Uzaktan ya da yüz yüze eğitimde öğrencilerinizi öğrenme sürecine etkin şekilde katmak, onların problem çözme ve yaratıcı düşünme gibi üst düzey düşünme becerilerini geliştirmek ister misiniz? Eğer yanıtınız “Evet.” ise bunları gerçekleştirmek için kullanabileceğiniz tekniklerden biri “beyin fırtınası” olabilir.
Beyin Fırtınası Ne Değildir?
Öncelikle beyin fırtınasının ne olmadığıyla başlayalım çünkü bu tekniğin birçok yanlış kullanımı söz konusu. Diyelim ki “Bahar kavramı size ne çağrıştırıyor?”, “Enerji deyince aklınıza neler geliyor?” gibi sorular sordunuz ve gelen yanıtları çağrışım baloncukları şeklinde tahtaya yazdınız. Bu örnekte beyin fırtınasıyla en çok karıştırılan tekniklerden biri olan çağrışım baloncukları tekniğini kullanmaktasınız.
“Geçen ders öğrendiklerimizi hızlıca hatırlayalım. Şimdi soracağım sorulara hızlıca yanıt verin. Ahmet, sen söyle. Maddenin tanımı neydi? Elif, sen söyle. Madde kaç halde bulunurdu?” sorularını sorup gelen yanıtları tahtaya yazdınız. Bu örnekte soru – yanıt tekniğini kullanmaktasınız.
Bir başka örnekte, bir filmden bölüm izletmeye ya da bir öyküyü okumaya başladıktan sonra bunun can alıcı bir yerinde durarak öğrencilere “Bundan sonra ne olmuş olabilir?” sorusunu yöneltip onlardan tahminlerini belirtmelerini istediniz. Daha sonra filmin geri kalanını izletip ya da öykünün geri kalanını okutup öğrencilerden tahminleriyle filmin ya da öykünün devamında olanları karşılaştırmalarını istediniz. Bu etkinliği gerçekleştiren de “arkası yarın” adı verilen tekniği kullanmaktasınız.
Bu örneklerin sayısı çoğaltılabilir ancak biz bunlardan yola çıkarak da şunu söyleyebiliriz: Beyin, fırtınası, bir şeyle ilgili olarak aklımıza ilk çağrışanları söylemek, hatırladıklarımızı ifade etmek ya da tahminlerde bulunmak değildir.
Beyin Fırtınası Nedir?
Beyin fırtınası, bir problemi çözmeye yönelik özgün düşünceler üretmek için gerçekleştirilen ve yaratıcı problem çözme gücünü geliştirmeyi amaçlayan bir tekniktir. Bu tanımdan da anlaşılacağı gibi beyin fırtınası, üst düzey düşünme becerilerini geliştirmek için kullanılır. Öğrenci, sunulan bir problem ya da sorunu çözümleyip bunu ortadan kaldıracak düşünceler üretir, bir başka deyişle probleme özgün çözüm önerileri geliştirir.
Beyin Fırtınasında Ne Tür Sorular Kullanılır?
Yukarıdaki tanımdan da anlaşılacağı üzere beyin fırtınası, bir soruna yaratıcı çözümler geliştirmek için kullanılır. Dersinizin öğretim programında yer alan kazanımlarla ilişkili ve çeşitli çözüm önerileri geliştirilebilen her türlü soru beyin fırtınasında kullanılabilir. Örneğin;
- Çevre kirliliğini engellemek için neler yapabiliriz?
- Binalardaki ısı kaybı nasıl engellenebilir?
- Akran zorbalığını nasıl önleyebiliriz?
- İstanbul’un fethi için alternatif yollar neler olabilirdi?
- Nükleer santrallere alternatif enerji nasıl üretilebilir?
- X devletinin yöneticisi olsaydınız, Y sorununu çözmek için neler yapardınız?
- Bu öyküye etkileyici bir başlık koymak isteseydik, bu ne olabilirdi?
