2 İşyerlerinde çalışanların sağlıklarını etkileyen faktörlerden en önemlilerinden biri de kimyasal faktörlerdir. Kimyasal Faktörler; 1. Metaller Sanayide en yaygın olarak kullanılan madde demir olmakla birlikte, toksikoloji bakımından kurşun, civa, krom, nikel, kadmiyum gibi metaller daha önemlidir. Kurşun, civa , kadmiyum vücutta değişik organlarda birikerek zehirlenme tablolarına yol açarlar. Krom, nikel, kadmiyum ise kanserojen özelliğe sahiptir.
3 2. Çözücüler (Solventler) Aslında çözücü amaçla en çok kullanılan madde sudur.Sanayide solvent kullanımı söz konusu olduğunda genellikle petrolürünleri olan organik çözücüler ifade edilir.Boya endüstrisinde, ayakkabı, terlik yapımında, yapıştırıcı imalindeve kullanımında, çeşitli temizlik işlerinde yaygın şekilde çözücülerkullanılmaktadır.
4 Eski yıllarda en yaygın kullanılan örnekleri, benzen ve türevleri olan toluen ve ksilen olmuştur.Ancak yakın zamanda özellikle benzenin kanserojen etkisi ortayakonduktan sonra eter, formaldehit, alkoller, triklor etilen, hekzan gibiyeni çözücüler kullanıma girmiştir.Bu maddelerin çoğu merkezi ve periferik sinir sistemi üzerineetkilidir.Ayrıca bazılarının (triklor etilen, toluen vs.) bağımlılık yapıcı etkisivardır.
6 3. Gazlar Gazlar hem sanayide en çok kullanılan maddeler arasında yer alır, hem de çeşitli işlemler sırasında pek çok gaz oluşur. Bazı gazlar vücutta herhangi bir kimyasal işleme karışmaz, ortamda çok miktarda olduğu zaman havanın bileşimindeki oksijen miktarının azalmasına yol açarlar. Karbondioksit, metan gibi gazların bulunduğu bu grup basit boğucu gazlar olarak adlandırılır.
7 Buna karşılık “ kimyasal boğucu gazlar ” olarak bilinen karbon monoksit, siyanür, hidrojen sülfür gibi gazlar ise vücutta temel bazıkimyasal reaksiyonlarla etkileşime girerek reaksiyonlarda bozulmayayol açar, hücre zehiri şeklinde etki yapar.Çok az miktarları bile öldürücü etki yapar.Basit veya kimyasal boğucu gazlar dışında bazı gazlar ise (azotoksitleri, kükürt dioksit vb.) su ile karşılaştıklarında asit oluştururlar.Asit oluşumu nedeni ile bu gazlar da irritan etki gösterirler.Amonyak da alkali özelliği nedeni ile irritan etkiye yol açar.
8 4. Asit ve Alkaliler Bu maddeler özellikle konsantre formda kullanıldıklarında daha fazla tehlike oluştururlar. Başlıca riski yanıcı etkileri olmasıdır. Temas halinde giysilerde ve vücutta yanıklara neden olurlar. Buharlaşmaları halinde mukozalar üzerinde iritan etki yaparlar. Kaza sonucu içilmeleri halinde ise ciddi tehlike oluştururlar. Başlıca örnekleri hidroklorik asit, nitrik asit, sülfirik asit gibi asitlerle, sodyum hidroksit, amonyak gibi alkali maddelerdir.
9 5. Pestisidler İstenmeyen sinek ve böcekleri öldürmek amacıyla kullanılanlar insektisid, otlarla mücadele amacıyla kullanılanlar herbisid, fare, sıçan gibi hayvanlara karşı kullanılanlar rodentisid, mantarlara karşı kullanılanlar ise fungusid olarak adlandırılır. Bu gruplar arasında en çok kullanılanlar insektisidlerdir, En bilinenleri organik fosforlu bileşiklerdir. Dünyada kullanılan pestisidlerin %70i organik fosforlu bileşiklerdir.
