İnsanlar, gerçek hayatta var olan nesneleri, olayları duyu organlarıyla algılar; bu algılama insan bilincinde çeşitli işlemlerden geçer ve bireye göre farklı şekillere, durumlara dönüşür. Böylece “imge” oluşur.
Şiirde bütün imgeler, gücünü gerçeklikten alır.Hayatın önemli bir bölümünde, yaşanan gerçeklik nesnel bir yaklaşımla olduğu gibi aktarılır.Şiirde ve sanatta gerçeklik dönüştürülür ve olduğundan farklı bir biçimde yansıtılır.Şiirde gerçeklik bilimde, sanatta, tarihte ve gündelik hayattakinden oldukça farklıdır.
İmgenin oluşumunda yani gerçekliğin dönüştürülmesinde bireyin yaşadıkları, sezgileri, tasarıları, kültürü, anlayış ve algılayışındaki farklılıklar etkilidir.
Birey, günlük hayatta kullandığımız dil göstergelerine, günlük hayatta gerçekliği olan dil ifadelerine yeni anlamlar yükleyerek gerçekliği dönüştürür.Dönüşen ve değişen bu gerçeklik her okuru farklı boyutlarda etkiler. Bu etki ise okurun yaşına, eğitim ve kültür seviyesine, hayallerine, izlenimlerine, içinde bulunduğu duruma ve döneme göre değişir.
Aynı gerçeklik, farklı sanatçıların elinde farklı şekillere dönüşür. Böylece şiirsel gerçeklik oluşur.
Günlük dil ile şiir dili arasındaki temel farklılık, gerçekliğin ifade ediliş biçimidir.Ses ile imge, şiirsel gerçekliğin ifade araçları arasında yer alır.Gerçeklik ifade edilirken dil göstergeleri yeni ve değişik anlamlar kazanır.Bunun sonucunda şiir dili otaya çıkar.Şiirde düz yazıdan farklı olarak gösterme ve ileti arka planda, çağrıştırma ise ön plandadır.Bu sebeple şiirdeki kelimeler gerçek anlamlarından sıyrılarak farklı anlamlar çağrıştırır.Şiir dili çağrışımlara açık olduğundan şair, dili şiirsel işleviyle kullanır.
“Bu şeker kaç para?” “On lira”
“Bu akşam çok eğlendim.”
“Köşkün muazzam bir Boğaz manzarası var.” ifadelerinde “on lira, eğlenmek, köşk” sözcükleri gerçek anlamlarıyla kullanılmıştır.
“Güzelliğin on par’etmez
Bu bendeki aşk olmasa
Eğlenecek yer bulamaz
Gönlümdeki köşk olmasa”
Âşık Veysel
Dörtlükte ise on para etmek, “değerinin az olması“; “eğlenmek”, oyalanmak, vakit geçirmek, teselli olmak”; köşk, “gönlün en güzel yeri, sevgilinin içinde bulunduğu yer” anlamlarında kullanılmıştır.
- Dörtlüğün her okuyucuda çağrıştırdıkları farklıdır. Çünkü şiirde yan anlamlar, mecaz anlamlar vardır. Bu anlamlar, yoruma açıktır.
- Şiirde dil şiirsel işleviyle kullanılmıştır.
Örnek şiir incelemeleri:
Karlı dağların başında
Salkım salkım olan bulut
Saçın çözüp benim için
Yaşın yaşın ağlar mısın?
Görüldüğü üzere Yunus Emre bu şiirinde doğal gerçekliğe ait sözcükleri kendi imgeleminde yeniden yoğurarak şiir gerçekliğine ulaşmıştır.Buna göre bulutların yağmurlarını bırakması, şairin derdiyle dertlenen bir kadına benzetilerek saçını çözmek fiiliyle özdeşleştirilmiş ve yağmurun yağması içli içli ağlama imgesine dönüştürülmüştür.Bu imgenin doğmasında Yunus’un eşsiz hayal gücü(imgelem) vardır.Yoksa kullanılan sözcükler doğal dilde kullanılan sözcüklerden farklı değildir.
