Nurzen Amuran sordu, İYİ Parti Milletvekili Aydın Adnan Sezgin yanıtladı...
Nurzen Amuran: ABD Başkanlık seçiminin henüz resmi olmayan sonuçları alındı ve Biden kazandı. Bugün bu sonuçların küresel etkileri üzerinde duracağız. Türk-Amerikan ilişkilerinde zorlu bir sürece mi girdik yoksa daha ilkesel, daha kurumsal bir düzeyde mi ilişkiler yürütülecek? Konuğumuz İYİ Parti Aydın Milletvekili Emekli Büyükelçi Aydın Sezgin. Sayın Sezgin, ABD seçim sonuçlarını her ne kadar Trump kabul etmekte zorlansa da Biden kazandı. Amerikalılar için Biden’ın kazanması ne anlama geliyor? Trump’a seçimi kaybettiren sadece Covit-19 ve ekonomik sonuçları mıydı, yoksa yerleşik demokrasi ilkelerini zorlayarak bazı kararlara imza atması mıydı?
Aydın Sezgin: Evet, Başkanlık seçimlerini Biden kazandı. Trump’ın hoyrat mızıkçılık girişimlerinden bir sonuç çıkmayacağı, uçuk iddialar öne süren komplo teorilerinin gerçekleşemeyeceği gün geçtikçe daha belirgin hale geliyor. Demokrasi hukuka dayalı bir kurallar ve kurumlar rejimidir. Trump, ABD’de bunlara zarar verdi, ama Türkiye’de olduğu gibi imha edemedi. Muhtemelen mûtad devir-teslim töreni (inauguration) yapılmayacak, fakat önümüzdeki 4 yıl boyunca ABD’yi Demokrat bir başkan yönetecek. Ancak, bu başkanın yetkisi, gücü hangi mertebede olacak, yetkilerini geniş şekilde kullanabilecek mi? Güç dengesi nasıl oluşacak? Bunları bize Georgia Eyâleti’nde yenilenecek seçimlerin sonuçları söyleyecek. Senato’da Demokratlar çoğunluğu kazanırlarsa Biden’ın eli çok daha kuvvetlenir. Mâlum ABD’de düzen bir tek adam rejimine dayanmıyor. Senato’da çoğunluk, Cumhuriyetçilerin eline geçerse ABD seçmeni, seçim sisteminin kendine has özelliklerinin de yardımıyla sanki şu mesajı vermiş olacak: Evet ben Demokrat bir yönetim istiyorum fakat bu yönetimin benim derin kaygılarımı da göz önünde bulunduracak şekilde sıkı bir denetime tâbi tutulmasını talep ediyorum.
Şimdi sorunuza cevap vereyim. Biden’ın seçimleri kazanmış olmasını salt Covid-19’a ve sonuçlarına bağlamak doğru olmaz. Elbette, Trump’ın salgın karşısında takındığı ciddiyetsiz tutum ve sonuçları seçimlerde etkili olmuştur, bu etki ABD toplumunun başka alanlardaki memnuniyetsizlikleriyle birleşmiştir. Yerleşik demokrasi ilkelerini zorlayan kararlar alması, aynı yöndeki hırçın söylem ve tutumu, “gerçeklik ilkesini” tamamen terk etmesi de bu sonucun belirleyicileri arasındadır. Trump’ın “Post-truth”, “Gerçek Ötesi” aleminin alıcıları azınlıkta kalmıştır. Ayrıca, sağlık, göç, ırkçılık gibi toplum için son derece hayati konularda, kutuplaştırıcı, bölücü bir tutum izlemesi toplumsal muhalefeti genişletmiş, seçimlerde oy kullanmama eğiliminde olanları da harekete geçirmiştir.
Yeni yönetime çok iş düşüyor. Salgınla mücadele elbette önemli. ABD toplumunda esasen varolan, Trump’ın siyaseten bir amaç ve araç olarak istismar ederek görülmemiş düzeylere tırmandırdığı kutuplaşmanın dizginlenmesi ise yaşamsal bir konu. Sistemik ırkçılığın her türüyle mücadeleyi de bunun bir parçası olarak görüyorum. Bunlar hem ABD toplumunun daha sağlıklı hale gelmesi hem de Demokratların seçim başarısının sürmesi açısından hayati hedefler.
Biden, ABD tarihinin en yüksek sayıda oyla seçilen Başkanı olacaktır, ama, Trump da bir önceki seçime göre oylarını 9 milyon arttırıp 73 milyon oya ulaşarak başka bir rekor kırmıştır. ABD nüfusu 331 milyon civarındadır. Bunun 73 milyonu gidip Trump’a oy vermiştir. Bu durumu sadece 50 milyon evanjelist seçmene bağlamak yanlış olur.
Hem ABD, hem de ABD’nin uluslararası ölçekteki etkileri düşünüldüğünde, Biden – Harris ikilisine ulusal ve uluslararası düzlemde çok büyük sorumluluk düşmektedir.
İkilinin öncelikle, Amerikan halkının önemli bir kesiminin Vaşington’a karşı yabancılaşmasının, husumet beslemesinin önüne geçmesi, akılcı ve kucaklayıcı olması gerekmektedir. Kutuplaşmanın sona erdirilmesine öncelik verecekleri seçim sonrası tutum ve açıklamalarından anlaşılmaktadır.
Amuran: Biden’ın seçimleri kazanmasında, Covit-19’la mücadele yöntemi, demokrasi anlayışı, iklim değişikliğine çevre politikalarına duyarlı oluşu, ırkçılıkla mücadele sözü, Obamacare uygulamalarının genişletilmesi etkinleştirilmesi, eğitimin devlet kontrolünde bedava verilmesine çalışılması, göçmen sorununa bakış açısı gibi sosyal iyileştirmelerin rolü oldu mu?
