Ejakülasyon sırasında semen, spermatozoanın konsantre süspansiyonundan oluşturulur, iki epididimde depolanır, aksesuar cinsel organlardan gelen sıvı salgılarla karışır ve seyreltilir. Semen birkaç bolus şeklinde atılır. Vazektomi öncesi ve sonrası semen hacimlerinin karşılaştırması, semen hacminin yaklaşık % 90’ının aksesuar bezlerden, esas olarak prostat ve seminal keselerden, önemsiz miktarlarda da bulbouretral bezler (Cowper bezi) ve epididimlerden gelen salgılardan oluştuğunu
göstermektedir.
Semen başlıca iki ölçülebilir özelliğe sahiptir:
- Toplam spermatozoa sayısı. Testislerden sperm üretimi ve post-testiküler duktal sisteminin açık olduğunu gösterir.
- Değişik aksesuar bezler tarafından katkı sağlanan toplam sıvı hacmi: Bezlerin salgılama aktivitesini yansıtır.
Spermatozoanın özellikleri (vitalite, motilite ve morfoloji) ve seminal sıvının bileşimi de sperm fonksiyonu için önemlidir. Cinsel birleşme sırasında ejakülatın ilk kısmını oluşturan spermden zengin prostat fraksiyonu, vajinaya doğru yayılan servikal mukusla temas kurarken, sıvının geri kalan kısmı vajinada bir havuz halinde kalır. Aksine, laboratuvar ortamında ejakülatın hepsi bir kapta toplandığından, spermatozoa seminal kese kaynaklı proteinlerden gelişmiş bir koagulum içine hapsedilir. Bu koagulum, daha sonra prostatik proteazlar tarafından sıvılaştırılır (likefaksiyon). Bu sırada sıvının osmolalitesi yükselir. Semen numunelerinin kalitesinin ejakülatın oluşum tarzına göre değiştiğine ilişkin bazı kanıtlar mevcuttur.
Laboratuvar yakınındaki bir odada mastürbasyonla alınıp kaplar içine toplanan ejakülatlar, evde cinsel birleşme sırasında spermisit içermeyen kondomlara alınan ejakülata göre daha düşük kalitede olabilmektedir. Mastürbasyonla numune verene kadar geçen ve ejakülasyondan önceki seminal emisyonu da kapsayan süre, semenin kalitesini de etkilediği için, bu farklılık, değişik bir cinsel uyarılma biçimini yansıtabilir.
Belli numune toplama koşulları altında semen kalitesi, testislerde sperm üretimi, aksesuar organ salgıları, yakın zamanda geçirilmiş (özellikle ateşli) enfeksiyonla birlikte cinsel perhiz süresi gibi genellikle değiştirilemez faktörlere bağlıdır. Bu faktörler kaydedilmeli ve sonuçları yorumlarken göz önüne alınmalıdır.
Laboratuvarda semen kalitesinin ölçüm sonuçları aşağıdaki faktörlere bağlı olacaktır:
- Numunenin tümüyle toplanması: Ejakülasyon sırasında atılan ilk semen fraksiyonları esasen spermden zengin prostat sıvısıyken, daha sonraki fraksiyonlar daha çok seminal kese sıvısını içerir. Bu nedenle, ejakülatın ilk (spermden zengin) fraksiyonunun kaybı son fraksiyonunun kaybına göre semen analizi sonuçlarını daha fazla etkilemektedir.
- Ejakülasyon sırasında konsantre epididim spermatozoasını seyrelten sıvılar salgılayan aksesuar cinsel bezlerin aktivitesi. Ejakülattaki toplam sperm sayısının aksine (sperm konsantrasyonuyla semen hacminin çarpımı) diğer üreme organlarının işlevlerinden etkilendiği için, sperm konsantrasyonu, testiküler sperm üretiminin doğrudan ölçütü değildir. Örneğin, en azından bazı toplumlarda yaşla birlikte seminal sıvı ve toplam sperm üretimi birlikte azaldığından, genç ve yaşlı erkeklerin semenlerindeki sperm konsantrasyonları benzer olabilmesine rağmen, toplam sperm sayıları farklılık gösterebilir.
- Son cinsel aktiviteden itibaren geçen zaman. Spermatozoa epididimlerde toplanır, daha sonra uretra içine taşar ve idrarla yıkanıp atılır. Epididim işlevleri bozulmadığı sürece, spermlerin vitalitesi ve kromatini cinsel perhizin uzamasından olumsuz etkilenmemektedir.
- Sondan bir önceki cinsel perhiz süresi: Epididimler tek bir ejakülasyonla tamamen boşalmadığından bir önceki ejakülasyondan bir miktar spermatozoa kalır. Bu durum, ejakülattaki spermatozoanın yaş dağılımını ve kalitesini etkilemektedir. Bu etkilenmenin boyutunu saptamak zor olduğu için nadiren hesaba katılmaktadır.
- Ejakülat başına düşen spermatozoa sayısını etkileyen testis büyüklüğü. Testislerin büyüklüğü, sperm morfolojisini de etkileyen spermatogenetik aktivitenin düzeyini yansıtır.
Bu değişken ve geniş ölçüde kontrol edilemeyen faktörler, bireyin semen bileşimindeki kişiye özgü değişkenliği de açıklamaktadır. Bu çeşit değişkenlikler semen analizlerinin yorumlanması açısından bazı sonuçlara yol açmaktadır.
- Tek bir semen numunesinin değerlendirilmesiyle bir erkeğin semen kalitesini tanımlamak mümkün değildir.
- Temel verileri elde etmek için iki veya üç numuneyi incelemek yararlı olur.
Ejakülattaki tüm spermatozoa topluluğunda yapılan ölçümler fertilizasyon (dölleme) bölgesine ulaşan birkaç spermin dölleme kapasitesini tanımlayamaz, ancak bu durumdan bağımsız olarak semen analizi, bireyin klinik durumu hakkında temel bilgiler sağlar. Sonuçlarla geçerliliği onaylanmış yararlı bilgiler sağlanması amaçlanıyorsa, semenin toplanması ve analizi her yönden uygun biçimde standardize edilmiş yöntemlerle gerçekleştirilmelidir.