“1919 yılı Mayısının 19’uncu günü Samsun’a çıktım”.
Muhasır medeniyetler seviyesine adım adım ilerleyiş öykümüzün aktarıldığı büyük nutuk, Atatürk’ün Samsun’a vardığı bu kutlu gün ile başlar. 19 Mayıs’ın anlattıkları, elbette bir yolculuk hikâyesinden çok başkadır. Köhne Bandırma vapuru ile tehlikelerle kuşatılan bu sefer bir yana dursun, 19 Mayıs’ı gerçekten anlayabilmek için öncelikle ülkenin vaziyetini bilmek gerekir. Nitekim milletin kaderinin şekillendiği yeni bir çağın başlangıcı, 19 Mayıs’ın ta kendisidir.
Büyük nutukta ülkenin vaziyeti, bütün gerçekliğiyle gözler önüne serilmiştir. İtilaf Devletleri tarafından bir bir işgal edilmiş şehirlerin yanı sıra belirgin bir şekilde çalışmalarını sürdüren yapılanmalar ortaya çıkmaktadır. Özellikle Rumların yaşadığı Karadeniz bölgesinde asayiş bozulmuş; Pontus Cemiyeti’ni yeniden hayata geçirmeye yönelik çalışmalar baş göstermiştir. Bu durum her ne kadar yabancı basına, Türklerin Rumlara saldırdığı şeklinde yansımış olsa da gerçek ortadadır. Olayların alevlenmesiyle birlikte ise işgal kuvvetleri tarafından, hükümetin bu duruma son vermesi gerektiği belirtilmiştir. Böylece Mustafa Kemal Paşa’nın esasen uzun zamandır üzerinde durduğu “Anadolu’ya gitmek” fikrinin gerekçesi doğmuştur. Zira Mustafa Kemal Paşa’ya göre, İstanbul’da bir vazife almak mümkün değilse; resmî bir görevle Anadolu’ya ulaşıp, milli mücadeleyi buradan başlatmak gerekmektedir.
30 Nisan 1919 tarihinde Mustafa Kemal Paşa’nın 9. Ordu Kıtaları Müfettişliğine atanmasıyla birlikte aslında kendisine geniş yetkiler tanınmıştır. Buna göre Mustafa Kemal Paşa’nın iki kolorduya doğrudan emir verme yetkisinin yanı sıra neredeyse Anadolu’daki tüm sivil yönetim âmirleriyle iletişim kurma imkânı doğmuştur. Pek tabii Mustafa Kemal Paşa’ya böylesine geniş yetkinin nasıl tanındığı akla gelmektedir. Büyük nutukta ise bu husus, hükümetin esasen bu yetkiyi bilinçli bir şekilde vermediği şeklinde aktarılmaktadır. Karadeniz kıyılarındaki asayişi sağlama görevinin ise, ancak makam ve yetki sahibi olanlar tarafından gerçekleştirilebileceği Mustafa Kemal Paşa tarafından ileri sürülmüş; böylece kendisine bu yetkinin tanınması gerektiğini belirtmiştir. Nitekim Mustafa Kemal Paşa’nın gerçek arzusunun da bilinmiyor oluşu; hükümetin bu yetkiyi herhangi bir sakınca görmeden tanımasına imkân sağlamıştır.
Mustafa Kemal Paşa’ya göre bu süreçte, ülkenin kurtuluşu hakkında üç fikir ortaya atılmaktadır. Buna göre İngiliz himâyesini veya Amerikan mandasını istemenin yanı sıra, bölgesel kurtuluş çözümlerine başvurmak mümkündür. Mustafa Kemal Paşa ise baştan beri tek gerçek kurtuluşu, “millî hâkimiyete dayanan, kayıtsız şartsız, bağımsız yeni bir Türk devleti kurmak” fikri ile savunmaktadır. Samsun’a giden yolda düşünülen tek çare ve bağımsız Türk devletinin temellerini kuran bu hedef ise, Anadolu topraklarından geçmektedir. İşte 19 Mayıs’ın tarih sahnesindeki bu önemi, bir milletin kurtuluşunu; bağımsız bir devletin kuruluşunu ve milli egemenliğin başlangıcını anlatır.