Bazıları sudoku tutkunudur. Hayatlarındaki o nadir boşluklarda gazetelerinin bulmaca eklerini ellerine alır ve küçük karelerin içine küçük sayılar yazarlar. Soru formalize edilmiş, nasıl çözüleceği belli; çözüm anında bir heyecan, belki biraz, belki o da yok. Peki neden sevilir sudoku? Çünkü bazen hiçbir şey yapmak istemez insan.
Matematikle dinlenmenin daha iyi bir yolu yok mudur? Belki gerçekten de yoktur, böylece de sudoku gibi formalize bulmacaların geleceği güvenlik altına alınmış olur.
Ama bu yazıda size söz edeceğim kitap, dinlenmenin çok daha eğlenceli ve yaratıcı bir yolu olduğunu, içerdiği 30’u aşkın bulmaca ile ortaya koyuyor. Bu bulmacalar yukarıda bahsedilen örneğin tersine, formalize edilmemiş ve nasıl çözülecekleri de çok aşikâr değil. Zihinsizce sayıları toplamaktan ve karşılaştırmaktan çok, beynin ön kısmını da kullanarak bulmacanın altında yatan yapıyı ve matematiksel modeli düşünebilmek lazım. Haliyle de ‘Matematikçinin Galaksi Rehberi’, düşünmeyi sevenler için bulmacalar kitabı olma iddiasında.
Lütfen zaman ayırın
Aslına bakarsanız Türk okuyucular bu tip bulmacalara tamamen yabancı sayılmaz. Rahmetli Selçuk Alsan’ın Bilim Teknik dergisinde bizlerle paylaştığı bulmacalar, biraz teknik bilgi gerektirseler de, düşünmeden çözülemezlerdi. Ayrıca Türk Matematik Derneği’nin, Ali Nesin’in emekleri sonucu çıkarmakta olduğu Matematik Dünyası dergisinde de bu tip bulmacaların işlendiği bir köşe var. Gerçi gerekli zamanı ayırabilecekler için Matematik Dünyası, ilk sayfasından son sayfasına, hatta ilk sayısından son sayısına bütün halinde, bir matematik bulmacası olarak görülebilir. Yine de yeterli teknik bilgiye ya da gerekli zamana sahip olmayanlar için önemli matematiksel kavramların, okuyucuya çok da fark ettirmeden, ilginç bir şekilde sunulmasını beklemek olağanüstü bir istek olmasa gerek.
‘Matematikçinin Galaksi Rehberi’ kitabının yazarı Martin Gardner, tüm dünyada, özellikle de Amerika’da, Scientific American ve diğer bazı dergilerdeki bulmaca köşeleriyle, birçok dilde yayımlanmış matematiksel bulmaca kitaplarıyla ve ‘bilimimsi’ (aslında bilim karşıtı olup, kendini bilimmiş gibi gösteren) düşünceye karşı kitaplarla tanınıyor. Hazırladığı bulmaca köşeleri sayesinde, neredeyse bütün Amerika’nın 20. yüzyılın son yarısındaki eğlence ve dinlence amaçlı matematik gereksiniminin oluşum ve gelişimini bir başına üstlenmiş gibi.
Üniversitede felsefe eğitimi almış ve lise üstü herhangi bir matematik dersi görmemiş birisinin, matematiksel düşünce üzerine böylesi bir usta olarak kabul edilmesi ve bilimin kesin güzelliğini bilimimsi safsatacılara karşı koruması, yaptığı işi ve matematiğin özünü çok iyi kavramış olmasından kaynaklanıyor sanırım. Bazı soyut matematikçiler gibi kalkülüsü pek ilginç bulmamış olması, soru ve çözümlerindeki görmezden gelinemez estetik ve simetriyle birleşince, “Bu adam matematikçi olsaydı, acaba nasıl kitaplar yazardı?” diye sormaktan kendimi alıkoyamıyorum.