10 Vücutta asetil kolin esteraz enzimini inhibe eden bu maddeler parasempatomimetik etki göstererek ciddi zehirlenme tablolarına yolaçarlar.Vücuda girişi başlıca solunum ve deri yolu ile olmakla birlikte kazasonucu veya intihar amaçlı olarak içilmesi sonucu sindirim kanalından dagiriş olabilir.
11 Toz, mekanik işlemlerde oluşan katı parçacıkların gaz ile karışması Tozlar…Toz, mekanik işlemlerde oluşan katı parçacıkların gaz ile karışmasıhalidir.Toz, duman ve sisle birlikte aeresolleri meydana getirir.Tozlar, çeşitli organik ve anorganik maddelerden, aşınma, parçalanma, ufalanma, yanma sonucu oluşan ve kimyasal özellikleri, kendisini oluşturan maddenin özelliklerine benzeyen maddelerdir.
12 Organik Tozlar…Bitkisel kökenli tozlar (pamuk tozu, şeker kamışı,tahta tozu, un tozu,saman tozu…vb.)Hayvansal tozlar (tüy, saç…vb.)Sentetik bileşenlerin tozları
13 Anorganik Tozlar…Metalik tozlar (demir, bakır, çinko…vb.)Metalik olmayan tozlar (kükürt, kömür tozu…vb.)Kimyasal bileşiklerin tozları (çinko oksit, manganez oksit…vb.)Doğal bileşiklerin tozları (mineraller, maden cevherleri…vb.)
14 Solunan tozların tane büyüklükleri ve tutuldukları bölgeler… TUTULDUĞU BÖLGE> 10 MikronGeniz bölgesi5 – 10 MikronGırtlaktan akciğere kadar olan bölge0.5 – 5 MikronHiçbir bölgede tutulmaz
15 Anorganik tozlar akciğer parankiminde birikir ve fibrotik reaksiyona yol açmak süreti ile çeşitli solunum hastalıklarına neden olur. Organik tozlar ise allerjik mekanizmalar ile bazı hastalıkların gelişmesine neden olur.
16 Toz tanımına tam olarak uymamakla birlikte, solunum yollarında meydana getirdiği sağlık etkileri benzer olduğu için lif yapısındaki maddelerde tozlar grubunda yer alır. Bir partikülün iki boyutunun oranı (boy/en orantısı:aspect ratio) 3 veya daha fazla olduğunda bu partiküllere lif (fiber) adı verilir, lif yapısındaki maddeler doğada bol olarak bulunur. Bunlar içinde asbest en bilinen örnektir.
17 Asbestin kanser yapıcı özelliği bilindiğinden, yerine kullanılmak üzere MMMF (Man-Made Mineral Fiber) geliştirilmiştir.
18 İşyeri Ortam Faktörlerinin Değerlendirilmesi İşyeri ortamında varlığı saptanan faktörün de ortamdaki düzeyiölçümlere dayalı olarak belirlenmelidir.Bir etkenin ortamda bulunan miktarı, etkenin niteliğine göre faklışekillerde değerlendirilir.Örneğin metaller veya tozların düzeyi işyeri ortamının belirli birhacminde bulunan tozun miligram cinsinden ifadesi (mg/m3) şeklindeolabilir, öte yandan gazların miktarı da işyeri ortamının belirli birhacminde gazın kapsadığı hacim ölçüsü olarak ifade edilir
19 Gazlar için milyonda kısım (ppm; parts per million, cm3/m3) veya milyarda kısım (ppb; parts per billion, mm3/m3) ölçüleri kullanılır.İşyeri ortamının bir metreküp havasında herhangi bir gazın cm3olarak kapsadığı hacim, milyonda kısım (ppm) olmaktadır.Tozlar veya kurşun vb. metaller için ise bir metreküp havada kaçmiligram bulunduğu anlamına gelen mg/m3 ölçüsü kullanılmaktadır.
20 İşyeri ortamında herhangi bir etkenin saptanmasından sonra bulunan düzeyin, çalışanların sağlığı bakımından tehlike oluşturupoluşturmadığının irdelenmesi gereklidir.Bu konuda uluslararası normlar da dikkate alınarak hazırlanmış olanstandartlar vardır.Bu standartlar iki şekilde ifade edilmektedir.Bir tanesi “ işyeri ortamında hiçbir zaman ulaşılmaması veyaaşılmaması gereken bir düzey ” anlamına gelen MAK değeri kavramıdır
21 MAK Değeri: (Müsaade edilen azami konsantrasyon) Atmosfer kirleticilerinin günde 8 saat maruz kalmak suretiyle uzunsüre çalışan işçilerin sağlıklarına zararlı etkisi olmadığı kabul edilen enyüksek konsantrasyondur.İşyeri ortamında hiçbir zaman ulaşılmaması veya aşılmaması kabuledilen düzeydir.Aşılması durumunda akut toksik belirtiler ortaya çıkabilir. Bu nedenleMAK değerin akut toksik belirtilere yol açan maddeler için kullanılmasıuygun olmaktadır.
22 Eşik Sınır Değer ( ESD ; TLV; Treshold Limit Value ) İkinci kavram ise eşik sınır değer (ESD) kavramıdır.İşyeri havasında var olup, günde 8 saat veya haftada 40 saat çalışmasüresi içinde maruz kalındığında tüm işçilerin sağlığına zarar vermediğikabul edilen değerdir.Bu değerin çalışma süresi içinde bazı zamanlarda aşılması akuttehlike oluşturmaz, önemli olan ortalama değerin ESD düzeyiniaşmamasıdır.
23 Örneğin 8 saatlik bir iş günü veya 40 saatlik bir çalışma haftası boyunca değişik zamanlarda yapılan ölçümlerde bazen öngörülen sınırdeğeri aşan değerler bulunabilir, ancak burada önemli olan, ölçümlerinortalama değerinin sınırın altında olmasıdır.Günlük uygulamalarda daha çok ESD kullanılmaktadır.
24 Ülkemizde “ Parlayıcı ve patlayıcı, tehlikeli ve zararlı maddelerle çalışılan işyerlerinde ve işlerde alınacak tedbirler hakkında tüzük” ün ekli çizelgelerinde 300 den fazla kimyasal madde ile ilgili MAK ve ESD miktarları ile tozlara ait sınır değerleri yer almaktadır
25 Çalışanların sağlığının korunması bakımından, uygun işe yerleştirme ve işyeri ortamındaki risklerin kontrol altına alınması çok önemlidir,ancak işçilerin işyeri ortamında bulunan risklerden kaynaklanabileceksağlık sorunlarının erken dönemde saptanması amacı ile çalışanlar belliaralıklarla sağlık kontrolünden geçirilirler.
26 Aralıklı kontrol muayenesi yada periyodik kontrol ismi verilen muayeneler, ikincil düzeyde koruma anlamında önem taşımaktadır.İş Sağlığı ve Güvenliği Tüzüğünde çeşitli durumlarda, hangiaralıklarla yapılacağı ve ne tür muayene ve incelemelerin yapılması(örneğin kurşunla çalışılan yerlerdeki işçilerin 3 ay ara ile muayeneedilmesi, tozlu ortamlarda çalışanların da 6 ay aralıklarla muayenedengeçirilmesi ve göğüs röntgenlerin çekilmesi ) gerektiği belirtilmiştir.
27 İşyeri hekimi tıbbi görevini yerine getirebilmesi ve muayenelerde sorun yaşamaması için işyerinin teknolojik uygunluğu, üretim akışı veçalışma koşulları ile ilgili bilgi sahibi olması gereklidir.Hekim işyeri durum saptaması yaparak çalışma ortamı koşullarınıincelemeli, işyeri risk analizi sonuçlarına ulaşmalı ve risk yönetimibecerisi kazanmalıdır.
