PDF Dosyası – Gıda Ambalajlarında Migrasyon
Gıda ambalajlarında migrasyon analizi önemli bir kavramdır. Tüketici sağlığını gıda ile temas eden tüm malzemelerden gelebilecek kimyasal risklere karşı korunması için gereklilik olarak tanımlanmaktadır. Yasal düzenlemelerde detaylı bir şekilde migrasyon analiz yöntemleri de açıklanmaktadır.
Danışman olarak, karşılaştığım örneklerden yola çıkarak, özellikle dikkat edilmesi gereken hususları aşağıda özetledim:
- Gıda ambalaj üreticilerinin migrasyon analizi yaptırması ulusal yasal düzenlemelerle zorunlu hale getirilmiştir. Bazı üreticiler biz bu analizleri yaptırmak zorunda değiliz şeklinde açıklamalar yapabilmektedir. Kanıt olarak “Gıda Maddeleri ile temasta bulunan madde ve malzemeler tebliği” ve “Gıda Maddeleri ile Temasta Bulunan Plastik Madde ve Malzemelerin Bileşenlerinin Migrasyon Testi İçin Temel Kurallar Tebliği“nin elinizde bulunması uygun olacaktır.
- Sulu, asitli, alkollü ve yağlı gıdalar için ayrı denemeler yapılmakta ve migrasyon analiz raporlarında bu şekilde sonuçlar beyan edilmektedir. Ürününüz hangi sınıfa giriyorsa o denemedeki migrasyon analiz sonucu dikkate alınmalıdır. Bazı firmalar sadece bir iki parametrede analiz yaptırmakta ve müşterilerine beyan etmektedir. Elinize ulaşan analiz raporlarında bu konuda bir kontrol yapmanız uygun olacaktır.
- Migrasyon analizleri de gıda analizine girer, bu nedenle analizi yapan firmanın ISO 17025 belgesine ve kapsamına ulaşmanızda fayda var. Türkak akreditasyonlu ise www.turkak.org.tr adresinden ulaşabilirsiniz.
- İlki gıdanın yapısıdır. Gıdanın içeriği ambalajın yapısını bozabileceği için ambalajın yapısında bulunan kimyasallar gıdaya geçtiği için gıda maddeleri ambalajı oluşturan kimyasallarının çözünürlüğünü de tayin etmekte. Bu durum aynı zamanda oluşabilecek migrasyonun büyüklüğünü de etkilemektedir. Örneğin asidik özellikteki bir gıda maddesi eğer ambalajın içeriğindeki bir maddeyi çözündürebiliyorsa bu ambalaj malzemesi gıdaya uygun değildir. Yine kimyasal boyar madde içeren bir ambalaj malzemesi yağda çözünüyorsa ve rengini veriyorsa böyle bir malzeme örneği yağlı ürünlerin ambalajlarında kullanılmamalıdır.
- İkinci parametre temas süresidir. Bu bakımdan düşünüldüğü zaman kısa temas süreleri için uygun ambalaj malzemeleri uzun etkileşim süreleri için uygun olmamaktadır. Genellikle ambalaj malzemeleri için temas süresi farklılıklar göstermektedir. Örneğin fast food denilen hızlı tüketilen gıdalarda temas süresi azdır. Bunun anlamı sözü edilen gıdalar ambalajları ile uzun süre tutulmamalı. Yine örneğin fırından alınan bir kurabiye ambalajlı olarak oda sıcaklığında bir ya da iki gün gibi; ambalajlı olarak taze süt, et, meyve ve sebzeler normal buzdolabında 1 hafta , tereyağ ve peynir gibi ürünler birkaç hafta kadar ve dondurulmuş, kuru ve konserve gıdaların ambalajlı olarak aylar ile ifade edilebilen raf ömürleri mevcuttur. Ambalajlanmış gıdaların üzerinde mutlaka son kullanım tarihi vardır. Bunun anlamı gıda, ambalajın uygun olduğu şartlar ile depolandığı zaman üzerinde yazan son kullanma tarihine kadar sağlıklı bir şekilde korunur. Bu süre aşıldığı zaman ya da uygun depolanma şartları sağlanamadığı zaman ürün bozulmaya başlar ve değerini kaybeder.
