünü hizmet sektörü oluşturuyor. Elektrik, finans, ticaret ve gayrimenkul öncelikli hizmet sektörleri arasında. Otomotiv sektörü ise imalat sanayi yatırımları arasında önemli yer tutuyor.
Balkanların yükselen ekonomisi
Balkan yarımadasının yükselen ekonomisi olan Sırbistan, yatırım avantajları nedeniyle Türk yatırımcıların ilgisini çekmeye başladı. Hem AB pazarına açılan en yakın kapı olan hem de ABD ile Tercihli Ticaret Anlaşması bulunan Sırbistan, aynı zamanda Rusya ile de serbest ticaret anlaşması olan tek ülke. 2012’de başlayan AB’ye tam üyelik müzakerelerine başarılı bir şekilde devam eden Sırbistan’ın küresel ticaretteki avantajlı durumu, bu ülkeden ihracatlarda yaklaşık! milyar nüfuslu bir pazara ulaşmayı mümkün kılıyor. Sırbistan, Financial Times’ın her yıl düzenli olarak yayınladığı “FDIntellegence” raporuna göre 2017’de Singapur’u geride bırakarak doğrudan yabancı yatırıma en elverişli ülke seçildi.
DEİK/Türkiye-Sırbistan iş Konseyi Başkanı Aleksandar Medjedoviç, hazır giyim ve tekstil firmalarının AB pazarlarına dönük üretim için üs olarak seçtiği Sırbistan’ın otomotiv yan sanayi şirketleri için de büyük fırsatlara kapı araladığını söylüyor. Medjedoviç, “Şimdilik ülkedeki doğrudan Türk yatırımların büyüklüğü 50 milyon Euro civarında. Ancak yakın gelecekte özellikle tarım ve gıda alanında Türk firmalarının Sırbistan’a olan ilgisi hızla artacak” değerlendirmesinde bulunuyor.
Özelleştirme fırsatları büyük
Hırvat ekonomisi devlet mülkiyetindeki işletmelere dayanan sosyalist ekonomiden serbest piyasa ekonomisine geçişin yarattığı yapısal sorunları tam olarak aşabilmiş olmasa da barındırdığı yatırım fırsatları ile uluslararası yatırımcıların radarına girmiş bir ülke. Hırvatistan’daki Türk yatırımlarının değeri ise geçen yıl itibariyle 300 milyon Euro’yu aşmış durumda. Hırvatistan kanunlarına göre yerli ve yabancı yatırımcılar arasında hak ve yükümlülükler açısından herhangi bir fark gözetilmiyor. Ülkedeki özelleştirme takvimi, yatırımcılar tarafından yakından takip ediliyor. Özelleştirme kapsamında ilk olarak bankacılık ve iletişim sektörleri özelleştirildi. Ancak, enerji, demir-çelik, demiryolları, gemi inşa sanayi gibi sektörlerde özelleştirme ve yeniden yapılanma faaliyetleri henüz hedeflenen seviyeye ulaşamadı. Özelleştirme programının yavaş ilerlemesinde kamu idaresinin ağır işleyişinin yanı sıra yasal sorunlar, yatırımcıların özelleştirme projelerine ilgisizliği, satış koşullarının yatırımcı için uygun olmaması gibi nedenler etkili oldu. Yeni dönemde özellikle Hırvat Hava Yollan, Hırvat Posta idaresi ile kamuya ait demiryolu şirketinin bazı alt teşekküllerinin, turizm sektöründeki birçok kamuya ait otel ve tesislerin özelleştirilmesi çalışmaları devam ediyor.
Metalürji ve emlak alanında cazip
Ukrayna, diğer eski Sovyet Bloğu ülkelerinde olduğu gibi ağır sanayiye dayalı ve teknolojik bakımdan yetersiz bir ekonomik mirasa sahip olsa da Asya’daki talebe yönelik metal ve kimyasal üretimi ile önemli başarı elde etti. Kırım’ın Rusya tarafından ilhak edilmesi sonrasında ekonomik darboğaza giren ülkeye olan yabancı yatırımcı ilgisi ise azımsanmayacak düzeyde. Yabancıların yatırım yaptıkları sektörler arasında metalürji, finans, araç ve araç yan sanayi ticareti ve imalatı, inşaat, gıda, finans, ticari kiralama, emlak hizmetleri başta geliyor.