Hatta sınıfınızda o an ortaya çıkan bir sorunla ilgili olarak da beyin fırtınası yapabilirsiniz. Diyelim ki sınıfınızda akran zorbalığı gözleniyor ya da öğrenciler derse katılmakta isteksiz. Bunlara benzer durumlara da beyin fırtınasını kullanarak çözümler üretebilirsiniz.
Beyin Fırtınası Uzaktan Eğitimde Uygulanabilir mi?
Neden uygulanmasın? Öğrencilere özgün düşünceler ürettirmek için illa yüz yüze eğitim yapmak gerekmiyor. Google Drive’da oluşturacağınız boş bir Word belgesini onlarla paylaşıp düşüncelerini sırayla buna yazmalarını isteyebilirsiniz ya da öğrencilerinizin söyledikleri düşünceleri siz kendi ekranınıza ya da tahtaya yazarak beyin fırtınasını gerçekleştirebilirsiniz. Ayrıca
- Padlet
- Mindimo
- IdeaBoardz gibi uygulamaları kullanarak öğrencilerin beyin fırtınası yapmalarını ve iş birliği içinde çalışmalarını sağlayabilirsiniz.
Zoom ve Meet gibi uygulamalar oda/grup oluşturma seçenekleri sunmaktadır. Bu uygulamalarda öğrencileri gruplara ayırarak beyin fırtınasını daha küçük gruplarda yapmalarını, sonra grup sözcülerinin grubun ürettiği düşünceleri açıklamalarını sağlayabilirsiniz.
Yüz yüze eğitimde öğrencilere renkli yapışkan kâğıtlar dağıtıp düşüncelerini bunlara yazmalarını ve tahtaya yapıştırmalarını isteyerek düşünce üretme sürecini daha renkli ve eğlenceli hale getirebilirsiniz. Padlet gibi uygulamalar, bunu uzaktan eğitimde de yapmanızı sağlamaktadır.
Beyin Fırtınası Nasıl Uygulanır?
Sınıflarınızda çok farklı düzeylerde öğrenciler bulunmaktadır. Kimileri çok hızlı düşünce üretebilirken kimileri daha yavaş olabilir. Bu nedenle beyin fırtınası tekniğini uygulamadan önce mutlaka kuralları belirlemeli ve bunları öğrencilere açıklamalısınız. Bunu yapmazsanız bazı öğrenciler ön plana çıkarken diğerleri olumsuz duygular hissedip özsaygılarını kaybedebilir, bir başka deyişle etkinlik yarar sağlamaktan çok, zarar verebilir.
Beyin fırtınası tekniği düşünce üretme (fırtına dönemi) ve düşünceleri değerlendirme (değerlendirme dönemi) olmak üzere iki bölümden oluşur.
Fırtına döneminde önemli olan ortaya konan düşüncelerin niteliği değil, niceliğidir. Hiçbir düşüncenin eleştirilmesine ya da bununla dalga geçilmesine izin vermeyin. Bu, bir zorbalık biçimidir. Düşüncesi eleştirilen ya da düşüncesiyle dalga geçilen öğrencilerin daha sonra düşünceler üretmesi güçleşir. Ayrıca Carl Rogers’ın dediği gibi “Yaratıcılığın özü, onun yeniliğidir ve dolayısıyla onu yargılayacak hiçbir standardımız yoktur.”
Değerlendirme döneminde ise ortaya konan düşünceler tek tek değerlendirilir ve en işe yarar olan birkaç tanesine karar verilir.
Yöntem şu aşamalar kullanılarak uygulanır:
- Söylenen düşünceleri kaydetmek için bir ya da iki sekreter seçin. Bu kaydetme işini size de yapabilirsiniz.
- Problemi ortaya koyun.
