1)Canlıların Ortak Özellikleri
A)Canlılar hücrelerden oluşmuştur, hücresel yapıya sahiptir. Canlılar bir veya daha fazla hücrelerden oluşmuştur.
Hücreler
a)Basit yapılı (Bakteri ve mavi-yeşil alglerde olan),
*çekirdeği olmadığından kalıtım maddesi sitoplazmaya yayılmış,
*zarlı organelleri olmayan(klorofil taşıyan kloroplast organeli olmadığındanve solunum enzimlerini taşıyan mitokondri
organeli olmadığından) ve kalıtım maddesi ile solunum enzimleri de sitoplazmaya yayılmış,
*sadece protein sentezinin gerçekleştiği ribozomu olan PROKARYOT HÜCREler
b)Hücre zarı, çekirdek ve sitoplazmadan oluşan, organelleri bulunan gelişmiş yapılı-ÖKARYOT HÜCREler olarak 2
gruba ayrılır.
Hücreye oluşturanlara bakalım:
a) Hücre zarı, hücre dışında ve hücreye şekil verir. Zar, esnek, canlı, seçici-geçirgen(=hücreye giren-çıkan
maddeleri kontrol eden) ve protein+yağ ve az karbonhidrattan oluşan Akıcı mozaik bir yapıdadır
*Hücre duvarı(=çeperi) ise zarın aksine cansız ve madde giriş-çıkışını kontrol etmeyen yani tam geçirgen yapıdadır.
Hayvan ve insanlarda yoktur, Bitki+bakteri+mantarlarda çeper bulunur.
b) Sitoplazma, Hücrenin dışındaki zar ile en içte bulunan çekirdek arasını dolduran(vücut sıvısı gibi)ve en çok su ile
proteinden meydana gelen Akışkan sıvıdır. İçinde yağ, şeker, aminoasit, enzim, hormon, vitanin, madensel tuz ve
atık maddeler bulunabilir.
GÖREVİ:Hücrenin solunum, boşaltım, beslenme gibi Canlılık olayları sitoplazmada olur ve bu olayları sitoplazmada
bulunan organeller(minik organcıklar) yapar.
c)ORGANELLER
1.Organel RİBOZOM:Tüm hücrelerde bulunur
GÖREVİ:Canlının büyüyüp gelişmesi için Protein yapar (sentezler=üretir), canlılık faaliyetlerinde gereken enzim
sentezi yapar.Tüm canlıların protein ve enzime ihtiyacı olduğundan, her canlı kendine özel protein+enzim sentezini
kendisi ribozomda yapar
2.Organel ENDOPLAZMİK RETİKULUM, Hücre zarıyla en içte bulunan çekirdeğin zarı arasında bulunan ve GÖREVİ;
Hücreiçi madde taşıması, iletimi olan ince kanalcıklardır.
3.Organel MİTOKONDRİ, içinde solunum enzimleri bulunan ve hücreiçi solunum yapılan, GÖREVİ; Enerji üretimi,
glikozun oksijenle yakılmasından elde edilen enerjinin ATP lerde depolanmasıdır
4.Organel KLOROPLAST, yeşil bitkilerde bulunur ve güneş ışıgında bitkiler klorplastla fotosentez yaparak besin üretir
GÖREVİ; Fotosentez yapmaktır.
*Mitokondride yapılan hücreiçi solunum sonucunda; enerji depolanan ATP ve CO2-karbondioksit ortaya çıkar,
*Kloroplastta yapılan Fotosentezde kullanılanlar( =karbondioksit+ATP); solunumda üretilenlerdir.
Solunumda kullanılan glikoz (besin)+oksijen de; fotosentezde üretilenlerdir.
**Hem mitokondri hem de kloroplast çift zarla kaplı organellerdir ve ikisininde kendine ait organelin içinde DNA, RNA,
Ribozomu vardır, gerekirse kendileri bölünerek çoğalabilirler
**KLOROPLAST dan başka; Bitkilerin çiçek ve meyve kısımlarında sarı, kırmızı, turuncu rengi veren KROMOPLAST ve
***Bitkinin toprakaltı gövdesi, kök, tohum gibi kısımlarında bulunan, RENKSİZ olup protein+yağ+nişaste depolayan
LÖKOPLAST gibi çeşitleri de vardır
5.Organel LİZOZOM; Sindirim enzimlerini taşır. Hücreiçi sindirimi yaparak büyük moleküllü besinleri en küçük
birimlerine kadar ufalar
6.Organel GOLGİ CİSİMCİĞİ; Endoplazmik retikulumdan yapılan ince yassı keseciklerdir. GÖREVİ; Salgı yapıp hücreiçi
faaliyetlerde kullanılmak üzere paketler, ayrıca yağ sentezi yapar
7.Organel KOFUL; içi sıvı dolu organeldir, bitkilerde büyük, hayvanlarda küçüktür.