Yatırımcı ülkeler arasında, 16 milyar dolarla Güney Kıbrıs ilk sırada yer alıyor. Güney Kıbrıs’ı, Almanya, Hollanda ve Rusya Federasyonu takip ediyor. Türk sermayesinin başka ülkeler yoluyla Ukrayna’ya girmesi nedeniyle fiiliyatta gerçekleşen yatırım miktarı, kayıtların oldukça üzerinde seyrediyor.
Enerjide Türk yatırımcıyı bekliyor
Türkiye ile Bulgaristan’ın AB üyeliği öncesinde geçerli olan Serbest Ticaret Anlaşması, iki ülke ticaret hacmini kademeli ve dengeli olarak artırdı. Toplam ticaret hacminin 10 yılda 15 milyar dolara çıkarılması hedefi var. Bulgaristan’ın Türkiye ile birlikte Balkanlar’da enerji, elektrik ve doğalgaz alanındaki projelerde öncü rol almak istediğini kaydeden DEİK/Türkiye-Bulgaristan iş Konseyi Başkanı Osman Ak, Bulgaristan topraklarından 16,7 milyar metreküp doğal gaz transferi yapıldığına dikkat çekiyor. Ülkede özel tüketimin hızla artması beklenirken, sektör bazında gayrimenkul, enerji, tarım, inşaat, ulaştırma, turizm, imalat sanayi öne çıkıyor. Bulgaristan AB fonlarından sağladığı destekler, ülke dışından düşük enerji bağımlılığı, turizme elverişli bir ülke olması, ICT ve outsour-cing açısından hızlı gelişen bir ülke olması, düşük iş yapma maliyetleri ile yatırımcılar için cazip bir ülke.
Kaliteli tüketici kitlesi avantaj
Geçmişte Avrupa ile ticarette bir üs gibi düşünülen Yunanistan, yaşadığı ağır ekonomik krizler sonrasında, şimdilerde yalnıza iç pazar odaklı yatırımlar açısından değer taşıyor. Ülkede Ziraat Bankası,
Kartonsan, Doğuş, Setur, Habas, Ekol, Arkas gibi Türk firmalarının yatırımları mevcut. Kamu kaynaklı bir mali kriz yaşaması nedeniyle teşvik sisteminin uygulanmadığı Yunanistan’da özelleştirme süreçleri de çok yavaş ilerliyor. DEİK/Türkiye-Yunanistan İş Konseyi Başkanı Tevfik Bilgen, Yunanistan pazarına sıfırdan yatırım ya da şirket satın alma yolu ile girilebileceğini belirterek, “Kriz öncesi oldukça yüksek olan fert başına gelir sonradan düşse de Yunan halkı iyi bir kaliteli ürün tüketici kitlesi oluşturuyor. Türkiye’den mal satarken veya Yunanistan’da yatırım yaparak pazara girmek isteyenler için en büyük avantaj budur” diyor.
Turizm tesislerine ihtiyaç artıyor
Kalkınma döneminde olan ve AB üyelik başvurusu kabul edilen Bosna Hersek’te hemen hemen her sektörde büyüklü küçüklü projeler, fırsat ve teşvikler mevcut. Bunlar içerisinde turizm, tekstil, enerji, mobilya, yazılım ve tarım-hayvancılık öne çıkıyor. Özellikle turist sayısının her yıl yüzde 25’ten fazla artması, otel, restoran ve tesis yatırımlarında patlama yarattı. Avrupa’ya iş yapan firmalar için üretimlerinin bir bölümünü Bosna’ya kaydırmak çok avantajlı. Ülkedeki en önemli Türk yatırımcılardan biri olan Çilek Mobilya CEO’su Muzaffer Çilek, ülkede kurumlar vergisinin yüzde 10 olduğunu ve stopaj vergisi bulunmadığını söylüyor. Türkiye ile Bosna Hersek arasında neredeyse tüm ürünlerin ticaretinin sıfır gümrük ile yapıldığına işaret eden Çilek, “Bosna Hersek’i Avrupa ile iyi ticari ilişkiler içerisinde olması ve konumu itibariye Avrupa’ya açılan bir kapı olarak düşünebiliriz” diyor.