Sezgin: Biden’ın bu konularda önerdiği politikaların seçim sonuçlarında mutlak surette rolü oldu. Amerikan toplumunun geniş bir bölümü, Trump seçilinceye, yani 2016 Aralık ayına kadar ülkenin esas değerlerinin, yönetimde izlenen temel ilkelerin Beyaz Saray’da kim oturursa otursun korunacağını, uygulanacağını varsayıyordu. Trump, kendinden önceki dönemlerde Vaşington’a tepki biriktiren kesimlerin de göz yummasıyla bu varsayımı ağır şekilde sarstı. Ülkenin ve dünyanın karşı karşıya bulunduğu hayati sorunların varlığını dahi kabul edemeyen, kendi öznel doğruları yönünde ve hedef seçmen kitlesine yaranmak uğruna temel değer ve ilkeleri altüst eden, kendi halkının bazı kesimleriyle dalga geçen ve hatta bazı grupları aşağılayan bir Başkan profili çizdi.
Bu suretle, nüfusun muhtelif kesimlerini yabancılaştırdı. Hispanik ve göçmen nüfusun ABD’de giderek daha büyük bir yer kaplayan bir grup olduğunu tamamen göz ardı etti. Trump, cinsiyet eşitliği konusunda da sınıfta kaldı. Bu da seçim sonuçlarını etkiledi.
Sizin de sorunuzda saydığınız tüm sorunlu alanlarda yeni yönetimin izleyeceği politikaların talepleri karşılaması ve fay hatlarını onarıcı, toplumsal uyuma katkı sağlayıcı neticeler elde etmesi gerekir.
Amuran: Artan Covit-19 vakalarına ve tıkanan ekonominin olumsuz sonuçlarına rağmen, ülkemizde seçim kampanyalarından başlayarak seçim sonuçlarının alınışına kadar ABD seçimleriyle ilgilenenlerin sayısı bir hayli fazla oldu. Bunun temel sebebini siz neye bağlıyorsunuz?
Sezgin: Genel olarak ABD seçimleri ülkemizde ve dünyanın tüm ülkelerinde yakından izlenir. Bu defa ilgi daha fazlaydı çünkü haberin içinde haber değeri olan gelişmeler yaşandı. Biraz önce söylediklerimle, bu seçimlerin oluşturduğu iddianın boyutlarının öncekilere göre farklı olduğunu, ABD toplumunun ve kurumlarının özünün bu iddianın bir parçası haline geldiğini ifade etmeye çalıştım. Elbette, ABD’nin dünya siyaseti ve ekonomisinde oynadığı başat rol ve Vaşington’un her adımının diğer ülkeler ve uluslararası toplum üzerindeki etkilerine dair algıyı da göz önünde bulunduralım. Dünyanın ilgisi uluslararası kural ve normların altını üstüne getiren Trump’ın yarattığı endişeler nedeniyle de yükseldi. Trump’ın hukuk devleti ve demokrasiye ilişkin kabullere karşı oluşturduğu tehdidin de bu ilgide payı var. Hukuka dayalı bir kurallar ve kurumlar rejimi olan demokrasi kendini koruma refleksi gösterebiliyor mu sorusu çok geniş kesimler için önem taşıyordu. ABD’nin emsal oluşturma gücü yüksek olduğu için uluslararası kamuoyu bu seçimleri yakından izledi.
Son on - on beş yılda demokrasinin özü ve şekliyle ilgili sorular dünyada daha çok tartışılır hale geldi. Trump dönemi bu tartışmayı daha da canlandırdı. Neydi bu sorular; “demokrasiler seçimlerden mi ibarettir”, “seçimlerin işlevi ve seçilenlere yüklediği görevler nelerdir”, “seçimlerle kazanılan meşruiyet ne şekilde kullanılmalıdır”, “seçilen yöneticilerden, ekonomik performans ve istikrarın ötesinde neler beklenebilir”, liste daha da genişletilebilir. Acaba dünyada siyasi rejimler özellikle Avrupa’nın I. Dünya Savaşı ile II. Dünya Savaşı arasındaki dönemde yaşanan yola mı girdiler sorusu da çok güncel bir soru. Dünya, ABD seçimlerinde bu soruların cevaplarının tetiklenip tetiklenmeyeceğini takip etti.
Konuya Türkiye’de gösterilen ilgi hem uluslararası nesnel ilginin bir parçası, hem de siyasi konulara akıldan ziyade tutkuyla yaklaşanların Trump’ın siyasi kaderiyle Erdoğan’ın siyasi kaderi arasında, hatta, Türkiye ile Trump arasında paralellik kuranların bir zorlaması. Özellikle yandaş medyada, kendisine saygı duyan hiçbir ülkede rastlanmayacak ölçüde bir Trumpperverlik öne çıktı. Erdoğan taraftarlığı ve Trumpperverlik örtüşmesi yaşandı adeta. Bazı yazarlar, ABD’de bazı Cumhuriyetçi kalemşörlerin uç iddialarını benimseyip yansıttılar; hangi seçimi izlediklerini şaşırdılar.
ABD SEÇİMLERİ POPÜLİST ANLAYIŞIN MAĞLUBİYETİ AÇISINDAN SON DERECE ÖNEMLİ VE OLUMLU BİR ADIMDIR
Amuran: ABD seçimlerinin sonuçları siyasette popülist politikaların artık işe yaramayacağının bir başlangıcı denilebilir mi?