Bu güçlü kavrayış yazarın bulmacalarında da kendini hissettiriyor, zira bulmacaların önemli bir kısmı matematikçiler arasında bilinen ve bazen öğrencilerini şaşırtarak eğitmek için kullandıkları ufak gerçeklere dayandırılmış.
Bulmacaların çözümleri için uzun hesaplamalara ihtiyaç olacağını düşündüren anlar oluyor, ama gerçekte öyle bir tavra hiçbir zaman gereksinim yok. Uzun hesaplamaların kaba kuvvetindense, özgür düşünmeyi gerektiren ince fikirler, çok daha hızlı ve şüphesiz çözümlere giden yolları örüyor. Bu yüzden soruları okuyup hemen çözümlerine bakmaktansa, bir süre kafanızda dolanmalarına izin vermenizde yarar var. İlla oturup kâğıt kalemle uğraşmaya gerek yok. Çözümler, çoğunlukla daha genel bir özümseme sonucu, sanki vahiyle inmiş gibi gelmekte. Bu vahiy sonucu gelen heyecan, ardından gelen aydınlanma hissiyle beraber, insana gerçek bir başarı mutluluğu yaşatıyor.
Bilimkurgu bahane…
Kitap Martin Gardner’ın “Isaac Asimov’un Bilim Kurgu Dergisi”ndeki köşesinde sundukları arasından seçilerek hazırlanmış. Her bulmaca, derginin şanına yakışır şekilde, bir bilim kurgu hikâyesinin içerisine yerleştirerek anlatılmış. Bu hikâyeler bilim kurgularını koyu sevenleri tatmin edecek seviyede olmasalar bile; akıcı ve esprili bir dille yazıldıklarından, bulmacanın ucunu kaçırdığını fark etmeden, zevkle okumaya devam edilebilecek nitelikte. Bu zevk ve eğlenceler, bilim kurgu olsun olmasın, birçok başka edebi esere, bunların yazarına ve çeşitli bilim insanlarına, bazen de kendi kendine, kimi zaman küçük isimlendirme oyunlarıyla ya da dümdüz, kimi zaman da dalga geçercesine ya da yarı ciddi bir tavırla yapılmış göndermelerle daha da kuvvetlendiriliyor.
Isaac Asimov da kitap için hazırladığı önsözde, Martin Gardner’ın bulmacalarını okurken yaşadığı benzer durumdan ve hikâyelerin çekiciliğinden bahsetmiş. Ama önsözün en önemli tarafı matematiğin ‘nedeni’ hakkında içerdiği düşünceler ve Martin Gardner’ın matematiği nasıl ve neden yansıttığını kendince açıklaması. Önsözün aydınlatıcı nadirliği ve bir efsane tarafından yazılmış olması, etkileyici olmasını kaçınılmaz kılmakta.
Kitapta her bulmacanın en az bir çözümü mevcut. Çözümlerin sayısı, soruların doğal genişlemeleri ile yinelenmeleri sonucu ikinci ve hatta üçüncü çözümlere kadar artırılmış. Bu genişlemeler soruları çözen herhangi birinin merak sonucu kendiliğinden ulaşabileceği nitelikte. Doğallık sıfatını da bu sayede kazanıyorlar.
Bulmacalar nihai çözümlerine ulaştıklarında, yazarın soruların çıkış noktalarını ve bu sorularla nasıl karşılaştığını anlattığı bir paragrafla taçlandırılıyorlar. Ayrıca bulmacaların Isaac Asimov’un Bilim Kurgu Dergisi’ndeki orijinal basımları sonrasında, okurlardan aldıkları, bazen yaratıcı bazen pratik ama her zaman ilginç, çeşitli tepkilere de yer verilmiş. Bu tepkilerden bir kısmı, matematiksel bulmacaları seven insanların düşünmeye ve özgürce çözümler bulmaya ne kadar istekli ve yatkın olsalar da, kendilerini dinlenmeye adadıkları çözüm süreci içerisinde bile, hayatlarındaki pratik kaygıların izlerini hissettiklerinin kanıtı olarak görülebilir.
Ahmed Nedim Narman – Radikal Kitap
Matematiksel