Perakende ve fmansta yükseliyor
Estonya, kamu ve özel sektör hizmetlerini çevrimiçi uygulamalarıyla yürüten dünyadaki ilk ülke olarak dikkat çekiyor, “e-estonia” adıyla elektronik kimlik sistemi aracılığıyla genel seçimler dahil olmak üzere bir çok konuda çevrimiçi çözümler ile hizmet sağlanıyor. ABD ve İsrail’den sonra hane başına düşen girişimci sayısı açısından dünyanın en önde gelen ülkelerinden biri olan Estonya’da demir çelik sektörü, ulaştırma, ticaret, hizmet sektörü öne çıkıyor. Yabancı yatırımlar açısından en büyük payın çevre ülkeler olan İskandinav ülkelerinde olduğunu belirten DEİK/Türkiye-Estonya iş Konseyi Başkanı Galip iiter, “Doğrudan yatırımlar için en önde gelen alanlar perakende, gayrimenkul, toptancılık, finans ve sigortacılık alanlarıdır. Estonya’nın dikkat çekici özelliği şeffaflık, serbest piyasa politikası ve avantajlı bir vergi sistemi sunmasıdır” diye konuşuyor.
Turizm ve madencilikte fırsat var
Arnavutluk, Balkanlar bölgesinin en çok gelişen ve hızlı değişen ülkelerinden biri. Türk firmalarının Arnavutluk’taki yatırım tutarı yaklaşık 1,7 milyar dolar. Söz konusu firmalarda 650 civarında Türk vatandaşı olmak üzere 9 bin 700 kişiye istihdam sağlanıyor. Yatırım projeleri bakımından turizm, enerji, madencilik önemli sektörlerden birkaçı. Ülkedeki ilk Türk yatırımcı olan Çalık Grubu’nun Arnavutluk ve Kosova’da faaliyet gösteren bankası BKT’nin yönetim kurulu başkanı Mehmet Usta, Arnavutluk’un yatırım teşvikleri bakımından ‘iş dostu’ bir ülke olduğuna vurgu yapıyor. Usta, “Türkiye ve Arnavutluk arasında imzalanan Serbest Ticaret Anlaşması sonucunda diğer komşu pazarlara erişim imkanı var. Bu Türk yatırımcılar için çok önemli bir fırsat” diye konuşuyor.
Tıbbi malzeme üretimi bekliyor
Soğuk savaşın sona ermesi ve Batı-Doğu bloklarının birleşmesiyle Avrupa’nın merkezinde bir konum kazanan Slovakya, Viyana’ya 60 kilometre, Budapeşte’ye 200 kilometre ve Prag’a 330 kilometre uzaklıkta.
2004’te AB üyesi olan Slovakya ekonomisinin gelişiminde, ülkenin AB fonlarından sağlamakta olduğu teşvikler önemli rol oynadı. Yine son birkaç yıl içinde ülkeye büyük ölçeklerde yatırımlar gerçekleştiren Volkswagen, Peugeot-Citroen ve KİA gibi başlıca otomotiv kuruluşları var. Sony, Samsung gibi elektronik eşya üreticisi kuruluşların da ihracata yönelik üretimleri ekonominin gelişiminde etkili oldu. Yabancı yatırımların yoğunlaştığı diğer sektörler ise makina, kimya sanayi ve bilgi teknolojileri sektörleri. Yeni dönemde yatırımda öne çıkması beklenen sektörler ise tıbbi malzemeler, endüstriyel laboratuar araç gereçleri ve elektrikli makineler.
Tarım altyapısı için kapılarını açtı
Bölgede ekonomik bakımdan en zayıf ülkeler arasında yer alan Moldova, özellikle yabancı yatırımları ülkesine çekebilmek amacıyla son yıllarda hukuki yapısında önemli düzenlemelere gitti. Yabancı yatırımcılar için avantajlı bir yatırım iklimi oluşturmak amacıyla reformlar yaparak, yabancı firmaların da yerel firmalarla aynı hukuki avantajlardan yararlanmasını sağlayacak önlemler almaya başladı. Moldova aralarında Türkiye’nin de olduğu 35 ülkeyle yatırımların korunması ve teşvikini sağlamaya yönelik ikili anlaşmalar imzaladı. Moldova ekonomisinde tarım üretimi ile tarıma dayalı sanayi üretiminin ağırlığı dikkate alındığında, Türk firmaları ile tarım alanında birçok işbirliği imkanı var. Üretim teknolojileri, modern ekipmanlar, depolama gibi konularda Türk firmalarının tecrübelerinin, bilimsel ve teknolojik altyapılarının Moldovalı firmalara aktarılması çerçevesinde iki ülke firmaları arasında birçok işbirliği imkanı mevcut.
