21. yüzyılda insanlığın karşı karşıya kaldığı en büyük sorunlardan biri: salınan sera gazlarının atmosferde hızla birikmesi sonucu gerçekleşen sıcaklık artışı ve akabinde oluşan iklim değişikliğidir. Atmosferde salınan sera gazlarındaki bu hızlı artışta elektrik üretiminde fosil yakıtların (kömür, petrol ve gaz) kullanımının etkisi çok büyüktür. Bu kapsamda sera gazı emisyonlarının azatlımı için başlatılan girişimlerin başında yenilenebilir enerji kaynaklarına yönelim yer almaktadır. Bu anlamda lisanssız güneş enerjisi santrallerinin, 2014 yılı sonu itibariyle Türkiye’nin yenilenebilir enerji kaynaklarının kurulu gücüne katkısı yalnızca %0,14’ür. Ancak, 2015 yılı Ağustos yılı itibariyle Türkiye’de toplam Güneş Enerjisi Santrali (GES) kurulu güç miktarı 155 MW civarındayken, yapılan tahminlere göre 2019 yılında bu değerin 11 GW civarında olması beklenmektedir. Lisanssız GES’lerin de bu artışa önemli bir katkısı olacağı düşünülmektedir.
Şekil 3, lisanssız güneş enerjisi projesi geliştirme sürecinde hem çatı tipi hem de arazi tipi projeler için takip edilmesi gereken adımları özetlemektedir. Şekilden de görülebileceği üzere proje geliştirme süreci 5’e ayrılmaktadır. Bunlar:
- Başvuru için gerekli belgelerin hazırlanması, başvurunun yapılması
- Başvuruların derlenmesi ve değerlendirilmesi, bağlantı anlaşmasına çağrı mektubunun verilmesi
- Projenin onaylanması, bağlantı ve sistem kullanım anlaşmasının imzalanması
- Üretim tesisinin geçici kabulünün yapılması
- Üretim tesisinin işletmeye alınması
1. Başvuru İçin Gerekli Belgelerin Hazırlanması ve Başvurunun Yapılması
Hem çatı tipi hem de arazi tipi lisanssız güneş enerjisi projesi geliştirme sürecinde ilk olarak dikkat edilmesi gereken husus üretim tesisinin lisanssız üretim başvurusu yapabilmesi için gerekli şartları yerine getirip getirmediğidir. Yönetmelik Madde 5’in 1. fıkrası uyarınca ön lisans ve lisans alma ile şirket kurma yükümlülüğünden muaf olarak kurulabilecek yenilenebilir enerji üretim tesisleri aşağıdaki gibidir:
- Kurulu gücü 1 MW veya Kanunun 14. Maddesi çerçevesinde Bakanlar Kurulu kararı ile belirlenmiş kurulu güç üst sınırına kadar olan yenilenebilir enerji kaynaklarına dayalı üretim tesisleri
- Ürettiği enerjinin tamamını iletim veya dağıtım sistemine vermeden kullanan, üretimi ve tüketimi aynı ölçüm noktasında olan, yenilenebilir enerji kaynaklarına dayalı üretim tesisleri
Yukarıdaki şartları yerine getiren yatırımcıların başvuru esnasında gerekli olan belgeleri temin etmeye başlaması gerekmektedir. Başvuru esnasında çatı tipi ya da arazi tipi proje olması fark etmeksizin aşağıdaki belgeler gerekmektedir:
- Tapu Kaydı Veya Kira Sözleşmesi Veya Kullanım Hakkını Gösterir Belge : Tapu belgesinin aslı veya noter onaylı suretinin sunulması gerekmektedir. Eğer kiralama yapılmışsa kira sözleşmesinin, eğer arazinin kullanım hakkı alındıysa kullanım hakkını gösterir belgenin de buna ek olarak sunulması gerekir. Üretim tesisinin kurulacağı yere ait tapu belgesinin bulunması halinde, tapu belgesi aslının fotokopisiyle birlikte başvuruda sunulur. Üretim tesisinin kurulacağı yere ait kira sözleşmesinin bulunması halinde bu sözleşme dağıtım şirketi yetkilisine sunulur. Kira sözleşmesinin yazılı şekilde yapılmış olması halinde kira sözleşmesi ekinde tarafların imza sirkülerinin bulunması gerekir.
- Başvuru Ücretinin İlgili Dağıtım Şirketinin Hesabına Yatırıldığına Dair Makbuz veya Dekont : Başvuru ücretinin ilgili dağıtım şirketinin hesabına yatırılması gerekmektedir. Başvuru esnasında da bu ücretin yatırıldığına dair makbuz ya da dekontun sunulması gerekmektedir. 2015 yılı başvuru ücretleri 50 kW’a kadar olan üretim tesisleri için (50 kW dâhil) 50 TL+KDV=59 TL; 50 kW üzeri tesisler için 320 TL+KDV=377,6 TL’dir[1].
- Lisanssız Elektrik Üretim Başvuru Formu : Yönetmeliğin Ek-1’inde yer alan formda ilgili yerler doldurulur ve imzalanır. Bu form içerisinde başvuru sahibine ve üretim yapılması planlanan tesise ait bilgiler yer almaktadır.
- Tek Hat Şeması : Üretim tesisinden elektrik hattına bağlantı noktasını gösteren elektrik şeması, elektrik mühendisi tarafından hazırlanır ve imzalanır.
- Onaylı Aplikasyon Krokisi ve Teknik Değerlendirme Formu: Aplikasyon krokisi, üretim tesisi kurulması planlanan alanın köşe koordinatlarını da içerecek şekilde hazırlanır. Teknik Değerlendirme Formu, Enerji Bakanlığı’na bağlı olan YEGM tarafından talep edilir. Bu form doldurularak ıslak imzalı biçimde, aplikasyon krokisi ile birlikte YEGM’ye iletilmek üzere İlgili Dağıtım Şirketine iletilir. YEGEM başka bir proje alanı ile çakışıp çakışmadığı ve arazi büyüklüğü açısından değerlendirme yapar. Her 1 MW’lık başvuru için 20.000 m2’nin üzerinde arazi kullanılmışsa YEGEM tarafından başvuru reddedilir.
Aplikasyon krokisi ile teknik değerlendirme formunun orijinal kopyasının yanında dijital kopyası da CD ortamında oluşturularak dağıtım şirketine teslim edilir. Dağıtım şirketi bu belgeleri, köşe koordinatlarının çakışıp çakışmadığının kontrolü için YEGM değerlendirmesine gönderir.
- Elektrik Aboneliği : Mevcut bir tüketim noktasının olmaması halinde, kurulması planlanan tüketim tesisine ilişkin 03.05.1985 tarihli ve 3194 sayılı İmar Kanununa göre verilen inşaat ruhsatı ve/veya inşaat ruhsatı yerine geçen belgenin ya da inşaat ruhsatının alınmasına gerek olmadığına ilişkin belgenin sunulması zorunludur. Tüketim tesisinin en geç geçici kabul tarihinden önce aktif hale gelmiş olması gerekmektedir. Ayrıca:
- Abonelik geçici veya gezici abone grubunda yer almamalıdır.
- Bir tüketim tesisi için yapılan GES başvurularında, abonelik başına, kurulu güç kapasitesi azami olarak 1 MW olmalıdır. Tek bir abonelik için bu kapasite değeri üzerinde üretim tesisi başvurusu yapılamaz. Ancak toplam kurulu gücü 1 MW’ı geçmeyecek şekilde birden fazla başvuru yapılabilir.
Üretim tesisi çatı tipi ise yukarıdaki belgelere ek olarak Yapı Kullanma İzin Belgesinin temin edilmesi gerekmektedir. Üretim tesisi arazi tipi ise yukarıdaki belgelere ek olarak aşağıdaki belgeleri de temin etmesi gerekmektedir:
- Gıda Tarım Ve Hayvancılık İl Müdürlüğünden Arazinin “Kuru Marjinal Tarım Arazisi” Olduğu Gösterir Belgenin Aslı Veya Noter Onaylı Sureti : Arazi tipi elektrik üretimi başvurularında öncelikle GES kurulacak alanın uygunluğunun tespiti için Gıda Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğüne başvuru yapılır. Bu başvurunun amacı; başvurulacak arazinin mutlak tarım arazisi, özel ürün arazisi, dikili tarım arazisi, sulu tarım arazisi olmadığına ve çevre arazilerde tarımsal kullanım bütünlüğünü bozan alanları kapsamadığına ilişkin bir uygunluk belgesi alınmasıdır. Gıda Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüklerine yapılacak başvurularda, İl Özel İdaresi ve Devlet Su İşleri’nin de görüşleri alınmaktadır. Başvuru için gerekli belgeler;
- Güncel tapu kaydı (Tapu sistem çıktısı veya Tapu Müdürlüğünden onaylı Tapu fotokopisi)
- 1/25000 ölçekli Koordinatlı Topoğrafik Harita
- Dilekçe veya Resmi yazı
Talep edilen alanda gerçekleştirilecek etüt çalışması sonrasında arazi sınıfı tespit edilir. Başvurudan olumlu sonuç alınabilmesi için arazi tipinin yukarıda belirtilen arazi sınıfları içerisinde yer almaması; yani bir diğer deyişle “kuru marjinal tarım arazisi” sınıfında olması gerekmektedir. Arazinin kuru marjinal tarım arazisi olabilmesi için:
-
- Arazi eğimi yağışın yıllık ortalama 640 mm’nin altında olduğu yerlerde %8’den, 640 mm veya üzerinde olduğu yerlerde ise %12’den fazla olması,
- Toprak derinliği 50 cm’den az olması,
- Devlet Su İşleri veya İl Özel İdaresinin herhangi bir sulama projesi sınırları içerisinde olmaması gerekmektedir.
- Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğünden veya Bakanlıktan İlgili Onay Belgesi : Bir parselde aynı tüzel kişiliğe ait kurulu gücü toplamı 1 MW ve üzerinde olan arazi tipi lisanssız elektrik üretimi başvurularında kurulması planlanan üretim tesisine ilişkin Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğüne veya Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’na Çevresel Etki Değerlendirmesi kararına ilişkin başvuru yapılması gerekir. Ancak Aynı parselde aynı tüzel kişiliğe ait toplam kurulu gücü 1 MW’dan daha az olan GES başvuruları için TEDAŞ Genel Müdürlüğünün Dağıtım Şirketlerine yazmış olduğu 14/09/2015 tarih ve E.46645 sayılı yazısı gereği Dağıtım Şirketi tarafından herhangi bir belge talep edilmemektedir
“ÇED Gerekli Değildir” kararlarına yönelik başvurular Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüklerine, “ÇED Olumlu veya Olumsuz” kararlarına yönelik başvurular ise Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’na yapılır. Üretim tesisinin kapasitesine bağlı olarak, temin edilecek belge aşağıdaki şekilden de görüleceği üzere değişiklik göstermektedir.
Şekil 1: Üretim Tesisinin Kapasitesine Bağlı Olarak İl Çevre ve Şehircilik Müdürlüğünden veya Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’ndan Temin Edilecek Belgeler
Yukarıda sıralanan belgeleri temin eden yatırımcı, gerekli belgelerle birlikte, bölgede faaliyet gösteren ilgili dağıtım şirketine veya üretim tesisinin kurulacağı sahanın Organize Sanayi Bölgesi dağıtım lisansı sahibi OSB sınırları içerisinde bulunması halinde ilgili OSB’ye başvuruda bulunur.
2. Başvuruların Derlenmesi Ve Değerlendirilmesi, Bağlantı Anlaşmasına Çağrı Mektubunun Verilmesi
Başvuru sürecini bu başvurunun değerlendirilmesi ve İlgili Dağıtım Şirketi tarafından “Bağlantı Anlaşmasına Çağrı Mektubu”nun düzenlenerek başvuru sahibine tebliğ edilmesi süreçleri izler. Başvuru sürecinden farklı olarak bu süreçte takip edilmesi gereken adımlar çatı tipi ve arazi tipi projelerde fark etmemektedir. Başvurunun yapılmasının ardından İlgili Dağıtım Şirketi her takvim ayı içerisinde kendisine yapılan başvuruları derleyerek, başvuruyu takip eden ayın ilk 20 (yirmi) günü içinde toplu olarak değerlendirmeye alır.
İnceleme sonucunda, eksik ve/veya yanlış evrak tespiti halinde, başvuru sahiplerine, değerlendirme sonuçlarını takip eden 3 (üç) iş günü içerisinde bu eksiklikler ile ilgili bildirimde bulunulur ve eksikliklerin 10 (on) iş günü içerisinde tamamlanması istenir. Eksik belgelerin bu süre içerisinde tamamlan(a)maması halinde başvuru reddedilerek sunulan belgeler başvuru sahibine iade edilir ve ilgili yerlere konu hakkında bilgi verilir. Eksik belgelerin ilgili süre içerisinde tamamlanması halinde, yapılan başvurular başvuru tarihi itibari ile yapılan başvurularla birlikte değerlendirilir. Dağıtım Şirketi tarafından başvuruların değerlendirilmesinde aşağıdaki karar ağacında belirtilen yol izlenir.
Şekil 2: Başvuruların Derlenmesi ve Değerlendirilmesi Sürecine Ait Karar Ağacı
Başvuruların derlenmesinin ardından, ilgili dağıtım şirketi, değerlendirmeye kabul edilen başvuruları bir araya getirip teknik değerlendirmeye alır. Her bir başvuru bağlantı ve sistem kullanımı açısından diğerlerinden bağımsız olarak değerlendirilir. Bağlantı başvuru sonuçları ilgili dağıtım şirketinin internet sayfasında ilan edilir. Gerçekleştirilen teknik değerlendirme sonuçlarına göre şebekeye bağlanması muhtemel başvurular öncelik değerlendirmesine alınır. Öncelik değerlendirmesi yapılırken aşağıda belirtilen esaslar dikkate alınır.
Değerlendirme sonucunda ilgili dağıtım şirketi, başvurulara ilişkin gerekçeli değerlendirme neticesini her ayın 20 (yirmi)’sinde kendi internet sayfasında 1 (bir) ay süreyle ilan eder. Bağlantı noktası uygun bulunmayan başvurular için varsa alternatif bağlantı önerileri de aynı süreyle (bir ay) internet sitesinde ilan edilir.
Bağlantı noktaları uygun bulunan başvuru sahiplerinin başvuruları 10 (on) gün içerisinde YEGM’ye iletilir. Ön değerlendirmenin tamamlanması için başvurular YEGM teknik değerlendirmesinden geçer. YEGM, verilen köşe koordinatlarının başka proje ile çakışıp çakışmadığını ve arazi büyüklüğü aşısından kontrol eder. Değerlendirmeye ilişkin sonuçlar, ilgili dağıtım şirketinin internet sitesinden duyurulur.
Yapılan değerlendirmeler sonucunda bağlantı başvurusu kabul edilen başvuru sahiplerine, kabul ilanının tarihinden itibaren 1 (bir) ay içerisinde yazılı olarak başvuruda bulunmaları halinde, ilgili dağıtım şirketi tarafından Bağlantı Anlaşmasına Çağrı Mektubu şahsen veya vekâleten verilir.
3. Projenin Onaylanması, Bağlantı Ve Sistem Kullanım Anlaşmasının İmzalanması
Bağlantı ve sistem kullanım anlaşmasının imzalanması, güneş enerjisi projesi geliştirme sürecinde yer alan üçüncü adımdır.
