Yeterli beslenme; sağlık, büyüme ve refah için gereklidir ve dünyada yaşayan her birey yaşamak için gereken temel besine ulaşma hakkına sahiptir. Buna rağmen dünyada 790 milyonun üzerinde insan açlık çekmektedir. Dünyada yaklaşık her 9 kişiden biri gece aç yatmakta, enerji ihtiyaçlarını karşılayacak temel yiyeceklere ulaşamamaktadır.
Mevcut beslenme sistemi, yeryüzünde herkesi besleyememesi ve bazı kişilerde beslenme ile ilgili kronik hastalıklara duyarlılık oluşturmasının yanı sıra doğal kaynaklar üzerinde de bir yük oluşturmaktadır. İklim değişikliği, çevresel bozulmalar, biyoçeşitliliğin azalması ve kirlilik gibi mevcut beslenme sistemi ile ilgili sorunlar ülkeleri sürdürülebilir beslenme modelini uyulamaya zorlamıştır.
Gıda Tarım Örgütü (FAO) ve Dünya Sağlık Örgütü (WHO) sürdürülebilir sağlıklı diyeti “Sürdürülebilir diyetler çevresel etkisi düşük olan, besin ve beslenme güvencesini, günümüz ve gelecek nesiller için sağlıklı yaşamı destekleyen diyetlerdir” diye tanımlamaktadır.
Değişimi yönlendirmeye yardımcı olmak için EAT Lancet Komisyonu, hem insanlar hem de gezegen için sağlıklı olan evrensel bir referans diyet belirlemek, kronik hastalık risklerini en aza indirmek ve insan sağlığını maksimize etmek için sürdürülebilir bir diyet modeli hazırladı.
EAT-LANCET Komisyonu Ne Diyor?
- Hayvansal kaynaklı proteinlerin (yumurta, et, süt) yerine bitkisel protein kaynaklarını tercih edebiliriz.
- Günde en az 5 porsiyon sebze meyve tüketmeye özen gösterebiliriz.
- Şeker, yağ, tuz içeren paketlenmiş gıdaların tüketim sıklığına ve miktarına dikkat etmeliyiz.
- Baklagillerin, tam tahılların, fındık, ceviz veya badem gibi yağlı tohumların tüketimini arttırmalıyız.
- Sürdürülebilir balıkçılık ile avlanmış (sezonunda avlanmış, avlanma riski olmayan) balıkları tercih etmeliyiz.
- Kırmızı et, işlenmiş et ürünleri ve hayvansal kaynaklı yağ tüketimini azaltmalıyız.
- Satın aldığınız besinleri doğru koşullarda saklamalıyız.
SÜRDÜRÜLEBİLİR BESLENMEYE ÖRNEK DİYETLER
1-Akdeniz Diyeti:
Geleneksel Akdeniz diyeti; beslenme kalitesinin ve biyoçeşitliliğin sağlandığı büyük bir çeşitliliğe, çeşitli yiyecek uygulamaları ve yiyecek hazırlama tekniklerine, zeytinyağı, balık, meyve ve sebze, bakliyat,fermente süt, baharatlar gibi sağlık için faydalı olan ana besin maddelerini içermesi, kültür ve gelenekleri güçlü bağlılığı,insan doğasına ve mevsimselliğe uyması,düşük hayvansal ürün tüketimi nedeniyle düşük çevresel etkilere sahip olması gibi çeşitli nedenlerden ötürü sürdürülebilir diyet olarak kabul edilebilir.
2-Piramit Modeli:
Çift piramit modeli iki parçadan oluşur. Piramitte solda kalan parça(düzgün üçgen) Akdeniz diyeti tipine göre uygun besinleri göstermektedir. Sağda kalan parça (ters üçgen) besinler ile çevresel etkileri arasında ilişkiyi göstermektedir. 1. madde de Akdeniz diyeti hakkında bilgi vermiştim. Piramitin üzerine çıktıkça tüketimi azalması gereken besinler yer alır. Sağda kalan parçada ise dar kısımdan geniş kısıma çıktıkça çevreye zararı artan besinler yer almaktadır.
Tüketimi daha fazla tavsiye edilen besinler meyve, sebze ve tahıllar gibi düşük çevresel etkiye sahip besinlerdir.
Unutmayın ki 1 kg et 26.5 kg CO2 emisyonuna neden olur.
Geleceğe güzel bir gezegen bırakmak için gezegenimizin sağlığı için sürdürülebilir beslenmeye dikkat edelim!
KAYNAKÇA:
- Kalle Hirvonen, Yan Bai, Derek Headey, William A Masters. Affordability of the EAT–Lancet reference diet: a global analysis.Lancet Glob Health.2020;8:59–66.
- Evangeline Mantzioris ,Anthony Villani. Translation of a Mediterranean-Style Diet into the Australian Dietary Guidelines: A Nutritional, Ecological and Environmental Perspective. 2019;11(10): 2507.
- Dyt. Sedef GÜLSÖZ,Prof. Dr. Emine AKSOYDAN.Sürdürülebilir Beslenme. Prof. Dr. Muhittin TAYFUR editör.Beslenme ve Diyetetik Güncel Konular-6.1.baskı.Ankara:Hatipoğlu Yayınları;2018.s.195-210
YAZAR: Stj. Diyetisyen Betül Bal