28 Bu işlemleri yapmaktaki amaç; zararlı etkenleri saptamak, izlemek ve riski kontrol altında tutmaktır. İşyerinde var olan fizik mekan kağıt üzerine dökülmeli ve üretim (iş akış) şeması üzerinden riskli çalışma türleri saptanarak izlenmelidir. Uzun süreli çalışma, vardiyalı çalışma, gece çalışması, ağır iş yükü, tekrarlı ve monoton işler, montaj bandında çalışma, iş sağlığı kurallarına uyulmayan, iş güvenliği önlemleri alınmayan işler bilinmelidir.
29 İşyeri hekimi zararlı etkenlerden doğan; termal konfor, kimyasal etkenler, fiziksel etkenler, ağır ve tehlikeli işler, gürültülü işler, uygunsuzpostür, ergonomik olmayan koşullarda çalışma, stresli işler, gibi riskliçalışma koşullarını saptayarak izlemelidir.İşyerindeki sağlık risklerinin ( gaz, buhar, toz, gürültü, ısı, nem,basınç, hava akımı, radyasyon) ölçümü yapılmalıdır.Bulunan değerlerin Tehlike Bilgi Formları (TBF) ile uyumu kontroledilmelidir.
30 Zararlı etkenlerin kaynağı tespit edilerek doz-tepki ilişkisi, etkilenme ve zarar derecesi saptanmalıdır.TBF; Malzeme Güvenlik Bilgi Formları (MGBF) ya da KimyasalGüvenlik Bilgi Formları (KGBF) olarak adlandırılır ve kimyasalmaddelerin MAK ve ESD hakkında bilgileri içerir.TBF kimyasal madde üreticileri tarafından verilmek zorundadır.Ancak, TBF 'nın sürekli güncellenmesi gerektiği unutulmamalıdır.
31 CLV: Tavan DeğeriEU OEL: Avrupa Birliği Mesleki maruziyet limit değerleriMAC: Maksimumu kabul edilebilir konsantrasyonMPC: Maksimum müsaade edilen konsantrasyon
32 OEL: Mesleki maruz kalma limitleri OSHA PELs: Mesleki güvenlik ve sağlık İdaresi izin verilebilir maruziyet sınırları(PELs)PDK: İzin verilebilir maksimum konsantrasyonSTEL: Başka bir süre belirtilmedikçe, 15 dakikalık sürede maruz kalınan, aşılmaması gereken limit değer.
33 Endüstride metallerin işlenmesi ve teknoloji sırasında doğrudan maruz kalma ile pekçok mesleksel zehirlenme olabilir.(Kronik kurşun, civa, kadmiyum zehirlenmesi gibi). Endüstride metalzehirlenmeleri başlıca inhalasyon yolu ile olmaktadır.Ancak talyum, alkil kurşun, nikel, arsenik ve berilyum gibi metallerinderi yolu ile de absopsiyonları önemlidir.
34 Metallerin toksik etkileri her metalin özelliğine göre değişmektedir. Ancak genel olarak metallerin hepsi birden fazla organ ve sistemietkilemektedir.Bu nedenle metal zehirlenmelerinde “hedef veya kritik organ”, ometale en duyarlı olan etki yeri için kullanılmaktadır.Örneğin kadmiyuma en duyarlı organ böbrekler olmakla beraberkaraciğer ve akciğerlerde de toksik etki görülür.
35 Ekotoksikoloji çevresel kirleticilerin ekosisteme olan etkilerini inceleyen toksikoloji alt dalıdır.
36 BENZEN Benzen, endüstride bir eritici olarak kullanılır . Akut benzen zehirlenmelerinde, baş ağrısı, baş dönmesi, huzursuzluk, bazen konfüzyon, küçük kas kasılmaları ve ender olarak çırpınmalar görülür.Yıllar boyu benzene açık kalma sonucu ortaya çıkan kronik zehirlenmelerde, aplastik anemi ve agranülositoz belirir, çünkü kan hücrelerinin yapıldığı kemik iliği yıkılmıştır.
37 HEKZANReaktivitesi düşük olduğundan iyi bir çözücü olarak yapıştırıcıların içinde kullanılır.Hekzan buharı havadan ağır olduğu için, zeminde yayılarak uzak mesafelerde tutuşmalara neden olabilmektedir.
38 KurşunGerek doğal olarak ve gerekse endüstride sık kullanımına bağlı olarakçevrede sık rastlanılan bir metaldir.İnorganik tuzları:Kurşun arsenat, kurşun arsenit, kurşun kromat, kurşun fluoroborat,kurşun nitrat, kurşun tiyosiyanatOrganik tuzları:Tetrametil kurşun, tetraetil kurşun
39 Başlıca maruziyet kaynakları; -Benzin dumanındaki kurşun (Tetrametil kurşun vuruntuyu önlemekiçin benzine katılmaktadır. Süper benzine 400mg/L, normal benzine 150mg/L)-Endüstriyel Maruziyet (Akümülatör, seramik, porselen, kauçukendüstrilerinde)
40 -Kurşunlu boyalar ( Kurşun bazlı duvar boyaları, oto boyaları) -İçme suları ( Kurşunlu borular, kurşun içeren endüstriyelemisyonlarla suların kirlenmesi)-Kurşun içeren besinler (Kurşun içeren toprakta yetişen bitkiler,seramik kaplar, teneke kutular)
41 Kurşunun başlıca absorpsiyon yolu gastrointestinal ve solunum sistemidir.Gastrointestinal absorpsiyonÇocuklarda %40Yetişkinlerde %10Organizmaya absorbe olduktan sonra dozun %99’u hemoglobinebağlanır.
42 Önce yumuşak dokularda dağılır. Atılım hızı çok yavaştır.Maruziyetin devamı halinde kemiklerde depolanmaya başlar.İleri yaşlarda (50-60 yaş) vücut kurşununun %90’ı kemiklerdetoplanır.
43 Akut kurşun zehirlenmesi nadir görülür. Ya kurşun bileşiklerinin oral yolla alınması ya da kurşunbuharlarının inhalasyonu ile meydana gelir.Ağızda metalik tat,mide bulantısı, karın ağrısı ve kusma meydana gelir. SSS’deki akutetkiler parestezi, ağrı ve kaslarda güçsüzlük olarak ortaya çıkar.Böbrek harabiyeti ve oligouri meydana gelir.Kronik kurşun zehirlenmesi (Plumbizm) belirtileri:Gastrointestinal, nöromüsküler,nörolojik, hematolojik ve renal etkilerolarak ortaya çıkar.
48 Civa:Civa normal sıcaklıkta sıvı olan tek metaldir. Oda ısısında kolaycabuharlaşabilir.Civa yer kabuğunda bulunan temel elementlerden biridir.Doğal dağılımla sürekli serbest hale geçtiği için insan dahil tümcanlılarda iz halinde bulunur.
49 Maden yataklarından, volkanik aktivitelerden, fosil kaynaklı katı ve sıvı yakıtların yakılmasıyla yılda ton civanın çevreye yayıldığıtahmin edilmektedir.
50 Metalik civa, anorganik ve organik civa bileşikleri en az 80 endüstri yerinde 300’den fazla değişik şekilde kullanılmaktadır:-Kloralkali ve kağıt endüstrisi-Elektrik cihazları-Boyalar-Fungusit-Amalgam yapımı-Tıpta antiseptik, diüretikve antisifilitik vb.
51 Civanın toksik etkisi kimyasal bileşimine göre değişir. Genel olarak civa başlıca sinir sistemini ve böbrekleri etkiler.Metalik civa buharlarına akut maruziyet fatal olabilen korrozifbronşit ve pnömoniye neden olabilir.İyileşmeden sonra uzun süreli etkiler gelişebilir. Santral sinir sistemietkilenerek tremor, aşırı sinirlilik ve duyarlık hali, unutkanlık gibidavranış bozuklukları gözlenen klinik belirtilerdir.