Kişi başına gelir 28 bin dolar
Orta Avrupa’nın güneyinde yer alan Slovenya, 28 bin dolar seviyesindeki kişi başına milli gelir ile yüksek gelir grubundaki gelişmiş ülkelerden biri.
Slovenya’nın en önemli özelliği iyi yetişmiş ve verimli bir iş gücü yapısına sahip olması. Başlıca önemli sektörleri; otomotiv, elektrik elektronik sanayi, ilaç-kimya sanayi, metal işleme sanayi, kağıt ve kağıt ürünleri. Serbest Ekonomi Bölgesi ve Serbest Gümrük Bölgesi olmak üzere iki çeşit serbest ticaret alanı bulunuyor. Bu bölgelerde sağlanan teşvikler ise şöyle:
Ekipman, üretim maddelerinin ithalatında ve ihracat üretimi veya izin verilen faaliyetlerin gerçekleştirilmesinde gerekli hizmetlerde KDV muafiyeti, kurumlar vergisinde indirim, somut varlık yatırımlarında yatırım kaynağının yüzde 50’si için vergi indirimi ve kalifiye elemanların ve daha önce en az altı ay işsiz olan çalışanların ücretlerinin yüzde 50’si kadarının vergilendirilmesinde indirim.
Hazır giyim ve ev tekstili için uygun
Baltık Cumhuriyetleri arasındaki en küçük ülkelerden biri olan Letonya, 2 milyonluk nüfusu ile çok küçük bir pazar. Ancak ulaşım, bilgi teknolojileri, firtan-sal hizmetler ve turizm dahil olmak üzere hizmet sektörü, imalat sanayinde ise ağaç ve orman ürünleri, gıda işleme, metal işleme, tekstil gibi hafif sanayi ve inşaat gelişme gösteren sektörler ön planda. Bilgisayar ve telekomünikasyon hizmetleri ve ekipmanı, ormancılık, tarım ve ağaç işleme ekipmanı, ulaşım ve enerji dahil olmak üzere çeşitli sektörlerde ticaret ve yatırım açısından önemli fırsatlar bulunuyor. Letonya, birçok ürün grubunda net ithalatçı. Bu pazara girmeyi düşünen Türk firmaları açısından mücevherat, kumaş, hazır giyim, ev tekstili, otomotiv yan sanayi, kablo ve teller, elektrik devresi teçhizatı, inşaat malzemeleri, tarım ve gıda ürünleri işleme ekipmanı sektörlerinde fırsat var.
25 Türk şirketinin Doğu Avrupa’ya yatırım hamlesi
Aktaş Holding / Bulgaristan
- Techno Aktaş markası ile hava süspansiyon körükleriyle EPDM izolasyon nembranları üretiyor. 2018’de endüstriyel hortum üretimine başlayacak.
Aster Tekstil / Sırbistan
- Ülkenin güneyindeki Niş kentinde ilk etapta 8 milyon Euro yatırımla, üç yıl içinde bir fabrika kuracak.
Atlas Global Energy / Ukrayna
- Polonya sınırındaki Lviv kentinde ilk fazı 20 milyon Euro yatırımla rüzgar santrali inşa edecek.
Beyçelik Holding / Romanya
- Bölgenin otomotiv merkezi Piteşti’de, presli ve kaynaklı sac parça ve komponent üretimi yapan bir tesisin çoğunluk hissesini satın aldı.
Bİ0İI / Bosna Hersek
- iki yılda ham yağ rafinaj tesisi ile 20 milyon euro yatırıma ulaşan şirket, üç yıl içinde 80 milyon euro ciro hedefliyor.
Dimes / Polonya
- Başta Polonya olmak üzere Romanya veya Yunanistan’da dahil, 3 milyon dolar yatırımla meyve suyu fabrikası açacak.