Bağlantı Anlaşmasına Çağrı Mektubu gönderilen gerçek veya tüzel kişilere, mektubun tebliğ tarihinden itibaren 180 (yüz seksen) gün süre verilir. Bu sürenin ilk 90 (doksan) günü içerisinde üretim tesisi ve varsa irtibat hattı projesi Bakanlık veya Bakanlığın yetki verdiği kurum ve/veya tüzel kişilerin onayına sunulur (TEDAŞ’a)[1]. Doksan gün içerisinde proje onayı için başvuruda bulunmayan gerçek veya tüzel kişilerin bağlantı başvuruları geçersiz sayılarak sunmuş oldukları belgeler kendilerine iade edilir. Doksan gün içinde başvurmuş olan ancak eksik belgelerin zamanında tamamlanamamasının, başvuru sahiplerinin kendi kusuru olmadığının ilgili dağıtım şirketi tarafından yazılı olarak belirtilmesi durumunda, ilgili gerçek veya tüzel kişilere 3 (üç) ay ilave süre verilir. Bu süre içerisinde de belgelerin tamamlanamaması durumunda bağlantı anlaşması imzalama hakkı kaybedilmiş olur.
Üretim tesisinin inşaatına başlanabilmesi için İlgili Teknik Mevzuat çerçevesinde alınması gereken proje onayının zamanında ve eksiksiz olarak ilgili dağıtım şirketine sunulması halinde 30 (otuz) gün içerisinde ilgili Dağıtım Şirketi ile bağlantı anlaşması imzalanır.
Üretim tesisleri, Bakanlık veya Bakanlığın yetki verdiği kuruluş ve/veya tüzel kişiler tarafından üretim tesisinin geçici kabulünün yapıldığı tarihten itibaren sisteme enerji verebilir.
4. Üretim Tesisinin Geçici Kabulünün Yapılması
Üretim tesisi kuran gerçek veya tüzel kişi; Şebekeye bağlanacak üretim tesisi, ilgili kriterlere ve bağlantı anlaşmasında yer alan şartlara uygun olduğunu ilgili dağıtım şirketine bildirir. Bunun ardından, ilgili dağıtım şirketi de üretim tesisinin geçici kabule hazır olduğunu tutanak ile imza altına alır.
5. Üretim Tesisinin İşletmeye Alınması
Üretim yapacak gerçek veya tüzel kişi; ilgili dağıtım şirketi ile birlikte imzalanan geçici kabule hazır tutanağı uyum raporunu kabul işlemi için Bakanlık veya Bakanlığın yetki verdiği kuruluş ve/veya tüzel kişilere sunar ve kabul başvurusu yapar. Uyum raporunda; imalat testi, tip testleri veya sertifikaları ile ilgili teknik veri ve parametreler yer alır. Kabul işlemleri İlgili Teknik Mevzuata göre yapılır ve kabul işleminden sonra ilgili dağıtım şirketi ile 1 (bir) ay içerisinde sistem kullanım anlaşması imzalanır. Şebekeye bağlanacak üretim tesislerinin,
- Dağıtım sistemine YG seviyesinden bağlanacak ise 2 (iki) yıl
- Dağıtım sistemine AG seviyesinden bağlanacak ise 1 (bir) yıl
- İletim şebekesine bağlanacak ise Elektrik Piyasası Lisans Yönetmeliği
çerçevesinde aynı niteliklere sahip üretim tesisleri için öngörülen süre içerisinde geçici kabul işlemleri tamamlanmalıdır. Bu süreler içerisinde geçici kabul işlemlerini tamamlayamayan tesislerin anlaşmaları geçersiz hale gelir.
Şekil 3: Lisanssız Güneş Enerjisi Projesi Başvuru Süreç Akış Diyagramı
[1] Lisanssız güneş enerjisi santralleri ile ilgili sürece dair detaylı bilgilere TEDAŞ’ın internet sitesinden ulaşılabilir. (http://www.tedas.gov.tr/Sayfalar/LUY.aspx)
[1] Bkz, http://www.epdk.org.tr/index.php/elektrik-piyasasi/lisanssiz-uretim?id=1725
Author: İklim Şahin
Karbon Müdür Yardımcısı