Hayvanlarda kofulun GÖREVİ; Boşaltım+sindirim dir, Bitkilerde şeker, renk maddesi gibi maddeler depo edilir
8.Organel SENTROZOM; sadece hayvanlarda ve insanlarda bulunur ,GÖREVİ;Bölünme sırasunda iğ ipliklerini
yapar
d)ÇEKİRDEK
GÖREVİ: Hücre yönetim merkezidir.(beyin gibi)
*Bölünme ve çoğalmayı kontrol eder(Hücrenin bölünmesini emreder)
**Protein ve enzim sentezini kontrol eder (Ribozama ne zaman ne yapacağını emreder)
Çekirdeğin dışındaki çift zarda, sitoplazmadan madde alışverişini sağlayan por(=delik)lar vardır
Çekirdeğin içinde, çekirdek özsuyu vardır (ve sitoplazmadaki sıvıya benzer), içinde kalıtsal karakterleri taşıyan DNA
lar dağılmış olarak bulunur. DNA lar bölünme esnasında kısalıp kalınlaşarak kromozomları oluşturur.
B)Canlılar doğar, beslenir, solunum yapar ve büyür, gelişir, ürer, boşaltır, ölür
*CANLILAR BESLENİRken aldıkları besinleri, solunumda oksijenle yakarak yaşam için gerekli enerjiyi, ATPyi sağlarlar
Canlılar,beslenme olarak, Ototrof ve Heterotrof diye ikiye ayrılırlar
Fotosentez yaparak hem kendi besinlerinin tümünü hem de kendi besinlerini yapamayan HETEROTROF=TÜKETİCİ
Canlıların besinlerinin sentezleyenler, OTOROF=ÜRETİCİ canlılardır.
Yeşil bitkiler, yosunlar, bazı bakteriler ve öglena da klorofil bulunur, fotosentez yapabilir, üretici=ototrof canlılardır
Hayvanlar, insanlar, mantar ve bazı bakteriler ile terliksi hayvanda klorofil+kloroplast yoktur, fotosentez yapamaz,
tüketicidir. Tüketicilerde,
*otla beslenen=OTÇULLAR (koyun, keçi, inek, geyik, sincap gibi)
**etle beslenen=ETÇİLLER(aslan, akbaba, kurt gibi yırtıcılar)
***hem ot hem etle karışık beslenenler (insan,ayı gibi) olarak ayrılırlar
CANLILAR SOLUNUM yaparken hem enerji yani ATP üretir ve tüketir,fotosentez yaparken ATP-enerji tüketir
İnsan ve memeli hayvanlarda ,sürüngen, kuş ve ergin kurbağalarda solunum organı olan akciğer, oksijen alır dışarıya
karbondioksit verir.
Arı, kelebek, böcek, karınca gibib Böceklerde solunum trake, balıklarda solungaç ile olur.
Suda yaşayan Balıkların, kurbağa larvasının, derisidikenliler- kabuklular- yumuşakçaların solunumunda suda erimiş
oksijen alınır.
Toprak solucanı, ergin kurbağa gibib nemli yerlerde yaşayan hayvanlar, oksijeni havadan
deri solunumu yaparak derisiyle alır.
Bitkilerde solunum, yapraklarda bulunan stoma(=gözenek)lerle yapılır.
CANLILAR BOŞALTIM yaparken, hücrede hayatsal faaliyetler sonucu oluşan boşaltım maddelerinin atar
İnsanlar ve omurgalı hayvanlar,zehirli atık olan üre, ürik asit ve amonyak gibi boşaltım maddelerini böbrekleriyle atar,
karbondioksidi akciğerleriyle ,suyu ve tuzu deriden terlemeyle de atarlar.
Solucanlarda baoşaltım organı alev hücreleri veya kirpikli huniler; böceklerde ise malpighi tüpleridir
Bitkilerde boşaltım organı olmayıp, suyu terlemeyle, katı atıkları yapraklarda biriktirip yaprak dökümüyle atarlar
CANLILARDA ÜREME; Eşeyli ve Eşeysiz olmak üzere 2 çeşittir.
*Eşeyli üremede; yumura ve sperm var,yumurta+sperm döllenerek döllenmiş yumurta=zigot oluşur.
MAYOZ bölünmeyle, yeni canlı atadan farklı kalıtsal yapıya sahiptir, yeni gen birleşmeleri olur. Bu nedenle canlı
çeşitliliği olur, hastalıklara daha dayanıklı, çevreye daha uyumlu bireyler olur
Eşeysiz üremede erkek-sperm ve dişi-yumurta hücreleri yoktur, döllenme olmaz,
MİTOZ bölünme var, Hızlı ve çok sayıda üreme var, AMA Yeni canlının kalıtsal yapısı =Atasıyla aynı kalıtsal yapıdır,
Bu nedenle CANLI ÇEŞİTLİLİĞİ yoktur, hastalıklara daha dayanıksız, uyumsuz yavrular oluşur
Eşeysiz üreme 4 çeşittir.
1.Bölünme; Bakteri, mavi-yeşil alg, (amip, öglena ve terliksi hayvan gibi) bir hücreli hayvanlar da hücre bölünür.