Doğuş Holding / Hırvatistan
- D-Marin ile üç marina işletiyor. D-Resort Sibenik otelinin yanı sıra Hırvatistan’daki ilk Hyatt otelini 2019 baharında hizmete açacak.
Dosso Dossi Holding / Romanya
- Salça ve ketçap fabrikası ile Avusturya, Polonya, Rusya, Macaristan ve Ukrayna’ya ihracat yapıyor.
Fiba Holding / Romanya
- 2000’lerin başında başkenti Bükreş’te ülkenin ilk alışveriş merkezini açan holdingin ülkede 400 milyon Euro’yu aşan yatırımı bulunuyor.
Gülermak İnşaat / Polonya
- Varşova metrosunun ikinci hattının uzatılması ihalesini aldı, 2019 da hizmete açılacak.
Güriş Holding / Ukrayna
- Ukrayna’nın Odesa bölgesinde 80 MW’lik, Kosova’da ise 32 MW’lik rüzgar santrali kuruyor.
Haksan / Romanya
- Otomotive yönelik kauçuk parça üretmek için bu yıl Romanya’ya yatırım planlıyor.
Halkbank / Sırbistan
- 2015’te faaliyete başladığı ülkede bugün itibariyle 30 şubesi ve 425 çalışanı bulunuyor.
Hayat Kimya / Bosna Hersek
- Natron Hayat DOO fabrikası, Balkanlar’daki en büyük kağıt üretim tesislerinden biri.
Jeanci / Sırbistan
- 10 milyon Euro’yu aşan yatırımla dört fabrika açtı, bin kişiye istihdam sağlıyor.
Koç Holding / Romanya
- Arctic markasıyla Dambotiva kentinde 105 milyon Euro yatırımla çamaşır makinesi fabrikası kuracak.
Orhan Holding / Slovakya
- Dolny Kubin şehrinde akışkan transfer sistemleri üreten bir fabrika kurdu. Holding ayrıca Macaristan’da otomobil koltuğu ve parçaları üretiyor.
Polat Holding / Macaristan
- Ülkede gayrimenkul projeleri geliştirmek üzere AMX HS Real Estate Management şirketini kurdu.
Ravaber / Macaristan
- Ülkede 40 milyon Euroluk yatırımla yapı malzemesi (taşyünü) tesisi kuracak.
Simit Sarayı / Sırbistan
- Ülkenin farklı kentlerinde bir yıl içinde 13 mağaza açmaya hazırlanıyor.
Şişecam / Bulgaristan
- Ülkede beş fabrikası ile en büyük yabancı yatırımcı konumunda. Toplam fabrika yatırımları 1 milyar dolara ulaştı.
Teklas / Sırbistan
- İlk otomotiv yedek parça fabrika yatırımını 2016’nın ilk yarısında yapan Teklas, ikinci fabrikasını da yıl başında devreye soktu.
Tosmur Holding / Romanya
- 2019’da faaliyete geçecek üretim tesisi ile glikoz, früktoz şurupları, mısır nişastası gibi gıdanın yan alanlarına yönelik ürünler üretecek.
Yıldız Entegre / Romanya
- Maglaj kentinde toplam 510 bin m2 alanda selüloz, kağıt, mukavva ve kutu üretimi yapıyor.
Ziraat Bankası / Bosna Hersek
- Bankanın ülkenin farklı kentlerinde toplam 12 şubesi ve 18 irtibat ofisi bulunuyor.
COFACE TÜRKİYE GENEL MÜDÜRÜ EMRE ÖZER
“İlk 500 şirketin cirosu 580 milyar Euro”
“Coface araştırmasına göre Orta ve Doğu Avrupa Bölgesi’ndeki (CEE) ilk 500 şirket 2016 yılında 580 milyar Euro’luk bir ciro üretti. Otomotiv ve taşımacılık, bölgede lider sektörler. Petrol ve gaz sektörü ise düşüşe devam ediyor ve ilk kez birinci sıradaki yerini kaybetti. Geçen yıl yaşanan yavaşlamanın ardından CEE ekonomilerinde büyümenin toparlanması bekleniyor. Çoğu CEE ülkesinde işsizlik oranı şu anda Batı Avrupa ülkelerinden bile daha düşük seviyede. Coface Orta ve Doğu Avrupa’da ortalama G5YH artışının 2017 yılında yüzde 3,4’e ve 2018 yılında yüzde 33’e yükseleceğini tahmin ediyor. Bu iki yıl boyunca işgücü piyasasında devam eden iyileşmelerin desteği ile özel tüketimde yaşanacak istikrarlı artışlar, büyümeyi sürükleyecek. Hanehalkları fiyatlarda artış yaşamaya başladı ve bu durum, geçen çeyreklerde birçok ekonomide kaydedilen deflasyonist dönemin tersine döndüğünü gösteriyor.”