Sezgin: ABD seçimleri popülist anlayışın, zihniyetin mağlubiyeti açısından son derece önemli ve olumlu bir adımdır. Dünyada bir popülist ve otoriter/totaliter rejimler/partiler dayanışma ağı oluşturmuştur maalesef. Bunların arasında karşılıklı yardım, karşılıklı etkilenme, benzeşme, birlikte iş görme ilişkisi mevcut. Erdoğan-Trump ilişkisi mâlum. Macaristan’da Orban’ın, Brezilya’da Bolsonaro’nin Trump’la nasıl ilişkiler içinde oldukları; başka unsurların da tesir ettiği Trump-Netanyahu ilişkisini veya Marine Le Pen, Nigel Farage’ın Trump’a bakışlarını biliyoruz. Trump-Putin ilişkisinin resmini çizmeye gerek yok. Her hal ve karda, Trump dönemi kötü bir örnek oluşturmuştur, ABD’de hukuka dayalı demokrasi talebinin galip gelmiş olması hukukun üstünlüğüne dayalı demokrasiye inananlar bakımından sevindirici bir gelişmedir.
Amuran: Biden’ın dış politikada yürütmek istediği hedeflere bakalım. Sözgelimi Paris İklim antlaşmasına yeniden imza koyacağı ve bu imzayla AB ile yakınlaşmada bir kapı açacağını söyleyebilir miyiz?
Sezgin: ABD, bugün mevcut uluslararası kurumlar ve kurallar sisteminin kurulmasında büyük rol oynamıştır. Trump, bu sisteme zarar vermiş, zeminini yıpratacak adımlar atmıştır. Dünyanın karşı karşıya bulunduğu birçok tehdidi de inkâr ederek yapmıştır bunu. İnsanlığa iyi kötü katkıda bulunan kurumları tahrip etmiştir. Paris İklim Anlaşması’ndan, Dünya Sağlık Örgütü ve UNESCO’dan çekilmiştir. Göçle ilgili önemli uluslararası süreçlerde hukuk dışı uygulamaları desteklemiş, şoven bir dışlayıcılığın, etnik/dini ayrımcılığı savunan kesimlerin sözcülüğüne soyunmuştur. Dünya Ticaret Örgütü’nden çekilme tartışmalarını başlatmıştır. Bunlar sadece birkaç örnek. Uluslararası Ceza Divanı’nın üst düzey yetkililerine karşı yaptırımlar gibi adımlar atması, bilhassa Avrupa ülkeleri nezdinde ABD’nin saygınlığına zarar vermiştir. Oysa, uluslararası toplumun karşılıklı bağımlılığının, küreselleşme gerçeğinin Covid-19 salgınıyla birlikte en bâriz şekilde yaşandığı bir dönemden geçiyoruz. Küreselleşme hakkında bir değer yargısında bulunmuyorum. Bunun bir gerçeklik olduğunu vurguluyorum. Bu gerçeklik, çok taraflı mekanizmaların basiretli ve verimli bir şekilde çalışmasını gerektiriyor. Ülkelerin kendileriyle sınırlı bireysel çabaları, yaşadığımız ve gelecek nesillerin yaşayacağı tehditlerle başetmek açısından yetersiz kalacaktır. Aynı şey, daha iyiye, daha doğruya yönelik ortak çıkar arayışları için de geçerlidir. ABD’nin iyileştirilmelere muhtaç çok taraflı sisteme geri dönmesi, hem Avrupa Birliği ve Avrupa ülkeleriyle, hem de uluslararası toplumun geri kalanıyla ilişkileri açısından olumlu sonuçlar yaratacaktır.
ABD’nin Avrupa’yla ilişkileri transatlantik ilişkiler olarak tanımlanmaktadır. Transatlantik ilişkide, yani AB-ABD ilişkilerinde NATO önemli bir yer tutmaktadır. Trump yönetimi NATO’ya da, NATO içi ilişkilere de zarar vermiştir. Biden NATO’yu yeniden güçlendireceğim dedi. NATO içindeki atalet ve aksamaların giderilmesi, ittifak bağlarına yeni bir canlılık kazandırılması, ABD-AB ilişkilerini tahkim edecektir. Ayrıca, Trump öncesinde AB ile ABD arasında geniş kapsamlı bir gümrük birliği kurulması projesi vardı (TTİP). Obama döneminde müzakere edilmişti, Trump göreve gelir gelmez bu projeyi durdurdu. Dünyanın iki çok büyük ekonomisini, karşılıklı yatırımları da içerecek şekilde bir araya getirecek bu projenin Biden tarafından canlandırılması sözkonusu olabilir. Böyle bir proje Atlantik’in iki yakasını daha da yakınlaştıracaktır. AB ile gümrük birliği olan Türkiye’nin bu projede yer alması birinci derecede önemlidir, bu hedefe birinci derecede öncelik verilmelidir.
Amuran: Ortadoğu ile yürütülen ilişkilere de değinelim. Ortadoğu politikasında Obama döneminde imzalanan İran’la nükleer anlaşmanın yeniden hayata geçirilmesi şansı var mı? Bu imza İsrail’le ilişkilerinde ve ABD’nin dış politikasında yürüttüğü stratejide bir değişiklik mi yaratır yoksa sadece politikayı uygulama yöntemlerinde mi farklılıklar oluşturur, ne değişir ne değişmez?