Halk şiiri örneği (17. yüzyıl)
SEMAİ
Bugün ben bir güzel gördüm
Bakar cennet sarayından
Kamaştı gözümün nuru
Onun hüsn ü cemalinden
Salındı bahçeye girdi
Çiçekler selama durdu
Mor menekşe boyun eğdi
Gül kızardı hicabından
Ercişli Emrah
“Bu gün ben bir güzel gördüm.” ifadesi yaşadığımız dünyada gerçekliği olan şeylerdir. Günlük hayatta birçok güzel görmek mümkündür.
“Bakar cennet sarayından.” Güzel bir kız cennetteki bir saraydan bakamaz, evinin penceresinden bakar, ancak şair bu gerçekliği dönüştürerek, sevgilisini cennetteki hurilere, evini de cennetteki saraylara benzetmiştir.
“Kamaştı gözümün nuru
Onun hüsn ü cemalinden”
Sevgilinin güzel olması gerçek hayatta olabilecek bir ifadedir; ancak güzelliğin çokluğundan gözlerin kamaşması gerçekliğin dönüştürülmesidir.
“Salındı bahçeye girdi” Sevgilisinin ya da herhangi birinin bahçeye girmesi gerçekte olabilecek bir şeydir.
“Çiçekler selama durdu
Mor menekşe boyun eğdi
Gül kızardı hicabından” ifadelerinde gerçeklik değişik yollarla dönüştürülmüştür. Çiçeklerin bahçeye tek bir sıra halinde dikilmiş olması, çiçeklerin dik durması gerçekte olabilir; ancak çiçekler, sevgili geldiği için selama durmaz. Aynı durum menekşe için de geçerlidir. Menekşenin boynu, doğal olarak zaten hafif eğiktir, bunun sebebi sevgilinin gelmesi değildir. Gülün renginin kırmızı olması ve utanan insanın yüzünün kızarması gerçekliktir; ancak gülün utancından kızarması gerçekliğin dönüştürülmesidir.
Şiirde gerçeklik, benzetmelerle, abartmayla ve güzel sebebe bağlama yollarıyla dönüştürülmüştür. Bu imgeler, halk şiirinde kalıplaşmıştır. Ancak, her şair bu imgeleri yeniden kurgular.
Son Dönem Türk Edebiyatı
BAHAR ŞARKİSİ
Titrek bir damladır aksi, sevincin
Yüzünün sararmış yapraklarında;
Ne zaman kederden taşarsa için
Şarkılar taşırken dudaklarında
Gözlerin kararan yollarda üzgün
Ve bir zambak kadar beyazdır yüzün;
Süzülüp akasya dallarında gün
Erir damla damla ayaklarında
Ahmet Muhip Dıranas
“Titrek bir damladır aksi, sevincin
Yüzünün sararmış yapraklarında”
ifadesi, “Sararmış bir yaprağın üzerindeki yağmur damlası yaprak hareket ettikçe titreşiyordu, sallanıyordu.” gerçekliğinden hareketle yazılmış olabilir. Sevincin yansımasının titrek bir damla olması, insan yüzünün sarı yaprak olması gerçeğin dönüştürülmüş şeklidir.
“Ne zaman kederden taşarsa için.
Şarkılar taşırken dudaklarında.”
“İnsanlar çok üzülebilirler, insanlar şarkı söyleyebilirler.” ifadeleri bu dizelerin gerçeklik kaynağıdır. “İçin kederden taşması, dudakların şarkı taşıması” gerçekliğin dönüştürülmesidir. Şair bu dörtlükte, baharın tasvirini yapmakta, bunu yaparken de gerçekliği değiştirmekte, sözcüklere yan anlamlar, mecaz anlamlar yüklemektedir (Şarkıyı söyleyen rüzgârın etkisiyle ses çıkaran sararmış yapraklardır).
“Gözlerin kararan yollarda üzgün
Ve bir zambak kadar beyazdır yüzün,
Süzülüp akasya dallarında gün
Erir damla damla ayaklarında”
“Gün batıyor.”şeklinde ifade edebileceğimiz gerçeklik, yukarıda farklı imgelerle değiştirilmiştir. Gün, damla damla erimez, gün biter.
Şair, mecaz ve yan anlamları çokça kullanarak gerçekliği yeniden kurgulamıştır.