EV TÜRKİYE KURUMSAL FİNANSMAN BÖLÜMÜ BAŞKANI MÜŞFİK CANTEKİNLER
“Yatırımlarda bilişim, hizmet ve enerji önde”
“Orta ve Güneydoğu Avrupa Bölgesi Birleşme ve Satın Alma İşlemleri Barometresi Raporumuza göre, 2016 yılında bölgede gerçekleşen toplam işlem sayısı bin 165 oldu. Tahmini işlem değeri ise bir önceki yıla göre yaklaşık yüzde 11 artışla 47 milyar dolar seviyesine ulaştı. Yatırımcıların yüzde 78’lik çoğunluğu stratejik yatırımcılardan oluşurken, geri kalan işlemler ise finansal yatırımcılar tarafından gerçekleştirildi. 2016 yılında Doğu Avrupa Bölgesi yatırımlarının yüzde 52’si yerel yatırımcılar tarafından gerçekleşirken, yüzde 36’sı bölge dışındaki yatırımcılardan geldi. 2016 yılında yabancı yatırımcılar içinde en aktif ülke 45 işlemle ABD olurken, onu 33 işlemle Almanya ve 31 işlemle İngiltere takip etti. Bilişim sektörü doğrudan yatırım işlemlerinin yüzde 16’sını oluşturarak en aktif sektör oldu. Bilişim sektörünün yanı sıra üretim sektörü işlemlerin yüzde 13’ünü, hizmet sektörü yüzde 9’unu ve enerji sektörü yüzde 8’ini oluşturarak yatırımların odağındaki diğer sektörler oldu”
TRENKWALÜER GROUP CEOSU OKTAY ERCİYAZ
“Bölgeyi bilen yöneticilerle çalışılmalı”
“Türk şirketlerinin Doğu Avrupa ülkelerine yönelmesi çok akıllı ve mantıklı bir yaklaşım. Polonya, Çek Cumhuriyeti, Macaristan yılın ilk çeyreğinde yüzde 4 seviyelerinde büyüdü. Bu ülkeler, giderek Almanya gibi büyük Avrupa ekonomilerinin lokomotifleri haline geliyor. İnsan kaynakları açısından Türk şirketlerine önerimiz, Doğu Avrupa’da üretime geçerken oradaki mekanizmaları anlayan yerli kişileri önceden bordrolarına alsınlar. Bununla birlikte ilk yıllar için o bölgeyi bilen insanlardan oluşan bir danışma kurulu kurulabilir. Ayrıca bölgede beraber yatırım yapacakları şirketleri iyi etüd etmeleri gerekiyor. Türk şirketler Doğu Avrupa’da başta Almanya olmak üzere Batı Avrupalı şirketlerle rekabet edeceğini unutmamalı ve buna göre strateji oluşturmalı. Kültür olarak yakın olduğumuz bir coğrafyadan bahsediyoruz. Dolayısıyla Doğu Avrupa’nın iş yapma biçimi olarak henüz tam olarak Avrupalı olmadığını da bilmek gerekiyor. Bölge ülkeleri, bu anlamda Anadolu ile çok benzeşen yönler taşıyor!’
ARAM EKİN DURAN
İlginizi Çekebilecek Benzer Konular
- Faktoring Nedir?
- Organik Tarım’ın Gözdesi Solucan Gübresine Yatırım Yapın
- Spor salonu açmak isteyenler
- Kobiler İçin Finansal Tablolar ve Tahminler
- Dünyamız ve Çevremiz İçin Parlak İş Fikirleri
- Motosiklet Satış Mağazası Açmak
- Türkiye’nin en büyük 100 franchise veren şirketi
- İş Fikri: Kişiye Özel Menüler!
- Taksi Çağırma Uygulamarı Para Kazandırıyor
- Franchise yatırımcıları bunlara dikkat!