Sezgin: Trump’ın ABD’yi bu anlaşmadan çekmesine ne müttefikleri ne ortakları destek verdi. Körfez ülkelerinin tutumu dahi ikircikli oldu. Trump sadece Netanyahu ve İsrail’deki radikal sağ partilerin talebini yerine getirmiş ve fantazisini tatmin etmiş oldu. Kendine göre İran’ın nükleer silaha erişimini engelleyeceğini, ayrıca ambargoyla rejimi içeriden çökerteceğini hesapladı. Hesabının tuttuğunu söyleyemeyiz. İran ile BM Güvenlik Konseyi’nin 5 daimi üyesine ilâveten Almanya arasında varılan bu anlaşma Obama/Biden döneminde imzalanmıştı. Demokratlar o dönemde Senato’da çoğunluğa sahip olmadıkları için bir Başkanlık kararıyla yürürlüğe alınmıştı. Trump da Başkanlık kararıyla yürürlükten kaldırdı. Şimdi Biden’ın, Senato’daki durumdan bağımsız olarak bu anlaşmaya aynı yöntemle geri dönmesi beklenmektedir. Tabii ki, bazı katı mekanizmalarla İran’ın nükleer silah kapasitesini geliştirmesini denetim altında tutmaya çalışacaktır. Bölgenin istikrar ve güvenliği bakımından diplomasiyle caydırıcılığa öncelik verecektir. İran’da da özellikle “ılımlılar” olarak tabir edilen kanat Biden yönetiminin atacağı adımları beklemekte, ABD ile mevcut anlaşmaya uyulması halinde ilişkilerin göreceli bir düzelme dönemine girmesini istemektedir.
ABD’nin İsrail’le ilişkilerinde temelden bir değişiklik yaşanması, Trump döneminde alınan kararlardan geri dönülmesi pek olası gözükmemektedir. İki ülke arasında yakın işbirliği ve stratejik ortaklık sürecektir. Ancak, daha önce de değindiğim gibi Biden ile Netanyahu arasındaki ilişkilerin Trump ile Netanyahu arasındaki ilişkilerden farklı olacağı kesindir. Bunun İsrail iç siyaseti üzerinde bazı etkileri olabilir. Trump yönetimi bağımsız Filistin Devleti seçeneğini tamamen dışlamıştı, özerk bir yapı öngörmekteydi. Biden yönetimi ordusu olmayan bağımsız bir Filistin Devleti seçeneğine geri dönebilecektir. Ayrıca, ABD nispeten daha tarafsız bir tutum izleyerek iki taraf arasında yeniden arabuluculuk görevi üstlenebilir. Covid-19’un tesiriyle ekonomisi daha da kötüye giden Filistin’e uluslararası ekonomik yardımın arttırılması, ikili yardım kanallarının açılması yönünde bazı gelişmeler de yaşanabilir. Dışişleri Bakanı Pompeo’nun İsrail’e yaptığı son ziyareti Biden yönetiminin Filistinliler lehine atabileceği adımları zorlaştırmaya mâtuf bir girişim olarak yorumlayanlar da var.
TRUMP DÖNEMİNDEKİ YANLIŞLAR VE SAVRULMALAR MOSKOVA VE BEİJİNG’İN DAHA DA YAKINLAŞMASINA YOL AÇMIŞTIR
Amuran: Rusya-Çin İttifakı Biden’ın başkan olmasıyla etkilenir mi, bu ittifak hangi risklerle karşılaşabilir?
Sezgin: ABD’nin ulusal tehdit değerlendirmesinin ilk sıralarında Çin ve Rusya yeralmaktadır ve bu değişmeyecektir. Şahsen, ABD’nin ve Avrupa’nın Rusya politikalarında önemli yanlışlar yapıldığı kanaatindeyim. Özellikle Vaşington’un geçmişte ciddi tutarsızlıkları olduğunu düşünüyorum. Kararlılık gösterilmesi gereken bazı sorun ve konularda net politikalar ortaya koyamadılar, keza esneklik gerektiren alanlarda gereksiz yere sert tavırlar, topyekün ve hoyrat yaklaşımlar sergilediler. ABD’nin Rusya vizyonunu kökten bir yeniden değerlendirmeye tâbi tutması hem kendi çıkarları hem de uluslararası barış ve istikrar açısından daha yararlı olabilirdi. Bugün artık böyle bir vizyon değişikliğinin gerçekleşmesi zor gözüküyor.
Sonuçta, ABD’nin izlediği politikalar Rusya ve Çin’i birbirlerine doğru itmiştir. Trump dönemindeki yanlışlar ve savrulmalar Moskova ve Beijing’in daha da yakınlaşmasına yol açmıştır. Oysa, bu iki ülkenin kültürel birikim ve tarihi tecrübelerinde, uluslararası sisteme bakışlarında ciddi farklılıklar vardır. Aslında, orta/uzun vadeli çıkarları da, aralarındaki güç dengesi de uyumsuzdur. Bu birliktelik özellikle Rusya açısından zoraki bir birlikteliktir. İttifak olarak adlandırdığınız ilişkide hâkim rol Çin’dedir ve Çin, Rusya açısından uzun vadeli bir tehdittir. Hem de büyük ve çok cepheli, demografik boyuttan askeri boyuta uzanan bir tehdittir. İlişkinin esas kazananı da mevcut rejimiyle tüm dünya için tehlike oluşturan Beijing’dir.
ABD’nin bu iki ülkeyle ilişkilerine dönersek; Biden’ın yönetime gelmesiyle, Rusya ve Çin’e yönelik politikalarının ana parametrelerinde esaslı bir değişiklik olmayacağını söyleyebiliriz. Çin tehdit algılamasında daha da öne çıkacaktır. Biden, her iki ülkeyle ilişkilerin daha kontrollü, daha öngörülebilir hale getirilmesine gayret edeceği izlenimi vermektedir. Diğer yandan, Moskova ile Beijing arasındaki bağların gevşetilmesi yönünde bir çaba içine de girebilir.
