Basit ve Kısa Bir Tanım Yapacak Olursak Islâhat Hatt-ı Hümâyûn-û da denilen bu fermanın temel amacı son dönemlerinde olan imparatorluğun yıkılmaktan kurtulması için insan hakları, siyasi kurum ve kuruluşlar ile toplum hayatını düzenleyen yeni kurumların kurulması için yapılması kararı alınan köklü değişikliklerin olduğu ve Sultan Abdülmecid Han döneminde yayınlanmış olan fermandır.
Islahat fermanı Osmanlı devletinin son yıllarında devleti çöküşten kurtarmak için atılan adımlardan biridir.
Islahat Fermanının Sebepleri
- Ferman 1856 Paris konferansından önce Osmanlı devleti hakkında olumsuz kararlar alınmasını engellemek için ilan edilmiştir.
- Islahat fermanı ile daha çok yabancı ve gayrimüslim halka çeşitli haklar tanınmıştır.
- Islahat fermanı İngiltere, Fransa ve Avusturya gibi devletlerin de katılımı ile hazırlanmıştır.
Islahat Fermanının Maddeleri ve Özellikleri
- Islahat fermanı dış ülkelerin Osmanlı devletinin iç işlerine karışmasını engellemek adına yapılsa da başarılı olamamıştır.
- Daha çok azınlık haklarına yer verildiği için Müslüman halk tarafından tepki toplamıştır.
- Osmanlı devletinde anayasa özelliği taşıyan bir fermandır.
- Müslüman ve gayrimüslim halk eşit tutulmuş ve gayrimüslim halka dini inanç özgürlüğü getirilmiştir.
- Eskiden gayrimüslim ve Müslüman halkın yargılandığı mahkemeler ayrı iken Islahat fermanı ile karma mahkemeler kurulmuştur. Böylece mezhepler arası eşitlik sağlanmıştır.
- Azınlıklara ait olan hastane, okul, ibadethane gibi mekanların yeniden onarımı yapılmıştır.
- 1836 Tanzimat fermanının devamı niteliğinde olsa da özellikle Hristiyan halka oldukça fazla özellik veren bir fermandır.
- Osmanlı devleti içerisindeki anayasacılık hareketleri içerisinde değerlendirilen Islahat fermanı dış baskılar sonucu ortaya çıkmıştır.
- 1856 Islahat fermanı ile azınlıklar kilise ve okul açma hakkına sahip oldular.
- Azınlıklara karşı kullanılan küçük düşürücü kelimelerin kullanılması da bu ferman ile yasaklanmıştır.
- Islahat fermanı ile birlikte Osmanlının en büyük gelir kaynaklarından biri olan iltizam usulü kaldırılmıştır.
- Kurulan karma mahkemeler de artık herkes kendi dinine ve inancına göre yemin edebilecektir.
- Islahat fermanı ile askerlik sistemine yeniden bir düzenleme getirilmiştir. Tanzimat fermanı ile azınlıklar da askerlik yapıyor iken Islahat fermanında azınlıklar askerliği bedel karşılığı yapabilir maddesi ile sistem de yeni bir düzenlemeye gidilmiştir.
- Azınlıkların Osmanlı tarihin de kazandıkları en büyük haklardan biri de devlet memurluğuna kabul edilmek olmuştur ve bu da yine 1856 Islahat fermanında yapılan değişiklik ile yürürlüğe giren bir hak olmuştur.