- Üçüncü parametre temas sıcaklığıdır. Gıda maddeleri ile etkileşime giren malzemelerin bulunduğu ortamın sıcaklığı kimyasal migrasyonu etkiler. Bilindiği gibi kimyasal reaksiyonların hızı çoğunlukla sıcaklıkla artar. Migrasyon çalışmaları da, sıcaklık etkisiyle hızlanan kimyasal reaksiyonlara benzediği için sıcaklığın artışı migrasyonu arttırır. Ambalaj malzemeleri; derin dondurucu veya buzdolabı gibi düşük sıcaklıkta depolanarak kullanıldığı gibi; sterilizasyon işlemlerinde, kaynatılarak, mikrodalgada ve hatta paketli olarak pişirme gibi farklı sıcaklık şartlarında da kullanılabilmektedir. Ancak çoğunlukla, tek bir özel uygulama için uygun olan malzeme diğer uygulamalardaki kullanıma izin vermeyebilir. Yüksek sıcaklıklarda kullanıma uygun olmayan ya da dondurulmaması gereken ambalajlar uygun şartlarda kullanılmadığı zaman, ambalajın içeriğindeki kimyasal maddelerin gıdaya transfer olmasına yani kimyasal migrasyona sebep olabilmektedir.
- Dördüncü parametre de ambalajın yapısı ve içeriğinde kullanılan maddelerin miktarıdır. Ambalaj malzemelerindeki kimyasalların hareketi molekülün büyüklüğüne ve şekline, malzeme ile herhangi bir etkileşimin olup olmadığına, malzemede var olan kütle transferine dayanıklı olup olmamasına bağlıdır. Eğer gıda ile temas eden kimyasal malzeme gıda ile uyumlu değilse, malzemenin yüzeyinde genleşme yaparak kimyasal maddelerin gıdaya geçişine sebep olabilmektedir. Bu durumu anlayabilmek için gıdayla temas eden üç farklı malzemeyi göz önüne almak gerekebilir. Bu malzemeler metal, cam ve seramikler gibi sert malzemeler olarak sınıflandırılan ve geçirgenliği az olanlar, plastik, kauçuk ve elastomer gibi ‘plastikler’ olarak sınıflandırılan geçirgenliği yüksek olanlar ve Kâğıt ve karton gibi heterojen ve gözeneklerinde hava boşlukları olan gözenekli malzemeler olarak sayılabilirler.
Geçirgenliği az olan malzemelerde tam bir koruma vardır ve iç tarafından migrasyona izin verilmez. Bu malzemelerdeki olabilecek migrasyon yüzey olayları ile sınırlandırılmıştır. Geçirgenliği yüksek olan malzemeler migrasyona çok az dayanıklılık gösterir ancak buradaki migrasyon sadece yüzeyde değil aynı zamanda malzemenin iç kısmında da oluşabilmektedir. Gözenekli malzemelerde ise özellikle düşük molekül ağırlıklı maddeler, malzemenin gözeneklerine hızla göç edebilmektedirler. Kimyasal migrasyon, temas süresinin, sıcaklığının, yüzey alanının artması, ambalaj malzemesinde bulunan kimyasal maddenin çokluğu ve gıda bileşiminde bulunan asit, alkol, yağ gibi bileşenlerin miktarının artmasıyla artar. Ambalaj malzemesinde bulunan yüksek molekül ağırlıklı maddelerin artması, doğrudan olmayan temas, koruma katmanının varlığı ve düşük geçirgenlikli veya inert ambalaj malzemesiyle de migrasyon azalır
Tüm bu faktörler sonucunda gıda maddesinin kalitesi bozulabilmekte, ambalajın bazı özellikleri değişebilmekte ve hatta ambalaj koruyucu işlevini yitirebilmektedir. Bu sebeple gıda ile temas eden madde ve malzemeler kesinlikle sağlığa zararlı olabilecek hammadde ve yardımcı maddelerden üretilmemeli ve sıcaklık değiştikçe ve zamanla gıdaya geçmemelidir.