- Fırtına dönemi için ayrılan süreyi belirleyin. Beyin fırtınası oturumları 20 – 30 dakika arasında gerçekleştirilebilir. Otuz dakikalık bir süre belirlediyseniz bunun 15 dakikası fırtına, 15 dakikası değerlendirme bölümüne ayrılabilir. Böylece beyin fırtınasını uzaktan ya da yüz yüze eğitimde bir ders saatinde gerçekleştirebilirsiniz.
- Fırtına dönemi için ayrılan sürede öğrencilerden üretebildikleri kadar çok düşünce üretmelerini isteyin. Fırtına döneminde önemli olan düşüncelerin niteliği değil, niceliğidir, bu nedenle mümkün olduğunca çok düşüncenin ortaya çıkmasını sağlanmaya çalışın. Her öğrenciye, başkalarının düşüncesine katıldıklarını söyleseler bile en az bir kez konuşma fırsatı verin. Bu, öğrencilerin kendilerini ifade etmek için güven kazanmaları ve zamanla özgün düşünceler üretmeleri için bir olanak sağlar. Edwin Land’in belirttiği gibi “Yaratıcılığın önemli bir unsuru, başarısız olmaktan korkmamaktır.”
- Öğrencilere sırayla söz hakkı verin. Bu, bazı öğrencilerin beyin fırtınası oturumunu tekellerine almalarını engeller. Sırası gelen öğrenci düşünce belirtmek istemediğinde onu zorlamayın, bir sonraki turda düşünce belirtebileceğini söyleyin. Öğrenciler düşünce üretemediklerinde sorunu tekrar ederek ya da birkaç fikir söyleyerek onların yeni düşünceler üretmelerini teşvik edin.
- Katılımcıların söylediklerini tahtaya, Google Drive’dan öğrencilerle paylaşılacak boş bir dosyaya ya da Padlet gibi uygulamalarla oluşturulacak bir panoya yazın. Katılımcılar, başkalarının söylediği fikirleri geliştirebilir, değiştirebilir ya da yeni fikirler üretebilir.
- Oluşturulan tüm düşünceleri değerlendirme aşamasında okuyun. Benzer ve binişik olanları birleştirin, tüm düşünceleri numaralandırın.
- Geriye kalan düşüncelerin, soruna çözüm getirip getiremeyeceği tartışın, en etkili olabileceği düşünülen iki – üç fikir üzerinde uzlaşılmasını sağlayın. Bunun için oylama yapabilirsiniz.
- Uzlaşılan çözümleri listeleyin ve bir kâğıda ya da panoya yazın.
Son Söz
İster uzaktan ister yüz yüze eğitimde farklı yöntem ve teknikleri kullanmaktan çekinmeyin. Bunları kullandığınızda öğrenci katılım ve üretiminin nasıl arttığını gözlemleyin. Konular yetişir mi, geri kalır mıyım gibi kaygıları bir kenara bırakın çünkü gerçek öğrenme, bir şeyler yapıldığında ya da bir şeylerin üzerinde derinlemesine düşünüldüğünde gerçekleşiyor. Size “Konular yetişiyor mu?”, “Sınıf ortalamanız kaç?”, “Sınıfınızda kaç zayıf öğrenci var?” gibi sorular soran yöneticilere “Öğrencilerim problem çözebiliyor, yaratıcı düşünebiliyor, iş birliği yapıp özgün ürünler ortaya koyabiliyor.” gibi yanıtlar vererek onları, günümüzde sormaları gereken sorular hakkında düşünmeye yönlendirin.
Dr. Levent VEZNEDAROĞLU
YARARLANILAN KAYNAKLAR
BİLEN, M. (1993). Plandan Uygulamaya Öğretim. Ankara: TAKAV Matbaacılık.
DEMİREL, Ö. (2012). Öğretim İlke ve Yöntemleri. Öğretme Sanatı. Ankara: Pegem Akademi Yayınları.
GÖZÜTOK, F. D. (2007). Öğretim İlke ve Yöntemleri. Ankara: Ekinoks Yayınları.
WILKINS, C. (2015). How To Brainstorm So Lightning Will Strike