Amuran: Türk-Amerikan ilişkilerine dönersek Akdeniz’deki enerji paylaşımı, Kıbrıs ve Ege sorununda Yunanistan’a verilen destek, Suriye sınırımızda kurulması planlanan uydu devlet girişimleri, S-400 sorunu devam edeceğine göre Biden’ın Obama dönemindeki uygulamalarına da bakarsak zorlu bir süreç mi yaşayacağız?
Sezgin: Biden’ın seçim kampanyası sürecindeki ifadelerinden ve geçmişinden hareketle, Türkiye-ABD ilişkilerinin zor bir dönemden geçeceği ileri sürülmektedir. Kamuoyumuzda bu görüş sıkça işlenmektedir. Ben alelacele varılan bu tür bir kanaatten kendimi ayırıyorum. Bana göre, ABD ile ikili ilişkilerimizde tayin edici olacak olan, Türkiye’nin izleyeceği tutumdur. Biden’ın Türkiye’ye zarar vermeyi bir öncelik olarak gördüğünü ve her hal ve kârda peşin hükümle ülkemiz aleyhine hareket edeceğini sanmıyorum. Bu, ABD’nin stratejik çıkarlarına da aykırı olur. Bizde dış politikada ulusal çıkar esası ve kurumların önemi unutulduğu için siyasetçilerin bazı kimlik özelliklerine aşırı ağırlık atfediliyor ve önyargılı yorumlar yapılıyor. Bir diğer yandan da, ABD’ye sahip olduğunun ötesi bir güç yakıştırılıyor.
Ancak, Biden’ın yakın çevresinde Türkiye’ye olumsuz yaklaşan kesimler olduğu doğrudur. Biden bu gruplardan etkilenecektir. Ayrıca, ABD’de Yahudi, Rum ve Ermeni lobilerinin gücü herkesin malumudur. Bu lobiler tam da bahsettiğiniz konularda Biden ve çevresi üzerinde baskıyı arttıracaklardır. Türkiye son 10 yılda, ama özellikle 2015’den bu yana, kimliğini kaybeden ve savrulan dış politikasıyla, demokrasi ve hukukun üstünlüğü alanında kaydettiği gerilemeyle, tüm dünyada olduğu gibi ABD’de de maalesef kötü bir görüntü vermektedir. Bu görüntünün imaj mühendisliğiyle veya kozmetik tedbirlerle düzeltilmesi mümkün değildir. Mevcut görüntü de maalesef Türkiye’nin aleyhine işleyecektir. Türkiye-ABD ilişkilerini düpedüz laubağliliğe sürükleyen “dostum Trump” temaslarının, keza Trump’ın Cumhurbaşkanımıza gönderdiği o mektuptaki malum ifadeleri kullanabilmesinin, bunlara cevap dahi verilememesinin hafızalarda bıraktığı tortular da aleyhimize işleyecektir.
Fakat bütün bunlara rağmen yeni yönetimin evvelemirde stratejik gerçekleri göz önünde bulunduracağını düşünüyorum. Bu nedenle de ilişkilerde bizim tutumumuzun belirleyici olacağını söylüyorum. Bizim de bir ABD politikamız olmalı, bunun için ilk aşamada ABD’yi realpolitik anlamında nasıl tanımladığımıza kendi içinde tutarlı ve samimi bir cevap vermeliyiz. ABD’nin stratejik ortağı mıyız? NATO müttefikliğinden ne anlıyoruz, müttefik konumumuzu sürdürmeyi sahiden istiyor muyuz? Transatlantik ilişkilere AB’la ilişkimizi de içine alacak şekilde nasıl bakıyoruz? Türkiye rotası belli ve belirgin bir dış politika mı izleyecek, yoksa, rüzgara göre mi seyredecek? Bu soruların samimiyetle cevaplandırılmasına ilaveten, verilecek cevapların dış politikamıza uygulama iradesini de şekillendirmek gerekir. Benzer soruların dış politikamızın bütünü ve her alanı için, ilişkiler yelpazemizin bütünü ve her kesiti için de sorulup cevaplandırılması gerekir.
ABD ile ilişkilerimiz açısından bu soruları cevaplandırmak yetmez, sizin söylediğiniz sorunlar ve konular dahil ABD ile mevcut meselelerin bir öncelik sırasını tespit etmek gerekir. Örneğin, Barış Pınarı Harekatı’ndan sonra Temsilciler Meclisi’nde alınan fevkalâde münasebetsiz bir kararda Cumhurbaşkanımız ve ailesinin mal varlığı, iş ilişkileri vs. hakkında rapor hazırlanması talep edilmişti. Bu rapor ve Halkbank gündemimizin hangi sırasında? Özellikle Kıbrıs ve deniz yetki alanları konusunda ABD’nin tutumu, Pompeo’nun açıklamaları, bu haftaki İstanbul ziyareti dahil bölgeye yaptığı son ziyaretler vahimdir. Geçmişte Türkiye ile Yunanistan arasındaki gerginliklerde arabulucu rol oynayan ABD bu defa işi Almanya’ya bırakmış, Pompeo ve ABD Dışişleri bizi inciten adımlar atmışlardır. Yunan basını Pompeo’nun eşinin Rum-Ortodoks olduğunu yazmaktadır. Her neyse, bunlar bizim için kabul edilemez ve haksız adımlardır. Mamafih, Yunanistan’ın da bütün iddialarını Vaşington’a dayatamadığı açıktır. ABD, tıpkı AB gibi, baştan sona saçmalık belgesi olan Sevilla haritasını kabul etmediğini açıklamıştır; Dışişleri Bakanlığı’nın Kongre için hazırladığı bir raporda Yunanistan’ın 10 millik hava sahası iddiasının uluslararası hukuka aykırı olduğunu, hava sahasının 6 mille sınırlı olduğunu belirtmiş, Yunanistan’ın Ege’de deniz yetki alanları konusunda tek taraflı hareket edemeyeceğini, deniz yetki alanlarının ancak Türkiye ile müzakereler çerçevesinde oluşturulabileceğini ifade etmiştir. Bunlar uluslararası hukukun doğrularıdır ve değerlendirmelerde göz önünde bulundurulmalıdır. Bu bağlamda, egemen haklarımız konusunda daha kapsamlı bir kamu diplomasisine gerek vardır. Umarım, bu yöndeki çabalar bir an önce başlar. Suriye sınırında bir PKK/PYD/YPG antitesi oluşturma projesi çok tehlikelidir. Bununla nasıl gerekiyorsa öyle mücadele edilmelidir. Ancak, iktidarın Fırat’ın doğusunda da, batısında da benimsediği yaklaşıma dair işaretleri berrak değildir. Hem zihni karışıklık içindedir, hem de 910 km’lik sınırımız olan Suriye’de çok uzaklardan gelen ülkelere tâbi durumda kalmıştır.
Sıkça birbirine zıt sinyaller ve haberler alıyoruz; ABD ile neler görüşüldüğüne, nasıl formüller ele alındığına dair kesin bir ipucu yok, o nedenle bir kati yorumda bulunamıyorum. Ama evet, Fırat’ın doğusunda Vaşington’un desteğiyle Moskova’nın da bir şekilde uygun gördüğü tehlikeli bir yeni antite oluşturulması, Fırat’ın batısında ise özellikle İdlip üzerinde artan baskının patlamaya veya patlamalara dönüşmesi halinde eli silahlı kesimleri de içine alacak yeni bir göç dalgası yaşanması riskleri büyüktür.
BİDEN YÖNETİMİ ABD’NİN KÜRESEL VE BÖLGESEL AKTÖRLERLE İLİŞKİLERİNE YENİ BİR AYAR VERMEK İSTEYECEKTİR
Amuran: Aramızda çözümsüz kalan S-400 sorunu var. Sonuç ne olacaktır sizce?
Sezgin: Bana kalırsa bu sorun en kolay şekilde çözümlenecek sorundur. S-400’lerin ulusal savunmamıza ciddi bir katkı vermeyeceğine, mevcut NATO altyapımızla bunun makul bir tercih olmadığına dair düşüncemi sizinle daha önce yaptığımız söyleşilerde ve başka mecralarda dile getirdim. S-400’lerin denendikten sonra fiilen aktive edilmeleri halinde ulusal savunmamız açısından geleceğe dönük olarak yitireceklerimizin S-400’lerden sağlanabilecek faydayı kat be kat aşan bir düzeyde olacağı anlaşılıyor. Bunun bizim açımızdan ciddi siyasi maliyetleri de olacak ve Milli Savunma Bakanı’nın da Dışişleri Bakanı’nın da “uluslararası kimliğimizin bir parçası” olarak tanımladıkları NATO’ya ister istemez zarar verecektir. ABD’de ülkemize karşı en sert tutumun izlenmesini isteyenlerin aradıkları bir tablodur bu. Yaptırımların uluslararası ilişkilerin bir aracı haline getirilmesine hep itiraz ettim.
Biden gelir gelmez dış politika dosyalarını ve Türkiye faslını açmayacak, ancak, daha önce başlayan süreçlerin devamı olarak kendiliğinden gündeme gelen sorunlarımız var. Temsilciler Meclisi ve Senato Dışişleri Komisyonu’nda kabul edilen Türkiye’yle ilgili CAATSA yaptırımları medyadan öğrendiğimize göre 2021 yılı Federal Bütçesinin Savunma Bakanlığı faslına eklenmiştir. Ayrıca, Biden dış politikada öncelikli olarak Çin, Rusya, İran, Kuzey Kore ve AB ile ilişkiler üzerinde duracak. Türkiye bu fasıllar bağlamında da gündeme gelecek. Özellikle Rusya ve İran’la ilişkiler çerçevesinde, aynı zamanda NATO’yla bağlantılı şekilde.
Vaşington’da Türkiye’ye karşı yaptırım uygulanmasını ve sert bir tutum izlenmesini isteyenlerin karşısında Türkiye’yi kaybetmeyelim, sert tutum izlersek Türkiye’yi Rusya’ya kaybederiz diyen bir kesim var. Salt böyle bir tartışmanın dahi itibarımızı sarstığını düşünüyorum.
Biden yönetimi, ABD’nin küresel ve bölgesel aktörlerle ilişkilerine yeni bir ayar vermek isteyecektir. Bu dönemde Vaşington’la dengeli ve yapıcı bir ilişki tesis edilmesi gerekmektedir. Türkiye’nin ABD’nin stratejik ortağı ve NATO müttefiki olduğunu unutturmak ve o günlerin eskide kaldığı algısını oluşturmak isteyen çevreler var. Bu çevrelerin çabalarına alan bırakılması yazık olur. Kendi egemen haklarımızı en güçlü şekilde savunurken, diğer yandan müttefiklerimizin çıkar ve endişelerini de gözönünde bulundurmaya hazır olduğumuz mesajının işitilecek ve dinlenilecek tarzda verilmesinden kazanç sağlarız.
Bu yaklaşım, hem yakın çevremizde, hem Arap coğrafyasında, iktidarın dış politika yalpalanmaları ve hataları nedeniyle Türkiye’ye karşı kurulan, kurulmaya çalışan ittifakların, ayrıca Fransa başta diğer bazı AB üyesi ülkelerin hasmane tutumlarıyla mücadeleye de katkıda bulunacaktır.