Gıda maddesinin bozulması ve tüketici sağlığını tehdit etmesi ciddi bir problemdir. Bu problemin üstesinden gelebilmek için gıdayla temas eden malzemeler konusunda A.B.D ve Avrupa Birliği ülkelerinde mevzuatlar ve düzenlemeler geliştirilmiştir. Bu mevzuatlardaki temel amaç tüketicilerin sağlığını korumaktır. Avrupa Birliği’nde gıda ile temas eden malzemeler için Avrupa Birliği ve üye ülkeler tarafından benimsenen ve ülkemizde de geçerli olan mevzuat çalışmaları mevcuttur. Ortak hükümler sadece belli malzemeler veya maddelere uygulanan çerçeve düzenlemeleri ve spesifik kurallarda sunulan bütün malzemeleri kapsamaktadır.
Bu mevzuatlara göre gıda ile temas eden malzemeler güvenli olmalı ve bileşenlerini gıda maddelerine kabul edilemez miktarlarda transfer etmemelidir. Tüketici sağlığını korumak ve gıda maddelerine migrasyonla herhangi bir kirliliğin gelmesini engellemek için plastik malzemelerle ilgili iki tür migrasyon limiti oluşturulmuştur: Birincisi gıda ile temas eden malzemelerden gıda maddesine geçebilen tüm maddeler için oluşturulmuş bir limittir ve toplamda 10 mg (madde)/dm2 (ambalaj malzemesinin alanı) geçmemelidir. İkincisi spesifik migrasyon limitidir ve gıdaya geçebilen her bir madde için toksikoloji değerlendirilmesine dayanarak sabitlenmiştir. Spesifik migrasyon limiti genelde Avrupa Bilimsel Gıda Komitesi tarafından belirlenen kabul edilebilir veya tolere edilebilen günlük alıma göre oluşturulur. Spesifik malzemeler için mevzuatlar çerçeve çalışmaları tüzüğünde listelenen malzemeler grubunu kapsar. Son zamanlarda spesifik malzemelerdeki mevzuatlar seramikler (kadmiyum ve kurşun migrasyon limiti), rejenere edilmiş selüloz filmler, plastikler ve geri dönüşümlü plastikler içindir.
Gıdalarla temas eden gıda dışı ürünler sürekli iç içe olduğumuz ürünlerdir.
- Kağıt ve karton malzemelerden yapılmış ve gıda ile temas eden malzemelerde formaldehit,
- plastiklerden üretilmiş gıda ile temas eden malzemelerde ftalat ve aromatik amin bileşikleri (streç filmler, oyuncaklar, plastik mutfak eşyaları),
- konserve kutuların içeriğinde kullanılan BADGE,
- polikarbonat şişelerde Bisfenol A,
- melamin içeren plastiklerde melamin,
- seramik malzemelerde kurşun ve kadmiyum analizleri,
- kavonoz kapaklarında ESBO bileşikleri Avrupa Birliği ülkelerinde yaygın olarak analizleri yapılan bileşiklerdir.
Bu bileşiklerin bir çoğu ya üretilen ambalaj malzemelerinde olmamalı ya da sağlığa zararlı olabilecek miktarlarını gıda ve gıda maddelerine transfer etmemelidir. Yine ambalaj malzemelerinin tanıtımı için kullanılan boyalar ve mürekkepler de mercek altına alınmıştır. Ayrıca gıda ile temas eden gıda dışı malzemelerde ağır metal analizleri de önemli bir konudur.”
Daha detaylı kaynaklara ulaşmak isteyenler için: