Diyarbakır’da istenmeyen Yaz atmacasının alan hakimiyeti kavgası
Ülkemizde bir yaz göçmeni olan yaz atmacası (Accipiter brevipes), aynı zamanda bulunmaz Hint kumaşı konumunda. Çünkü ülkemizde yazın üremek için gelen bu türü bulmak neredeyse olanaksız.
Diyarbakır’ın UNESCO Dünya Kültür Mirası Listesine giren tarihi Hevsel Bahçelerinde de yaz aylarında görülen ve buralarda üredikleri sanılan yaz atmacaları zaman zaman aylan paylaşımı konusunda kargagillerden saksağanlarla kavga ederken görülüyor.
Yaz atmacaları, özellikle Merkez Sur İlçesi Mardinkapı’sında Hevsel Bahçelerine hakim olan yine UNESCO Dünya Kültür Mirası Listesindeki tarihi Surların üstünde hakimiyeti altındaki alanları gözlerken zaman zaman saksağanların saldırısına uğruyor. Saksağan ile Yaz atmacaları arasındaki alan savaşı, 3- 5 saksağanın sırasıyla kendilerini yaz atmacasına çarpması çeklinde geçiyor. Ancak yaz atmacası bu saksağanlardan birine pençe atabilirse, bu saksağanın hayatına bile maç olabiliyor.
Selim Kaya’nın gözlem notu
Yaban Hayat Fotoğrafçısı Selim Kaya, yaz atmacaları ile saksağanlar arasındaki alan hakimiyeti ile ilgili gözlemini 16.08.2009 tarihinde şöyle kaleme almış:
“Bir gün Çifte Havuzlar Mezarlığı bölgesinde gezerken, Surun üstüne tünemiş ve kontrolündeki alanı gözlemleyen bir yaz atmacasının fotoğrafını çekerken, bu kuş ansızın 4 saksağanın saldırısına uğradı. Yaz atmacasını çembere alan 4 saksağan sırasıyla herkes kendi tarafından saldırmak suretiyle kendilerini yaz atmacasının üstüne atlıyordu. Bu atlama hızlıca çarpma şeklindeydi. Yaz atmacası da kendini korumak amacıyla bir pençesiyle sıkıca tünediği sur bazalt taşına tutunmuş diğer pençesiyle de kendini savunmaya çalışıyordu. Sonra yaz atmacası bu saksağanlardan birini gözüne kestirdi ve onu kovalamaya başladı. Surlardan aşağıdaki mezarlığa doğru uçmaya başlayan saksağanı yaz atmacası takip etmeye devam etti. Bu koşturmaca mezarlıktaki gür dutluklar arasında gözden kaybolana kadar devam etti. Sonrasını bilemiyorum.” (Selim KAYA Gözlemi)
Tanımı
Ülkemizde üreyen 3 atmaca cinsinden en küçüğü ve en nadiridir. Bunlar Çakır, Atmaca ve
Yaz atmacasıdır. Ülkemizde Iğdır halkalama merkezinde 09/10/2012 yılında accipiter badius yani şikra küçük atmaca kayıtlara alınmıştır.
Habitatı
Geniş yapraklı açıklıklı ormanlar, ağaçlık nehir vadileri, kavaklıklar. Yoğun ormanları kullanmaz. Diyarbakır’da Dizce vadisinde nadiren görülür. En iyi gözlem noktaları surlar ile Dicle Nehrine yakın kavaklıklardır. Bu tür hakim noktalarda çevreyi kontrol altında tutuyor (Selim Kaya)
Yayılışı
Ülkemizin her bölgesinde kaydedilmiş de olsa üreyen nüfusu çok seyrek dağılmıştır. Üreme bölgelerini düzenli olarak kullanmayabilir. Göç zamanı İstanbul ve Hatay'da yüksek sayılarda görülebilir, zira toplu halde göç eder. Geçeleyin göç edebilir. İç ve Doğu Anadolu'da, Trakya'da, Akdeniz'de ve Ege'de üremiştir, Karadeniz'de de muhtemelen ürer. Adriyatik'ten Orta Asya'ya kadar dağılır ülkemizse üreme haritasının en güney parçalarından birini oluşturur. Kışı Afrika'nın Sahra altı bölgesinde geçirir.
Beslenme
Akrabası atmaca ile aynı boydadır. Avları genelde aynıdır ATMACA gibi, Lakin yaptığım tespitlerde gurup halinde avlanmayı severler. Sürat hızı ve takipçiliği ile atmacadan hiç bir farkı yoktur. Kuşlar, Sürüngenler en çok sevdiği yiyeceklerdir. Diyarbakır’da Sur’a tünemesinin nedenlerinden birinin de surların dibindeki kayalıklarda çok sayıda kertenkelenin barınıyor olmasıdır. Sur’a tüneyen yaz atmacası, dibindeki kayalıklarda bulunan kertenkeleleri kolayca avlayabiliyor.
Biyolojisi
Mayıs ortası Ağustos arasında üreme faaliyetlerini sürdürür, 3 ila 5 yavru çıkartır.Dişi erkek arasındaki boyut farkı azdır.
Göçü
Bahar göçünde nisan ortasından Mayıs ortasına dek görülebilirlerken sonbahar göçü Ağustos sonu başlar Eylül ortasında tavan yapar. Özellikle İstanbul Boğazı'nda bu zaman aralığında yüksek sayılarda görülebilir.
Popülasyonu
Ülkemizdeki üreyen nüfusunun 100 çiftten az olduğu söylenebilir. Avrupa'daki en büyük nüfusunu Yunanistan, Ukrayna ve Rusya barındırır.
Davranışları
Genelde yol kenarlarındaki direk ve ağaçlarda konulu haldeyken ve avlarına sürpriz dalışlar yaparken görülebilir.
(Selim Kaya)