Amuran: Türkiye’de yeni sistemle birlikte insan hakları ve demokrasi anlayışında değişen değerlerin yeniden gözden geçirilmesiyle ve AB ile ilişkilerin yeniden canlandırılmasıyla ABD ile çatışan çıkarlarımızda elimizi güçlendirmez mi?
Sezgin: AB ile ilişkilerin canlandırılması ABD’yle ilişkilerde kurulacak denge bakımından elimizi kuvvetlendirecektir.
Sorunuzun demokrasi ve insan hakları boyutunu çok önemsiyorum. Maalesef ülkemizde demokrasi ve insan hakları son yıllarda çok gerilemiştir. Türkiye artık bazı uluslararası rejim sınıflandırmalarında popülist-otoriter rejimin ötesinde bir tür totalitarizm olan “Sultanizm”, sultancı rejim kategorisinde sayılıyor. 2018’de tek adam rejimine geçiş, hukukun üstünlüğüne dayalı demokrasiyi ve insan haklarını daha da geriye götürdü. Mevcut iktidarla ve rejimiyle, iktidarın küçük ortağıyla, bu alanda ilerleme kaydedilmesini hayal edebilir miyiz? Sanmıyorum. Bu konuda yapılan açıklamaların inandırıcılığı birkaç günlük zaman sınamasına dahi dayanamadı. Ülkemizde demokrasi ve insan haklarının yeniden doğuşu ve geliştirilmesi ancak yeni bir iktidar ve iyileştirilmiş, güçlendirilmiş demokratik parlamenter sistemin tesisiyle mümkün olabilir. Keşke yanılıyor olsam!
Batılı müttefiklerimizle ilişkilerimiz ve ortaklığımız, ekonomik ve askeri çıkarlara dayandığı gibi hukuk, demokrasi, insan hakları, temel özgürlükler üzerine kuruludur. Dolayısıyla, bu değer ve ilkelerden geri adım attığı düşünülen ülkelerin demokrasiler kulübüne aidiyeti sorgulanır hale gelir. Nitekim, Trump döneminde AB ile ABD arasındaki ilişkiler bu alan üzerinden ciddi şekilde sorgulanmıştır. AB, hem kendi içinde popülizme, otoriterliğe doğru kayış içindeki ülkeleri, hem de kendi sınırları içinde yabancı düşmanlığının, islamofobianın yükselişini, aşırı sağ partilerin faaliyetlerini sorgulamaktadır. Bu sorgulamanın daha net bir şekilde yapılamaması, Fransa’da Macron’un işlediği hatalar AB’nin eksiklikleridir.
Trump tecrübesinden sonra Transatlantik ilişkilerin demokrasi ve insan haklarına özgü değerlerle beslenmesi ve güçlendirilmesi konusu Atlantik’in iki yakasında da gündeme oturmuştur. Demokrasiler demokrasilerine daha sıkı şekilde sahip çıkma gayreti içinde olacaklardır. Biden’ın demokratik ülkeler konferansına da bu açıdan yaklaşmak gerekir.
Türkiye tarihiyle, kültürel birikimiyle, halkının olgunluğuyla demokrasiyi hayli hayli hak etmektedir, kendi tecrübesi ve özellikleriyle demokrasi kavramının ve değerlerinin güçlenmesine katkıda bulunma yeteneğine de sahiptir. İhtiyacımız Türkiye’de demokrasinin yeniden doğuşunu ve güçlenmesini gerçekleştirmektir. Ülkemizi yükseltecek temel zemin demokrasi ve hukuktur. Türkiye, gelecek vizyonunu bu zemin üzerinden geliştirdiği takdirde siyasi ve hukuki değerler ve ilkeler açısından adresi AB olacaktır. Bu noktadan sonra AB’ye tam üye olup olmamak ikincil derecede önem taşır. Esas olan aynı değerleri taşıyan ülkelerin bu ortak değerler etrafında bir araya gelmeleridir. Türkiye’nin, ayrılmaz parçası olduğumuz Avrupa’nın, bulunduğumuz coğrafyanın ve transatlantik ilişkilerin esas ihtiyacı budur. Böyle bir uyumun hakim olduğu coğrafyada hukuk ve demokrasi değerlerinden uzaklaştırıcı eğilimlere karşı da güçlü bir teminat sağlanacaktır. Böyle bir gerçeklik sağlanabildiği takdirde akıldan yoksun heyecanların, anlık hesaplamaların ve kişisel fantazmların, ideolojik saplantıların yol açtığı dış politika savrulmalarının da önüne geçilmiş olacaktır. Özellikle Türkiye açısından Cumhuriyet’imize hiç yakışmayan, II. Abdülhamit dönemi için bir noktaya kadar anlaşılabilir olan, ancak, bugün itibarsızlık ve kendine güven eksikliği alameti teşkil eden, şu veya bu ülkeye yakınlaşma, şu veya bu gruba kayma gibi kimliksizlik akan spekülasyonlardan da uzaklaşılacaktır. Türkiye’nin egemen tercihiyle esas rotasını hukuk ve demokrasi coğrafyasında tutması, bu alanda bulunmayan taraflarla ortaklıklarımızı, ilişkilerimizi engellemeyecektir. Tam tersine Türkiye’nin itibarı Arap coğrafyası başta olmak üzere o coğrafyalarda da artacaktır.
Sorunuza farklı kanallardan geçerek cevap verdim, çünkü geniş bir çerçevede yanıtlanması gereken bir soruydu.
Amuran: Türkiye’nin bu süreçte mücadelesini yürütebilmesi için dış politikasında daha geniş bir konsensüs ortamına gerek yok mu? Yani Dışişleri’nin deneyimli bürokratlarının öncülüğünde Parlamento işbirliğiyle geleneksel dış politikamıza dönüşü sağlayacak temel bir strateji belirlenmesi ihtiyacı doğmadı mı?