52 Kronik maruziyet sıklıkla merkürializm olarak tanımlanır. Tremor, tiroid büyümesi, taşikardi, düzensiz nabız, gingivitis gelişir.Motor hareketlerin koordinasyon bozukluğu, davranış bozukluğu,sinirlilik hali, hafıza kaybı, depresyon ve delirium merkezi sinirsisteminin etkilenmesi ile gelişen nöropsikiatrik etkilerdir.
53 Civa tuzları 1 gr gibi küçük dozlarda dahi fatal olabilen toksik ve korozif maddelerdir.Bu tuzların ağız yoluyla alımı, abdominal kramplara, kanlı diyare,gastrointestinal kanalda ülserasyon ve nekroza neden olur.Şok, dolaşım kollapsı ve ölümle sonuçlanabilir. Eğer iyileşmeolmuşsa proksimal tubullerde hasar nedeniyle renal hasar oluşabilir.Civa tuzlarına kronik maruziyet otoimmün hastalıklara da nedenolabilir.
54 Organik civa (Metil civa) civanın en toksik formudur. Özellikle beyinin serebral korteksini ve serebellumunu etkiler.Ağız, dudak ve ekstremitelerde uyuşukluk, ataksiler, yorgunluk hali,konsantrasyon bozukluğu, işitme ve görme kayıpları, tremorlar gelişir.
55 Kadmiyum; Kadmiyum için modern toksik metal denilir. Kadmiyum doğada başta çinko olmak üzere çeşitli mineralfilizlerinde bulunan ve endüstride yoğun kullanımı olan bir metaldir.
56 Endüstride;-Elektrolizle kaplama ve galvanizleme proseslerinde (Antikorrozif)-Boya pigmenti ve plastiklerde-Nikel-kadmiyum pillerinde-Seramik ve cam yapımında vb.
57 Maruziyet başlıca oral ve inhalasyon yolu ile olur. Çeşitli tip et, balık ve meyvalar 1-50 g/kg Cd içerebilir.Tahıllarda 150 g/kg’a çıkabilir.Midye, istiridye gibi kabuklu deniz hayvanlarındag/kg’a kadar birikebilir.İnhalasyonla alınan kadmiyumun da %30’u absorbe olabilir.Sigara önemli bir Cd kaynağıdır. Bir adet sigara 1-2 g Cdiçerir.
58 Ağız yoluyla akut zehirlenme nadirdir. İnhalasyonla akut maruziyet pnömoni ve pulmoner ödeme nedenolur.5 mg/m3 havanın 8 saat solunması ölüme neden olur.İnhalasyonla kronik maruziyet kronik bronşit, fibrozis ve amfizemgelişimine neden olur.Gerek akut gerekse kronik maruziyetlerde kadmiyum böbrektübüllerinde (metallotionein sentezini arttırır ve Cd-MT kopleksihalinde) birikir.
59 100-300 g/g Cd böbrek yükü, böbrek tübülleri hücrelerinde hasara neden olur.Kadmiyum, kalsiyum fosfat ve Vitamin D metabolizmasını bozarakkemikler üzerine de etkili olabilmektedir.Maruz kişilerde osteoporoz veya osteomalasia gelişir.
60 Endüstride; -Kromla kaplama (Korozyona karşı) -Boya endüstrisinde -Deri ve tekstil endüstrisnde vb. kullanılır.
61 Krom, doğada Cr2 - Cr6 oksidasyon basamaklarında bulunur, ancak Cr3 ve Cr6 formları biyolojik olarak önemlidirler.En toksik olanı hekzavalan (Kromat) formudur.Hekzavalan formu akciğerler gibi çeşitli doku tiplerinin hücrememranlarından kolayca geçebilir ve hücre içinde Cr3’e indirgenir.Maruziyet başlıca deri ile temas sonucu ve krom içeren toz vebuharların inhalasyonu ile olmaktadır.
62 Endüstride kroma dermal maruziyet kontakt dermatite neden olur. Hekzavalan krom deri ve burun mukoz memranlarına şiddetlikorroziftir (Krom ülserleri ve burun delinmesi).Krom tozları farenjit ve bronşite de neden olur.Hekzavalan kromun akciğer kanserleri ile ilişkisi olduğugösterilmiştir.IARC’ın insan karsinojenleri (Grup 1) grubundadır.
63 Nikel;Sertliği ve korozyona dayanıklılığı nedeniyle birçok metal alaşımınınyapısına girer.Çelik üretimi, elektrolizle kaplama, alkali pil, boya ve elektroniküretimi gibi daha pek çok alanda kullanılır.Nikelin ağız yoluyla alınması, kontamine olmuş besinler aracılığı ileolur.Bir adet sigara 1-3 g Ni içerir.
64 Nikelin başlıca maruziyet, toz ve buharlarının solunması ile olur. Nikele maruziyetin oluşturabileceği başlıca sağlık riski solunumsistemi kanserleridir.Burun ve akciğer kanserleri de en sık rastlanılanlardır.
65 30 ppm nikel karbonile 30 dak maruziyet fatal olabilmektedir. Başlangıç semptomları; başağrısı, yorgunluk, halsizlik, bulantıve kusmadır.12-36 saat içersinde, soluma zorluğu, göğüs ağrısı oluşur,solunumun bozulmasını pnömoni izler.Nikele maruziyetin birdiğer önemli etkisi de alerjidir.Astım, ürtiker, eritem, kontakt dermatit oluşturabilir.
67 METAL ZEHİRLENMELERİNDE ANTİDOT KULLANIMI: Ağır metaller toksik etkilerini fizyolojik fonk siyonlar için gerekli ligantlarla birleşerek gösterdikleri için, ağır metal antagonistleri olarak, metaller ile kompleks yapma yeteneği olan ve ligantlarla metal katyonlarının bağlanmasını önleyebilir veya tersine çevirebilir özelliği olan maddeler kullanılır (Şelat yapıcı maddeler).
68 Dimerkaprol (BAL):I.M. olarak (%10’luk yağlı çözelti) -100 mg/ml dozda 3ml’lik ampuller kullanılır.Arsenik, kurşun ve cıva zehirlenmelerinin yanı sıra antimon, bizmut, krom, kobalt, altın ve nikel gibi pek çok metal ile dayanıklı şelatlar oluşturabilir.
69 Kalsiyum Disodyum Edetat (Kalsiyum Disodyum Versenat): %20 EDTA kalsiyum sodyum ; 10x2 ml ampuller halindedir. I.M. veya I.V. kullanılır.Özellikle kurşun zehirlenmesinde kullanılır.Renal toksisitesine dikkat edilmelidir.
70 D-Penisillamin:Wilson hastalığı ve kurşun, civa ve demirin vücuttan uzaklaştırılmasında etkilidir.Oral yolla etkilidir.Yetişkin dozu: g/gün (4 eşit dozda) allerjik reaksiyonlar oluşturabilir. (Anafilaksi, deri reaksiyonları, lökopeni)
71 2,3-Dimerkaptosüksinik Asit (DMSA): BAL’ın suda çözünen bir türevidir.Çocuklar için oral yolla kullanılabilecek kurşun şelatörüdür.Oral yolla kullanılması ve yan etkilerinin olmaması nedeniyle EDTA’ya göre avantajlıdır.
72 Ağır metal veya kimyasal maddelerle çalışılan işyerlerinde veya bu gibi maddelerle çalışan personelde periyodik olarak;akciğer filmlerikanda kurşunidrarda fenolidrarda hippürik asitkaraciğer fonksiyon testlerisedim yapılmalıdır.
73 Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik Proseste kimyasal madde ve çözücüleri (siklohegzanon, hegzan, toluen, ksilen, heptan,kurşun vs.) kullanan işçilerin kimyasal madde ve çözücüler yönünden laboratuar tetkikleri (kan-idrar) belli periyotlarla yaptırılmalı, etkilenmiş olanlar bu işlerden uzaklaştırılmalıdır.Bu tahlil sonuçları iş yeri hekimi veya periyodik sağlık kontrolü yapan hekim tarafından takip edilmelidir.
74 Yapılan risk değerlendirmesi sonucunda sağlık yönünden risk altında olduğu saptanan işçiler uygun sağlık gözetimine tabi tutulurlar.İşyerinde koruyucu önlemlerin alınmasında sağlık gözetimi sonuçları dikkate alınacak ve bu gözetimler özellikle;Belli bir hastalık veya sağlık yönünden olumsuz bir etkilenmeye neden olduğu bilinen tehlikeli kimyasal maddeye maruziyetin söz konusu olduğu,İşçilerin özel çalışma şartlarında hastalık veya etkilenmenin ortaya çıkma olasılığının bulunduğu,
75 İşçiler bu işe başlamadan önce bu durumdan haberdar edileceklerdir. İşçiler üzerinde yapılacak tetkiklerin oluşturduğu riskin kabul edilebilir düzeyde olduğu, durumlarda yapılacaktır.İşçiler bu işe başlamadan önce bu durumdan haberdar edileceklerdir.Sağlık gözetimine tabi tutulan her işçi için kişisel sağlık ve maruziyet kayıtları tutulacak ve güncelleştirilecektir.
76 Sağlık gözetimi ve kişinin maruziyet düzeyi izleme sonuçlarının bir özetini ihtiva edecektir. Sağlık gözetiminde biyolojik izleme ve gerekli incelemeler yer alacaktır.İleriki bir tarihte değerlendirilmesi açısından, sağlık ve maruziyet ile ilgili kayıtlar, gizliliği de dikkate alarak, uygun bir şekilde tutulacak ve muhafaza edilecektir.Kayıtların bir örneği, istenmesi halinde Bakanlığa verilecektir.
77 Sağlık gözetimi sonucunda; işyerinde tehlikeli kimyasal maddeye maruz kalan işçide, bu maddeden kaynaklanan tanımlanabilir bir hastalık veya olumsuz sağlık etkisi görülmesi veya biyolojik sınır değerin aşıldığının tespit edilmesi halinde, işçi durumdan haberdar edilecek ve kendisine yapılması gerekli sağlık gözetimi ile ilgili gerekli bilgi ve tavsiyeler verilecektir.
78 Kaynak İşleri;Kaynak işlerinde çalışanlar, kaynak dumanı yoluyla bir takım kimyasallarla karşı karşıya kalmaktadırlar.Bunlar arasında nikel, krom, demir, aluminyum, çinko, kadmiyum, bakır, inorganik florür, azot oksit, ozon, karbonmonoksit, karbondioksit, helyum ve argon gazları sayılabilir.
79 Kaynak işlerinde çalışanlar, mor-ötesi ve gamma ışınları gibi iyonize olan radyasyonla, gürültü ve titreşimle, ısı ve yanıklarla da yüzyüze gelebilmektedirler.
80 Kansorejen madde;Solunduğunda, ağız yoluyla alındığında, deriye nüfuz ettiğindekanser oluşumuna neden olan veya kanser oluşumunu hızlandıranmaddeleri kastediyoruz.
81 Mutajen madde:Solunduğunda , ağız yoluyla alındığında, deriye nüfuz ettiğinde,kalıtımsal genetik hasarlara yol açabilen veya bu etkinin oluşumunuHızlandıran maddeleri kastediyoruz.
82 Kansorejen veya mutajen maddelerin güvenli şekilde depolanması, taşınması veya işlem görmesi için bu maddeler açıkça vegörünür şekilde etiketlenmiş, sızdırmaz kapalı kaplarda bulundurulmasıyönetmelikler gereğidir.