2.Tomurcuklanma;Bira mayası(tek hücreli) , hidra (çok hücreli), ciğerotu (bitki)nda, ata canlının vücudunun bir
kısmından tomurcuk ayrılır ve yeni birey olur
3.Sporla üreme; Mantar ve çiçeksiz bitkilerde sporlar, uygun koşullarda çimlenir ve yeni birey oluşur.
4.Vejetatif üreme; Ata canlıdan kopan parçaların eksik kısımlarını tamamlayarak yeni birey olkuşturmasıdır.
Kavak, söğüt, asma, üzümün kesilen dallarından yeni bitki yapılır, buna çelikle üreme denir.
Patates yumrusunun=göz lerinden yeni birey oluşabilir
Kertenkelenin kopan kuyruğunun, denizyıldızının kopan parçasının yenilenmesi, canlılarda Rejenerasyon dur
C)Solunum, Beslenme, Boşaltım gibi hayatsal faaliyetler hücrede gerçekleşir
a)Tek hücreli canlılarda, tüm hayatsal olaylar tek hücre içinde gerçekleşir
b)Çok hücreli canlılarda, hücreler birden fazladır ve hücrelerin arasında işbölümü vardır,
*hücrelerde kan hücresi, sinir hücresi, kas hücresi gibi farklılaşma olur ,
*yapısı ve görevi aynı olan hücreler kan dokusu, sinir dokusu gibi değişik doku lar oluşturur,
*görev ve yapıca farklı olan dokular mide, akciğer, yaprak, çiçek gibi organ lar oluşur,
*farklı organlar belli bir görevi yapmak için sindirim sistemi, dolaşım sistemi gibi sistemleri oluşturur.
D)Canlılar hareket eder, uyaranlara karşı tepki gösterir
Ayak, kanat, kamçı, kas kar ile canlılar yer değiştirir, aktif hareket ederler
Yaprak ışığa+köke yönelerek, Bitki+mantarlar yön veya durum değiştirirler, pasif hareket yaparlar
İnsanın yılanı görünce irkilmesi, böçekcil bitkilerin ırganım hareketiyle böcekleri yakalaması, yaprakların ışığa,
toprakta suya, gübreye gitmesi de Canlıların Uyaranlara Karşı Tepki Göstermesidir
Örnek1) Hücresel yapıdaki tüm canlılarda dış etkenlere duyarlılık, organik besinleri parçalayarak enerji üretme vardır ama inorganik maddeden besin ÖZÜMLEMESİ yani SENTEZİ, YAPIMI veya FOTOSENTEZ yoktur. Fotosentezi sadece klorofili olan Yeşil bitkiler yapar, sinir sistemleri gibi gelişmiş sistemleride olmayabilir
Örnek2) Canlılar çevredeki değişikliklere bitkilerin ışığa yönelmesi, hayvanların düşmanlarından kaçması gibi şekillerde TEPKİ gösterebilirler.(DUYARLILIK)
**Canlılar dış etkenlere AKTİF veya PASİF tepki gösterirler (HAREKET)
***Madde alışverişi
**Yapı maddesi olarak kullanacağı malzemeleri temin edebilmek için BESLENME
**Canlılık faaliyetlerinin devami için, Hücre SOLUNUMuyla ENERJİ ÜRETEBİLME
***Organik veya inorganik yapılı moleküllerden oluşması
***Yönetici moleküllere sahip olması, Nükleik asit sentezi
***Protein sentezi
***Atık maddeleri uzaklaştırması
***Üremeyle yeni bireylerin oluşturulması
**Canlının belli bir ORGANİZASYONA sahip olması , gibi özellikler hücresel yapıdaki TÜM canlılarda bulunan GENEL ÖZELLİKlerdendir. AMA TÜM canlılar kendisi için gerekli BÜTÜN BESİNLERini yapamaz (Sadece klorofilli yeşil bitkiler, mavi-yeşil alg ler ve bazı bakteriler FOTOSENTEZ ile tüm besinlerini kendisi yapar.)
**Kırmızıyla yazılı olanlar canlı tüm hücresel yapılı canlılarda olması gereken canlılık faaliyetleridir.
Örnek3) Bir ortamda glikoz azalıp glikojen artıyorsa; küçük moleküllü glikozdan büyük moleküllü ve DEPO için glikojen yapılıyor, sentezleniyor demektir, yani bu bir DEHİDRASYON dur ve SU oluşur.
Protein azalıp amino asit miktarı artıyorsa; büyük moleküllü proteinden küçük olan amino asit yapılıyor, yani yıkım, parçalanma var demektir, ortamdan SU alınıyor ve suyla parçalanma yani HİDROLİZ reaksiyonudur.
Örnek4) Canlı BESLENME ile AMACI :
BÜYÜME esnasında gerekecek (öncelikle protein, amino asit) besinlerin ve
ENERJİ ÜRETİMİ için gerekli besinlerin oluşturulmasıdır.
Örnek5) Canlı BÜYÜRKEN; hücre sayısı ARTAR, hücre solunumu artar, metabolik hız artar, hücrenin çoğalma hızı artar, alınan oksijen ve dışarı verilen karbondioksit artar.