Sezgin: Kesinlikle evet. İYİ Parti kurucusu olarak siyasete girdiğim 2017 Ekim ayından beri bunları dile getiriyorum. Ulusal çıkar anlayışından koparılmış, geçmişe anlamsız itirazlara ve rövanşizme dayanmış, bize yabancı ideolojilerin tahakkümü altına alınmış, slogan, heyecan ve egolara tâbi, kamusallıktan kopuk, hoyratlığı üslup olarak benimsemiş bir dış politika sefaleti yaşıyoruz uzun yıllardan beri. Tek adam rejimi dış politikayı daha da sefil hale getirdi. Oysa, Türkiye’nin dış politika değerleri, referansları; Dışişleri Bakanlığı kurumu Türkiye’nin ulusal gücünün önemli bileşenleriydi. Bu bileşenler sistematik olarak iğdiş ediliyor. Otoriter, totaliter rejimler kendilerinden evvelki kurumları berhava ederler, bunu yaşıyoruz. Dışişleri Bakanlığındaki tahribat bu genel yok etme iradesinin bir parçası. Ayrıca, iktidarın hayal, hamaset söylemi ve sloganlara dayalı, yabancısı olduğumuz ideolojilere tâbi dış politika tercihi, çağdaşlığı her zaman içinde barındırmış, çağa ve koşullara uyum katsayısı yüksek olmakla beraber geleneksel bir kurum kimliğindeki Dışişleri Bakanlığıyla mutlaka çelişkiye düşecekti, onu ötekileyecekti, baskılayacaktı. Bunu en kötü yöntemlerle yaptı ve olabilecek en zayıf sorumlunun, mevcut Dışişleri Bakanı’nın o kuruma ve esasında Türkiye’ye yakışmayacak uygulamalarıyla sürdürdü. Dışişleri Bakanlığı’nın yetişmiş kadroları hem esas karar mekanizmalarının dışına itildi, hem de sürekli itibar suikastine tâbi tutuldu. Bakanın kendisi de karar mekanizmalarında ağırlığını muhtemelen kaybetti ve hem diplomasinin uygulanmasında hem Bakanlık kadrolarıyla ilişkilerinde olmadık üslup ve usuller kullandı.
Oysa, ülkemizin bulunduğu coğrafya, stratejik konumu, komşuları, tarihi, üyesi olduğu ittifak ve ortaklıklar, Anayasamızın esas ilke ve hedefleri bizi pek çok ülkeden farklı olarak, son derece hassas ve incelikli bir dış politika uygulamaya zorlar. Bu da şüphesiz, bu konuda gerekli mesleki bilgi, tecrübe, yetkinlik ve kurumsal geleneğe sahip Dışişleri kadrolarından en verimli şekilde yararlanılmasını gerektirmektedir. Keza, dış politikamızda, yine kurumsal tahribata mâruz TBMM’nin de mutlaka devrede olması gerekmektedir. Ne var ki, tek adam yönetimi, TBMM’yi her konuda olduğu gibi dış politikada da gerçek etki gücünden mahrum bırakmıştır. Sonra da, ulusal çıkarlardan kopuk dış politika tercih ve uygulamalarına karşı muhalefetin eleştirilerini iktidar sözcüleri milli politikalara itiraz olarak tanımlama küstahlığı içine giriyorlar.Genel Kurul’da yaptığım ilk konuşmalardan birinde de ifade ettim diye hatırlıyorum; otoriter/totaliter rejimlerde iktidarlar, bireysel çıkar ve tercihlerini milli menfaatlere hizmet olarak takdim ederler, kendilerinin ve partilerinin kaderiyle ülke kaderini özdeşleştirir. Çin’de Şi Cinping’in Komünist Partisi için söylediklerini Tayyip Erdoğan AKP için söylüyor ve tekrarlıyor.
Amuran: Siz, yıllarca Dışişlerinde görev yapan bir büyükelçi olarak bu dönem için neler öneriyorsunuz?
Sezgin: Türkiye, hepimize gurur veren bir milli mücadele üzerine kurulu; zengin ve köklü bir tarihe, kültüre ve devlet geleneğine, genç ve dinamik bir nüfusa ve keza, çok özel bir coğrafi konuma sahip; bölgesel barış ve güvenliğe olduğu kadar, küresel barış ve güvenliğe de kalıcı katkılar yapabilecek, kabiliyete sahip bir ülke.
Bu zenginliklerimiz, hem bölgemiz, hem dünya için örnek teşkil edebilecek bir dış politika izlemek için gerekli araçları bize fazlasıyla sunuyor. İhtiyacımız öncelikle, ülkemizde de artık totaliterleşmeye dur demek ve demokrasimizi yeniden kurmak için var gücümüzle çalışmaktır. ABD halkı bunun başarılabileceği yönünde iyi bir örnek ortaya koydu. Türkiye seküler bir anayasal demokrasi olarak derlenip toparlandığında dünyadaki büyük demokrasi, barış, sürdürülebilir kalkınma mücadelesinin başat aktörleri arasındaki hak ettiği yeri alacaktır. Kısaca biz de başarabiliriz diyorum. Elbette dış politikayı milli çıkarlar, ölçü ve akıl esaslarına yeniden istinat ettirmemiz de şart.
Amuran: Bu durumda öncelikle hedefimiz ulusal dış politika ayarlarına bir an önce dönmemiz ve ülkemizdeki insan hakları ve özgürlüklerinde evrensel standartları yeniden hayata geçirmemiz olmalı. Çok teşekkürler değerlendirmeleriniz ve analizleriniz için.
Sezgin: Ben teşekkür ederim.
Nurzen Amuran
Odatv.com